comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sac̾mentũ altaris. ꝑ bapt̾ abluimur .i. mundamur a uitiis. ꝑ sacͥmen¬
tum altaris: reficimur bonis. Et hec duo suit principalia sac̾menta quib
⁊ a malis homo lib̾atur: ⁊ bonis impletur. Et qr non possunt refici corda nͥ
prius mundata fuerint. p̃cedit bapt̾. Sequitur ꝯmunicatio altaris. que
datum. Et sicut manna non fuit datum nisi posł transitũ maris .r. uͥ egip¬
na dñci corꝑis. ⁊ sicut illi pane illo corꝑali ꝑuenerunt ad t̾ram ꝓmissionis:
ita ⁊ nos ꝑ desertũ huiꝰ scłi ꝑ agrantes. ad t̾ram uiuentuĩ hoc celesti pane
ꝑducimur. Uñ ⁊ iaticũ appellatur. De hoc pane dicit ꝓpħa. Parasti mensã¬
melchisedech oblatis. Unde ambrosius. Intellige anteriora esse misteria
ubi institutio huiꝰ sacramenti pͥmum facta fuit. Causa institutiõis. uͥ ẽẽt
remedium ꝯtra rediuiua peccata. Sicut .N. necessaria nobis fuit illa ma¬
nifesta pͣsentia ihu xp̃i. qua cum hominib ꝯuersatus ÷. ut in ea posset fla¬

Expanded text:
sacramentum altaris. Per baptismum abluimur a vitiis; per sacramentum altaris reficimur. Et haec sunt duo principalia sacramenta quibus et a malis homo liberatur, et bonis impletur. Et quia non possunt refici corda nisi prius munda fuerint, praecedit baptismus, sequitur communicatio altaris, quaedatum. Et sicut manna non fuit datum nisi post transitum maris Rubri, ubi Aegypna Dominici corporis. Et sicut illi pane illo corporali pervenerunt ad terram promissionis, ita et nos per desertum hujus saeculi peragrantes ad terram viventium hoc coelesti pane perducimur. Unde et viaticum appellatur. De hoc pane dicit propheta: Parasti inMelchisedech oblatis. Unde Ambrosius: intellige anteriora esse mysteria ubi institutio hujus sacramenti primum facta fuit. Causa institutionis, ut esset remedium contra rediviva peccata. Si enim nobis necessaria fuit illa manifesta praesentia Jesu Christi qua cum hominibus conversatus fuit, ut in ea posset fla
Abbreviated transcription (Latin):
s fallitur. Ille potius e ꝯtrario mentit᷑. uerũ qͥ dicit: ꝙ putat falsum. Item
ligi. cũ intentio̾e fallendi que tc̃ inesł. uł postea aduenit. Quandoqn. cũ
qͥsqͥs aliqͥd ꝓmittit. ñ tc̃ uoluntatẽ ht̃ fallendi. It̾ aus. cũ causa humilitatis
m̃tiris. s anꝙͣ mentireris peccator non eras. mendax efficeris. Si enĩ te pec¬
mentiendum. Celare namq licet ueritatẽ ut non ꝓdat eũ qui queritur
ad occidendum: s negare non debet u̾tatem. Oppo̾itur sic ꝯtra illud. si
bona intentio ÷. bona ÷ oꝑatio s qui negat se uidisse illum. cũ tnͥ uid̾it:
bona intentio̾e fac̃: ut lib̾&e eum a moitei. Ad ꝙ pot᷑ dici. ꝙ nͣ debi dici bo¬
na intentio. illa q̃ non ÷ scd̾m scientiã. lic⁊ sit pia. ħ.i. deb⁊ hre bona

Expanded text:
ipse fallitur. Ille potius econtrario mentitur qui dicit verum quod putat falsum. Item ligi, cum intentione fallendi quae tunc inest vel postea advenit. non tunc habet voluntatem fallendi. Item Augustinus: Cum causa humilitatis mentiris, si antequam mentireris peccator non eras, mendacio reus efficeris. Si enim te pecmentiendum. Celare namque licet veritatem ut non prodat eum qui quaeritur ad occidendum; sed negare non debet veritatem. Opponitur contra illud: Si bona est intentio, bona est operatio; sed qui negat se vidisse illum, cum tamen viderit, bona intentione facit ut liberet eum a morte. Ad quod potest dici quod non debet dici bona
Abbreviated transcription (Latin):
s renouata: qr ꝑ pec̾m erant deleta. ħ sit illa decẽ mandata qͣ ⁊ moralia
dicunt᷑. nec sũt t̾minata in bege noua. ĩmo ꝑfectius adimpleta. figͤata ad
pleta: finem acceꝑunt. Inis decẽ pͣceptis dilectio dĩ ⁊ ꝓximi imꝑatur. Ta
que in pͥma tabula ad dilectionem dĩ. uii. alia que in scd̃a tabła ad di¬
lectiont̾ ꝑximi referunt᷑. ẜ Primũ pͣceptũ pͥme tabule. tale ÷. Audi¬

Expanded text:
sed renovata, quia per peccatum erant deleta. Haec sunt illa decem mandata quae et moralia dicuntur; nec sunt terminata in nova lege, imo perfectius adimpleta. Figurativa ad pleta finem acceperunt. In illis decem praeceptis dilectio Dei et proximi imperatur. Tria quae in prima tabula, ad dilectionem Dei; septem alia quae in secunda tabula, ad dilectionem proximi referuntur. Primum praeceptum primae tabulae tale
Abbreviated transcription (Latin):
pot̃ dici in is ta Cacceptiõe ꝙ eunde᷑ mͦ plus mͦ minus diligat. Ab et̃no e
in tp̃r futurum erat: ap̃ dm̃ psens erat. ⁊ tale᷑ eum diligebat qͥlis futurus erat.
ꝙ ap dm̃ futurũ non erat. ⁊ qualem in p̃sentia eũ ab et᷑ uo elegat . A us. plibͦ
de tnitate. absit ds̃ ut tp̾raliter alique̾ diligat. quasi noua dilectiõe q̃ in illo
an erat. ap̃ quẽ nec pͣt̾ita tͥnsierut᷑. ⁊ futura iam facta sut: qͥos scõs an mun

Expanded text:
i. Sed non potest dici in ista acceptione quod eumdem modo plus modo minus diligat. Ab aeterno enim in tempore futurum erat apud Deum praesens erat, et talem eum diligebat qualis futurus erat quod apud eum futurum non erat et qualem ideus autem absit, ut temporaliter aliquem diligat quasi noua dilectione, quae in ipso ante non erat, apud quem nec praeterita transierunt et futura iam facta sunt. itaque omn
Abbreviated transcription (Latin):
Tria sutͣ in qͥb ꝯsisł it sac̾mentũ reb. factis. dictis. Rebus. ut aqͣ. oleum. ⁊ similia.¬
factis. ut subm̾sio. insufflatio. dictis. ut inuocatio trinitatis. Hoc potͣ queri
cũ istis sac̾mentis p̃cipue ꝯsistat salus hõis. qͣre ab initio nͣ fuerut᷑ consti¬
tuta. ut ab initio ẽẽt sac̾mentu̾ bapt̾. sac̾mentũ ꝯfirmatiois. ⁊ c̾. Ad ꝙ pot᷑ dici
ꝙ sicuti paulatim c̾uit ꝑ intͣualla tempoꝵ agnitio fidi̾. ita ꝯgruebat ut tunc
sacmenta obscura ẽent. mͦ qr u̾tas in lucẽ uenãt manifesta. Cum n. cͥcu̾çisio
n actualia. fuer̃ sac̾mentoꝵ remedia. Pruis sacͥficia ⁊ hostia abel ⁊ noe ⁊ alioꝵ
fideliũ. postea ñ solũ sacͥficia. s ⁊ cͥcu̾cisio qͣ fuit tp̾r abrahe. imꝑata. 6o̾. in mo

Expanded text:
Tria sunt in quibus consistit sacramentum; rebus, factis, dictis: rebus, ut aqua, oleum; Tria sunt in quibus consistit sacramentum; rebus, factis, dictis: rebus, ut aqua, oleum; factis, ut submersio  seu immersio, insufflatio; dictis, ut invocacatio Trinitatis. Hic potest quaeri, cum in istis sacramentis praecipue constet salus hominis, quare ab initio non fuerint instituta, ut ab initio esset sacramentum baptismi, confirmationis, etc. Ad quod potest dici, quod sicuti paulatim crevit per intervalla temporum agnitio fidei, ita congruebat ut tunc essent obscura sacramenta; modo, quia in lucem venerat, manifesta. Cum enim circumcisio a peccata originalia et actualia fuerunt sacramentorum remedia. Prius sacrificia, ut hostia Abel, Noe et aliorum fidelium. Postea non solum sacrificia, sed etiam circumcisio, quae fuit tempore Abrahae imperata.
Abbreviated transcription (Latin):
redeat. necessaria sunt uisibilia. ꝑ q̃ erudit᷑ mens ad intelligendꝰ inuisibilia
bonũ ẽẽt. s. id solũ ꝙ ÷ sũmũ bonũ cũ aliis reb hoc supͣsit suũ bonũ. ut lapi¬
des. ligna. ut illud optiña an pecc̾m. ñ aliud optͣiuer& isi ut desid̾aret:
qr si desid̾aret. cognosceret suuĩ eẽ bonũ: si autẽ scir& suũ e̾e bonũ scira. ił¬
subicer& st ei. ⁊ ħ desid̾io ħ̾ret illud. qi tante lib̾tatis ÷ rõnalis c̾atura. ut
nũꝗͣ. poss illud bonũ hre nisi uolens. Un ip̃a sola in iuditiũ uenit s quꝑ
suꝑbiã homo illud bonũ amisit. ꝑ humilitatẽ recuꝑare aport& s ñ sufficit
inħ solũ humiliari ut subiciatur dõ. qr ⁊ hoc ans pecc̾m debebat. pꝰqͣ plꝰ facẽ
ut remouẽtur a mala ex̾citaciõe ⁊ suꝑflua :⁊ ex̾ceat se in bona. Iniłituit ds̃ sa¬
milia. Tria gͥ gn̾a excitacionũ sũt. Ynũ ad edificationẽ aĩe ꝑtini. scd̾m fouendũ

Expanded text:
redeat necessaria sunt haec visibilia, per quae eruditur mens ad intelligenda invisibilia.  quod sunt, sit suum bonum, ut lapidi, ligno; ut illud obtineret ante peccatum, non aliud oportebat, nisi ut desideraret, quia si desideraret, cognosceret suum bonum esse; si autem sciret suum bonum esse, sciret ilatura, ut nunquam possit illud bonum habere nisi volens. Unde ipsa sola in judicium venit. Sed per superbiam homo illud bonum amisit, per humilitatem recuperare oportet. Sed non sufficit 1099 in hoc solo humiliari ut subjiciatur Deo, quia et hoc ante peccatum debebat, post quod ut removeretur a mala exercitatione et superflua, et exerceret se in bona, instituit Deus samilia. Tria sunt genera exercitationum: unum ad aedificationem animae pertinet, secundum ad
Abbreviated transcription (Latin):
corpꝰ t̾m. aĩe uͦ ñ hñt qͥd faciant. Post de initiali timore supponit dicns.
s eũ potiꝰ timete qͥ pot̾ aũm ⁊ corpus in gehennã mitte̾. quẽ ñ ꝑciꝑ&. nͥ caritas¬
in eo ⁊ si nͣdũ ꝑfecta ẽẽt. Et ÷̃ notandũ ꝙ aliqnͣ in diuina scͥptura iste timor
appellat᷑ seruił. qr seruili ÷ affinis. qr ibi timore pene cessatur a malo ⁊ hic.
da suꝑ ꝑabolas dic̃ ꝙ ut̃q timor cessabit infuturo. Cui uidet᷑ ꝯtrariũ qd̾
Ni. timẽt ꝑfecti puniri gehennali pena. s seꝑari in p̾senti ꝑ aliꝗͣ. culpã.
Huo .it. ĩ ip̃o dõ attendẽt. maiestatẽ ⁊ pietatẽ. Ex maiestate: reuerentia.
Ex pietate: dilectio. Itaq maiestatẽ timebut .i. ei cũ reuerentia subditi
erut᷑. Sol queri utrũ in xͦ ut᷑q timor fu̾it. Efiliał in eo fu̾it ꝯstat: re

Expanded text:
on habent quid faciant . Post de initiali timore subjungit, dicens: Sed eum timete qui potest animam et corpus in gehennam mittere . Quem non pratametsi nondum perfecta esset. Et est notandum quod aliquando in divina Scriptura iste timor appellatur servilis quod servili sit affinis; quia utrobique timore poenae cessatur a malo opere; da super Parabolas dicit quod uterque timor cessabit in futuro. Cui videtur contrarium quod Non enim timent perfecti puniri gehennali poena, sed separari in praesenti per aliquam culpam. Duo enim in ipso Deo attendent, majestatem et pietatem; ex majestate reverentia, ex pietate dilectio. Itaque majestatem timebunt, id est ei cum reverentia subditi erunt. Solet quaeri utrum in Christo uterque timor fuerit. Quod filialis timor in e
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tñ ĩ illa uita meruerunt ad ꝑadisum reuocari. sic ⁊ caro peccati
̃ si remissis peccatis ho ĩ ea iuste uixerit ñ ꝯtinuo meret᷑ eam
stantiã ꝙͣ accepit cam a pͥmis parentib ibi extiterunt.s in illa particła
humanã. ꝙ ita pot᷑ ꝓbari. puer qͥ ea die morit᷑ qua nascit᷑ in illa statura
resurg& ꝗͣ habiturus erat si uiuer& usq ad plenã etatẽ. nulla egͥtu¬
sume̾ntur partes illiꝰ substantie s in se augm̃tarent᷑. sicͣ cosba de qua
facta ÷ multer. ⁊ sic̃ qͥnq panes eiu̾głici. nec tn̾̃ negamꝰ qͥn cibi ⁊ in hu¬
illa suꝑfluitas ñ erit in resurrectioe᷑ qr nͣ ÷ de u̾itate humane nat᷑e.

Expanded text:
iberati—non tamen in illa uita meruerunt ad paradisum reuocari, sic et caro peccati, etiamsi remissis peccatis homo in ea iuste uixerit, non continuo meretur eam stantiam quam accepit Cham a primis parentibus, ibi exstiterunt; sed in illa particulaatura resurget quam habiturus erat, si vixisset usque ad plenam aetatem, nulla aegritusumerentur partes illius substantiae, sed in se augmentarentur, sicut costa de qua facta est mulier, et sicut quinque panes evangilla superfluitas non erit in resurrectione, quia non est de veritate humanae naturae.
Abbreviated transcription (Latin):
actu. Duob tn̾ moĩs malũ d̾r. substantiue. ⁊ adiectiue. Ip̃a corruptio uł pͥ¬
natio boni q fit in aĩa. ñ solũ mala ÷ s ñ ip̃m malũ ÷ .i. malitia. ut in iusticia
⁊ similia. actio dr̃ mala. nũqͦ. sit ipm malũ. s mali exhibitio.
homo in se. peccat ⁊ in dm̃ ⁊ in ꝓximũ. Iilud ꝙ fit in dm̃ dr̃ delictũ. ut ꝑu¬
riũ. indigna participatio sac̾mentoꝵ. que pecc̾a in dm̃ dñr fieri. qi ĩ istis

Expanded text:
adjective. Ipsa corruptio, vel privatio boni quae fit in anima, non solum mala est, sed et ipsum malum, id est malitia, ut injustitia et similia. Actio dicitur mala, non quod sit ipsum malum, sed mali exhibitio.homo in se, in Deum, in proximum. Illud quod fit in Deum, dicitur delictum; ut perjurium, indigna participatio sacramentorum, quae peccata in Deum dicuntur fieri, quia in istis
Abbreviated transcription (Latin):
sibi attͥbuit. Scd̾a cũ credit adõ ee̾ datũ. s ñ ꝓsuis m̾itis. Tcia cũ iactat se¬
h̾r̾e ꝙ nͣ h̾t. Quarta cũ cet̾is despectis singłarit᷑ uult uid̾i. ħultima sp̾es ui¬
cinuis ꝓximat diabolo. qͥ pͣ angłis eeͣ uoluit. Ex suꝑbia pͥmo loco nascitur in¬
uidia. que ÷ odiũ aliene felicitatis. Cumi. suꝑbus uideat ꝓxinũ in eodem
bono eqͣlit᷑ uł pͣ se exaltatũ incipit inuide̾ illi. ⁊ t̾n ex leui iniuria incitat᷑
ad iracundiã erga ꝓximũ. Ira ÷ intͣni doloris impacientia. Ista tͥa int̾iori
tollit dm̃. Inudia ꝓximũ. Ira se ipsum. Denide seqͥtur accidia q̃ ÷ mentis
ꝯfusio. suit intͣna tristicia. ⁊ qr niens humana sine aliqͦ gaudio uiu̾e non
potͣ. amisso int̾iori euagatur ad ext̾iora. ꝙ facͣ auaritia. qͣ ÷ inmod̾atꝰ amor
ħndi. ⁊ cũ iam ext̾iorib delectetur. priꝰ delectat᷑ uitio. ꝙ ÷ ꝓximũ nature¬

Expanded text:
ctat habere quod non habet. Quarta, cum caeteris despectis, singulariter vult videri. Haec ultima species vicinius approximat diabolo, qui prae angelis esse voluit. Ex superbia primo loco nascitur invidia, quae est odium alienae felicitatis. Cum enim superbus videat proximum in eodem bono aequaliter vel per se exaltatum, incipit invidere illi, et inde ex levi injuria incitatur ad iram contra proximum. Ira est interni doloris impatientia. Ista tria omni interiori tollit Deum; invidia proximum; ira se ipsum. Deinde sequitur acedia, quae est mentis confusio, sive interna tristitia; et quia mens humana sine aliquo gaudio vivere non potest, amisso interiori evagatur ad exteriora, quod facit avaritia, quae est immoderatus amor habendi; et cum jam exterioribus delectatur, prius delectat
Abbreviated transcription (Latin):
Ita ⁊ in aliis. sicuti aliqͥs infirmꝰ. qͦtomagis infirmat᷑. tanto ampliꝰ sanitate
na nat᷑alia q̃ adhuc ht̃ aĩa. ut ro. ingeniũ memoria. ⁊c̃. tanto ampliꝰ dete¬
runt᷑. obtenebrantur. qͦ tomagis aĩa peccatis deformatur. In qua natura
utrũ in spu̾ali. an in corporali. uł inut᷑q. S ut iam diximꝰ ñ quelib
ꝙ in sola sp̾uali natura culꝑa uł pecc̾m ẽẽ: potͣ. nec negamus qͥn ⁊ incorporea

Expanded text:
Ita et in aliis. Sicut aliquis infirmus, quanto magis infirmatur, tanto amplius sanitate na naturalia, quae adhuc habet anima, ut ratio, ingenium, memoria, etc., tanto amplius deteruntur et obtenebrantur, quanto magis anima peccatis deformatur. CAPUT in spirituali, an in corporali, an in utraque. Sed, ut jam diximus, non quaelibet quod in sola spirituali natura culpa vel peccatum potest esse; nec negamus quin etiam in corporea
Abbreviated transcription (Latin):
malũ bonui: S bonũ qi hõ. malũ uͦ qi iniqus. Qd̾ gͦ dic̃ ꝙ malũ ÷ hominẽ esse.
aut ꝙ bonũ ÷ iniquũ eẽ. incidit in illud. Ue illis qͥ dicut᷑ bonũ ẽẽ malũ
malum eẽ bonũ. Hoc uidendũ ÷ utrũ mali actꝰ debeant dicipeccã uł ñ. Qiudã
dicũt ꝙ õs actꝰ indifferentes sut. ut nec boni uł mali dicantur qͣtũ ad se. s
dr̃ bonus actus qi fit bona intentio̾e: malꝰ qr sit mala intentiõ̾e. ut occidẽ
hominẽ zelo iusticit bonũ ÷ ex odio malũ ÷ ꝑ se nec bonũ nec malũ. Unͥ am¬
brosiꝰ. affectus tuus oꝑi tuo nom̃ imponit. Cui sententie ita opponut᷑ quidã.

Expanded text:
onum, quia homo, malum, quia iniquus. Qui ergo dicit quod malum est hominem esse, aut quod bonum est iniquum esse, incidit in illud, ut quis dicat: « Bonum est malum, et malum est bonum . Hic videndum est utrum mali actus debeant dici peccata, vel non. Quidam dicunt quod omnes actus indifferentes sunt, ut nec boni, nec mali dicantur esse quantum ad se, sed dicitur bonus actus, quia fit bona intentione, malus, quia mala intentione, ut occidere hominem zelo justitiae bonum est, ex odio malum est; per se nec bonum, nec malum. Unde Ambrosius: Affectus tuus nomen operi tuo imponat. Cui sententiae ita opponunt quidam:
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ m̾ita. in ilł oꝑat᷑ dsͣ sine nob̾. ĩ istis oꝑatur nob̾cũ. Ex timore qͥ ÷ initi¬
ũ sapientie. nascit᷑ humilitas. Ex spu pietatis mansuetudo nascitur. ⁊
ut Aus ait. seruił. mundanꝰ. intiał. filial. Seriuł ⁊ cessare a malo ꝓ pena
ab hõie ĩstanti. retenta tñ uoluntate mali. Mundanꝰ ÷ cessare a bono
sp̃ penã q̃ timet᷑ ab ho̾ĩe. ut in petro fuit. Est pͣterea timor diuinus
iste. Si autͣ tini adiuncta iocunditate boni. initiał ÷. ⁊ hic timor ÷ initiu̾
sapientie. qͣn hõ incipit saꝑe ⁊ gustare dm̃. ut timor ⁊ spes se inuice̾ comi¬

Expanded text:
. In illis operatur Deus sine nobis; in istis operatur nobiscum. Ex timore, qui est initium sapientiae , nascitur humilitas; ex spiritu pietatis mansuetudo nascitur; etuit: servilis, mundanus, initialis, filialis. Servilis est cessare a malo pro poena ab homine instanti, retenta tamen voluntate mali. Mundanus est cessare a bono propter poenam quae timetur ab homine, ut in Petro fuit. Et est praeterea timor divinus, iste. Si tamen timet adjuncta jucunditate boni, initialis est, et hic timo r est initium sapientiae, quando homo incipit sapere et gustare Deum, ubi timor et spes se invicem comi
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ ays. in libro de correctiõe ⁊ gr̾a. Sut oĩ hõi ista duo penalia. ignorantia
⁊ difficultas. ex ignorantia error ut ꝓb&. falsa ꝓ ueris. ex difficultate crucia¬
tꝰ ut resistente ⁊ torqͣnte dolore carnis uincłi ñ possit a libidi̾e tẽperare:
s pot̾ opponi cũ aĩa pueri nundũ aliꝗͥd uelit uł nolit. qͦmͦ ꝯcupiscentiã mali
hab. Uitiũ ÷ in ea ñ actꝰ. ꝙ ꝓbatur cũ uenit ad annos disc̾tiõis. Tc̃ it.9.¬
cupiscit malũ ⁊ dimittit bonũ: simiłr oppo̾itur. cũ nondũ aliqͥs debeat sci¬
re quomͦ ignorantiã ht̃. S sic̃ in ocło ceci in nocte uitiũ cecitatis ⁊ s nͣ appa
dũ appar&. s ueniente tẽpore qͦ deb̾&. bonũ ꝯcupisce̾ ⁊ malũ ignorare: ig¬

Expanded text:
Unde Augustinus in libro De correptione et gratia: Sunt omni homini ista duo poenalia: ignorantia et difficultas. Ex ignorantia error, ut probet falsa pro veris; ex difficultate cruciatus, ut resistente et torquente dolore carnalis vinculi non possit a libidine temperare. Sed potest opponi: cum anima pueri nondum aliquid velit vel nolit, quomodo concupiscentiam mali habet? Vitium est in ea non actus, quod probatur: cum venerit ad annos discretionis, tunc concupiscit malum et dimittit bonum. Similiter opponitur: Cum nondum aliquid debeat scire, quomodo ignorantiam habet? Sed sicut in oculo cnon apparet; sed veniente tempore in quo debet bonum concupiscere, malum ignorare,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ cͥcũcisiont᷑ auferut᷑. man&. tñ in eo que̾ genuerut᷑ cͥcumcisi qͦmodo ⁊ͣ pa¬
łea que oꝑe humano tanta diligentia seꝑatur. manet tn in fructu qͥ de
pͥmũ sũt gn̾ati. ¶ Pret̾ea sol queri qua iusticia teneatur pecco illo aĩa
innocens a d̾o c̾ata. cũ non sit in sua potestate illũ uitare. Non .n. ÷ in po¬
testate lib̾i.ar illud uitare ułñ. cũ ñdum utat᷑ lib̾o.ar. ⁊ cũ non sit
priꝰ in corpore illo.ꝙͣ. sit obnoxia pecco̾ illi. ꝙ ita soluit quidã. Id̾o aĩa
illa ꝗͣnis ex tͣcluce non sit. s nouit᷑ a d̾o c̾ata ⁊ munda. rea illiꝰ peccati :
qr cũ infunditur corpori. inuenit illud corꝑus aptũ ⁊ idoneũ ad peccan

Expanded text:
 circumcisionem aufertur, manet in eo quem genuerunt circumcisi? Quomodo etiam palea, quae opere humano tanta violentia separatur, manet tamen in fructu qui de primum sunt generati. Praeterea quaeri solet qua justitia teneatur peccato illo anima innocens a Deo creata, cum non sit in potestate sua illud vitare. Non enim est in potestatprius in corpore illo, quam sit obnoxia illi peccato. Quod ita solvunt quidam: ideo anima illa, quamvis ex traduce non sit, sed noviter a Deo creata et munda, rea est illius peccati, quia cum infunditur corpori, invenit illud corpus aptum ad peccandum et idon
Abbreviated transcription (Latin):
possit bonũ uelle. s ita ÷ hic. sic̃ ⁊ in ꝯpedito illo qui .s. ñ potͣ ambulare
in eodem sensu similit̾ non negamus de illo peccatore uł pagano uł quo uis
abio. quin possibile sit eum bonũ uelle. uł quin possit bonũ uelle. s ñ nͥ
cit᷑. aliud uelle bonũ. sic̃ aliud ÷ tinere simplicit᷑. aliud timere dm̃. aliud
amare. aliud dm̃ amare. timere ⁊ amare. simplicit᷑ ꝓlata: affectiones sunt.
Cũ ad̾itam̃to uirtutes sunt. uelle ÷ nob̾ ꝑ naturã: uelle bonum ꝑ gr̾am.
solũ bene s ⁊ male qͥsqͥs uti potͣ. ⁊ ideo uirtute nemo male utitur. qr
opus uirtutis ÷ bonus usus istoꝵ. quib ⁊ͣ non bene uti possumꝰ. In ne
sine illo recte uii̾e neq̃amus. bonus aut̃ usus eius iam uirtus ⁊ qͣ et
in magnis reꝑitur bonis. quib male nemo uti pot̾ ex hac auctoritate
appar& ꝙ uoluntas intͣ media bona sit. bona uoluntas intͣ magna bona

Expanded text:
possit bonum velle. Sed ita est hic sicut in compedito illo qui scilicet non potest ambulare In eodem sensu similiter non negamus de illo peccatore vel pagano vel quolibet alioquin possibile sit eum bonum velle, vel quin possit bonum velle; sed non nciter, aliud est velle bonum sicut est; aliud est timere simpliciter, aliud est timere Deum; aliud amare, aliud Deum amare. Timere et amare simpliciter prolata affectiones sunt, cum additamento virtutes sunt. Velle est nobis per naturam, velle bonum solum bene, sed et male uti quisque potest. Et ideo virtute nemo male utitur; quia opus virtutis est bonus usus istorum quibus et non bene uti possumus. In mesine illo recte vivere nequeamus. Bonus autem usus ejus jam virtus est, quae in magnis reperitur bonis quibus nemo male uti potest. Ex hac auctoritate patet quod voluntas inter bona media sit; bona voluntas int
Abbreviated transcription (Latin):
illa sacͥficia. cͥcu̾̃cisio abrahe. que imꝑata fuit que octaua die fiebat ⁊ lapideis
catũ. ꝙ a parentib ꝯt̾himus ꝓpagati in ꝯcupiscentia que. in parte illa magis
dñatur. ⁊ sig̾cat cͥcũcisio carnis ccũcisionẽ meutis qr mu̾datur aĩa a uitiis.
Octaua die io̾ fiebat. qi ꝑ octauã sigcatur resurr̾ que erit pꝰ hanc uitã que
uoluit᷑ .uii. dieb ⁊ ibi erit ꝑfecta cͥcũcisio qnͣ lib̾abit᷑ caro a seruitute cor¬
ruptiõis. Duplex itaq erat res illiꝰ sacͥmenti. c̾cũcisio a peccatis q̃ ÷ i aiã. et
cͥcu̾cisio ⁊ apeccõ. ⁊ ab oi̾ pena pecc̾i que erit in resurrectioe ⁊ in ai̾a ⁊ in corꝑe.
Constat itaq tres e̾e̾. ccũcisiones. pͥma ÷ sac̾mentũ. ⁊ due s̃ res illiꝰ sac̾menti

Expanded text:
illa sacrificia. Circumcisio Abrahae imperata fuit, quae octavo die fiebat, et lapideis catum, quod a parentibus contrahimus, propagati in concupiscentia, quae in parte illa magis dominatur, et significabat circumcisio carnis circumcisionem mentis, qua mundatur anima a vitiis. Octavo die fiebat, quia per octavam significatur resurrectio, quae erit post hanc vitam, quae volvitur septem diebus; et ibi erit perfecta circumcisio, quia liberabitur caro a servitute corrupti hominis. Duplex itaque erat illius sacramenti circumcisio a peccatis, quae est in anima, et circumcisio, et a peccatis, et ab omni poena peccatorum, quae erit in resurrectione, et in anima, et in corpore. Constat itaque tres esse circumcisiones: prima est sacramentum, et duae s
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ. nec tñ imũ sine alto eẽ pot Ita dicimꝰ ꝙ si hõ uł angls declinasset a
nialo: Hab̾et utiq m̾itũ⁊ ꝓfice̾t. s ñ in ħ ꝙ a malo declinar&e. suisꝰ ꝙ dech
uando amalo bonũ diliger&. ad ꝙ egebat g̾ra cooꝑante. Ad illd̾ uͦ primum
sufficiebat aduitoriũ c̾atricis gr̾e habebat᷑ .N. homo anͥ peccatũ ex lib̾o ar¬
bitͥo ⁊ ex illo adiutorio gr̾e. posse ñ peccare .i. uitare malũ. S ut diximus
egebat gr̾a cooꝑante ad bonũ faciendũ. Post lapsum uͦ ñ solũ cooꝑante .s¬
sꝰ g̾ra oꝑante gra eget. Oꝑans gr̾a fac̃ a peccatis surge̾. fac̾ ⁊̃ uelle bonum.

Expanded text:
bonum. Nec tamen unum sine altero esse potest. Ita dicimus quod si homo vel angelus declinasset a malo, haberet utique mando a malo bonum diligeret; ad quod egebat gratia cooperante. Ad illud vero primum sufficiebat adjutorium creatricis gratiae. Habebat enim homo ante peccatum ex libero arbitrio, et ex illo adjutori bonum. Post lapsum vero non solum cooperante, sed etiam operante gratia eget. Operans gratia facit a peccatis surgere, facit etiam velle bonum.
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ non alia posteris qr illud pecc̾m in ꝑadiso ꝯmissũ gͣuissimũ fuit.
qr ignorantia indux̾ eũ ad peccandũ nec fragilitas carnis. qr ante
peccatũ neutrũ in eo fuit. Unͥ adeo maximũ fuit illud peccatum¬
ꝙ ⁊ͣ naturã mutauit. Tota .i. nat᷑a hõis ꝑ peccatũ illud corrupta fuit
faciliore. potuit obseruantia custodiri. Nondũ uoluntati cupiditas

Expanded text:
 non alia, quia illud peccatum in paradiso commissum gravissimum fuit, quia non ignorantia induxit eum ad peccandum, nec fragilitas carnis, quia ante peccatum neutrum in eo fuit; unquod etiam naturam mutavit. Tota enim natura hominis per peccatum illud corrupta fuit.ndatum, quanto faciliore potuit observantia custodiri. Nondum voluntati cupiditas
Abbreviated transcription (Latin):
baptismo paruuloꝵ. Lecte ꝓfecto intelligunt᷑ an malignã diaboli ꝑsuasi¬
onr᷑ absł inuisse: cibo uetito atq usi fuisse ꝯcessis ⁊ pͣcipue ligno uite.
ueter alias penalitates ꝓ peccato illo incurrit hõ prnã de passione

Expanded text:
baptismo parvulorum: Recte profecto intelligitur ante malignam diaboli persuasibaptismo parvulorum: Recte profecto intelligitur ante malignam diaboli persuasionem abstinuisse cibo vetito, atque usos fuisse concessis, et praecipue ligno vitae; bero arbitrio. Praeter alias poenalitates pro peccato illo incurrit homo poenam de passione
Abbreviated transcription (Latin):
In pena huiꝰ peccati eiectus ÷ hõ. de ꝑadiso in locũ istũ miseriar̃ sicut
etͣnũ. ħ u̾ba uidentur uelle ꝙ si postea comediss nũꝙͣ moreret᷑. s ex a
re̾tur: Ad ꝙ d̾r. Si non pumiret᷑ ista pena .s. mortis. puniret᷑ gͣuiori
qr nũqͣ finirent᷑ miferie. que morte finunt᷑ mͦ. sic̃ ⁊ diaboli miserie¬
comediss. pꝰea ñ ꝯferret ei inmortalitatẽ. ⁊ sub tali sensu exponut u̾ba illa
ignea custodia. s. flãmeus gladius ⁊ u̾satilis. qui ministerio cherubin
uite. q̃ urunt ad tempꝰ s tͣnsitorie sũt. Cherubin plenitudo scientie sig¬
nficabat caritatẽ. Ad esum itaq ligni uite ꝑ t̾ͥbulatioe̾s multas.⁊ ꝑ cari¬
tatẽ q̃ ÷ plenitudo scientie pꝰ peccatũ redire fuit nece̾e cũ .N. cherubin c̃
flameo gladio sit añ hostium ꝑadisi. ñ pot̾ ho ad illd̾ ingͣdi nͥ tͣnsierit
ꝑ flameũ gladiũ. Sol q̃ri utrũ priꝰ de ligno uite comedissent. Aus de

Expanded text:
In poenam hujus peccati ejectus est Adam de paradiso in locum istum miseriarum, sicuaeternum. Haec verba videntur velle quod si postea comedissent, nunquam morerentur. Sed ex areretur? Ad quod dicitur si non puniretur ista poena, scilicet morte, puniretur graviori; quia nunquam finirencomedisset, postea non conferret ei immortalitatem; et sub tali sensu exponunt verba illa: ignea custodia scilicet flammeus gladius atque versatilis qui ministerio cherubin tis, quae urunt ad tempus, sed transitoriae sunt. Cherubin plenitudo sapientiae inificat charitatem. Ad esum itaque ligni vitae per tribulationes, et per charitatem, quae est plenitudo scientiae, post peccatum redire fuit necesse. Cum enim cherubim cum flammeo gladio sit ante ostium paradisi , non potest homo ad illud ingredi, nisi transierit per flammeum gladium. Solet quaeri utrum pr
Abbreviated transcription (Latin):
ñ sũt ħ s hoꝵ tñ similitudines. Consid̾at gͦ logica. sp̾es ⁊ gn̾a rerum.
Mathematice autͣ ꝓpͥum ÷ actus ꝯfusos inꝯfuse ꝑ rationẽ attendere.
u̾bi grͣa. In actu rerũ non inuenit᷑ linea sine suꝑficie ⁊ soliditate.
Nullũ .i. corpus sic solũmodo longũ ÷ ut latitudine uł altituduxẽ. ca¬
reat. s ĩ o̾i corpore ħ tria similia sut̃. rõ tñ attendit sine suꝑfidie ete¬

Expanded text:
 sed horum tamen similitudines. Considerat ergo logica species et genera rerum. Mathematicae autem proprium est, actus confusos inconfuse per rationem attendere: verbi gratia, in actu rerum non invenitur linea sine superficie et soliditate nullum enim corpus sic solummodo longum est, ut latitudine vel altitudine careat; sed in omni corpore haec tria simul sunt: rat
Abbreviated transcription (Latin):
.i. dõ. ydeis. ⁊ẏle. &. de incorporeis sub̾iis pura certaq cognitio. Imaginatio ÷
memoria sensuũ ex corporũ reliquiis inherentib aĩo pͥncipiũ cognit̾ioi̾s ꝑ se¬
Ium igit᷑ ut supͣdictũ ÷ ad mathematichã ꝓpͥe ꝑtineat abstractã
attend̾e qͣntitatẽ in partib qͣntitatis sp̃es eiꝰ quer̾e oport&. Quantitas
absłcta nicħ ÷ aliud qͣ. forma uisibilis scd̃ limam̃tarẽ dim̾sionẽ aĩo impͣssam.
qͣ ĩ imaginationẽ ꝯsistit. Cuiꝰ gemine fuit partes: una ꝯtinua ut arbor. lapis.
que magnitudo d̾r. Alia discreta. ut grex. ppłs. que multitudo appellat᷑. Rur
arithmetica speculatur. Illã aut̃ q̃ ad aliqͥd ÷ musica. In mobił magnitud̾is
geometͥca pollicet᷑ noticiã. Mobilis uͦ scientia astͦnomice discipline ꝑitiã

Expanded text:
 Deo, ideis, et hyle: et de incorporeis substantiis pura certaque cognitio. Imaginatio est memoria sensuum ex corporum reliquiis in haerentibus animo, principium cognitionis peum igitur, ut supradictum est, ad mathematicam proprie pertineat abstractam attendere quantitatem: in partibus quantitatis species ejus quaerere oportet. « Quantitas abstracta nihil aliud est nisi forma visibilis secundum lineamentarem dimensionem animo impressa, quae in imaginatione consistit, » cujus geminae sunt partes; una continua, ut arbor, lapis, quae magnitudo dicitur; alia discreta, ut grex, populus, quae multitudo appellatur. Rurper se est, arithmetica speculatur; illam autem quae ad aliquid est: musica. Immobilis magnitudinis geometria pollicetur notitiam. Mobilis
Abbreviated transcription (Latin):
aliꝰ parit᷑ impar. aliꝰ imparit᷑ par. Impar qͦ nu̾s. tres ht sp̾es. Prima ÷ pͥmꝰ
nes sut musice. mrundana. humana. Instrum̃tał.
Forundana alia in elem̃tis. alia in planetis. alia in tẽporib. In elementis
alia in poncłe. alia ĩ nũo. alia in mͣsura. In planetis. alia in situ. alia in motu.
alia in nat᷑a. In tẽporib alia in dieb uicissitud̾ie lucis ⁊ noctis. alia in mensib
crementis detͥmentisq lunarib. alia ĩ annis. mutatio̾e ueris ⁊ estatis. au¬
tupͥm ⁊ hremis. humana musica. alia in corpore: alia in aĩa. alia in conexii utꝰq:¬

Expanded text:
alius pariter impar, alius impariter par. Impar quoque numerus tres habet species. Prima est alius pariter impar, alius impariter par. Impar quoque numerus tres habet species. Prima est es sunt musicae: mundana, humana, instrumentalis. Mundana, alia in elementis, alia in planetis, alia in temporibus. Quae in elementis: alia in numero, alia in pondere, alia in mensura. Quae in planetis: alia in situ, alia in motu, alia in natura. Quae in temporibus; alia in diebus, vicissitudine lucis et noctis, alia in mensibus, crementis, decrementisque lunaribus; alia in annis, mutatione veris, aestatis, autumni, hiemis. Humana musica: alia in corpore, alia in anima, alia in connexu ut
Abbreviated transcription (Latin):
usica. ab aqͣ uocabłm supͣsit. eoꝙ nulla euphonia .i. bona sonoritas. sine hu¬
more fieri posset.
eomet̾a. mensura tre intͣpretat᷑. eo ꝙ hec disciplina pͥmũ ab egiptiis
reꝑta sit. quoꝵ tͣminos cũ nilꝰ inundatiõe sua limo obducer& ⁊ ꝯfun¬
deret limites. ꝑticis ⁊ funib t̾rã mensurare ceꝑut᷑. Peinde a sapientibus
de lege as troꝵ nom̃ supͣsit. as tlogia aut̃ dicta ÷ quasi sermo de asłs
disserens. Nomia n.lex. ⁊ logos sermo int᷑p̾tat᷑. Ita astͦnomia uidr te que de
lege astroꝵ ⁊ ꝯu̾siõe celi disserit. regioes. cͥculos. cursus. ortus. ⁊ occasus. sid̾m. et cur
unũꝙq ita uocet᷑ inuestigans. astrologia aut᷑ que astꝰ ꝯsid̾at scd̾ natiuitatis ⁊
mortis ⁊ quoꝵ lib&. alioꝵ euentiũ obseruantiã. que parti nat᷑alis ÷ partĩ suꝑsti
egͥtudo. tempestas. serenitas. fertilitas. ⁊ sterilitas. Suꝑsticiosan. continget

Expanded text:
st, ab aqua vocabulum sumpsit, eo quod nulla euphonia: id est, bona sonoritas: sine humore fieri potest.ae interpretatur, eo quod haec disciplina primum ab Aegyptiis reperta sit, quorum terminos cum Nilus inundatione sua limo obduceret, et confunderet limites, perticis et funibus terram mensurare coeperunt, deinde a sapientibus de lege astrorum nomen sumpsit, astrologia autem dicta est quasi sermo de astris disserens. Νὀμος enim lex et λόγος sermo interpretatur. Ita astronomia videtur esse quae de lege astrorum et conversione coeli disserit, regiones, circulos, cursus, ortus et occasus siderum, et cur unumquodque ita vocetur, investigans. Astrologia autem quae astra considerat secundum nativitatis et mortis et quorumlibet aliorum eventuum observationem qaegritudo, tempestas, serenitas, fertilitas et sterilitas. Superstitiosa in conting
Abbreviated transcription (Latin):
in oꝑatiõib que sp̃alit᷑ rationalib ꝯgruit. quib mathematica p̃ ÷̃ que si modũ
ñ excesserit᷑ bone sutͣ. ut inde non nut̾ͥatur cupiditas. un infirmitas fo¬
ueri debet. sic̃ lucanꝰ in laudẽ catonis refert. huic epule uicisse fam̃ magnaes¬
q penates submouisse. hyemẽ tecto. pͣtiosaq uestis hirsuta mͣbra suꝑ roma¬
⁊ aĩam ÷ illa nat᷑alis amicitia qua aĩa corpori nͣ corporeis uincłis. s affectibus
quib dã colligat᷑ ad mouendũ ⁊ sensificanduͣ ipsũ corpus scd̃ qͦ amicitiã nemo
carnẽ suã odio habuit. Qusica ħ ÷ ut amet᷑ caro. s plus spͣs. s ut foueat᷑ corpꝰ
ñ ꝑimat᷑ uͥtus. Musica instrum̃tał. alia in pulsu. ut fit in tympanis ⁊ cordis.
alia in flatu. ut in tibia. ⁊ in organis. Alia in noce ut in carminib ⁊ in canti¬
lenis. Tria qͦ sut gn̾a musicoꝵ. unũ ꝙ carmina fingit. Aluid ꝙ ĩstrum̃¬
tis agit᷑. Terciũ ꝙ instrum̃toꝵ opus corniq duudicat.

Expanded text:
tionibus: quae specialiter rationalibus congruit, quibus mechanica praeest; quae si modum non excesserint bonae sunt, ut inde non nutriatur cupiditas: unde infirmitas foveri debet. sicut Lucanus in laude Catonis refert. Huic epulae vicisse famem, magnique penates Submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis Hirtam membra super, Romaet animam: est illa naturalis amicitia qua anima corpori non corporeis vinculis, sed affectibus quibusdam colligatur ad movendum et sensificandum ipsum corpus, secundum quam amicitiam nemo carnem suam odio habuit. Musica haec est, ut ametur caro: sed plus spiritus, ut foveatur, corpus, non perimatur virtus. Musica instrumentalis: alia in pulsu, ut fit in tympanis et chordis; alia in flatu, ut in tibiis et organis; alia in voce, ut in carminibus et cantilenis. Tria quoque sunt genera musicorum: unum quod carmen fingit, aliud quod instrumentis agit, tertium quod instrumentorum opus carmenque dijudicat.
Abbreviated transcription (Latin):
sibiliũ imaginatioes descendut᷑. rursũq beatiores fiũt qnͣ ab hac distc¬
tio̾e ad simplice̾ nature sue fonte̾ colligentes. qͣsi qͦdam optunt fig̾e signo

Expanded text:
isibilium imaginationem descendunt: rursumque beatiores fiunt, quando se ab hac distracisibilium imaginationem descendunt: rursumque beatiores fiunt, quando se ab hac distractione ad simplicem naturae suae fontem colligentes, quasi quodam optimae figurae signo
Abbreviated transcription (Latin):
fusa ad uisibilia ħ q̃ ꝑ xxuii. qui solidꝰ numeruis ÷ ⁊ t̾rina dimersio̾e ad simi¬
litudine̾ corꝑis extendit᷑ figurant᷑ dispensanda ꝓ infinitas actioẽs dissipat᷑.
nas in sũmo apparet ut euident᷑ clareat ꝙ aĩa pꝰ huiꝰ uite tͣminũ qͥ ꝑ lxxx.¬
designat᷑ ad unitatẽ sue simplicitatis redeat. qua priꝰ discesserat cũ ad huma¬
nũ corpus regendũ descendebat. Qd aut̃ in lxxx. meta humane uite nat᷑a¬
locuti sumꝰ qͥdam intellig̾e̾ putãt. eum q ad diffe̾ntiã quaternarii corpo
Dic bis duo: fuit . iiͦiͬi. dicbis .iiͦiͬi. fuit uiii. dicbis uiii: fuit᷑ xui. dicbis xui:
fuit᷑ xxxii. Hic in qͣrto loco simiłr idẽ nũs .i. bmariꝰ a qͦ multiplicatio initium¬
supsit tͥ occurrit. idr̃q si ĩ infinitũ ꝓcesseris indubitant᷑ ꝯtingeret ut qͦrto
aꝑte ut puto quomͦ aĩe de intellectibilib ad intelligibilia degenerat᷑. qnͣ
apuritate simplicis intelligentie que nulla corpoꝵ fuscat᷑ imagine ad u¬

Expanded text:
i solidus numerus est, et trina dimensione ad similitudinem corporis extenditur, figurantur dispensanda, per infinitas actiones dissipatur. nas in sudesignatur: ad unitatem suae simplicitatis redeat, a qua prius discesserat, cum ad humanum corpus regendum descendebat. Quod autem in octoginta meta humanae vitae naturalocuti sumus quidam intelligendum putant: eumque ad differentiam quaternarii corporDic bis duo fiunt IV, dic bis IV, fiunt VIII; dic bis VIII, fiunt XVI: dic bis XVI fiunt XXXII. Hic in qsumpsit, tibi occurret: idemque si in infinitum processeris, indubitanter continget, ut semper aperte? ut puto, quomodo animae de intellectibilibus ad intelligibilia degenerant: quando a puritate simplicis intelligentiae quae nulla corporum fuscatur imagine, ad v
Abbreviated transcription (Latin):
tũ simile̾ agnoui̾t. que. fida q̃ poss ẽt sũspecta. Lerũ incorrupta uitas ex
raciocinatio̾e potͣ inueniri. Cum gͥ uet̾es sepe multis lapsi errorib falsa qͥdam
cade᷑ re ꝯt᷑ria facta utͦq e̾e̾nt uera. que sibi dissentiens raciocinatio ꝯclu¬
siss. cui ur ro̾cinatiõi credi oporteri esfet ambiguũ. uisũ ÷ priꝰ disputaciois ip¬
hinc qͥ ꝑfecta logice ꝑttia discipline ꝗͣ disputandi modos atq ipsas raciocina¬

Expanded text:
fida, quae possit esse suspecta, rerum incorrupta ueritas ex ratiocinatione non potest inueniri. cum igitur ueteres saepe multis lapsi erroribus falsa quaedclusione facta utraque essent uera quae sibi dissentiens ratiocinatio conclusisset, cuique ratiocinationi credi oporteret, esset ambiguum, uisum est prius disputationis ipHinc igitur profecta logicae peritia disciplinae, quae disputandi modos, atque ipsas ratiocina
Abbreviated transcription (Latin):
imncẽ. discernt᷑ ẜ Oportet gͦ breuit᷑ recapitulare que sup̾dicta sutͣ. ut facilior
fiat tͣnsitꝰ ad seqͣntia. Quatuori. diximꝰ esse scientias que reliquas om̃s ꝯtinct᷑
.i. theoricam. que in speculatiõe u̾i̾tatis laborat. ⁊ pͥcticam que moꝵ disciplinã
consid̾at. ⁊ mechanicã qͣ huiꝰ uite actiones dispensat. Logicã qͦ ꝗ̃ recte loqͣndi
⁊ acute. disputandi scientiã p̃stat. Hic itaq non abfurde ille quat̾nariꝰ amine
intelligi pot᷑ ꝙͣ. obreuerentiã sui antiqui in uisurandu̾ asciuerat᷑. Unde illud
dictum ÷. ꝑ que nr̃e ai̾t ñm dedit ille quat᷑nũ. hee qualit̾ sub philoso

Expanded text:
dictorum. Oportet ergo breviter recapitulare, quae supradicta sunt, ut facilior fiat transitus ad sequentia. Quatuor tantum diximus esse scientias, quae reliquas omnes continent, id est theoricam, quae in speculatione veritatis laborat; practicam, quae morum disciplinam considerat; mechanicam, quae hujus vitae actiones dispensat; logicam quoque, quae recte loquendi et acute disputandi scientiam praestat. Hic itaque non absurde ille quaternarius animae intelligi potest, quem ob reverentiam sui antiqui in jusjurandum asciverant. Unde et illud dic
Abbreviated transcription (Latin):
pͥores sunt ord̾ie discendi ꝗͣ phisica. ⁊ ad eã qͦdãm᷑ instrumͣti uice fungunt᷑.
quib unũ quẽq pͥmũ informari oport& añꝗͣ. phisice speculatiõi oꝑam det.
necẽe fuit ut non in actib rerũ ubi fallax exꝑimentum ÷ s in sola ratione
uͥ in ꝯcussa u̾i̾tas manet. suã ꝯsid̾atione poneret᷑. dem̾ ip̃a ro̾e p̃uia ad exꝑi¬
entiã rer̾ descenderet᷑. Posłꝗͣ. gͥ demons brauimꝰ qͦmͦ diuisio theorice quã¬

Expanded text:
vice funguntur, quibus unumquemque primum informari oportet antequam physicae speculationi operam det: necesse fuit, ut non in actibus rerum ubi fallax experimentum est; sed in sola ratione, ubi inconcussa veritas manet suam considerationem ponerent, deinde ipsa ratione praevia, ad experientiam rerum descenderent. Postquam igitur demons
Abbreviated transcription (Latin):
cione̾ illoꝵ qui fata hõĩum ĩ ꝯsfellatiõib ponut unde ⁊ huiꝰmodi matłse
tis. uł ab aliis accidnͣtib ut ÷ pars. ⁊ impars. ⁊ hiuuscemodi in sola ꝯsid̾atiõe
tͣctamus ꝙ doct᷑na fac̃ ñ natura. Hat boetiꝰ intelligibilẽ appellat qͣ pͥmã par¬
tẽ intellectibilt᷑ cogitacio̾e atq intelligentia ꝯpͣhendit. que sut om̃iũ ce
fuisset᷑ corpoꝵ tactu ab intellectibilib ad intelligibilia degenerarut᷑. ut nͣ
magͣ ipsa intelligant᷑ ꝙͣ. intelligant. ⁊ intelligentie puritate. tc̃ beatiora
sint quocies sese intellectibilib applicarit᷑. Spuum naniq ⁊ animoꝵ nat᷑a¬

Expanded text:
tionem illorum, qui fata hominum in constellationibus ponunt: utionem illorum, qui fata hominum in constellationibus ponunt: utes, vel ab aliis accidentibus, ut est, par, impar, et hujusmodi, in sola ratiocinatione tractamus, quod doctrina facit, non natura. » Hanc Boetius intelligibilem appellat, quae primam partefuissent, corporum tactu ab intellectibilibus ad intellegibilia degenerarunt, ut non magis ipsa intellegantur quam intellegant et intellegentiae puritate tunc beatiora sint, quotiens sese intellectibilibus applicarint. Tertia the
Abbreviated transcription (Latin):
actiua. ꝗͦ alio noie ethicã .i. moralẽ dicut. eo ꝙ mores in bona actioe ꝯsistunt.
Mechanica. adult̾ina qi cͥca bumana oꝑa u̾sat᷑. Logica sermocinał qr de uocib
fctat. Theorica diuidr̾ in theologiã mathematicã. ⁊ phisicã. hanc diuisionẽ
boetiꝰ facͣ aliꝰ theoricẽ secans in intellectibile̾. ⁊ intelligibilẽ. ⁊ nat᷑alem.
ꝑintellectibilẽ sig̾cans theologiã ꝑ intelligibilẽ mathematicã ꝑ nat᷑alem
phisicam. Deniq ita intellectibilem diffinit.¬
Ntellectibile ÷ ꝙ unu̾ atq idẽ atq idẽ ꝑ se in ꝓpria semꝑ diuinitate ꝯsistñs
Hullis uͣquã sensib s sola tm mente intellectu q capit᷑. Que res ad speculatio¬
nẽ dĩ atq ad ai incorꝑalitate᷑ ꝯsid̾ationẽq u̾e philosophie indagatioe ꝯponit᷑.
Mathesis .t. qnͣ .t. ħt sine aspiratioe int᷑p̾tat᷑ uanitas. ⁊ sig̾cat suꝑsti¬

Expanded text:
activa, quam alio nomine ethicam, id est moralem dicunt, eo quod mores in bona actione consistant; activa, quam alio nomine ethicam, id est moralem dicunt, eo quod mores in bona actione consistant; mechanica adulterina, quia circa humana opera versatur; logica sermotionalis, quia de vocibus tractat. Theorica dividitur in theologi verbis: Theoricen secans in intellectibilem, et in intelligibilem, et naturalem: per intellectibilem significans theologiam; per intelligibilem mathematicam; per naturalem physicam. Denique intellectibile sic diffinitunum atque idem per se in propria semper divinitate consistens, nullis unquam sensibus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. » Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem considerationemque verae philosophiae indagatione componitMatesis enim quando t habet sine aspiratione, interpretatur vanitas, et significat supersti
Abbreviated transcription (Latin):
pline spectat. Ars potͣ dici scientiã. qͥ artis p̃ceptis regłisq ꝯsistit. Ut ÷ in
ris disputaciõib aliqͥd disseritur. Quã differentiã plato ⁊ aristotiles ẽe̾ uo¬
luerut᷑ int̾ artẽ ⁊ disciplinam. Uł ars dici pot᷑. ꝙ sit in subiecta mat̾ia. et¬
explicat᷑ ro̾cinationẽ ut logica. Alit᷑. Philosophia ÷ meditacio mortis. quod
magͣ ꝯuenit xp̃ianis qui scłi ambitiõe calcata ꝯu̾satio̾e disciplinali similitud̾ĩt
figure patͥe uuuit᷑. Alitͣ Pmilosophia ÷ disciplina om̃iũ rerũ diuinarũ atq hu¬
manaꝵ rationes ꝓbabilit᷑ inuesłigans. Sic o̾ium s ł udioꝵ rõ ad philosophiã
spectat. aminis tcio ñ oĩs philosophica ÷. ⁊ id̾o philosophia aliqͦmodo ad om̃s res
ꝑtine̾ uidet᷑. ẜ Philosophia diuidr in theoricã p̾cticã. mechanicã. logicam.
hee quatuor. omẽm ꝯtinent scientiã. Theorica int᷑ p̾tat᷑ speculatiua. p̾ctica.

Expanded text:
in ris disputationibus aliquid disseritur. Quam differentiam Plato et Aristoteles esse voluerunt inter artem et disciplinam. Vel ars dici potexplicatur ratiocinationem, ut logica. Aliter - « Philosophia est meditatio mortis: » quod magis convenit Christianis, qui saeculi ambitione calcata, conversatione disciplinali, similitudine futurae patriae vivunt. Aliter: « Philosophia est disciplina omnium rerum divinarum atque humanarum rationes probabiliter investigans. » Sic omnium studiorum ratio ad philosophiam spectat. Administratio non omnis philosophia est: et ideo philosophia aliquo modo ad omnes reshilosophia dividitur in theoricam, practicam, mechanicam, et logicam. Hae quatuor omnem continent scientiam. Theorica interpretatur speculativa; practica
Abbreviated transcription (Latin):
pot᷑. Logica ronalis que dissertiua d̾r. ꝯtin dialeticã. atq rethoricã ⁊ ꝯtinꝰ sub
se dissertiuã.⁊ ħ ÷ logica sermocinalis. ꝗͣ. qrtam pꝰ theoricam pͣcticã mechanicam
annumeramꝰ. Nec putandũ ÷ id̾o logicam .i. sermocinalẽ dici. ꝙ ante eiꝰ inuenti¬
onẽ nulli fuerit᷑ sermones ⁊ qr homines mutuas locutio̾es priꝰ nͥ h̾uerit. Prat
priꝰ ⁊ sermones ꝯmunes ⁊ litt̾e. s ñdũ rõ sermonũ .i. litt̾aꝵ in artẽ redacta fue¬
rant. nulla recłe loqͣndi uł disputandi p̾cepta data erant. Om̃s .n. scientie priꝰ
erant in usu quã in arte. S ꝯsid̾antes deinde hoi̾es usũ in arte̾ ꝯu̾ti posse.⁊¬
dictũ ÷ ꝯsuetudint̃ que parti casu partĩ nat᷑a exorta fuerat᷑ ad artẽ reduc̾e
id ꝙ prauũ usum habebat emendantes. ꝙ minꝰ habebat supplentes. ꝙ suꝑfluũ.
habebat resecantes. ⁊ de cet̾o singłis certas regłas ⁊ p̃cepta pscͥbentes. huiꝰ modi

Expanded text:
etoricam: et continet sub se disertivam. Et haec est logica sermotionalis, quam quartam post theoricam, practicam et mechanicam annumeramus. Nec putandum est ideo, logicam, id est, sermotionalem dici, quod ante ejus inventionem nulli fuerint sermones: et quasi homines mutuas locutiones prius non habuerint. Erant prius et sermones communes et litterae; sed nondum ratio sermonum et litterarum in usum redacta fuerat, nulla adhuc recte loquendi vel disputandi praecepta data erant. Omnes enim scientiae prius erant in usu quam in arte. Sed considerantes deinde homines usum in artem possedictum est, consuetudinem, quae partim casu, partim natura exorta fuerat, ad artem reducere: id quod pravum usus habebat emendantes, quod minus habebat supplentes, quod superfluum habebat resecantes: et de caetero singulis certas regulas et praecepta praescribentes. Hujusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
logicã qͦ inueniri. qmͣ de reb nemo ꝯuenient᷑ dissere̾ pot̾. nisi priꝰ rede ⁊ ue¬
racit᷑ rationẽ loqͥndi agnoui̾t. Nam sic̃ dic̃ boetiꝰ cũ pͥmitꝰ antiqui circa nat᷑as
rerũ ⁊ moꝵ qualitates muestigandas oꝑam ĩpedirent. necesse fuit sepe falli
cidisse manifestũ ÷ qm̃ ꝑ ĩꝑitiam disputandi qͥcꝗͥd raciocinationẽ ꝯpͣhendebat.
hoc inres ipsas eue nire arbit᷑bant᷑. hic uͦ magnus ⁊ error neq.n. sese res ut
in numeris. ita ñ in raciocinatiõib hnt. In nuis .N. qͥcqͥd indigitis recte ꝯputan¬
tis euenerit: id sine dubio in res qͦ: ipsas euenire uece̾e ⁊ ut si ex calculo.c.
seruatur. Neq n. qcqͥd sermonũ olecursꝯ inuenit. id in naturã qͦ fixũ tene¬
t᷑. Qr necẽe ÷ faui qͥ abrecta sententia disputandi de nat᷑a rerũ ꝑ quireret.

Expanded text:
isserere potest, nisi prius recte loquendi rationem agnoverit. Nam sicut dicit Boetius: Cum primitus antiqui circa naturas rerum et morum qualitates investigandas operum impenderent necesse fuit, saepe falli cidisse manifestum est, quoniam disputandi quidquid ratiocinatione comprehenderant, haec in res ipsas quoque venire arbitrabantur. Hic vero magnus est error: neque enim sese res ut in numeris, ita etiam in ratiocinationibus habent. In numeris enim quidquid in digitis recte computantis evenerit, id sine dubio in res quoque ipsas evenire necesse est, ut si ex calculo censervatur. Neque enim quidquid sermonum decursus invenerit, id in natura fixum tenetur. Quare nece
Abbreviated transcription (Latin):
diffinitio assignat᷑. Nat᷑a ÷ que unicuiq rei suũ eẽ attͥbuit. Scd̾o mͦ nat᷑am
Natura ÷ omĩa pond̾a ad t̾ram u̾gere. leuia alta pete. igne̾ ur̃e. aquã humec¬
tare. Tercia diffinitio talis ÷. Natura ÷ ignis artifex. ex quadã ui ꝓcedens ĩ res
sensibiles ꝓcreandas. Phisici namq dicut om̃ia ex calore ⁊̃ humore ꝓcreare. Unde ⁊¬
uͥgiliꝰ occeanũ patrẽ appellat. ⁊ ualeriꝰ soranꝰ in quodã u̾su de ioue in sig̾catio̾e ignis

Expanded text:
diffinitio assignatur: « Natura est, quae unicuique rei suum esse tribuit. » Secundo modo naturam diffinitio assignatur: « Natura est, quae unicuique rei suum esse tribuit. » Secundo modo naturam Natura est omnia ponderosa ad terram vergere, levia alta petere, ignem urere, aquam humectare. Tertia diffinitio talis est: « Natura est ignis artifex, ex quadam ut procedens in res sensibiles procreandas. » Physici namque dicunt, omnia ex calore et humore procreari. Unde Virgilius Oceanum patrem appellat: et Valerius Soranus in quodam versu de Jove, in significatione ignis