comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
recolligi. in primo libro. scđm scrpturas scãs. unitas & ȩqua¬
litas sũme illius trinitatis ostenditur. in secundo & tercio & quar¬
to eadem: sed de filii missione & sp̃s scĩ diligenter questio ꝑtracta¬
ta : tres libros fecit. demonstratũq . ẽ. non ideo minorẽ mittente
ȩqualis . ẽ parit̃ quoq insua natura immutabilis & inuisibilis & ubi¬
q p̾sens: inseparabilit̃ operet᷑. In quinto. ꝓpt̃ eos quib icleo uide¬
tur non eadem patris & filii . ex̃. substantia. quia om̃e quod de
dõ dicitur. scđ̾m substantiã dici putant. & ꝓpt̾ea gignere & gig¬
ni. uł genitũ. eẽ. & ingenitũ. qm̃ diuersa sunt. contendunt sub¬
stantias .ex̃. diuersas : demonstratur non om̃e quod de dõ dicitur
scđm substantiam dici. Sicut scđm substantiam dicitur. bonus
& magnus qđ ipse non .ẽ. & siqͥd aliud adse dicit᷑. sed dici etiam

Expanded text:
recolligi. In primo libro, secundum Scripturas sanctas unitas et aequarecolligi. In primo libro, secundum Scripturas sanctas unitas et aequalitas summae illius Trinitatis ostenditur. In secundo et tertio, et quarto, eadem. Sed de Filii missione et Spiritus sancti diligenter quaestio pertractata tres libros fecit, demonstratumque est, non ideo minorem mittente aequalis est, pariter quoque in sua natura immutabilis, et invisibilis, et ubique praesens, inseparabiliter operetur. In quinto, propter eos quibus ideo videtur non eamdem Patris et Filii esse substantiur, secundum substantiam dici putant, et propterea gignere et gigni, vel genitum esse et ingenitum, quoniam diversa sunt, contendunt substantias esse diversas, demonstratur non omne quod de Deo dicitur secundum substantiam dici, sicut secundum substantiam dicitur, bonus et magnus, et si quid aliud ad se dicitur; sed dici etiam
Abbreviated transcription (Latin):
tudine enim speciei & creaturȩ : cognoscibilit̾ poterit hoꝵ
creator uideri. Hlȩc de libro sapientiȩ propterea posui : ne me
fideliũ quispiã frustra & maniter existimet. in crextura prius
ꝑ quasdam su generis trinitates. quod ãmodo gradatim donec
admentẽ hominis ꝑuenirem quesisse indicia sũmȩ illius trini¬
tatis : quã querimus cũ drũ quȩrimus..U. oroocdeo¬
ed qm̃ disserendi & ratiocinandi necessitas. ꝑ quattuor¬
decim libros. multa nos compulit dicere: quȩ cuncta simul
aspicere non ualemus. ut ad id qđ apprehendere uolumus
ea celeri cogitatione referamus: faciam quantũ dño adiu¬
tis aspectu. non quem ad modũ res quȩque ꝑsiuasa fit. sed ipsa
quȩ ꝑsuasa sunt ponam. Ne tam longe sint aprecedentib con¬
sequentia. ut obliuonẽ p̃cedentiũ faciat inspectio consequen¬
tiũ: aut certe sifecerit. cito possit qđ exciderit relegendo

Expanded text:
tudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat horum tudine enim speciei et creaturae cognoscibiliter poterat horum Creator videri . Haec de libro Sapientiae propterea posui, ne me fidelium quispiam frustra et inaniter existimet in creatura prius per quasdam sui generis trinitates quodam modo gradatim, donec ad mentem hominis pervenirem, quaesisse indicia summae illius Trinitatis, quam quaerimus cum Deum quaerimus. Cm disserendi et ratiocinandi necessitas, per quatuordecim libros, multa nos compulit dicere, quae cuncta simul aspicere non valemus, ut ad id quod apprehendere volumus, ea celeri cogitatione referamus, faciam, quantum Domino ad jtis aspectu, non quemadmodum res quaeque persuasit, sed ipsa quae persuasa sunt, ponam; ne tam longe sint a praecedentibus consequentia, ut oblivionem praecedentium faciat inspectio consequentium, aut certe si fecerit, cito possit quod exciderit relegendo
Abbreviated transcription (Latin):
telligetis. Et rursus intellectus eũ quẽ muenit adhuc quȩ¬
rit. Di emĩ respexeit suꝑ filios hominũ sicut in sacro pslmo
canitur : ut uideret si. ẽ. intelligens aut requirens dm̃. Ad hoc
ergo debet esse homo intelligens: ut requirat dm̃. Satis itaq
remorati fuerimus in his que ds̃ fecit: ut ꝑea cognosceretur
quȩ udentur bona. non potuerunt scire. eũ qui .ẽ: neq o¬
perib attendentes inquit agnouerunt artificẽ: sed aut
ignẽ aut sp̃m. aut citatũ arrem. aut gyrũ stellarũ. aut uio¬
lentã aquã. aut luminaria cȩli. rectores orbis t̃rarũ. deos pu¬
tauer̃. Quoꝵ quidẽ si speciȩ delectati hȩc deos putauer̃: sciant
quanto dominator eoꝵ melior.ẽ. Speciei enĩ generator.
creauit ea. Aut si uirtutẽ & operationẽ eoꝵ mirati sunt: in¬
telligant ab his quanto qui hȩc constituit fortior .ẽ. A magni¬

Expanded text:
telligetis . Et rursus intellectus eum quem invenit adhuc quaetelligetis . Et rursus intellectus eum quem invenit adhuc quaerit: Deus enim respexit super filios hominum, sicut in Psalmo sacro canitur, ut videret si est intelligens, aut requirens Deum . Ad hoc ergo debet homo esse intelligens, ut requirat Deum. 3. Satis itaque remorati fuerimus in iis quae Deus fecit, ut per ea cognosceretur quae videntur bona, non potuerunt scire eum qui est, neque operibus attendentes agnoverunt artificem; sed aut ignem, aut spiritum, aut citatum aerem, aut gyrum stellarum, aut violentiam aquarum, aut luminaria coeli, rectores orbis terrarum deos putaverunt: quorum quidem si specie delectati haec deos putaverunt, sciant quanto Dominator eorum melior est. Speciei enim generator ea creavit. Aut si virtutem et operationem eorum mirati sunt, intelligant ab his quanto qui haec constituit fortior est. A magni
Abbreviated transcription (Latin):
nue neritis eũ. muocate illũ: & cũ appropinquauerit uobis
derelinquat impius uiam suam : & uir iniquus cogitationis
suas. Sn ergo quȩsitus inueniri potest : cur dictũ t̃ querite fa¬
cuem rius semꝑe An & iuentus forte quȩrendus p̃: Src enĩ sunt
iconprehensibilia requirenda: ne se existimet nichil murenissẽ
qui quam sit inconprehensibile quod querebat potuerit n¬
uenire. Cur ergo sic querit. si in conprehensibile conprehren¬
querens tam magnũ bonũ : quod & inueniendũ quȩritur &
querendũ inuenitur : Nam & quȩritur ut inurnatur dulci¬
us : & nuenitur. ut queratur auidius. Secundũ hoc accipi po¬
test. quod dictũ . ẽ. in libro ecclesiastico dicere sapientiam. Qui
me manducant. ad huc efurient : & qui bibunt nie. ad huc si¬
tient. Manducant enĩ & bibunt. quia mueniunt : & quia e¬
surunt ac situnt. ad huc quȩrunt Pides querit in tellectꝰ
muenit. Propt̃ quod ait propheta. Hisi credideritis non in¬

Expanded text:
inveneritis, invocate eum: et cum appropinquaverit vobis, derelinquat impius vias suas, et vir iniquus cogitationes suas . Si ergo quaesitus inveniri potest, cur dictum est, Quaerite faciem ejus semper? An et inventus forte quaerendus est? Sic enim sunt incomprehensibilia requirenda, ne se existimet nihil invenisse, qui quam sit incomprehensibile quod quaerebat, potuerit invenire. Cur ergo sic quaerit, si incomprehensible compreheneliorque fit quaerens tam magnum bonum, quod et inveniendum quaeritur, et quaerendum invenitur? Nam et quaeritur ut inveniatur dulcius, et invenitur ut quaeratur avidius. Secundum hoc accipi potest, quod dictum est in libro Ecclesiastico dicere sapientiam: Qui me manducant, adhuc esurient; et qui bibunt me, adhuc sitient . Manducant enim et bibunt, quia inveniunt; et quia esuriunt ac sitiunt, adhuc quaerunt. Fides quaerit, intellectus invenit: propter quod ait propheta, Nisi credideritis, non in
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilib tẽporalib quȩ experimento inflat non adi¬
ficat Ita p̃grauatus animuis. quasi pondere suo abeatitudine
expellitur : & ꝑ illud suꝑ meditatis experimentũ. pena sua
discit : quid inter sit interbonũ desertũ malũq cõmissũ. Nec
redire potest effusis ac ꝑditis uirib: nisi gr̃a conditoris su
rad penitentiã uocantis & peccata donantis Qius enĩ ife¬
licẽ.
animã liberabit a corpore mortis buius nisi

Expanded text:
mutabilium temporaliumque experimento, infiat, non aedimutabilium temporaliumque experimento, infiat, non aedificat : ita praegravatus animus quasi pondere suo a beatitudine expellitur, et per illud suae medietatis experimentum poena sua discit, quid intersit inter bonum desertum malumque commissum, nec redire potest effusis ac perditis viribus, nisi gratia Conditoris sui ad poenitentiam vocantis et peccata donantis. Quis enim infelicem animam liberabit a corpore mortis hujus, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
tudinis dĩ. ꝑuenit usq ad similitudinem peccoꝵ. Inde ẽ
qđ nudati stola prima. pellicias timicas mortalitate meru¬
erunt. Honor enĩ hominis uerus est. imago & similitudo dĩ.
quȩ non custochtur nisi abipso aquo inprimitur. Tantoma¬
gis itaq: mheretur dõ: quanto minus diligitur propriũ.
upiditate uero experiendȩ potestatis sux̧. quodã nutu¬
suo. ad se ipsũ tanquã ad mediũ proruit. Itaq cũ uult eẽ sic̃ ille
sub nullo & ab ipsa sui niedietxte pęnalit̃ adima propellit᷑. id .ẽ.
adea quib peccora lȩtant᷑. Atq ita cũ sit honor eius simili¬
tudo dei: dedecus aut̃ similitudo peccoris: homo in honore
positus non intellexit. cõparatus ẽ. iumentis oisensatis. & simni¬
lis factus ẽ .eis. Qua igitur tam longe transiret a sũmis ad
infima. nisi ꝑ mediũ sui: cũ enĩ neglecta caritate sapientiȩ
quȩ semꝑ eodẽ modo manet: concupiscitur scientia ex

Expanded text:
tudinis Dei, pervenit ad similitudinem pecorum. Inde est tudinis Dei, pervenit ad similitudinem pecorum. Inde est quod nudati stola prima, pelliceas tunicas mortalitate meruerunt. . Honor enim hominis verus est imago et similitudo Dei, quae non custoditur nisi ad ipsum a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhaeretur Deo, quanto minus diligitur proprium. Cupiditate vero experiendae potestatis suae, quodam nutusuo ad se ipsum tanquam ad medium proruit. Ita cum vult esse sicut ille sub nullo, et ab ipsa sui medietate poenaliter ad ima propellitur, id est, ad ea quibus pecora laetantur: atque ita cum sit honor ejus similitudo Dei, dedecus autem ejus similitudo pecoris, homo in honore positus non intellexit; comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est eis . Qua igitur tam longe transiret a summis ad infima, nisi per medium sui? Cum enim neglecta charitate sapientiae, quae semper eodem modo manet, concupiscitur scientia ex
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. bt magnũ ẽ. hanc uitam sic degere. quã uelut uiam re¬
deuntes carpimus: ut temptatio nos non apphendat. ñi¬
si humana. hoc enĩ peccatũ extra corpus . ẽ. nec fornicatio¬
ni deputatur: & ꝓpt̾ea facilline ignoscitur. Cũ uero ꝓp¬
ter adipiscenda ea quȩ ꝑ corpus sentiuntur. ꝓpt̃ experi
cans. id .ẽ. corporearũ rerũ fallacia simulacra introrsũ
rapiens. & uana meditatione cõponens: ut ei nec diuinũ
aliquid nisi tale uideatur : priuatim auara fatatur er¬
rorib : & priuatim ꝓdiga oi anitur uirib. Nec ad tã tur¬
pem & miserabilem fornicationẽ semel ab exordio prosilit᷑
sed sic̃ scriptũ . ẽ. qui modica spernit. paulatim decidet. & i¬
Quomodo enm colub̵. non aꝑtis passib sed squamarũ minu¬
tissimis nisib repit : sic lubricus deficiendi motus negligen¬
tes minutatim occupat: & incipiens aꝑuerso appecitu simili¬

Expanded text:
est. Et magnum est hanc vitam sic degere, quam velut viam reest. Et magnum est hanc vitam sic degere, quam velut viam redeuntes carpimus, ut tentatio nos non apprehendat nisi humana . Hoc enim peccatum extra corpus est, nec fornicationi deputatur, et propterea facillime ignoscitur. Cum vero propter adipiscenda ea quae per corpus sentiuntur, propter expecans , et corporearum rerum fallacia simulacra introrsus rapiens et vana meditatione componens, ut ei nec divinum aliquid nisi tale, videatur, privatim avara fetatur erroribus, et privatim prodiga inanitur viribus. Nec ad tam turpem et miserabilem fornicationem simul ab exordio prosiliret: sed, sicut scriptum est, Qui modica spernit, paulatim decidet . Quomodo enim coluber non apertis passibus, sed squamarum minutissimis nisibus repit; sic lubricus deficiendi motus negligentes minutatim occupat, et incipiens a perverso appetitu simili
Abbreviated transcription (Latin):
de & auaritia: cdicitur radix om̃iũ maloꝵ Totũq illudu¬
bi aliquid ꝓpriũ contra leges quib uniuersitas administrati
agere nititur. ꝑ corpus propriũ gerit: qđ partilit̃ posside
Atq ita formis & motib corporalib delectata: quia pitus ea
secum non habet. cum eoꝵ imaginib quas memoriȩ fixit m¬
uoluitur. & fantastica fornicatione turpiter inquinatur :
Om̃a officia sua ad eos fines referens. quib curiose corporalia
ac temporalia ꝑ corporis sensus querit aut tianido fastu
aliis animis corporeis sensib edita. eẽ. affectat excelsior: aut
quȩ ñ priuatim sed cõmuniter ab om̃ib qui talia diligunt.
sine ulla angustia uł inuidia. casto possidentur amplexi
uł sibi uł aliis consulit: & si fallatur in aliquo ꝑ ignoran¬
tiam temporaliũ quia & hoc temporalit̃ gerit᷑: & modũ
agendi non teneat quẽ debebat: humana tẽptatio

Expanded text:
de et avaritia dicitur radix omnium malorum : totumque illud ude et avaritia dicitur radix omnium malorum : totumque illud ubi aliquid proprium contra leges, quibus universitas administratur, agere nititur, per corpus proprium gerit, quod partiliter possidet; atque ita formis et motibus corporalibus delectata, quia intus ea secum non habet, cum eorum imaginibus, quas memoriae fixit, involvitur, et phantastica fornicatione turpiter inquinatur, omnia officia sua ad eos fines referens, quibus curiose corporalia ac temporalia per corporis sensus quaerit, aut tumido fastu aliis animis corporeis sensibus deditis esse affectat excelsior, aut quae non privatim, sed communiter ab omnibus qui talia diligunt, sine ulla angustia vel invidia casto possidentur amplexu, vel sibi vel aliis consulit; et si fallatur in aliquo per ignorantiam temporalium, quia et hoc temporaliter gerit, et modum agendi non teneat quem debebat, humana tentatio
Abbreviated transcription (Latin):
inspecula consilii p̃sidet quasi uirili portione. inuȩteratur
inter mimicos suos uirtutis inuidos demones. cũ suo pror¬
cipr diabolo: et̃noꝵq illa uisio abipso etiuam capite cũ coniu¬
ge urtitũ manducante subtraitur ⁊ut lumen oculoꝵ eius
nonsit cũ illo Ac sic abilla mlustratione ueritatis ambo nu¬
dati. atq aꝑtis oculis conscientiȩ adiudendũ quã in honefti
atq inclecori remanserint: tanꝗ folia dulciũ fructuũ sine
uiuentes quasi bene loquendo contegant turpitudiẽ suã.
niuerso ad priuatam prolabitur. Et apostatica illa su¬
ꝑbia qđ ontium peccati dicitur. cũ uniuersitate creatury
dm̃ rettor ẽ. fecuta. legib rius optime gub̾nari potusset : plus
aliquid uniuerso appetens: atq id sua lege gubernare mo¬
lita: quia nichil ẽ amplus uniuersĩtate in curã partilẽ tru¬
ditur : & sic aliquid amplius concupiscendo minuitur : uin¬

Expanded text:
in specula consilii praesidet quasi virili portione, inveteratur in specula consilii praesidet quasi virili portione, inveteratur inter inimicos suos virtutis invidos daemones cum suo principe diabolo: aeternorumque illa visio ab ipso etiam capite cum conjuge vetitum manducante subtrahitur, ut lumen oculorum ejus non sit cum illo ; ac sic ab illa illustratione veritatis ambo nudati, atque apertis oculis conscientiae ad videndum quam inhonesti atque indecori remanserint, tanquam folia dulcium fructuum, sed sine viventes quasi bene loquendo contegant turpitudinem suam niverso ad privatam partem prolabitur: et apostatica illa superbia, quod initium peccati dicitur , cum in universitate creaturae Deum rectorem secuta, legibus ejus optime gubernari potuisset, plus aliquid universo appetens, atque id sua lege gubernare molita, quia nihil est amplius universitate, in curam partilem truditur, et sic aliquid amplius concupiscendo minuitur; un
Abbreviated transcription (Latin):
cundũ omagiẽ eius qui creauit eũ : ued quia sexu corpo.ris
distat. aiuro. recte potuit ieius corporali uelimento figni¬
rari pars illa rationis. que ad temporalia gub̾nanda deflec¬
titur : ut non maneat imago dĩ: nisi exqua parte mens
hominis ȩt̃nis rationib conspiciendis uł consulendis ad he¬
rescit. quĩ non solũ masculos. sed etiã feminas habere ma
noscitur : in eoꝵuero corporib. ipsuas unuis mentis
scendentib itaq introrsus quib daim gradib:
considerationis ꝑ animȩ partes : unde incipit aliquid occurrere
qđ nonsit nob̵ cõmune cũ bestiis: inde incipit ratio ubi iam¬
homo interior possit agnosci. Qui etiam ipse siꝑ illam ratio¬
nem cui temporaliũ rerũ administratio delegata. ẽ. inmode¬
rato ꝓgressu nimis in exteriora ꝓlabitur. consentiente sibi
capite suo. id. ẽ. non eam cohibente atq refrenante illa quȩ

Expanded text:
cundum imaginem eius qui creauit eum? sed quia sexu corporis cundum imaginem eius qui creauit eum? sed quia sexu corporis distat a uiro, rite potuit in eius corporali uelamento figurari pars illa rationis, quae ad temporalia gubtitur; ut non maneat imago Dei, nisi ex qua parte mens hominis aeternis rationibus conspiciendis vel consulendis adhaerescit, quam non solum masculos, sed etiam feminas habere mannoscitur; in eorum vero corporibus ipsius unius mentis scendentibus itaque introrsus quibusdam gradibus considerationis per animae partes, unde incipit aliquid occurrere, quod non sit nobis commune cum bestiis, inde incipit ratio, ubi homo interior jam possit agnosci. Qui etiam ipse si per illam rationem cui temporalium rerum administratio delegata est, immoderato progressu nimis in exteriora prolabitur, consentiente sibi capite suo, id est, non eam cohibente atque refrenante illa quae
Abbreviated transcription (Latin):
umit̃. non scđm corpus. neq scđm quamlibet animi partẽ. sed
scđm rationalẽ mentẽ ubi potest.eẽ. agnitio dĩ. homiẽ factũ¬
adimaginẽ eius qui creauit eũ. Secundũ hanc aut̃ renouati¬
onẽ. efficimur etiam fili i dei ꝑbaptismũ xp̃i : & induentes no¬
uũ hominẽ. xp̃m utiq indiumus ꝑfidem. Quis . ẽ. ergo qui ab
hoc consortio feminas alienet. cũ sint nobiscũ gr̃ȩ coheredes:
Et alio loco idem apłs dicit. Om̃s enĩ filii dĩ estis. ꝑfidem quȩ
lus neq femina. Om̃s enĩ uos. unum estis i xp̃o iħu. Rũquid nã
igłtur fideles feminȩ. sexũ corporis amuserunt: Sed quia ibi re¬
nouatur adimaginẽ dei ubi sexus nullus . ẽ: ibi factus .ẽ. homo
adinaginẽ dĩ. ubi fexus nullus. ẽ. hoc .ẽ. inspũ mentis fuȩ.
Cur ergo uir ꝓpt̾ea non debet ciput uelare quia onago.ẽ.
&gła dei. mulier aut̃ debet quia gła uiri .ẽ: quasi multer ñ
renouetur spũmentis suȩ. qui renouatur mn agnitione dĩ. se¬

Expanded text:
i, non secundum corpus, neque secundum quamlibet animi partem, sed secundum rationalem mentem; ubi potest esse cognitio Dei, ubi etad imaginem ejus qui creavit eum. Secundum hanc autem renovationem efficimur etiam filii Dei per baptismum Christi, et induentes novum hominem, Christum utique induimus per fidem. Quis est ergo qui ab hoc consortio feminas alienet, cum sint nobiscum gratiae cohaeredes; et alio loco idem apostolus dicat, Omnes enim filii Dei estis per fidem in lus neque femina. Omnes enim vos unum estis in Christo Jesu? Nunquidnam igitur fideles feminae sexum corporis amiserunt? Sed quia ibi renovatur ad imaginem Dei, ubi sexus nullus est, hoc est, ad imaginem dei, ubi sexus nullus est, hoc est in spiritu mentis suae. cur ergo uir propterea non debet caput uelare, quia imago est et gloria dei, mulier autem debet, quia gloria uiri est, quasi mulier non renouetur spiritu mentis suae, qui renouatur in agnitionem dei se
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ꝑtinet ad significandã eius substintiã in ꝑ̧qualis inuenit᷑:
sicũt im ostendimus. Apłs aut̃ dixit ȩqualem In om̃ib ergͦ¬

Expanded text:
quod pertineat ad significandam ejus substantiam inaequalis invenitur, quod pertineat ad significandam ejus substantiam inaequalis invenitur, sicut jam ostendimus. Apos
Abbreviated transcription (Latin):
potentẽ. ex̃. aut iustũ. ex̃. aut sapientẽ. ẽẽ : & siquid de il¬
la simplici multiplicitate. uł multiplici simplicitate dixeris
quo substantia eius significetur. Quã obrem. siue ita dicatur.¬
ds de dõ. ut & singulis hoc nomen conueniat. non tamen
nu
ut ambo simul duo dii fed inus ds̃ sit ita enĩ sibi cohȩrent: Quod
etiã in distantib diuersisq substantiis fieri. apłs testis . ẽ. Flam
parabilis atq xt̾na conexio : ne absurde dici uideatur quasi
filius amboꝵ. cũ dicitur filius dei: si id quod dicitur ds̃. non
nisi cde ambob sonul dicit᷑. Siue quicquid de dõ dicitur qđ
substantiam eius indicet: non nisi de ambob sinul dicitur.
imno de ipsa simul trinitate dicitur Siue ergͦ hoc. siue illud
sit. qđ diligentius discutiendũ. ẽ: nunc unde agitur satis.ẽ.
uiderr. nullo modo filiũ xqualẽ ẽẽ. patri: ͥ si maliquo scilicet

Expanded text:
fortem esse, aut justum esse, aut sapientem esse, et si quid de ilfortem esse, aut justum esse, aut sapientem esse, et si quid de illa simplici multiplicitate, vel multiplici simplicitate dixeris, quo substantia ejus significetur. Quamobrem, siDeus de Deo, ut et singulis hoc nomen conveniat, non tamen n ut ambo simul duo dii, sed unus Deus sit. Ita enim sibi cohaerent, quemadmodum et in distantibus diversisque substantiis fieri Apostolus testis est. Nam parabilis atque aeterna connexio, ne absurde dici videatur quasi filius amborum, cum dicitur Filius Dei, si id quod dicitur Deus, non nisi de ambobus dicitur simul: sive quidquid de Deo dicitur quod substantiam ejus indicet, non nisi de ambobus simul, imo de ipsa simul Trinitate dicitur? Sive ergo hoc, sive illud sit, quod diligentius discutiendum est, nunc unde agitur satis est videre, nullo modo Filium aequalem esse Patri, si in aliquo scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
rantur ab inuicem: ut quicũq fuerint ȩquales uerbi grã
in fortitudine. ꝑquales sint. & prudentia. & iustitia. & tẽpe
rantia. Si enĩ dixxeris ȩquales. ẽẽ. istos fortitudine. sed ad¬
illũ p̃stare prudentia: sequitur ut huius foraitudo minus
prudens sit. Ac ꝑ hoc nec fortitudine ȩquales sunt quando
de .ẽ. illius fortitudo prudentior. Atq ita de cȩteris uirtui¬
b inuenies. si om̃s eadem consideratione ꝑ curras. Non enĩ
de uirib corporis agitur. sed de animi fortitudine. Quan¬
to ergͦ magis in illa incõmutabili xt̾naq substantia. incõpa¬
rabilit̾ simpliciore quã . ẽ. animus humanus. hȩc ita se habril
humano quippe animo. non hoc .ẽ. eẽ. qđ. ẽ. fortẽ. eẽ : aut
prudentem. aut iustũ. aut tẽperantẽ. Potest enĩ. ex̃. animus
& nullam istarũ habere uirtutẽ. Dõ aut̃. hoc ẽ. ex̃. quod ẽ

Expanded text:
rantur ab invicem, ut quicunque fuerint aequales, verbi gratia, rantur ab invicem, ut quicunque fuerint aequales, verbi gratia, in fortitudine aequales sint, et prudentia, et justitia, et temprantia. Si enim dixeris aequales esse istos in fortitudine, sed illum praestare prudentia, sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac  est illius fortitudo prudentior. Atque ita de caeteris virtutibus invenies, si omnes eadem consideratione percurras. Non enim de viribus corporis agitur, sed de animi fortitudine. Quanto ergo magis in illa incommutabili aeternaque substantia incomparabiliter simpliciore quam est animus humanus, haec ita se habent? Humano quippe animo non hoc est esse quod est fortem esse, aut prudentem, aut justum, aut temperantem: potest enim esse animus, et nullam istarum habere virtutem. Deo autem hoc est esse quod est
Abbreviated transcription (Latin):
alud. ex̃. & aluid magnũ. ex̃ Aut si aec̃nitate pat̃ maior. ẽ.
non .ẽ. equalis filius quacũq: re. Unde enĩ ȩqualis : Si magnitu¬
dine dixeris. non .ẽ. par magnitudo quȩ minus aet̃na.ẽ. Atq ita cy¬
tera. An forte inuirtute ȩqualis. ẽ: in sapientia uero non .x̃. equa¬
lis: Sed quomodo ẽ. equalis uirtus. quȩ minus sapit: An insapien¬
tia ȩqualis .ẽ. inuirtute aut̃ non . ẽ. equalis: Seel quomodo ȩqui
qualis . ẽ. nonsit aequalis. At scriptura clamat. Non rapinã arbi¬
tratus .p̃. ex̃. ȩqualẽ dõ. Cogitur ergͦ qui uis aduersarius uerita¬
tis. qui modo tenetur auctoritate apostolica: in qualibet uł
umna re ȩqualem dõ filiũ confiteri. Eligat quã uoluerit. Iinc
ei ostendetur. in om̃ib.xẽ. ꝑ̧qualẽ: quȩ de substantia eius dicupⁱ¬
i enĩ uirtutes quȩ sunt in animo humano.: quãuis a
lio modo singulȩ intelligantur. nullomodo tam̃ sepa¬

Expanded text:
aliud esse, et aliud magnum esse? Aut si aeternitate Pater major est, aliud esse, et aliud magnum esse? Aut si aeternitate Pater major est, non est aequalis Filius quacumque re. Unde enim aequalis? Si magnitudine dixeris, non est par magnitudo, quae minus aeterna est, atque ita caetera. An forte in virtute aequalis est, in sapientia vero non est aequalis? Sed quomodo est aequalis virtus quae minus sapit? An in sapientia aequalis est, in virtute autem non est aequalis? Sed quomodo aequalis qualis non est, in omnibus non sit aequalis. At Scriptura clamat, Non rapinam arbitratus est esse aequalis Deo . Cogitur ergo quivis adversarius veritatis, qui modo tenetur apostolica auctoritate, in qualibet vel una re aequalem Deo Filium confiteri. Eligat quam voluerit: hinc ei ostendetur in omnibus esse aequalem, quae de substantia ejus dicuit: Virtutes quae sunt in animo humano quamvis alio atque alio modo singulae intelligantur, nullo modo tamen sepa
Abbreviated transcription (Latin):
fed addidit imus sp̃s ẽ. Diuersũ eñ natura. sp̃s hominis &
sp̃s dĩ. Sed inherendo. fit unus sp̃s exdiuersis duob: ita
ut sine humano sp̃ũ. beatus sit dĩ sp̃s atq ꝑfectus. Beatus aũ
hominis sp̃s. non nisi cũ dõ. ꝑlec frustra ut existimo. cũ tan¬
ta in eiũigło secundũ iħm. & totiens diceret dñs de ipsa uni¬
tatr. uł sia cũ patre uł nr̃a ininincẽ nob̾cũ: nusꝗ dixit. ut
nos & ipsi unũ : sed ut sint unũ sicut & nos unũ. Pat̾ ergͦ &¬
filius unũ sunt: utiq scđm unitatẽ substantiȩ. Et unus ds̃ . ẽ.
& unus magnus. & imus sapiens: sic̃ tractatũ .ẽ. Unde ergo
maior pat̃  Si enĩ maior. magnitudine maior Dũ aut̃
magnitudo rius filius sit: nec ille utiq maior .ẽ. eo qui se ge¬
nuit: nec ille maior .ẽ. ea magnitudine qua magnus . ẽ:
ergͦ ȩqualis . ẽ. Ham unde equalis: si non eo quo .ẽ. cui non .ẽ.

Expanded text:
sed addidit, spiritus. Diversi sunt enim natura, spiritus hominis et sed addidit, spiritus. Diversi sunt enim natura, spiritus hominis et spiritus Dei; sed inhaerendo fit unus spiritus ex diversis duobus, ita ut sine humano spiritu beatus sit Dei spiritus atque perfectus, beatus autem hominis spiritus non nisi cum Deo. Nec frustra, ut existimo, cum tanta in Evangelio secundum Joannem et toties diceret Dominus de ipsa unitate, vel sua cum Patre, vel nostra invicem nobiscum; nusquam dixit, Ut nos et ipsi unum: sed, Ut unum sint, sicut et nos unum sumus m unitatem substantiae, et unus Deus est, et unus magnus, et unus sapiens, sicut tractatum est. 5. Unde ergo major Pater? Si enim major, magnitudine major: cum autem magnitudo Filius ejus sit, nec ille utique major est eo qui se genuit, nec ille major est ea magnitudine qua magnus est: ergo aequalis. Nam unde aequalis, si non eo quo est, cui non est
Abbreviated transcription (Latin):
suos discipulos patri conmendaret. At uero paulus & appol¬
lo quia & ambo homines. & idem sentrebant: qui plantat in¬
quit. & qui rigat. unũ sunt. Cũ ergo sic dicitur unũ. ut ñ
addatur quid unũ: & plura unũ dicantur : radẽ natura
atq essentia non dissidens. neq dissentiens. fignificatur.
Cũ uero additur quid unũ: potest aliquid sĩgnificari ex
plurib: unũ factũ: quãuis diuersa natura. sicut anima &
corpus. non sunt utiq unũ: Quid enĩ tã diuersũ : ͥ nisi ad¬
datur aut sub itelligatur quid unũ: id est unus homo.
aut unũ animal: Inde apłs. Qui adhȩret meretrici inqͥt:
unũ corpis . ẽ. Non dixxit unũ sunt. aut unũ. ẽ. sed addidit
corpus : tamꝗ ex duob diuersis masculino & feminino. unũ
corpus adiunctione cõpositũ. Et qui adhȩret inquit dño: u¬
nus sp̃s .ẽ. Non dixit. qui adhęret dño unũ .ẽ. aut unũ sunt.

Expanded text:
suos discipulos Patri commendaret. At vero Paulus et Apolsuos discipulos Patri commendaret. At vero Paulus et Apollo, quia et ambo homines, et idem sentiebant: Qui plantat, inquit, et qui rigat, unum sunt . Cum ergo sic dicitur unum, ut non addatur quid unum, et plura unum dicantur, eadem natura atque essentia, non dissidens nec dissentiens significatur. Cum vero additur quid unum, potest aliquid significari ex pluribus unum factum, quamvis diversis natura. Sicut anima et corpus non sunt utique unum; quid enim tam diversum? nisi addatur aut subintelligatur quid unum, id est, unus homo, aut unum animal. Inde Apostolus: Qui adhaeret meretrici, inquit, unum corpus est: non dixit, Unum sunt, aut, Unum est; sed addidit, corpus, tanquam ex duobus diversis masculino et feminino unum corpus adjunctione compositum. Et, Qui adhaeret Domino, est, aut, unum sunt;
Abbreviated transcription (Latin):
qđ lum̃ non . ẽ. sine filio : ut cũ dicitur ds̃ quod non est
filius sine patre:: & de dõ quod non pat̾ sine filio: ꝑ fecte
ontelligatur qđ non p̃cessit genitor illud qđ genuit. Qđ
si ita .ẽ. hoc solũ de eis dici non pote st illud de illo. qđ
simul ambo non sunt: sicut uerbũ de uerbo dici non
potest : quia non simul ambo uerbũ. sed solus filius: nec
imago de niagine. quia non simul ambo imago: hec fili¬
us de filio. quia non simul ambo filius: sed secundũ qđ
dicitur . ego & pat̾ unũ sumus. Unũ sumus enĩ dictũ . ẽ
quod ille. hoc & ego: secundũ essentiam. non secundũ re¬
t nescio utrũ mnueniatur inscripturis dictũ unum
funt : quoꝵ .ẽ. diuersa natura. Si aut & aliqua plura
eiuscdẽ naturȩ sint. & diuersa sentiant : non sunt unũ in
quantũ diuersa sentient. Nam si iam unũ essent exeo qđ homi¬
nes erant: non diceretur ut sint unũ sicut & nos unũ: cũ

Expanded text:
quod lumen non est sine Filio: ut cum dicitur, Deus quod non est quod lumen non est sine Filio: ut cum dicitur, Deus quod non est Filius sine Patre, et de Deo quod non est Pater sine Filio, perfecte intelligatur quod non praecessit genitor illud quod genuit. Quod si ita est, hoc solum de eis dici non potest, illud de illo, quod simul ambo non sunt. Sicut Verbum de verbo dici non potest, quia non simul ambo verbum, sed solus Filius: nec imago de imagine, quia non simul ambo imago: nec Filius de Filio, quia non simul ambo filius, secundum quod dicitur, Ego et Pater unum sumus . Unum sumus enim dictum est, Quod ille, hoc Et nescio utrum inveniatur in Scripturis dictum, unum sunt, quorum est diversa natura. Si autem aliqua plura ejusdem naturae sint, et diversa sentiant, non sunt unum et quantum diversa sentiunt. Nam si jam unum essent ex eo quod homines erant, non diceret, Ut sint unum, sicut nos unum , cum
Abbreviated transcription (Latin):
tiam qđ consequent̾ scriptũ .ẽ. ds̃ erat uerbũ. sic indelliga¬
tur : uerbũ quod non .ẽ: pat̾. deus erat simul cũ patre.
ltane ergͦ dicimus. ut pat̾ sit generator magnitudinis. gr
nerator uirtutis. generator saprentiȩ suꝑ̧: filius aut̃
magnitudo uirtutis & sapientia : ds̃ uero magnus. om̃i¬
potens. sapiens. ambosimul : quomodo ergͦ ds̃ de dõ lum̃
de lumine. Non enĩ simul ambo deus de dõ. sed solus filiꝰ
de dõ scilicet patre: Nec ambo simul lumen de lumine.
sed solus filius de lumine patre : nisi forte ad insinuan¬
dum & breuissime inculcandũ qđ coxt̃nus. ẽ. patrifilius.
ita dictũ . ẽ. deus de dõ. & lumen delumine. & siquid
hoc modo dicitur. Ac si diceretur. hoc qđ non .ẽ. filus
sine patre. de hoc quod non .ẽ. pat̾ sine filio : id .ẽ. hoc
lumen qđ lumen non .ẽ. sine patre. de hoc lumine patre

Expanded text:
tiam quod consequenter scriptum est, Et Deus erat Verbum , sic intelligatiam quod consequenter scriptum est, Et Deus erat Verbum , sic intelligatur: Verbum quod non est Pater, Deus erat simul cum Patre. Itane ergo dicimus, ut Pater sit generator magnitudinis, hoc est generator virtutis, vel generator sapientiae suae: Filius autem magnitudo, virtus, et sapientia: Deus vero magnus, omnipotens, sapiens, ambo simul? Quomodo ergo Deus de Deo, lumen de lumine? Non enim simul ambo Deus de Deo, sed solus Filius de Deo, scilicet Patre: nec ambo simul lumen de lumine, sed solus Filius de lumine Patre. Nisi forte ad insinuandum et brevissime inculcandum quod coaeternus est Patri Filius, ita dictum est, Deus de Deo, et lumen de lumine, et si quid hoc modo dicitur, ac si diceretur, Hoc quod non est Filius sine Patre, de hoc quod non est Pater sine Filio, id est, hoc lumen quod lumen non est sine Patre, de hoc lumine Patre
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ intelligitur. Aut si in pricipio sic dictũ. ẽ. acsi dice¬
retur ante om̃a. quod sequitur & uerbũ erat apud
dm̃ : uerbũ quidem solus filius accipitur: non simul pat̃
& filius tamꝗ ambo unũ uerbũ. Sic enĩ unũ uerbũ. quomo¬
do imago. ꝑdon aut̃ pat̃ & filius simul ambo imago: sed fi¬
lius solus imago patris. quẽ ad modũ & filius: non enim
ambo simul filius. Quod uero aduigitur & uerbũ erat
apud dm̃. multũ est ut sic ititelligatur. Uerbũ quod
solus. ẽ. filius. erat apud dm̃. quod non solus est pater:
sed pat̃ & filius unus ds̃. Sed quid mirũ si induab qui¬
bdam reb longe int̾ se diuersis. potest hoc diciꝰ Quid
enĩ tam diuersũ. quã animus & corpus: Potest tam̃ dici¬
ii
animus erat apud hominẽ. id . ẽ. in homine : cũ animus
non sit corpus. homo aut̃ animus simul & corpus sit : ut e¬

Expanded text:
Verbum, intelligitur: aut si in principio sic dictum est, ac si diceVerbum, intelligitur: aut si in principio sic dictum est, ac si diceretur, Ante omnia; quod sequitur, Et Verbum erat apud Deum, Verbum quidem solus Filius accipitur, non simul Pater et Filius, tanquam ambo unum Verbum sic enim Verbum quomodo Imago, non autem Pater et Filius simul ambo imago, sed Filius solus imago Patris, quemadmodum et Filius: non enim ambo simul filius: quod vero adjungitur, Et Verbum erat apud Deum; multum est ut sic intelligatur, Verbum, quod solus est Filius, erat apud Deum, quod non solus est Pater, sed Pater et Filius simul Deus. Sed quid mirum, si in duabus quibusdam rebus longe inter se diversis potest hoc dici? Quid enim tam diversum, quam animus et corpus? Potest tamen dici, Animus erat apud hominem, id est, in homine: cum animus non sit corpus, homo autem animus simul et corpus sit. Ut e
Abbreviated transcription (Latin):
ea magnitudine quã genuit: siue iustus. ea ufticia quã ge¬
nuit. isuir bonus ea bonitate quã genuit: siue potens ex po¬
tentia uł uirtute quã genuit : siuie sapiens. ea sapientia qrũ
genuit. Magnitudo aut̃ ipsa qua dicitur pat̾. sed magnitu¬
dinis generator. Filius uero sicut inse ipso dicitur filius.
qđ non cũ patre dicitur sed ad patrẽ: non sic & inse ꝙ¬
so magnus sed cũ patre cuius ipse magnitudo.ẽ. Sic & sa¬
piens cũ patre dicitur. cuius ipse sapientia. ẽ: sicut ille sipi¬
ens cũ filio quia ea sapientia sapiens. ẽ. quã genuit. Quic¬
quid ergͦ ad se dicuntur: non dicit᷑ alter sine altero :
id ẽ quic quid dicuntur qđ substantiã eoꝵ ostendat. am¬
bo simul dicuntur. Si hȩc ita sunt. iam ergͦ nec ds̃ est.
pat̃ sine filio. nec filius ds̃ sine patre. sed ambo simul ds̃.
Et quod dictũ .ẽ. in principio erat uerbũ: in patre erat

Expanded text:
ea magnitudine quam genuit, sive justus ea justitia quam geea magnitudine quam genuit, sive justus ea justitia quam genuit, sive bonus ea bonitate quam genuit, sive potens ea potentia vel virtute quam genuit, sive sapiens ea sapientia quam genuit: magnitudo autem ipsa non dicitur Pater, sed magnitudinis generator: Filius vero sicut in se ipso dicitur Filius, quod non cum Patre dicitur, sed ad Patrem, non sic et in se ipso magnus, sed cum Patre cujus ipse magnitudo est: sic et sapiens cum Patre dicitur, cujus ipse sapientia est; sicut ille sapiens cum Filio, quia ea sapientia sapiens est quam genuit: quidquid ergo ad se dicuntur, non dicitur alter sine altero, id est, quidquid dicuntur quod substantiam eorum ostendat, ambo simul dicuntur. Si haec ita sunt, jam ergo nec Deus est Pater sine Filio, nec Filius Deus sine Patre, sed ambo simul Deus. Et quod dictum est, In principio erat Verbum; in Patre erat
Abbreviated transcription (Latin):
pientia .ẽ. sed ea sapientia sapiens. ẽ. quȩ de illo nata.ẽ:
Nlam illdd non est formidandũ: ne cogamͣ multos fili¬
os dĩ dlicere ad optione creaturȩ coxt̃nos patri. si magnitu¬
dinis sue genitor. ẽ. & bonitatis. & xt̾nitatis. & om̃ipoten¬
tiȩ. Huic enĩ calũpniȩ facilȩ respondetur: sic non effici
quia multa nominata sunt. ut ille multoꝵ filioꝵ coxt̃¬
noꝵ sibi pat̾ sit: quẽadmodũ non efficitur ut duoꝵ sit:
cũ dicitur. xp̃s dĩ uirtus & dĩ saprentia. P adẽ quippe urt
quȩ sapientia: & eadem sapientia. quȩ uirtus. Ita igitur
etiam de cȩteris. ut eadem sit magnitudo quȩ uirtus: &
si qua alia uł supra cõmemorata sunt. uel conmemora
Did ẽ. pat̃ uł gemtor. uł principiũ euis: si etiã gignens¬
& ei quod . ẽ. gignit. consequent̃ principiũ. ẽ: quicquid autẽ
aliuid dicitur. cũ filio dicitur. uł potuis infilio: sue magnꝰ

Expanded text:
pientia est, sed ea sapientia sapiens est quae de illo nata est? pientia est, sed ea sapientia sapiens est quae de illo nata est? Nam illud non est formidandum, ne cogamur multos filios Dei dicere, praeter adoptionem creaturae, coaeternos Patri, si magnitudinis suae genitor est, et bonitatis, et aeternitatis, et omnipotentiae. Huic enim calumniae facile respondetur, sic non effici, quia multa nominata sunt, ut ille multorum filiorum coaeternorum sit pater; quemadmodum non efficitur ut duorum sit, cum dicitur Christus Dei virtus et Dei sapientia. Eadem quippe virtus quae sapientia, et eadem sapientia quae virtus est: ita igitur etiam de caeteris, ut eadem sit magnitudo quae virtus, et si qua alia, quae vel supra commemorata sunt, vel commemorarid est, pater, vel genitor, vel principium ejus; si etiam gignens ei quod de se gignit, consequenter principium est; quidquid autem aliud dicitur, cum Filio dicitur, vel potius in Filio, sive magnus
Abbreviated transcription (Latin):
habuisse uirtutẽ aut sapientiam : dementis .ẽ. dicere. Pion
igitur erat tẽpus: quando non erat filius. Quȩ ratiocinatio
ad id cogit. ut dicamus dm̃ patrẽ non . ex̃. siprentẽ. nisi haben¬
do sapientiam quã genuit:. non existendo ꝑsẽ pat̾ ipse sapi¬
entia. Deinde si ita. ẽ: filius quoq ipse sicut dicitur ds̃ de dõ.
lumen de lumine : uidendũ ẽ. utrũ possit saprentia de sapien¬
tia dici: sinon . ẽ. ds̃ pat̃ ipse sapientia. sed tantũ genitor si¬
prentiȩ. Quod si tenemus: cur non & magnitudinis suȩ & bo¬
nitatis. & y̧t̾nitatis. & onũpotentiȩ suꝑ genitor sit: ut non
ipse sit sua magnitudo. & sua bonitas. & sua xt̾̃nitas. & sua om¬
nipotentia: ⁊ sed ea magnitudine magnus sit quã genuit.
& ea bonitate bonus. & ea xt̾nitate xt̾̃nus. & ea om̃ipoten¬
tia om̃ipotens. quȩ de illo nata. ẽ : sicut non ipse sua sa¬

Expanded text:
habuisse virtutem aut sapientiam, dementis est dicere: non habuisse virtutem aut sapientiam, dementis est dicere: non igitur erat tempus quando non erat Filius. 2. Quae ratiocinatio ad id cogit, ut dicamus Deum Patrem non esse sapientem, nisi habendo sapientiam quam genuit, non existendo per se Pater ipsa sapientia. Deinde si ita est, Filius quoque ipse sicut dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, videndum est utrum possit sapientia de sapientia dici, si non est Deus Pater ipsa sapientia, sed tantum genitor sapientiae. Quod si tenemus, cur non et magnitudinis suae, et bonitatis, et aeternitatis, et omnipotentiae suae genitor sit, ut non ipse sit sua magnitudo, et sua bonitas, et sua aeternitas, et sua omnipotentia, sed ea magnitudine magnus sit quam genuit, et ea bonitate bonus, et ea aeternitate aeternus, et ea omnipotentia omnipotens quae de illo nata est, sicut non ipse sua sa
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ & ds̃ sapientiam. bt hinc non nulli nr̃i aduersus arri¬
nos hoc modo ratiocinati sunt : eos dũ tixat. qui prius fe
ad uersus catholicam fidem extulerunt. ꝑam ipse arrius
dixisse fertur. Si filius. ẽ : natus .ẽ. Si natus. ẽ: erat tẽpus
quando non erat filius: non intelligens etiã natũ. ẽẽ.
dõ sempit̾nũ . ex̃. ut sit coxt̾nus patri filius: sicut splen¬
dor qui gignitur abigne atq diffunditur. coxuus. ẽ.
illi. Et eet̃ cort̾nus : si esset ignis at̃nus. Unde quidam
posteriores arriani. abiecerunt istam sententiã. Falsatiq
sunt. non ex tẽpore cȩpisse filiũ di. Sed int̃ disputationes
quas habebant nr̃i aduersus eos qui dicebant. erat tẽpus quã¬
do non erat filius: hanc etiã non nulli ratiocinationẽ inserꝑ¬
bant. Si dĩ filius uirtus & sipientia dĩ.p̃. nec umꝗ ds̃ sine ur¬
tute & sine sapientia fuit: coxt̾nus .ẽ. dt̃ patri filius. Dicit aũ
apłs. Ap̃m dĩ uirtutẽ & dĩ sipientiã. Et dm̃ aliquando non

Expanded text:
tem et Dei sapientiam . Et hinc nonnulli nostri adversum Arianos hoc modo ratiocinati sunt, eos duntaxat qui prius se adversum catholicam fidem extulerunt. Nam ipse Arius dixisse fertur, Si filius est, natus est; si natus est, erat tempus quando non erat filius: non intelligens etiam natum esse Deo sempiternum esse, ut sit coaeternus Patri Filius, sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, coaevus est illi, et esset coaeternus, si esset ignis aeternus. Unde quidam posteriores Ariani abjecerunt istam sententiam, fassique sunt, non ex tempore coepisse Filium Dei. Sed inter disputationes quas habebant nostri adversum eos qui dicebant, Erat tempus quando non erat Filius, hanc etiam nonnulli ratiocinationem inserebant: Si Dei Filius virtus et sapientia Dei est, nec unquam Deus sine virtute et sapiestum Dei virtutem et Dei sapientiam; et Deum aliquando non
Abbreviated transcription (Latin):
uerbũ dĩ ꝑ quod facta sunt om̃a. quod ita ostendit patrĩ¬
sicuti. ẽ. pat̾: quia & ipsũ ita .ẽ. & hoc est qđ pat̾ scđm quod sapi¬
entia .ẽ. & essentia. Nam secundũ quod uerbũ. non hoc .ẽ. quod
pat̃ : quia uerbũ non .ẽ. pat̃. Et uerbũ relatiue dicitur sicut
filius. quod utiq non pat̃. Et ideo xp̃s uirtus & saprentia dĩ.
quia de patre uirtute & sapientia. etiam ipse uirtus & sapien¬
tia. ẽ: sic̃ lum̃ dĩ. depatre lumine: Et fons uite. apud dm̃.
patrẽ utiq fontẽ uite. Qm̃ apud te inqͥt fons uitȩ: & in
lum ine tuo uidebimus lum̃. Iuia sic̃ pat̾ habet uitã inse¬
met ipso. sic dedit filio uitã habere in semet ipso. Et. erat lum̃

Expanded text:
Verbum Dei per quod facta sunt omnia, quod ita ostendit PatrVerbum Dei per quod facta sunt omnia, quod ita ostendit Patrsicuti est Pater, quia et ipsum ita est, et hoc est quod Pater, secundum quod sapientia est Pater, quia Verbum non est Pater; et Verbum relative dicitur, sicut Filius, quod utique non Pater; et ideo Christus virtus et sapientia Dei, quia de Patre virtute et sapientia, etiam ipse virtus et sapientia est, sicut lumen Dei et de Patre lumine, et fons vitae apud Deum Patrem utique fontem vitae: Quoniam apud te, inquit, fons vitae. In lumine tuo videbimus lumen ; quia sicut Pater habet vitam in semetipso, sic de
Abbreviated transcription (Latin):
tur & ilustrantur. In ipsis enĩ fit aliquid quod uocet᷑ eoꝵ
sapientia : uł illud scripturis ꝓnuntiantib: atq narrantib
quod uerbũ caro factũ .ẽ. & habitauit in nobis. Hoc enĩ modo¬
xp̃s facta sapientia. ẽ. quo factus. ẽ. homo. An ꝓpt̾ea non lo¬
quitur in illis libris sapientia uł dꝑ illa dicitur aliquid:
imutatione formamur. P at̃ enĩ dicit eam ut uerbũ eius sit :
non quomodo ꝓfertur exore uerbũ sonans. aut ante ꝓ¬
nuntiationẽ cogitatur. Spatiis enĩ tẽpoꝵ hoc cõpletur
Illud aut̃. xt̾nũ. ẽ: & in luminando dicit nob̾ & de se &
de patre : quod dicendũ. ẽ. hominib. Ideoq ait. ꝑlemo nouit
filiũ nisi pater: & nemo nouit patrẽ nisi filius. & cui uolur¬
rit reuelare : quia ꝑfiliũ reuelat pat̃. id .ẽ. ꝑ uerbũ suum.
Si enĩ hoc uerbũ quod nos ꝓferimus tẽporale & transitorũ.
& se ipsũ ostendit & illud de quo loquimur: quanto mago

Expanded text:
tur et illustrantur; in ipsis enim fit aliquid quod vocetur eorum tur et illustrantur; in ipsis enim fit aliquid quod vocetur eorum sapientia: vel illud Scripturis praenuntiantibus aut narrantibus, quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis ; hoc modo enim Christus facta sapientia est, quia factus est homo. An propterea non loquitur in illis Libris sapientia, vel de illa dicitur aliquid, atione formamur? Pater enim eam dicit, ut Verbum ejus sit; non quomodo profertur ex ore verbum sonans, aut ante pronuntiationem cogitatur: spatiis enim temporum hoc completur, illud autem aeternum est, et illuminando dicit nobis et de se et de Patre, quod dicendum est hominibus. Ideoque ait, Nemo novit Filium, nisi Pater; et nemo novit Patrem, nisi FiliusVerbum suum. Si enim hoc verbum quod proferimus temporale et transitorium est, et seipsum ostendit, et illud de quo loquimur; quanto magis
Abbreviated transcription (Latin):
etiam esfentia demonstretur. Et hoc .ẽ. eius esse: quod sapere. Unde
pat̾ & filius simul una sapientia: quia una essentia. Et singillatun.
sapientia desapientia: sicut essentia de essentia. Qua ꝓpt̃. non
quia pat̾ non . ẽ. filius & filius non .ẽ. pat̾. aut ille ingenitus.
ille aut̃ genitus: ideo non una essentia: Quia his nominib
relatiua eoꝵ ostenduntur. Uterq aut̃ simul. una sapienti¬
a & una esfentia : ubi hoc.ẽ. eẽ. quod sapere. Non aut̃ simul u¬
terq : uerbũ aut filius: quia non hoc .ẽ. rẽ quod uerbũ. aut
filiũ. ex̃. sicut iam satis ostendimus ista relatiue dici. LLI.¬
ur ergo inscripturis. nũꝗ fere de sapientia quicquã dicit᷑. i
nisi ut ostendatur adõ genita uł creata: Genita scilicet.
ꝑ quã facta sunt om̃a. Creata uero uł facta. sic̃ in hominib
cũ ad eam quȩ non creata & facta sed genita .ẽ. conuertun¬

Expanded text:
etiam essentia demonstretur, et hoc ejus esse quod sapere. Unde etiam essentia demonstretur, et hoc ejus esse quod sapere. Unde Pater et Filius simul una sapientia, quia una essentia, et singillatim sapientia de sapientia, sicut essentia de essentia. Quapropter, non quia Pater non est Filius, et Filius non est Pater, aut ille ingenitus, ille autem genitus, ideo non una essentia: quia his nominibus relativa eorum ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia, et una essentia, ubi hoc est esse quod sapere: non autem simul uterque Verbum aut Filius, quia non hoc est esse quod Verbum aut Filium esse: sicut jam satis ostendimus ista relative dici. ur ergo in Scripturis nunquam fere de sapientia quidquam dicitur, nisi ut ostendatur a Deo genita vel creata? genita scilicet, per quam facta sunt omnia: creata vero vel facta, sicut in hominibus, cum ad eam quae non creata et facta, sed genita est, convertun
Abbreviated transcription (Latin):
quod uerbũ. & eo uerbũ quod filius. Qm̃ igitur pat̃ & filius simul
non utiq unus filius: consequens. ẽ. ut pat & filius simul. non
ambo unũ uerbũ. Ded ꝓpt̾ea non eo uerbũ quosapientia: quia
uerbũ non ad se dicitur. sed tantũ relatiue ad eũ cuius uerbũ
est. sicut filius ad patrẽ. Sapientia uero eo qđ essentia: & idõ¬
quia una essentia: una sapientia. Qm̃ uero & uerbũ sapientia. ẽ.
sed non eo uerbũ quosapientia: uerbũ enĩ relatiue. sapientia
essentialit̾ intelligitur. id dici accipiamus cũ dicitur uerbũ: Ac
si dicatur nata sapientia. ut sit & filius. & imago. Et hecduo
cũ dicuntur. id .ẽ. nata sapientia: in imo eoꝵ qđ ẽ. nata. &
uerbũ & imago & filius intelligatur: et in his om̃ib nomini¬
b non ostendatur essentia. qrua relatiur dicuntur. At alte¬
ro quod .ẽ. sapientia. qm̃ & ad se dicitur. se ppsa enĩ sapiens. ẽ.¬

Expanded text:
quo Verbum, et eo Verbum quo Filius. Quoniam igitur Pater et Filius simul quo Verbum, et eo Verbum quo Filius. Quoniam igitur Pater et Filius simul non utique unus Filius, consequens est ut Pater et Filius simul non amborum unum Verbum. Et propterea non eo Verbum quo sapientia; quia Verbum non ad se dicitur, sed tantum relative ad eum cujus Verbum est, sicut Filius ad Patrem: sapientia vero eo quo esum sapientia est, sed non eo Verbum quo sapientia; Verbum enim relative, sapientia essentialiter intelligitur: id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ac si dicatur, nata sapientia, ut sit et Filius et imago. Et haec duo cum dicuntur, id est, nata sapientia, in uno eorum eo quod est nata, et Verbum, et imago, et Filius intelligatur, et in his omnibus nominibus non ostendatur essentia, quia relative dicuntur: at in altero quod est sapientia, quoniam et ad se dicitur, se ipsa enim sapiens es