comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ruit sacrificiũ qđ nc̃ axp̾ianis offertur dõ toto
orbȩ trarũ implet᷑q illud qđ longe post hoc
uenturus in carne: tues sac̃dos in ȩt̃nũ scđm or¬
dine melchisedech. Non scilicet scđm ordinẽ
aaron : qui ordo fuerat auferendus. illucescen¬
tib reb quȩ illis umbris p̃notabant᷑: Etã¬
cũ ei ꝓtectionẽ mercedẽq ꝓmitteret ualde
multã : ille de posteritate sollicitus. quendam
eliexer u̾naculũ suũ. ftturũ fibi dixit hȩredẽ
ontinuoq illi ꝓmissus. ẽ. hȩxes: ñille uerna¬
culus. sed qui de ipso abrahã fuerat exiturꝰ.
Rur susq semen in numerabilẽ. nͣ sic̃ harena
t̾rȩ sed sicut stellȩ celi. ubi mͥ magis uidet᷑ ꝓmissa
posteritas cȩlesti felicitate sublimis. Na quantũ
ad multitudinẽ ꝑtinet: quid st̃ stellȩ celi adha¬
renã t̃rȩ: nisi quis istã cõparationẽ in tantũ. ẽẽ
similẽ dicat. in quantũ etiã stellȩ dinumerari

Expanded text:
ruit sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo toto ruit sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo toto orbe terrarum, inpleturque illud, quod longe post hoc uenturus in carne: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; non scilicet secundum ordinem Aaron, qui ordo fuerat auferendus inlucescentibus rebus. quae illis umbris praenotabantur. CAPcum ei protectionem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? nisi quis et istam conparationem in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari
Abbreviated transcription (Latin):
t dabo eã & semini tuo usq in słm: potest
admodũ fidelit̃ tenemꝰ initiũ futuri scł̃i afi¬
ne p̾sentis ordiri: nichil eos mouebit: quia
& si expulsi st̃ israhelitȩ de ierusolimis : ma¬
nent tam̃ maluis ciuitatib tͣre chanaan. &
usq infinẽ manebunt : & uniũsa t̾ra illa
abrahȩ Hoc responso ꝓmissionis accepto:
migrauut abrahã & mansit in alio eiusdẽ t̾rȩ
loco id ẽ iuxta quercũ mambrȩ quȩ erat che¬
bron. Deinde ab hostib qui sodomis irrueran
cũ .u. reges adu̾sũ .iiiͦ. bellũ gererent. & uic¬
tis sodomitis etiã loth captus. eẽt. liauit
nichilq spolioꝵ auferre uoluit. cũ rex cui uice¬
rat obtulisset. Sed plane tc̃ benedictus ẽ. amel¬
chisedech: qͥerat sac̃dos dĩ excelsi. Dequo in epła
quȩ inscribitur adhebreos quã plures pauli
apłi. eẽ dicunt. quidã uͦ negant: multa et
magna conscripta st̃. Ibi quippe primũ appa¬

Expanded text:
Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest ad modum fideliter tenemus initium futuri saeculi a fine praesentis ordiri, nihil eos mouebit; quia, etsi expulsi sunt Israelitae de Hierosolymis, manent tamen in aliis ciuitatibus terrae Chanaan, et usque in finem manebunt; et uniuersa terra illa  Hoc responso promissionis accepto migrauit Abraham et mansit in alio eiusdem terrae loco, iuxta quercum Mambre, quae erat Chebron. Deinde ab hostibus, qui Sodomis inruerant, cum quinque reges aduersus quattuor bellum gererent et uictis Sodomitis etiam Loth captus esset, liberauit nihilque spoliorum auferre uoluit, cum rex cui uicerat obtulisset. Sed plane tunc benedictus est a Melchisedech, qui erat sacerdos Dei excelsi; de quo in epistula, quae inscribitur ad Hebraeos, quam plures Pauli apostoli esse dicunt, quidam uero negant, multa et magna conscripta sunt. Ibi quippe primum appa
Abbreviated transcription (Latin):
t̃rarũ in om̃ib gentibus: Qđ sem̃ in cõparatio¬
ne multitudinis impioꝵ ꝓfecto in paucis. ẽ.
quãuis & ipsi pauci faciant innumerabilem
multitudinẽ suã. quȩ significata ẽ scđm yꝑbo
ꝓmittit᷑ abrahȩ ñ dõ. ẽ innumerabilis. sed
hominib dõ aũ nec harena t̃rȩ. Proinde quia
ñ tantũ gens israhelitica. seduniũsũ sem̃ abra¬
spm̃. pluriũ filioꝵ congruentius harenȩ mu¬
titudini cõparatur: potest hic intelligiutri
usq rei facta ꝓmissio. Sed idõ diximus qđ
ñ euudent᷑ appareat: qr &c illius gentis unius
multitudo quȩ scđ̃m carnẽ nata ẽ exabrahã
pei nepotẽ iacob intantũ creuit. ut pene om̃s
partes orbis impleuerit. &idõ potuit etiam
iposa scđm y ꝑbolen harenȩ multitudini cõ¬
parari : quia & hȩc innumera sola ẽ. homini
errã certe illã solã significatã quȩ appella¬
ta ẽ chanaan: ambigit nemo. Sed qd̾ dictũ .ẽ.

Expanded text:
terrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatioterrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatione multitudinis inpiorum profecto in paucis est; quamuis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitudinem suam, quae significata est secundum promittitur Abrahae, non Deo est innumerabilis, sed hominibus; Deo autem nec harena terrae. Proinde quia non tantum gens Israelitica, sed uniuersum semen Abraspiritum plurium filiorum, congruentius harenae multitudini conparatur: potest hic intusque rei facta promissio. Sed ideo diximus, quod non evidenter appareat, quia et illius gentis unius multitudo, quae secundum carnem nata est ex Abraham per ejus nepotem Jacob, in tantum crevit, ut pene omnes paipsi, secundum hyperbolem, arenae multitudini comparari; quia haec sola innumera est hominiTerram certe illam solam significatam, quae appellata est Chanaan, ambigit nemo. Sed quod dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
nã terrȩ: & sem̃ tuũ dinumerabit᷑. Surgens
ꝑ ambula t̾rã in longitudinẽ eiꝰ & in latitudinẽ:
quia tͥ dabo eã. In hac ꝓmissione utrũ sit etiam
illa qͣ pat̃ factus ẽ omniũ gentiũ ñ euidenter
apparet. Potest enĩ uideri ad hoc ꝑtinere: & faciã
sem̃ tuũ tanquã harenã t̃rȩ. Qd ea locutione
dictũ ẽ. quã greci uocant yꝑbolen: quȩ utiq
tropica ẽ. ñ ꝓpria: quo tam̃ mͦ ut cȩteris tropis
uti solere scripturã nullus qui eã didicit ambi¬
git. Iste aũ tropus id .ẽ modus locutionis fit.
quando id qđ dr̃ longe .ẽ. amplius quã qđeo dic¬
to significatur. Quis enĩ ñ uideat quã sit incom¬
parabilit̾ amplior harenȩ numeriis. quã potest
ẽẽ. omniũ hominũ ab ipso adã usq ad t̃minũ
scłi: Quanto gͦ magis quã sem̃ abrahȩ. ñ solum
qđ ꝑtinet adisraheliticã gentẽ uerũ etiã qđ . ẽ
& futurũ.ẽ scđm imitationẽ fidei toto orbe

Expanded text:
numerabitur. Surgens perambula terram in longitudinem eius et in latitudinem, quia tibi dabo eam. In hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater factus est omnium gentium, non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc pertinere: Et faciam semen tuum tamquam harenam terrae, quod ea locutione dictum est. quam Graeci uocant hyperbolen; quae utique tropica est, non propria. Quo tamen modo, ut ceteris tropis, uti solere scripturam, nullus qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. id est modus locutionis, fit, quando id quod dicitur longe est amplius, quam quod eo dicto significatur. Quis enim non uideat. quam sit incomparabiliter amplior harenae numerus, quam potest esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi? Quanto ergo magis quam semen Abrahae, non solum quod pertinet ad Israeliticam gentem, uerum etiam quod est et futurum est secundum imitationem fidei toto orbe
Abbreviated transcription (Latin):
Si tu insinistram. ego indexterã. ułsitu indexterã
ego insinistrã. hinc fortassis effecta ẽ int̾ hom¬
nes pacifica consuetudo : ut quando t̃renorũ
aliquid partiendũ. ẽ. maior diuidat. minor eli¬
gat Cũ gͦ digressi. eent. separatimq habitares
abrahã & loth. necessitate sustentandȩ familiȩ
ñ feditate discordiȩ. & abrahã int̾ra chanaan loth
aũ. eẽt. in sodomis: oraculo t̃cio dixit dñs ada¬
brahã. Respiciens oculis tuis. uide aloco inquo
nc̃ tues : adaquilonẽ. ad africũ. & orientẽ & ma¬
re. quia omnẽ terrã quã tu uides. tͥ dabo eã &se¬
mini tuo usq insłm: & faciã sem̃ tuũ tanquã

Expanded text:
si tu in sinistram, ego in dextram; vel si tu in dextram, si tu in sinistram, ego in dextram; vel si tu in dextram, ego in sinistram. Hinc fortassis effecta est inter homines pacifica consuetudo, ut quando terrenorum aliquid partiendum est, major dividat, minor eligat. Cum ergo digressi essent, separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo u
Abbreviated transcription (Latin):
tacuit ñ negauit. coniugis tuendã pudicitiam
cõmittens dõ. & humanas insidias cauens ut ho¬
mo: qm̃ siꝑiculũ qͣntũ caueri poterat ñ caue¬
ret: magis tẽptaret dm̃ quã sꝑaret indm̃. De
qͣre contͣ calumnantẽ faustũ manicheũ fa¬
tis diximus. Deniq factũ ẽ qđ dedno p̃sũpsit
abrahã Nã pharao rex egypti qͥ eã sibi uxorẽ
acceꝑat grauit᷑ afflictus marito reddidit Ub
absit ut credamꝰ alieno concubitu fuisse pol¬
lutã : qr multo ẽ credibilius hoc pharaonem
facere afflictionib magnis ñ fuisse ꝑmissũ:¬
Reu̾so igit᷑ abrahã exegỹpto in locũ unde uene.¬
rat : tunc loth fr̃is filius ab illo int̾rã sodomo
salua caritate discessit. Diuites quippe facti
erant: pastoresq multos pecoꝵ habe cȩꝑant
Quib int̾ se rixantib eo mͦ familiarũ suarum
pugnacẽ discordiã uitauer. Poterat quippe
hinc ut st̃ humana etiã int̾ ipsos aliqua rixa
&int̃ pastoresncos ce int̃ pastores tuosqi om̃sros

Expanded text:
tacuit, non negauit, coniugis tuendam pudicitiam committens Deo et humanas insidias cauens ut homo; quoniam, si periculum quantum caueri poterat non caueret, magis tentaret Deum, quam speraret in Deum. De qua re contra calumniantem Faustum Manichaeum satis diximus. Denique factum est, quod de DomitAbraham. Nam Pharao rex Aegypti, qui eam sibi uxorem acceperat, graviter afflictus marito reddidit . Ubi absit ut credamus, alieno concubitu fuisse pollutam: quia multo est credibilius, hoc Pharaonem facere afflictionibus magnis non fuisse permissuerso igitur Abraham ex Aegypto in locum unde venerat, tunc Lot fratris filius ab illo in terram Sodomorum, salva charitate, discessit. Divites quippe facti erant, pastoresque multos pecorum habere coeperant, quibus inter se rixantibus, eo modo familiarum suarum pugnacem discordiam vitaverunt. Poterat quippe hinc, ut sunt humana, etiam inter ipet inter pastores meos et pastores tuos, quia omnes
Abbreviated transcription (Latin):
uideo disputandũ:
prius exponenda
st̃. qͣntũ oꝑis huius
t̃minandi ratio patit̃
infelicitate molitisunt. ut ab eoꝵ reb uanis.

Expanded text:
uideo disputandum: prius exponenda sunt, quantum operis huius terminandi ratio patiturinfelicitate moliti sunt, ut ab eorum rebus uanis
Abbreviated transcription (Latin):
deos. eẽ. quidã opinatisunt.
Quidã uͦ dediis meliora sen¬
tientes. tantũ eis honoris
laudisq tribuer̃ : ut nullũ
deoꝵ malũ crede auderent
Sedilli qui deos quosdã bonos
quosdã malos. eẽ dixer̃. demones quoq appel-¬

Expanded text:
deos esse quidam opinati sunt: quidam vero de diis meliora sentientes, tantum eis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed illi qui deos quosdam bonos, quosdam malos esse dixerunt, daemones quoque appel
Abbreviated transcription (Latin):
deinstitutione ho¬
minis dicã ubi dua¬
rũ ciuitatũ quan¬
tũ adrationalium
mortaliũ genus
attinet apparet
exortus. sic̃ libro¬
isse inangelis iã
uidetur prius mͥ quȩdã deipsis angłis ui-¬

Expanded text:
de institutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superioisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis ui
Abbreviated transcription (Latin):
iligentius me prauas &
ueteres opiniones ueri¬
tati pietatis inimicas.
quas tenebrosis animis
altius & tenatius diutur¬
nus humani generis error
infixit. euellere atq extir¬
pare conantẽ. illius gr̃a qui hoc ut uerus ds̃
potest ꝓmeo modulo in eiꝰ adiutorio cooꝑan¬
te ingenia celsiora atq meliora. quib ad

Expanded text:
iligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad
Abbreviated transcription (Latin):
sẽmina exsẽ
mit teret & in
sẽ reciꝑ&: quando
quidẽ etiã matrem
magnã eandẽ cererẽ
uolunt. quã nichil aliud
dicunt. eẽ. quã t̾rã. eam q
ei scđas causas rerũ tri¬
buunt. cum tamen
ioui sit dictũ. ꝓge¬
nitor genitrixq
deum

Expanded text:
ex se emitteret et in se reciperet. Quando quidem etiam Matrem Magnam eandem Cererem uolunt, quam nihil aliud dicunt esse quam terram, eamque ei secundas causas rerum tribuunt, cum tamen Ioui sit dictum \'progenitor genetrixque deum
Abbreviated transcription (Latin):
uinq: suꝑiorib libris satis mͥ
adũsus eos uideor disputasse .c
multos deos & falsos quos. ẽẽ
inutilia simula chra. ułimmun¬
dos sp̃s & ꝑniciosa demonia. uł
utilitatẽ. eoritu ac seruitute quȩ grece latria
dicitur. & uni uero dõ dehetur. uenerandos

Expanded text:
uinque superioribus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse inutilia. simulacra uel inmundos spiritus et perniciosa daemonia uel utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos
Abbreviated transcription (Latin):
magnitudinis imꝑii romani. nec for¬
tuna. ẽ. nec fatalis : scđm eoꝵ sententiã
siue opinionẽ qui ea dicunt. eẽ. fortu¬
ita quȩ uł nullas causas habent. uł
ñ exaliquo rationabili ordine ueni¬
entes: & ea fatalia quȩ pret̃ dĩ & ho¬
minũ uoluntatẽ cuiusdã ordinis ne-¬
cessitate contingunt: prorsus diuina
ꝓuidentia regnã constituuntur hu-¬
mana. Quȩ sĩ ꝓpt̃ ea quisquã fato
tribuit. quia ipsam dĩ uoluntatẽ uel
potestatẽ fati nomine appellat: sen¬
tentiã teneat linguã corrigat. Cur enĩ
ñ hoc primũ dicit qđ postea dicturꝰ. ẽ
cũ ab illo quisquã quȩsierit. quid dixe¬
rit fatũ.  Nã id homines quando au-¬
diunt usitata loquendi consuetudine.:
ñ intelligñt. nisi uim positionis sy de¬
rũ qualis ẽ quando quis nascit᷑ siue
concipitur. quod aliqui alienant adĩ
uoluntate. aliqui ex illa etiã hoc pen¬
de confirmant. Sed illa qui sine dĩ uo¬
luntate decernere opinant᷑ sy dera

Expanded text:
magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam siue opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae uel nullas causas habent uel non ex aliquo rationabili ordine uenientes, et ea fatalia, quae praeter Dei et hominum uoluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntur humana. Quae si propterea quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei uoluntatem uel potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corrigat. Quur enim non hoc primum dicit, quod postea dicturus est, cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam id homines quando audiunt. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi uim positionis siderum, qualis est quando quis nascitur siue concipitur; quod aliqui alienant a Dei uoluntate, aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant. Sed illi, qui sine Dei uolu
Abbreviated transcription (Latin):
promisimꝰ. iste huius
totius oꝑis ultimꝰ. dis¬
putationẽ deciuita¬
tis dĩ ȩt̃na beatitudi-¬
ne continebit: quae
scła. longitudinẽ
tam quando cũq
finiendã. ȩt̃nitatis
nom accepit: sed

Expanded text:
promisimus, iste huius totius operis ultimus disputationem de ciuitatis Dei aeterna beatitudine continebit, quae saecula longitudinem tamen quandocumque finiendam aeternitatis nomen accepit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
turos. ñ eis ademit hanc potestatẽ: poti
& melius. eẽ iudicans. etiã demalis bene
peccato suo teste conuincit᷑ bonã conditã
naturã. Nisi enĩ magnũ & ipsa licet ñꝗ¬
suo excellentius ostenditur cȩteris m̃bi
eiꝰ carere lumine : ita natura quȩ frueba
optimã se institutã docet. etiã ipso uitio

Expanded text:
turos, non eis ademit hanc potestatem, potentius et melius esse iudicans etiam de malis bene quo etiam peccato suo teste conuincitur bonam conditam se esse naturam. Nisi enim magnum  ipso vitio suo excellentius ostenditur caeteris membris  vitium ejus carere lumine: ita natura quae fruebatur Deo, optimam se institutam docet etiam ipso vitio
Abbreviated transcription (Latin):
riũ . iustissima pęna sempit̾nȩ infelicit
strinxit. atq: in eo sũmo bono ꝑmanei
cȩteris. ut desua sine fine ꝑmansionee
eẽnt. tanquã ipsius p̃mium ꝑmansia¬

Expanded text:
rium justissima poena sempiternae infelicitatis obstrinxit, atque in eo summo bono permanentibus caeteris, ut de sua sine fine permansione certi essent, tanquam ipsius praemium permansi
Abbreviated transcription (Latin):
sibt̃ adillos boni. adistos mali: de hoc iudicio
quantũ ds̃ donauerit. in consequenti uolumi-¬
qđ ipse donauerit lo¬
cuturi: eũq asserturi
adũsus impios & ix-¬
credulos: tanquã in
ȩdificii fundam̃to.
prius ponere testimo¬
nia diuina debemꝰ. quib
qui nolunt crede humanis
ratiunculis falsis atq fallacib contraire eo-¬
nant᷑: adhoc ut aliud significare contendar.¬

Expanded text:
sibunt ad illos boni, ad istos mali: de hoc iudicio, quantum Deus donauerit, in consequenti uolumiquod ipse donauerit locuturi eumque adserturi aduersus inpios et incredulos tamquam in aedificii fundamento prius ponere testimonia diuina debemus: quibus qui nolunt credere, humanis ratiunculis falsis adque fallacibus contrauenire conantur, ad hoc ut aut aliud significare contenda
Abbreviated transcription (Latin):
& sialiqͣ uera dicebant᷑. eadẽ licentia adicieban-¬
tur: & falsa ꝓrsus: ut ñ frustra talis ciuitas my¬
sticũ uocabulũ babylonis acceꝑit. Babylon
auippe in t̃p̃tat᷑ confusio: qđ nos iã dixisse me
qđ mundũ istũ ds̃ fecerit. eũq ipse ꝓuidentiss¬
mus administret. dehonestate uirtutũ. de
amore patriȩ. de fide amicitiȩ. debonis oꝑib¬

Expanded text:
etsi aliqua vera dicebantur, eadem licentia dicebanetsi aliqua vera dicebantur, eadem licentia dicebantur et falsa; prorsus ut non frustra talis civitas mysticum vocabulum Babylonis acceperit. Babylon quippe interpretatur Confusio, quod nos jam dixisse me mundum istum Deus fecerit eumque ipse prouidentissimus administret, de honestate uirtutum, de amore patriae; de fide amicitiae, de bonis o
Abbreviated transcription (Latin):
fortuitu & casib agi. Alii immortales. eẽ. ani.¬
mas: alii mortales : Et qui immortales : alii re
uolui inbestias. alii nequaq Quiuͦ mortales:
alii mox in terire post corpus: alii uiuere etiã
postea: uł paululũ uł diutius: ñ tam̃ semꝑ
Alii incorpore constituentes finẽ boni: alui iN
animo: alii in utroq Alii extrinsecus posita.
etiã bona : ad animũ & corpus addentes. Alu
sensib corporis semꝑ: alii ñ semꝑ : alii nunq
putantes. eẽ. credendũ : SHas & alias pene
innumerabiles dissensiones phylosophorũ
quis unquã popłs. quis senatus. quȩ potestas
uł dignitas publica impiȩ ciuitatis diuidican¬
das & alias ꝓbandas ac recipiendas: alias inꝓ-¬
bandas repudiendasq curauit. ac ñ passim sin
ullo iudicio confuseq habuit ingremio suo
tot controũsias hominũ dissidentiũ. ñdeagris
& domib: uł qͣcũq pecuniaria ratione. sed de
his reb quib aut misere uiuit᷑ aut beate: Ubi

Expanded text:
fortuitu et casibus agi: alii immortales esse animas, alii mortales; et qui immoruolui in bestias, alii nequaquam; qui uero mortales, alii mox interire post corpus, alii uiuere etiam postea uel paululum uel diutius, non tamen semper; alii in corpore constituentes finem boni, alii in animo, alii in utroque, alii extrinseetiam bona ad animum et corpus addentes: alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii nunquam, putantes esse credendum. Has et alias pene innumerabiles dissensiones philosophorum, quis unquam populus, quis senatus, quae potestas vel dignitas publica impiae civitatis dijudicandas, et alias probandas ac recipiendas, alias improbandas repudiandasque curavit, ac non passim sine ullo judicio confuseque habuit in gremio suo tot controversias hominum dissidentium, non de agris et domibus, vel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere vivitur aut beate? Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
quarũ dĩ una. scłi
huius . eͫ. altera:
inqua .ẽ. qͣntũ ad
hominũ genus
ꝑtinet. etiam ista
ꝑegrina exortu
finib me scripturũ. eẽ
ꝓmisi. cũ prius inimicos ciuitatis dĩ qui con¬
ditori eiꝰ xp̃o dos suos pͣfer̃. & liuore sibi ꝑ¬
niciosissimo atrocit̃ inuident xp̃ianis. quan¬
tũ me adiuuaret eiꝰ grͣa refellissem: qđ uolu¬
minib: .x. priorib feci. De hac uͦ mea quã mͦ
cõmemoraui triꝑtita ꝓmissione : in .xͫ. se-¬
quentib .iiiͦiͦ. libris ambarũ.ẽ. digestus ex¬
ortus. Deinde ꝓcursus ab hominẽ primo
usq ad diluuiũ libro uno. qui .ẽ. huius opis¬

Expanded text:
quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius op
Abbreviated transcription (Latin):
nescientes adquẽ finẽ & quonã mͦ. eẽnt. ist
om̃ia referenda: ꝓpħicis hoc ẽ. diuinis uoq
quãuis ꝑ homines in illa ciuitate popło co¬
m̃data st̃ ñ argum̃tationũ concertationib
inculcata : ut ñ hominis ingeniũ. seddĩ eloqͥ
contemnere formidaret qui illa cognoscere
Has sacras litteras etiã unus ptolomeoꝵ re
xgypti nosse studuit & hab̃e. Nã post alex¬
dri macedonis qͥ etiã magnus cognominatus
mirificentissimã. minimeq diuturnã pote¬
tiã. qui uniũsã asiã immo pęne totũ orbi
partim ui. & armis. partim terrore subege
quando int̾cȩtera orientis. etiã iudȩã ingn¬
sus optinuit: eo mortuo comites eiꝰ cũ regni
illud amplissimũ ñ pacifice int̾se posses suri
uisissent. uł potius dissipassent bellis omo
uastaturi: ꝑtolomeos reges habe cȩpit ȩ¬
tus. Quoꝵ primus largi filius multos ex
captiuos inegyptũ transtulit: Huic aũ suo¬

Expanded text:
ntes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia referenda, propheticis, hoc est divinis vocibus, quamvis per homines, in illa civitate populo commendata sunt, non argumentationum concertationibus inculcata; ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognoscereHas sacras Litteras etiam unus Ptolemaeorum regum Aegypti nosse studuit et habere. Nam post Alexandri Macedonis, qui etiam Magnus cognominatus est, mirificentissimam minimeque diuturnam potentiam, qua universam Asiam, imo pene totum orbem, partim vi et armis, partim terrore subegerat, quando inter caetera Orientis etiam Judaeam ingressus obtinuit; eo mortuo comites ejus, cum regnum illud amplissimum non pacifice inter se possessuri divisissent, sed potius dissipassent, bellis omnia vastaturi, Ptolemaeos reges habere coepit Aegyptus: quorum primus Lagi filius, multos ex Judaea captivos in Aegyptum transtulit. Huic autem su
Abbreviated transcription (Latin):
tendo: & male agendo exhonorant. Detalib
cham infilio suo maledictus ẽ tanquã infru¬
cta suo. id ẽ inoꝑe suo. Unde conueniert̃ e
ipsẽ filius eiꝰ chanaan. int̃pͣtat᷑ motus eorũ
Quoad aliud quid ẽ quã opus eoꝵ: Sem uero &
iafeth. tanquã circũcisio & pͣputiũ. uel sicui
alio mͦ eos appellat apłs. uidei & greci seduo¬
cati & iustificati: cognita quoquo mͦ nudita¬
te patris qua significabatur passio saluato¬
ris : sumtes uestim̃tũ posuer̃ supͣ dorsa sua
& intrauer̃ aũsi & operuer̃ nuditatẽ patris

Expanded text:
tendo, et male agendo exhonorant. De talibutendo, et male agendo exhonorant. De talibuCham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est in opere suo. Unde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interpretatur motus eorum; quod aliud quid est quam opus eorum? Sem uero et Iapheth tamquam circumcisio et praeputium, uel sicut alio modo eos appellat apostolus, ludaei et Graeci, sed uocati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate patris, qua significabatur passio Saluatoris, sumentes uestimentum posuerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi et operuerunt nuditatem patris
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ: quid significat nisi hȩreticoꝵ genus calidũ
ñ spũ sapientiȩ sedimpatientiȩ. quo solent hȩ¬
reticoꝵ feruere primordia. & pacẽ ꝑ turbare
scõꝵ: Sed hȩc inusũ cedunt ꝓficientiũ: iuxta
illud apł̃i. Oportet & hereses. eẽ: ut ꝓbati ma
nifesti fiant in uob. Unde etiã scriptũ ẽ. Filius
eruditus sapiens erit: imprudens aũ mini¬
stro utitur. Multa quippe ad fidẽ catholicã
ꝑtinentia. dũ hȩreticoꝵ calida in quietudi¬
ne exagitant᷑. ut adũsus eos defendi possint
&considantur diligentius. & int telliguntur
darius & instantius p̾dicant᷑ : & ab adũsario
mota quȩstio discendi existit occasio: quãuis
ñ solũ qui st̃ aꝑtissime separati uerũ om̃s qu
xp̃iano uocabulo głiantur & ꝑdite uiuunt.
ñ absurde possint uideri medio noe filio fi¬
gurati. Passionẽ quippe xp̃i quȩ illius homi¬
nis nuditate significata ẽ. & annuntiant ꝓfi¬

Expanded text:
tium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, tium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, non spiritu sapientiae, sed inpatientiae, quo solent haereticorum feruere praecordia et pacem perturbare sanctorum ? Sed haec in usum cedunt proficientium, iuxta inifesti fiant in vobis . Unde etiam scriptum est, Filius eruditus sapiens erit, imprudente autem ministro utetur . Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietudine exagitantur, ut adversus eos defendi possint, et considerantur diligentius et intelleguntur clarius et instantius praedicantur, et ab aduersario mota quaestio discendi existit occasio. Quamuis non solum qui sunt apertissime separati, uerum omnes, qui Christiano uocabulo gloriantur et perdite uiuunt, non absurde possunt uideri medio Noe filio figurati; passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiant profi
Abbreviated transcription (Latin):
duoꝵ maximi & minimi filioꝵ dicens. be¬
nedictus dñs ds̃ sem & erit chanaan puer
illius: letificet ds̃ iafeth & habitet indomib
sem. sic̃ ipsa eiusdẽ noe & iuneȩ plantatio
& exeiꝰ fructu in ebriatio. & dormientis nu¬
datio. & quȩ ibi cȩtera facta atq conscripta
st ꝓpħicis st̃ grauidata sensib & uelata tes¬
consecuto quȩ oꝑta fuer̃ satis aꝑta st̃. Quis
enĩ hȩc diligent̃ & intelligent̃ aduertens ñ
agnoscat inxp̃o: Sem quippe decuius semine
in carne natus ẽ xp̃c: int̃pretatur nominatꝰ
grat. ita ut in cantico canticoꝵ. etiã ipsa p̃ceden¬
te ꝓpħia ungento cõparet᷑ effuso: Incuiꝰ domib
id .e. ecdiis. habitat gentiũ latitudo. Nã iafemh
latitudo int̃p̃tat᷑. Cham porro qui int̾ pͣtatus
calidus. medius noe filius tanquã se abutroq
discernens. & int̃ utrũq remanens. nec iN¬
in primitiis israhelitarũ. nec inplenitudine gen¬

Expanded text:
duorum maximi et minimi filiorum dicens: Beduorum maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, et erit Chanaan puer illius; latificet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata sensibus et uelata tegconsecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius semine in carne natus est Christus, interpretatur nominatus. grat, ita ut in cantico canticorum etiam ipsa praecedente prophetia unguento conparetur effuso; in cuius domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Iapheth latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur calidus, medius Noe filius, tamquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gen
Abbreviated transcription (Latin):
rentib impie¬
tatis int̃rupta
tẽporib. ita ut
nullus hominũ
ueri unius dĩ cultor existeret: adliqui¬
dũ scripturis loquentib inuenire dif¬
ficile. ẽ. Propt̃ea qui in canonicis libris
post nos qui cũ coniuge ac trib filiis to¬
tidẽq nurib suis meruit ꝑ archã aua¬
statione diluuii lib̾ari: ñ inuenimꝰ usq¬
ad abrahã cuiusquã pietatẽ eudenti
diuimo eloquio pͣdicatã: nis qd̃noe du¬
os filios suos. sem &iafeth ꝓpħica be.¬
nedictione cõmendat: intuens & p̃uidens
qđ longe fuerat post futurũ. Unde factũ ẽ
etia illud ut filiũ suũ mediũ hoc ẽ. primo¬
genito uniorẽ ultmoq maiorẽ qͥ peccaue¬
rat in patrẽ ñ inipso sedinfilio eiꝰ suo nepote
malediceret his ũbis. Maledictus chanaan
puer famulus erit frib: suis chanaan por¬
ronatus fuerat excham : qͥ patris dormien¬
tis nec texerat sed potius ꝓdiderat nuditatẽ
Unde etiã qđ secutus adiungit benedictionẽ

Expanded text:
rentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem et lapheth prophetica benedictione commendat, intuens et praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote maledicerethis uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, qui patris dormientis nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod secutus adiunxit benedictionem
Abbreviated transcription (Latin):
eatos. eẽ. om̃s homi¬
nes uelle. Quiaũ siN
uł unde fiant : diu mor¬
taliũ quȩrit infirmitas.
Multȩ magnȩq: contro¬
uersiȩ cogitatȩ sunt: inquib phylosophi

Expanded text:
eatos esse omnes homines uelle. Qui autem sint uel unde fiant dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controuersiae concitatae sunt, in quibus philosophi
Abbreviated transcription (Latin):
multi multa senser̃. multa dixer̃ multa litte¬
ris mandauer̃: nos quoq scđm scripturas sc̃as¬
uł qđ meis legimꝰ: enudeatiꝰ autẽ si ista quȩ¬
rant᷑. multiplices atq multimodas pariunt
disputationes. quȩ plurib intexendȩ sunt
uoluminib. quã hoc omis tr̃misdenoseit : ađ¬

Expanded text:
multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandaverunt. Nos quoque secundum Scripturas saus libris diximus. Enucleatius autem si ista quaerantur, multiplices adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit,
Abbreviated transcription (Latin):
dũ putar̃: ab uno uero dõ multo feliciꝰ
acceper̃. Et siñ in eũ peccassent impia
curiositate tanquã magicis artib sedu¬
eti ad alienos deos & adidola defluen¬
do. & postremo xp̃m occidendo. in eodem
regno & siñ spaciosiore. tam̃ feliciore man¬
sissent. Et nc̃ qđ ꝑom̃s fere terras gentesq
disꝑsi sunt. illius unius ueri dĩ ꝓuidentia ÷
ut qđ deoꝵ falsoꝵ usq: quaq: simulachra.
arȩ. luci tẽpla euertuntur. & sacrificia
ꝓhibent᷑. decodicib eoꝵ ꝓbet᷑. quẽ admo¬
dũ hoc fuerit tanto ante ꝓpħatũ: Ne
forte cũ legeret᷑ in nr̃is. a nob putaretur
eẽ. confictum. Iã qđ sequitur in uolumi¬
ne sẽquenti uidendũ. ẽ: & huic dandus
huius ꝓlixitatis modus:. AU RE LII¬

Expanded text:
dum putarunt, ab uno uero Deo multo felicius dum putarunt, ab uno uero Deo multo felicius acceperunt. Et si non in eum peccassent, inpia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo, et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansissent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt, illius unius ueri Dei prouidentia est, ut, quod deorum falsorum usquequaque simulacra arae, luci templa euertuntur et sacrificia prohibentur, de codicibus eorum probetur, quem ad modum hoc fuerit tanto ante prophetatum; ne forte, cum legeretur in nostris, a nobis putaretur esse confictum. Iam quod sequitur in uolumine sequenti uidendum est, et hic dandus huius prolixitatis modus. LI
Abbreviated transcription (Latin):
modis multiplicarent᷑. & gens illa incredi¬
bilit̾ cresceret. abegyptioꝵ ꝑsequentiũ
& infantes om̃s necare uolentiũ manib
ipse seruauit: sine dea rumina suxer
sine cunina incunis fuer̃: sine educa &
potina e scã potũq sũpser̃⁊ sine tot dus
puerilib educati st̃. sine diis coniugalib
coniugati sine cultu priapi coniugib
mixti. sine inuocatione neptuni mare
transeuntib diuisũ patuit : & sequentes
eoꝵ inimicos fluctib in se redeuntibus
obruit. Nec consecrauer aliquã deam
mãniam. quando decȩlo manna sũpser̃
nec quando sitientib aquã ꝑcussa pe¬
tra ꝓfudit. nymphas lymphasq colu¬
er̃ sine insanis sacris martis & bellonȩ.
bella gesser̃: & sine uictoria quidẽ non
uicer̃ : Non eã tam̃ deã sed dĩ sui munus
habuer: sine segetia segetes sine bubona
boues mella sine mellona: poma sine
pomona: & prorsus omĩa ꝓ quib tantȩ
falsoꝵ deoꝵ turbȩ romani supplican¬

Expanded text:
modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret, ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare uolentium manibus ipse seruauit. Sine dea Rumina suxerunt, sine Cunina in cunis fuerunt, sine Educa et Potina escam potumque sumserunt, sine tot dis puerilibus educati sunt, sine dis coniugalibus coniugati, sine cultu Priapi coniugibus mixti; sine inuocatione Neptuni mare transeuntibus diuisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Nec consecrauerunt aliquam deam Manniam, quando de caelo manna sumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit, Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt, et sine uictoria quidem non uicerunt, non eam tamen deam, sed Dei sui munus habuerunt. Sine Segetia segetes sine Bubona boues, mella sine Mellona poma sine Pomona, et prorsus omnia, pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplican
Abbreviated transcription (Latin):
putaui eiꝰ mimicis ꝗ terrena
gaudra consẽctantes. ⁊ebq
fugacib inhiantes. quicqͥd
ieis triste miscđia potius
admonentis dĩ quã pumien

Expanded text:
putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punient
Abbreviated transcription (Latin):
omia ñ murorũ sed morũ munim̃ta atq
ornam̃ta cecider̃: cũ funestiorib eorum
corda cupiditatib quã ignib tecta illius
urbis arderent. Quib dictis: primũ ter¬
minau librũ: Deinceps itaq dicere institin
potiꝰ etiã ista contẽpnere quã ꝓpt̃ ista illos co¬
lere & eos colendo adilla quȩ nob inudent ꝓue¬
nire ñ possẽ: tam̃ nec inistis eos hoc ualere qd hi
putant qͥ ꝓpt̾ hȩc eos coli oportere contendid
derceps uidebimus: ut hic sit huius uolu¬
mus Moss¬

Expanded text:
omnia, non murorum, sed morum munimenta atque omnia, non murorum, sed morum munimenta atque ornamenta ceciderunt; cum funestioribus eorum corda cupiditatibus, quam ignibus tecta illius urbis arderent. Quibus dictis, primum terminavi librum. Deinceps itaque dicere institui, potius etiam ista contemnere, quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa, quae nobis inuident, peruenire non posse, — tamen nec in istis eos hoc ualere, quod hi putant, qui propter haec eos coli oportere contendunt, deinceps uidebimus, ut hic sit huius uoluminis mo
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmixte atq indiscrete sȩpe accidunt. solent
multos mouere. ut ꝓsuscepti oꝑis necessitate
dissoluerẽ aliquantũ immoratꝰ sum: maxime
ad consolandas scãs feminas & pie castas iN
quib ab hoste aliqͥd ꝑpetratũ est qđ intu¬
lit uerecundiȩ dolorem. &si ñ abstulit pudi-¬
citiȩ firmitatẽ : ne pęniteat eas uitȩ. quas ñ
est unde possit pęnitere nequitiȩ Deiaide
pauca dixi meos qui xp̃ianos aduersis illis
reb affectos. & p̃cipue pudorẽ humiliatarũ
feminarũ quanins castarũ atq scãrũ ꝓter¬
uitate impudentissima exagitant: cũ sint
nequissimi &irreuerentissimi longe ab eis ipsĩs
romanis degeneres. quor p̃clara multa lau-¬
dant᷑ & litterarũ memoria celebrant᷑ : immo
illoꝵ głiȩ uehement᷑ aduersi. Romam qͥppe
partam ueterũ auctãq laborib fediorem
stantẽ fecerant quã ruentẽ: quando quidem
inruma eiꝰ lapides & ligna. in istorũ aut̃ uita

Expanded text:
permixte atque indiscrete saepe accidunt, solet permixte atque indiscrete saepe accidunt, solet multos movere ut pro suscepti operis necessitate dissolverem, aliquantum immoratus sum; maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas, in quibus ab hoste aliquid perpetratum est, quod intulit verecundiae dolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem; ne poeniteat eas vitae, quas non est unde possit poenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos qui Christianos adversis illis rebus affectos, et praecipue pudorem humiliatarum feminarum, quamvis castarum atque sanctarum, protervitate impudentissima exagitant, cum sint nequissimi et irreverentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur, imo illorum gloriae vehementer adversi. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus, foediorem stantem fecerant quam ruentem: quandoquidem in ruina ejus lapides et ligna, in istorum autem vita
Abbreviated transcription (Latin):
manꝰ sumptũ est: occurrit mͥ resistendũ esse
primitꝰ eis qui hȩc bella quib mundus ipse con¬
teritur. maximeq romanȩ urbis recentẽ abar¬
baris uastationẽ xp̃ianȩ religioni tribuunt
qua ꝓlibent᷑ nefandis sacrificiis seruire dȩmo
nib. cũ potiꝰ hoc deberent tribuere xp̃o. qđ ꝓpt̃
confugerent religiosa & amplissima loca barbari
libera p̃buerunt. atq in multis famulatũ debi-¬
tũ xp̃o ñ solũ uerũ sed etiã timore confictũ
sic honorauer. ut qđ meis belli iure fieri licus¬
set. illicitũ sibi esse iudicarent. Inde incidit quȩ¬
stio. cur hȩc diuina beneficia & ad impios ingra¬
tosq puenerint: &cur illa itidem dura quȩ
hostilit̃ facta sunt pios cũ impiis parit̃ afflixe.¬
rint. Quã quȩstionẽ ꝑmulta diffinã. in omĩb
enĩ quotidianis uł dĩ munerib uł hominum
cladib quorũ utraq bene ac male uiuentib

Expanded text:
manus sumtum est, occurrit mihi resistendum esse manus sumtum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a barbaris uastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrnibus: cum potius hoc deberent tribuere Christo, quod confugerent, religiosa et amplissima loca Barbari libera praebuerunt; atque in multis famulatum deditum Christo non solum verum, sed etiam timore confictum sic honoraverunt, ut quod in eos belli jure fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent. Inde incidit quaestio, cur haec divina beneficia etiam ad impios ingratosque pervenerint; et cur illa itidem dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum impiis pariter afflixerint. Quam quaestionem per multa diffusam in omnibus enim quotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus, quorum utraque bene ac male viventibus
Abbreviated transcription (Latin):
istimemus: Nam qui uł ñ possunt intel¬
ligere qđ dicitur. uł tã duri sunt aduersi¬
tate m̃tis ut etiã si intellexerint ñ obaudi¬
ant: respondent ut scriptũ est & locuntur
inquitatẽ. atq infatigabilit̃ uam sunt
Quorũ dicta contraria si toties uelimꝰ refelle¬
re quoties obnaixa fronte statuerint non
cogitare quid dicant. dũ quocumq modo
nr̃is disputationib: contradicant: quã sit infi¬
nitũ & erum nosũ & infructuosũ uides. Quã
obrem nec teipsũ mi fili marcelline. nec
alios quib hic labor nr̃ in xp̃i caritate utilit̃
ac liberalit̾ seruit. tales meorũ scriptor uelim̾
udices. qui responsionẽ semꝑ denđent cũ his
quȩ legunt᷑ audierint aliqͥd contradici: ne
fiant similes earũ muliercularũ quas com¬
memorat apłs. semꝑ discentes & adueritatis
itaq liro cũ deciuitate dĩ dicere institiussem.
unde hoc uniuersũ opus illo adiuuante iti

Expanded text:
isti- 25 memus? Nam qui uel non possunt intelisti- 25 memus? Nam qui uel non possunt intellegere quod dicitur, uel tam duri sunt aduersitate mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem adque infatigabiliter uani sunt. Quorum dicta contraria si totiens uelimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum uides. Quam ob rem, nec te ipsum, mi fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter seruit, tales meorum scriptorum uelim iudices, qui responsionem semper desiderent. cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat apostolus semper discentes et itaque libro, cum de ciuitate Dei dicere instituissem, unde hoc uniuersum opus illo adiuuante in
Abbreviated transcription (Latin):
EERSPICUȨ UERNATIS
infirmus humanȩ consuetu.¬
dinis sensus non auderet
obsistere : sed doctrinȩ sa-¬
lubri languorẽ suũ tanquã
medicinȩ sub deret. doNec
diuino adiutorio fide pieta.¬
tis impetrante sanaretur: non multo ser¬
mone opus esset ad conuincendũ quenli¬
bet uanȩ opinationis errorem his qͥ recte
sentiunt. & sensa uerbis sufficientib ex¬
plicant. Nunc uero qm̃ ille est maior
& tetrior insipientiũ morbus animorũ
quo irrationabiles motꝰ suos etiã post
rationẽ plene redditã quanta homini
ab homine debetur. siue nimia cȩcitate
qua nec aꝑta cernunt᷑. siue obstinatissima
ꝑuicatia qua & ea quȩ cernunt᷑ ñ ferunt᷑.
tanquã ipsã rationẽ ueritatẽq defenduÑ:
fit necessitas copionus dicendi plerũq res
claras. uelut eas ñ spectantib intuendas:
sed quodã modo tangendas palpantib
& conuientib offeramus. Et tamen quis
disceptandi finis erit & loquendi modis. si
respondendũ esse respondentib semꝑ ex¬

Expanded text:
erspicuae ueritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec diuino adiutorio fide pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad conuincendum quemlibet uanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa uerbis sufficientibus explicant. Nunc uero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo inrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, siue nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, siue obstinatissima peruicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem ueritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, uelut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniuentibus offeramus. Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum esse respondentibus semper ex
Abbreviated transcription (Latin):
ris humani difficillimis
quȩstionib. nc̃ iã de lapsu
primi hominis immo pri¬
morũ hominũ. & deorigine
Sac ꝓpagine mortis humanȩ
dispositionẽ anob institutam
rerũ ordo de poscit. Non enĩ eo modo quo an-¬
gelos condiderat ds̃ homines. ut etiã si peccas¬
sent omnino mori ñ possent: sed ita ut ꝑfun-¬
ctos obȩdientiȩ munere. sine int̃uentu mor

Expanded text:
ris humani difficillimis quaestionibus nunc iam de lapsu primi hominis, immo primorum hominum, et de origine ac propagine mortis humanae disputationem a nobis institutam rerum ordo deposcit. Non enim eo modo, quo angelos, condiderat Deus homines, ut etiam si peccassent mori omnino non possent; sed ita ut perfunctos oboedientiae munere sine interuentu mor
Abbreviated transcription (Latin):
demalis & animoꝵ quȩ p̃cipue cauenda st᷑
nihil deos falsos popło cultori suo quo
minꝰ eoꝵ maloꝵ aggere p̃meretur subue-¬
nire curasse. sed potius ut maxime prȩ-¬
meretur egissẽ : nunc de illis malis ui-¬
deo dicendũ. quȩ sola isti ꝑ peti nolunt.
qualia st̃ fames morbus: bellũ. expolia-¬
tio. captiuitas. trucidatio: &si qua ñ¬
milia iã inpͥmo libro cõmemorauimꝰ¬

Expanded text:
malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauim
Abbreviated transcription (Latin):
loth filio fr̃is & sara coniuge. ꝑrexit int̃rã
chanaan. & ꝑuenit usq ad sychem aubi rur¬
sus diuinũ accepit oraculũ. Dequo ita scrip¬
tũ. ẽ Et apparuit dñs abrahȩ: & ait illi. Sem¬
ni tuo dabo t̃ram hanc. Nichil hic deillo se¬
mine ꝓmissũ ẽ in quo pat̃ factus. ẽ. omniũ
gentiũ : sed de illo solo dequo pat̾. ẽ unius is¬
raheliticȩ gentis. Ab hoc enĩ semine. t̾ra illa

Expanded text:
Loth filio fratris et Sarra coniuge perrexit in terram Chanaan et peruenit usque ad Sichem, ubi rursus diuinum accepit oraculum, de quo ita scriptum est: Et apparuit Dominus Abrahae, et dixit illi: Semini tuo dabo terram hanc. Nihil hic de illo semine dictum est, in quo pater factus est omnium gentium, sed de illo solo, de quo pater est unius Israeliticae gentis; ab hoc enim semine terra illa
Abbreviated transcription (Latin):
nes pacifica consuetudo : ut quando t̃renorũ
aliquid partiendũ. ẽ. maior diuidat. minor eli¬
gat Cũ gͦ digressi. eent. separatimq habitares
abrahã & loth. necessitate sustentandȩ familiȩ
ñ feditate discordiȩ. & abrahã int̾ra chanaan loth
aũ. eẽt. in sodomis: oraculo t̃cio dixit dñs ada¬
brahã. Respiciens oculis tuis. uide aloco inquo
nc̃ tues : adaquilonẽ. ad africũ. & orientẽ & ma¬
re. quia omnẽ terrã quã tu uides. tͥ dabo eã &se¬
mini tuo usq insłm: & faciã sem̃ tuũ tanquã

Expanded text:
ines pacifica consuetudo, ut quando terrenorum ines pacifica consuetudo, ut quando terrenorum aliquid partiendum est, major dividat, minor eligat. Cum ergo digressi essent, separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo u
Abbreviated transcription (Latin):
tacuit ñ negauit. coniugis tuendã pudicitiam
cõmittens dõ. & humanas insidias cauens ut ho¬
mo: qm̃ siꝑiculũ qͣntũ caueri poterat ñ caue¬
ret: magis tẽptaret dm̃ quã sꝑaret indm̃. De
qͣre contͣ calumnantẽ faustũ manicheũ fa¬
tis diximus. Deniq factũ ẽ qđ dedno p̃sũpsit
abrahã Nã pharao rex egypti qͥ eã sibi uxorẽ
acceꝑat grauit᷑ afflictus marito reddidit Ub
absit ut credamꝰ alieno concubitu fuisse pol¬
lutã : qr multo ẽ credibilius hoc pharaonem
facere afflictionib magnis ñ fuisse ꝑmissũ:¬
Reu̾so igit᷑ abrahã exegỹpto in locũ unde uene.¬
rat : tunc loth fr̃is filius ab illo int̾rã sodomo
salua caritate discessit. Diuites quippe facti
pugnacẽ discordiã uitauer. Poterat quippe
hinc ut st̃ humana etiã int̾ ipsos aliqua rixa
&int̃ pastoresncos ce int̃ pastores tuosqi om̃sros
Si tu insinistram. ego indexterã. ułsitu indexterã
ego insinistrã. hinc fortassis effecta ẽ int̾ hom¬

Expanded text:
tacuit, non negauit, coniugis tuendam pudicitiam committens Deo et humanas insidias cauens ut homo; quoniam, si periculum quantum caueri poterat non caueret, magis tentaret Deum, quam speraret in Deum. De qua re contra calumniantem Faustum Manichaeum satis diximus. Denique factum est, quod de DomitAbraham. Nam Pharao rex Aegypti, qui eam sibi uxorem acceperat, graviter afflictus marito reddidit . Ubi absit ut credamus, alieno concubitu fuisse pollutam: quia multo est credibilius, hoc Pharaonem facere afflictionibus magnis non fuisse permissuerso igitur Abraham ex Aegypto in locum unde venerat, tunc Loth fratris filius ab illo in terram Sodomorum salva charitate secessit. Divites quippe facti pugnacem discordiam vitaverunt. Poterat quippe hinc, ut sunt humana, etiam inter ipsos aliqua rixa et inter pastores meos et pastores tuos, quia omnes si tu in sinistram, ego in dextram; vel si tu in dextram, ego in sinistram. Hinc fortassis effecta est inter hom