comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
genda cornua intus altaris incensi. Non debrut to¬
tus incendi sed as acerdotibus manducari. Hoc aut̃
quaresit factum. id est ut &iam ipse totus incende¬
r&ur. Respondit aaron & placuit moysi: sane quo
sex pccora prȩcepta fuerunt seniorib populi ut
offerentur ꝓpopulo. quoꝵ prius quatuor cõmemo¬
rauit hercum & ari&em & uitulum & agnum agͥniculum.
quorum manifestum ẽ. hircum propeccato: manifestum ẽ
&iam agnum agniculum holocaustũ. duo uera media
ari&em & uitulum. ambigue posita uideramus. utrum
adsacrificium ꝓpeccato pestiner&. Dehirco adiunger&ur
an potius agno. ut inholo caustum offerentur. Unde
quid nobis uider&ur. suoloco exposumus: postea uero
ut ex animanilia complerentur. uitulum & ari&em cõ¬
memorauit insacrisicium salutaris: Nec tamen in conse¬
quentib: cum immolata sunt . & identidem commemora¬
ta fit mentio pecorum ipsorũ. ari&is & uituli. quȩ inter

Expanded text:
genda cornua intus altaris incensi non debuit togenda cornua intus altaris incensi non debuit totus incendi, sed a sacerdotibus manducari. hoc autem quare sit factum, id est, ut etiam ipse totus incenderetur, respondit Aaron et placuit Moysi. Sane quoniam sex pecora praecepta fuerant senioribus populi ut offerrentur pro populo. quorum prius quattuor commemorauit. hircum et arietem et uitulum et agnum anniculum — quorum manifestum est hircum pro peccato, manifestum est etiam agnum anniculum in holocaustum — duo uero media, arietem et uitulum, ambigue posita uideramus, utrum ad sacrificium pro peccato pertinerent et hirco adiungerentur an potius agno, ut in holocaustum offerrentur — unde quid nobis uideretur suo loco exposuimus — postea uero, ut sex animalia complerentur, uitulum et arietem commemorauit in sacrificium salutaris, nec tamen in consequentibus cum immolata sunt et identidem commemorata, fit mentio pecorum ipsorum arietis et uituli, quae inter
Abbreviated transcription (Latin):
dum est. quem ex ordine fuerat quesiturus. nisi illuo
responsum sacerdotis ei placuiss&. de uitulo autem
quid querer& : cũ ea lege potuerit Neri quam de uitu¬
lo propeccato uniuersȩ synagogȩ preceperat ds̃. Sicut
de uitulo ꝓpeccato sacerdotis. Id est ut totus arder&
extra castra. Hȩc enim sunt uerba irascentis moysi
ad filios fratris sui. cum hircum ꝓpeccato quȩsitum
non inueniss&. qui a fuerat totus incensus. quare non co¬
meditis illud quod fuit ꝓpeccato in loco scõ. quo enim
sc̃a sc̃oꝵ sunt. hoc uobis dedit edere. ut auferatis pec¬
catum synagoge & ex or&is ꝓed ante dñm. non enim
in latum ẽ a sanguine eius in scm. ante faciem in tus e¬
detis illud in loco scõ. quomodo conftituit mihi dñs:
Utiq cum dicit non enim in latum ẽ a sanguine eius
in sc̃m ante faciem in tus. proculdubio discernit illud
de quo sanguis quoniam non erat iussus inferri ad tan¬

Expanded text:
dum est, quem ex ordine fuerat quaesiturus, nisi illud dum est, quem ex ordine fuerat quaesiturus, nisi illud responsum sacerdotis ei placuisset? de uitulo autem quid quaereret, cum ea lege fieri potuerit. quam de uitulo pro peccato uniuersae synagogae praeceperat deus, sicut de uitulo pro peccato sacerdotis, id est. ut totus arderet extra castra? haec enim uerba sunt irascentis Moysi ad filios fratris sui, cum hircum pro peccato quaesitum non inuenisset, quia fuerat totus incensus: quare non comedistis illud quod fuit pro peccato in loco sancto? quoniam enim sancta sanctorum sunt, hoc uobis dedit edere, ut auferatis peccatum synagogae et exoretis pro eo ante dominum. non enim inlatum est a sanguine eius in sanctum ante faciem intus. edetis illud in loco sancto. quomodo mihi constituit dominus. utique cum dicit: non enim inlatum est a sanguine eius in sanctum ante faciem intus, procul dubio discernit illud de quo sanguis quoniam non erat iussus inferri ad tan
Abbreviated transcription (Latin):
obtulerant filii israhel propeccato suo. non debuit a
sacerdotib: manducari. sed totum incendi. non inde re¬
gulam faciens adcȩtera: nam de inceps sacrificia propec¬
catis. ipsi edebant. sed quia hoc primum fuit. ipso pri¬
modie primitus oblatum : Credendum ẽ aaron sacer¬
dotem hoc diuina aspiratione dixisse. Ut & illud cir¬
ca sacerdo tes dein ceps seruar&ur: quod prȩceperat
dñs moysi & hoc quod &aron. tam quam diuinitus
dictum moyses approbar&: quid ergo dec&eris eius¬
dem diei sacrificiis. idest deari&e & uitulo quȩ dixi¬
mus. &iam ipsa ꝓpeccato oblata debere intellegi. an
deuitulo. nulla questio est. quo opostebat sic ficri
ut de eius sanguine quem ammodum prȩceptũ fuerat.
intromitter&ur. Unde & agerentur cornua altaris in¬
censi & consequens erat ut totus arder&: quid ergo de
ari&e : anqũo primum caprum quȩ siuit moyses. quod
decapro illi responsum ẽ. hoc & de ari&e intellegen¬

Expanded text:
obtulerant filii Israhel pro peccato suo, non debuit a obtulerant filii Israhel pro peccato suo, non debuit a sacerdotibus manducari, sed totum incendi, non inde regulam faciens ad cetera: nam deinceps sacrificia pro peccatis ipsi edebant. sed quia hoc primum fuit ipso primo die primitus oblatum. credendum est Aaron sacerdotem hoc diuina inspiratione dixisse, ut et illud circa sacerdotes deinceps seruaretur, quod praeceperat dominus Moysi, et hoc quod Aaron dixit tamquam diuinitus dictum Moyses adprobaret. quid ergo de ceteris eiusdem diei sacrificiis, id est de ariete et uitulo, quae diximus etiam ipsa pro peccato oblata debere intellegi? an de uitulo nulla quaestio est, quoniam oportebat sic fieri, ut de eius sanguine quemadmodum praeceptum fuerat intromitteretur, unde et tangerentur cornua altaris incensi, et consequens erat, ut totus arderet? quid ergo de ariete? an quoniam primum caprum quaesiuit Moyses, quod de capro illi responsum est, hoc et de ariete intellegen
Abbreviated transcription (Latin):
tare tuum. Fides xp̃iana nouit: possunt sane non absur¬
de intellegi vel dici &iam sacrificia salutaria quȩ
sunt salutaris
ternũ : non frustra ẽ additum filiab: quo quȩdam
ad escas pertinentia sacerdo tũ ꝓ hib& a feminis accipi.
sed amas culis iub&. Cum quȩ siss& moyses caprum
oblatum propopuli peccatis. & non inueniss&. Quoniam
fuerit incensus. & iratus ẽ quod eaquȩ propeccato a
populo offerentur. Constituit dñs sacerdotib edenda.
oblatis inde adipibus & renib: iratus autem ess& non
fratri suo. sed filiis eius credo. quo ad cos suggerendi
minis terium pestiner& Respondit illi aaron & ait
si hodie obtulerunt eaquȩ propeccato illorum sunt.
& holocausta sua ante dñm & congerint mihi talia.
& comedam quod ẽ ꝓpeccato hodie. Num quid placi¬
tum erit dño: & audiuit moyses & placuit illi. Hoc
uid&ur dixisse aaron. quod ipso die quođ primum

Expanded text:
tare tuum ; fides christiana novit. Possunt sane non absurtare tuum ; fides christiana novit. Possunt sane non absurde intelligi vel dici etiam sacrificia salutaria, quae sunt salutaris.ternum. Non frustra est additum, filiabus; quoniam quaedam ad escas pertinentia sacerdotum prohibet a feminis accipi, sed a masculis jubet. Cum quaesisset Moyses caprum oblatum pro populi peccatis, et non invenisset, quoniam fuerat incensus, et iratus esset, quod ea quae pro peccato a populo offerrentur, constituit Dominus sacerdotibus edenda, oblatis inde adipibus et renibus; iratus autem esset non fratri suo, sed filiis ejus, credo quod ad eos suggerendi ministerium pertineret: respondit illi Aaron et ait, Si hodie obtulerunt ea quae pro peccato illorum sunt, et holocausta sua ante dominum et contigerunt mihi talia et comedam quod est pro peccato hodie, numquid placitum erit dom in o? et audiuit Moyses et placuit illi. hoc uidetur dixisse Aaron, quod ipso die. quo primum
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. Cum de eadem redicer&ur: Anfoste hoc loco
ubi ait asacrificuis salutarium. sanitatum dici debuit
Nam in illo psalmo ubi dictum ẽ. Ex audinos ds saluta¬
rium nostrorũ. hoc uerbum hab& grecus. quod &iam
hoc loco. id ẽ soterion. qui genitiuus pluralis ingreca
lingua ambiguus ẽ. utrum asalute an as alutari nomen
declinatum sit. quo salutaria dicitur salus uel sani¬
tas. Unde fit genitiuus plurs tosoterion. salutare
siergo recte potest intellegi &iam sacrificium salutis.
quod ẽ sacrificium salutaris. quõ salutaris salus da¬
tur. & illud ẽ salutare unde salus accipitur. Non
est necesse. ut tamquam multoꝵ salutarium sacrifi¬
cia hic intellegamus. ubi dictum ẽ sacrificiis saluta¬
rium sed multarũ forsitan salutariũ. quȩ tamen ab
uno salutari accipiuntur. Quod sit autẽ salutare dĩ. de
quo dictum ẽ. Clicem salutaris accipiam. Et dequo
symeon dicit in euangelio. Quõ uiderunt oculi mei salu¬

Expanded text:
, cum de eadem re diceretur? An forte hoc loco , cum de eadem re diceretur? An forte hoc loco ubi ait, A sacrificiis salutarium, sanitatum dici debuit? Nam in illo psalmo ubi dictum est, Exaudi nos, Deus sanitatum nostrarum. hoc uerbum habet graecus quod etiam hoc loco, id est ocor/joicov. qui genetiuus pluralis in graeca lingua ambiguus est, utrum a salute an a salutari nomen declinatum sit, quoniam owtYjpia dicitur salus uel sanitas. unde fit genetiuus pluralis tOOV awtTjpiwv; salutare si ergo recte potest intellegi etiam sacrificium salutis quod est sacrificium salutaris, quoniam a salutari salus datur, et illud est salutare unde salus accipitur, non est necesse, ut tamquam multorum salutarium sacrificia hic intellegamus, ubi dictum est" a sacrificiis salutarium", sed multarum forsitan sanitatum, quae tamen ab uno salutari accipiuntuquo dictum est, Calicem salutaris accipiam , et de quo Simeon dicit in Evangelio, Quoniam viderunt oculi mei salu
Abbreviated transcription (Latin):
Vtrum abeo qͦd sunt sc̃a &imunda. uel inquinata & in¬
munda. an abeo quod sunt scĩ & mundi . uel inquinati
& inmundi. Idẽ utrum inter illa ipsa saera. quȩ rite
uel non rite fierent. distinguere uoluit sacerdotes : an
in ter ipsos homines. probandos uel imꝓbandos : An potius¬
Pectusculum segregationis. & brachium ablationis mandu¬
cabitis in loco sc̃o: quam uis singula singulis data sint :
Nimirum tamen utrumq posse dici segregationis. is
quia utrumq: sacerdoti separatur. & utrumq ab lationis
siue demptionis. Quod grecedicitur . aferema. quia u¬
trumq demitur & aufestur eis ꝓquib offertur. ut
detur pectus culum sacerdoti: sane impositionis supe¬
rius legimus. & brachium ablationis. quia debra chio
nihil imponebatur altari. adeps depectusculo imponebatur:
Ecum ea dicat quȩ alibi dixit. Sacrificia salutaris
& cũ singulari numero id dicit. sacrificium salutaris¬

Expanded text:
utrum ab eo. quod sunt sancta et munda uel inquinata et inutrum ab eo. quod sunt sancta et munda uel inquinata et inmunda, an ab eo, quod sunt sancti et mundi uel inquinati et inmundi, id est, utrum inter illa ipsa sacra, quae rite uel non rite fierent, distinguere uoluit sacerdotes an inter ipsos homines probandos uel iXXIV. Ib. X, 14. Pectusculum segregationis et brachium ablationis manducabitis in loco sancto. Quamvis singula singulis data sint, nimirum tamen utrumque posset dici segregationis, quia utrumque sacerdoti separatur; et utrumque ablationis sive demptionis, quod graece dicitur ἀφαίρεμα, quia utrumque demitur et aufertur eis pro quibus offertur, ut detur sacerdoti. Pectusculum sane impositionis superius legimus, et brachium ablationis; quia de brachio nihil imponebatur altari, adeps autem de pectusculo imponebatur. cum ea dicat quae alibi dixit sacrificia salutaris; et cum singulari numero id dixit sacrificium salutaris
Abbreviated transcription (Latin):
postea tam multos &iam summos sacerdo tes. uno tempo¬
tempore. io est non ꝑsuccessionem. qui tabernaculo &
sacrificuis & incenso. & uniuerso illiministerio uicibus
deseruirent. Quando utiq ibi non bibebant quorũ lo¬
cus erat deseruiendi . Alii aut̃ bibebant. Anquid aliud
hoc loco intellegen dum ẽ: quonam cum uinũ &sicerã sacer¬
cerdotes bibere ꝓhiberet. secutus ait . Legitimũ a& ernũ
in ꝓgenies uras. ambiguum ẽ. utrum superiori sensui rone¬
ctatur . Id est ad uinũ nonbibendum pertineat. an in fe¬
riori. ubi sequitur dis tinguere intermedium sc̃oꝵ. &
contaminatoꝵ. & intermedium mundorũ & intermedi
immundorũ¬
um instruere filios isrł omnia legitima. quȩ lo cutus
est dñs ad eos per manũ moysi. ut hocsit officio sacerdo
a&ernum. Iam sepe diximus. hoc quoq ambigue posi¬
tumẽ quod ait distinguere intermedium scoꝵ & con¬
taminatorũ. & intermedium mundorũ & inmundorum

Expanded text:
postea tam multos etiam summos sacerdotes uno postea tam multos etiam summos sacerdotes uno tempore. id est non per successionem, qui tabernaculo et sacrificiis et incenso et uniuerso illi ministerio uicibus deseruirent, quando utique illi non bibebant, quorum locus erat deseruiendi, alii autem bibebant? an quid aliud hoc loco intellegendum est? quoniam, cum uinum et siceram sacerdotes bibere prohiberet, secutus ait: legitimum aeternum in progenies uestras. ambiguum est. utrum superiori sensui conectatur, id est ad uinum non bibendum pertineat, an inferiori ubi sequitur: distinguere inter medium sanctorum et contaminatorum et inter medium mundorum et inter medium inmundorum est Dominus ad eos per manum Moysi: ut hoc sit officio sacerdotaeternum, jam saepe diximus. Hoc quoque ambigue positum est quod ait, Distinguere inter medium sanctorum et contaminatorum et inter medium mundorum et inmundorum,
Abbreviated transcription (Latin):
ibere licela Uando quidem intabernaculum eis cotidie necesse erat
introire : & accedere ad altare. propt̃ continuam seruitu¬
tem. Quod siquis quam dicit. non omni die sacrificia impo¬
ni solere : Quid dicit de ingressu in tabernaculum: q̃ui
cotidianis erat. propter candelabrum. & panes ꝓpositionis
super mensã ponendos: si autem respond&ur intabernaculũ
testimonii. Nunc quod ait. illud ẽẽ intellegen dum
ubi erat arca testimonii. &iam illuc necesse erat in trare sum¬
mum sacerdotem. propter incensum continuationis. Non
enim semel inanno intrabat. Sed cum sanguine purificati¬
onis. semel inanno. Propter incensum autem cotidie : An
intellegendum ẽ dm̃ prȩcepisse. Ut uinum omnino nonbibe¬
rent. Cur ergo ita non prȩcepit potius. ut breuiter dicer&.
Uinum non bibetis. sed addidit . cum trabitis intabernacu¬
lum aut accedetis ad altare: anquia causa nonbibendi.
tacenda non erat. Maxime quia ds̃ prȩscius erat. futuros

Expanded text:
ibere licebat, quandoquidem in tabernaculum eis cotidie necesse erat introire et accedere ad altare propter continuam seruitutem? quodsi quisquam dicit non omni die sacrificia inponi solere, quid dicit de ingressu in tabernaculum, qui cotidianus erat propter candelabrum et panes propositionis super mensam ponendos? si autem respondetur "in tabernaculum testimonii", nunc quod ait, illud esse intellegendum, ubi erat arca testimonii, etiam illuc necesse erat intrare summum sacerdotem propter incensum continuationis. non enim semel in anno intrabat. sed cum sanguine purificationis semel in anno, propter incensum autem cotidie. an intellegendum est deum praecepisse, ut uinum omnino non biberent? cur ergo non ita praecepit potius, ut breuiter diceret: uinum non bibetis, sed addidit: cum intrabitis in tabernaculum aut cum accedetis ad altare? an quia causa non bibendi tacenda non erat, maxime quia deus praescius erat futuros
Abbreviated transcription (Latin):
a cobaut erat homo simplex habitans domum: quod grece
dicitur aplastos. hoc latini simplicẽ inter pr&atisunt. Pro¬
prie aũt aplatos nonfictus : unde aliquilatini interpr&es
sine dolo inter pr&atisunt . dicentes. erat ia cobsine dolohabi¬
tans indomo ut magna sit quȩstio : quomodo ꝑdolum accepe¬
rit benedictionẽ quierat sine dolo: sedad signifacandum
magnũ aliquid qđ scriptura premisit Hinc enim maxime
cogimur ad intellegenda illo loco spiritalia. quia sine dolo
erat quidolũ fecit: unde quid sentiremus in sermone quodam¬
t inpopulo habito satis diximus¬
neo quod scriptũ ẽ. fac ta est aũt fames super terram. prȩter
famenquȩ ante facta ẽ in tempore abraham: abiit aut isa ac
ad abimelechregẽ philistinorũ ingerarã. Queritur hoc¬
Queritur hoc
quando sit factũ. utrũ post ea quã esauuendidit primo cibo
lenticulȩ. post illã quippe narrationẽ hoc narrari incipit : an
ut fieri sol& ꝑrecapitulationẽ narratur: adea reuersus sit

Expanded text:
acob autem erat homo simplex habitans domum. quod graece dicitur ἄπλαστος, hoc latini "simplicem" interpretati sunt; proprie autem ἄπλαστος "non fictus". unde aliqui latini interpretes "sine dolo" interpretati sunt dicentes: erat Iacob sine dolo habitans in domo, ut magna sit quaestio, quomodo per dolum acceperit benedictionem qui erat sine dolo. sed ad significandum magnum aliquid hoc scriptura praemisit. hinc enim maxime cogimur ad intellegenda illo loco spiritalia, quia sine dolo erat qui dolum fecit. unde quid sentiremus, in sermone quodam in populo habito satis diximuseo quod scriptum est: facta est autem fames super terram praeter famem quae ante facta est in tempore Abraham; abiit autem Isaac ad Abimelech regem Phylistinorum in Gerara, quaeritur hoc quando sit factum: utrum posteaquam Esau uendidit primogenita lenticulae — post illam quippe narrationem hoc narrari incipit — an, ut fieri solet, per recapitulationem narrator ad ea reuersus sit.
Abbreviated transcription (Latin):
exercitus sui uespas Non autem legimus factum. neq
moysi temporibus. neq sub iesu naue. neq sub iudicibus.
neque sub regibus Ac per hoc uespae istae. aculei timo¬
ris intellegendi sunt. fortasse quibus agitabantur me¬
moratae gentes. ut cederent filuis israhel: Ds̃ enim loqui¬
tur . Incuius sermone si figurate aliquid dicatur. quod
ad proprietatem non sit Impletum. non impedit histo¬
riae fidem. Inqua perspicitur ueritas narratoris
icut nec euangelistarum narratio secundum ꝓprie tatẽ
impeditur. si aliquid Axp̃o dicitur figurate

Expanded text:
exercitus sui vespas . Non autem legimus factum, neque exercitus sui vespas . Non autem legimus factum, neque Moysi temporibus, neque sub Jesu Nave, neque sub judicibus, neque sub regibus. Ac per hoc vespae istae aculei timoris intelligendi sunt, fortasse quibus agitabantur memoratae gentes, ut cederent filiis Israel. Deus enim loquitur: in cujus sermone si figurate aliquid dicatur, quod ad proprietatem non sit impletum, non impedit historiae fidem in qua perspicitur veritas narratoris. icut nec Evangelistarum narratio secundum proprietatem impeditur, si aliquid a Christo dicitur figurate.
Abbreviated transcription (Latin):
tuagesimo secundo. poene lapsos & effusos gressus suos.¬
homo dicit. cum telar& inpeccatoribus. pacem peccatoꝵ
intuens ła quippe cernebat abundare impiis. quȩ ipse
secundum testamentum uetus expectabat ad ño dõ. Ccum
hac mercede seruiebat. Etcum hinc ei subripere coepis¬
s& sensus impius. quod dm̃ noncurare existimar& huma¬
na. correctum se dicit. dum auctoritatem scõrum non est
Ausus improbare. & suscepit cognoscere. &ait. hoc labor est
Ante me. donec introeam inscũarium dĩ. & intellegam in no¬
uissima Ibi enim prȩmia dabuntur. Ad nouum pertinen¬
tia testamentum. quae impii non accipient. & poenae
tunc future sunt impiorũ. quas nullus piorũ sensurus est
Et mit tam uespas ante te. et eicient amorreos &eueos. &
chananeos &cetheos. At quaeritur de iftis bestiis quid¬
intellegendum sit Nam & promittit hoc ds̃ & liber sipi¬
entiae dicit impletum. ubi ait. Et misit antecessores

Expanded text:
tuagesimo secundo paene lapsos et effusos gressus suostuagesimo secundo paene lapsos et effusos gressus suos> dicit, cum zelaret in peccatoribus pacem peccatorum intuens. ea quippe cernebat abundare inpiis, quae ipse secundum testamentum uetus expectabat a domino deo, cui hac mercede seruiebat. et cum hinc ei subrepere coepisset sensus inpius, quod deum non curare existimaret humana, correctum se dicit, dum auctoritatem sanctorum non est ausus inprobare et suscepit cognoscere et ait: hoc labor est ante me, donec introeam in sanctuarium dei et intellegam in nouissima. ibi enim praemia dabuntur ad nouum pertinentia testamentum, quae inpii non accipient; et poenae tunc futurae sunt inpiorum, quas nullus piorum sensurus est. Et mittam uespas ante te et eiciet Amorrhaeos et Euaeos et Chananaeos et Chettaeos a intelligendum sit. Nam et promittit hoc Deus, et liber Sapientiae dicit, ubi impletum ait: Et misit antecessores
Abbreviated transcription (Latin):
raui tibi Attende tibi &exaudi eum. ne non credas
illi Nihil enim subtrahet tibi nomen enim meum
ẽ super eum Hoc de illo nimirum intellegitur. cui
nomen mutatum ẽ. ut israhel uocaretur Ipse quip
pe introduxit populum interram promissionis X¬
t seruies dño. dõ tuo . & benedicam panem tuum.
& uinum tuum. et aquam tuam. et auertam infir¬
mitatem a uobis. non erit qui nongeneret. neque
sterilis super terram tuam. Numerum dierũ tuoꝵ
replebo. et timorem mittam qui te antecedat
Amentes faciam omnes gentes inquas tu intrabis. &c&era
Quamuis istae promissiones possunt &spiritaliter. In¬
tellegi. tamen cum secundum temporalem hominũ
infelicitatem Intelleguntur. aduetus testamentũ
pertinent. ubi quamquam p̃cepta exceptis his quae
insacramento aliquid significant. eadem admores bo¬
nos pertinentia. reperiantur. promissiones tamen.
carnales atque terrenae sunt. Unde in psalmo sep¬

Expanded text:
ravi tibi. Attende tibi, et exaudi eum, ne non credas ravi tibi. Attende tibi, et exaudi eum, ne non credas illi: nihil enim subtrahet tibi; nomen enim meum est super eum. Hoc de illo nimirum intelligitur, cui nomen mutatum est, ut Jesus vocaretur: ipse qpe introduxit populum in terram promissionis. Et seruies domino deo tuo: et benedicam panem tuum et uinum tuum et aquam tuam et auertam infirmitatem a uobis. non erit qui non generet neque sterilis super terram tuam. numerum dierum tuorum replebo. et timorem mittam, qui te antecedat. et amentes faciam omnes gentes in quas tu intrabis et cetera. quamuis istae promissiones possint et spiritaliter intellegi. tamen cum secundum temporalem hominum felicitatem intelleguntur, ad uetus testamentum pertinent: ubi quamquam praecepta exceptis his quae in sacramento aliquid significant eadem ad mores bonos pertinentia reperiantur, promissiones tamen carnales atque terrenae sunt. unde in psalmo sep
Abbreviated transcription (Latin):
eum ut occider&. non inuenit. Vt coques quod dictũ
est. pertineat adignem passionis. hoc ẽ tribulationem
Vnde dicitur. Uasa figuli probat fornax. & homines
iustos. temptatio tribulationis Quia ergo non est
tunc infans passus. cum quaerente herode. huiusmodi
periculum imminere videretur. praȩdictum ẽ his uerbis.
non coques agnum in lacte matris suae Illud quoq forsi¬
tan non absurdum ẽ quod alii dicunt. Id ẽẽ preceptum
ꝑprophetiã. ne se boni israhelitae. sociarent malis ludeis.
Aquibus xp̃e passus ẽ. tamquam agnus in lacte matris suȩ.
id ẽ eo tempore quo conceptus ẽ : Dicuntur enim feminȩ
ex quo conceperint. lac colligere Illo autem mense pas¬
sum eẽ xp̃m. & paschae obseruatio. & dies ecclesiae notissi¬
mus natiuitatis eius ostendit. Qui enim mense non o
ceptus ẽ. circa octa uoskl apriles Quod tempus. etĩã
ut seruet te inuia. ut inducat te interram quam pa¬

Expanded text:
eum, ut occideret, non inuenit, ut "coques" quod dictum eum, ut occideret, non inuenit, ut "coques" quod dictum est pertineat ad ignem passionis, hoc est tribulationem. unde dicitur: uasa figuli probat fornax et homines iustos temtatio tribulationis. quia ergo non est tunc infans passus, cum quaerente Herode huius modi periculuNon coques agnum in lacte matris suae. Illud quoque forsitan non absurdum est, quod alii dicunt id esse praeceptum per prophetiam, ne se boni Israelitae sociarent malis Judaeis, a quibus Christus passus est, tanquam agnus in lacte matris suae, id est eo tempore quo conceptus est. Dicuntur enim feminae ex quo conceperint, lac colligere. Illo autem mense passum esse Christum et Paschae observatio, et dies ecclesiis notissimus natiuitatis eius ostendit. qui enim mense nono nceptus est circa octauo Kalendas Aprilis. quod tempus etiam m tuam, ut seruet te in
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑalios sex annos pascit : cũ colliguntur quae seminantur
oncoques agnum inlaete matris suae. quomodo intellegatur
ad uerborum proprietatem. nescio utrum possit repperiri
Si enim alicuius significationis causa prohibitum acceperimus.
agnum in lacte coqui nullus usus ẽ ita coquendi Si autem in
diebus quibus lactatur. quis hoc habuit umquam iudeorũ
in obseruatione. ut agnum coquer&. nisi cum de sister& sugere᷑
Quid est autem in lacte matris siue. quasi poss& etiam si
hoc intellegeretur. sine huius p̃cepti transgressione
coqui. si eo nato mortua matre eius aboue alia lactaretur
Cum alicuius profecto rei significandae causa ess& p̾ceptum.
nemo ambigit: sed etiam illa quae possunt obseruantia
factitari. non sine causa ita precepta Significant enim
aliquid Hloc uero quomodo obseruetur ad proprie¬
tatem uerborum. Aut nonẽ. aut non eluc&: intellectũ
tamen de xp̃o approbo. quod hac prophetia p̃dictusẽ.
non occidendus aiudeis infans. quando herodes quȩ reas

Expanded text:
alios sex annos pascit, cum colliguntur quae seminantur! Non coques agnum in lacte matris suae quomodo intellegatur ad uerborum proprietatem nescio utrum possit reperiri. si enim alicuius significationis causa prohibitum acceperimus agnum in lacte coqui, nullus usus est ita coquendi; si autem in diebus, quibus lactatur, quis hoc habuit umquam Iudaeorum in obseruatione, ut agnum non coqueret, nisi cum desisteret sugere? quid est autem "in lacte matris suae?" quasi posset, etiamsi hoc intellegeretur, sine huius praecepti transgressione coqui, si eo nato mortua matre eius ab oue alia lactaretur, cum alicuius profecto rei significandae causa esse praeceptum nemo ambigit. sed etiam illa quae possunt obseruantia factitari non sine causa ita praecepta sunt; significant enim aliquid. hoc uero quomodo obseruetur ad proprietatem uerborum, aut non est aut non elucet. intellectum tamen de Christo adprobo, quod hac prophetia praedictus est non occidendus a Iudaeis infans, quando Herodes quaerens
Abbreviated transcription (Latin):
memorauit. cum uestem sacerdotalem describer& repeti¬
uit sane quod supra dixerat. consummare manus eorum
Onde mihi quid uidetur exposui Quod uero ait septem dieb
uesti&ꝰ se ea sacerdos. Numquid aliis diebus non vestietꝰ : sed illis
septem continuis intellegi uoluit. quibus eius sacerdotium
quodam modo dedicatur. atque ebdomodis ẽ. In eius Inchoa¬
tione festiuitas. Successorem autem aaron eum dicit. qui
intrat intabernaculum testimonii deseruire inscĩs. eum scili¬
c& significans. qui non poterat eẽ nisi unus Non quales erant
& filii aaron conuiuo patre suo. sed qualis successor ipsius
aaron Quomodo ergo proprium dicit huius unius eẽ intrare
in tabernaculum testimonii deseruire in scĩs. cum & illa quȩ
sunt extra uelum quo uelantur scã scorum scã appellantur
& tabernaculum testimonii etiam illud uocetur ubi sunt
scã. Io est mensa & candelabrum Ubi cum deseriuant & se¬

Expanded text:
memorauit, cum uestem sacerdotalem describeret. repetimemorauit, cum uestem sacerdotalem describeret. repetiuit sane quod supra dixerat: consummare manus eorum: unde mihi quid uideretur exposui. quod uero ait: septem diebus uestiet se ea sacerdos, numquid aliis diebus non uestiet? sed illis septem continuis intellegi uoluit, quibus eius sacerdotium quodam modo dedicatur, atque hebdomadis est in eius incoatione festiuitas. successorem autem Aaron eum dicit, qui intrat in tabernaculum testimonii deseruire in sanctis, eum scilicet significans, qui non poterat esse nisi unus, non quales erant et filii Aaron cum uiuo patre suo, sed qualis successor ipsius Aaron. quomodo ergo proprium dicit huius unius esse "intrare in tabernaculum testimonii deseruire in sanctis", cum et illa quae sunt extra uelum, quo uelantur sancta sanctorum, sancta appellentur et tabernaculum testimonii etiam illud uocetur, ubi sunt sancta, id est mensa et candelabrum. ubi cum desei-uiant et se
Abbreviated transcription (Latin):
Et erit aaron & filiis eius legitimum ae ternum a filiis isra¬
hel : cum dicer& depectusculo & brachio uictimarum. mo¬
re illo Ergo aeternum dixit. quem sepe supra commemo¬
rauimus: & stola scĩquae ẽ aaron. erit filiis eius post eum
Vnguere eos ipsis. & consum mare manus eorum : septem die¬
bus uesti& se eas sacerdos qui successerit ei de filiis eius
qui intrabut in tabernaculum testimonii deseruire inscĩs
Haec uerba multas quaestiones habent. Nam primum
hic notandum ẽ. quomodo cum stolam dixerit sc̃i. postea
pluraliter dicit. unguere eos in ipsis tamquam stolis
Nam & supra multas stolas eas dixerat. quibus una constar&.
quamquam ambiguum sit. vtrum in ipsis abeo quod sunt
ipsa genere neutro quaecumq sunt quibus illa stola com¬
pletur Id est uestis sacerdotalis. quod magis putandum
ẽ. ex eo quod in consequentibus dicit. septem diebus uestia
se ea sacerdos qui successerit ei: ea scilic& omnia quae com¬

Expanded text:
Et erit Aaron et filiis eius legitimum aeternum a filiis Israhel, cum diceret de pectusculo et brachio uictimarum. more illo ergo "aeternum" dixit, quem supra saepe commemorauimus. Et stola sancti, quae est Aaron, erit filiis eius post eum unguere eos in ipsis et consummare manus eorum. septem diebus uestiet se ea sacerdos qui successerit ei de filiis eius, qui intrabit in tabernaculum testimonii deseruire in sanctis. haec uerba multas quaestiones habent. nam primum hic notandum est, quomodo cum "stolam" dixerit "sancti", postea pluraliter dicit: unguere eos in ipsis, tamquam in stolis. nam et supra multas stolas eas dixerat, quibus una constaret. quamquam ambiguum sit, utrum in ipsis ab eo quod sunt "ipsa" genere neutro quaecumque sunt quibus illa stola completur, id est uestis sacerdotalis: quod magis putandum est ex eo quod in consequentibus dicit: septem diebus uestiet se ea sacerdos qui successerit ei, ea scilicet omnia quae com
Abbreviated transcription (Latin):
Atende tibi ipsi. nefiat uerbum occultum incorde
tuõ imquitãs. dicens Abpropriat annus septimus.
annus remissionis. & malignetur oculus tuus infratrẽ
tuum egenum. & non tribuas ei. & exclamabit aduersũ
te ad dnm̃. &erit inte peccatum magnum Magnifi¬
ce occultum uerbum hoc dixit. quõ nemo aud& hoc di¬
cere. qui potuerit cogitare: Io eo non eẽ mutuũ dandũ
indigenti. quõ ꝓpinquat annus remissionis. Cum ds̃
ꝓpter misericordiã utrumq p̃ceperit . & cõmodari. cũ
quisq indig&. & remitti anno remissionis. Quomodo
ergo misericorditer remissurus ẽ illo anno quoremit¬
tendum est: Si crudeliter cogitat illo tempore dandũ¬

Expanded text:
Adtende tibi ipsi, ne fiat uerbum occultum in corde Adtende tibi ipsi, ne fiat uerbum occultum in corde tuo, iniquitas, dicens: adpropiat annus septimus, annus remissionis; et malignetur oculus tuus in fratrem tuum egenum et non tribuas ei; et exclamabit aduersum te ad dominum, et erit in te peccatum magnum. magnifice occultum uerbum hoc dixit, quoniam nemo audet hoc dicere qui potuerit cogitare, ideo non esse mutuum dandum indigenti, quoniam adpropinquat annus remissionis, cum deus propter misericordiam utrumque praeceperit, et commodari cum quisque indiget et remitti anno remissionis. quomodo ergo misericorditer remissurus est illo anno quo remittendum est, si crudeliter cogitat illo tempore dandu
Abbreviated transcription (Latin):
& separabis aliã decimã. Satis ostendit. extra eẽ illã quã
uoluit eum ipsũ qui offert manducare cum sus & leuitis
in eo loco quẽ dns elegiss& Et hanc enĩ aliã decimam.
intra ianuas suas eũ ponere precepit. non ad eũ locũ de¬
ferre ubi dns̃ se uoluit in uocari Et ueni& inquit leui¬
tes. qui non hab& partẽ neq possessionẽ tecum. & pere¬
grinus & pupillus &uidua qui intra portas tuas sunt &
comedent Hinc certe manifeste uerum ẽ. non istã deci¬
mam dm̃ fieri uoluisse communem ei qui offert. & his
quib inpendenda est. Sed illis solis erogari eam iussit.
qui aliud non haberent: inquib prȩcipue leuiten posuit
Post septẽ annos facies remissionem Hic certe manifes¬
tatur. quomodo & superius dixerit post tres annos
Non enĩ & hos septẽ annos medios eẽ uoluit. Uno quȩ¬
q anno eam fieri prȩcepit. tam quã sabbatissimum annorũ

Expanded text:
 separabis aliam decimam, satis ostendit extra esse illam quam  separabis aliam decimam, satis ostendit extra esse illam quam uoluit eum ipsum qui offert manducare cum suis et Leuitis in eo loco quem dominus elegisset; et hanc enim aliam decimam intra ianuas suas eum ponere praecepit, non ad eum locum deferre, ubi dominus se uoluit inuocari. et ueniet, inquit, Leuites, qui non habet partem nec possessionem tecum, et peregrinus et pupillus et uidua, qui intra portas tuas sunt, et comedent. hinc certe manifeste uerum est non istam decimam deum fieri uoluisse communem ei qui offert et his quibus inpendenda est; sed illis solis erogari eam iussit, qui aliud non haberent, in quibus praecipue Leuiten posuit. post septem annos facies remissionem. hic certe manifestatur, quomodo et superius dixerit: post tres annos. non enim et hos septem annos medios esse uoluit: unoquoque anno eam fieri praecepit tamquam sabbatismum annorum.
Abbreviated transcription (Latin):
duis. ea iussit impendi Sed obscure positum ẽ. quia non ẽ
distincta ista decima ab illa. quã uoluit cum leuitis in eo
loco manducari. quẽ dñs elegiss& templo suo Sed in ea in¬
terpretatione quȩ ẽ exhebreo. apertius hoc distinctum
repperimus. At enĩ: anno tertio. separabis aliã decima
ex omnib quȩ nascentur tibi eo tempore. & repone intra ia¬
nuas tuas: Uen i&q leuites qui aliã non hab& partẽ nec pos¬
sessionem tecũ. & peregrinus &pupillus. & uidua. qui intra
portas tuas sunt . & comedent & saturabuntur. Ut benedi¬
cat tibi dñs ds tuus. incunctis operib manuum tuarũ quȩ
feceris Primo hoc ipsum planius ẽ qđ ait anno tertio. Intel¬
legitur enĩ uno anno in terposito. Inseptuaginta autem
Inseptuaginta autem
quõ posttres annos dixit . Incertum ẽ utrum eos medios
esse uoluerit. ut quinto quoq anno fier&: deinde cumait.¬

Expanded text:
duis eam iussit inpendi. sed obscure positum est, quia non est duis eam iussit inpendi. sed obscure positum est, quia non est distincta ista decima ab illa quam uoluit cum Leuitis in eo loco manducari, quem dominus elegisset templo suo. sed in ea interpretatione quae est ei hebraeo apertius hoc distinctum reperimus. ait enim: anno tertio separabis aliam decimam ex omnibus, quae nascentur tibi eo tempore, et repones intra ianuas tuas; uenietque Leuites, qui aliam non habet partem nec possessionem tunt, et comedent et saturabuntur, ut benedicat tibi dominus deus tuus in cunctis operibus manuum tuarum, quae feceris. primo hoc ipsum planius est quod ait: anno tertio; intellegitur enim "uno anno interposito"; in Septuaginta autemin Septuaginta autem, quoniam "post tres annos" dixit, incertum est utrum eos medios esse uoluerit, ut quinto quoque anno fieret. deinde cum ait: et
Abbreviated transcription (Latin):
tibus non secundum dm̃ dicuntur. siacciderint quȩ dicun¬
tur . non accipienda sicut fiant quȩ precipiuntur ab eis. aut
colantur quȩ coluntur ab eis: nec pręter suã poteftatẽ ds̃
ostendit esse. qđ ifta contingunt: sed quasi quereretur :¬
Cur ea per mittat . causam temptationis exposuit . ad cog¬
noscendam eorum dilectionem. Utrum eã habeant erga
dm̃ suum Cognoscendã uero ab ipsis potius. quam illo. qui
scit omma ante quam fiant UX
scit omma ante quam fiant
Post tres annos ꝓduces omnẽ decimã fructuũ tuorum:
in illo anno pones illud inciuitatib tuis. & ueni& leuita.
quia nonẽ ei pars neq sors tecũ. & aduena & pupillus &
uidua quȩ inciuitatib tuis: & manducabunt & saturabun¬
tur. ut benedicat te dñs ostuus. inomnib operib tuis quȩ¬
cumq feceris: Existima decima non dixit. ut ipse mandu¬
c& cum suis: acper hoc. leuitis &aduenis &pupillis Q ui¬

Expanded text:
tibus non secundum Deum dicuntur, si acciderint quae dicuntibus non secundum Deum dicuntur, si acciderint quae dicuntur, non accipienda sic, ut fiant quae praecipiuntur ab eis, aut colantur quae coluntur ab eis. Nec praeter suam potestatem Deus ostendit esse quod ista contingunt: sed quasi quaereretur cur ea permittat, causam tentationis exposuit, ad cognoscendam eorum dilectionem, utrum eam habeant erga Deum suum; cognoscendam vero ab ipsis potius, quam ab illo qui scit omnia antequam fiant. Xscit omnia antequam fiant. Post tres annos produces omnem decimam fructuum tuorum; in illo anno pones illud in ciuitatibus tuis, et ueniet Leuita, quia non est ei pars neque sors tecum, et aduena et pupillus et uidua quae in ciuitatibus tuis et manducabunt et saturabuntur, ut benedicat te dominus deus tuus in omnibus operibus tuis quaecumque feceris. ex ista decima non dixit ut ipse manducet cum suis; ac per hoc Leuitis et aduenis et pupillis et ui
Abbreviated transcription (Latin):
mor&ur. uel legatur: Quia nec quisquã potest nisi forte
diuidat ea ꝑmultas partes domus suȩ: anyperbolica com¬
mendatio est. sic̃ multa dicuntur¬
uęrendum quomodo iubeat decimationes omnium fruc¬
tuum. & primitiua pexorum non manducari. insi in
ciuitate. ubi templum erit. cum eas leuitis dari in lege p̃ceperit¬
XIIII Ci autẽ surrexerit inte proph&a. seu somniator somnians.
& dederit sibi signum uel prodigium. & uenerit signũ
uel prodigium quod locutus est adte. dicens. Eamus & ser¬
uiamus diis aliis. quos nescitis: Non audi&is uerba ꝓph&ȩ
illius . uel somniantis somnium illud: Quõ temptat dñsos
ita posuerunt. scire andiligatis. sud ut sciat andiligatis.
quamuis eadem sententia uideatur : Uerum tamen illud
qđ dictum ẽ scire. facilius ad illos refertur. vt sic accipia¬
mus : Temptat uos scire. acsi dicer&ur Temptando facit¬
uos scire. Ubi sane intellegi uoluit. &iam illa quȩ adiuinan¬

Expanded text:
moretur uel legatur, quia nec quisquam potest, nisi forte moretur uel legatur, quia nec quisquam potest, nisi forte diuidat ea per multas partes domus suae? an hyperbolica commendatio est, sicut multa dicunturuaerendum quomodo iubeat decimationes omnium fructuum et primitiua pecorum non manducari nisi in ciuitate ubi templum erit, cum eas Leuitis dari in lege praeceperit. Si autem surrexerit in te propheta seu somniator somnians et dederit tibi signum uel prodigium et uenerit signum siue prodigium quod locutus est ad te dicens: eamus et seruiamus diis aliis, quos nescitis, non audietis uerba prophetae illius uel somniantis somnium illud, quoniam tentat dominita posueQuamvis eadem sententia videatur: verumtamen illud quod dictum est, scire, facilius ad illos refertur; ut sic accipiamus, tentat vos scire, ac si diceretur, tentando vos facit scire. Ubi sane intelligi voluit, etiam illa quae a divinan
Abbreviated transcription (Latin):
sint inxp̃o iustitia dĩ Nam & illic apostolus utrum¬
q dicit. & dm̃ operari & ipsos. Nam siipsi non operaban¬
tur. quomodo eis dicebat : cumtimore & tremore uram̃
ipsorum salutẽ operamini Operatur ergo ille. coope¬
ramur nos. Non enim aufert . sed adiuuat bone uolunta¬
tis arbitrium
nillo tempore distinxit dñs tribũ leui. portare arcam
testamenti dnĩ. adsistere corã dnõ ministrare. & orare in
nomine eius usq in hunc diem: propter hoc non ẽ leuitis pars
& sors cum fratrib suis. Dñs ipse pars eius ẽ. sicut dixit ei
Nisi per hanc tribum significar&ur umuersum regale sacer¬
dotium. qđ ad nouum pertin& testamentum: nullomodo au¬
sus ess& dicere Homo. qui exeadem tribu nonerat. pars
mea dñs Et in alio psalmo Dnẽ pars hereditatis meae AUII¬
uid est qđ prȩcipit moses commendans uerba dñi. & ait scri
hoc secundum propri&atẽ. nemo fecisse israhelitarum comme¬

Expanded text:
sint in Christo justitia Dei. Nam et illic Apostolus utrumsint in Christo justitia Dei. Nam et illic Apostolus utrumque dicit, et Deum operari, et ipsos. Nam si ipsi non operabantur, quomodo eis dicebat: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini? operatur ergo ille, cooperamur nos; non enim aufert, sed adiuuat bonae uoluntatis arbitrium. illo tempore distinxit dominus tribum Leui portare arcam testamenti domini, adsistere coram domino, ministrare et orare in nomine eius usque in hunc diem. propter hoc non est Leuitis pars et sors cum fratribus suis; dominus ipse pars eius est, sicut dixit ei. nisi per hanc tribum significaretur uniuersum regale sacerdotium, quod ad nouum pertinet testamentum, nullo modo ausus esset dicere homo, qui ex eadem tribu non erat: pars mea dominus, et in alio psalmo: dominus pars hereditatis meae. Quid est quod praecepit Moyses commendans uerba domini et ait: <ehoc secundum proprietatem nemo fecisse Israhelitarum comme
Abbreviated transcription (Latin):
cooperatas ẽ ad iuuantis dr̃ Ideo aũ inprimis solũ opus
dĩ commemoratur. quia lex spiritalis est & lex scã. & man¬
datum scm̃ & iustum & bonum. Ideo uero nullum opus ho¬
minis ibi commemoratur. quia in fideles non contemperan¬
tur adiutorio gratiȩ. sedignorantes dĩ iustitiam. & suam
uolentes constituere. iustitiȩ dĩ non sunt subiecti. Vn
de illislex ad condemnationẽ ual&. qđ significat contri¬
tio tabularum Profecto non cogtrur uiolento intellec¬
tu subaudire: qđ oñs scripserit ubi scriptura dicit : Eterat
ideo superius ds̃ se promisit scripturũ. & indeutero nomio
non solũ ita promisisse. uerũ &iã ipse scripsisse narratur
Vt signific&ur quod ait apostolus Ds ẽ enĩ qui opera
tur in uobis. xxuelle & operari. probona uoluntate. Hoc
est in eis qui ex fide gratiã suscipiunt. & non suam iustiꝰ¬
tiã uolunt statuere. sediustitiae dĩ subiecti sunt. vt ipsi

Expanded text:
cooperator est adiuuantis dei — ideo autem in primis solum opus cooperator est adiuuantis dei — ideo autem in primis solum opus dei commemoratur, quia lex spiritalis est et lex sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum: ideo uero nullum opus hominis ibi commemoratur, quia infideles non contemperantur adiutorio gratiae, sed ignorantes dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei non sunt subide illis lex ad condemnationem valet: quod significat contritio tabularum. Profecto non cogimur violento intellectu subaudire, quod Deus scripserit, ubi Scriptura dicit: « Et eraideo superius Deus se promisit scripturum, et in Deuteronomio non solum ita promisisse, verum etiam ipse scripsisse narratur, ut significetur, quod-ait Apostolus: « Deus est enim qui operatus est in nobis et velle et operari pro bona voluntate » , hoc est, in eis qui ex fide gratiam suscipiunt, et non suam justitiam volunt exstruere, sed justitiae Dei subjecti esse, ut ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
admosen. excide tibi duas tabulas. sed ita potius legitur
Et conuersus mosses descendit demonte. & duȩ tabulȩ tes¬
parte . hinc atq hinc erant scriptȩ : & tabule opus dĩ erant.
& scriptura scriptura dĩ est sculpta in tabulis. Iam enim
supenius dixerat easdem tabulas scriptas digito dĩ. sic loquens
& dedit mõsi statim utcessauit loqui ad eum inmonte sina.¬
ollas tabulas testimomii. tabulas lapideas scriptas digito dĩ¬
Ibi ergo & tabule opus dĩ erant . & scriptura ear ũ digito dĩ
facta Secundas autẽ tabulas ipse moses iub&ur excide¬
re. utipsȩ certe opere humano intellegantur excise.
quam uis eas ds̃ ipse scripserit. sicut promisit. cum iube¬
r& excidi Porro aũ sidiligentius atendamus. ideo
utrumq eẽ dictũ insecundis tabulis. quia & ds facit ꝑ
gratiã suã opus legis in homine. & homo perfidem suam
suscipiens gratiam dĩ. pertinens ad teftamentum nouum.

Expanded text:
ad Moysen: « Excide tibi duas tabulas, » sed ita potius dicitur: ad Moysen: « Excide tibi duas tabulas, » sed ita potius dicitur: « Et conversus Moyses, descendit de monte, et duae tabulae tesparte, hinc atque hinc erant scriptae; et tabulae opus Dei erant, et scriptura scriptura Dei est sculpta in tabulis . Jam enim superius dixerat easdem tabulas scriptas digito Dei, sic loquens: Et dedit Moysiduas tabulas Testimonii, tabulas lapideas scriptas digito Deibi ergo et tabulae opus dei erant et scriptura earum digito dei facta. secundas autem tabulas ipse Moyses iubetur excidere, ut ipsae certe opere humano intellegantur excisae, quamuis eas deus ipse scripserit, sicut promisit cum iuberet excidi. porro autem si diligentius adtendamus ideo utrumque dictum esse in secundis tabulis, quia et deus facit per gratiam suam opus legis in homine et homo per fidem suam suscipiens gratiam dei pertinens ad testamentum nouum
Abbreviated transcription (Latin):
Adsuperiora pertin& quȩ ds̃ prȩcipiebat ista. vt non indu¬
abus lapideis tabulis scriberentur. sed in illo libro legis. ubi
multa conseripta sunt. certe illud qđ sequitur. & erat ibi
ducauit & aquam nonbibit . & scripsit intabulis uerba tes¬
tamenti. decem uerba: Satis manifeftat eundẽ mosen inta¬
bulis haec decẽ uerba scripsisse non dm̃: nisi forte uiolenter
quidẽ sed certa necessitate conpellimur. ubi dictum est
& scripsit in tabulis uerba testamenti. decẽ uerba. non mosen
subaudire. sed dnm᷑. Supra enim positum est. & erat ibi mor¬
ses in conspectu dnĩ. Utadno incuius conspectu erat moses
aquam non bibens. scripta intellegantur haec decẽ uerba
in tabulis. sicut ante promiserat. Quod si itaẽ. non quidem
illa differentia duorum testamentorum quȩ nobis uisa est.
in his uerbis commendari potest. quando & priores & secun¬
das tabulas. scripsit non homo sed ds̃. Uerum tamen. illa
certe distantia non hab& dubitationẽ. quod priores tabu

Expanded text:
ad superiora pertinet, quae Deus ita praecipiebat, ut non in duabus lapideis tabulis scriberentur, sed in illo libro Legis, ubi multa conscripta sunt; certe illud quod sequitur, Et erat ibi ducauit et aquam non bibit, et scripsit in tabulis uerba testamenti, decem uerba, satis manifestat eundem Moysen in tabulis haec decem uerba scripsisse, non deum. nisi forte uiolenter quidem sed certa necessitate conpellimur, ubi dictum est: et scripsit in tabulis\' uerba testamenti, decem uerba, non Moysen subaudire, sed dominum — supra enim positum est: et erat ibi Moyses in conspectu domini — ut a domino, in cuius conspectu erat Moysesn manducans et aquam non bibens, scripta intellegantur haec decem uerba in tabulis, sicut ante promiserat. Quod si ita est, non quidem illa diffin his verbis, commendari potest, quando priores et secundas tabulas scripsit non homo, sed Deus. Verumtamen illa certe distantia non habet dubitationem, quod priores tabul
Abbreviated transcription (Latin):
ores: & ascende adme inmontẽ & scribã in tabulis uerba quae
erant in tabulis prioribus. quastu contriuisti. Excepto itaq
libro deutero nomii. quȩstionem istã &iã solus liber exodi
contin&. quomodo dixerit ds̃. & scribã intabulis uerba quae
erant in tabulis prioribus : Cumpaulo post legatur Scribe
tibi uerba haec. Etenim in uerbis his. posui testamentum
tibi & israhel Eterat ibi moyses in conspectu dnĩ quadra

Expanded text:
ores et ascende ad me in montem. et scribam in tabulis uerba quae ores et ascende ad me in montem. et scribam in tabulis uerba quae erant in tabulis prioribus, quas tu contriuisti. excepto itaque libro Deuteronomii quaestionem istam etiam solus liber Exodi continet, quomodo dixerit deus: et scribam in tabulis uerba quae erant in tabulis prioribus, cum paulo post legatur: scribe tibi uerba haec; etenim in uerbis his posui tibi testamentum et Israhel. et erat ibi Moyses in conspect
Abbreviated transcription (Latin):
rem poene Nunc ergo cumlegitur indeutero nomio. dese¬
cundis tabulis ita dictũ. & excidi diias tabulas lapideas
sicut priores. & ascendi inmontẽ Et duȩ tabule induabus
manib meis . & scripsit in tabulis secundum scripturam pri
orem decem uerba. Non enimait & scripsi. sed scripsit. hoc
est ds̃ Sicut paulo ante dixerat uerba dĩ sibi dicta. ex¬
cide tibi duas tabulas lapideas. quemad modũ priores . & as¬
cende adme inmontẽ & facies tibi arcã ligneã. & scribã in
tabulis uerba quȩ erant in tabulis prioribus : Discutien¬
da nascitur questio. qđ utrasq tabulas. idẽ & priores & se¬
cundas ds̃ hic scripsisse legitur non homo Sed si im ipso quo¬
que exodo uerba dĩ legantur. ubi iub& easdem tabulas secun¬
das excidi amoyse. mhil aliud inuenitur. quã ipsum dm̃ se
easdem ꝓmisisse scripturũ Namita scriptum ẽ Et dixit¬
dñs ad moysen Excide tibi duas tabulas lapideas sicut pri¬

Expanded text:
rem poenae. Nunc ergo, cum legitur in Deuteronomio de serem poenae. Nunc ergo, cum legitur in Deuteronomio de secundis tabulis ita dictum: et excidi duas tabulas lapideas sicut priores et ascendi in montem et duae tabulae in duabus manipturam, decem verba. » Non enim ait, et scripsi, sed scripsit: hoc est, Deus, sicut paulo ante dixerat, verba Dei sibi dicta: Excide tibi duas tabulas quemadmodum priores, et ascende ad me in montem, et facies tibi arcam ligneam, et scribam in tabulis verba quae erant in tabulis prioribus. Discutienda nascitur quaestio, quod utrasque tabulas, id est, priores et secundas, Deus hic legitur scripsisse, non homo. Sed si ipso quoque in Exodo verba Dei legantur, ubi jubet easdem tabulas secundas excidi a Moyse, nihil aliud invenitur, quam ipsum Deum se easdem promisisse scripturum. Nam ita scriptum est Expideas sicut et pri