comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non ui den tur sed creduntur
Pro di uersitate linguarum gen¬
tilium diuersis nominibus ad¬
pellantur. Vnam sane lingua
primitus fuisse didicimus
ante quam su perbia turris
illius post di luuium fabri¬
catae in diuersos signo rum
sonos huma num diui der&
so ci&a tem
Quae cumq autem illa lin¬
guac fuerit. quid adtin& quȩ¬
rere illa certe tunc loquebatur
adã & in ea lingua siadhuc usq
ꝑman& sunt istȩ uoces certi¬
culatae. quibus primus homo
animalibus terrestribus & cae¬
lestibus nomina imposuit.
Num igitur ullomodo credibile
ẽ in eadem lingua nomina pisciũ
non ab homine sed diuinitus insti¬
tuta. quae dõ docente. homo post¬
ea discer& Quod si ita &iam fac¬
tũ est. quare ita factũ e&̃. proculdu¬
bio mystica significatio resonar&.
sed credendũ est paulatim cogni¬
tis piscium. generib imposita NO
lunc aut̃ cum pecora &
bestiȩ & uolatilia ad hominẽ ad¬
ducta sun. ut eis adse congregatis.

Expanded text:
non uidentur, sed creduntur, non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis
Abbreviated transcription (Latin):
mons trans quanta sit laus oboe¬
dientiae quȩ aliene in oboedi¬
entiȩ penam potuit uirtute su¬
perare. Sed qũo cui adiutorio
ui deamus quare sit factum quod
adducte sunt adadam omnes
bestiȩ agri & omnia uolatilia
caeli ut eis nomina in poner&
Atq itt uelud necessitas orir&
crean di ei feminam ex eius
latere cum inter illa animalia
simile illi ad uitorium non fu¬
is s& inuentum
Vi d&ur enim mihi propter
ali quam significationem pro¬
ph&icam factum. sed tamen
factum ut res gesta confirmata
figurae interpretatione libera¬
relin quatur. Qui dest enim¬
hoc ipsum quod uolatilibus.
terrestribusq animantib non
&iam piscibus atq omnib nata¬
tilibus adam nomina inposuit
Si enim linguȩ humanȩ consu¬
lantur. sic ad pellantur hȩc
omnia quemad modum es ho¬
mines loquendo nomina in po¬
suerunt non solum hȩc quȩ sunt
inaquis & terris. uerum &iam
ipsa terru &aqua & caelum
& quaeuidentur incȩlo. & quae

Expanded text:
monstrans, quanta sit laus oboemonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare? Sed quoniam, cui adiutorio uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio liberarelinquatur. quid est enimhoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae
Abbreviated transcription (Latin):
geq afidelium mentibus repel¬
lendus est. Cum ergo quȩri¬
tur ad quod ad uitorium factus
sit ille sexus uiro diligenter
quantum ualeo cuncta con si¬
deranti non nisi causa prolis oc¬
currit utper eorum ftirpem ter¬
ra inpler&ur. Et non eo modo
procreatam quonunc ꝓcrean¬
tur homines. Cum in est pec
catilex in membris repugnans
legi mentis &iamsiꝑ dĩ gratiam
uirtute superatur. hoc enim eẽ
non potuisse creden dum eft
nisi incorpore mortis huus.
quod corpus mortuum est prop
na iustius quam ut non ad
omnem nutum seruiat cor¬
pus. id est suus fumulus ani¬
mȩ sicut dño suo d&rectauit:
ipsa seruire siue utrumq expa¬
rentib cre& ds̃ corpus excor¬
pore. animam &anima siue
alio modo faciatanimas non uti¬
que adopus in possibile nec mer
IA Utcum animu¬
pi&ate deo sub dita legem iftam
tis huius quam primus homo
accepit in poenam uicerit ipsu
pergratiam premiumq cȩlestȩ
percipiat. Maiore gloria de¬

Expanded text:
geque a fidelium mentibus repelgeque a fidelium mentibus repellendus est. Cum ergo quaeritur ad quod adjutorium factus sit ille sexus viro, diligenter, quantum valeo, cuncta consideranti, nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra impleretur; sed non eo modo procreatam, quo nunc procreantur hocati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est proptna iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum animpietate deo subdita legem istam rporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, de
Abbreviated transcription (Latin):
dibile uidextur primis hominib
talia fecisse corpora ut si non pec¬
cassent & morbum quendam quo
morirentur continuo concepis¬
sent eo nutu inperassent mem¬
bris quib f&us exoritur. quo pe¬
dibi cumambulatur ut neq
cumaredore semina r& neq: cum
dolore parer&ur. Nunc uero
trans gredien do prȩceptũ motũ
legis illius quȩ repugnat legimen¬
tis in membris concepte mortis
habere meruerunt. quem nuptiȩ
ordinant continentia choib&
& refrenat utquem ad mo dum
depeccato factum est suppliciũ
Sic de supplicio fiat merttum
factã itaq feminã uiro deuiro
in eosexu. in ea forma & diftinc¬
tione mem brorum qua faeminȩ¬
notȩ sunt quaepeperit chain &abel.
& om̃s fr̃s eorum ex quib om̃s ho¬
mines nascerentur. in quib. pepe¬
rit &iam seth ꝑ quem uentum est
ad abraham &ad populumisrł.
gentemq: omnib iam notissimã
gentibus. & ꝑ no ȩ filios om̃s gen¬
tes quis quis dubitauerint omnia
cogit nutare quae credimus lon¬

Expanded text:
dibile uideatur primis hominibus dibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum. Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione memnotae sunt; quae peperit Cain et Abel, et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nascerentur, in quibus peperit etiam Seth , per quem ventum est ad Abraham et ad populum Israel, gentemque omnibus jam notissimam gentibus, et per Noe filios omnes gentes; quisquis dubitaverit, omnia cogit nutare quae credimus, lon
Abbreviated transcription (Latin):
legi mentis meae qui a& si non¬
dum spiritale secd animale cor¬
pus erat . Non dum tamen
erat mortis huius dequa & cum
qua natisumus. Quid enim
Aliud nondicam nati sed om nino
concepti nisi egritudinem quan¬
dam inchoauimus quasu mus
necessario morituri. Neqͥ.
enim tam necesse eum ipsomor¬
bo mori. qui hi drops. uel sentec¬
ticus. uel elephantiosus factus fu¬
erit. quã eũ quihoc corpus habere
cȩperit in quo oms homnes natura
sunt filii ire quia hoc nonfec̾ nisi
poenapeccati Quȩcũ ita sint cur
non credamus illos homnes ante
peccatũ. ita genitalib membris.¬
ad ꝓcreandos filios inperare po¬
tuisse sicut c&eris quȩ inqualib &
opera anima si neulla molestia.
& quasi pruritu uoluptatis mou&
Si eñĩ creator omp̃s in effabiliterq
laudandus qui & in minimis suis
operib magnus ẽ apib donauit
utsic operent᷑ generationem fili¬
orũ quemadmo dum cęre speci¬
em liquoremq mellis. cur incre¬

Expanded text:
legi mentis meae, quia, etsi nonlegi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membriseandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incre
Abbreviated transcription (Latin):
Nec ibi ait mor¬
tale sed mortuum quicm uis utiq
& mortale quia moriturum non
itaq credendum est fuisse illu
corpora sed lic&animalia non¬
dum spiritulia non tamen mor¬
tua id est quȩ necesse ess& ut mo¬
rirentur. quod eadiȩ factum est
qualignum contrau&ttum teti¬
gerunt sicut in ipsis noftris cor¬
poribus quȩdam prosuo modo
sanitas dicitur qua esi perturba¬
tu sic fuerit ut laetalis morbi
iam uiscera de pascatur. quod
in specto medici morte im mi¬
nere pro nuntient.
Mortale
utiq corpus &iam tunc dicit᷑
sed ali ter quam cum ess& sanũ
quam uis quandoq sine dubio
moriturum ita illi homines¬
animalia quidem corpora geren¬
tes sed non moritura nisi pec cas¬
sent. Acceptura autem ange¬
licam formam caelestemq
qualitatem moxubi praecep¬
tum trans gressisunt eorum mẽ¬
bris uelut aliqua egrttu do l&a¬
lis mors ipsa concepta est muta¬
uitq: illam qualitatem quacor¬
pori sic dominabantur ut non
dicerent. Video aliam legem
in membris meis repugnantem

Expanded text:
nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi hominealia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem
Abbreviated transcription (Latin):
qui fecit abinitio masculum & femi¬
nam fecit eos. & dixit. ꝓpter hoc
dimittit homo patrem & matrem
& adherebit uxori suae. & frunt duo
incarne una. Uthinc intellegere¬
mus propter extasin quae prȩces¬
serat in adam hoc eum diuinitus se¬
tam quam propheta dicere potu¬
isse. Sediam iste huius libri finiri¬
terminus plac&. ut ea quae secunt᷑¬
ab alio exordio renouent intenti¬
AM QUIDEMI ORDO IP¬
se uidetur ex poscere ut depecca¬
to primi hominis disseramus
Sed quia decarne muli eris quẽ¬
am modum facta sit scriptu¬
ra narrauit tacuit enim deani¬
ma multo magis nos fecit in¬
tentos. ut dehoc diligentius dis¬
seramus. quonam modo refelli
possint siue non possint. ꝗuicre¬
dunt animam deanima homi¬
nis. sicut de carne carnem fieri.
aparentib infilios utriusq rei
trans fusis seminib. Hinc enim
primitus adhoc mouentur ut
dicant. quod unam animam ds̃
fecerit. quam sufflauit in faci¬
em hominis quem depuluere

Expanded text:
qui fecit ab initio masculum et femiqui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntuab alio exordio renouent intentiIam quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur, ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere
Abbreviated transcription (Latin):
nia quae ad ipsius seminis aduen¬
tum uel pronuntiandum. uel ad¬
nuntiandum inrerum natura
pra&er usitatum naturae cursũ
mirabi liter facta sunt ministran¬
ubiq creator uel reparator cre¬
aturarum nonsit. nisi qui plan¬
tatore uel rigatore quolib&
solus incrementum dat ds
obdormir&. recte intellegitur
ad hoc inmissa ut &ipsius mens
per extasin pasticeps fier&
tam quam angelicȩ curiae . &
intrans inscũ arium dĩ intelle¬
ger& in nouissima. Deniq e
uigilans tam quam proph&ia¬
plenus cum adse ad ductam
mulierem suam uider&. eruc¬
tuauit continuo quod magnũ
sacramentum commendat apostolus
hoc nunc os ex ossib meis. & caro de
carne mea. Haec uocabitur mu¬
lier. quõ deuiro sumpta est. Pro¬
hoc relinqu& homo patrẽ suum
& matrem suam & adherebit uxo¬
ri suae &frunt duo in carne una
Quae uerba cum primi hominis fu¬
isse . scriptura testatur. Dns tam̃ nota¬
ineuangelio. dm̃ dixisse declara¬
uit. Ait enim. Non legistis quia

Expanded text:
nia, quae ad ipsius seminis aduennia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministranubique creator vel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat Deuobdormiret, recte intead hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophplenus, cum ad se adductam mulierem suam videret, eructuavit continuo quod magnum sacramentum commendavit Apostolus: Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Haec vocabitur virago, quoniam de viro sumpta est; hoc relinquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen ieuangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ficandã nonnaturali motu rerũ.
sed mirabiliter facta sunt eorũ
&iam causae indõ absconditȩ
fuerunt. Quorum siunum e¬
rat quod ta mulier facta est de
latere uiri & hoc dormientis
quae peripsum firma facta est
tam quam eius ossae firmata.
Illae autem propter ipsam in¬
firmus quia in locum costae
non costa sed caro compl&a est
Non habuit hoc prima rerum
conditio quando sexto die dic¬
tum est masculum & feminam
fecit eos. Ut femina omnino¬
sic fier& sed tantũ hoc habuit
quia & sic fieri poss&. Ne contra
causas quas uoluntate instituit
mutabili uoluntate aliquid facer&.
quid aũ fier& omnino aliud futarũ
ñ e& absconditũ erat indõ. qui uni¬
uersa creauit sed quo sic dicitur
absconditum ut in notescer& prin
cipib & potestatib in caelestib
Perecclesiam multi formis sapien¬
tiae dĩ probabiliter creditur.
sicut illud semen cui repromis¬
sum est dispositum perange¬
los in manu mediatoris. Sic om¬

Expanded text:
ficandam non naturali motu rerum, ficandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omninosic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditcipatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter creditur, sicut illud semen, cui promissum est, dispositum est per angelos in manu mediatoris, sic om
Abbreviated transcription (Latin):
sconditas quorundã factorũ cau¬
sas quas reb conditis non in seru¬
it easq impl& ñ illo opere pro¬
uidentiae quo naturas substitu¬
it ut sint. sed illo quo eas admi¬
nistrat ut uoluerit. quas ut uolu¬
it condidit Ibi ẽ & gratia per
quã salui fiunt peccatores. nam
qđ attin& ad naturã in qua sua
uolutate deprauatã recursum
tiã qua adiuuatur & instauratur
Neq enim desperandi sunt ho¬
mines in illa sententia in qua
scriptũ est: Omnesquiam¬
bulant in ea ñ reuestentur:
Dictum est enim. secundum
pondus iniquitatis suae ut qđ
s gratiae dĩ. Non exoperib
nefoste extollatur ꝓpter¬
ea mysterium gratiae huius.
apostolus absconditum dixit.
non inmundo in quo sunt abscon¬
ditae causales rationes omnium
rerum naturaliter oriturarum.
sicut absconditus erat lȩui in lum¬
bis abrahȩ. quando & ipse deci¬
matus est. sed in dõ quiun uersa
creauit. Quam obrem omnia
&iam quȩ adhanc gratiam signi¬

Expanded text:
sconditas quorundam factorum causconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum tiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, qsed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam signi
Abbreviated transcription (Latin):
omp̃s est. & hoc deuna quaeq re
intempore suo facit quod antea
in ea fecit ut possit. alius ergo ẽ
rerum modus quo illa herba sic
germinat. illa sic. illa a&as parit.
illa non parit. Homo loqui potest. fi¬
pecus non potest. Horum & tali¬
um modorum rationes non tan¬
tum in dõsunt. sed ab illo &iam
rebus creatis inditȩ ato concr&ȩ.
Vt autem lignum de terra aridũ¬
excisum aridum ꝑpolitum sine
radice ulla. sine terra &aqua re¬
pente floreat & fructum gignat.
ut periuuentam sterilis femina
insenecta pariat. ut asina loqua¬
tur. Etsiquid huius modi est.
dedit quidem naturis quas
creauit. ut ex eis & haec fieri
possent. Neque enim exeis
uel ipse facer& quod ex eis
fieri non posse ipse prȩfier&
Quõ se ipso non est nec ipse po¬
tentior. uerum tamen alio modo
dedit ut non haec haberent in
motunaturali. sed in eo quoita cre¬
ata essent. ut eorum natura uolim¬
tati potentiori am plius sub iace¬
r& Hab& ergo ds̃ inse ipso ab¬

Expanded text:
omnipotens est; et hoc de unaquaque re omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso ab
Abbreviated transcription (Latin):
Oms iste naturae usitatissimus cur¬
sus hab& quasdã naturales leges
suas. Scđm quas & sps̃ uitȩ quicre¬
atura ẽ. hab& quosdã app&itos su¬
os d&erminatos quod ã modo quos
&iam mala uoluntas ñ poss& exce¬
dere. Etelem̃ta mundi huius cor¬
porei habent definitã uim quali¬
tatemq suã quid unũ quodq ua¬
leat ł non ualeat. quid dequo fie¬
ri possit ł ñ possit ex his uelut
primordiis rerũ omã quae gignun¬
tur suo quȩq tẽpore exostus pro¬
cessusq sumunt finesq. & decessi¬
ones sui cuiusq. generis. undefit
ut degrano tritici non nascatur
faba uel defaba triticum uel de
pecore homo: aut de homine
pecus. super hunc autem motum
cursumq rerum naturalem potes¬
tas creatoris hab& apud se posse
dehis omnib facere aliud quã
eorum quasi seminales rationes
habent. non tamen id quod ineis
non posuit ut dehis fieri uel ab ip¬
so possit neq enim potentia te¬
meraria. sed sapientiae uistute

Expanded text:
Omnis iste naturae usitatissimus curOmnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute
Abbreviated transcription (Latin):
Cum hic dñs defamula nascere¬
tur. ibi deseruo famula forma
uirginis creare. sed qui poss&
ostendere incorpore suo. hoc
se iterum fecisse quod factum
est. ut ilius in matris corpore osten¬
dit nihil pudendũ eẽ quod castũ
ẽ. Quod si queritur quomodo se
habeat causalis illa conditio in qua
primũ ds̃ hominẽ fecit adimagi¬
nẽ & similitudinẽ suã ibi quippe
& hoc dictũ ẽ masculũ & feminã
fecit eos. utrũ iam illa ratio quã
mundi primis operib: concreauit
atq creauit ds̃ idhabebat ut scđm
eam iam necesse e& ex uiri latere
feminã fieri. An hoc tantũ habebat
ut fieri possit. Utaũ fieri necesse
e& nonibi iam conditũ. sed in lõ erat
absconditũ. Si hoc ergo queritur.
dicã quid mihi uid& sine adfirman¬
di temeritate. Qđ tam̃ cum dixe¬
ro fostasse prudent̃ ista consideran¬
tes quos iã xp̃iana fides imbuit. &iã
sinunc primitus ista cognoscunt
dubitandũ non eẽ iudicabunt.

Expanded text:
cum hic dominus de famula nascerecum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaruirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est. Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt.
Abbreviated transcription (Latin):
nis factum non nouimus. quan¬
do creanti dõ quem admodum
angeli seruiant ignoramus. qui
nec arborem ex arboris surculo
inrobore ali eno factam nosse
possimus. si &ista dõ creanti quẽ¬
admodum agricolae seruiant
similiter nesciremus. Nullo mo¬
do tamen dubitamus & hominũ
& arborum nonnisi dm̃ esse creasRe¬
torem. fideliterq credamus¬
factam faeminam ex uiro. Nul ang
sit perangelos in opere crea¬
toris. Sicut fideliter credi¬
mus &iam uirum factum ex
faemina nullo interueniente
concubitu. cum semen abrahae
dispositum est perangelos in
manu mediatoris. Utrumq
infidelib incredibile ẽ. Fidelib
autem cur adrei geste propri¬
&atem quod dexp̃o factum ẽ
& tantum ad figuratam signifi¬
cationem quod de ȩua scriptũ
est credibile uideatur. Anue¬
ro sine cuiusquam concubitu
uir exfemina fieri potuit. fȩmi¬
na exiuro non potuit. & uirgina¬
lis utcruor unde uir fier& ha¬
bebat. uirile autem latus unde
femina fier& non habebat

Expanded text:
nis factam non nouimus, quannis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse cretorem fideliterque credimufactam feminam ex uiro nullo intsit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat,
Abbreviated transcription (Latin):
quae tamen ess& ei similis ut sexu
tantum discerner&ur.
mus creationis huius similitu¬
dinem qua mulier deuiri latere
facta est. nec possumus in ueni¬
re non obaliud. nisi quia homi¬
nes quem ad modum operentur
in hac terra nouimus. Quem ad¬
modum aũ angeli in hoc mundo
quodammodo agricolentur non
utiꝙ nouimus
Nam profecto
siremota hominum industria
fruticum genus naturae cursus
operar&ur. nihil aliud nossemus
quã ex terra nasci arbores & her¬
bas ex earũ seminib ab eis ididem
interrã cadentib num quid in¬
notescer& nobis quidualer& ut
ce ꝓpria poma postar& aliena &
coalescentae unitate. iam sua hȩc
peragricolarum opera didicimus.
cum ipsi creatores arborum nullo
modo essent. sed naturae cursũ
dõ creanti suum quod dam offi¬
cium ministeriumq praeberen.
Nequa quam enim quic quam
pereorum opera exister&. si hoc
in dĩ opere intimcc naturae ra¬
Quid enim
mirum si hominem ex ossae homi¬

Expanded text:
quae tam esset ei similis, ut sexu quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret ice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae raquid ergo mirum, si hominem ex osse homi
Abbreviated transcription (Latin):
medendi potest. Quale itaq
ministeriũ dõ ex hibuerint an¬
geli in illam mulieris formati¬
onem quis audeat ad firmare:
Cestissime tamen dixerim sup¬
plementum illud carnis incostȩ
locũ. ipsiusq feminȩ corp. & ani¬
mã conformationẽq membrorũ
omã uiscera. sensus oms & quic¬
quid erat quo illa creatura & ho¬
mo. & femina erat. nonnisi illo
opere di factũ quod ds̃ non per
angelos. sed persem &ipsum non
operatus est & dimisit. sed ita
continuanter operatur . ut nec
illarum aliarum rerũ. nec ipso¬
rum angelorum natura subsis¬
tat sinon oper&ur Sed quõ
carnem anima tã atꝙ sentien¬
tẽ quantũ naturam rerum ꝓ
humano captu experiri potu¬
imus. non nouimus nasci. nisi
aut existis tam quam materia¬
lib elementis. hoc est aqua &
terra. Aut ex frutectib uel
lignorum fructib. uel &iam
ex carnib animalium sicut in¬
numerabilia genera uermium
Aut ceste ex
concubitu parentum. nullam
autem carnem natam scimus
ex carne cuius lib& animantis

Expanded text:
medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur. Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis,
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim incipient mori sede¬
runt aequales angelis dĩ. Hinc
uero cum inplenda ess& homi¬
nibus terra & eam propter cog¬
nĩtionis artiorem necessitudinẽ
& unitatis uinculum maxime
com mendandum exuno oporte¬
r& in pleri propter quid aliud
secundum ipsum qui &us est fae¬
mineus sexus aduitor nisi ut se¬
rentem genus humanum natura
muliebris tam quam terrȩ fecun
nes tius meliusq credatur ita
fuisse tunc illorum hominum
corpus animale confututorum
in paradiso non dum mortis lege
dam natum. Ut non haberent
ad p&itum carnalis uoluptatis
qualem nunc habent ista corpo¬
raquȩ iam ex mortis propagine
ducta sunt. Neq enĩ nihil est in eis
factum cum deligno ꝓhibito edissent
quando quidem ds̃ dixerat nonsi e¬
deritis morte moriemn. sed quadiȩ
ȩderitis morte moriemin: ut hoc ipsũ
in eis illa facer& dies qđ apostolus ge¬
mitdicens. Con delectorlegidĩ scđm
interiorem hominem ui deo autem
aliam legem in membris meis repug¬

Expanded text:
non enim incipient mori, sed enon enim incipient mori, sed erunt aequales Angelis Dei : hic vero cum implenda esset hominibus terra, et eam, propter cognationis arctiorem necessitudinem et unitatis vinculum maxime commendandum, ex uno oporteret impleri; propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adjutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris, tanquam terrae fecundnestius meliusque credatur, ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso, nondum mortis lege damnatum, ut non haberent appetitum carnalis voluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae jam ex mortis propagine ducta sunt. Neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibite edissent: quandoquidem Deus dixerat, non, Si ederitis, morte moriemini; sed, Quo die ederitis, morte moriemini : ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod Apostolus gemit dicens, Condelector legi Dei secundum interiorem hominem; video autem aliam legem in membris meis, repug
Abbreviated transcription (Latin):
qui morientibus succederent quȩ¬
rer&ur ut autem ꝑ duos homi¬
nes terram inpler&ur quomodo
ipsi nisi gignendo officium soci¬
&atis inplerent. anuero iaquis
cecus est mente ut noncernat.
Quanto terris ornamento sit ge¬
nus humanum &iam cum apau¬
cis recte laudabiliterq uiuatur
quantum q ualeat ordo rei publi¬
ce in cuiusdam pacis terrenae
uinculum cohercens &iam pec¬
catores. neq enim tantum de¬
prauati sunt homines ut non
&iam tales pecoribus & uolati¬
lib Ante cellant. quorum tam̃
omnium generib hanc infimã
mundi partem prosui loci deco¬
ratam quem non considerare
delect&. Quis autem ita sit
excors ut put& minus eam or¬
nari potuisse siiuistis non mo¬
rientibus in pler&ur. NAm
quia numero sissima est su per¬
na ciuitas angelorum. ideo
non recte conubio copularen¬
tur nisi morirentur. Hanc
quippe nu mero sitatem perfec¬
tam &iam in resurrectione sco¬
rum angelis sociandam dñs
presciens ait. In resurrectione
neq nubent. neq uxores ducent

Expanded text:
quae morientibus succederet, quaereretur: ut autem per duos homines terra impleretur, quomodo ipsi, nisi gignendo, officium societatis implerent? An vero ita quis caecus est mente, ut non cernat quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque vivatur; quantumque valeat ordo reipublicae, in cujusdam pacis terrenae vinculum coercens etiam peccatores? Neque enim tantum depravati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et volatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam, quem non considerare delectet? Quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si justis non morientibus impleretur? 15. Nam quia numerosissima est superna civitas Angelorum, ideo non recte connubio copularentur, nisi morerentur. Hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum Angelis sociandam Dominus praesciens ait, In resurrectione neque nubent, neque uxores ducent;
Abbreviated transcription (Latin):
in eorum contraria ꝑ nicttercur¬
rant. & enim sicut exorrens aua¬
ritiam fit profusus Aut exor¬
rens luxuriam fit auarus aut in¬
Notio qui &us fit cuius pigritiam repre¬
henderis aut cuius in qui &udinẽ
piger aut qui repre hensus o disse
feceperit audatiam suamad timi¬
ditatem suam aut quitimi dus non
esse conatur tam quam abruto
uinculo fit temerarius dum non
ratione sedopinione crimina
mentiuntur. ita dum nesciunt
homines quid in adulteriis &
fornicationib diuino iure dã¬
n& ur &iam causa procreandi¬
lise coniugalem concubitum d&es¬
onubutantur. quod qui non faciunt sed
tamen fecunditatem carnis prop¬
ter successionem mortalitatis
diuinitus datam sentiunt nec
ipsi putant primos illos homines
potuisse concumbere nisi prop¬
ter peccatum quod ad mise¬
rant morituri gignendo requi¬
rerent suc cessores. nec adten¬
dunt. Si recte potuerunt suc¬
ꝑfcessores quȩri morituris multo
rectius socios quaeri potuis se

Expanded text:
in eorum contraria perniciter curin eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur. Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc autem tri pertitum est fides.
proles sacramentum infide adten¬
ditur ne preter uinculum coniu¬
gale cumaltera uelcum altero con¬
cubatur. in prole utamanter sus¬
cipiantur. Benigne nutriant᷑
religiosȩ edocentur. insacramen¬
to ut coniugium non separ&ur
Etdimissus aut dimissa nec cau¬
sa prolis alteri coniugatur
Hȩc est tam quam regula nup¬
tiarum quauel naturȩ decoratur
fecunditas uel in continentiae
regitur prauitas. Unde quia
satis disseruimus in eo libro
quẽ debono coniugali nuꝑedi¬
dimus ubi & continentiam ui¬
dualem & excellentiã uirgina¬
lem prosu orum graduum dig¬
nitate dis tinximus diutius hic
stilus nr̃ hic non est occupandus.
nunc enim quȩrimus cui aduito¬
rio mulier facta sit uiro si eis ad
gignendos filios misceri sibim&
in para diso non licebat. qui enĩ
hoc sentiunt forte peccatum esse
omne concubitum putant. dif¬
ficile est aũt utdum peruerse
homines uitia deuitant non

Expanded text:
hoc autem tripertitum est: fides, hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus. Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non
Abbreviated transcription (Latin):
tarentur. Non itaq uideo ad
quod aliud adiutorium muli er
factasit uiro. sigenerandi causa
sub trahitur. quae nihil homi¬
nus quare subtrahatur ignoro.
Un de enim magnum magniq:
honoris meritum apud dm̃ fi¬
delis & pia uirginitas hab&
Nisi quia ifto iam tem pore con¬
tinendi ab am plexu cum exom¬
nibus gentibus ad inplendum
scõ rum numerum largis si mu
supp&at copia percipien de
sordide uoluptatis libido non
sibi uindicat quod iam suffici¬
postulat deniq utriusq sexus
infirmitas propendens in ruina
turpitu dinis recte excipitur ho¬
nestate nuptiarum ut quod su¬
nis esse poss& officium sit egro¬
tis remedium. Neq enim quia
in continentia malum est ideo
conubium uel quo in continen¬
ter copulantur non est bonum
immo uero non propter illud
malũ culpabile est hocbonum
Sed ꝓpt̃ hoc bonũ ueniabile ẽ illud
malũ quo id qđ bonũ habent nup¬
tiȩ. Et quod bonȩsunt nuptiȩ pec¬
catumesse num quam potest

Expanded text:
tarentur! Non itaque uideo, ad tarentur! Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non sibi uindicat, quod iam sufficiessitudo? denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest.
Abbreviated transcription (Latin):
habuis se qui ahoc scriptura ñ dix.
quam uis & decȩli batu eius nihil
dixerit quid de enochresponde¬
bit qui filiis genitis dõ placens non
mortuus sed trans latus est. Cur
ergo &adam & eua siuste uiuentes
aastȩ filios procreassent non eis
possent trans latione. non mor¬
te succedentibus cedere. Nam
si enoch. & helias in adam mor¬
tui mortisq: propaginem in car¬
ne gestantes quod debitum ut
soluant creduntur &iam redi¬
turi ad hanc uitam. Et quod¬
Et quod
tam diu dilatum est morituri.
Nunctamen in alia uita sunt
ubiante resurrectionem carnis
ante quam animale corpus
inspiritale mutetur. Nec mor¬
bo. nec senectute deficiunt
quanto iustius atq probabi¬
lius primis illis hominibus pres¬
tare tur sine ullo suo parentum¬
que peccato uiuentibus utin
meliorem aliquem statum filiis
genitis cederent.
Vnde saecu¬
lo finito cumom ni posteritate
scõrum inangelicam formam
non per carnis mortem. sed per
dĩ uirtutem multo felicius mu¬

Expanded text:
habuisse. quia hoc scriptura non dixit, habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius mu
Abbreviated transcription (Latin):
hinc ad meliora trans ferri
non permortem sed perali¬
quam commutationem aut
illam sum mam qua receptis
corporibus fient sci sicut angeli
in caelis aut si illam dari nono¬
port& nisi omnibus simul in
Rec uli fine aliqua inferiore
quam illa erit quȩtamen habe¬
r& meliorem ftatum quam
uel hoc corpus hab& uel illu
&iam quaeprimitus facta sunt
uiri exlimo terrȩ mulieris ex
uiri carne neq enim arbitran¬
dum est heliam. uel sic esse
iam sicut erunt scĩ quan doper¬
acto operis die denarium sunt
accepturi pariter uel sic quem¬
ad modum sunt homines qui
ex ista uita non dum emigru¬
runt dequa ille tamen. non
morte sed trans lationemi griuut
iam utique aliquid melius ha¬
b& quam in hac uitu poss&
Quam uis non dum habeat
quod ex hac uita rectȩ gestu
infine habiturus est pronobis
meliora prouiderunt. nesine
nobis perfecti perficerentur
aut si quis quam putat hoc he¬
liam mereri non potuisse si
duxiss & uxorem filios que
pro creass& creditur enĩ non

Expanded text:
hinc ad meliora transferri hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homex ista vita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migravit . Jam itaque aliquid melius habet, quam in hac vita posset; quamvis nondum habeat quod ex hac vita recte gesta in fine habitumeliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non
Abbreviated transcription (Latin):
iumento indiger&ur &sio¬
pus ess& melius adiutor
masculus fier& hoc & deso¬
latio dicipotest sisoli tu dinis
fortas se te debat quanto enĩ
congruentius ad conuiuendũ
& con lo quendum duo mihi pa¬
riter quam uir & mulier ha¬
bitarent quod si o porte bat
alium iubendo alium oboedi¬
endo pariter uiuere necon¬
trariȩ uoluntates pacem co¬
habitantium perturbarent
nec ad hoc retinendum ordo
defuiss& quo prior unus alter
posterior maxime si posterior
expriore crear&ur sicut fae¬
mina creata est. Analiquis
dixerit decosta hominis dm̃
faeminam tantum non &iam
mas culum si hoc uell& facere
potuisse qua propter non inue¬
nio ad quod ad uitorium muli¬
er facta sit uiro. si pariendi cau¬
sa subtrahitur. Nam si paren¬
tes filiis suis caedere ex hac uita
oportebat. utita omne huma¬
num genus perdeces siones &
suc cessiones certu nu merositate
in pler&ur. Potuerunt &i¬
Am homines genitis fili is perfec¬
taque humani offitii iustitia

Expanded text:
iumento indigeret, et, si oiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur. Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia
Abbreviated transcription (Latin):
quen dam in suogenere ftatum
utperannos quadraginta nulla
u& ustatis d&rimentu pateren¬
tur. Cur ergo noncoierunt¬
nisi cum exissent deparadiso
cito responderi potest
Quia mox creatu muliere
prius quam cohirent factaest
illa trans gressio cuius merito
in mortem deftinati &iam deloco
illius felicitatis exierunt non
enim scriptura tempus ex pres¬
sit quantum inter fuerit inter
eosfactos & exeisnatum. cain.
potest &iam dici quia non dum
ds̃ iusserat utcoirent. Cur
enim non adhanc rem diuinu
ex pectar&ur auctoritas ubi
nulla concupiscentia tam quã
stimulus in oboedientis carnis
urguebat ideo autem hoc non
iusserat ds̃ quia secundum suã
prescientiam disponebat om¬
niu inqua & eorum casum pro¬
cul dubio praesciebat unde
iam mortale genus propagan¬
dum ess& humanum
Aut si ad hoc ad iutorium
gignen di filios non est facta
mulier uiro ad quod ergo
ad iutorium facta est sicut
simul operarentur terram
non dum erat labor utad¬

Expanded text:
quendam in suo genere statum, quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunnisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut ad