comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illi qͦs audire oportet defessi sũt. audiẽdo. ⁊ ã. er hac qͦ¬
q re ñ minus. qm pͥmis duab in oratione ñ nũqmͣ a¬
nimꝰ audiroris offendit᷑. SSi causȩ ꝯtrahet turpitudo.
offensionẽ. aut ꝓ eo homine in qͦ offendit᷑. aliũ homi¬
nẽ. qͥdili ꝯit᷑ int̃ poni oportet. aut ꝓre in qua offen¬
ditur. aliã rẽ quȩ ꝓbat᷑. aut ꝓre homine̾. aut ꝓho
mine rẽ. ut ab eo qđ odit. ad id qđ diligit. audito¬
ris animꝰ tͣducat᷑: ⁊ dissimulare te: id defensurũ. qd̾
existimeris defensurus: Dem̃ cũ iã mitior factꝰ erit
auditor. ingredi pedetẽptĩ. in defensionẽ. ⁊ dicere ẽ¬
a quȩ indignentur aduersarii tͥ qͦq indigna uideri.
Dein cũ lenieris eũ qͥ audiet. demonstrare nicħ eorũ
adte ꝑtinere. ⁊ negare te qͥcqͣm de aduersariis esse
dicturũ. neq hoc. neq illud. ut neq aꝑte ledas eos

Expanded text:
illi, quos audire oportet, defessi sunt audiendo. nam ex hac quilli, quos audire oportet, defessi sunt audiendo. nam ex hac quoque re non minus quam ex primis duabus in oratore nonnumquam animus auditoris offenditur. Si causae turpitudo contrahit offensionem, aut pro eo homine, in quo offenditur, alium hominem, qui dili- gitur, interponi oportet; aut pro re, in qua offenditur, aliam rem, quae probatur; aut pro re hominem aut pro homine rem, ut ab eo, quod odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur; et dissimulare te id defensurum, quod existimeris; deinde, cum iam mi- tior factus erit auditor, ingredi pedetemptim in defen- sionem et dicere ea, quae indignentur adversarii, tibi quoque indigna videri; deinde, cum lenieris eum, qui audiet, demonstrare, nihil eorum ad te pertinere et ne- gare quicquam de adversariis esse dicturum, neque hoc neque illud, ut neque aperte laedas eos,
Abbreviated transcription (Latin):
aut ad sũmã. rͣ .p. ꝑtinere. Et si pollicem᷑ nos breui nrãm
causã demonstraturos. atq exponemꝰ uidicationẽ. ⁊ aut
iudicationes si plures erũt. E Dociles auditores facie¬
mus. si aꝑte. ⁊ b̾uit sũmã cause exponemꝰ. hoc ẽ in qͦ¬
ꝯstat ꝯfͦuersia. Ña ⁊ cũ docilẽ uelis facere. simul at¬
tentũ fatias oportet. Nã is ẽ marune docilis. qͥ atten¬
tissime ẽ paratꝰ audire.¶ Nc̃ insinuationes qmͣ admo¬
dũ tractari ꝯueniat. deuiceps dicendũ uidet᷑. Insinua¬
tione qͥutendũ ẽ. cũ adinirabile genꝰ causȩ ẽ. hoc ẽ
ut ante diximꝰ. cũ animꝰ auditoris infestus ẽ. Id aut̃
tͥb causis fit. marime. si aut in ẽ in ipsa causa quedã
turpitudo. aut abhis qͥ ante dixerut᷑. ia qͥddã audito¬
ri ꝑsuasũ uidet᷑. aut eo tẽꝑe locus dicendi. dat᷑. cũ iã

Expanded text:
aut ad summam reipublicae pertinere: et si pollicemur nos brevi causam aut ad summam reipublicae pertinere: et si pollicemur nos brevi causam nostram demonstraturos, atque exponemus judicationem aut judicationes, si plures fuerint. Dociles auditores faciemus, si aperte et breviter summam causae exponemus; hoc est, in qstat controversia. nam et, cum docilem velis facere, simul attentum facias oportet. nam is est maxime docilis, qui attentissime est paratus audire. Nunc insinuationes quemadmodum tractari con- veniat, deinceps dicendum videtur. insinuatione igitur utendum est, cum admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus, cum animus auditoris infestus est. id autem tribus ex causis fit maxime: si aut inest in ipsa causa quaedam turpitudo aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum videtur aut eo tempore locus dicendi datur, cum iam
Abbreviated transcription (Latin):
plici utem̃. ¶ Abaduersarioꝵ aut̃. si eos aut modiũ aut
minuidiã. aũt in ꝯtẽptionẽ adducemꝰ. In odiũ ducentur.
si qđ eoꝵ spurce. suꝑbȩ. crudelit᷑. malitiose factũ ꝓferet᷑.
Ininuidiã. siii eoꝵ. potentia. diuitiȩ. cognatiõ. pęcum¬
ȩ ꝓferent᷑. Atq eoꝵ usus arroga̾s ⁊ intollerabilis. ut his
reb magis udeant᷑. qm causȩ suȩ ꝯfidere. In ꝯtẽp̾tio¬
nẽ adclucent᷑. si eoꝵ uiertia. neglegentia. ignauia. de.¬
sidiosũ studiũ. ⁊ lururiosũ otiũ ꝓferet᷑. ¶Abuidicũ ꝑ
sona beniuolentia captabit᷑. si abhis res fortĩt. sapiẽ¬
ter. mansuete. gestȩ ꝑferent᷑. ut ne qua assentatio m¬
mia significet᷑ ⁊ si de his quã honesta eristimatio. qͣn¬
taq eoꝵ uidicũ ⁊ auctoritatis erspectatio sit ostendet᷑.
mus. si demonstrabimꝰ ea quȩ dicturi sumꝰ. magna. no¬
ua. incredibilia ẽẽ. aut ad om̃s. aut ad eos qui auduit.
ad aliqͦs aut illustres homines. aut ad dõs inmortales.

Expanded text:
emur. ab ad- versariorum autem, si eos aut in odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. in odium ducentur, si quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio pecuniae proferentur atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis vi- deantur quam causae suae confidere; in contemp- tionem adducentur, si eorum inertia, neglegentia, igna- via, desidiosum studium et luxuriosum otium profe- retur. ab auditorum persona benivolentia captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae profe- rentur, ut ne qua assentatio nimia significetur, si de iis quam honesta existimatio quantaque eorum iudicii et auctoritatimus, si demonstrabimus ea quae dicturi sumus, magna, nova, incredibilia esse; aut ad omnes, aut ad eos qui audient, aut ad aliquos illustres homines, aut ad deos immortales,
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ.⁊ qͦ animo factũ sit qt̃. Euis partes sut pru¬
dentia ⁊ mprudencia. Erudentiȩ aut̃ t̃o querit᷑ ex his
que cda. pala.ui ꝑsuasione fecerit. Inprudentia auit in
purgationẽ ꝯfertur ciuꝰ partes sñt mnsciẽtia. casus ne¬
celita: i maffectione animi. hoc ẽ molestiã. iracundiã
amor. ⁊ ccta quȩ insimili gñe u̾sant᷑. s Facultates sut̃.
ant qͥb faciliꝰ fit. aut sine qͥb aliqͥd ꝯfici ñ potest.¶Ad¬
mile erit negono qͦ de agit᷑ ⁊ qđ ȩque magnũ ⁊ qđ ꝯtła
⁊ȩque magnũ. ex ui. e er numero. ⁊ er figura negotii
sic̾ ex statura cceporis. consicdat᷑ Simileant᷑ ex specie
conꝑabili. Cõꝑabile aut̃ ex ꝯferenda atq assimulan¬
da natura uudi cat᷑. Contͣriũ ẽ. qđ positũ ingen̾e diũso
ab eodẽ cui ꝯtrariũ ẽẽ dr̃ plurimũ differt. ut frigꝰ calo¬

Expanded text:
. eius partes sunt prudentia et inprudentia. prudentiae autem ratio quaeritur ex iis, quae clam, palam, vi, persuasione fecerit. inprudentia autem in purgationem confertur, cuius partes sunt inscientia, casus, necessitas, et in affectionem animi, hoc est molestiam, iracundiam, amorem et cetera, quae in simili genere versantur. facultates sunt, aut quibus fa- cilius fit aut sine quibus aliquid confici non potest. Admiet aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura negotii, sicut ex statura corporis, consideratur. Simile autem ex specie comparabili aut conferenda atque adsimulanda natura iudicatur. Contrarium est, quod positum in genere diverso ab eo, cui contrarium
Abbreviated transcription (Latin):
gerunt᷑ ea q̃ consilio quã quȩ sine ꝯsilio adminis¬
trant᷑. nicħ aut̃ omũ rerũ meliꝰ ad ministrat᷑. ꝗͣ om̃ĩs
iͥꝑtitã putãt ẽẽ. hii nõ alttͣ tcͣtari putãt. oportere
argum̃tationẽ. ⁊ particionẽ hoꝵ rep̃bñdut᷑. ⁊ Ie¬
gãt. enĩ neq a ꝓpositione neq ab assũptione appro

Expanded text:
consilio, quam quae sine consilio administrantur, nihil autem omnium rerum melius administratur, quam omnis tripertitam putant esse, ii non aliter tractari putant oportere argumentationem, sed parti- tionem horum reprehendunt. negant enim neque a pro- positione neque ab adsumptione adp
Abbreviated transcription (Latin):
modo. subitalȩticia iocundo eritu rerũ. Uerũ hec ex his
quȩ postea de elocutione p̃cipient᷑ ornaũtta sument᷑. Nc̃
de narratione ea quȩ causȩ ꝯtinet expositionẽ dicendũ
uidet᷑. Oportet qͥ ea tres hab̃e res. ut hreuis. ut aꝑta. ut
ꝓbabilis sit. ¶ Hreuis erit. si uñ necesse ẽ inde iutiũ
sumat᷑  ñ ab nltimo repetet᷑ ⁊ si cuiꝰ rei satis erit sũ¬
ma dirisse eiꝰ partes ñdicentur. NIã sepe satis ẽ. qͥd fac¬
tũ sit dicere. ut ñe narres qmadmodũ factũ sit. & siti¬

Expanded text:
modo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, modo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, quae postea de elocu- tione praecipientur, ornamenta sumentur. Nunc de narratione ea, quae causae continet ex- positionem, dicendum videtur. oportet igitur eam tres habere res: ut brevis, ut aperta, ut probabilis sit. Brevis erit, si, unde necesse est, inde initium sumetur et non ab ultimo repetetur, et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur—nam saepe satis est, quid factum sit, dicere, ut ne narres, quemadmo- dum sit fact
Abbreviated transcription (Latin):
tuã. iuridicialẽ. negotialẽ. Qd eiꝰ ut nos putamꝰ nõ
tiꝰ in ħ ꝯstiterimꝰ: morã atq inpedimentũ. reliqͥs p̃ceptis
intulise uideam᷑. Si delib̾atio ⁊ demonstratio gn̾a sũt
causarũ: ñ possut recte partes alicuiꝰ gñis causȩ puta¬
ri. eadẽ enĩ res alii genꝰ c̃ẽ alii pars potest. eidẽ genꝰ ⁊ parͤ
diciale. ⁊ demonstrariuũ. ⁊ delib̾atiuũ. Hullũ dicere
cause ẽẽ genꝰ cũ causas multas dicat. ⁊ in eas p̃cepta

Expanded text:
tivam, iuridicialem, negotialem. quod eius, ut nos putamus, non tius in hoc constiterimus, moram atque impedimen- tum reliquis praeceptis intulisse videamur. si delibe- ratio et demonstratio genera sunt causarum, non pos- sunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus esse, alii pars potest, eidem genus esse udiciale et demon- strativum et deliberativum. nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
potest ẽt᷑. S neq inimiciciȩ fuerut᷑. nec metus ullꝰ
nec spes exmorte illiꝰ alicuiꝰ ꝯmodi. neq ad amieũ
ñ sit occisus. ISlplex aut̃ ꝯclusio ex necessaria con
ego aut̃ eo ipso tẽpore transmare fui. Relinqͥt᷑ gͦ
ut id qđ dicitis ñ mͦ ñ fecerĩ. s ne potueri qͥdẽ fa¬
cere. Atq hoc diligͣnt̃ oportebit uidere. ne qͦ pactor

Expanded text:
potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus nec spes ex morte illius alicuius commodi neque ad amicum t ab hoc non sit occisus. simplex autem conclusio ex necessaria consego autem eo ipso tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere. atque hoc diligenter oporteb
Abbreviated transcription (Latin):
bit ẽẽ. ẜ enĩ ut breuit descͥbamꝰ. argum̃tatio uidet᷑
et̃ inuentũ. aliqͦ ex geñe rẽ aliqͣm aut ꝓbabilit osten¬
dens. aut necessarie demonstrans. tecessariȩ de¬
monstrant᷑. ea quȩ alit᷑ acͥ dicunt᷑ nec fieri. nec ꝓbari
possut̃ hoc mͦ. si peperit. cũ uiro ꝯcubuit. hoc genus
argum̃tandi qđ in necessaria demonstratione u̾sat᷑.
marime tctatur indicendo. aut ꝑ ꝯplerionẽ. aut ꝑ
enunerationẽ. aut ꝑsiplicẽ ꝯclusionẽ .¶. õplerio
ẽ. in qua utrũ ꝯcesseris rep̾hñdit᷑. ad hc̃ modũ. si upp¬
b ẽ: cur uteris : si ꝓbus. cur accusas :: Enumeratio
ẽ. in qua plurib reb exposiris ⁊ cȩt̾is infirmatis. ima
reliqͣ necessarie ꝯfirmat᷑. hoc pacto: necesse ẽ. aut
inimiciciarũ causa. ab hoc ẽẽ occisũ. Aut metꝰ. aut
spei. aut alicuiꝰ amici gr̃a. aut si hoꝵ nicħẽ: ab ħ
nõ eẽ occisũ. Nã sine causa maleficiũ susceptũ nõ

Expanded text:
nim, ut breviter describa- mus, argumentatio videtur esse inventum aliquo ex genere rem aliquam aut probabiliter ostendens aut ne- cessarie demonstrans. Necessarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicun- tur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: si peperit, cum viro concubuit. hoc genus argumentandi, quod in necessaria demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumera- tionem aut per simplicem conclusionem. conplexio est, in qua, utrum concesseris, reprehenditur, ad hunc mo- dum: si inprobus est, cur uteris? si probus, cur accusas? enumeratio est, in qua pluribus rebus expositis et ceteris infirmatis una reliqua necessario confirmatur, hoc pacto: necesse est aut inimicitiarum causa ab hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum nihil est, ab hoc non esse occisum; nam sine causa maleficium susceptum non
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ne sit . Qtͦ aut̃ in causa ꝯstitutiones aut earũ partes
erut᷑ toridẽ necesse erit questiones. uidicationes. ratio¬
dũ pͥmũ ita pͥmũ animadu̾tendũ uidet᷑. ido qđ illa quȩ
pͥma dicunt᷑ si uehement̾. uelis ꝯgruere. ⁊ coherere. cũ
causa ex his ducas oportet. quȩ post dicenda sũt. Qͣ¬
re cũ uidicatio ⁊ ea quȩ adiudicationẽ oportet argu¬
m̃ta inueniri. diligͣnt᷑ erut artificio reꝑta. cura ⁊ cogi¬
tatione ꝑtractata. tũ deniq ordinandȩ sũt cȩr̾e par᷑¬

Expanded text:
cessione. Quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt, totidem necesse erit quaestiones, rationes, iudicatiotendum videtur; ideo quod illa, quae prima dicun- tur, si vehementer velis congruere et cohaerere cum causa, ex iis ducas oportet, quae post dicenda sunt. quare cum iudicatio et ea, quae ad iudicationem oportet argumenta inveniri, diligenter erunt artificio reperta, cura et cogitatione pertractata, tum denique ordinandae sunt ceterae par
Abbreviated transcription (Latin):
Sin aut̾ partẽ curpitudinis partẽ honestatis habebit: be¬
niuolentiã captare oportebit. ut in genꝰ honestũ. causa
tũs lata uideat᷑. Cũ aut̃ erit honestũ causȩ genꝰ. ł p̃teriri
pͥncipiũ poterit. ł si ꝯmodũ fuerit. aut innarratione in¬
cipiemꝰ aut alege. aut ab aliqͣ firmissima ratione nr̃ȩ dic¬
tionis. Sin uti pͥncipio placebit b̃niuolenciȩ partib uten¬
dũ ẽ. ut id qđ ẽ qugeat᷑. In obsuro gn̾e causȩ ꝑpͥncipiũ¬
porteat. dictũ ẽ. reliquũ ẽ. ut ostendat᷑ qͥb quȩq rationi¬
b res ꝯfici possit.¶. Beniuolentia. iͦni. ex locis ꝯꝑatur.
ab nr̃a. ab adũsarioꝵ. abiudicũ ꝑsona. ab ipsa causa.

Expanded text:
sin autem partem turpitu- dinis, partem honestatis habebit, besin autem partem turpitu- dinis, partem honestatis habebit, benivolentiam captare oportebit, ut in genus honestum causa translata vi- deatur. cum autem erit honestum causae genus, vel praeteriri principium poterit vel, si commodum fuerit, aut a narratione incipiemus aut a lege aut ab aliqua firmissima ratione nostrae dictionis; sin uti prin- cipio placebit, benivolentiae partibus utendum est, ut id, quod est, augeatur. in obscuro causae genporteat dictum est, reliquum est, ut ostendatur, quibus quae- que rationibus res confici possit. Benivolentia quattuor ex locis comparatur: ab nostra, ab adversariorum, ab iudicum persona, a causa.
Abbreviated transcription (Latin):
dubia ẽ: aut causa in honestatis. ⁊ turpitudinis. parti
ceps ẽ. ut ⁊ benuolentiã pariat. ⁊ offensionẽ. Obscurũ.
dũ negotiis. causa ẽ implicita. Quare cũ tã dũisa sit gña
causarũ. exordiri qͦq dispari ratione inuno qͦq gn̾e ne
rem benuiolũ. aut docilẽ aut aitentũ. Insinuatio ẽ oratio
quada dissimulatione. ⁊ cͥcuitione obscurȩ subiẽs audito¬
ris animũ. In admirabili gñe causȩ si ñ omĩno infesti. au.¬
ditores erut. pͥncipio b̃muolentiã cõꝑare licebit. Sinerũt
uehenent᷑ ab alienati: ꝯfugere necesse erit. ad insinuatio¬
nẽ. Dã abiratis si ꝑspicue par ⁊ b̃nuolentia petit᷑ ñ mͦ
ea ñ inuenit᷑. s auget᷑. atq unflãmat᷑ ad odiũ. In humili
aut̃ gñe causȩ. ꝯtẽptionis tollendȩ causa necesse ẽ: aten¬
tũ facere auditorẽ. Anceps aut̃ genꝰ ẽ causȩ. si dubiam
indicationẽ habebit. ab ipsa uidicatione erordiendũ ẽ.

Expanded text:
turpitudinis parti- ceps, ut et benivolentiam pariat et offensionem; obscu- rum, s ad cognoscendum negotiis causa est implicata. quare cum tam diversa sint genera causarum, exordiri quo- que dispari ratione in uno quoque generrem benivolum aut docilem aut attentum. insinuatio est oratio quadam dissimu- latione et circumitione obscure subiens auditoris animum. In admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio benivolentiam conparare li- cebit. sin erunt vehementer abalienati, confugere ne- cesse erit ad insinuationem. nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia petitur, non modo ea non inve- nitur, sed augetur atque inflammatur odium. in humili autem genere causae contemptionis tollendae causa ne- cesse est attentum efficere auditorem. anceps genus causae si dubiam iudicationem habebit, ab ipsa iudi- catione exordiendum est.
Abbreviated transcription (Latin):
Qua re cũ gñe idẽ sit: fit aluid qđ parte qͣda ⁊ speciȩ
ut diximꝰ differat. Hoc distribuit᷑ intͥa gen̾a: publicũ
ꝯmune. singłare. Publicũ ẽ qł ciuuitas uniu̾sa aliqͣ
de causa frequentat. ut ludũ. dies festos. bellũ. Cõ¬
munȩ qđ accidit omĩb eodẽ fere tẽpore. ut messis.
uindemia. calor. frigus. Singulare aut̃ ẽ qđ aliqͣ¬

Expanded text:
quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, ut diximus, differat. haec distribuitur in tria genera: publicum, commune, sin- gulare. publicum est, quod civitas universa aliqua de causa frequentat, ut ludi, dies festus, bellum. commune, quod accidit omnibus eodem fere tempore, ut messis, vindemia, calor, frigus. singulare autem est, q
Abbreviated transcription (Latin):
defensoris: ⁊ aptissima adiudicationẽ. ut si uelit ores¬
tes dicere eimͦi. aninũ mat̾s suȩ fuisse in patrẽ suum.
inse ipsũ. ac sorores. in regnũ infamã gñis i familie. ut
ab ea penẽs lib̃i sui potisimũ petere debuerit. Et incet̾is
qͥdẽ ꝯftitutionib acdhc̃ in ocũ. iudicationes reꝑiunt᷑. In ꝯ¬
iecturali aut̃ ꝯstitutione qi r̾oñ ẽ: factũ enĩ nõ ꝯcedit᷑ nõ¬

Expanded text:
defensoris et appositissima ad iudicationem: ut si velit Oresdefensoris et appositissima ad iudicationem: ut si velit Orestes dicere eiusmodi animum matris suae fuisse in patrem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum, in famam generis et familiae, ut ab ea poenas liberi sui potissimum petere debuerint. Et in ceteris quidem constitutionibus ad hunc modum iudicationes reperiuntur; in coniecturali aut
Abbreviated transcription (Latin):
ñ inscͥptione. s ii aliqͣ argum̃tatioe ꝯsistit. Ac tũ consid̾ã¬
to ꝯnẽ causȩ cognita ꝯstitutione cũ simpler ne an ꝯiunc
oportet. Questio ẽ quȩ ex conflictione causarũ gignit᷑.
ẽ: conflictio: in qͣ ꝯstitutio ꝯstat. Ex ea gͥnascit᷑ contͦuer¬
sia quã questionẽ dm̃s. ħ ẽ. Iure ne fecerit. Ratio ẽ. ea
quȩ ꝯtinet causã. q̃ͣsit sublata. nicħ in causa ꝯtuersiȩ
relinqͥtur hoc mͦ. ut docendi causa infacili ⁊ ꝑuͣagatõ
exẽplo. ꝯlituamꝰ. Orestes. si accusat᷑ matͥcidii. nͭ hdicat.
r̃o ẽ: qđ illa agam̃nonẽ occiderit. Iudicatio ẽ. quȩ ex in
trẽ necari oportuit. Potuit enĩ sine tuo scelere. illiꝰ fac¬
tũ puniri. Ex hac diductione rõnis illa sũma nascit᷑
contͦuersia qmͣ uidicationẽ appellamꝰ. Ea ẽ huimͦi. Rec
tũ ne fuerit ab horeste matrẽ occidi: cũ illa orestispa¬
tr̾e occidisset. Firmamentũ ẽ firmisłima argum̃tatio.

Expanded text:
non in scriptione, sed in aliqua argumentatione consistit. Ac tum, considerato genere causae, cognita con- stitutione, cum simplexne an iunctoportet. quaestio est ea, quae ex conflictione causarum gignitur est conflictio, in qua constitutio constat. ex ea igitur nascitur controversia, quam quaestionem dicimus, haec: iurene fecerit? ratio est ea, quae continet cau- sam, quae si sublata sit, nihil in causa controversiae relinquatur, hoc modo, ut docendi causa in facili et pervulgato exemplo consistamus: Orestes si accusetur matricidii, nisi hoc dicat ratio est, quod illa Agamemnonem occi- derit. iudicatio est, quae ex inftrem necari oportuit; potuit enim sine tuo scelere illius factum puniri. ex hac de- ductione rationis illa summa nascitur controversia, quam iudicationem appellamus. ea est huiusmodi: rec- tumne fuerit ab Oreste matrem occidi, cum illa Orestis patrem occidisset. firmamentum est firmissima argu- mentatio
Abbreviated transcription (Latin):
q gnĩs tũ ꝯmodiꝰ. erposituri uideam᷑. cũ inunũ qđ q eoꝵ
argum̃toꝵ copiã dabimꝰ. Nã argum̃tandi ratio dilucidior
erit: cũ et adgenꝰ. ⁊ ad exẽplũ causȩ statĩ poterit accom.¬
modari. Constitutione causȩ reꝑta statĩ placet ꝯsidãre.
utrũ causa sit simplex an ꝯiuncta. Et̃ si uincta erit: ut̃r
carthaginensib redcdat᷑. an eo colonia deducat᷑: Excõ.¬
ꝑatione in qͣꝑ ꝯtentionẽ. utr̃ potiꝰ aut qͥd potissimũ sit

Expanded text:
generis tum commodius exposituri videamur, cum in unum quodque eorum argumentorum copiam dabimus; nam argumentandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exemplum causae statim poterit accommodari. Constitutione causae reperta statim placet conside- rare, utrum causa sit simplex an iuncta; et si iuncta erit, utrum Carthaginiensibus redda- tur an eo colonia deducatur. ex conparatione, in qua per contentionem, utrum potius aut quid potissimum sit,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ in aliũ tñs fert᷑. causa tnͣsfert᷑: cũ aliena dr̃ui:⁊ potes¬
tate factũ. factũ aũt cũ alius aut debuisse. aut potuisse facẽ
drͣ. Rielatio cͥminis ẽ. cũ ido uire factũ dr̃. qđ alius

Expanded text:
tum in alium transferetur. causa transferetur, cum aliena dicitur vi et potestum in alium transferetur. causa transferetur, cum aliena dicitur vi et potestate fac- tum, factum autem, cum ali7. Relatio criminis est, cum ideo jure factum dicitur, quod alius
Abbreviated transcription (Latin):
Negotialis ẽ. in qͣ ꝗd uiris er cuuli more. ⁊ eqͥtate sit ꝯsidã¬
tur. Cui dilig̃nciȩ p̃c̃ẽ apd̃ nos uiris consulti eristimã¬
absolutã.⁊ assup̃tiuã. Absoluta ẽ. quȩ ipsa inse ꝯtiuet
⁊ uiris ⁊ iniuriȩ qͣstionẽ. Assũptiua ẽ quȩ ipsa ex se ni¬
cħ dat firmi ad recusationẽ. foris aut̃ aliqͥd defensi¬
onis assumit. Euis partes sũt .iiii. Concessio. Remotio cͥmi¬
nis. Relatio cͥminis. cõꝑatio. Concessio ẽ cũ reus ñ id qđ
factũ ẽ defendit: s ut ignoscat᷑ postulat. Hȩc in duas par
ꝯcedit᷑ culpa remouet᷑. ħ partes habet .iii. imprudenciã
casũ necessitatẽ. Dẽp̃catio ẽ: cũ ⁊ peccasse:⁊ consulto pec¬
casse reus se ꝯfitet᷑ ⁊ tͣn ut ignoscat᷑ postulat. Qđ genꝰ¬
ꝑraro pot accidere. Remotio cͥminis ẽ. cũ id cͥmen qđ
infert᷑ ab se. ⁊ ab sua culpa ui ⁊ potestate in aliũ reu̾ remo¬
uere conat᷑. Id duplicit̾ fieri poterit. si aut causa aut fac¬

Expanded text:
negotialis est, in qua, quid iris ex civili more et aequitate sit, consideratur; cui diligentiae praeesse apud nos iurisconsulti existimant adsumptivam. absoluta est, quae ipsa in se continet iuris et iniuriae quae- stionem; adsumptiva, quae ipsa ex se nihil dat firmi ad recusationem, foris autem aliquid defensionis ad- sumit. eius partes sunt quattuor, concessio, remotio criminis, relatio criminis, conparatio. concessio est, cum reus non id, quod factum est, defendit, sed ut ignoscatur, postulatsed culpa remouetur; haec partes habet tres, imprudentiam, casum, necessitatem. Deprecatio est cum et peccasse et consulto peccasse reus confitetur, perraro potest accidere. remotio criminis est, cum id crimen, quod infertur, ab se et ab sua culpa et potestate in alium reus removere conatur. id dupliciter fieri pot- erit, si aut causa aut fac
Abbreviated transcription (Latin):
pot̾ simul ⁊ suã hab̃e:⁊ altiꝰ inse iũ ꝯtinere. ido qđ u
na queq ex se. łͣ sua nat᷑a simplicit᷑ ꝯsid̾at᷑. Altera as¬
sũpta: numerus ꝯstitutionũ duplicat᷑. nõuis constitutio¬
nis auget᷑. At delib̾atiua causa simul ex eadẽ parte. eodẽ
in gñe ⁊ ꝯiecturałe.⁊ gn̾ałe. ⁊ diffinitiuã. ⁊ tnslatiuã solet
hab̾e ꝯstitutionẽ ⁊unã aliqnͣ ⁊ plures ñ nũqͣm. Gipsa ne¬

Expanded text:
et alterius in se vim continere, ideo quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter consideratur, altera assumpta numerus constitutionum duplicatur, non vis constitu- tionis augetur. at deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere et coniecturalem et generalem et definitivam et translativam solet habere constitu
Abbreviated transcription (Latin):
qđ id qđ factũ sit. alii aluid uideat᷑ ẽẽ. Et id cͥco aliꝰ alio
noĩe id appellat. Qua inre in eiꝰ modi gñib diffimẽtla
res erit uerb̾.⁊ b̾uit̃ descͥbenda. ut si qͥs sacrũ expͥuato
surripuerit: utrũ fur an sa cͥlegꝰ sit iudicandus. Nã cũ
id querit᷑: necesse ẽ: diffinire utrũq. qͥd sit fur. qͥd sacri¬
iegꝰ. ⁊ sua de scͥptione ostendẽ alio noĩe illã rẽ de qͣ agitur
appellari oport̾e atq adu̾sarii dicũt. Geñis ẽ ꝯtͦuersia.

Expanded text:
o alius alio nomine id appellet. quare in eiusmodi generibus definienda res erit verbis et breviter describenda, ut, si quis sacrum ex privato subripuerit, utrum fur an sacrilegus sit iudicandus; nam id cum quaeritur, necesse erit definire utrumque, quid sit fur, quid sacrilegus, et sua descriptione ostendere alio nomine illam rem, de qua agitur, appellare opor- tere atque adversarii dicunt. Generis est controversia,
Abbreviated transcription (Latin):
nominamꝰ.: eiꝰ constitutionis ẽ: ꝯtuersia. cũ aut quẽ. aut
qͥcũ. aut qͦm. aut apd̃ qͦs aut qͦuire aut qͦ tẽꝑe agere o¬
porteat q̃rit᷑. Aut omino aliqͥd de cõmutatiõe. aut infir¬
s qr nõ am̃aduerterĩt artis scͥptores eã suꝑiores. nec retule¬
rĩt eã in numerũ ꝯstitutiois. Post aut̃ ab ħinuentã multire.¬
p̃im̃derut. quos ñ tã imprudentia falli putamꝰ. Res enĩ ꝑ-

Expanded text:
 constitutionis est controversia, cum aut quem aut quicum aut quomodo aut apud quos aut quo iure aut quo tempore agere oporteat, quaeritur aut omnino aliquid de commutatione aut infirsed quia non animadverte- runt artis scriptores eam superiores nec rettulerunt in numerum constitutionum. post autem ab hoc inventam multi reprehenderunt, quos non tam inpr
Abbreviated transcription (Latin):
pitari. Male gͥ eas gñalis ꝯstitutionis partes. eẽ diri.: Id¬
si gũis causȩ partes. nõ posũt recte putari. multominꝰ rec¬
te partis causȩ partes putabunt᷑ pars aut̃ cause ẽ consui¬
tutio omĩs. Hõ enĩ causa ad ꝯstitutionẽ: s ꝯstitutio ad
causã accõmodat᷑. S demonstratio ⁊ deb̃atio gnĩs causȩ
partes ñ possut̾ recte putari. qđ ipsa sũt gn̾a. Multominꝰ¬

Expanded text:
putari. male igitur eas generalis constitutionis partes esse dixit. Quodsi generis causae partes non possunt recte pu- tari, multo minus recte partis causae partes putabun- tur. pars autem causae est constitutio omnis; non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. at demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari, quod ipsa sunt genera; multo i
Abbreviated transcription (Latin):
in eadẽ ꝓnunciatione. Qđ si qđ ingenꝰ plures ucidẽt
partes: id cũ in pͥma particione causȩ erit simplicit᷑ ex¬
positũ. distribuet᷑. eo tep̃re ꝯmodissie. cũ adipsũ uen¬
tũ erit explicandũ. in causȩ dictione. post particionẽ.
Atq illud qͦq ꝑtinet ad paucitatẽ. łe aut plura qm satis
ẽ: demonstraturos nos ẽẽ dicamꝰ hoc mͦ. ostenciã aduer.¬
sarios qđ arguamꝰ ⁊ potuisse facere. ⁊ uoluisse.: ⁊ fecisse.

Expanded text:
in eadem partitione. quodsi quod in genus plures incident in eadem partitione. quodsi quod in genus plures incident partes, id cum in prima causae partitione erit simpliciter expositum, distribuetur tem- pore eo commodissime, cum ad ipsum ventum erit explicandum in causae dictione post partitionem. atque illud quoque pertinet ad paucitatem, ne aut plura, quam satis est, demonstraturos nos dicamus, hoc modo: ostendam adversarios, quod arguamus, et potuisse facere et voluisse et fecisse
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis. neq ertͣneis ornam̃tis. animꝰ auditoris tenendus ẽ
ẽ: ne aut aliqđ genꝰ utile reluiquat᷑. Aut sero extra
particionẽ. id qđ uitiosũ ac turpissimũ ẽ inferatur. s.¬
Paucitas in particione seruat᷑. si gn̾a ipsa rerũ ponuntur.
neq ꝑmirte cũ partib inplicant᷑. Nã genus ẽ. qł plu¬
res partes ãplectitur: Ut animal pars ẽ. quȩ sub est
gñi. ut ȩquus. S sepe eadẽ res. alii genꝰ. alĩ pars ẽ.
Nã homo animalis pars ẽ. thebani aut troiani genꝰ. Hhȩc
ido diligentiꝰ inducit᷑ p̾scriptio. ut aꝑta intellecta ge
uari possit. Hã qͥ ita partit᷑. ostendã ꝓp̃t cupiditatẽ.
rẽ .p. ꝑuenisse: is ñ intellerit in particione erposito
gñe partẽ se gñis ad miscuisse. Nã genꝰ ẽ omĩum
nimirũ libidinũ cupiditas. Euis aut̃ gnis sine du¬
bio pars ẽ. auaricia. Hoc gͥuitandũ ẽ ne cuꝰ genꝰ posueris.
eiis sicuti aliquã rẽ diuersã ac dissimilẽ partẽ ponas.

Expanded text:
erbis neque extraneis ornamentis animus auditoris tenendus este, ne aut aliquod genus utile relinquatur aut sero extra partitionem, id quod vitiosissimum ac tur- pissimum est, inferatur. paucitas in partitione serva- tur, si genera ipsa rerum ponuntur neque permixtim cum partibus implicantur. nam genus est, quod plures partes amplectitur, ut animal. pars est, quae subest generi, ut equus. sed saepe eadem res alii genus, alii pars est. nam homo animalis pars est, Thebani aut Troiani genus. haec ideo diligentius inducitur di- scriptio, ut aperta intellecta genvari possit. nam qui ita partitur: ostendam propter cupiditatem  pervenisse, is non intellexit in partitione exposito genere partem se generis admiscuisse. nam genus est omnium nimirum libidinum cupiditas, eius autem generis sine dubio pars est ava- ritia. hoc igitur vitandum est, ne, cuius genus po- sueris, eius  sicuti aliquam diversam ac dissimilem partem ponas
Abbreviated transcription (Latin):
res materiã artis rethorice nominamꝰ. Nas aut̃ res alii
plures. alii pauciores.eristimarut᷑. Nã gorgias leonti¬
nus antiqͥssimꝰ fere rethor om̃ib de reb oratorẽ optime
posse dicere eristimauit. Hic infinita ⁊ inm̃sã huic ar¬
tificio materiã subicere uidet᷑. Arustotiles aut̃ qͥhiuic
arti plurima ad ditam̃ta. atq ornam̃ta subministraũ.
trib in gñib rerũ u̾sari rethoris officiũ putauit. de

Expanded text:
res materiam artis rhetoricae nominamus. has autem res alii res materiam artis rhetoricae nominamus. has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt. nam Gorgias Leontinus, anti- quissimus fere rhetor, omnibus de rebus oratorem op- time posse dicere existimavit; hic infinitam et inmensam huic artificio materiam subicere videtur. Aristoteles autem, qui huic arti plurima adiumenta atque orna- menta subministravit, tribus in generibus rerum ver- sari rhetoris officium putavi
Abbreviated transcription (Latin):
pars ẽ. artificiosa ȩlo q̃ncia: quã rethoricã uocãt.¬
t Iã neq cũ his sentimꝰ qͥ cuulẽ sciẽtiã ȩloqͣncia ñ putarit
indigere. Et ab his qͥ eã putãt omẽm rethoris ui ⁊ artifi¬
cioꝯtineri. magnoꝑe dissentimꝰ. Quare hãc oratoriã facul¬
nẽ .s. F inis ꝑsuadere dictione. Int̾ officiũ ⁊ finẽ hoc in¬
t̃ ẽ. qđ in officio qͥd fieri infine. qͥd officio conueniat ꝯsi
dãtur: ut medici officiũ dm̃s ẽẽ: curare ad sanandũ ap¬
positȩ. Finẽ sanare curatione.. Itẽ oratoris qͥd offi¬
ciũ. ⁊ qͥd finẽ ẽẽ dicamꝰ. intelligimꝰ. cũ id qđ facere de-¬
bet officiũ ẽẽ. dm̃s. illud cuiꝰ causa facere deb&: finc̃ ap¬
pellamꝰ. ¶. Materiã artis eã dm̃s: in qua omis ars. &
ea facultas ꝗͦ ꝯficit᷑ ex arte. u̾sat᷑. Ut si medicinȩ mate¬
riã dicamꝰ morbos. ac uuln̾a. qł inhis omĩs medicina
ũset᷑. Itẽ qͥb in reb uerset᷑ ars ⁊ facultas oratoria. eas

Expanded text:
ntia, quam rhetoricam vocant. nam neque cum iis sentimus, qui civilem scientiam eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam pu- tant omnem rhetoris vi et artificio contineri, magnopere dissentimus. quare hanc oratoriam faculnem; finis persuadere dictione. inter officium et finem hoc interest, quod in officio, quid fieri, in fine, quid effici conveniat, con- sideratur. ut medici officium dicimus esse curare ad sanandum apposite, finem sanare curatione, item, ora- toris quid officium et quid finem esse dicamus, intel- legimus, cum id, quod facere debet, officium esse di- cimus, illud, cuius causa facere debet, finem appel- lamus. Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae conficitur ex arte, versatur. ut si medi- cinae materiam dicamus morbos ac vulnera, quod in his omnis med quibus in rebus ver- satur ars et facultas oratoria, eas
Abbreviated transcription (Latin):
in om̃i gen̾e causarũ qͣlis debeat ẽẽ considet᷑. Omis res
quȩ hab& in se posutã indictione ac disceptatione aliqͣm
ꝯtrou̾sia. aut facti. aut nominis. aut gͣnis. aut actionis.
continet questionẽ. Eam qͥ questionẽ ex qua causa nascit᷑
ꝯstitutionẽ appellamꝰ. Constitutio ẽ: pͥma ꝯflictio. causarũ.
ex depulsione intentionis ꝓfecta hoc mͦ. fẽcisti: Nõfeci.
aut iuire feci. Cũ facti ꝯtroũsia ẽ. qm̃ ꝯiecturis causa fir¬

Expanded text:
m genere, qualis debeat esse, consideretur. Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam, aut facti aut no- minis aut generis aut actionis continet quaestionem. eam igitur quaestionem, ex qua causa nascitur, consti- tutionem appellamus. constitutio est prima conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta, hoc modo: fecisti: non feci aut iure feci. cum facti con- troversia est, quoniam c
Abbreviated transcription (Latin):
leliũ. neq eoꝵ ut uere dicã discipułũ affricanũ. neq Gra¬
chos affricani nepotes Quib in hominibꝰ erat sũma uirtꝰ.
⁊ sũma uirtu̾e amplificata auctoritas & que his reb or
animo. nicħ ominꝰ ȩloq̃ntie studendũ ẽ: ⁊ si ea qͥdẽ ⁊ pͥua¬
mali magno cũ det̾m̃tobonoꝵ. ⁊ ꝯmuni omiu ꝑnicie. plu¬
riũ possit. cũ p̃sertĩ h unũ sit qđ ad om̃s res ⁊ pͥuatas ⁊
publicas marime ꝑtineat. ħ tuta. ħ honesta. ħ illustris

Expanded text:
Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque GraLaelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas et, quae et his reanimo nihilo minus eloquentiae studendum est, etsi ea quidam et privamali magno cum detrimento bonorum, et communi omnium pernicie plurimum possint: cum praesertim hocidem sit, quod ad omnes res et privatas et publicas maxime pertineat: hoc tuta,
Abbreviated transcription (Latin):
senten ciȩ dictionẽ. Iuridiciale: qđ positũ in iuidicio
toris ars et facultas in hac materia tͥꝑtita u̾sari ex¬
istimanda ẽ. ⁊ ẜã ermagoras qͥdẽ. nec qͥd dicat at¬
tendere. nec qͥd polliceat᷑ intelligere uidet᷑. qui oratoris
materiã in causã et qͣstionẽ diuidit. causã ẽẽ. dic it rẽ quȩ
habeat inse ꝯtͦuersiã indicendo positã. cũ certarũ ꝑsona

Expanded text:
sententiae dictionem; iudiciale, quod positum in iudicio toris ars et facultas in hac ma- teria tripertita versari existimanda est. nam Herma- goras quidem nec quid dicat attendere nec quid polli- ceatur intellegere videtur, qui oratoris materiam in cau- sam et in quaestionem dividat, causam esse dicat rem, quae habeat in se controversiam in dicendo
Abbreviated transcription (Latin):
isse om̃s uidemꝰ. Quare mat̾ia qͥdẽ rethoricȩ ea nobis
iudet᷑ artis: quã arustotili uisã ẽẽ dirimꝰ. ¶. pͦ artes au¬
memoria. ꝓnunciatio. Inuentio ẽ excogitatio uerarũ¬
rerũ. aut ueri similiũ. quȩ causã ꝓbabilẽ reddat᷑.
Dispositio ẽ rerũ inuentarũ in ordinẽ distributio. Elo¬
cutio ẽ. idoneorũ ũborũ et sententiarũ acdinuentionẽ ac cõ¬
modatio. Alemoria ẽ firma animi rerũ ac ũboꝵ adinuen

Expanded text:
isse omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae isse omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximmemoria pronuntiatio. Inuentio est excogitatio rerum uerarum aut uerisimilium, quae causam probabilem reddunt. Dispositio est rerucutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ac verborum ad inven
Abbreviated transcription (Latin):
tarũ ꝑsonarũ int̾ positione: adhũc modũ. Ut qͥd sit
bonũ in uita p̃ter honestatẽ. ueri ne sĩt sensus. quȩ sit
forma mundi. quȩ sit solis magnitudo. Quas questio¬
nes. ꝓcul ab oratoris officio remotas: facile om̃s intellige¬
re existimamꝰ: Hã qͥb ui reb sũma uigenia philosopho¬
rũ plurimo cũ labore ꝯsũpta intelligumnꝰ: eas sic̃ aliqͣs
si magua inhis ermagoras habuisset facultatẽ studio ⁊
disciplna ꝯꝑatã. uidet᷑ sua fretꝰ sciẽtia. falsũ qͥddã ꝯsti¬
cuisse. de oratoris officio ⁊ ñ qđ ars. s qđ ipse posset
erposuisse. Dc̃ uͦ ea uis ẽ: in hoi̾e ut ei multo retho¬
ricã qͥs citiꝰ ademerit qmͣ philosophiã ꝯcesserit. Ne¬
q eo qđ eiꝰ artis qm edidit mͥ m̃dosissime scͥpta uideat᷑.¬
N ã satis mea uidet᷑ ex antiqͥs artib ingeniose ⁊ dilig̃nt̃
tulisse. uerũ oratori minimũ ẽ: de arte loqͥ. qđ hic fe¬
cit. mulfͦ. marimũ ex arte dicere. ꝗd eũ minime potu¬

Expanded text:
hunc modum: ecquid sit bonum praeter honestatem? verine sint sensus? quae sit mundi forma? quae sit solis magnitudo? quas quaestiones procul ab oratoris officio remotas facile omnes intellegere existimamus; nam quibus in rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore consumpta intellegimus, eas sicut aliquas odsi magnam in his Hermagoras habuisset facultatem studio et disciplina comparatam, videretur fretus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris artificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit, quam philosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mingeniose et diligenter rotulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯfluit. hĩc amicis qͦq eoꝵ c̾tissimũ ⁊ tutissimũ p̃sidiũ ipa¬
rat᷑. Ac mͥ qͥdẽ uident᷑ homines cũ multis reb humiliores
⁊ infirmiores sĩt. hacre marime. bestiis p̃stare. qđ loqui
possũt. Quaret p̃clarũ mͥ qͥdd̃a uidet᷑ is adeptꝰ. qͥ qͥuare
hoĩes bestiis p̃stẽt: ea in re hominib ips is. ante cellat.
Hoc si forte nõ nat᷑a mͦ. neq exercitatione ꝯficit᷑. uerũ &̃¬
artificio qͦd̾a ꝯꝑat᷑. ñ alienũ ẽ uidẽ qđ dicãt hii qͥ quedã
eius rei p̃cepta nob̃ reliquerũt. S ante quã de p̃ceptis
oratoriis dicamꝰ: uidet᷑ dicendũ de gen̾e ipsiꝰ artis. de of¬
ficio. de fine. de materia. de partib. Nã his reb cogni¬

Expanded text:
issimum et tu- tissimum praesidium comparatur. ac mihi quidem vi- dentur homines, cum multis rebus humiliores et in- firmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum n alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam eius rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus. nam his rebus cogni
Abbreviated transcription (Latin):
suaui ꝯmotus or̃one cũ uirib plurimũ posset: ad uis uo¬
liisset sine ui descendere. ut int̾ qͦs posset excellere. cũ
his se pateret᷑ ȩqͣri. ⁊ sua uoluntate a iocundissima consu¬
tudine recederet. quȩ p̃sertĩ iã naturȩ uim retineret. ꝑꝑ¬

Expanded text:
suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius vosuavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et sua voluntate a iucundissi- ma consuetudine recederet, quae praesertim ia
Abbreviated transcription (Latin):
poris abutebat᷑ ꝑmciosissimis satellicibus. Quo tẽpore qui¬
quanta add maximas res oportunitas anmis in ẽẽt homi.¬
nũ. si qͥs eam posset elicere: ⁊ p̃cipiendo meliorẽ reddere.
Qui disꝑsos homines inagris. & in tectis siluestrib abditos:
induicens utisẽ. atq honestã. pͥmo ꝓpt̃ insolenciã reclaman.
feris ⁊ in manib mites redidit. ⁊ mansuetos. Ac mͥ qͥdẽ hoc
nec tacita uidet᷑. nec in ops dicendi. sapiẽtia ꝑficere potu¬
isse. ut homines a consuetudine subito conuerteret.:⁊ ad
diuersas r̾otes itȩ tr̃aduceret. Age uͦ urbib constitutis
ut fidẽ co lere ⁊ iusticiã retinere discerẽt. ⁊ aliis parere
sua uoluntate. consuescerent. ac ñ mͦ labores ercipiendos
ꝯmunis cõmodi causa. szetiã uitã amittendã existimarẽt
qͥ tandẽ fieri potuit: nͥ homines ea quȩ ratione inuenisse̾
eloquentia ꝑsuadere poguissẽt:: Erofecto nemo nͥ qͣui ac

Expanded text:
poris abutebatporis abutebatquanta ad maximas res opnum, si quis eam posset elicere; et praecipiendo meliorem reddere: qui dispersos homines in agris, et in tectis silvestribus abditos, inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamanteferis et inmanibus mites reddidit et mansuetos. ac mihi qui- dem hoc nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas rationes vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquentia persuadere po- tuissent? profecto nemo nisi gravi ac
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: ea q̃ex scͥptionis gn̾e nascit᷑. Eiꝰ aut̃ gn̾a quȩ seꝑata
sut̃ a ꝯstitutionib. uͦ. sut̃. ⁊ Iã cũ u̾ba ipsa uidñt᷑ cum
sentencia scͥptoris dissidẽ. Tum int̾ se duȩ leges aut
plures discrepare. tũ id qđ scͥptũ ẽ: duas aut plures
significare res. tũ ex eo qđ scͥptũ ẽ: aliud qͦq qd nõ ẽ scͥp¬

Expanded text:
autem genera, quae separata sunt a constitutionibus, quinque sunt. nam tum verba ipsa videntur cum sententia scriptoris dissidere, tum inter se duae leges aut plures discre- pare, tum id, quod scriptum est, duas aut plures res significare, tum ex eo, quod scriptum est, aliud, quod non
Abbreviated transcription (Latin):
uelocitas. extraneȩ. honos pecunia affinitas. genus amici
patria potentia. & cetera que simile ẽ ingenere intelli¬
gentut. Atq inhis id qđ in oĩa ualere oportebit. Contra¬
ria quoq que ⁊ qualia sint intelligentur. uidere aũt
in laudando & inuituperando oportebit. ñ tam que in
corpore aut in extraneis rebꝰ habueritis de quo agitur.
quam quo pacto his rebus usus sit. Nam fortunã qͥd ẽ
& laudare stulticia: & uituperare suꝑbia ẽ. Animi enĩ
& laus honesta. & uituperatio uehemens ẽ. Nunc q̃m̃
omne in cause genus argumentandi ratio tradita ẽ.
De inuentione prima ac maxima parte rethorice
satis dictum uidetur. Quare quod ⁊ una pars ad exi¬
tum hinc ab superiori libro ꝑducta ẽ. & hic liber nõ
parum continet litterarũ. quȩ restant in reliquis
dicemus.

Expanded text:
velocitas; extraneae honos, pecunia, adfinitas, genus, amici, velocitas; extraneae honos, pecunia, adfinitas, genus, amici, patria, poten- tia, cetera, quae simili esse in genere intellegentur. atque in his id, quod in omnia, valere oportebit; con- traria quoque, quae et qualia sint, intellegentur. vi- dere autem in laudando et in vituperando oportebit non tam, quae in corpore aut in extraneis rebus ha- buerit is, de quo agetur, quam quo pacto his rebus usus sit. nam fortunam quidem et laudare stultitia et vituperare superbia est, animi autem et laus ho- nesta et vituperatio vehemens est. Nunc quoniam omne in causae genus argumentan- di ratio tradita est, de inventione, prima ac maxima parte rhetoricae, satis dictum videtur. quare, quoniam et una pars ad exitum hoc ac superiore libro per- ducta est et hic liber non parum continet litterarum, quae restant, in reliquis dicemus.
Abbreviated transcription (Latin):
studio. cõ mutatio rerum ut ñ tales quales antea habi¬
te sint. aut plerũq haberi soleant. habende uideantur
ẽẽ. ut ad hostes transire turpe uideat᷑ ẽẽ. aut ñ illo aĩo
quo ulixes transiit. & petuniam in mare deicere munle
aut ñ consilio eo quo aristippus fecit. Sunt gͥ res que¬
dam ex tẽpore ⁊ exconsilio ñ ex sua natura consideran¬
dȩ. quibꝰ in omnibꝰ quid tẽpora petant. quia ꝑsonis dig¬
numsit considerandũ est. & ñ quid s quoqͥdq aĩo qui¬
cũ quo tẽpore. quam diufiat ad tendendũ est: His ex
partibꝰ ad sententiã dicendam locos sumi oportere arbi¬
tramur. Raudes au̾t ⁊ uituperationes ex his locis sum̃¬
tur qui loci ꝑsonis st̃ attributi. De quibꝰ añ dictum est
Sin distributuis tractare quis uolet partiatur inamimũ
os corpus & extraria res licebit. Anini uirtꝰ ẽ cuiꝰ de par¬
tibꝰ paulo ante dictumẽ. Corporis ualitudo dignitas uirẽ

Expanded text:
studio commutatio rerum, ut non tales, quales ante ha- bistudio commutatio rerum, ut non tales, quales ante ha- bitae sint aut plerumque haberi soleant, habendae videantur esse; ut ad hostes transire turpe videatur esse, at non illo animo, quo Ulixes transiit; et pe- cuniam in mare deicere inutile, at non eo consilio, quo Aristippus fecit. sunt igitur res quaedam ex tempore et ex consilio, non ex sua natura conside- randae; quibus in omnibus, quid tempora petant, quid personis dignum sit, considerandum est et non quid, sed quo quidque animo, quicum, quo tempore, quam- diu fiat, attendendum est. his ex partibus ad senten- tiam dicendam locos sumi oportere arbitramur. Laudes autem et vituperationes ex iis locis sumentur, qui loci personis sunt adtributi, de quibus ante dic- tum est. sin distributius tractare qui volet, partiatur in animum et corpus et extraneas res licebit. animi est virtus, cuius de partibus paulo ante dictum est; corporis valetudo, dignitas, vires,
Abbreviated transcription (Latin):
honestatis. Ita inhuiꝰ modi quoq re cũ incolumitati
uidebit᷑ consulere. uere poterimꝰ dicere nos honestatĩ
rationem habere. qq̃ sine incolumitate eam nullo tẽ¬
pore possumꝰ adipisci. Qua inre ł concedere alteri uł
ad condicionẽ alteriꝰ descendere. uel in p̃sentia quies¬
cere atq aliud tẽpus expectare oportebit. Modo illud
aitendatur. dignane causa uideatur ea que ad utili¬
tatem ꝑtinebit quare de magnificentia aut de hones¬
tate quiddam deroget᷑. Atq in hec loco michi capud
illud uicdetur eẽ ut queramꝰ qͥd sit illud qđ si ad ipisei
aut effugere uelimꝰ. aliqua res nobis sit ne cessarra.
ħ ẽ que sit adiunctio ut ꝓ inde utiq que res erit labo¬
remꝰ. & grauissimã quamq causam uehementissime ne¬
cessariã iudicemꝰ. ¶Affectio ẽ quedam ex tẽpore. aur ex
negocioꝵ euentu. aut administratione. aut hominum

Expanded text:
honestatis. ita in huiusmodi quoque re, cum inco- lumitati honestatis. ita in huiusmodi quoque re, cum inco- lumitati videbimur consulere, vere poterimus dicere nos honestatis rationem habere, quoniam sine inco- lumitate eam nullo tempore possumus adipisci. qua in re vel concedere alteri vel ad condicionem alterius descendere vel in praesentia quiescere atque aliud tem- pus exspectare oportebit, modo illud adtendatur, di- gnane causa videatur ea, quae ad utilitatem pertine- bit, quare de magnificentia aut de honestate quiddam derogetur. atque in hoc loco mihi caput illud vide- tur esse, ut quaeramus, quid sit illud, quod si adi- pisci aut effugere velimus, aliqua res nobis sit ne- cessaria, hoc est, quae sit adiunctio, ut proinde, uti quaeque res erit, elaboremus et gravissimam quamque causam vehementissime necessariam iudicemus. Affectio est quaedam ex tempore aut ex nego- tiorum eventu aut administratione aut hominum
Abbreviated transcription (Latin):
se ẽ inte sine adiunctione. Ut cibo utant᷑ ñ necesse ẽ
nisi cũ illa exceptione. extra quã si noluit fame ꝑire.
Ergo ut dixi illud qđ adiungit᷑ semꝑ cui mõi sit erit
considerandum Nam omni tempore io ꝑtinebit. ut ad
honestatem hoc mͦ exponendo necessitudosit. necesse ẽ si
necesse ẽ si sine in cõmodo uolumus iuiuere. Ac sũma qͥdẽ
necessitudo uidet᷑ eẽ honestatis: huic ꝓxima in columi¬
tatis. Tercia ac leuisuma cõmoditatis. Que cũ his nũ
quam poterit duabꝰ contendere. Hasce aũt int̾ se se¬
pe necesse ẽ cõparari ut quã q̃ p̃stat honestas incolu¬
mitati tam̃ utri potisimũ consulendũ sit deliberet᷑.
Cuiꝰ rei certũ qãdã p̃scriptum iudetur in ꝑperuũ da¬
ri posse. Nam qua inte fieri poterit. Ut cũ incolumi¬
tati consuluerinꝰ. qdͣ sit inp̃sentia de honestate deli¬
beratũ. uirtute aliqñ industriaq recuperet᷑. Incolu¬
mitatis ratio uidebit᷑ habenda. Cum aũt ñ poterit:

Expanded text:
se est interire, sine ad- iunctione; ut cibo utantur, non necesse est nisi cum illa exceptione extra quam si nolint fame perire. ergo, ut dico, illud, quod adiungitur, semper, cuius- modi sit, erit considerandum. nam omni tempore id pertinebit, ut aut ad honestatem hoc modo expo- nenda necessitudo sit: necesse est, si necesse est, si sine incommodo volumus vivere. ac summa quidem necessitudo vi- detur esse honestatis; huic proxima incolumitatis; tertia ac levissima commoditatis; quae cum his num- quam poterit duabus contendere. hasce autem inter se saepe necesse est comparari, ut, quamquam praestet honestas incolumitati, tamen, utri potissimum consu- lendum sit, deliberetur. cuius rei certum quoddam praescriptum videtur in perpetuum dari posse. nam, qua in re fieri poterit, ut, cum incolumitati consulueri- mus, quod sit in praesentia de honestate delibatum, virtute aliquando et industria recuperetur, incolumita- tis ratio videbitur habenda; cum autem id non poterit,