comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
renis fructib: cybũ caelestem homo
celestis fecit : Vt sicut ipse dr̃ inuisibi¬
lis in carne ui sibili ad saluandos mortales
mortalibus apparuit : ita &iã ex mateya
uisibilirem in uisibilem congruȩ ipsis de¬
monstrar& : It in eademre simuledisce¬
rent & quid dĩ ꝓpt̃nos factus est & quid
nos ꝑ ipsum futurisumus : Aitenĩ a pos¬
tolus iohannes : Caris siminunc filii dĩ su¬
mus & ñdũapparuit quiderimus : Scimus
qm cũ appacruerit: similes eierimus : Cur
mũ elegerit : exponit scriptura quȩ
testatur: sp̃m sc̃m p̃nuntiasse secundũ
ordinẽ melchi sedech xp̃m sacerdotem
esse futurum: melchi sedechergogene¬
ris. narrat panẽ & uinũ obtulisse : Opor¬
tebat enĩ ut qui secundũ ordinẽ melchi¬
sed ehsacerdos factus fuerat : oblationẽ
eiusdem pontificis ipse pontifex factus
imitar&ur. ut scriptura de eo p̃nunti¬
ans ueridica esse probar&ur : Quia ihs
non uenit soluere legem : sed adim¬

Expanded text:
renis fructibus cibum coelestem homo renis fructibus cibum coelestem homo coelestis fecit, ut sicut ipse Deus invisibilis in carne visibili ad salvandos mortales mortalis apparuit, ita etiam ex materia visibili rem invisibilem congrue ipsis demonstravit, ut in eadem re simul ediscerent et quid Deus propter nos factus est, et quid nos per ipsum futuri sumus. Ait enim apostolus Joannes: Charissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus, scimus quomodo cum apparuerit, similes ei erimus . Cur m elegerit exponit Scriptura, quae testatur Spiritum sanctum pronuntiasse secundum ordinem Melchisedech Christum sacerdotem esse futurum. Melchisedech ergo Genesis narrat, panem et vinum obtulisse . Oportebat enim ut qui secundum ordinem Melchisedech sacerdos factus fuerat oblationem ejusdem pontificis ipse pontifex factus imitaretur, ut Scriptura de eo pronuntians veridica esse probaretur, quia Jesus non venit solvere legem, sed adim
Abbreviated transcription (Latin):
& sanguis meus uere est potus. Uerescili¬
c& caro xp̃i esteybus : quiauere pascit
& ada & ernã uitã hominem nutrit &
sanguis eius uere est potus : quiaesunentẽ
& sitientẽ animã iustitia in a &ernũ ueraci¬
ter satiat : Tẽporalem quippe uitã sineisto
cibo & potuhabereñ possunt homines : ad¬
nã omnino ñ possunt : Qui aiste cybus & po¬
tus: a &ernã soci& cetẽ capitis membrorũq:
suorũ significat. quimanducat inquit
carnẽ meã & bibit meũ sanguinẽ ipse
in meman& &eo ineo : quac ꝓpt̃ necesse
habemus sumere corpus & sanguinẽ eius
ut inipso maneamus & eius corporis m̃bra
simus: quia nemo ascendit in caelũ : nisi
qui descendit de caelo filius hominis qui
est incaelo : quia aũt exterrȩ fructibus
uoluithȩc sacramenta confici: hȩc ratio
est : Quia ergo ipse filius dĩ homo interrec
inter homines factus est & exterrenis
parentibus: Scilic& exstirpe adam ꝓ¬
genitus ueritas detescorta est. Vt
extergenis cȩlicolas facer& de ter¬

Expanded text:
sanguis meus vere est potus. Vere scilicet caro Christi est cibus, quia vere pascit, et ad aeternam vitam hominem nutrit; et sanguis ejus vere est potus, quia esurientem et sitientem animam justitiam in aeternum veraciter satiat. Temporalem quippe vitam sine isto cibo et potu habere possunt homines, aeternam omnino non possunt, quia iste cibus et potus aeternam societatem capitis membrorumque suorum significat. Qui manducat, inquit, carnem meam, et bibit sanguinem meum, ipse in me manet, et ego in eo, quapropter necesse habemus sumere corpus et sanguinem ejus, ut in ipso maneamus, et ejus corporis membra simus, quia nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis, qui est in coelo . Quod autem ex terrae fructibus voluit haec sacramenta confici, haec ratio est: quia ergo ipse Filius Dei homo in terra inter homines factus est, et ex terrenis parentibus, scilicet ex stirpe Adam progenitus: Veritas de terra orta est , ut ex terrigenis coelicolas faceret, de ter
Abbreviated transcription (Latin):
Neigitur putaueris figurate dictũ : &cum
possit. Dupliciter interp̃tari uno modo
ad nocendum. altero ad prestandum
adbeneficientiam te potius caritas.
reuoc& : ut intellegas carbones ignis eẽ
urentes penitentiȩ gemitus. quibus suꝑ¬
bia sanatur eius qui dol& se inimicum fu¬
isse hominis. a quo eiur miseriȩ subuenit:
Item cũait dñs : quiamat animã suã ꝑd&
eam : n on utilitatẽ ueccre putandus est
quadeb& quisq: conseruare animã suam.
sed figurate dictũ ꝑdoet animam idest
ꝑ imat atque amittat usũ eius quẽ nunc
hab& : ꝑuersum scilic& atque preposte¬
rum quo inclinatur temporalibus ut a&¬
na non querat : Scriptũ est damisericor¬
dia & nesuscipias pacatorem: posteror
pars huius sententiȩ uid&ur u& arebe¬
neficientiam: Intellegas ergo figurate.
positũ ꝓpeccato peccatorem: ut peccatũ

Expanded text:
Ne igitur putaveris figurate dictum, et cum Ne igitur putaveris figurate dictum, et cum possit dupliciter interpretari, uno modo ad nocendum, altero ad praestandum, ad beneficentiam te potius charitas revocet, ut intelligas carbones ignis esse urentes poenitentiae gemitus, quibus superbia sanatur ejus qui dolet se inimicum fuisse hominis, a quo ejus miseriae subvenitur. Item cum ait Dominus: Qui amat animam suam, perdat eam , non utilitatem vetare putandus est, qua debet quisque conservare animam suam, sed figurate dictum, perdat animam, id est, perimat atque amittat usum ejus quem nunc habet, perversum scilicet atque praeposterum, quo inclinatur temporalibus, ut aeterna non quaerat. Scriptum est: Da misericordi, et ne suscipias peccatorem. Posterior pars hujus sententiae videtur vetare beneficentiam. Intelligas ergo figurate positum, pro peccato peccatorem, ut peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
s&ur diligentis consideratione qđ legi¬
tur. don& ad regnũ caritatis int̃p̃tatio
ꝑducatur. si aũt hociam propriȩ sonat
nulla put&ur figurata locutio : Si p̃¬
ceptiua locutio est: aut flagitium
aut facinus u&ans: aut utilitatem:
autbeneficientiã iubens non est figurata
Si aũt flagitium aut facinus uid&ur iube¬
re. aut utilitatẽ & beneficientiã u& cre
figurata est : Nisi mandu caueritis inquit
carnem filii hominis & sanguinẽ biberitis
non habebitis uitã in uobis: Facinus uel
flagitium uid&ur iubere : figurata ergo
est : precipiens passionidñi esse cõmuni¬
candum & succuiter atque ut iliter recon¬
dendum in memoria qđ pronobis caro eiꝰ.
crucifixa &uulnerata sit : Ait scriptura :
esuri¬
Sierit inimicos tuos cyba illũ: Sisitit po¬
tum da illi : hic nullo dubitante benesicien¬
tiam p̃cepit : Sed quod sequitur hocenim
faciens carbones ignis congeres suꝑ capud
eius: mala uolentiȩ facinus putes iuberi.

Expanded text:
setur diligenti consideratione quod legisetur diligenti consideratione quod legitur, donec ad regnum charitatis interpretatio perducatur. Si autem hoc jam proprie sonat, nulla putetur figurata locutio. Si praeceptiva locutio est, aut flagitium, aut facinus vetans, aut utilitatem aut beneficentiam jubens, non est figurata. Si autem flagitium aut facinus videtur jubere, aut utilitatem et beneficentiam vetare, figurata est. Nisi manducaveritis, inquit, carnem filii hominis, et sanguinem ejus biberitis, non habebitis vitam in vobis . Facinus vel flagitium videtur jubere. Figurata ergo est, praecipiens passioni Domini esse communicandum, et suaviter atque utiliter recolendum in memoria, quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulnerata sit. Ait Scriptura: Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi . Hic nullo dubitante beneficentiam praecipit; sed quod sequitur: Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus, malevolentiae facinus putes juberi.
Abbreviated transcription (Latin):
flagitia priora sunt quȩ cum exinani¬
uerunt animum &adquandam egestatẽ
ꝑduxerint in facinora prosilitur .: quib:
semoueantur impedimenta flagitiorũ
aut adiumenta quȩ rantur : Itẽ qđ agit
caritas. quod sibi prosit utilitas est
qđ aut̃ agit ut prosit ꝓximo: benefici¬
entia nominantur. & hicp̃cedit
utilitas qui anemo potest exeo qđ non hecb&
ꝓdẽẽ alteri : quanto aũt macgis regnum
cupiditatis distruitur: tanto caritas au¬
g&ur : quicquidergo asperum & quasi
seuum factu dictuq: in sc̃is scripturis legi¬
tur: ex ꝑsona dĩ uel sc̃orũ eius adcupidi¬
tatis regnum distruendum ual&. quod si
ꝑspicuȩ sonat ñ est aliud referendum
qua si figurata dictũ sit. sicuti est illud
a postoli thes auri zasti tibi inquit irã
in dieirȩ & reuelationis iusti iudicuidĩ:
qui redd& unicuiq: sec undũ opera sua:
& reliqua. Ergo in locutionibus figura¬
tis regula sit huius modi: ut tã diuuer¬

Expanded text:
flagitia priora sunt. quae cum exinaniflagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in sanctis scripturis legitur ex persona dei uel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum ualet. quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. sicutApostoli: Thesaurizasti tibi, inquit, iram in die irae et revelationis justi judicii Dei, qui reddet unicuique secundum opera sua, et reliqua. Ergo in locutionibus figuratis regula sit hujusmodi, ut tam diu ver
Abbreviated transcription (Latin):
qua cauemus. figuratam locutionẽ
monstrandus est igitur prius modur in
ueniende locutionis propriȩ anfigurata
sit. & iste omnino modus est : ut quic¬
quid insermone diuinoneque admorum
honestatem neque adfidei ueritatem
ꝓpriȩ refemꝰ potest figuratam esse cog¬
noscas : Morum honestas addiligendum
dm̃ & ꝓximum fidei ueritas ad cognor¬
sua cuiq est in conscientia ꝓpria : quẽ¬
admodũ se sentit addilectionẽ dĩ & ꝓxi¬
mi cognitionẽq: proficere: Non aũt p̃cipit
scriptura : nisi caritatẽ n&culpat nisi cu¬
piditatem & eo modo informat morer ho¬
minum. Caritatẽ uoco motũ animi ad fru¬
endũ dõ ꝓpt̃ ipsum. & sẽ atque ꝓximum
ꝓpt̃dm̃. Cupiditatẽ aut motum animi acd
fruendum se & ꝓximo & quolib& corpore
non ꝓpt̃dm̃. quod aũt agit in domita cupi¬
ditas. ad corrum pendum animũ &corpus
suum: flagitiũ tiocatur: quod aũtagit
ut alteri nocecot: facinus dicitur &hȩc
sunt duo genera omniũ peccatorũ sed

Expanded text:
qua cavemus figuratam locutionem, moveniendae locutionis propriane an figurata sit: et iste omnino modus est, ut quidquid in sermone divino, neque ad morum honestatem, neque ad fidei veritatem proprie referri potest, figuratum esse cognoscas. Morum honestas, ad diligendum Deum et proximum, fidei veritas ad cognossua cuique est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem Dei mi cognitionemque proficere. Non enim praecipit Scriptura nisi charitatem, nec culpat nisi cupiditatem; et eo modo informat mores hominum. Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximm; cupiditatem autem motum animi ad fruendum se et proximo et quolibet corpore non propter deum. quod autem agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed
Abbreviated transcription (Latin):
testamenti habitũ cõparationẽ
facientes secundũ maiorũ sensum quid
mistice signi fic& ꝓsequamur
de suꝑ humefat
rimũ ergo eo¬
rũ indumentũ est efodbad qđ in¬
terp̃tatur suꝑhumerale lineum :
qđ significat munditiã bonorũ ope¬
orum : Hinc bene in lege cũ dñs
de ueste sacerdotali moysen instituit:
primũ desuꝑhumerali faciendo p̃cepit:
Quia quis quis ad sacerdotiũ magisteriũq
populi dĩꝓmouendus est: primũ euis
debent opera cognosci. utdum hoc qđ fo¬
ris omnibus poct& in rep̃hensibile paru¬
erit : conuenienter extẽpore . & inte¬
gras cordis eius & fidei sinceritas scru

Expanded text:
Testamenti habitum comparationem Testamenti habitum comparationem facientes, secundum majorum sensum quid mystice significat, prosequamurDe superhumerali. Primum ergo eorum indumentum est ephod bad, quod interpretatur superhumerale lineum, quod significat munditiam bonorum operum. Hinc bene in lege, cum Dominus de veste sacerdotali Moysen instituit, primum de superhumerali faciendo praecepit, quia quisquis ad sacerdotium magisteriumque populi Dei promovendus est, primum ejus debent opera cognosci, ut dum hoc quod foris omnibus patet irreprehensibile paruerit, convenienter ex tempore et integritas cordis ejus, et fidei sinceritas scrut
Abbreviated transcription (Latin):
todiebant : ut non in greder&ur in eum
inmundus in omnire : Dicti aũtostiarii :
qđ presint ostus tẽpli: Ipsi enĩ tenentes
clauem : om̃a intus extraq: partecus¬
todiunt: atq: in terbonos & malos hcc¬
bentes iudiciũ. fideles recipiunt . res¬
puunt in fideles:¬
anones & decr&e gosimi papede
Ocernunt ut clericus qui ad sacrũ
ordinem accedat: interlectores : siue
exorcistas v. annos ex soluct Exinde
a colitus uel subdiaconus ui annis fiat:
Adbenedictionẽ q̃ qdiaconus nonmino
inquo ordine v annis expl&is suncul¬
pabiliter ministrauerit . cdprespitera¬
tus honorem promoueripoterit : Nonta¬
men ante xamu annũ a &actis lic& ual¬
de dignus sit. quia & dñs nr non ante
xecmum. annũ p̃dicare exorsus est : De
quo gradu sieum auctior adbonos mores
uita ꝑduxerit . sũmũ pontificatũ acci¬
pere poterit hoa tamen lege seruata
ut neque digamus neq: poenitens. nec
neophitus adhos gradus possit admit
moderno ad antiquum u&eris

Expanded text:
todiebant ut non ingrederetur in eum todiebant ut non ingrederetur in eum immundus in omni re. Dicti autem ostiarii, quod praesint ostiis templi. Ipsi enim tenentes clavem omtodiunt, atque inter bonos et malos habentes judicium, fideles recipiunt et respuunt infidelesanones et decreta Zozymi papae decernunt ut clericus qui ad sacrum ordinem accedit, inter lectores sive exorcistas quinque annos exsolvat, exinde acolythus vel subdiaconus quatuor annis fiat. Ad benedictionem quoque diaconatus non minoin quo ordine quinque annis expletis, si inculpabiliter ministraverit, ad presbyteratus honorem promoveri poterit, non tamen ante triginta annos aetatis, licet valde dignus sit, quia et Dominus noster non ante tricesimum annum praedicare exorsus est. De quo gradu si eum auctior ad bonos mores vita perduxerit, summum pontificatum accipere poterit, hac tamen lege servata, ut neque bigamus, poenitens, nec neophytus ad hos gradus possit admittmoderna ad antiquum Veteris
Abbreviated transcription (Latin):
auetores fuere dauid siue a saph: Istie nĩ
postmoysen: psalmos primi conposuere
& cantauere : Mortuo asaphfilii eius in hunc
ordinem subrogati sunt a dauid : Erantq
psalmistȩ ꝑ successionẽ generis sicut &
ordo sacerdo talis : Ipsiq soli continuis die¬
bus intẽplo canebant : Candidis induti
stolis ad uocẽ unius respondente choro:
Ex hoc u&erimore &clesia sumpsitex¬
emplum nutriendi psalmistas : quorum
cantibus ad affectũdĩmentes audientiũ¬
excitentur. Psalmistam aũt & uoce
& aste p̃clarũ in lustrẽq: ẽe oport& : ita
utoblectamento dulcedinis animos inci¬
&iam absq: scientia ep̃i. solaiussione pres¬
biteri eligi. quicũq: in cantandi arte
ꝓbabiles huius modi constiterint :
ostiarii sunt qui & ȩditui &ianitores in le¬
ge dicebantur. Hi apud hebreos in
u&eri testamento electi sunt ad
custodiã tẽpli . quiq: ordinati ꝑuices suas
om̃a interiora templiuel exteriora cus¬

Expanded text:
auctores, fuere David sive Asaph. Isti enim auctores, fuere David sive Asaph. Isti enim post Moysen psalmos primi composuere et cantavere. Mortuo Asaph, filii ejus in hunc ordinem subrogati sunt a David, erantque psalmistae per successionem generis, sicut et ordo sacerdotalis, ipsique soli continuis diebus in templo canebant, candidis induti stolis, ad vocem unius respondente choro. Ex hoc veteri more Ecclesia sumpsit exemplum nutriendi Psalmistas, quorum cantibus ad effectuexcitentur. Psalmistam autem et voce et arte praeclarum illustremque esse oportet, ita ut oblectamento dulcedinis animos incietiam absque scientia episcopi sola jussione eligi, quicunque in cantandi arte probabiles hujusmodi constiterint. COstiarii sunt qui et aeditui et janitores in lege dicebantur. Hi apud Hebraeos in Veteri Testamento electi sunt ad custodiam templi, quique ordinati per vices suas omnia interiora templi vel extra cus
Abbreviated transcription (Latin):
actores alegendo : psalmistȩ : apsalmis
canendir uocati : Illie nĩ p̃dicant populir¬
S quid sequantur isticanunt ut excitent
ad conpunctionẽ animos audientiũ : Lic&
& quidam latoresita miserantur ꝓnunti¬
ant . ut quosdã adluctũ lamentationẽq:
cõpellant : Idem &iam ex ꝓnuntiatores uo¬
cantur qđ porro adnuntiant : Tanta enim
& tam clara eorũ erit uoxut quãuir longe
positorũ aures adimpleat : Lectorũ ordo
formam & initium a proph&is. sumpsit:
Sunt igitur lectores : qui uerbum dĩ p̃di¬
cant : quibus dicitur : Clama necesses
quasi tuba ex alta uocẽ tuã : Isti quippe
dumordinantur primũ de eorũ conuer¬
satione episcopus uerbum facit ad popu¬
lum : De in de corã plebe tradit eis codicẽ
apicũ diuinorũ addĩ uerbum adnuntian¬
dum : Isteergo doctrina & libris deb&
esse inbutus : Sensuumq: ac uerborũ
scientia ꝑornatus ut distincte &aꝑte
sonans corda audientiũ possit instruere :
psalmistarũ idest cantorũ principes siue

Expanded text:
ctores a legendo, psalmistae a psalmis canendis vocati. Illi praedicant populis quid sequantur. Isti canunt ut excitant ad compunctiones animos audientium. Licet et quidam lectores ita miseranter pronuntient, ut quosdam ad luctum lamentationemque compellant. Iidem etiam et pronuntiatores vocantur, quod porro annuntiant. Tanta enim et tam clara eorum erit vox, ut quantumvis longe positorum aures adimpleant. Lectorum ordo formam et initium a prophetis sumpsit. Sunt ergo lectores qui verbum Dei praedicant, quibus dicitur: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam . Isti quippe dum ordinantur, primum de eorum conversatione episcopus verbum Dei facit ad populum, deinde coram plebe tradit eis codicem apicum divinorum ad Dei verbum annuntiandum. Iste ergo doctrina et libris debet esse imbutus, sensuumque ac verborum scientia perornatus, ut distincte et aperte sonans, audientium corda possit instruere. Psalmistarum, id est cantatorum principes sive
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓph&ccrũ  sed &iam ipsius dñi &a posto¬
lorũ habemus exemplum : & p̃cepta
dehacre utilia : ad mouendum piȩ ani¬
mũ. & inflãmandum diuine inta
dilectionis affectum: Sunt aut diuini:
sunt & ingenio humano conpositi:
hilarius aũt gallus ep̃s pictauis genitus
eloquentia conspicuus : hymnorum car¬
mine floruit primus. post quem ambro¬
sius ep̃s uir magnȩ gloriȩ in xp̃o & inec¬
clesia clarissimus doctor copiosius in
huius modi carmine floruis se cognoscit᷑.
Atq: inde ymni : ex eis nomine ambrosi¬
ani uocantur : Quia eius tempore : primũ
mecclesia mediolanensi celebrari cepe¬
runt : Cuius caelebritatis deuotio: de¬
hinc ꝑtotius occidentis & clesias obser¬
uatur : Carmina aũt quecumq: an lau¬
de dĩ dicuntur : ymni uocantur¬
DE ANTIFONIS

Expanded text:
prophetarum, sed etiam ipsius Domini et apostoprophetarum, sed etiam ipsius Domini et apostolorum habemus exemplum, et praecepta de hac re utilia ad movendum pie animum et inflammandum divinae dilectionis affectum. Sunt autem divini hymni, sunt et ingenio humano compositi. Hilarius autem Gallus episcopus, Pictavis genitus, eloquentia conspicuus, hymnorum carmine floruit primus, post quem Ambrosius episcopus vir magnae gloriae in Christo, et in Ecclesia clarissimus doctor, copiosus in hujusmodi carmine floruisse cognoscitur, atque inde hymni ex ejus nomine Ambrosiani vocantur, quia ejus tempore primum in Ecclesia Mediolanensi celebrari coeperunt, cujus celebritatis devotio dehinc per totius Occidentis Ecclesias observatur. Carmina autem quaecunque in laudem Dei dicuntur, hymni vocanturDe antiphonis
Abbreviated transcription (Latin):
nonque tragicam exclame artẽ : sed quȩ
xp̃ianã simplicitatem in ipsa modulcctione
demonstr&. neq: quȩ musi co gestu uel
theatrali arte redoleat. sed quȩ conpunc¬
tionẽ magis audientibus faciat : Perfec¬
ta aũt uox est. alta : clara: & suauis :
Alta: ut in sublimi sufficiat : Clara :
ut aures adimpleat᷑ : Suauis ut animor
audientiũ blandiatur : Si aut exhir
abquid defuenit . perfecta uox non
ent :Antiqui enĩ pridie quecm
cantandum erat: cibis abstinebant :
psallentia tamen legumina : causa
cantores. fabarii dictisunt : Siergo
hoc apud gentiles tantũ seruandȩ
uocis causa a gebectur . quanto megis
apud xp̃ianos quos nontam uocis quã
lecebra uoluptatum cbstinere opor
otam . condidisse ac cecinisse manifes¬
tum est : De inde & alios proph&as
post ea quidem & ii. pueri inforna¬
.ce positi conuocata omnicreatura: crea¬
toriomniũ canentes dixerunt. Itaq:
& inymnis & psalmis canendis: ñ solũ

Expanded text:
non quae tragicam exclamet artem, sed quae non quae tragicam exclamet artem, sed quae Christianam simplicitatem in ipsa modulatione demonstret, neque quae musico gestu, vel theatrali arte redoleat, sed quae compunctionem magis audientibus faciat. Perfecta autem vox est, alta, clara et suavis: alta, ut in sublime sufficiat; clara, ut aures adimpleat; suavis, ut animis audientium blandiatur. Si autem ex his aliquid defuerit, perfecta vox non erit. Antiqui enim pridie quam cantandum erat, cibis abstinebant, pallentia tantum legumina causa cantores fabarii dicti sunt. Si ergo hoc apud gentiles tantum servandae vocis causa agebatur, quanto magis apud Christianos, quos non tam vocis quam lecebra voluptatum abstinere oporttam condidisse ac cecinisse, manifestum est, deinde et alios prophetas. Postea quidem et tres pueri in fornace positi, convocata omnium creatura, creatori omnium hymnum canentes dixerunt. Itaque et in hymnis et psalmis canendis, non solum
Abbreviated transcription (Latin):
cis facer& resoncre psallentẽ : itaut pro¬
nuntianti uicinior ẽe quã canenti. propt᷑
carnales aũt in ecclesia : non ꝓpter spiri¬
tales consu&udo cantandi est instituta :
ut qui uerbis ñ conpunguntur suauitate
modulaminis moueantur : Sicnãq: & bea¬
tissimus augustinus. in libris confessionũ
suarum. consu&udinẽ canendi ad ꝓbat
in ecđa : ut ꝑ oblectamenta inquit aunũ¬
infirmior animus: ad affectum piea¬
adflãmã pi&cctis cum cantatur : quã
si non canteur : Om̃s enĩ affectus ñn
prosonorum diuersitate uel noui¬
tate. nescio qua occulta familiar¬
tate. excitantur magis: cũ suaui & artifici¬
osa uoce cantatur. psalmistã aũt & uoce
&aste preclarũ in lustremq: eẽ oport& :
ita ut obl& tamenta dulcedinis. animos
incit& auditorłi : Uox aũteius ñ aspera
uel rauca: uel dissona sed canoraent :
Suauis liquida : atq: acuta habens sonũ¬
& melodiam sc̃ȩ religioni congruentem:

Expanded text:
cis faceret resonare psallentem, ita ut procis faceret resonare psallentem, ita ut pronuntianti vicinior esset quam canenti. Propter carnales autem in Ecclesia, non propter spirituales, consuetudo cantandi est instituta, ut qui verbis non compunguntur, suavitate modulaminis moveantur. Sic namque et beatissimus Augustinus, in libro Confessionum suarum , consuetudinem canendi approbat in Ecinfirmior animus ad effectum pietaad flammam pietatis cum cantatur, quam si non cantetur. Omnes enim affectus nostri prae sonorum diversitate vel novitate, nescio qua occulta familiaritate excitantur magis, cum suavi et artificiosa voce cantatur. Psalmistam autem et voce et arte praeclarum illustremque esse oportet, ita ut oblectamento dulcedinis animos incitet auditorum. Vox enim ejus non aspera, vel rauca, vel dissonans; sed canora erit, suavis, liquida, atqet melodiam sanctae religionis congruentem,
Abbreviated transcription (Latin):
decaNTiCO
anticũ enĩ primus omniũ moyses le¬
Usgitur insaituisse : quando ꝑcussa
aegypto .x. plagis & phacraone sub merso
cũ populo ꝑ in su&a maris itinera : adde¬
sertum gratulabundus egressus est di¬
cens : Cantemus dño gloriose enĩ ho¬
norificatus est : Item idem a uetor in de¬
utero nomio : canticũ presagum futuro¬
rum conscripsit : Deinde quoque debbo
ra non ignobilis femina in libro iudicum:
hoc ministerio functa repperitur. Post¬
ea multos ñ solum uiros: sed &iam femi¬
nas sp̃u diuino compl&as dĩ cecinisse mys¬
tena : Canticũ aũt : uox humanaest psal¬
inus aũt. qui canitur depsaltero:
usum esse primum post moysen.
dauid propheca in magno mysterio
ꝓdit ecła : Hic enĩ apueritia in hoc
torũ princeps. pselmorumq: thesaurus
esse ꝓmeruit : cuius psalteriũ id circo.
cũ me lodia cantilencrũ suauium ab &cła
frequentatur : qđ facilius animi ad con¬
punctionem flectantur : Primitiua aũt
&desia ita psallebat. ut modico flexu uo¬

Expanded text:
De cantico. Canticum enim primus omnium Moyses legitur instituisse, quando percussa Aegypto decem plagis, et Pharaone submerso, cum populo per insueta maris itinera, ad desertum gratulabundus egressus est, dicens: Cantemus Domino, gloriose enim honorificatus est . Item, idem auctor in Deuteronomio canticum praesagium futurorum conscripsit. Deinde quoque Debra, non ignobilis femina, in libro Judicum hoc ministerio functa reperitur . Postea multos non solum viros, sed etiam feminas spiritu divino completas Dei cecinisse mysterio. Canticum autem est vox hominis, psalmus autem qui canitur ad psalterium. usum esse primum post Moysen David prophetam, in magno mysterio prodit Ecclesia. Hic enim a pueritia in hoc  cantorum princeps, psalmorumque thesaurus esse promeruit, cujus psalterium idcirco cum melodia cantilenarum suavium ab Ecclesia frequentatur, quo facilius animi ad compunctionem flectantur. 2. Primitiva autem Ecclesia ita psallebat, ut modico flexu vo
Abbreviated transcription (Latin):
aduentus : Vt fideles quiq: hac religio¬
ne instructi & medicaminescarum
orationũ simul cũ sacro ieiunio con¬
firmati natiuitatẽ. redemptons
l&i exspectent: Ante hȩc uide¬
lic& iiii. sabbata in eadem
eb domada
semper
quarta & sexta fr̃legitima ieiunia fr. & ca¬
non orationũ &lectionũ in eisdem feriis ad¬
sacra missarũ sollemnia constitutus indicat.
& exempla p̃cedentiũ patrũ confirmant
Sacras aũt ordinationes his diebus opor¬
tere fieri decr&a gelasii pape testant᷑
In quibus ita scriptũ continetur : Ordina¬
tiones aũt presbiterorũ. diaconorumque
nisi certis tẽporibus & diebus exercere:
non debeant : Id est in quarti mensis ieiu¬
nio septimi & decimi : sed &iam qua dra¬
gesimaclis. in itio acmediana quadragesi¬
mȩ die sabbati. ieiunio circaues peram

Expanded text:
adventus, ut fideles quique hac religioadventus, ut fideles quique hac religione instructi, et medicamine sanctarum orationum simul cum sacro jejunio confirmati nativitatem Redemptoris laeti exspectent. Ante haec videlicet quatuor sabbata in eadem hebdomada semper quarta et sexta feria legitima jejunia fieri et canon orationum et lectionum in eisdem feriis ad missarum solemnia constitutus indicat, et exempla praecedentium Patrum confirmant. Sacras autem ordinationes his diebus oportere fieri, decreta Gelasii papae testantur, in quibus ita scriptum continetur: Ordinationes autem presbyterorum diaconorumque nisi certis temporibus et diebus exercere non debeant, id est primi et quarti mensis jejunio, septimi et decimi: sed etiam quadragesimalis initii, ac mediana Quadragesimae die, sabbati jejunio circa vesperam
Abbreviated transcription (Latin):
sc̃s: Afflig&isque animas ur̃as ineo : & of
fer&is holo castũ dño : Omne opus non fa¬
ci&is intempore diei huiur quia dies ꝓpi¬
tiationis est ut propiti&ur uobis dñs ds̃
ur : Omnis anima quȩ ad flicta ñ fuent
die hoc peribit depopulis suir &relĩq¬
in quo & dies senophagiȩ fuerant id est
tabernaculorũ : Nam quinta decima
diemensis. huius u&eres sollemnitates
tabernaculorũ cȩlebrabant .vii. dieb:
eandem sollemnitatẽ exigentes. quo
quidem ieiunio usos fuisse. antiquor
l&itiã magnã : de hinc conuenerant in
ieiunio insaccis &humus suꝑeos. &ste
terunt & confiteb antur peccata sua
& iniquitas pactrũ suorũ & consurrex¬
erunt. ad standum. &legerunt in uo¬
lumine legis dñi dĩ sui. quater indie¬
& quater in nocte confitebantur &l
adorabant dñm dm̃ suũ :¬
uarcũ uero estieiuniũ sabbati in
decimomense ante diemnacta¬
lis dñi quando uenturi saluatoris.
salubris insacris lectionibus p̃dicatur

Expanded text:
sanctus, affligetisque animsanctus, affligetisque animferetis holocaustum Domino omne opus non facietis in tempore diei huius quia dies propitiationis est ut propitietur vobis Dominus Deus vester omnis anima quae adflicta non fuerit die hoc peribit de populis suis et qIn quo et dies decem Scenopegiae fuerant, id est Tabernaculorum. Nam quinta decima die mensis hujus veteres solemnitates Tabernaculorum celebrabant, septem diebus eamdem solemnitatem exigentes, quo quidem jejunio usos fuisse antiquos, laetitia magna. Dehinc convenerunt in jejunio, in saccis, et humus super eos, et confitebantur peccata sua, et iniquitates patrum suorum. Et consurrexerunt ad standum, et legerunt in volumine legis Domiet quater in nocte confitebantur, et adorabant Dominum Deum suum. Quartum vero est jejunium sabbati in decimo mense ante diem natalis Domini, quando venturi Salvatoris salubris in sacris lectionibus praedicatur
Abbreviated transcription (Latin):
ORDINATIONESX
unt quoq: & quattuor sabbata: in iiͬ.
mensibus singula ꝑ singulos in quibus spe¬
cialia ieiunia sunt constituta: E tofficia
his diebus maiora orationũ &lectionũ
in ecclesia caelebrantur : Idest in mar¬
iunui: In septimi quoq: mensis id est sep¬
tembris tertio sabbeto : Etinquarto
sabbecto decimimensis: id est decẽbns
quorũ primũ iuxta obseructionem
quadragesime uerni tẽpore cȩle¬
bratur. quando mensis nouorũ apud
iudeos habeboctur:
Secundũ aũt inieiunio postpente¬
costen estatis tempore. quando apud
iudȩos dies primitiarũ ex legis p̃cep¬
to custodiebantur: Id est defrugib:
primipanes dõ offerebantur & otiũ legiti¬
mũ ipsius diei colebatur:
Sertium est inseptimomense : autũni
Quidelic& tẽpore : qui totus inlege uahis
sollemnitatibus dõdicatus erat : in quodies
expiationũ erat : Dicente dño ad moysen.
Decimo die mensis huius septimi dies ex¬
piationũ erit celeberrimus & uocabitur

Expanded text:
ordinationes. Sunt quoque et quatuor sabbata, in quatuor mensibus, singula per singulos, in quibus specialia jejunia sunt constituta, et officia his diebus majora orationum et lectionum in Ecclesia celebrantur, id est, in MarJunii. In septimi quoque mensis, id est Septembris, tertio sabbato, et in quarto sabbato decimi mensis, id est, Decembris. Quorum primum juxta observationem Quadragesimae verno tempore celebratur, quando mensis novorum apud Judaeos habebatur. Secundum autem in jejunio post Pentecosten aestatis tempore, quando apud Judaeos dies primitiarum ex legis praecepto custodiebantur, id est, de frugibus primi panes Deo offerebantur; et otium legitimum ipsius diei celebratur. Tertium est in septimo mense, autumni videlicet tempore, qui totus in lege variis solemnitatibus Deo dicatus erat, in quo dies expiationum erat, dicente Domino ad Moysen: Decima die mensis hujus septimi, dies expiationum erit ac celeberrimus, et vocabitur
Abbreviated transcription (Latin):
uꝑhȩc aũt om̃a sũmo pontifici qui archi¬
epis copus uocatur: Propter a postoli¬
cam uicem pallu honor decernitur. qđ ge¬
nus indumenti crucis signaculum purpu¬
reo colore exprimit : Vt ipse indutus pon¬
tifex cot ergo & pectore crucẽ habeat:
suaque mente pie &digne depaessione
redemptoris cogit&. Ac populo ꝓquo dm̃
dep̃catur . redẽptionis suȩ signaculũ de¬
monstr& : Condec& quoq: bene ut ipsa
a postolica dignitas a postolicũ uirũ faciat:
Vt plena deuotiones anosermone & digna
operatione possit dicere cũ a postolo : mihi
aut̃ absit glonari nisi incruce quoq: dñins¬
ihu xp̃i: ꝑquẽ mihi mundus crucifixus est
&ego mundo : Hȩc quoq: dehabitu sacer¬
dotali ad sensum secundũ modulũ ingenioli
ñri breuiter diximus : non p̃iudicantes his
qui congruentius & dignius de eadem re
possunt scribere & plenius disputare :¬

Expanded text:
ec autem omnia summo pontifici qui archiepiscopus vocatur propter apostolicam vicem pallii honor decernitur, quod genus indumenti crucis signaculum purpureo colore exprimit, ut ipso indutus pontifex a tergo et pectore crucem habeat, suaque mente pie et digne de passione Redemptoris cogitet, ac populo pro quo Dominum deprecatur, redemptionis suae signaculum demonstret. Condecet quoque bene ut ipsa apostolica dignitas apostolicum virum faciat, ut plena devotione, sano sermone, et digna operatione possit dicere cum Apostolo: Mihi autem absit gloriari nisi in cruce Domini, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo . Haec quaeque de habitu sacerdotali ad sensum secundum modulum ingenioli nostri breviter diximus, non praejudicantes his qui congruentius et dignius de eadem re possint scribere, et plenius disputare
Abbreviated transcription (Latin):
iulio : septima decima die mensis eius¬
dem. quando descendens moyses demon¬
te tabulas legis confregit : In eo &iam
die: nabochodonosor urbis hierusalẽ
primũ muros destruxit : Dies ieiunii quin¬
ti inmense augusto est. quando ꝓspecula¬
toribus ad terrã sc̃am missis seditio in cas
quidem & in eo m̃se anab ochodonosor & mul¬
to post tẽpore acesare tito tẽplum. Euer¬
sumest atque succensum. &inobꝓbriũ
gentis ꝑditȩ exaratũ: Diesieiunii septimi
inseptimo est mense qui appellactur sep¬
tember in quo occisus est gotholices &re¬
liqui quierant inherusalẽ interfecti
sunt iuxta quia loquitur hieremiar.
Dies ieiuni decimi est in mense decimo
qui apud nos uocatur : December quando
cognouerunt cunctibabyloniȩ capti.
quinto mense tẽplũ fuisse distructum:
& fecerunt planctũ atq: ieiunium: Hȩc
beatissimus hieronimus in cõmentanis
tachariȩ scripsit : Sed qui ahȩcieiunia
maegis inu&eri testamento quãe in nouo
celebrata sunt. nepenitus p̃ter misse¬

Expanded text:
ulio, septima decima die mensis ejusdem, quando descendens Moyses de monte tabulas legis confregit; in eo etiam die Nabuchodonosor urbis Jerusalem primum muros destruxit. Dies jejunii quinti in mense Augusto est, quando pro speculatoribus ad terram sanctam missis, seditio in castquidem et in eo mense a Nabuchodonosor, et multo post tempore a Caesare Tito templum eversum est atque succensum, et in opprobrium gentis perditae exaratum. Dies jejunii septimi, in septimo mense est, qui appellatur Septembris, in quo occisus est Golias, et reliqui qui erant in Jerusalem interfecti sunt, juxta quod loquitur Jeremias . Dies jejunii decimi est in mense decimo, qui apud nos vocatur December, quando cognoverunt cuncti Babylonii capti quinto mense templum fuisse destructum, et fecerunt planctum atque jejunium. Haec beatissimus Hieronymus in commentariis Zachariae scripsit. Sed quia haec jejunia magis in Veteri Testamento quam in Novo celebrata sunt, ne penitus illa praetermis
Abbreviated transcription (Latin):
tas sed ingenio sorum sagacitate con¬
ꝑtas. quȩ tunc om̃a quis quisita dilex¬
erit  ut iactare se inter inperitos
uelit & non potius que rere unde
sint . ueraq: tantũ modo uera ẽẽ
persenserit : &unde quȩ dam ñ solũ uera
sed &iã in cõmutabilia quȩ in cõmutabilia eẽ
conp̃henderit acsic abspecie corporũ usque
ad humanã m̃tẽ ꝑueniens cũ & ipsam muta¬
bilem inuenerit quod nunc docta: nunc in¬
docta sit constituta tamen inter in cõmuta¬
bilem suprase ueritatẽ & mutabilia in fra
se c&era adunius dĩ laudem atque di¬
lectionẽ cuncta conuertere a quocuncta
esse cognoscit. doctus uideripotest esse
aũt sccpiens nullo modo nam hucusque ge¬
neraliter atque p̃mixtum dixi de discipli¬
nis gentilium deincepsse orsum de singu¬
lis dicturus

Expanded text:
tas, sed ingeniosorum sagacitate contas, sed ingeniosorum sagacitate conpertas. quae tamen omnia quisquis ita dilexerit, ut iactare se inter imperitos uelit et non potius quaerere, unde sint uera quae tantummodo uera esse persenserit, et unde quaedam non solum uera sed etiam incommutabilia, quae incommutabilia esse comprehenderit, ac sic ab specie corporum usque ad humanam mentem perueniens, cum et ipsam mutabilem inuenerit, quod nunc docta, nunc indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se ueritatem et mutabilia infra se cetera ad unius dei laudem atque dilectionem cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,: doctus uideri poautem sapiens nullo modo. Hucusque generaliter atque permixtim dixi de disciplinis gentilium; deinceps seorsum de singulis dicturus
Abbreviated transcription (Latin):
penetranda & dissoluenda plurimũ ua¬
l& tantum ibi cauendus est libor rixan¬
di & puerilis quȩ dam ostentatio decipien¬
di aduersccriũ : Sed de hoc plenius dice¬
mus cũ dedialetica atque rehorica
disputabimus: Iam uero numeri disci¬
plinc: cui lib& tardissimo larum est.
quod non sit ab hominibus instituta. sed poti¬
us indagata & inuenta: Non enĩ sicutpri¬
mam sillabam italiȩ quam breuem pro¬
nunticcuerunt u&eres uoluit uirgilius
& longa facta est: Ita quis quam potest
efficere cũ uoluerit inter terna. aut
non sint nouem aut non possint effice¬
re qua dratã figuram aut non ad ter¬
narium numerum tripla sint. ad se
narium sescupla adnullum dupla quia
intellegibiles numerise missem non ha¬
bent : Siue ergo in seipsis considerent᷑ :
siue ad figurarum aut ad sonorum alia¬
rum uemotionũ leges numeri adhibe¬
antur in cõmutabiles regulas heebent
neque ullo modo ab hominibus institu¬

Expanded text:
penetranda et dissolvenda plurimum vapenetranda et dissolvenda plurimum valet; tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quaedam ostensio decipiendi adversarium. Sed de hoc plenius dicemus cum de dialectica atque rhetorica disputabimus. Jam vero numeri disciplina cuilibet tardissimo clarum est, quod non sit ab hominibus instituta, sed potius indagata et inventa. Non enim sicut primam syllabam Italiae quam brevem pronuntiaverunt veteres, voluit Virgilius et longa facta est, ita quisquam potest efficere cum voluerit, ut ter terna aut non sint novem, aut non possint efficere quadratam figuram, aut non ad ternarium nnarium sesqua, ad nullum dupla, quia intellegibilis numeri semissem non habent. siue ergo in se ipsis considerentur siue ad figurarum aut sonorum aliarumue motionum leges numeri adhibeantur, incommutabiles regulas habent neque ullo modo ab hominibus institu
Abbreviated transcription (Latin):
nos quota futura sit potest dicere: Sio
deuno quoq: siderum : qui ea perite con¬
putant respondere consuerunt : Artiũ
&iam c&erarũ quibus aliquid fabricatur
uel quod remaneat postoperationem ar-¬
tificis ab illo efectũ. sicut domus & scam¬
num uel quȩ ministeriũ quoddam exhi¬
bent operanti dõ sicut medicina & agh¬
cultura : & gubernatio : Harũ ergo
cuntarũ artiũ dep̃teritis faciunt : Ex pri¬
menta &iam futura conici : Namnullus ea
rum artifex membra mou& in operando :
nisi p̃teritorũ memoriã cũ futurorũ ex¬
pectatione contexat: Sedhȩc ñ obaliud
cõmemorauimus: nisiut non omninones¬
ciamus : quid scriptura uelit insinuare
cũ de his artibus aliquas figuratas locutio¬
nes inserit : Restant eaquȩ ñ adcorporis
sensus. sed adrationẽ animi ꝑtinent: Ubi
disciplina regnat disputationis & nume¬
ri: Sed disputationis disciplina: adom¬
nia genera questionũ quȩ in litteris sc̃ĩs

Expanded text:
nos quota futura sit potest dicere; sic nos quota futura sit potest dicere; sic de unoquoque siderum, qui ea perite computant, respondere consueverunt. Artium enim caeterarum quibus aliquid fabricatur, vel quid remaneat post operationem artificis ab illo effectum, sicut domus et scamnum; vel quae ministerium quoddam exhibent operanti Deo, sicut medicina et agricultura et gubernatio: harum ergo cunctarum artium de praeteritis faciunt experimenta, etiam futura conjicienda. Nullus earum artium artifex membra movet in operando, nisi praeteritorum memoriam cum futurorum exspectatione contexat. Sed haec non ob aliud commemoravimus; nisi ut non omnino nesciamus quid Scriptura velit insinuare, cum de his artibus aliquas figuratas locutiones inserit. Restant ea quae non ad corporis sensus, sed ad rationem animi pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri. Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum quae in litteris sanctis sunt
Abbreviated transcription (Latin):
herbarũ lccpidum aliorũ ue corpo¬
rum scripta sunt: De quo genere supe¬
rius egimus . eãq: cognitionem ualere
adeniginate scripturarũ soluenda do¬
cuimus : Non ut pro quibus dam signis ad¬
hibecntur tam quã ad remedia uel ma¬
chinamenta suꝑstitionis alicuius: Side¬
rum aũt cognoscendorũ : non n arratio
sed de monstratio est : quorũ ꝑ pauca
scriptura cõmemorat : Hab& aũt pre¬
ter demonstrationẽ presentiũ. &iam
pr&eritorũ narrationi simile aliquid
quod a presenti expositione otuquesiderũ
& preerita eorũ uestigia regulariter lic&
recurre : hab& &iam futurorũ regula¬
res coniecturas ñ suspicioras &ominiorar
sedratas &certas non ut eis aliquid trahe¬
re. in nr̃a facta &euenta tẽptemus.
qualia gen&hliacorũ deliramenta sunt.
sed quantum adipsa ꝑtin& sidera : Nam
sicut is qui conputat lunam : cũ hodie in¬
spexerit quota sit : & ante quolib& an¬
nos quota fuerit  & qost quod lib& an¬

Expanded text:
herbarum, lapidum, aliorumve corpoherbarum, lapidum, aliorumve corporum scripta sunt. De quo genere superius egimus, eamque cognitionem valere ad aenigmata Scripturarum solvenda, docuimus, non ut pro quibusdam signis adhibeantur tanquam ad remedia, vel machinamenta superstitionis alicujus. Siderum autem cognoscendorum non narratio, sed demonstratio est: quorum perpauca Scriptura commemorat. Habet autem praeter demonstrationem praesentium, etiam praeteritorum narrationi simile aliquid, quod a praesenti positione, motuque siderum, ad praeterita eorum vestigia regulariter licet recurrere. Habet etiam futurorum regulares conjecturas non suspiciosas et otiosas, sed raras et certas; non ut ex eis aliquid trahere in nostra fata et eventa tentemus, qualia genethliacorum deliramenta sunt, sed quantum ad ipsa pertinet sidera. Nam sicut is qui computat lunam cum hodie inspexerit quota sit, et ante quoslibet annos quota fuerit, et post quoslibet an
Abbreviated transcription (Latin):
hac uita egerit quã quã textu ipso actionũ
eius anim aduerti possit : tamenne aliunde
caligo dubitationis oriatur : de historia gen¬
tium collocata: cume uangelio liquidius
certiusq: colligitur : Tunc enĩ uidebitur :¬
non frustra eẽ dictum quod xl .VI. annis tẽ¬
plum edificatũ sit : Vtcũ referri iste nume¬
rus ad a &atẽ dñi non potuerit : ad secr&io¬
rem instructionem humani corporis refe¬
ratur  quod indui ꝓpt̃nos ñ dedignatur
estumcus dĩ filius ꝑquem facta sunt om̃a:
Aliud est enim facta narrare : aliud docere
facienda : historia facta narrat fideliter
atq utiliter libri aũt aruspicum : & quȩ¬
q: si miles littere facienda uel obser¬
uanda intendunt docere : monitoris
audacia non in dicisfide : Est &iam nar¬
ratio similis demonserationi quo ñ pr&e¬
rita: sed p̃sentia indicantur ignacris.
in quo genere sunt : quȩ delocorum
situ naturisque animaliũ : lignorum:

Expanded text:
hac vita egerit quanquam textu ipso actionum hac vita egerit quanquam textu ipso actionum ejus animadvertere possis, tamen ne aliunde caligo dubitationis oriatur, de historia gentium collata cum Evangelio, liquidius certiusque colligitur. Tunc enim videbitur non frustra esse dictum, quod quadraginta annis templum aedificatum sit, ut cum referri iste numerus ad aetatem Domini non potuerit, ad secretiorem instructionem humani corporis referatur, quod indui propter nos non dedignatus est unicus Dei Filius, per quem facta sunt omnia. Aliud est enim facta narrare, aliud docere facienda. Historia facta narrat fideliter atque utiliter; libri autem aruspicum et quaeque similes litterae, facienda vel observanda intendunt docere, monitoris audacia, non indicis fide. Est etiam narratio similis demonstrationi, qua non praeterita, sed praesentia indicantur ignaris in quo genere sunt quae de locorum situ, naturisque animalium, lignorum,
Abbreviated transcription (Latin):
am uero illa que non instituendo sed
aut trans acta tẽporibus : aut diuinitus
instituta in uestigando homines ꝓdiderunt.
ubicumq: discantur : non sunt hominũ
instituta exestimanda: quorũ alia sunt
adsensus corporis. alia uero adrationem
animi ꝑtinentia: Sed illa que ad sensum
corporis adtinguntur : uel narrata credi¬
mus: uel demonstrata sentimus : uel ex¬
perta conicimus: quic quid igitur deor¬
dine tẽporũ trans actorũ indicat ea quȩ
appellatur historia : plurimumnos ad¬
iuuat adlibros scõs intellegendos. &iã
si pr&er ecclesiam puerili eruditione
discatur : Nam & per olym pyadcs & ꝑ
consulum nomina multa sepe quȩ run¬
tur a nobis & ignorantia consulatus.
quonatus est dñs & quo passus est ñ nullos coegit
passum eẽ dñm ⁊ quia ꝑtotannos ȩdificatum
templum ẽẽ dictum est auidȩis . quod imagi¬
nẽ dominici corporir habebcet & annorum
ferre xxx. baptizatũ ee r&inemus auctori¬
tate euangelica: Sed postea quotannos in

Expanded text:
am vero illa quae non instituendo, sed aut transacta temporibus, aut divinitus instituta investigando homines prodiderunt, ubicunque discantur, non sunt hominum instituta existimanda. Quorum sunt alia ad sensus corporis, alia vero ad rationem animi pertinentia. Sed illa quae ad sensus corporis attingunt, vel narrata credimus, vel demonstrata sentimus, vel experta conjicimus. Quidquid ergo de ordine temporum transactorum indicat ea quae appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad libros sanctos intelligendos, etiam si praeter Ecclesiam puerili eruditione discatur. Nam et per Olympiadas, et per consulum nomina, multa saepe quaeruntur a nobis; et ignorantia consulatus quo natus est Dominus, et quando passus est, nonnullos coegit passum esse Dominum, quia per tot annos aedificatum templum esse dictum est a Judaeis, quod imaginem Dominici corporis habebat. Sed annorum fere triginta baptizatum esse retinemus auctoritate evangelica; sed postea quot annos in
Abbreviated transcription (Latin):
Sunt enim quie aslegunt & neglegunt :
Legunt ut teneant: neglegunt ne intel¬
legant : quibus longe sine dubio p̃ferendi
sunt : qui uerba eorũ minus tenent. & cor
eorum sui cordis oculis uident: Sed utrisq:
dicere &iam quod non potest eloquent̃
uerba scripturarum tenere : maximȩ
neces sarium est. quacnto enĩse pauperio¬
rem cernit insuis tanta eum in istis opor
t& ẽẽ ditiorem: Vt quod dixerit suis uer¬
bis prob& exillis. porro qui non solum
sapienter : uerũ &iam eloquenter uult
dicere quõ ꝓfecto plus proderit siutrũ¬
que potuerit adlegendos : uel audien¬
dos : & exercitationȩ imitandos. elo

Expanded text:
Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisquedicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto in istis oportet eum esse ditiorem, ut quod dixerit suis verbis, probet et illis. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit, ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos elo