comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Tsi in negociis familia¬
ribꝰ impediti. uix satis ocũ
studio suppeditare possumꝰ
&x id ipsũ qđ dat᷑ ocũ liben¬
tius ĩphilosophia consume¬
re consueiumꝰ: tam̃ tua nos
gai herenii uoluntas cõ¬
mouit. ut de ratione dicendi conscriberemus. ne aut
tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et
enĩ inse parũ fructus habet copia dicendi. & cõmodi¬
tas orationis. si recta intelligentia & defmita animi
moderatione gubernetur. Q uas ob res illa que greci
scrtptores manis arrogantiȩ causa sibi assũpserunt
relinquimus. am isli ne parum multa scisse uiderẽ¬
tur ea conquesiuerunt. que nichil attinebant. ut als
difficilior cognitu putarentur. Nos aũt ea que usde¬
bant᷑ adrationem dicendi ꝑtinere sũpsimus. ñ enĩ spe
questus aut gła cõmoti uenimꝰ ad scribendũ quem¬
ad modum ceteri. s mdustria nr̃a tue morẽ geramꝰ uo¬
iuntati. Nunc ne nimiũ longa sumatur oratio. de re dice¬

Expanded text:
tsi in negotiis familiaribus inpediti vix satis otium studio suppeditare possumus et id ipsum, quod datur otii, libentius in philosophia consumere consuevimus, tamen tua nos, Gai Herenni, voluntas commovit, ut de ratione dicendi conscriberemus, ne aut tua causa noluisse aut fugisse nos laborem putares. Et enim in se parum fructus habet copia dicendi et commoditas orationis, si recta intellegentia et definita animi moderatione gubernetur. Quas ob res illa, quae Graeci scriptores inanis adrogantiae causa sibi adsumpserunt, reliquimus. Nam illi, ne parum multa scisse viderentur, ea conquisierunt, quae nihil adtinebant, ut ars difficilior cognitu putaretur, nos autem ea, quae videbantur ad rationem dicendi pertinere, sumpsimus. Non enim spe quaestus aut gloria commoti venimus ad scribendum, quemadmodum ceteri, sed ut industria nostra tuae morem geramus voluntati. Nunc, ne nimium longa sumatur oratio, de re dice
Abbreviated transcription (Latin):
nos ciuilis uiris sententia iuuabit. In iudiciis tamen
ñ nichil utimur ut hoc modo. Si quis peculatus ac¬
cusatur: quod uasa argentea publica dep̾uato dicat᷑
sustulisse possit dicere cum diffincione sit usus qͥd

Expanded text:
nos iuris civilis scientia iuvabit: in iudiciis tamen nos iuris civilis scientia iuvabit: in iudiciis tamen nonnihil utimur ut hoc modo: Si quis peculatus accusatur, quod vasa argentea publica de loco privato dicatur sustulisse, possit dicere, cum definitione sit usus q
Abbreviated transcription (Latin):
¶ Definicione causa constat. cum incontrou̾sia ẽ. quo
nomine factum appelletur. ea ẽ hinusmodi. Cumlu¬
cius saturninus legem frumentariã de semissibꝰ ⁊ tri¬
entibꝰ laturus eẽt. A. scipio qui ꝑ id temꝑis questor
urbanus erat: docuit: erarium pati ñ posse largicio¬
nem tantam. Senatus decreuit ĩi eam legem ad popu¬
lum ferat. ad u̾sus R.p. uideri ea facere. Saturninus
ferre cepit collega int̾cedente. ille nichil ominꝰ cistel¬
lam detulit. Scipio ut illũ contra int̾̃cedentibꝰ colle
tum facit: pontes disturbat. cistas deiecit. inpedimento
ẽ quo secius feratur. accersitur scipio maiestatis cõ¬
stitutio legitima ex diffinitione. Uocabulũ enĩ dif¬
finitur ipsum cũ querit᷑ qͥd sit minuere maiestatẽ
ferendum. aut accusatorẽ mutandũ. aut iudices mu¬
tandos reus dicit. hac parte constitutionis grecis imu¬
diciis. nos iniure ciuili utimur plerũq In hac parte

Expanded text:
CAPUT 21 Definitione causa constat, cum in controversia est, quo CAPUT 21 Definitione causa constat, cum in controversia est, quo nomine factum conpelletur. Ea est huiusmodi: Cum Lucius Saturninus legem frumentariam de semissibus et trientibus laturus esset, ‹Q.› Caepio, qui per id temporis quaestor urbanus erat, docuit senatum aerarium pati non posse largitionem tantam. Senatus decrevit, si eam legem ad populum ferat, adversus rem publicam videri ea facere. Saturninus ferre coepit. Collegae intercedere, ille nihilominus sitellam detulit. Caepio, ut illum, contra intercedentibus collegtum facit; pontes disturbat, cistas deicit, impedimento est, quo setius feratur: arcessitur Caepio maiestatis. Constitutio legitima ex definitione. Vocabulum enim definitur ipsum cum quaeritur, quid sit minuere maiestatem.ut tempus differendum aut accusatorem mutandum aut iudices mutandos reus dicit. Hac parte constitutionis Graeci in iudiciis, nos in iure civili plerumque utimur in hac parte
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potuit. Casu ⁊ fortuitu nauis in portũ incolu¬
mis delataẽ. Illam egrotꝰ possidet. Naiim petit ille
citur. Cum alia lex iubet aut ꝑmittit. alia uetat qͥp¬
piam fieri hoc modo. Lex uerat eum qui de pecu¬
niis repetendis dãpnatꝰ sit inconscione orationẽ ha-¬
bere. Altera lex iubet augurẽ inde mortui locum
quipetat ĩ ꝯscione nominare. Augur qdã dãpnatꝰ
de pecumis repetendis. inde mortu locũ qui petat¬
nominauit. Petitur ab eo mult᷑a. constitutio legi¬
tima ex contrariis legib ¶ Ex ambiguo contro
sigc̃at hoc modo. Pat̾ familias cum filium heredem fa¬
ceret testamento uasa argentea uxori legauit. Tulliꝰ
heres meus. terentiȩ uxori meȩ xxx. pondo uasoꝵ ar¬
genteoꝵ dato que uolet. Post mortẽ uasa p̃ciosa & ce¬
lata magnifice illa petit. Tulliꝰ se que ipse uolet xxx
pondo ei debere dicit. Constitutio ẽ legitima ex ãbiguo

Expanded text:
non potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolunon potuit. Casu et fortuitu navis in portum incolumis delata est; illam aegrotus possedit. Navem petit ille roversia constat, cum alia lex iubet aut permittit, alia vetat quippiam fieri, hoc modo: Lex vetat eum, qui de pecuniis repetundis damnatus sit, in contione orationem habere: altera lex iubet, augurem in demortui locum qui petat, in contione nominare. Augur quidam damnatus de pecuniis repetundis in demortui locum nominavit; petitur ab eo multa. Constitutio legitima ex contrariis legibus. Ex ambiguo controvsignificat, hoc modo: Paterfamilias cum filium heredem faceret, testamento vasa argentea uxori legavit Tullius «heres meus Terentiae uxori meae XXX pondo vasorum argenteorum dato, qua volet.» Post mortem eius vasa pretiosa et caelata magnifice petit mulier. Filius se, qua ipse vellet, in XXX pondo ei debere dicit. Constitutio est legitima ex ambiguo.
Abbreviated transcription (Latin):
catur telum corpore cruentatũ educit. Teucer
int̾uenit cum frẽm occisum inimicũ fr̃is cum gladio
cruentato uidiet rapitis accersit. hic qm̃ coniectura
uerum querit᷑. de facto erit controuersia. & ex eo cõ¬
stitutio causȩ coniecturalis nominat᷑. ¶ Legitima cõ
stitucio cum inscripto aut escripto aliqͥd centrou̾sie
nascitur. ea duuidit᷑ in partes sex. Scriptum & senten¬
tiam contrarias leges ambiguũ. definitionẽ. translati¬
onem ratiocinationẽ. Ex scripto & sententia contro¬
uersia nascit᷑. cum uidetur scriptoris uoluntas. cum
scripto ipso dissentire hoc modo. Si lex sit que iubeat
eos qui ꝓpt̾ tempestẽ nauim reliquerint. omnia ꝑdẽ
eoꝵ naium ceteraq ẽẽ si nauis conseruata sit. qui
remanserunt innaui. Magnitudine tẽpestatis om̃s
ꝑt̾riti nauim reliquerunt. in scaphã ascenderunt
p̃ter unũ egrotum. Is ꝓpt̾ morbum exire ⁊ effuge

Expanded text:
catur, corpore telum cruentum educit. Teucer catur, corpore telum cruentum educit. Teucer intervenit: fratrem occisum, inimicum fratris cum gladio cruento videt. Capitis arcessit. Hic coniectura verum quaeritur; de facto erit controversia: ex eo constitutio causae coniecturalis nominatur. CAPUT 19 Legitima est constitutio, cum ‹in› scripto aut e scripto aliquid controversiae nascitur. Ea dividitur in partes sex: scriptum et sententiam, contrarias leges, ambiguum, definitionem, translationem, ratiocinationem. Ex scripto et sententia controversia nascitur, cum videtur scriptoris voluntas cum scripto ipso dissentire, hoc modo: Si lex sit, quae iubeat «eos, qui propter tempestatem navem reliquerint, omnia perdere, eorum navem ceteraque esse, si navis conservata sit, qui remanserunt in navi.» Magnitudine tempestatis omnes perterriti navem reliquerunt - in scapham conscenderunt - praeter unum aegrotum: is propter morbum exire et fugere
Abbreviated transcription (Latin):
transeamus. Tota spes iuncendi ratioq ꝑsuad endi
posita ẽ in confirmatione & confutatione. Nam cum
nr̃a ad ium̃ta exposuerimꝰ. contrariaq dissoluerimꝰ
absolute ni mirũ munus oratorium confecerimus.
Utrũq gͥ facere poterimus. si constitutionẽ cause
cognouerimꝰ. Causarũ constitutiones alii quattuor
fecerunt. Noster doctor tres putauit ẽẽ ñ ut de
illoꝵ quicꝗͦ detraheret inuentione s. ut ostenderet
id qd oportuisset simplicit̾. ac singulari modo do¬
ceri illos distribuisse duplicit̾ ⁊ biꝑtito. Constitutio
ẽ pͥma dep̃catio defensoris. cum accusatoris a cusa¬
tione coniuncta. Constitutiones itaq ut diximꝰ
tres sunt. coniecturalis. legitima. uiridicialis.¬
¶ Coniecturalis ÷ cum de facto controu̾sia ẽ hoc mͦ
Aiax insilua postq̃ rescuit que fecisset ꝑ insaniã
gladio incubuit. Uelixes int̾uenit occisũ conspi¬

Expanded text:
confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi confutationem› transeamus. Tota spes vincendi ratioque persuadendi posita est in confirmatione et in confutatione. Nam cum adiumenta nostra exposuerimus contrariaque dissolverimus, absolute nimirum munus oratorium confecerimus. Utrumque igitur facere poterimus, si constitutionem causae cognoverimus. Causarum constitutiones alii quattuor fecerunt: noster doctor tres putavit esse, non ut de illorum quicquam detraheret inventione, sed ut ostenderet, id, quod oportuisset simpliciter ac singulari modo docere, illos distribuisse dupliciter et bipertito. Constitutio est prima deprecatio defensoris cum accusatoris insimulatione coniuncta. Constitutiones itaque, ut ante diximus, tres sunt: coniecturalis, legitima, iuridicialis. Coniecturalis est, cum de facto controversia est, hoc modo: Aiax in silva, postquam resciit, quae fecisset per insaniam, gladio incubuit. Ulixes intervenit: occisum conspi
Abbreviated transcription (Latin):
iudeamur. si prius pauca de diuisione causarum dixe¬
rimus. Causarum diuisio induas partes distributa
est. ¶Primum ꝑorata narratione debemus aꝑire
quid nobis conueniat cum aduer sariis. a ea quȩ
utilia sunt nobis conuenient. quid incontrou̾siis
relictum sit hoc modo. Int̾fectã matrẽ ab horeste ẽẽ
conuenit michi cum adu̾sariis iure ne fecit. & licue¬
rit ne facere. id ẽ in controu̾sia. Itẽ econtrario agam̃¬
nonem aclitimestra occisum ẽẽ confitent᷑. Cũ idita
sit me ulcisci parentẽ negant oportuisse. De m̃ cum
hoc fecerimus distributione utidebemꝰ. Ea diuiditur
induas partes. enumerationẽ ⁊ expositionẽ. Enumera¬
cione utem: cum dicemꝰ numero quot derebus dictu¬
ri sumus. Eam plusquã trium parciũ nũo esse ñ opor¬
tet. nam& ꝑiculosumẽ ne quando plus ue minus di¬
camus & suspicionẽ aiffert auditori. meditationis &
artificii. Que res fidem abrogat orationi ¶ Exposicio

Expanded text:
videamur  si prius pauca de divisione causarum dixevideamur  si prius pauca de divisione causarum dixerimus. CAPUT 17 Causarum divisio in duas partes distributa est. Primum per narrationem debemus aperire, quid nobis conveniat cum adversariis si ea, quae utilia sunt nobis, convenient, quid in controversiis ‹relictum sit›, hoc modo: «Interfectam esse ab Oreste matrem convenit mihi cum adversariis: iure fecerit et licueritne facere, id est in controversia.» Item e contrario: «Agamemnonem esse a Clytemestra occisum confitentur; cum id ita sit, me ulcisci parentem negant oportuisse.» Deinde, cum hoc fecerimus, distributione uti debemus. Ea dividitur in duas partes: enumerationem et expositionem. Enumeratione utemur, cum dicemus numero, quot de rebus dicturi sumus. Eam plus quam trium partium numero ‹esse› non oportet: nam et periculosum est, ne quando plus minusve dicamus; et suspicionem adfert auditori meditationis et artificii: quae res fidem abrogat orationi. Expositio e
Abbreviated transcription (Latin):
ne reifelli possit aut temporis parum fuisse. aut cau¬
sam nullam. aut locum idoneum ñ fuisse. aut hoĩes
ipsos facere. aut pari non potuisse Si uera res erit
nichilo minus oĩa orando conseruanda sunt. Nam
sepe ueritas nisi hec seruata sint. fidem ñ potest facere
Sin erunt ficte eo magis erunt conseruanda .¶ De his
rebus caute confligendumẽ quibꝰ in rebus tabule aut
alicuius firma auctoritas uidebitur int̾siuisse. Adhuc
quȩ dicta sunt arbitror michi constare. cum ceteris ar¬
tis scriptoribus. nisi quia de insinuationibꝰ noua exco-¬
gitamus. quod eam soli nos p̃tercetos intria tempora
diuisimus. ut plane certam uiam ce ꝑspicuam rationem
exordioꝵ haberemꝰ. Nunc quod reliquũ est qm̃ de
rerum inuentione disputandum ẽ inqua singulare cõ¬
sumitur oratoris artificium damus oꝑam ut nichilo¬
minus industriȩ. quam rei utilitas postulabit quesisse

Expanded text:
ne refelli possit aut temporis parum fuisse, aut caune refelli possit aut temporis parum fuisse, aut causam nullam, aut locum idoneum non fuisse, aut homines ipsos facere aut pati non potuisse. Si vera res erit, nihilominus haec omnia narrando conservanda sunt; nam saepe veritas, nisi haec servata sint, fidem non potest facere: sin erunt ficta, eo magis erunt conservanda. De iis rebus caute confingendum est, quibus in rebus tabulae aut alicuius firma auctoritas videbitur interfuisse. Adhuc quae dicta sunt arbitror mihi constare cum ceteris artis scriptoribus, nisi quia de insinuationibus nova excogitavimus, quod eam soli ‹nos› praeter ceteros in tria tempora divisimus, ut plane certam viam et perspicuam rationem exordiorum haberemus. Nunc, quod reliquum est - quoniam de rerum inventione disputandum est, in quo singulare consumitur oratoris artificium - dabimus operam, ut nihilominus industrie, quam rei utilitas postulabit, quaesisse
Abbreviated transcription (Latin):
gatur. & omnino ñ modo id qđ obẽ. s etiam ia quod ne¬
q obest neq adiuuat sacius p̃terire. & nebis aut sepiꝰ
semel diximus. deinceps dicamus hoc modo. Athenis
megarum uesperi aduenit simo. ubi aduenit megarum
insidias fecit uirgini. Insidias postquam fecit um in
loco attulit. Rem dilucide narrabimus. si ut qͥaq pͥ¬
mum gestum erit ita primũ exponemus. & rerum ac
erunt. aut ut potuis e geri uidebuntur. hic erit cõ¬
siderandum ne quid ꝑturbate. ne quid contorte. ne
rem transeamꝰ. ne ab ultimo repetamꝰ. ne longe ꝑsequa¬
mur ne qͥd qdđ ad rẽ ꝑtineat p̃tereamus & si ꝑsequem᷑
ea que de breuitate p̃cepta sunt. Nam quo breuior eo¬
lucidior & coguitu facilior narratio fiet. NUeri similis
narratio erit. si ut mos ut opinio. ut natura postulat
dicemus. Si spatia temporũ tempoꝵ ꝑsonarum digni¬
tates consilioꝵ rationes. locoꝵ oportunitates constabt̃

Expanded text:
gatur. Et omnino non modo id quod obest, si id quod negatur. Et omnino non modo id quod obest, si id quod neque obest neque adiuuat sacius est preterire. Et ne bis aut sepius  diximus, deinceps dicamus, hoc modo: Athenis Megaram vesperi advenit Simo: Ubi advenit Megaram, insidias fecit virgini: Insidias postquam fecit, vim in loco adtulit. CAPUT 15 Rem dilucide narrabimus, si ut quicquid primum gestum erunt, aut ut potuisse geri videbantur. Hic erit considerandum, ne quid perturbate, nrem transeamus; ne ab ultimo repetamus; ne longe persequamur; ne quid, quod ad rem pertineat, praetereamus; et si sequemur ea, quae de brevitate praecepta sunt; nam quo brevior, dilucidior et cognitu facilior narratio fiet. CAPUT 16 Veri similis narratio erit, si, ut mos, ut opinio, et natura postulat, dicemus; si spatia temporum, personarum dignitates, consiliorum rationes, locorum opportunitates constabunt,
Abbreviated transcription (Latin):
sericordiam. rerum uarietates. fortime cõmutationem.
insperatum incõmodum. subitam leticiam. iocund um exi¬
tum rerum. uerum hec in exercendo transigentur. Illud
quod ad ueritatem ꝑtinet quomodo tractari conueniat
a ꝑiemus. Tres res conuenit habere narrationẽ. ut bre¬
uis ut dilucida. ut uerisimilis sit. Que qm̃ fieri oportere
scimus quẽad modũ faciamꝰ cognoscendũ ẽ. Rem breuit᷑
narrare poterimꝰ. si ab hoc incipiemus narrare. uñ necesse
erit & si non abultimo principio repet̾e uolemus. & si sũ¬
matim. ñ particulatim narrabimus. & si ñ ad extremũ s us¬
q eo quo opus erit ꝑsequemur. & si transicionibꝰ nullis u¬
temur & si non deerrabinus ab eo quod cepimus expon̾e¬
& siexitus rerum ita poneremus ut ante qͦ que facta sit̃
sciri possint tam& si nos reticuerimus. Quod genus sidi¬
cam me ex ꝓuintia redisse ꝓfectum q̃ in ꝓuinciam intelli¬

Expanded text:
sericordiam rerum varietates fortunae commutationem, sericordiam rerum varietates fortunae commutationem, insperatum incommodum subitam laetitiam iucundum exitum rerum. Verum haec in exercendo transigentur; illud, quod ad veritatem pertinet, quomodo tractari conveniat, aperiemus. CAPUT 14 Tres res convenit habere narrationem, ut brevis, ut dilucida, ut veri similis sit; quae quoniam fieri oportere scimus, quemadmodum faciamus, cognoscendum est. Rem breviter narrare poterimus, si inde incipiemus narrare, unde necesse erit; et si non ab ultimo initio repetere volemus; et si summatim, non particulatim narrabimus; et si non ad extremum, sed usque eo, quo opus erit, persequemur; et si transitionibtemur; et si non deherrabimus ab eo quod cepimus exponere; si exitus rerum ita exponemus ut ante quoque que facta sunt fieri possunt, tamen et si nos reticuerimus; quod genus est, si dicam me ex prouincia rediisse, profectum quoque in prouinciam intelli
Abbreviated transcription (Latin):
um futurum est. ẜ Alterum genus ẽ narrationis quod
int̾currit ñ nunquã. aut fidei aut criminationis. aut
transicionis aut aliciuus apparationis amplificationis¬
sa ciuili remotum: in quo tam̃ exerceri conuenit. quo
cõmodi illas suꝑiores narrationes in causis tractare
possimus. Eius narrationis duo sunt genera. unũ qđ
in negotio. alterum quod inꝑsonis positum est. ¶ ld
qđ in negocioꝵ exposicione positum ẽ. tres habet par.¬
tes. fabulam hystoriam argumentũ. F abula ẽ quȩ
neq ueras nec ueri similes continet res. ut hequȩ tra
gedis tradite sunt. Historia ẽ res gesta s ab eratis nr̃e
remota memoria. Argumentum ẽ ficta res quȩ tam̃ fie¬
ri potest. uelud argumenta comediarum. Illud genus nar¬
rationis qđ in ꝑsonis positum ẽ. debet habere sermonis
festiuitatẽ animoꝵ disimilitudinẽ. grauitatẽ. lenitatẽ.
Spem. metum. suspicionem. desideriũ. dissimulationẽ mi¬

Expanded text:
um futurum est. Alterum genus est narrationis, quod um futurum est. Alterum genus est narrationis, quod intercurrit nonnumquam ‹aut› fidei aut criminationis aut transitionis aut alicuius apparationis caussa civili remotum est, in quo tamen exerceri convenit, quo commodius illas superiores narrationes in causis tractare possimus. CAPUT 13 Eius narrationis duo sunt genera: unum quod in negotiis, alterum quod in personis positum est. Id, quod in negotiorum expositione positum est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabula est, quae neque veras neque veri similes continet res, ut eae sunt, quae tragoedis traditae sunt. Historia est gesta res, sed ab aetatis nostrae memoria remota. Argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit, velut argumenta comoediarum. Illud genus narrationis, quod in personis positum est, debet habere sermonis festivitatem animorum dissimilitudinem, gravitatem lenitatem, spem metum, suspicionem desiderium, dissimulationem, mi
Abbreviated transcription (Latin):
maxime conꝑandum ẽ. Nunc ne q̃n uicioso exoridio
utamur. quȩ uicia uitanda sint docebo. In exordienda
causa seruandũ est. ut letus sit sermo. & usitata uer¬
boꝵ consuetudo. ut non apparata iudeatur ẽẽ oratio.
Uiciosũ exordiumnẽ quod in plures causas potest ac¬
cõmodari. q̃ uulgare dr̃. Itẽ uiciosum ẽ quod nichilo
minus adu̾sarius potest uti quod cõmune appellatur. ltẽ
illud quo ad u̾sarius ex contrario potest uti. Item uicio¬
sum ẽ quod nimiũ apparatis u̾bis cõpositũ est. aut nimi¬
um longum ẽ & qđ ñ ex ipsa causa natum uideat᷑. ut
ꝓprie cohereat cum narracione. & qđ neq beniuolum
neq docilẽ neq attentum facit auditorem. De exordio
satis erit dictum. deinceps ad narrationem transseamꝰ.
Narracionum tria sunt genera. Unũ quo exponemꝰ
rem gestam. & ununqdq trahemus adutilitatem nr̃am
iuncendi causa qđ ꝑtinet ad eas causas de quibꝰ iudici¬

Expanded text:
maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio maxime conparandum est. Nunc, ne quando vitioso exordio utamur, quae vitia vitanda sint, docebo. Exordienda causa servandum est, ut lenis sit sermo et usitata verborum consuetudo, ut non adparata videatur oratio esse. Vitiosum exordium est, quod in plures causas potest adcommodari, quod vulgare dicitur. Item vitiosum est, quo nihilo minus adversarius potest uti, quod commune appellatur; item illud, quo adversarius ex contrario poterit uti. Item vitiosum est, quod nimium apparatis conpositum est aut nimium longum est; et quod non ex ipsa causa natum videatur, ut proprie cohaereat cum narratione; et quod neque benivolum neque docilem neque adtentum facit auditorem. De exordio satis erit dictum: deinceps ad narrationem transeamus. CAPUT 12 Narrationum tria sunt genera. Unum est, cum exponimus rem gestam et unum quidque trahimus ad utilitatem nostram vincendi causa, quod pertinet ad eas causas, de quibus iudici
Abbreviated transcription (Latin):
quid dicamus. aut cui loco primũ respondeamus. cum
ad miratione. ¶ Sin defessierunt audiendo ab aliqua
re que risum mouere possit. ab apologo. a fabula uerisi¬
mili imitatione. deprauata inu̾sione. ab ambiguo. suspici¬
one. irrisione. stulticia. exsuꝑatione. collatione litterarũ
mutatione. p̃terea ex pec̾tatione. similitudme. nouitate
hystoria. uersu abalicuius int̾pellatione. aut arisiõẽ.
soleant. qͥd nos facturi simus. breuit᷑ exponemus. In ter
insinuationem & principium hoc int̃ ẽ. P rincipiũ es
modi debet esse. ut statim aꝑtis rationibꝰ quibꝰ p̃scripsimꝰ
aut beniuolum aut attentũ aut docilẽ faciamus audi¬
torem. At insinuatio eiusmodi debet ẽe ut occulte
ꝑdissimulationẽ eadẽ omnia illa conficiamus. ut ad
eandem cõmoditatem indicendi oꝑe uenire possimꝰ.
Uerum he tres utilitates tamoi si intota rãtione sunt
conꝑande. hoc ẽ ut auditores sese ꝑpetuo nobis atten¬
tos. dociles benuolos p̃beant. Id tñ ꝑ exordiũ cause

Expanded text:
um dicamus aut quoi loco primum respondeamus, cum admiratione. Si defessi erint audiendo, are que risum mouere possit, uel apollogo uel fabula uel uerisimili immutatione, deprauatione, inuersione ab ambiguo, suspitione, irrisione, stulticia, exurpatione, collectione, litterarum mutatione, preterea exspectatione, similitudine, nouitate, istoria, uersu aut aliter interpellatione aut arrisione. Et soleat, quod nos facturi sumus, quod breuiter exponemus. insinuationem et principium hoc interest. Principium eius modi debet esse, ut statim apertis rationibus, quibus praescripsimus, aut benivolum aut attentum aut docilem faciamus auditorem: at insinuatio eiusmodi debet esse, ut occulte per dissimulationem eadem illa omnia conficiamus, ut ad eandem commoditatem in dicendi opere venire possimus. Verum hae tres utilitates tametsi in tota oratione sunt conparandae, hoc est, ut auditores sese perpetuo nobis adtentos, dociles, benivolos praebeant, tamen id per exordium causae
Abbreviated transcription (Latin):
honestus. puram &. stabilem cõparat auctoritatem.
Atq hec omnia ꝓpt̃ se solum ut nichil adiungatur emo¬
lum̃ti petenda sunt. Quod ut demonstret᷑. netad hec
nr̃m institutũ ꝑtinet & abreuitate p̃cipiendi remotũ
est. Propt̃ se aũt uitanda sunt ñ eamͦ que his contra¬
ria st̃᷑. ut fortituami ignauia & iusticiȩ imusticia. ue

Expanded text:
honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. honesti curam et stabilem comparat auctoritatem. atque haec omnia propter se solum, ut nihil adiungatur emolumenti, petenda sunt. quod ut demonstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet et a brevitate praecipiendi remo- tum est. propter se autem vitanda sunt non ea modo, quae his contraria sunt, ut fortitudini ignavia et iust
Abbreviated transcription (Latin):
tio & saboꝵ ꝑpessio. Euis partes magnificentia. fidenta
patientia ꝑseuerantia. Magnificentia ẽ rerũ magna¬
rum & ecclesiarũ cũ animi ampla quadam & splendi¬
da ꝓposicione cogitatio atq anministratio. ¶ Fiden¬
tia ẽ ꝑ quam magnis & honestis in rebus multũ ipse
animꝰ inse fiducie certa cũ spe collocauit. ¶ Patien¬
tia ẽ. honestatis aut utilitatis causa rerũ arduarum
acdifficiliũ uoluntaria ac diuturna ꝑpessio ¶ Perseue¬
rantiaẽ inratione bene considerata stabilis & ꝑpetua ꝑman¬
sio.¶ Temperantiaẽ. rationis inlibidinẽ atq mnalios non
rectos impetꝰ animi firma &e moderata dm̃atio. Euis par¬
tes continentia. clementia molestia. ¶ Continentia ẽ ꝑ
quã cupiditas consilii gubernatione regitur. ¶ Cle¬
m̃tia ẽ ꝑ quã animi temere in odiũ alicuiꝰ inigc̾tionis
concitati comitante retinent᷑. ¶ Modestia ꝑͣ qͦđ pudor

Expanded text:
tio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, tio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum ma- gnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio; fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe con- locavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata domina- tio. eius partes continentia, clementia, modestia. con- tinentia est, per quam cupiditas consilii gubernatione regitur; clementia, per quam animi temere in odium alicuius  iniectionis concitati comitate retinentur; modestia, per quam pudor
Abbreviated transcription (Latin):
moria. & alteriꝰ renumerandi uoluntas continetur.
Uindicatio ꝑ quam ius aut iniuria & omnino om̃e
quod ob futurũ est. defendendo aut ulciscendo ꝓpulsa¬
tur. Obseruantia ꝑ quam hoĩes aliqua dignitate ante¬
cedentes. culto quodam & honore dignant᷑. Ueritas ꝑ q̃
immutata ea que sunt ante aut fuerunt aut futura
sunt dicunt᷑. Consuetudine iusticia ẽ. qđ aũt leuit᷑ a
natura tractũ ualuit. Et maius fecit usus ut religionẽ
aut si qd eoꝵ que añ diximus ab natura ꝓfectũ marꝰ
factum ꝓpt̃ consuetudinẽ uidemus. aut quod in morẽ
uetustas uulgi ad ꝓbationẽ ꝑduxit. quod genꝰ pactũ
est. pariudicatũ. Partum ẽ qđ int̾ aliquos conuenit
par qđ int̾ omnes equabile ẽ. Iudicatum de quo alicuiꝰ
aut aliquoꝵ iam sententiis constitutũ ẽ. Lege iusticia¬
ẽ quod ineo scripta qd̾ populo expositũ est. ut obseruet
continet᷑. Fortitudo ẽ considerata periculoꝵ suscep¬

Expanded text:
moria et remunerandi voluntas continetur; moria et remunerandi voluntas continetur; vindicatio, per quam vis aut iniuria et omnino omne, quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo pro- pulsatur; observantia, per quam homines aliqua digni- tate antecedentes cultu quodam et honore dignantur; veritas, per quam inmutata ea, quae sunt ante aut fuerunt aut futura sunt, dicuntur. consuetudine ius est, quod aut leviter a natura tractum aluit et maius fecit usus, ut religionem, aut si quid eorum, quae ante diximus, ab natura profectum maius factum propter consuetudinem videmus, aut quod in morem vetustas vulgi adprobatione perduxit; quod genus pac- tum est, par, iudicatum. pactum est, quod inter ali- quos convenit; par, quod in omnes aequabile est; iudicatum, de quo alicuius aut aliquorum iam senten- tiis constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum suscep
Abbreviated transcription (Latin):
tes esꝰ. memoria. intelligentia: ꝓuidentia. Memoria ẽ
ꝑ quã animꝰ repetit illa que fuerunt. Intelligentia ꝑ
qd̃ ea ꝑspicit quȩ st̃. Proiudentia ꝑ quã futurũ aliqͥd
udetur añ qđ factũ est. Iusticia ẽ. habitꝰ animi cõmuni
utilitate conseruata suam cuiq tribuens dignitatẽ. Erꝰ
iniciũ est ab natura ꝓfectũ: Dem̃ quedã in consuetudi¬
nem ex utilitatis ratione uener̃t. Postea res & ab na¬
tura ꝓfectas & ab consuerudine ꝓbatas. legum metꝰ
& religio sanxit. Nature uis ẽ qđ ñ opinio genuit s
quedã innata ius inseruit. Ut religionẽ pietatem gͦ¬
ciam uindicationẽ. obseruantiam ueritatẽ. Religio
ẽ quȩ suꝑioris cuiusdã naturȩ quã diuinam uocant
curam cerumoniãq affert. Pietas ꝑ quã sanguine con¬
iunctis. patrieq beniuolis officiũ &e diligens tribuit᷑
cultus. Gr̃a: in qua amiciciarũ & officioꝵ alteriꝰ me¬

Expanded text:
tes ejus, memoria, intelligentia, providentia. Memoria est tes ejus, memoria, intelligentia, providentia. Memoria est per quam animus repetit illa quae fuerunt. Intelligentia, per quam ea perspicit quae sunt. Providentia, per quam futurum aliquid videtur antequam factum est. Justitia est habitus animi, communi utilitate conservata, suam cuique tribuens dignitatem. Ejus initium est ab natura profectum: deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione venerunt: postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas, legum metus et religio sanxit. Natura jus est, quod non opinio genuit, sed quaedam innata vis inseruit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem observantiam, veritatem. Religio est quae superioris cujusdam naturae, quam divinam vocant, curam cerimoniamque affert. Pietas, per quam sanguine conjunctis patriaeque benevolens officium, et diligens tribuitur cultus. Gratia, in qua amicitiarum et officiorum, alterius me
Abbreviated transcription (Latin):
ficitur ut appetendarũ rerũ partes sint. honestas ⁊ ut¬
litas. Uitandarũ turpitudo & mitilitas. his igitur
duabꝰ rebꝰ res duȩ grandes sunt attributȩ: necessitudo⁊
afrectio. Quarũ ast̾a ex ui alt̾a ex re ⁊ ꝑidnis considarat᷑
De utraq post aꝑtiꝰ ꝑscribemꝰ.
UNc honestatis raciones pͥmũ explicemꝰ. qđ aut
totũ aut aliqua ex parte ꝓpt̾ se petit᷑. honestũ ñ¬
ãbimꝰ. Quare cũ eiꝰ duȩ partes st̃. quarũ altera simplex
alt̾a iuncta sit. simplicẽ priꝰ consideremꝰ. Est gͥ meo ge¬
nere om̃s res una ui atq uno noĩe amplexa uirtus Nã
uirtus ẽ animi habitꝰ nattirȩ ⁊ modo rationiq consen¬
taneus. Quamobrẽ omnibꝰ erꝰ partibꝰ cognitis tota ius
erit simplicis honestatis consideranda. Habet gͥ partes
iii. Prudentiã. iusticiã. fortitudinẽ. tẽperantiam ¶ Pou¬
dentia ẽ: rerũ bonarũ & malarũ utrarũq scientia Par-¬

Expanded text:
ficitur, ut petendarum rerum partes sint ho- nestas et utficitur, ut petendarum rerum partes sint ho- nestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae grandes sunt adtri- butae, necessitudo et affectio; quarum altera ex vi, altera ex re et personis consideratur. de utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes pri- mum explicemus. Quod aut totum aut aliqua ex parte propter se pe- titur, honestum nominabimus. quare, cum eius duae partes sint, quarum altera simplex, altera iuncta sit, simplicem prius consideremus. est igitur in eo genere omnes res una vi atque uno nomine amplexa virtus. nam virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. quamobrem omnibus eius par- tibus cognitis tota vis erit simplicis honestatis con- siderata. habet igitur partestiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et malarum neutrarumque scientia. Par
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑganꝰ ¶ Rerũ expetendarũ tria gña sunt. Par aũt nu¬
merus uitandiarũ ex contraria parte. Namẽ qͥadã qđ
sua ui nos illiciat ad sese: ñ emolum̃to captans aliquo s
trahens sua dignitate. Q uod genus uirtus scientia ueri¬
qͥodã ex hoꝵ partibꝰ iunctũ qđ ⁊ suaui & dignitate nos
inductos ducit. ⁊ ꝑsequandã gerit utilitatẽ. quo magis
expetat᷑ ut amicicia bona existimatio. Atq ex his hor
contraria facile tatentibꝰ. nobis intelligentur. S ut expe¬
dicuis ratio tradatur. ea que posumꝰ breui noĩabunt᷑.
Nam in pͥmo gen̾e que st̃ honesta appellabant᷑. que aũt
in sedo̾ utilia hec aũt t̾cia quia partẽ honestatis conti¬
nent. & quia maior ẽ ius honestatis iuncte res omnino
ex cdupplicigenere intelligent᷑. s imneliorẽ partẽ uoca¬
bissi conferant᷑. ⁊ honesta nominent᷑. Ex his ilud con¬

Expanded text:
pergamus. Rerum expetendarum tria genera sunt; par autem nupergamus. Rerum expetendarum tria genera sunt; par autem numerus vitandarum ex contraria parte. nam est quiddam, quod sua vi nos adliciat ad sese, non emo- lumento captans aliquo, sed trahens sua dignitate, quod genus virtus, scientia, veriquiddam ex horum partibus iunctum, quod et sua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio. atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegentur. sed ut expeditius ratio tradatur, ea, quae posuimus, brevi nominabuntur. nam, in primo genere quae sunt, ho- nesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior est vis honestatis, iuncta esse omnino et duplici genere intelleguntur, sed in meliorem partem vocabuli conferantur et honesta nominentur. ex his illud con
Abbreviated transcription (Latin):
modant᷑. Deinceps inde liberatiuũ genꝰ & demonstra¬
tiuũ argumentandi loc os & p̃cepta dabimus. ñ quo
ñ maliqua constitutione omnis semꝑ causa u̾set᷑
s quia ꝓprii tantũ harũ causarũ quidã loci st. ñ acon¬
stitucione sẽparati.s ad fines hoꝵ generũ accõmodati
Nam placet iniudiciali gene finẽ ẽe equitatẽ. hoc est
partẽ quandam honestatis. Indeliberatiuo aũt aristoti¬
li placet utilitatẽ. Nobis & honestatẽ & utilitatem. In
demonstratiuo honestatẽ Quare in hoc quoq gen̾e can¬
se q̃dã argum̃tationes cõmunit᷑ ac similit᷑ tractabunt᷑
q̃ aã separatius ad fine quo referri omnẽ orationem
oportet adiungent᷑. Atq uniꝰ cuiusq constitutionisex¬
emplũ supponere ñ grauaremur: nisi ilud iuderemꝰ quẽ¬
admodum res obscure dicendo fierent aꝑtiores. sicresaꝑ¬
tas obseuriores fieri oratione. Nc̃ ad deliberationis p̃cepta

Expanded text:
modantur, deinceps in deliberativum genus et demonstramodantur, deinceps in deliberativum genus et demonstrativum argumentandi locos et praecepta dabimus, non quo non in aliqua constitutione omnis semper causa versetur, sed quia proprii tamen harum causarum quidam loci sunt, non a constitutione separati, sed ad fines horum generum accommodati. nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem, hoc est partem quandam honestatis. in deliberativo autem Aristoteli placet utilitatem, nobis et honestatem et utilitatem, in demonstrativo honestatem. quare in hoc quoque genere causae quaedam argumentationes communiter ac similiter tractabuntur, quaedam separatius ad finem, quo referri omnem orationem oportet, adiungentur. atque unius cuiusque constitutionis exemplum subponere non gra- varemur, nisi illud videremus, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Nunc ad deliberationis praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
adeo ut dñs nauis cum idẽ gub̾nator ẽẽt inscaphã con¬
fugeret. & inde funiculo qui apuppi religatꝰ scaphã ad¬
nexam trahebat. naui quo ad posset moderaret᷑. Ille
aũt cutꝰ merces erant ingladiũ in naui ibidẽ incũb̾e̾t.
Hic ille naufragus ad gub̃naculũ accessit. & naui quo¬
ad potuit ẽ opitulatꝰ. Seddatis aũt fluctibꝰ & tẽpestare
iam cũ mutata. nauis inportũ ꝑuehit᷑. Ille aũt qui
ingladiũ incubuerat leuit̾ sauciꝰ. facile ex uulnere
ẽ recreatꝰ. nauẽ cum onere. hoꝵ triũ suam quisq
esse dicit. hicom̃s scripto ad causam accedunt ⁊ ex
nõis uinascitur controu̾sia. Nam ⁊ relinquere na¬
ium & remanere innaui deniq nauis ipsa qͥdẽ sit de¬
finicionibus querit᷑ Hisdẽ aũt ex locis omnibꝰ quib
definitiua constitutio tractabit᷑. ¶ Hunc expositis
his argum̃ tationibꝰ quȩnudiciale causarũ genꝰ accõ¬

Expanded text:
adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham conadeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam tra- hebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem in- cumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum ac- cessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium in- cubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recrea- tus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis om- nibus, quibus definitiva constitutio, tractabitur. Nunc expositis iis argumentationibus, quae in iudi- ciale causarum genus adcom
Abbreviated transcription (Latin):
ci cõmunes a ratio cinatione oportere comectura
ex eo qã scriptũsit ad id qd ñ sit scriptũ ꝑuenire:
& neminẽ posse om̃s res ꝑscripturã amplecti s eum
cõmodissime scribere. qui curet utquedã ex qͥhusdã
intesligant᷑. Contra ratiocinationẽ huiꝰ modi coniec¬
turam diuinationẽ esse. & stulti scriptoris ẽẽ. ñ posse om
nibꝰ de rebꝰ cauere quibꝰ uelit. ¶ Definicioẽ cũ inscrip¬
to u̾bum aliqd̃ ẽẽ positũ cuiꝰ de ui querit᷑ hoc modo.
lex qui tn adu̾sa tẽpestate nauẽ reliqueriit: oĩa amit
tunto. Eoꝵ nauis & onera sunto qui innaue remanseñt.
Duo quõdã cum iã in alto nauigarent. & cũ eoꝵ alt̾ius
nauis alteriꝰ onis ẽẽt naufragũ quendã natantẽ & manꝰ
ad se tendentẽ animadũtert̃. Misericordia cõmoti nauẽ
ad eũ applicart̃. hominẽ ad se sustulerunt. Postea ali¬
quanto ipsos qͦ tẽpestas uehem̃tiꝰ iactare cepit. usq

Expanded text:
ci communes: a ratiocinatione, oportere coniec- tura ci communes: a ratiocinatione, oportere coniec- tura ex eo, quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum, pervenire; et neminem posse omnes res per scripturam amplecti, sed eum commodissime scribere, qui curet, ut quaedam ex quibusdam intellegantur; contra ratiocinationem huiusmodi: coniecturam divinationem esse et stulti scriptoris esse non posse om- nibus de rebus cavere, quibus velit. Definitio est, cum in scripto verbum aliquod est positum, cuius de vi quaeritur, hoc modo: lex: qui in adversa tei in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem et manus ad se tendentem animum adverterunt; misericordia commoti navem ad eum adplicarunt, hominem ad se sustulerunt. postea aliquanto ipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque
Abbreviated transcription (Latin):
bus multa p̃terea ẽẽ que io circo p̃terita nemo ar¬
bitrat᷑ qđ excet̾is de quibꝰ scriptũ sit intelligi possint.
Dem̃ equitas rei demoustranda ẽ ur in negociali abso¬
luta Contra aũt qui dicet. similitudinẽ infirmare
aebebit. qđ̃ faciet si demonstrabit illuo qđ conferat᷑¬
tudme. tẽpore loco ꝑsona oppinione. si quo innũo il¬
luto qd ꝑsimilitudinẽ affert᷑. & quoq̃ in loco illud cuł
causa aftertꝰ habere conueniat ostendet᷑. Dem̃ ꝗͥ d res
cũ re differat demonstrabit᷑. Ut ñ idẽ udeat᷑. De u
traq ex istimari oportere. Ac si ipse quoq poterit
ratiocionatiobꝰ uti: hisaẽ rationibꝰ quibꝰ añ p̃dictũ
ẽ utet᷑. siñ poterit. negabit oportere quicꝗͣ nisi qđ̃
scriptũ sit considerare. multis de similib ꝰ rebus ⁊
in unã quãq rem tantũ singulas eẽ leges. omnia pos¬
se int̾ se. ut similia uel dissimilia ãemonstrari. lo¬

Expanded text:
gibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo argibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo arbitretur, quod ex ceteris, de quibus scriptum sit, intellegi possint; deinde aequitas rei demon- stranda est, ut in iuridiciali absoluta. Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare de- bebit; quod faciet, si demonstrabit illud, quod confertudine, tempore, loco, persona, opinione; si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco illud, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur; deinde, quid res cum re differat, demon- strabitur, ut non idesi ipse quoque poterit ratiocinationibus uti, isdem rationibus, quibus ante praedictum est, ute- tur; si non poterit, negabit oportere quicquam, nisi quod scriptum sit, considerare; multas de similibus rebus et in unam quamque rem tamen singulas esse leges; omnia posse inter se vel similia vel dissimilia demonstrari. Lo
Abbreviated transcription (Latin):
loco sunt adimat potestatẽ. nulla ꝓfert᷑. Ex cet̾is
legibus & quȩ hunc ipsũ supplicio eiusmõi afficiũt
& que ad testam̃ti faciendi potestatẽ ꝑtinent. ꝑ ratio¬
cinationẽ aũt ueniendũ est ad eiꝰ moderationem.
Ut querat᷑ habuerit ne testam̃ti faciendi potestatẽ.
Locos aũt cõmunes in hoc gen̾e argum̃tandi. hos ⁊ hutꝰ¬
i quosdã ẽẽ arbitramur: Primũ etꝰ scripti quod ꝓte¬
ras laudationẽ ⁊ confirmationẽ. Dem̃ eiꝰ rei de qua
querat᷑ cũ eo de quo constat collationẽ ei modi. ut id
Ae quo querit᷑ rei quade constet simile ẽẽ uideat᷑. Post¬
ea adimratione ꝑcunctatione qui fieri possit. ut qui
hoc equũ esse concedat. illud neget. qd̃ aut equiꝰ aut
eoaẽ sit in gene. Dem̃ id circo de hacre nichil ẽẽ serip¬
tum. q̃ cũ de illa ẽẽt scriptũ: de hac qui scribebat
dubitaturũ neminẽ arbitrat᷑sit. Postea inultis in leg

Expanded text:
loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ce- teris loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ce- teris legibus et quae hunc ipsum supplicio eiusmodi afficiunt et quae ad testamenti faciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem veniundum est ad eius- modi rationem, ut quaeratur, habueritne testamenti fa- ciendi potestatem. Locos autem communes in hoc genere argumentandi hos et huiusmodi quosdam esse arbitramur: primum eius scripti, quod proferas, laudationem et confirma- tionem; deinde eius rei, qua de quaeratur, cum eo, de quo constet, collationem eiusmodi, ut id, de quo quaeritur, ei, de quo constet, simile esse videatur; postea admirationem per contentionem, qui fieri pos- sit, ut qui hoc aequum esse concedat, illud neget, quod aut aequius aut eodem sit in genere; deinde idcirco de hac re nihil esse scriptum, quod, cum de illa esset scriptum, de hac is, qui scribebat, dubita- turum neminem arbitratus sit; postea multis in le-
Abbreviated transcription (Latin):
agnatũ gentiliũq in eo pecunia quȩ erꝰ potestas esto.
⁊ lex. Pat̾ familias uti suꝑ familia pecumaq sua lega¬
rit itauis esto. ⁊ lex. Si pat̾familias intestato morit᷑. fami¬
lia pecuniaq exꝰ agnatũ gentiliũq esto. Q uidã iudicatꝰ
ẽ parentẽ occidisse. & statim quod effugiendi potes¬
tas ñ fuit. lignee solee in pedes indite st̃. Os aũt ob
uolutũ ẽ fosciculo & p̃ligatum. Dem̃ ẽ in carcerem
deductus. ut ibi ẽẽt tantisꝑdũ culleus inquẽ comec¬
tus in ꝓfiuentẽ deferret᷑ cõpararet᷑. Interea qͥdã esꝰ
familiares incarcerẽ tabulas afferunt. & testes addu¬
cunt heredes quos ipsis libet scribt̃. tabulȩ obsignant᷑
de illo post suppliciũ sumit᷑. Int̾ eos qui heredes in ta¬
bulis scriptist̃. & int̾ agniͣtos de hereditate controu̾¬
siaẽ. Hic certa lex que testam̃ti faciendi his qui m eo

Expanded text:
agna- tum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. agna- tum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. et lex: paterfamilias uti super familia pecu- niaque sua legassit, ita ius esto. et lex: si pater- familias intestato moritur, familia pecuniaque eius agnatum gentiliumque esto. Quidam iudicatus est pa- rentem occidisse et statim, quod effugiendi potestas non fuit, ligneae soleae in pedes inditae sunt; os autem ob- volutum est folliculo et praeligatum; deinde est in car- cerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectus in profluentem deferretur, compararetur. interea quidam eius familiares in carcerem tabulas af- ferunt et testes adducunt; heredes, quos ipse iubet, scribunt; tabulae obsignantur. de illo post suppli- cium sumitur. inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt, et inter agnatos de hereditate controversia est. Hic certa lex, quae testamenti faciendi iis, qui in eo
Abbreviated transcription (Latin):
sit ꝑsici prius oportet. Oemde oꝑam dare ut sua
lex ipso scripto uideat᷑ uti. Contraria aũt aut ꝑ
ambignum aut ꝑ ratioci nacionẽ aut ꝑ diffinicio¬
nem induci. ⁊ sanclius ⁊ firmiꝰ ia uideat᷑ ẽẽ quod
aꝑtius scriptũ sit. Dem̃ sue legi ad scriptũ ipsamsen¬
tentiã q̃ ad iungere. Contrariã legẽ itẽ ad aliam sentẽ¬
ciam transducere. ut si potest fieri ne discrepare ui¬
deant᷑ qͥdẽ int̃ se: P ostremo facere si causa facultatem
dabit. ut nr̃a ratione utraq lex conseruari uideat᷑
Adu̾sarioꝵ ratione altera sit necessario negligenda
Locos aũt cõmies & quos ipsa causa det uidere
oportebit & ex utilitatis ⁊ ex honestatis amplissimis
partibꝰ sumere demonstrantẽ. ꝑ amplificationẽ ad
utrã potiꝰ legẽ accedere oporteat. ¶ Ex ratiocina¬
tione nascit᷑ controu̾sia cũ ex eo qd̃ uspiã est ad id qđ
nusꝙͦ scriptũ est uenit᷑ hoc pacto. L.ex. si furiosus ẽ

Expanded text:
sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua lex ipso scripto videatur niti, contraria autem aut per ambiguum aut per ratio- cinationem aut per definitionem induci, pertius scriptum sit; deinde suae legis ad scriptum ipsum sententiam quoque adiungere, contrariam legem item ad aliam sententiam transducere, ut, si fieri poterit, ne discrepare quidem videantur inter se; postremo facere, si causa facultatem dabit, ut nostra ratione utraque lex con- servari videatur, adversariorum ratione altera sit ne- cessario neglegenda. Locos autem communes et, quos ipsa causa det, videre oportebit et ex utilitatis et ex honestatis amplis- simis partibus sumere demonstrantem per amplifica- tionem, ad utram potius legem accedere oporteat. Ex ratiocinatione nascitur controversia, cum ex eo, quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, venitur, hoc pacto: lex: si furiosus est,
Abbreviated transcription (Latin):
maximas res ꝑtinere uideat᷑. Deinde utraq lex poste¬
rius latasit. nã postrema queq grauissima ẽ. Demde
utralex iubeat aliqͥa utra ꝑmittat. Nam id qd̃ inpe¬
ratur necessar iũ illud qd ꝑmittit᷑. uoluntariũ est.
Deĩde inutra lege siñ obtẽperatũ sit pena afficiat᷑.
aut in utra maior pena statuat᷑. Nã maxime conser¬
uanda ẽ ea quȩ cuiligentisima ⁊ sc̃a est. Dem̃ ura lex
iubeat. utra uetet. Nã sepe ea quȩ uetat quasi ex¬
ceptione quadã corrigere uideat᷑ illã que iubet de¬
inde utralex de gñe omni utra de parte quadã
utra cõmunit᷑ inplures utra in aliquã certã rem
scripta uideatur. Nã quȩ inpartẽ aliquã & que in
certã quandã remscripta ẽ: ꝓmptiꝰ ad causam acce¬
dere uidet᷑ & ad iudiciũ magis ꝑtinere. Dem̃ ex le¬
ge utrũ statim fieri necesse sit utrum habeat aliꝙͣ
moram ⁊ sustentationẽ. Nam id qđ statim faciendũ

Expanded text:
maximas res pertinere videatur; deinde, utra lex postemaximas res pertinere videatur; deinde, utra lex posterius lata sit; nam postrema quaeque gravissima est; deinde, utra lex iubeat aliquid, utra permittat; nam id, quod imperatur, necessarium, illud, quod per- mittitur, voluntarium est; deinde, in utra lege, si non optemperatum sit, poena adiciatur aut in utra maior poena statuatur; nam maxime conservanda est ea, quae diligentissime sancta est; deinde, utra lex iubeat, utra vetet; nam saepe ea, quae vetat, quasi exceptione quadam corrigere videatur illam, quae iubet; deinde, utra lex de genere omni, utra de parte quadam; utra communiter in plures, utra in aliquam certam rem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; de- inde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et sustentationem; nam id, quod statim faciendum