comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
de illa natura spiritali. que
curiositas humanȩ mentis quieta
esse ñ sinit. Int̾rogant si boni fue¬
runt uł mali creati angeli. usti uł
iniusti. beati an miseri. & fortassis
alia quedam hiis similia: Et qͥa
multa sunt alia quȩ in questione
coaceruant᷑: non possumꝰ nos ad oĩa
ꝓlixa responsione occurrere. s bre¬
uter diffinimus. qm̃ tunc in illo
pͥmo principio & exordio inchoa¬
tionis. quod humana consideratio
tta breue & momentaneum sun¬
plicisq instantis sine mora ⁊ int̃¬
uallo prime subsistentie de nichi¬
lo in aliquid apparentis accipiat.
ut id quod primũ omnium illis
erat intelligat. hoc solum inuenit᷑
in conditis qd natura contulit c̃õ¬
ditionis: Quod enim ceperunt. to¬
tum acceperunt.: ⁊ ñ poterat in il¬
lis ex illis esse quicquam. qm̃ om̃e
qͦd ex illis est posterius ẽ illis: Ltaq
omne quod facti sunt. ñ fecerunt
ipsi.s tantum facti sunt. & quod
facti sunt: boni facꝰti sunt totum.
Si enu quod facti sunt mali fac¬

Expanded text:
de illa natura spirituali, quibus curiositas humanae mentis quieta esse non sinitur. Interrogant utrum boni fuerunt an mali creati angeli, justi an injusti, beati an miseri; et fortassis alia quaedam his similia. Et, quia multa sunt alia quae in quaestione coacervantur, non possumus nos ad omnia prolixa responsione occurrere; sed breviter definimus quia tunc in illo principio primo et exordio inchoationis quod humana consideratio ita breve et momentaneum simplicisque instantis sine mora et intervallo primae subsistentiae de nihilo in aliquid apparentis accipiat, ut id quod primum omnium illis erat intelligat: hoc solum invenitur in conditis quod natura contulit conditionis. Quod enim ceperunt totum acceperunt. Et non poterat in illis ex illis esse quidquam, quoniam omne quod ex illis est posterius est illis. Itaque omne quod facti sunt non fecerunt ipsi; sed tantum facti sunt et quod facti sunt boni facti sunt totum. Si enim quod facti sunt mali fac
Abbreviated transcription (Latin):
transcendat numerũ angelorum:
Si enim in hominibꝰ mali plures st̃
quã boni. & in angłis boni plures
quã mali cũ positum sit tot electos
futuros homines quot sunt angeli
boni. constat sine ulla dubitatiõe
plures ẽẽ homines bonos quã suN
angłi mali Multoq plures hoĩes
malos quam angłos malos. quia
plures sunt homines mali quam
boni. cum plures sint homines bo¬
ni qͣm mali angłi: Nisi forte dica¬
tur iccirco quia simul ñ subsistit
genꝰ hominum. s ꝑ temporum
successionẽ alii post alios sequunt᷑.
posse eos qui in hominibꝰ simul
subsistunt angelis comparari nu-¬
mero. licet uniu̾sitate precedant.
Quod tam̃ quia certum ẽẽ non
potest. melius inter occulta depu¬
tatur ubi ignorantia non culpat᷑.
p̃sumptio arguitur: De discreta

Expanded text:
transcendat numerum antranscendat numerum anSi enim in hominibus mali plures sunt quam boni et in angelis boni plures quam mali, cum positum sit tot electos futuros homines quot sunt angeli boni; constat sine ulla dubitatione plures esse homines bonos quam sint angeli mali, multoque plures homines malos quam angelos malos, quia plures sunt homines mali quam boni, cum plures sint homines boni quam mali angeli. Nisi forte dicatur idcirco quia simul non subsistit genus hominum; sed per temporum successionem alii post alios sequuntur, posse eos qui in hominibus simul subsistunt angelis comparari numero, licet universitate praecedant. Quod tamen quia certum esse non potest, melius inter occulta deputatur, ubi ignorantia non culpatur, praesumptio arguitur. CA
Abbreviated transcription (Latin):
aut̾ẽ lapsorum certa auctoritas
nulla inuentt᷑. Omnino tam̃ ꝓba¬
bile uidet᷑ plures remansisse qu̾am
cecidisse: Propħa enim cum demõ¬
strarit currus igncos consolans ait:
Plures sunt qui nobiscum sunt qͣm
qui cũ illis. Hinc conicimus plu¬
res ẽe electos angłos. quam reꝓbos:
Sunt qui dicunt tot electos ex ho¬
minibus ad numerũ angelorum
ascensuros. quot ibi constat reman¬
sisse electos angelos ꝓpter script᷑am
quȩ ait. statuit tminos ppłorum
iuxta numerum angelorum dei
Quod si uerum est cum multo plu¬
res sint in hominibꝰ reꝓbi quam e¬
lecti. plures inueniuntur homines
reprobi quam electi angłi: Si autẽ
homines reꝓbi plures sunt quã ele¬
cti angłi. cum electi angeli plures
sint quam repbi: plures erunt ho-
mines reprobi quã reprobi angłi:
Quom̃ gͦ uerum ẽ quod dicitur.
unusquisq hominũ duos angłos ha-¬
bere deputatos sibi. unim malũ ad
impugnatiõem ⁊ unum bonũ ad de¬
fensionem. cũ numerus hominum

Expanded text:
autem lapsorum certa auctoritas nulla reperitur. Omnino tamen probabile videtur plures remansisse quam cecidisse. Propbeta enim cum demonstraret currus igneos, consolans ait: Plures sunt qui nobiscum sunt quam qui cum illis . Hinc conjicimus plures esse electos angelos quam reprobos. Sunt qui dicunt tot electos ex hominibus ad numerum angelorum ascensuro; quot ibi constat remansisse electos angelos, propter Scripturam quae ait: Statuit terminos populorum, juxta numerum angelorum Dei. Quod si verum est cum multo plures sint in hominibus reprobi quam electi, plures invenientur homines reprobi quam electi angeli. Si autem homines reprobi plures sint quam angeli electi cum electi angeli plures sint quam repmines reprobi quam reprobi angeli. Quomodo ergo verum est quod dicitur unusquisque hominum duos angelos habere deputatos sibi, unum malum, ad impugnationem, et unum bonum, ad defensionem? cum numerus hominum
Abbreviated transcription (Latin):
peccaret. & qualis futurus fuissec
si non peccasset. & in corpore & in
anima. mortalis an inmortalis. pas¬
sibilis an inpassibilis. de termino in¬
ferioris uitȩ. & de transitu ad surio¬
rem. de qualitate & modo uiuendi.
de propagatione filioꝵ. de uita & me¬
ritis nascentium ab ipso & sequen¬
tium post ipsum. & multa alia q̃
licet aliquando curiositate querant᷑.
utilit̾ tamen sciuntur si cum discre¬
tione discutiant᷑. Nos uero in tã mul¬
tis precipue que a nr̃a incelligentia
& capacitate remota sunt. responsi¬
onẽ nrãm moderari oportet. & ab
his quȩ dubia non sunt ea que pro¬
babiliter dicuntur tancũ distingue¬
re. Ita ꝑiculũ diligentis inquitiois
nullum erit. si presumptio temera

Expanded text:
urus fuisset si non peccasset et in corpore et in anima, mortalis an immortalis; passibilis an impassibilis. De termino inferioris vitae, et de transitu ad superiorem; de qualitate et modo vivendi, et de propagatione filiorum, de vita et de meritis nascentium ab ipso, et sequentium post ipsum, et multa alia quae, licet aliquando cum curiositate quaeruntur, utiliter tamen sciuntur, si cum discretione discutiantur. Nos vero in tam multis praecipue quae a nostra intelligentia et capacitate remota sunt, responsionem nostram moderari oportet, et ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter dicuntur tantum distinguere. Ita periculum diligentis inquisitionis nullum erit, si praesumptio temera
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ futura fuerant suꝑ eos. qm̃ nõ
oportuit tta ut liberam haberent
electionem uoluntatis suȩ sine t̃rore
& spe in utroq. P ropterea monstra¬
tum ẽ eis quid̃ faciendum ẽet. non
quid esset futurum. ut nulla neces¬
sitate ꝓuidentie impelli uiderent᷑.
s ratione dirigi. & ꝓpria deflecti
uoluntate in ambobus. & ita bonũ
fuit ⁊ conueniens: ⁊ non ẽ sic repre¬
hensione dignum opꝰ dei. quia ita
fecit ut bonum fuit: Quales condi

Expanded text:
quae futura fuerant super eos. Quoniam non quae futura fuerant super eos. Quoniam non oportuit ut ita liberam haberent electionem voluntatis suae sine terrore et spe in utroque. Propterea monstratum est eis quid faciendum esset non quid esset futurum, ut nulla necessitate providentiae impelli viderentur, sed ratione dirigi et propria deflecti voluntate in ambobus. Et ita bonum fuit et conveniens; et non est sic reprehensione dignum opus Dei, quia ita fecit u
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt euentus sui. & in sa¬
pientia data agnouerunt quid fu¬
turum ẽẽt super eos Hidetͣ enym
utrumq aliquid inconuenientis
occurrere Si enim qͥ futuri erãt
mali. lapsum suum p̃sciuerunt pe¬
namq cognouerunt. quȩ ruinam
sequi debuerat. & finiri ñ debue¬
rat. tanta sibi mala imminere pre¬
uidentes. aut uitare uoluerunt s
ñ potuerunt & erant miseri: aut
potuerunt & noluerunt. ⁊ stulti
erant & maligni: Si autem nesci
uerunt: ceci erant. neq agnouer̃t
quo ꝑgerent. & incontingens ac
foetuitum miserunt pedem. utt ult᷑
ꝓcederent quo nesciebant: Et uidet᷑
quasi aliquid absurditatis afferre si
hoc dicatur. & melius sedere ⁊ aptũ
ẽe magis. ut scientes dicantur eorũ
quȩ futura fuerant. Et repugnat
iterum alia ratio quam contra po-¬
siumus. ⁊ potest facile mentibus
infirmis scandalum nasci in alter¬
utrum: nisi conueniat: Propter hoc
dicimus quia ñ erant p̃scii euentus
sui. neq eis data ẽ cognitio corum

Expanded text:
futuri eventus sui, et in sapientia data agnoverunt quid futurum esset super eos. Videtur enim utrinque aliquid inconvenientis occurrere. Si enim qui futuri erant mali, lapsum suum praescierunt, poenamque cognoverunt quae ruinam sequi debuerat, et finiri non debuerat, tanta sibi mala imminere praevidentes aut vitare voluerunt sed non potuerunt, et miseri erant; aut potuerunt et noluerunt et stulti eranverunt caeci erant, neque agnoverunt quo pergerent; et in contingens ac fortuitum miserunt pedem ut ultra procederent quo nesciebant. Et videtur quasi aliquid absurditatis afferre si hoc dicatur, et melius sedere et aptum esse magis, ut scientes dicantur eorum quae futura fuerant. Et repugnat iterum alia ratio quam contra posuimus, et potest facile mentibus infirmis scandalum nasci in alterutrum nisi conveniat. Propter hoc dicimus quod non erant praescii eventus sui, neque eis data est cognitio eorum
Abbreviated transcription (Latin):
uid sit sacram̃tũ. mentum.
one signauerunt. Sacramentũ est
sacre rei signum. Quẽadmodũ enĩ
i homine duo sunt corpus & ani¬
ma. & in una scriptura duo simi¬
liter. littera & sensus. sic in omni sa-¬
cramento aliud est quod uisibilit̃
foris tractatur & cernitur. aliud qd̃
inuisibiliter intus credit᷑ & ꝑcipitur.
Quod foris est uisibile & materiale sa¬
cramentũ est. Quod intus est muisi¬
bile & spiritale. res siue uirtus sacra¬
menti.Semꝑ tamen sacramentum

Expanded text:
uid sit sacramentum, doctores one designaverunt: « Sacramentum est sacrae rei signum. » Quemadmodum enim in homine duo sunt, corpus et anima, et in una Scriptura duo similiter, littera et sensus, sic et in omni sacramento aliud est quod visibiliter foris tractatur et cernitur, aliud est quod invisibiliter intus creditur et praecipitur. Quod foris est visibile et materiale, sacramentum est; quod intus est invisibile et spirituale, res sive virtus sacramenti est; semper tamen sacrament
Abbreviated transcription (Latin):
rem. Tercia ministrata ꝑ dispensaco¬
rem. Est ergo aqua iusibilis sacramen¬
cũ. & grã inuisibilis ressiue uirtussa-¬
cramenti. Habet autẽ omĩs aqua ex
naturali qualitate similitudinẽ quan
abluit sordes corpoꝵ ita illa mundat
inquinamenta aniarum. Ee ex hac
quidem ingenita qualitate om̃is aqͣ
spiritalem grãm representare habuit.
priusquam etiam illam ex suꝑaddita
istitutione significauit. Uenit. autẽ
saluator. & insticuit uisibilem ꝑ aquã
ablutionẽ corpoꝵ. ad significandam
miusibilem ꝑ spiritalem grãm emun-¬
dationẽ animarũ. & ex eo iam aqua
non ex sola naturali similitudine re¬
presentat. sed ex supaddita etiam institu¬
dione significat gram spiritalẽ. Sed qͥa
uisibilis. ex similitudine representanᷤ.
ex insticutione significans. ex sancti¬
ficatione continens gram̃ spiritalem.¬

Expanded text:
rem, tertia ministrata per dispensatorem, tertia ministrata per dispensatorem. Est ergo aqua visibilis sacramentum, et gratia invisibilis, res sive virtus sacramenti. Habet autem omnis aqua ex naturali qualitate similitudinem quamdabluit sordes corporum, ita illa mundat inquinamenta animarum. Et ex hac quidem ingenita qualitate omnis aqua spiritalem gratiam repraesentare habuit, priusquam etiam illam ex superaddita institutione significavit. Venit autem Salvator et instituit visibilem aquam per ablutionem corporum ad significandam invisibilem, per spiritalem gratiam emundationem animarum. Et ex eo jam aqua non ex sola naturali similitudine repraesentat, sed ex superaddita institutione significat gratiam spiritalem. Sed quia ntum aqua visibilis ex similitudine repraesentans, ex institutione significans, ex sanctificatione continens spiritualem
Abbreviated transcription (Latin):
habile sit ad eandẽ rem suam repre¬
sentandam. Institutionẽ quoq per
quam ordinatũ sit ad illam signifi¬
candam. postremo significationem
ꝑ quam illam contineat. & efficar
sit ad eandem sigͣnificandis conferen¬
dam. Hoc autem interẽẽ uidet᷑. qued
om̃e sacramentũ similitudinẽ que ẽ
habet ex prima conditione. institita¬
onẽ ex suꝑaddita dispensatione. san¬
clificationẽ ex apposita uerbi uel sig¬
ni benedictione. Ut ergo in uno sacra¬
mento ea quȩ de om̃ib dicta sunt
tria hȩc qualiter sint agnoscamꝰ. aqͣm
baptisii pro exemplo assumimus.
Ibi enim est aquȩ uisibile elementũ:
quod est sacramentũ. E inueniunt̃
hec tria in uno. Representatio ex sim¬
litudine. significatio ex institutiõe.
urtus ex sanccificatione. Et ipsas¬
militudo ex creatione est. Ip̃sa insti-¬
cutio ex dispensatione. Ipsa sanctisi-¬
catio ex benedictione. Prima indita
ꝑcreatorẽ. Scd̃a adiuncta ꝑ saluaco¬

Expanded text:
habile sit ad eamdem rem suam repraehabile sit ad eamdem rem suam repraesentandam. Institutionem quoque per quam ordinatum sit ad illam significandam. Postremo sanctificationem per quam illam contiueat, et efficax sit ad eamdem sanctificandis conferendam. Hoc autem interesse videtur, quod omne sacramentum similitudinem quidem habet ex prima eruditione, institutionem ex superaddita dispensatione, sanctificationem ex apposita verbi vel signi benedictione. Ut ergo in uno sacramento ea quae de omnibus dicta sunt tria haec qualiter sint agnoscamus, aquam baptismatis pro exemplo assumimus. Ibi enim est aquae visibile elementum quod est sacramentum, et inveniuntur haec tria in uno: repraesentatio ex similitudine, significatio ex institutione, virtus ex sanctificatione. Ipsa similitudo ex creatione est; ipsa institutio ex dispensatione; ipsa sanctificatio ex benedictione. Prima indita per Creatorem; secunda adjuncta per Salvato
Abbreviated transcription (Latin):
sacramentũ eiusdem conuenienter
dici potest. qm̃ & litterȩ sacroꝵ sen¬
suum & forme siue picturȩ sacraꝵ
rerum  signa sunt. quarũ tam̃
sacramenta rationabilit dici non
possunt. idcirco supra memorata
descriptio ad interpretationẽ siue
expressionẽ uocis magisquam ad dif¬
finitionem referenda uidetur. Si qͥs
autem plenius & ꝑfectius quid sit
sacramentũ diffinire uoluerit. dicẽ
potest. quia sacramentũ est corpoea¬
le uel materiale elementum. foris
sensibiliter ꝓpositum ex similitudi¬
ne representans. & ex institutione
significans. & ex sanctificatione con¬
tinens aliquã iniusibilẽ & spirita¬
lem grãm. Hec diffinitio ita ꝓpria
ac ꝑfecta agnoscitur. ut om̃i sacra¬
mento soliq conuenire mueniatur.
Om̃e enim quod hec tria habet sacra¬
mentũ est. Et om̃e. quod bis tribꝰca¬
ret. sacramentũ ꝓprie dici non potest.
Debec enim om̃e sacramentũ simili¬
tudinẽ quandam habere ad ipsam
rem cuius est sacramentũ scđ̃m quã

Expanded text:
ntum ejusdem convenienter dici potest quoniam et litterae sacrorum sensuum et formae sive picturae sacrarum rerum signa sunt, quarum tamen sacramenta rationabiliter dici non possunt idcirco supra memorata descriptio ad interpretationem sive expressionem vocis magis quam ad diffinitionem referenda videtur. Si quis autem plenius et perfectius quid sit sacramentum diffinire voluerit, diffinire potest quod « sacramentum est corporale vel materiate eleiliter propositum ex similitudine repraesentans, et ex institutione significans, et ex sanctificatione continens aliquam invisibilem et spiritalem gratiam. » Haec diffinitio ita propria ac perfecta agnoscitur, ut omni sacramento solique convenire inveniatur. Omne enim quod haec tria habet, sacramentum est, et omne quod his tribus caret, sacramentum proprie dici non potest. Debet enim omne sacramentum similitudinem quamdam habere ad ipsam rem cujus est sacramentum, secundum quam
Abbreviated transcription (Latin):
quod redemptionẽ generis huma¬
ni alio etiam modo ds ꝑficere potuis¬
sec si uoluissec. S quia iste nr̃e infir¬
mitati conuenientior fuit ut d̾s homo
fieret. & pro homine morcalitatẽ ho¬
minis assumens ad sp̃e suȩ inmortali¬
tatis hommem reformaret. ut non dif¬
fidat iam homo se ad bona illius pos¬
se ascendere. quem ad sua mala tole¬
randa uidet descendisse. & ut in deo
humanitas glorificata exemplũ eẽt
glorificationis hominib. ut in eo qđ
passus est uideant quid ei debeant¬
retͥbuere. in eo audem quod glorificat᷑
est considerent quid ab eo debeant
expectare. Ut ipsẽ uia sit in exemplo.
& ueritas in promisso. & uita in premio.

Expanded text:
eris humani etiam alio modo Deus perficere potuisset si voluisset. Sed quod iste nostrae infirmitati convenientior fuit ut Deus homo fieret, et pro homine mortalitatem hominis assumens ad spem suae immortalitatis hominem reformaret. Ut non diffidat jam homo se ad bona illius posse ascendere, quem ad sua mala toleranda videt descendisse; et ut in Deo humanitas glorificata exemplum esset glorificationis hominibus. Ut in eo quod passus est videant quid ei retribuere debeant, in eo autem quod glorificatus est considerent quid ab eo debeant exspectare. Ut et ipse sit via in exemplo, et veritas in promisso, et vita in praemio.
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ uidelicet corruptio quia a primo
parente in omnẽ posteritatem ꝑ car-¬
nis ꝓpagationem transducitur. pec¬
cati orginalis macula in uitio igno¬
rantie & concupiscentie ad uniuersos
dilatatur. Quod si queritur qua iusti¬
cia animȩ inputetur. quod neq ex
creatione accepit. neq uoluntate ꝑ-¬
petrauit. sed ex sola carnis societate
contraxit. quam tam̃ societatẽ non

Expanded text:
Quae videlicet corruptio quia a primo Quae videlicet corruptio quia a primo parente in omnem posteritatem per carnis propagationem traducitur, originalis peccati maculam in vitio ignorantiae et concupiscentiae ad universos dilatatur. Quod si quaeritur qua justitia animae imputentur quae neque ex creatione accepit, neque ex voluntate perpetravit; sed ex sola carnis societate contraxit, quam tamen societatem non
Abbreviated transcription (Latin):
culpȩ inclinari. iam non originali
tantũ s actuali quoq peccato ob¬
noxiam ẽẽ demonstramꝰ. si uero neces¬
sitate aliqua ad consortiũ corporis & ad
contagium uitii corporalis detrusam
conficemur. ex ipsa necessitate a reatu
absolutam esse ostenderimus. Quod
enim om̃ino necessitas est. imputabi
leͥ est. Quod autẽ uoluntas est. non ori¬
ginale sed ꝓprium est. Constat igitur
quia anima rationalis corpori huma-¬
no infusa nec uoluntate corrumpit᷑.
ne peccatum sit actuale. nec necessita¬
te corrũpitur. ne uitum sit mputabi¬
le. Non itaq malum illi est aut ma¬
la uoluntas. quia necdum uelle acce¬
pit. aut opus malum. quia nondũ
adhuc bene uel male agere potuit.s
malum illi est quia talis est. quȩ nisi
ꝑ grãm adiuuetur. neq cognitionẽ
ueritatis ꝑciꝑe. neq concupiscentiȩ
carnis suȩ resistere possit. Hoc autem
illi mest non de integritate conditioĩs.
sed de societate carnis corruptibilis.

Expanded text:
culpae inclinari; jam non originali culpae inclinari; jam non originali tantum sed actuali quoque peccato obnoxiam esse demonstramus. Si vero necessitate aliqua ad consortium corporis et ad contagium vitii corporalis detrusam confitemur, ex ipsa necessitate a reatu absolutam esse ostendimus. Quod enim omnino necessitatis est, imputabile non est; quod autem voluntatis est non originale est, sed proprium est. Constat igitur quod anima rationalis corpori humano infusa nec voluntate corrumpitur ne peccatum sit actuale, nec necessitate corrumpitur ne vitium sit non imputabile. Non itaque malum illi est aut mala voluntas quia nondum velle accepit, aut opus malum quia nondum adhuc bene vel male agere potuit; sed malum illi est quia talis est quae nisi per gratiam adjuvetur, neque cognitionem veritatis accipere, neque concupiscentiae carnis suae resistere possit. Hoc autem illi inest non de integritate conditionis, sed de societate carnis corruptibilis.
Abbreviated transcription (Latin):
spiciuntur. Unde ꝯcupiscentia na-¬
scit᷑ uunde ignorantia.
N carne igitur mortali ex sensuali-¬
tate corrupta nascitur uitium con-¬
cupiscentiȩ. ex sensu corrupto ui¬
tium ignorantiȩ. Ibi quia appecitꝰ
querendȩ necessitatis ultra mensu-¬
ram se extendit. hic autẽ quia in¬
strumentũ concipiendȩ ueritatis
ab integritatis uigore. deficit. Noc
autẽ difficultatem questionis max¬
imam adducit. quod originale pec¬
catum non nisi in solo carnalis cor-¬
ruptionis uitio assignare iudem᷑.
quod tam̃ usq ad participationẽ
animȩ rationalis extendi necesse ẽ
munda ac sine uitio
creatłir. particeps fiat illius uitii qd̾
per solã carnem adducitur: dignũ
inquisiõne ẽẽt si aliqua hoc diligen¬
tia inuestigari potiusset. Nunc
autem quia scientiȩ humanȩ expo¬
situm ñ est ad cognitionẽ. fide a no¬
bis credendum est non curiositate.
inquirendũ. Nam si dixerimꝰ ani-¬
mam quando corpori cõmiscetur
uoluntate quadam ad delectatioẽ

Expanded text:
IV. Unde concupiscentia nascitur et unde ignorantia. In carne igitur mortali ex sensualitate corrupta nascitur vitium concupiscentiae, ex sensu corrupto vitium ignorantiae. Ibi quia appetitus quaerendae necessitatis ultra mensuram se extendit; hic autem quia instrumentum concipiendae veritatis ab integritatis vigore deficit. Hoc autem difficultatem quaestionis maximam adducit, quod originale peccatum, non nisi in solo carnalis corruptionis vitio assignari videmur, quod tamen usque ad participationem animae rationalis extendi necesse estmunda ac sine vitio creatur, particeps fiat illius vitii quod per solam carnem adducitur, dignum inquisitione esset, si aliqua hoc diligentia investigari posset. Nunc autem quia scientiae humanae expositum non est ad cognitionem; fide a nobis credendum est, non curiositate inquirendum. Nam si dicimus animam quando corpori commiscetur voluntate quadam ad delectationem
Abbreviated transcription (Latin):
& similiter si prescierit bona quȩ habi¬
turus fuisset si in obedientia ꝑstitiss.
illud om̃ino probabile & consequens
ẽẽ udetur. quod ad insticutionẽ &
formam recte uidendi magis specta
bat. ut ei facienda indicerentur. po¬
qus quam ut futura predicerentur.
Illud namq & arbitrii libertatẽ xo
bedientiȩ puritatẽ minuere om̃mo ui¬
deretur. si ipse homo ante meritũ fu¬
turoꝵ presqus diceretur. quia nec bo¬
na sperare cum prescientia maloꝵ po¬
tuisset. neq cum prescientia bonorũ
mala uentura timuisset. Propter ħ
igitur magis conueniens iudicatur.
primum hominẽ eoꝵ quidẽ quȩ faci¬
enda fuerant scientiam & preceptũ
accepisse. sed eoꝵ que uentura erant
prescientiam non habuisse. ut liberũ
ad utramq partem arbitrium sta¬
ret. Et hec quidem de scientia homi¬
iiis quantum ad pͥmum statũ ꝑti¬
net dixisse sufficiat. De qualitate

Expanded text:
et similiter utrum praescierit bona quae habiet similiter utrum praescierit bona quae habiturus fuisset si in obedientia perstitisset. Illud omnino probabile, et consequens esse videtur, quod ad institutionem et formam recte vivendi spectabat magis ut ei facienda indicerentur potius quam ut futura praedicerentur. Illud namque et arbitrii libertatem et obedientiae puritatem minuere omnino videretur, si ipse homo ante meritum futurorum praescius diceretur; quia nec bona sperare cum praescientia malorum potuisset, neque cum praescientia bonorum mala ventura timuisset. Propter hoc igitur magis conveniens judicatur primum hominem eorum quidem quae facienda fuerant, scientiam et praeceptum accepisse; sed eorum quae futura erant praescientiam non habuisse, ut liberum ad utramque partem arbitrium staret. Et haec quidem de scientia hominis quantum ad primum statum pertinet, dixisse sufficiat. CAP. XVI. De
Abbreviated transcription (Latin):
orro cognitionẽ
sui eundẽ hominem a prima
conditione sua talem accepisse credimꝰ.
ut & debitum obedientie suȩ erga
suꝑiorem agnosceret. & debitum pro¬
uidentie suȩ erga inferiorem non ig¬
noraret. Hoc siquidẽ erat semet ipsũ
agnoscere. conditionẽ & ordinẽ & de-¬
bitum suum. siue supra se. siue in
se.siue sub se non ignorare. Incelligere
qualis factus essẽt. & qualiter incedẽ
deberet. quid agere quid cauere simi¬
liter. Hoc totum erat semetipsum ag¬
noscere. Si hoꝵ cognitionem & discre¬
tionem homo non habusset. semet¬
ipsum non cognouisset. neq preua¬
ricationis hoꝵ postmodum extitiss
reus. si prius ad eoꝵ cognitionem
non suisset illummatus. Si autem
queritur utrum homo iam tunc a
principio cognitionem eoꝵ quȩ cir¬
ca ipsum uentura fucrunt habuerit.
idest si lapsum suum & rumã pre¬
scierit. & cetera mala om̃ĩa quȩ pri¬
mum in ipsum postea ꝑ ipsum in
om̃s qui fuerunt ex ipso transierunt.

Expanded text:
orro cognitionem sui eumdem hominem a prima cognitione sua talem accepisse credimus, ut et debitum obedientiae suae erga superiorem agnosceret, et debitum providentiae suae erga inferiorem non ignoraret. Hoc siquidem erat semetipsum agnoscere, conditionem et ordinem et debitum suum sive supra se, sive in se, sive sub se non ignorare; intelligere qualis factus esset et qualiter incedere deberet, quid agere, quid cavere similiter. Hoc totum erat semetipsum agnoscere. Si horum cognitionem et discretionem homo non habuisset semetipsum non cognovisset: neque praevaricationis horum postmodum exstitisset reus, si prius ad eorum cognitionem non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur utrum homo tunc a principio cognitionem eorum quae circa ipsum ventura fuerunt habuerit, id est lapsum et ruinam suam praescierit, et caetera omnia mala quae primum in ipsum; postea per ipsum in omnes qui fuerunt ex ipso transierunt,
Abbreviated transcription (Latin):
iam dicta sunt eciam illud que¬
rendum uidecur. qualiter homo filios
procreare potuisset si non peccasset. qua¬
lesq futuri ẽẽnt qui ex eo nascituri ẽẽnt.
In eiusmodi ergo sicut iam sepe diximꝰ
diligenter considerare oportet. ut ab his
que dubia non sunt ea que probabiliter
tantũ dicuntur discernamus. Quȩ enim
nec auctoritas probat. nec ratio arguit
manifesta. inter dubia relinquuntur.
tamen etiam ista non inutiliter aliquan¬
do in questionem admittuntur. ut uł
inueniatur quod uerum est. uel saltẽ
uia ergo coniugium inter maᷤ

Expanded text:
jam dicta sunt etiam illud quaerendum videtur, qualiter homo filios procreare potuisset si non peccasset, qualesque futuri essent qui ex eo nascituri essent. In hujusmodi ergo, sicut jam saepe diximus, diligenter considerare oportet, ut ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter tantum dicuntur discernamus. Quae enim nec auctoritas probat, nec ratio arguit manifesta, inter dubia relinquuntur; tamen ista non inutiliter aliquando in quaestionem admittuntur, ut vel inveniatur quod verum est, vel saltem  nascerentur. Quia ergo conjugium inter ma
Abbreviated transcription (Latin):
que sacramentũ est. uel sacramenta
fidei intelligunt᷑. quȩ cum fide ꝑcipi¬
enda sunt. & ad scĩficationẽ fidelium
ĩparata sunt. Nam & quedam sacͣ¬
menta militaria dicunt᷑ quib mili¬
tes in sua conditione imꝑatori suo
ad fidem conseruandã obligantur.
& infideles quoq sacramenta ha¬
quamuis nec sacra sint. nec sacrȩ rei
signa. sed execrationes potius & abho¬
minationes. quib non sacrant᷑ hõiẽs.
sed polluunt᷑. Tamen ad horum dif¬
ferentiam sacramenta fidei dicta in¬
telligi possunt. quȩ a fidelib tractant᷑.¬
& cum fide ad scĩficationẽ suscipiunt᷑.
Primũ engo consideremus qua ratioe
ipsa fides sacramentũ dicitur. uel
cuius rei sacram̃tum ẽẽ ĩtelligat᷑. Ui¬

Expanded text:
quae sacramentum est, vel sacramenta quae sacramentum est, vel sacramenta fidei intelliguntur quae cum fide percipienda sunt, et ad sanctificationem fidelium praeparata sunt. Nam et quaedam sacramenta militaria dicuntur, quibus milites in sua conditione imperatori suo ad fidem conservandam obligantur; et infideles quoque sacramenta ququamvis nec sacra sint, nec sacrae rei signa. Sed exsecrationes potius et abominationes: quibus non sacrantur homines, sed polluuntur. Tamen ad horum differentiam sacramenta fidei dicta intelligi possunt quae a fidelibus tractantur, et cum fide ad sanctificationem suscipiuntur. Primum ergo consideremus qua ratione ipsa fides sacramentum dicatur, vel cujus rei sacramentum esse intelligatu
Abbreviated transcription (Latin):
ditatem. Uent sapientia ut hostis
non potestate sed ratione uinceretur.
& in his om̃ib fides tua in uno constat.
& adunũ. & una. quia cum duo no¬
minantur. unus significatur. qm̃ unꝰ
creator & redemptor. Creator ad natu¬
ram. saluator ad gr̃am. In his duob
totum est. & unũ hoc est. in quo ab
initio fides credentiũ una est. quãuis
in eadem fide in aliis maior. in alis
minor. de istis cognitio fucrit scđm di¬
uersitatẽ tempoꝵ. sicut uno & eodem
tempore in aliis maior in aliis minor
inuenitur cognaitio de his ipsis scđm
capacitatem ꝑsonarum. Quamuis gͦ
fides creuit ut aliquando & in aliquibꝰ
maior ẽẽt. non tamen mutata est ut
alia esset. S om̃s una fide unum cre¬
diderunt. & om̃s una fide iustificati
sunt. qui iustificari meruerunt. Si¬
ne fide enim ut ait apłs impossibile
est placere deo. & sicut dicit beatus au¬
gustinus. ubi fides non erat bonũ opꝰ
enim fidei uel ipsa fides intelligitur

Expanded text:
ditatem. Venit sapientia, ut hostis ditatem. Venit sapientia, ut hostis non potestate, sed ratione vinceretor; et in his omnibus fides tua in uno constat, et ad unum et una, quia cum duo nominantur, unus significatur; quoniam unus creator est et redemptor. Creator ad naturam, salvator ad gratiam. In his duobus totum est et unum, hoc est in quo ab initio fides credentium una est, quamvis in eadem fide in aliis major, in aliis minor de istis cognitio fuerit, secundum diversitatem temporum, sicut uno et eodem tempore, in aliis major in aliis minor invenitur cognitio de his ipsis secundum capacitatem personarum. Quamvis ergo fides creverit, ut aliquando et in aliquibus major esset; non tamen mutata est, ut alia esset. Sed omnes fide una crediderunt unum, et omnes una fide justificati sunt, qui justificari meruerunt. Sine fide enim, ut ait Apostolus, impossibile est placere Deo . Et sicut dicit beatus Augustinus: Ubi fides non erat, bonum opuenim fidei vel ipsa fides intelligitur
Abbreviated transcription (Latin):
Recapitulatio supͣ dictoꝵ.
Po igitur sunt in quibus
constat uera fides. Creator & redemp¬
tor. Unum tibi sine altero non suf¬
ficit. Utrumq agnosce. utrumq
confitere. Si creatorem credis. agnos¬
cis quod factus es. Si redemptorẽ
confiteris. agnoscis quod reparatꝰ
es. Unus est creator & redemptor. n
suo te fecit. in tuo te refecit. & utrũq
unus fecit. di ipse te fecisset. & altert
refecisset. deberes illi quod factus
es. & deberes alteri quod refectus es.
Et eẽt diuisa intentio tua. & dilectio
tua. & obedientia tua. & non esses
unus totus. & e duob illũ plus dili¬
geres. a quo plus haberes. Qui creaũ
te dedit tibi ẽẽ. Qui redemit te dedit
tibi beatum esse. Propterea ne plus
a te diligeretur alter quidam redẽp¬
tor. quam ipse creator. uoluit ipse
creator d̾ẽ redemptor. & sustinuit
tuam passionem. ut emeret tuam di¬
lectionem. Missus est naturalis filius.
pro adoptandis. quia sine ipso alieni
introducendi non fuerant in here¬

Expanded text:
Recapitulatio supradictorum. Duo igitur sunt in quibus constat vera fides. Creator et redemptor. Unum tibi sine altero non sufficit. Utrumque agnosce, utrumque confitere. Si Creatorem credis agnoscisque quod factus es; si redemptorem confiteris, agnoscis quod reparatus es. Unus est creator et redemptor. In suo te fecit, in tuo te refecit; et utrumque unus fecit. Si ipse te fecisset, et alter te refecisset; deberes illi quod factus es, et deberes alteri quod refectus es. Et sic esset divisa intentio tua et dilectio et obedientia tua; et non esses unius totus. Et de duobus illum plus diligeres, a quo plus haberes. Qui creavit te, dedit tibi esse; qui redemit te, dedit tibi beatum esse. Propterea ne plus a te diligeretur alter quidam redemptor, quam ipse creator, voluit ipse creator esse redemptor, et sustinuit tuam passionem ut emeret tuam dilectionem. Missus est naturalis filius pro adoptandis, quia sine ipso alieni introducendi non fuerant in haere
Abbreviated transcription (Latin):
plenius agnoscat. & inflammat᷑ ꝑ di¬
lectionem ut ardentius diligat. Dic
ergo iustus quamdiu in hoc corpore
existens ꝑegrinatur a dño. uiuere ha¬
bet ex fide. quẽ admodum cũ eductꝰ
de ergastulo fuerit. & introductus in
gaudium dñi sui. uiuere habebit ex
contemplatione. Sed mira dĩ dispen
satione agitur. quod nunc interim
malitia hostis antiqui ad inpugnan¬
dos & ꝑsequendos fideles relaxatur.
quatinus iudelicet hoc homini repu¬
tetur pro merito. si nunc ꝑ fidẽ am¬
bulans iuam ueritatis etiam inpug¬
natus ñ deserat. qui prius uisione
presentis dĩ roboratus. sola ꝑsuasiõe
ꝓstratus eratꝰ. Ut autẽ in hoc prelio
inuictus stare possit. & bonum suum
illesus custodire. dantur ei ut dictũ
est in sacramentis arma quib se mu¬
niat. in opib bonis tela quib hostẽ
prosternat. Ut scilicet fide caritate
& spe adiuncta interius pariter robo¬

Expanded text:
plenius agnoscat, et inflammatur per diplenius agnoscat, et inflammatur per dilectionem, ut ardentius diligat. Sic ergo justus, quandiu in hoc corpore existens, peregrinatur a Domino, vivere habet ex fide, quemadmodum cum eductus de hoc ergastulo fuerit, et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplasatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei roboratus sola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit et bonum suum illaesum custodire, dantur ei, ut dictum est jam, in sacramentis arma quibus se muniat, et in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scilicet fidei charitate et spe adjuncta interius pariter robo
Abbreviated transcription (Latin):
nichil uideret. ex fide illuminatio ñ
ẽẽt. nec dicerent᷑ illuminati fideles.
Si autẽ iam ipsam rem uiderent. & ñ
amplius uidendũ aliquid expecta¬
rent. non ꝑspeculũ in enigmate s
facie ad faciem uiderent. Ergo qui
ꝑ fidem uident imaginem uident.
qui ꝑ contemplationẽ uident. rem
uident. Qui fidẽ habent sacram̃tũ
habent. qui contemplationẽ habẽt.
rem habent: fides ergo sacramentũ
est future contemplationis. & ipsa
contemplatio. res & uirtus sacram̃ti.
Et accipimus nunc interim sacram̃tũ
scĩficandi. ut ꝑfecte sc̃ĩficati ipsam
rem caꝑe possimus. Si ergo summũ
bonũ hominis contemplatio creatoris
siui merito creditur. non inconueni¬
enter fides ꝑ quam absentẽ quodãmͦ
uidere incipit initium boni & prin¬
cipiũ restaurationis eius memorat᷑.
Quȩ uidelicet restauratio scdm incre¬
menta fidei crescit. dum homo & ꝑ
agnitionẽ amplius illuminatur. ut

Expanded text:
nihil videret, ex fide illuminatio non nihil videret, ex fide illuminatio non esset, nec dicerentur illuminati fideles. Si autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum aliquid exspectarent, non per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem viderent. Ergo qui per fidem vident, imaginem vident; qui per contemplationem vident, rem vident. Qui fidem habent, sacramentum habent; qui contemplationem habent, rem habent. Fides ergo sacramentum est futurae contemplationis; et ipsa contemplatio res et virtus sacramenti; et accipimus nunc interim sacramentum sanctificandi, ut perfecte sanctificati rem ipsam capere possimus. Si ergo summum bonum hominis contemplatio creatoris sui merito creditur, non inconvenienter fides per quam absentem videre quodammodo incipit, initium boni, et principium restaurationis ejus memoratur. Quae videlicet restauratio secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
imaginem sed ipsam rem. Prius ui-¬
disti illũ. sed in imagine sua. modo
uides illum in facie sua. Bamen
cum ipsam rem uidere incipis. agno̾cis
quia aliquid similitudinis fuit illi
quod uisum est in imagine. ad id
quod uidetur in re. Quod uidet᷑ in
imagine sacramentũ est. quod ui¬
detur in re. res sacramenti. Iuod gͦ
uidemus nunc ꝑ speculum in enig¬
mate. sacramentũ est ad illud quod
uidebimus facie ad facieri manife¬
sta contemplatione.S quod est e¬
nigina. & quod est speculũ. in quo
uidetur imago donec ipsa res uideri
possit: Enigna est scriptura sacra.
Quia obscuram habet significationẽ.
Speculũ est cor tuum. si tamen mun¬
dum fuerit. & extersum & clarifica¬
tum. Imago in speculo fides in corde
tuo. Ipsa enim fides imago est & sac̃¬
mentum. Contemplatio autẽ futu¬
ra res & uirtus sacramenti. Qui fidẽ
non habent nichil uident. qui fidẽ
habent iam aliquid uidere incipiũt.
sed imaginẽ solam. Si enim fidelis

Expanded text:
imaginem, sed ipsam rem. Prius viimaginem, sed ipsam rem. Prius vidisti illum, sed in imagine sua: modo vides illum in facie sua. Tamen cum ipsam rem videre incipis, agnoscis quia aliquid similitudinis fuit illi quod visum est in imagine, ad id quod videtur in re. Quod videtur in imagine sacramentum est: quod videtur in re, res sacramenti est. Quod ergo videmus nunc per speculum in aenigmate, sacramentum est ad illud quod videbimus facie ad faciem in manifesta contemplatione. Sed quod est aenigma, et quod est speculum in quo videtur imago donec ipsa res videri possit? Aenigma est Scriptura sacra. Quare? quia obscuram habet significationem. Speculum est cor tuum, si tamen mundum fuerit et extersum et clarificatum. Imago in speculo fides in corde tuo. Ipsa enim fides imago est, et sacramentum. Contemplatio autem futura, res et virtus sacramenti. Qui fidem non habent nihil vident; qui fidem habent jam aliquid videre incipiunt, sed imaginem solam. Si enim fidelis
Abbreviated transcription (Latin):
uidemus ꝑ speculum in enigmate.
tunc autẽ quando uidebimus ꝑ con¬
templacionẽ uidebimus facie ad fa¬
ciem. Quid est ꝑ speculũ uidere:
maginem uidere. Quid est facie ad
faciem uidere: Rem uidere. Puta
aliquẽ ẽẽ retro te. uel supra te. Auersꝰ
es ab illo. nec uides facie ad faciem. Fa¬
cie tua ad faciem illius. Auersa est
enim facies tua ab illo. & si forte ille
respicit ad te. non tu similiter ad il¬
lum. Quam diu igitur sic eris. non
poteris illum uidere facie ad faciem.
Exhibe speculũ & pone ante te. statim
uidebis in eo imaginem illius qui
est ad dorsum tuũ. uel supra uerti¬
cem tuũ. & dices uideo te. Quid ui¬
des: lam aliquid uides sed imagi¬
nem solam. Hides illũ sed in ima¬
gine sua. nondũ in facie sua. Non¬
dũ cognoscis sicut cognosceris. ñdũ
uides sicut uideris. Uideris in re.
uides in imagine. Ille ad te respicit
qui te uidet. tu autem auersus es
ab illo. Conuertere ad illũ. & pone
faciem ad faciẽ. & iudebis iam non

Expanded text:
idemus per speculum in aenigmate; tunc autem quando videbimus per contemplationem videbimus facie ad faciem. Quid est per speculum videre? Imaginem videre. Quid est facie ad faciem videre? Rem videre. Puta aliquem esse post te, vel supra te, aversus es ab illo, nec vides facie ad faciem, facie tua ad faciem illius. Aversa est enim facies tua ab illo: et si forte ille respicit ad te, non tamen tu similiter ad illum. Quandiu igitur sic eris, non poteris illum videre facie ad faciem. Exhibe speculum et pone ante te, statim videbis in eo imaginem illius, qui est ad dorsum tuum, vel supra verticem tuum, et dices: Video te. Quid vides? Jam aliquid vides, sed imaginem solam. Vides illum, sed in imagine sua, nondum in facie sua. Nondum cognoscis sicut cognosceris; nondum vides, sicut videris. Videris in te, vides in imagine. Ille ad te respicit qui te videt; tu autem aversus es ab illo. Converte te ad illum, et pone faciem ad faciem; et videbis jam non
Abbreviated transcription (Latin):
tum ꝓcedant & fiant: ꝑficit᷑ & consũ¬
matur. & manifestat᷑ driob his quȩ
subsequuntur in tẽpore. ꝑmissione
& oꝑatione diuina. quȩ & ipsa rerũ
om̃ium quȩ effectũ capiunt uel suib¬
sistunt. uniuersitatẽ complectunt᷑.
& respondent illi quod unum est in
utroq. & indissimile ad dissimi¬
lia omĩa beneplacitum creatoris. Et
ꝓpterea etiam ipsa duo uoluntates
dicuntur. & est uoluntas dei benepla¬
citum eius. & uoluntas eiꝰ oꝑatio eiꝰ.
& uoluntas eius ꝑmissio eius. Quarta

Expanded text:
tum procedant et fiant; perficitur et consumtum procedant et fiant; perficitur et consummatur, et manifestatur duobus his quae subsequuntur in tempore permissione et operatione divina, quae et ipsa rerum omnium quae effectum capiunt vel subsistunt universitatem complectuntur, et respondent illi quod unum est in utroque, et indissimile ad dissimilia omnia beneplacitum Creatoris. Et propterea etiam ipsa duo voluntates dicuntur. Et est voluntas Dei beneplacitum ejus, et voluntas ejus operatio ejus, et voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
neplacitum eius ẽ uoluntas eiꝰ. & sig¬
num beneplaciti eius uocamꝰ uolun¬
tatem eius. Et uerum ẽ utrumq.
& utrumq uere dicitur. Sed benepla¬
citum eiꝰ eternum est. nec potest non
ẽẽ quicqͥd in illo ẽ. & qͥcquid in illo ñ
est. ẽẽ non potest. Nec contra ipsum.
nec extra. nec sine ipso aliquid est in
om̃i quod est. & constat ipsum. & ra¬
tum est. nec cassari pocest aliquando
quod in ipso ẽ. Omĩa quecumq uo¬
luit fecit. in hoc ꝓbatum est quia ñ
cassatur uoluntas enis. E uoluntati
eius quĩ resistit. in hoc ꝓbatum est qr
non impedit᷑ beneplacitum ipsus.
ta consonat rerum effectib benepla¬
citum ipsuis. & ipsi effectus rerũ non
discordant ab illo. Fit enim om̃e quod
uult. & om̃e quod non uult non fic.
& om̃e quod uult semꝑ uult. ut fiat
quod non semꝑ est aliquando quod
uult. Et hoc beneplacitum uniuersa¬
le quod et̾num est. & omĩa quȩ fiunt
temporib suis pariter simplici nu-¬
tu iusticiȩ suȩ approbat ut ad esfec¬

Expanded text:
untas ejus. Et signum beneplaciti ejus vocamus voluntatem ejus, Et verum est utrumque et utrumque vere dicitur; sed beneplacitum ejus aeternum est, nec potest non esse quidquid in illo est, et quidquid in illo non est, esse non potest. Nec contra ipsum, nec extra ipsum, nec sine ipso aliquid est, in omni quod est. Et constat ipsum et ratum est; nec cassari potest aliquando quod in ipso est, Omnia quaecunque voluit fecit , in hoc probatum est, quia non cassatur voluntas ejus. Et voluntati ejus quis resistit? In hoc probatum est quod non impeditur beneplacitum ipsius. Ita consonat rerum effectibus beneplacitum ipsius: et ipsi effectus rerum non discordant ab illo. Fit enim omne quod vult, et omne quod non vult non fit, et omne quod vult semper vult ut fiat, quod non semper est aliquando quod vult. Et hoc beneplacitum universale quod aeternum est, et omnia quae fiunt temporibus suis pariter simplici nutu justitiae suae approbat ut ad effec
Abbreviated transcription (Latin):
si interroget quis utrũ. nam
credendum sit ex ipsis ea queq ele¬
mentis ẽẽ condita. ad quorũ deco¬
rem ac pulchritudinẽ facta pro¬
bantur. ut uerbi gr̃a que ad orna¬
tum terre facca sunt. non nisi de
terra sumi potuerunt. hoc & si in
aliis uerum concedimus. non tam̃
in elemento aeris ullomodo proba¬
re ualemus: cum manifeste uola-¬
dilia legamus accepisse & ab aquis
originem. & in aere mansionem.
Quod quare factum sit. ut ñ ad si¬
militudinẽ aliorum quȩ ad or¬
natum elementorũ mundi crea-¬
ta sunt. ex ipso elemento mate¬
riam sumerent. in quo locũ sor¬
tiri debuerunt. forte quis ad ip̃¬
sius elementi materiam referat.
quod quasi tantam aer corpu¬
lentiam non habuerit. ut animan¬
tium corpora quȩ solidã mate¬
riam requirunt. ex eo conderent᷑.
Aquarum autẽ naturam mag̃
terre affinem. plusq corpulentiȩ
habentem. ac ꝑ hoc formandis
corporib aptiorẽ. Sed altior in
his rebus sacramenti uirtus obtec¬

Expanded text:
si interroget quis, utrumnam credendum sit ex ipsis ea quaeque elementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formandis corporibus aptiorem. Sed altior in his rebus sacramenti virtus objec
Abbreviated transcription (Latin):
nicatis sine ordine. uel successione.
hoc est singulis in unitace totum.¬
in inmensicate plenum. in eterni¬
tate ꝑfectum .T. res autẽ ꝑsonas ni¬
chil aliud esse quã essentiã unã.
quia tribus ẽẽ unũ est & una essen¬
tia ẽ. Qua ꝓpter tres unum sunt. s
tres unus non sunt. quia si tres
unũ non essent. una essentia triũ
non esset. & si tres unus ẽẽnt. tres¬
non essent. Idcirco tres unum sunt.
ne substantia diuidatur. & tres unꝰ
non sunt. ne ꝑsone confundantur.
Qd̾ gͦ pater est filius est. quia una ẽ

Expanded text:
ordine vel successione. Et hoc est singulis unitate totum, immensitate plenum, aeternitate perfectum. Tres autem personas nihil aliud esse quam essentiam unam, quia tribus esse unum est et una essentia est. Quapropter tres unum sunt, sed tres unus non sunt; quia, si tres unum non essent una essentia trium non esset, et si tres unus essent non tres essent. Idcirco tres unus non sunt, ne substantia dividatur; et tres unum non sunt, ne personae confundantur. Quod ergo Pater est, Filius est; quia una
Abbreviated transcription (Latin):
est ds. Toca enim ditas in patre. &
tota in filio. & tota in sp̃u scõ. nec
minor in patre solo. quam simul
in patre & filio & sp̃ũ sco. Similit̃ &
de filio & de sp̃u sc̃o. intelligendũ
est. Ynum nomen solum est. quod de
singulis singularit̃ dicit᷑. in sũma
tamen non singularit̾ sed plura¬
lit̾ ꝓnuntiatur. cum tam̃ ad sub¬
stantiam dicat᷑ dicit᷑ namq pat̾
sc̃s est ꝑsona. & camen simul dici
solum ex his quȩ ad substantiã di¬
cuntur de singulis singularit̃ dr̃.
in summa tam̃ non singulariter
sed pluraliter ꝓnuntiatur. Que

Expanded text:
est Deus. Tota enim deitas in Patre, et tota in Filio, et tota in Spiritu sancto, nec minor in Patre solo, quam simul in Patre, et Filio, et Spiritu sancto. Similiter et de Filio et de Spiritu sancto intelligendum est. Unum nomen solum est quod de singulis singulariter dicitur; in summa tamen non singulariter, sed pluraliter pronuntiatur, cum tamen ad substus est persona; et tamen simul dici onae. Hoc enim solum ex his quae ad substantiam dicuntur de singulis singulariter dicitur. In summa tamen non singulariter, sed plur
Abbreviated transcription (Latin):
Ex his duo ad naturã ꝑtinent. duo
ad grãm. Ratio & creatura ad natu¬
ram ꝑtinent. aspiratio & doccrina
ad grãm. Propterea post hȩc in doc¬
trina aspicienda sunt. quȩ aucto¬
ritas ꝓbat. quia ratio humana ni¬
si uerbo dei fuerit illuminata. uiã
ueritatis uidere non pocest. Expli¬

Expanded text:
Ex his duo ad naturam pertinent, duo Ex his duo ad naturam pertinent, duo ad gratiam: ratio et creatura ad naturam pertinent; aspiratio et doctrina ad gratiam. Propterea post haec in doctrina aspicienda sunt quae auctoritas probat, quia ratio humana nisi verbo Dei fuerit illuminata viam veritatis videre non potest. P