comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
se fideles: illum in dispensando qͦd p̃ma
nib erat. istũ inscribendo qͦd senserat.
sẽs item̃ papa Gregorius. ad tempus in mo¬
nasteriis ꝓ eoꝵ excessib legitur reclusisse
utrum nam in suo an in monastico inte¬
rim habitu habitarunit cũ monachis. ego
nescio. nͥ qͦd credibilius uidetur nequaqͣ
illos insignem religionis habitũ suscepisse
quẽ non erart ꝑpetuo habituri: s tantũ
quesisse quietem insecretis monasterioꝵ
i oportunitatẽ penitentiȩ. Auadre ⁊ hoc
uultis a me. unde inter cetera penitentȩ
instituta monast̾ialis disciplina merue¬
rit hanc prerogatiuã: ut scđm baptisma
nuncupetur. Arbitror obꝑfectam mun¬
di ab renuntiationẽ ac singłarem excel¬
lentiam uitȩ spiritalis. qua preminens
uniuersis uitȩ humanȩ generib huius¬
cemodi conu̾satio. ꝓfessores i amatores su.¬
os angłis similes. dissimiles hominibus
facit. immo diuinam in homine refor¬

Expanded text:
se fideles, illum in dispensando quod prae se fideles, illum in dispensando quod prae manibus erat, istum in scribendo quod senserat. , quos sanctus idem papa Gregorius ad tempus in monasteriis pro eorum excessibus legitur reclusisse, utrumnam in suo, an in monastico interim habitu habitarint cum monachis: ego nescio, nisi quod credibilius videtur, nequaquam illos insignem religionis habitum suscepisse, quem non erant perpetuo habituri; sed tantum quaesisse quietem in secretis monasteriorum, et opportunitatem poenitentiae. 54. Audire et hoc vultis a me, unde inter caetera poenitentiae instituta monasterialis disciplina meruerit hanc praerogativam, ut secundum baptisma nuncupetur Arbitror ob perfectam mundi abrenuntiationem, ac singularem excellentiam vitae spiritualis, qua praeeminens 521 universis vitae humanae generibus hujuscemodi conversatio, professores et amatores suos Angelis similes, dissimiles hominibus facit; imo divinam in homine refor
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑat impieq reiecerat. non solũ resu¬
mere non coegit. s etiã omnem legitur
indulsisse communionẽ apostate ꝑdu¬
ranti: uel sc̃s augustinus coniugii legi
uotũ quodãmͦ subiciat continentiȩ.
ita ut in libro de uirginitate asserere
uideat᷑. nec celibis quidem uitȩ ꝓpositũ.
copule posse prescribere coniuigali. quo¬
minus indissolubile maneat ȩtiã quod
a continentib fallente diabolo. fracto
sc̃itatis uoto initum fuerit matrimo¬
nium. Est ad hȩc nichil adpresens cerci-¬
us breuiusq respondendũ occurrit.
nisi qͦd ita scĩ antistites sapuerunt:
recte ne ipsi uiderint: Nam ego insen¬
sibus actibq illustrium patrũ cau.¬
tus ꝓfecto sũ ñ omnino aliud estima¬
re. qm qͦd beato apło teste querit᷑ iam
int̃ dispensatores : ut uidelicet fidelis
qͥs inuenieniat᷑. Certus sũ enĩ siue in
suo habundauerint sensu. siue in dĩ sp̃u:
sicut in ceteris. ita ⁊ in his ambos extitis¬

Expanded text:
ceperat, impieque rejecerat, non solum resuceperat, impieque rejecerat, non solum resumere non coegit, sed etiam omnem legitur indulsisse communionem apostatae perduranti , vel sanctus Augustinus conjugii legi votum quodammodo subjiciat continentiae; ita ut in libro de Virginitate asserere videatur, nec caelibis quidem vitae propositum copulae posse praescribere conjugali, quominus indissolubile maneat, etiam quod a continentibus, fallente diabolo, fracto sanctitatis voto, initum fuerit matrimonium. Et ad haec nihil ad praesens certius breviusque respondendum occurrit, nisi quod ita sancti antistites sapuerunt: rectene? ipsi viderint. Nam ego in sensibus actibusque illustrium Patrum cautus profecto sum omnino non aliud aestimare, quam quod beato Apostolo teste quaeritur jam inter dispensatores, ut videlicet fidelis quis inveniatur . Certus sum enim, sive in suo abundaverint sensu, sive in Dei spiritu; sicut et in caeteris, ita et in his ambos exstitis
Abbreviated transcription (Latin):
uenialius qͦd factum ẽ intentione ꝓñ¬
ciendi in melius: qͣm qͦd facere cogitas
ad deterius apostatando. S ⁊ ante qͦ
licet non sine scandalo. tutius tuã sine
dubio ac id qͦd putasti melius securus
es conscientiã: qͣm si in pͥori bono ⁊ loco
contra conscientiã ꝑmaneres: qͣmqͣm
secure id posses. si sane hinc eandẽ tuã
psius conscientiã reddere securã posses.
Qua ꝓpter qͦd de manducante ⁊ ñ man¬
lucante decernit apłs. usurpemꝰ ⁊ nos
in nr̃ȩ huius disputati uncule conclu.¬
lone: ut et qui ꝓpria impellente consci¬
atia suũ deserit locũ. ne suũ qͥd putat
deserat uotum. non deserentem ñ sꝑnat.¬
&. qui secura conscientia fraternũ scancda¬
lum timens fr̃s non deserit deserentem
ñ iudicet. Et de his me accipite sane qͦd
sentio respondisse: sine p̃iudicio sanius sen
uel beatus Gregorius nescio quẽ uenanti.¬
um. habitum monachilem quẽ piesus¬

Expanded text:
venialius, quod factum est intentione profivenialius, quod factum est intentione proficiendi in melius, quam quod facere cogitas ad deterius apostatando. Sed et ante quoque, licet non sine scandalo, tutius tuam sine dubio ad id quod putasti melius, secutus es conscientiam, quam si in priori bono et loco contra conscientiam permaneres, quanquam secure id posses: si sane hinc eamdem tuam ipsius conscientiam reddere securam posses. 51. Quapropter quod de manducante, et non manducante decernit Apostolus , usurpemus et nos in nostrae hujus disputatiunculae conclusione, ut et qui propria impellente conscientia suum deserit locum, ne suum quod putat deserat votum; non deserentem non spernat: et qui secura conscientia fraternum scandalum timens, fratres non deserit; deserentem non judicet. Et de his me accipite sane quod sentio respondisse, sine praejudicio sanius sentvel beatus Gregorius nescio quem Venantium, habitum monachalem, quem pie sus
Abbreviated transcription (Latin):
denuo derupta stabilitate causari:
generalem suꝑhuiꝰmodi scrupulo
solatoriã profert sententiã dicens.
Ubiq enĩ deo seruitur: uni rogi ml¬
litatur. Porro de uicino ꝓhibet quꝰ
iubet de ꝑegrino: ne uicinitas inter mo¬
nasteria fomes scandali rixe materia
sit: si alterutrũ reciꝑe monachos acqͥe¬
uerint. absq mutuo dum taxat assen¬
su. Quod tociens equidem exꝑimur:
quotiens talis uspiam monachoꝵ suscep¬
do plane ñ nisi contra decretũ regulare
presumitur. Quod si ȩtiam post hȩo fr̃is
ita regłartter suscepti inquietiorẽ forte
animum pulsauerit recordatio scanda¬
li. qͦd discedens fr̃ib qͦs deseruit fecitꝰ
&. quia oporceat emendari suo reditu
qͦd exdiscessu deliquerit: prudent̃ ad¬
uertat qu hoc cogitat. scandalũ scan¬
dalo ñ bene emendari. Qualis deniq
emendatio erit: si ut aliis scandalũ tol¬
las. alios scandalizas: Quamqͣm ꝓfe¬
do ⁊ tolerabilius scandalũ illud sit &

Expanded text:
denuo de rupta stabilitate causari; denuo de rupta stabilitate causari; generalem super hujusmodi scrupulo consolatoriam profert sententiam, dicens: Ubique enim uni Deo servitur, uni Regi militatur. Porro de vicino prohibet, quod jubet de peregrino: ne vicinitas inter monasteria fomes scandali, rixae materia sit, si alterutrum recipere monachos acquieverint absque mutuo duntaxat assensu. Quod toties equidem experimur, quoties talis uspiam monachorum susceptio plane non nisi contra decretum regulare praesumitur. 520 50. Quod si etiam post haec fratris ita regulariter suscepti inquietiorem forte animum pulsaverit recordatio scandali, quod discedens fratribus, quos deseruit, fecit; et quia oporteat emendari suo reditu quod ex discessu deliquerit: prudenter advertat qui hoc cogitat, scandalum scandalo non bene emendari. Qualis denique emendatio erit, si ut aliis scandalum tollas, alios scandalizas? Quanquam profecto et tolerabilius scandalum illud sit, et
Abbreviated transcription (Latin):
ris moueat sollempnisq ꝓfessio. inqua
ñ fit de tota regła ꝓmissio: in his dũ dax¬
at monasteriis inquib ordo ⁊ discipli¬
na seruatur cũ bonis consuetudinibus.
Salua gͥ sua cuiq manet in cenobuis
bene ordinatis ꝓfessio: tantũ si sanafu¬
erit ⁊ intentio. Ceterũ qui inqͥetuse
⁊ ita credere ñ potest. s magis credens
& cedens stimulanti conscientiȩ. exte
⁊ querit ubi soluat qͦd suo in loco suo
ita ut regrediatur ñ consulo: si tam̃
ad remotum ignotumq monaft̾ium
migrauerit. Cur ita : Tum ꝓpt̃ paui
sententiam qua beatũ maneͥfeste pro¬
nunciat qui se ipsum ñ iudicat ines
qͦd ꝓbat: tum ex nr̃i auctoritate mas¬
stri qui talem ⁊i suscipi iubet ⁊ retius¬
ri: inuentũ quoq bonũ ⁊ utilem. sul¬
sione allici: ꝓfessione ligari. Deniq
suadeatur ei inquit ut stet. Et ne fie¬
te pͥoris sui monasterii memor rena¬
dente ut assolet conscientia. incipit

Expanded text:
ris moveat solemnisque professio, in qua ris moveat solemnisque professio, in qua non fit de tota Regula promissio, in his duntaxat monasteriis, in quibus ordo et disciplina servatur cum bonis consuetudinibus. Salva igitur cuique sua manet in coenobiis bene ordinatis professio, tantum si sana fuerit et intentio. Caeterum qui inquietus est, et ita credere non potest; sed magis credens et cedens stimulanti conscientiae exit, et quaerit ubi solvat quod suo in loco  alita ut regrediatur non consulo, si tamen ad remotum ignotumque monasterium migraverit. Cur ita? Tum propter Pauli sententiam, qua beatum manifeste pronuntiat, qui se ipsum non judicat in eo quod probat : tum ex nostri auctoritate magistri, qui talem et suscipi jubet, et retineri; inventum quoque bonum et utilem suasione allici, professione ligari. « Denique suadeatur, » inquit, « ut stet . » Et ne forte prioris sui monasterii memor, remordente, ut assolet, conscientia, incipiat
Abbreviated transcription (Latin):
ri coniugiis contenti st̃. non ideo tam̃
credunt se recessisse ab eugłio. qͥa eu̾¬
gelici sublimitatẽ consilii de celibe
ducenda uita ñ elegerunt. ita sane
si in gradu illo inferiori legitimȩ ac
fideliter conu̾sentur. sic quoq qui scđm
regłam uiuere statuunt.i si ñ adun¬
guem ut dicitur totã custodiunt.
s qua ꝓsu claustri ritu uł mutant. iđ
p̃termittunt: aregłari tam̃ omnino
ꝓfessione ñ discedunt: donec tam̃ so¬
brie ⁊ iustȩ ⁊ piȩ ꝓsuoꝵ moribus
uiuere ñ desistunt. Deniq regła ip¬
sa tradit octauũ humilitatis gradũ.
ut nichil agat monachus nͥ qd cõmu¬
nis monasterii regła. uł maioꝵ os¬
hortant᷑ exempla. Exceptis ꝓinde
cisterciensib ⁊ qui illoꝵ forte ritu
ñ tam uiuere scdm regulã quã ipsã
ex integro pure ad litteram uti se sane
professos eẽ putant. tenere curant. de ce¬
tero neminem obedient̃ degentem regł̃a¬

Expanded text:
ri conjugiis contenti sunt, non ideo tamen ri conjugiis contenti sunt, non ideo tamen credunt se recessisse ab Evangelio, quia evangelici sublimitatem consilii de caelibe ducenda vita non elegerunt, ita sane si in gradu illo inferiori legitime ac fideliter conversentur: sic quoque qui secundum Regulam vivere statuunt, etsi non ad unguem, ut dicitur, totam custodiunt, etsi qua pro sui claustri ritu vel mutant, vel praetermittunt; a regulari tamen omnino professione non discedunt, donec tamen sobrie, et juste, et pie, pro suorum moribus vivere non desistunt. Denique Regula ipsa tradit octavum humilitatis gradum, « ut nihil agat monachus, nisi quod communis monasterii regula, vel majorum cohortantur exempla . » 49. Exceptis proinde Cisterciensibus, et qui illorum forte ritu non tam vivere secundum Regulam, quam ipsam ex integro pure ad litteram uti se sane professos esse putant tenere curant: de caetero neminem obedienter degentem regula
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfessio ẽ. Eft licet indiuersis monaste¬
riis diuersis i obseruantiis deo seruat᷑
q̃indiu tan sui qͥsqs loci bonos usus
gula ñ discordant. Quisqͥs itaq tenet
quod teneri inuenerit bonũ ubi ꝓsi¬
tetur: ꝓfecto uiuit sicut ꝓmutit.
quia ñ aliud ꝓculdubio quisq ꝓmit.¬
tit. qͣm qͦd habere eoꝵ pia uita uidet᷑:
cũ quib deinceps uiuere disponit o
eligit. Q uio enĩs Numqͥd uerbi gtã.
aut in maiori monast̾io usus cluniacen¬
sium. aut isti forte illoꝵ ritus. aut uero
utriq cisterciensiũ districtiorem lite¬
ratoriam ꝓfitentur:. At tam̃ om̃s scd̾m
regłam ꝓsitem. Una quidem oris ubiq
ꝓmissio: s quia ñ una ẽ om̃ib cordis
intentio: potest indubitant sine detͥ¬
mento salutis ⁊ sine dampno ꝓfessionis
oꝑis quoq ñ una ubiq obseruatio ce¬
lebrari. Sicut enĩ non om̃s omĩa te¬
nent Netiã boni xp̃iani quȩ in eu̾¬
gelio sunt. om̃s tam̃ sccłm eu̾głi¬
um uiuunt: nam qui concessis alliga.¬

Expanded text:
sio est. Et licet in diversis monasteriis, diversis et observantiis 519 Deo serviatur; quandiu tamen sui quisque loci bonos usus gula non discordant. Quisquis itaque tenet quod teneri invenerit bonum, ubi profitetur; profecto vivit sicut promittit: quia non aliud procul dubio quisque promittit, quam quod habere eorum pia videtur vita, cum quibus deinceps vivere disponit et eligit. 48. Quid enim? nunquid verbi gratia, aut in Majori-Monasterio usus Cluniacensium, aut isti forte illorum ritus, aut vero utrique Cisterciensium, districtionem litteratoriam profitentur? Attamen omnes secundum Regulam profitemur. Una quidem oris ubique promissio: sed quia non una est omnibus cordis intentio, potest indubitanter sine detrimento salutis, et sine damno professionis, operis quoque non una ubique observatio celebrari. Sicut enim non omnes omnia tenent, etiam boni Christiani, quae in Evangelio sunt, omnes tamen secundum Evangelium vivunt nam qui concessis alliga
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑimus: presertim cum nos scriptura
censoletur: si quis peccauerit inqͥens.
rogauerit ut non perirent. Ubi sane
notandum: quia ⁊ si ꝓtransgressorib.
ñ tamen ꝓ contemptorib legitur sup¬
plicasse. Uerum illi quomꝰ ꝑire possunt:
ꝓquib saluator rogat ne ꝑeant: Quã¬
obrem ñ uideo. cur ita omnem inobedi¬
entiam oe transgresionẽ uł minimoꝵ
quorlibet mandatoꝵ exaggerandam
putaueritis: ut exclamaretis. Quod gͦ iã
monacho pot̾it ueniale peccatũ eẽ uel
leue: cuius uniuersȩ actioni crimen
insidiatur in obedientiȩ: S inde uide.

Expanded text:
perimus: praesertim cum nos Scriptura perimus: praesertim cum nos Scriptura consoletur, Si quis peccaverit, inquiensrogaverit, ut non perirent . Ubi sane notandum, quia etsi pro transgressoribus, non tamen pro contemptoribus legitur supplicasse. Verum illi quomodo perire possunt, pro quibus Salvator rogat, ne pereant? Quamobrem non video, cur ita omnem inobedientiam et transgressionem vel minimorum quorumlibet mandatorum exaggerandam putaveritis, ut exclamaretis: Quod ergo jam monacho poterit veniale peccatum esse vel leve, cujus universae actioni crimen insidiatur inobedientiae? Sed
Abbreviated transcription (Latin):
Siterum culpa hoc non ẽ datȩ legis.
uit daitis legem: s in paidȩ ꝓsitentis
& impie preuaricantis. Mlandatũ qͥdem
sc̃m ⁊ iustum: stute noris eẽ carnalẽ.
uenundatum sub peccato. Uerum hoc
ante ꝓuidisse debueras quo turris huius
euanglicȩ non pͥus iaceres fundamenta.
quam sedens computares si haberes sup̃¬
tus ad ꝑficiendum. Nunc autẽ qͥd restat
nisi ut aut correptus obedias seniorib.
aut confusus audias ab illusorib. hic ho
cepit edificare. ⁊ ñ potuit consũmare :
S forsan dicitis. Esrgone ita pfectus qͥs¬
piam inuenitur. cui non uł minimum
aliquid interdũ subripiatur de tam mul¬
tis ac minutis quȩ passim uel a negli¬
gentibus p̃positis imꝑantur: Minine
quidem cuiquã hoc ego dederim: cum
ipsi quoq de se faceantur apłi. In mul¬
tis offendimus om̃s. Et si dixerimus qͥa
peccatũ non habemus: ipsi nos seducimꝰ.
Se non continuo ut aliquid preterimꝰ.

Expanded text:
Caeterum hoc culpa non est datae legis, Caeterum hoc culpa non est datae legis, aut dantis legem, sed improvide profitentis, et impie praevaricantis. Mandatum quidem sanctum et justum: sed tu te noris esse carnalem, venumdatum sub peccato . Verum hoc ante praevidisse debueras, quo turris hujus evangelicae non prius jaceres fundamentum, quam sedens computares, si haberes sumptus ad perficiendum. Nunc autem quid restat, nisi ut aut correctus obedias senioribus, aut confusus audias ab illusoribus: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare . 24. Sed forsan dicitis: Ergone ita perfectus quispiam invenitur, cui non vel minimum aliquid interdum subripiatur de tam multis ac minutis, quae passim vel a negligentibus praepositis imperantur! Minime quidem cuiquam hoc ego dedorim, cum ipsi quoque de se fateantur Apostoli, In multis offendimus omnes ; et, Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus . Sed non continuo ut aliquid praeterimus,
Abbreviated transcription (Latin):
tatis inditium ẽ. statuta senioꝵ studio¬
sius discutere. herere ad singula quȩ in¬
iunguntur: exigere dequibq ratio¬
nem: & male suspicari de omni p̃cepto
cuus causa latuerit: nec unqͣm liben¬
ter obedire nisi cũ audire contigerit
qͥd forte libuerit. aut qͦd non aliter lige¬
re seu expedire monstrauerit. uł aꝑta
ratio uł indubitata auctoritas. Delica.¬
ia satis unmo nimis molesta ẽ. huiꝰce¬
modi obedientia. Non plane hȩc illa
ẽquȩ exrogula traditur. obedientia si¬
re mora. Disputare ꝓfecto hoc ẽ. in astu
codis: ñ inauditu auris obedire. Istiꝰ¬
modi gͦ carnalẽ animam. ñ mͦ premi.
bigtiam opprimi pondere p̃sumptȩ ꝑ¬
fectionis necesse ẽ: quia non potest por¬
daerr caro infirma. qͦd solus sp̃c ꝓmptus
expitur iugum eẽ suaue ⁊ onus leue
i portabile nisi xp̃i equȩ sp̃ti. Huic
ta  si dicttis legem regule subintrasse
abundaret. delictum: uerũ dicitis

Expanded text:
tatis indicium est, statuta seniorum studiotatis indicium est, statuta seniorum studiosius discutere, haerere ad singula quae injunguntur, exigere de quibusque rationem, et male suspicari de omni praecepto, cujus causa latuerit; nec unquam libenter obedire, nisi cum audire contigerit quod forte libuerit, aut quod non aliter licere seu expedire monstraverit vel aperta ratio, vel indubitata auctoritas. Delicata satis, imo nimis molesta est hujuscemodi obedientia. Non plane haec illa est quae ex Regula traditur, « Obedientia sine mora. » Disputare profecto hoc est in astu cordis, non in auditu auris obedire. Istiusmodi ergo carnalem animam non modo premi, sed etiam opprimi pondere praesumptae perfectionis necesse est: quia non potest portare caro infirma, quod solus spiritus promptus experitur jugum esse suave et onus leve. importabile, nisi Christi aeque spiritui. Huic itaque si dicitis legem Regulae subintrasse, 510 ut abundaret delictum, verum dicitis.
Abbreviated transcription (Latin):
dire debemus. Nec sane contraria loq
mur sc̃o ꝓpħȩ samueli: quasi nos in he
parte diunam hominibs tribuentes
auctoritatem: cum ille insupra memo¬
rato capitulo plane discernere interi
trumq iudeatur. Si quidem quod us
asserimus de dubiis. hoc ille negi de
manifestis: ut cum ait si peccauert
uir in uirum. subaudiatur ꝓpter at
cui aꝑte contraria homĩnes homuinis
frequenter mandare presumunt S
hinc uos sumentes materiã. siue oce¬
sionem argumentandrasseritis. si hoc
uel instituta. diuinȩ auctoritatis poli¬
dere estimandda sint hominem suo le¬
mine aut uix aut nequaqͣm pose le¬
uari: eũ in tanto popło mandatoy E
prelati ȩtiam ꝑincuriam sepe precipi¬
unt. interdum ñ preuaricari. aut dif¬
ficile admodum aut omnino impossi¬
bile udeatur. Et quidem ñ nego diffi
cultatem tante in ẽẽ ꝑfectioni: scum
ipsa corde imꝑfecto presumitur. Porro
inꝑfecti cordis. ⁊ infirmȩ prorsus uolun¬

Expanded text:
dire debemus. 22. Nec sane contraria loquidire debemus. 22. Nec sane contraria loquimur sancto prophetae Samueli, quasi nos in hac parte divinam hominibus tribuentes auctoritatem: cum ille in supra memorato capitulo plane discernere inter utrumque videatur. Siquidem quod nos asserimus de dubiis, hoc ille negat de manifestis: ut cum ait, si peccaverit vir in virum, subaudiatur, Propter Deum; cui aperte contraria homines hominibus frequenter mandare praesumunt. Sed hinc vos sumentes materiam sive occasionem argumentandi, asseritis, si hoc vel instituta, divinae auctoritatis pondere aestimanda sint; hominem sub homine, aut vix, aut nequaquam posse salvari, cum in tanto populo mandatorum, quae praelati etiam per incuriam saepe praecipiunt, interdum non praevaricari, aut difficile admodum, aut omnino impossibile videatur. CAPUT cultatem tantae inesse perfectioni: sed cum ipsa corde imperfecto praesumitur. Porro imperfecti cordis, et infirmae prorsus volun
Abbreviated transcription (Latin):
suum placitum deus: Ss homines inqͥs.
facile falli indei uoluntate de rebus
dubiis ꝑcipienda: & in p̃cipienda fal¬
lere possunt: S enĩ quid hoc refert
tua qui conscius non es. presertim cũ
teneas de scripturis qͥa labia sacerdotis
custodiunt scientiã. & legem exore
eius requirunt. quia angelus dñi exer¬
cituum ẽ : Reqͥrunt dixerim legem.
non qͣm uel autentica ulla scriptura da¬
diderit. uel ratio manifesta ꝓbauerit.
de huiusmodi quippe nec p̃ceptor expe¬
tandus. nec ꝓhibitor auscultandus est
s quod ita latere. aut obscurum eẽ os¬
noscitur. ut indubium uenire possiti
trum nam deus sic an aliter forte ue¬
lit. si ñ de labiis custodientibus scientũ
& exore angłi dñi exercituum certi
reddatur. El quo deniq diuina potius
consilia requirent᷑. qͣm ab illo cui cres¬
ta est dipensatio misterioꝵ dĩ: Ipsum
ꝓinde quẽ ꝓdeo habemus. tanquã an
inhis quȩ aꝑte non sunt contra dm̃ral¬

Expanded text:
suum placitum Deus? Sed homines, inquis, suum placitum Deus? Sed homines, inquis, facile falli in Dei voluntate de rebus dubiis percipienda, et in praecipienda fallere possunt. Sed enim quid hoc refert tua, cui conscius non es? praesertim cum teneas de Scripturis, quia Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem ex ore ejus requirunt: quia angelus Domini exercituum est . Requirunt, dixerim, legem, non quam vel authentica ulla Scriptura tradiderit, vel ratio manifesta probaverit de hujusmodi quippe nec praeceptor exspectandus, nec prohibitor auscultandus est; sed quod ita latere aut obscurum esse cognoscitur, ut in dubium venire possit, utrumnam Deus sic, an aliter forte velit, si non de labiis custodientibus scientiam, et ex ore angeli Domini exercituum certum reddatur. A quo denique divina potius consilia requirentur, quam ab illo cui credita est dispensatio mysteriorum Dei? Ipsum proinde quem pro Deo habemus, tanquam Deum in his quae aperte non sunt contra Deum, au
Abbreviated transcription (Latin):
sent. Sunt quib non ita ignosco: quos
utiq ñ ignoro & uidisse & odisse &e me
ce. patrem meũ. Prohuiusmodi pusillo
in scientia. terrens paulus eũ qui cũ ha¬
beat scientiam nescit tam̃ condescen¬
dere infirmioribus: & ꝑibit inqͥt in tua
Quodsi tantopere cauenda sunt scan¬
dala paruuloꝵ. quanto amplius p̃latoꝵ:
qͦs sibi deus equare quodãmodo in utra¬
q parte dignatus. sibimet imputat
illorum &e reuerentiã & contemptum.
specialiter contestans eis. qui uos audit.
me. audit.⁊ qui uos spernit. me sꝑnitͤ
Annon deniq hoc ipsum ⁊ regula nr̃a
ꝑhibet ubi ait: obedientia quȩ maiori¬
bus prebetur.deo exhibetur: Quam¬
obrem qͥcquid uice dei precipit homo.
qͦd non sit tamen certum displicere dõ
hduit secus omino accipiendũ est. qͣm
si p̃cipiat deus. Quid enim inter est
utrum ꝑse an ꝑ suos ministros. siue ho¬
mines. siue angłos. hominib in notescat

Expanded text:
sent . Sunt quibus non ita ignosco, quos sent . Sunt quibus non ita ignosco, quos utique non ignoro et vidisse, et odisse et me, et Patrem meum. Pro hujusmodi pusillo in scientia terrens Paulus eum, qui cum habeat scientiam, nescit tamen condescendere infirmioribus: Et peribit, inquit, in tuaus est . 509 21. Quod si tantopere cavenda sunt scandala parvulorum, quanto amplius praelatorum? quos sibi Deus aequare quodammodo in utraque parte dignatus, sibimet imputat illorum et reverentiam, et contemptum, specialiter contestans eis: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. Annon denique hoc ipsum et Regula nostra perhibet, ubi ait: « Obedientia quae majoribus praebetur, Deo exhibetur? » Quamobrem quidquid vice Dei praecipit homo, quod non sit tamen certum displicere Deo; haud secus omnino accipiendum est, quam si praecipiat Deus. Quid enim interest, utrum per se, an per suos ministros, sive homines, sive Angelos, hominibus innotescat
Abbreviated transcription (Latin):
&e. si ñ scđm scientiam. Talium scanda¬
la curam ñ iram ꝓuocare solent. sp̃ua¬
lium dum taxat uirorũ: paulo itado¬
cente. Uos qui sp̃uales estis: huimodi
instruite in sp̃u lenitatis. Indignum
siquidẽ ualde ẽ humanam eos mere.¬
ri indignationem: qͥ diuinã tam facile
consecuntur miserationem. Nam hi
quoq qͥ dñm crucifixerunt. magni
quidem peocatores. s pusilli estimato¬
res: &. si exuno iram. nunqͥd ñ tam̃
exaltero ueniam meruerunt: Beati
quidẽ fuissent: si iuxta uerbũ dñi in
ipso scandalizati ñ eẽnt. Nunc uͦ quid.
nisi miseris S tam̃ ⁊ miserandi. ꝓbat
hoc pia illa in cruce patientis. s nichi¬
lominus copatientis supplicatio. Pater
inquit ignosce illis. Et quasi quereret᷑
indulgentiȩ ratio intam horrendo faci¬
nore: sequit᷑. qͥa nesciunt qͥd faciunt.
Ac si diceret. Eo digni uenia: quo&e
pusilli scientia sunt. Ideo ignosco illis:
quia ñ agnoscor ab illis. Si enĩ cogno

Expanded text:
sed non secundum scientiam. Talium scandased non secundum scientiam. Talium scandala curam, non iram provocare solent spiritualium duntaxat virorum, Paulo ita docente: Vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis . Indignum siquidem est valde, humanam eos mereri indignationem, qui divinam tam facile consequuntur miserationem. Nam hi quoque qui Dominum crucifixerunt, magni quidem peccatores, sed pusilli aestimatores, etsi ex uno iram, nunquid non tamen ex altero veniam meruerunt? Beati quidem fuissent, si juxta verbum Domini in ipso scandalizati non essent . Nunc vero quid nisi miseri? Sed tamen et miserandi. Probat hoc pia illa in cruce patientis, sed nihilominus compatientis supplicatio: Pater, inquit, ignosce illis. Et quasi quaereretur indulgentiae ratio in tam horrendo facinore, sequitur: Quia nesciunt quid faciunt . Ac si diceret: Eo digni venia, quo et pusilli scientia sunt. Ideo ignosco illis, quia non agnoscor ab illis. Si enim cognov
Abbreviated transcription (Latin):
lesio cuiuscũq ꝓximi nedum prelati
exeusetur aculpa: si solus defuerit
in causa deus. Alioqͥn paulo contra¬
dicit: qͥ ait. Sic enim in frẽm peccan¬
des. in xp̃m peccatis. Nam de p̃positis
certum denemus ipsius ueritatis testi¬
monium: sic loquentis acdipsuͦs. Qͥ uos
spernit: me sꝑnit. So & de quolibet
sutre: nolite ait contempnere unũ
exhis pusillis. Et qͥ scandalizauerit
unũ ex his pusillis. qͦd sequit᷑ auertat
deus a nobis. S ñ omniũ scandala eqͣ
ent lance pensanda. Alter namq
ipienda sunt scandala pusilloꝵ. ce.
in sermone ueritatis. responsũ est: sini¬
te illos ceci sunt duces cecoꝵ. Illorum
quippe scandalũ de ignorantia: istoꝵ
de malicia descendit. Illi scandaliant᷑
quia ueritatẽ nesciunt: isti qͥa oderunt.
Ulnde ce pusillos illos arbitror appellari.
qͦd uoluntatis qͥdem bone. s non magne.
scientiȩ existentes: zelum di habeant

Expanded text:
laesio cujuscunque proximi, nedum praelati, laesio cujuscunque proximi, nedum praelati, excusetur a culpa, si solus defuerit in causa Deus. Alioquin Paulo contradicit, qui ait: Sic enim in fratrem peccantes, in Christum peccatis . Nam de praepositis certum tenemus ipsius Veritatis testimonium, sic loquentis ad ipsos: Qui vos spernit, me spernit . Sed et de quolibet fratre: Nolite, ait, contemnere unum ex his pusillis; et: Qui scandalizaverit unum ex his pusillis , quod sequitur, avertat Deus a nobis. 20. Sed non omnium scandala aequa sunt lance pensanda. Aliter namque accipienda sunt scandala pusillorum, alin sermone veritatis responsum est: Sinite illos; caeci sunt, et duces caecorum . Illorum quippe scandalum de ignorantia, istorum de malitia descendit. Illi scandalizantur, quia veritatem nesciunt; isti, quia oderunt. Unde et pusillos illos arbitror appellari, quod voluntatis quidem bonae, sed non magnae scientiae existentes, zelum Dei habeant,
Abbreviated transcription (Latin):
aut dm̃ aut hominem offendere u¬
cesse sit: dm̃ potius libent̃ eligo ñ el¬
fendere. Etquidem tucius uiftiuls
Habeo nempe ex presenti ꝓph call¬
tulo. de hominis lesione meã cons¬
lationem: dĩ scilicet ꝓpiciationen
Ceterum deo offenso. quis orabitl
scriptura non consulit: quin immo male¬
dictus ait qui spem ponit. in homine. Me¬
rito ꝓ inde. si autẽ in deum peccauerit.
etiam si sub intelligatur ꝓpter hominẽ.
quis inquit orabit ꝓeo: Neuter eqͥdem.
Nam ⁊aquo offenditur. &. ob quẽ offen¬
ditur. eque utriusq oratio execranda
decernitur: apud ipsum qͥ offenditur.
hoc ẽ. apud deum. Talis gͦ requirendus
ẽ adorandũ: qui sit ydoneus ad placan¬
dum. Porro culpam si qua ẽ. qͦd homo
offenditur cum ei ñ obeditur.: aut mul¬
tum extenuat. aut penitus ad nullat
causa melior. Qua ꝓpter cũ dicitur.
si peccauerit uir in uirum. subaudi¬
endum ẽ. ꝓpter deum: qͦd nullatenus

Expanded text:
aut Deum, aut hominem offendere naut Deum, aut hominem offendere necesse sit; Deum potius libenter eligo non offendere, et quidem tutius justiusque. Habeo nempe ex praesenti prophetae capitulo de hominis laesione meam consolationem, Dei scilicet propitiationem. Caeterum Deo offenso, quis orabit pro quidem Scriptura non consulit; quinimo: Maledictus, ait, qui spem ponit in homine . Merito proinde. Si autem in Deum peccaverit, etiamsi subintelligatur Propter hominem, quis, inquit, orabit, pro eo? Neuter equidem. Nam et a quo offenditur, et ob quem offenditur, aeque utriusque oratio exsecranda decernitur apud ipsum qui offenditur, hoc est apud Deum. Talis ergo requirendus est ad orandum, qui sit idoneus ad placandum. Porro culpam, si qua est, quod homo offenditur cum ei non obeditur, aut multum extenuat, aut penitus annullat causa melior. Quapropter, cum dicitur: Si peccaverit vir in virum, subaudiendum est, propter Deum: quod nullatenus
Abbreviated transcription (Latin):
omnino ratione uacuum ẽ. Est tam̃
qͥs nesciat. unum detractionis uerbũ
quantũ ȩtiam innumeris talibus idẽ
ociosis preponderet. ad delictã meri¬
tumq dampnationis: Quid ita: Vide¬
cet quia discretio ẽ in mancdatis. conse¬
deus. siue homo uicarius dei mandata
qͦd cumq tradiderit: pari ꝓfecto obsehͥt¬
dum ẽ cura: pari reuerentia defereue
ubi tam̃ deo contraria ñ precipit hatis
Quod si contigerit ꝑgendũ indibite¬
ter consulo in petri sententiã: qa obe¬
dire oportet dõ magis qͣm hominbꝰ
Aut enim hoc respondendũ cum asl
aut cũ phariseis certe audiendũ. En
⁊ uos transgredimini maudatũ d̃i ꝓt
traditiones ur̃as : Si autẽ dolet seo¬
tempni magister homo p̃ illo qͥ doct
hominem scientiã. consuletur illa q̃t
⁊ uos posuistis samuelis sententia ͤq
inter lepram ⁊ lepram uidetur dsct¬
nere sic. Si peccauerit uir in uirum.
gͥ si me hoc angi articulo sentiam.

Expanded text:
omnino ratione vacuum est. Et tamen omnino ratione vacuum est. Et tamen quis nesciat unum detractionis verbum, quantum etiam innumeris talibus, id est otiosis, praeponderet ad delictum meritumque damnationis? Quid ita? Videlicet quia discretio est in mandatis, conseDeus, sive homo vicarius Dei, mandatum quodcunque tradiderit; pari profecto obsequendum est cura, pari reverentia deferendum, ubi tamen Deo contraria non 508 praecipit homo. Quod si contigerit, pergendum indubitanter consulo in Petri apostoli sententiam: quia obedire oportet Deo magis quam hominibus . Aut enim hoc respondendum cum apostolis, aut cum Pharisaeis certe audiendum: Quare et vos transgredimini mandatum Dei propter traditiones vestras? Si autem dolet se contemni magister homo prae illo, qui docet hominem scientiam; consoletur illa, quam et vos posuistis, Samuelis sententia, qua inter lepram et lepram videtur discernere sic: Si peccaverit vir in virum, o? Ego igitur si me hoc angi articulo sentiam, ut
Abbreviated transcription (Latin):
dere grauis&. communiter dampna¬
bilis ẽ: neglectus autem infixis graui.¬
M. tolerabilior in mobilib mandatis.
Siquidem adulterium quocũq mͦ
quocũq ꝑpetres animo. turpe flagiti¬
um ẽ. ac criminale peccatu: cũ tam̃
leue uerbũ in tempore uł loco silen¬
tii forte ꝑobliuionem subreptũ risus
ue ꝑimpetum magis excussus quã
presumptus contra preceptũ qͦdutiq
animi negligentis aut dissoluti sp̃s in¬
dicium ẽ: eo facillime ueniam ꝓme¬
reatur. quo uix uł peccatũ reputatur.
Quid cum scienter & ex de liberatio¬
ne in uerba ociosa silentio licet non
indicto lingua laxatur: Numqͥd hoc
tamen neget qͥspiam usurpari contra
regulam ueritatis: Unde nimirũ &e
ratio exigenda ẽ. in futuro iudicio. iu¬
dice ipso terrifice admodũ cõminan¬
de.q̃uia de omni uerbo ocioso reddent
homines rationem indie iudicii. heu
nobis: quȩ nam poterit reddi ratio
de ocio:. Alioqͥn ocium non ẽ. si ñ

Expanded text:
dere gravis, et communiter damnadere gravis, et communiter damnabilis est: neglectus autem in fixis gravior, tolerabilior in mobilibus mandatis. Siquidem adulterium quocunque modo, quocunque perpetres animo, turpe flagitium est ac criminale peccatum: cum tamen leve verbum, in tempore vel loco silentii forte per oblivionem subreptum, risusve per impetum magis excussus, quam praesumptus contra praeceptum quod utique animi negligentis, aut dissoluti spiritus indicium est, eo facillime veniam promereatur, quo vix vel peccatum reputatur. Quid, quod scienter et ex deliberatione in verba otiosa, silentio licet non indicto, lingua laxatur? nunquid hoc tamen neget quispiam usurpari contra regulam Veritatis? unde nimirum et ratio exigenda est in futuro judicio, Judice ipso terrifice admodum comminante, quia de omni verbo otioso reddent homines rationem in die judicii . Heu nobis! quaenam poterit reddi ratio de otio? Alioquin otium non est, si non
Abbreviated transcription (Latin):
transgressio contigerit. Media qͥppe
sunt. equib illa uidelicet p̃cepta con¬
stituunt᷑. quȩ uos facticia nominatis:
longe utiq disparem a naturalibus
quantũ in ipsis ẽ gerentia necessitatẽ:
cum tamen nec sine offensa negligi.
nec contempni sine crimine. uel ipsa
queant: in iuncta abhis dum taxat
quib ꝓpͥe dicit᷑. q̃ui uos audit. me audit.
&e. qͥ uos sꝑnit me sꝑnit. Licet namq
ipsa ꝑse iniuncti oꝑis qualitas in noxia
sit: adiunctȩ tam̃ auctoritatis pondus
obnoxium mandato. transgressumq
peccato noxium facit: ñ magno tam̃.
si contemptus defuerit. Hec gͦ gene
ꝓpter se nec bona nec mala sunt:
aut diuina institutione. aut propria
cuiusq ꝓfessione fixa non sunt: nt
ñ iussa quidem licite utrũlibet uel
admittant᷑. uel omittant᷑: uissa uͦ sine
culpa ñ neglitant᷑. sine cr̃ĩmine non
contempnant᷑. Ubiq enĩ ⁊ culpabi.
in omni sp̃em mandatoꝵ. pari pon¬

Expanded text:
trangressio contigerit. Media quippe trangressio contigerit. Media quippe sunt, e quibus illa videlicet praecepta constituuntur, quae vos factitia nominatis, longe utique disparem a naturalibus, quantum in ipsis est, gerentia necessitatem: cum tamen nec sine offensa negligi, nec contemni sine crimine vel ipsa queant, injuncta ab his duntaxat quibus proprie dicitur: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit . Licet namque ipsa per se injuncti operis qualitas innoxia sit; adjunctae tamen auctoritatis pondus obnoxium mandato, mandatumque peccato obnoxium facit, non magno tamen, si contemptus defuerit. 18. Haec ergo genere, aut propter se nec bona, nec mala sunt, aut divina institutione, aut propria cujusque professione fixa non sunt; ut non jussa quidem, licite utrumlibet vel admittantur, vel omittantur: jussa vero, sine culpa non negligantur, sine crimine non contemnantur. Ubique enim et culpabiliin omni specie mandatorum pari pon
Abbreviated transcription (Latin):
discernens. quib de mandatis ei qͥ
preest. suis quodãmodo factis respon¬
deat cũ ꝓpħa. Tu mandasti mandata
tua custodiri nimis. Ubi quia ñ dicit
iniuersalit̃ omĩa: illa tantum oportet
indelligi. quȩ qm̃ non sine grandi cul¬
pa quacũq occasione uiolantur. ideo
non sine graui pȩna quomͦcũq uio¬
lta donant᷑: ut puta ñ occides. &. si
qua huiusmodi sunt: quoꝵ nunqͣm
potest eẽ obseruatio iniusta uł mala:
linqͣm bona licitaue transgressio dis.¬
sensatione dũ taxat humana. Cȩtera
Tunt: quia leuiori censura neglecla
senunt᷑ leuiora dicunt᷑. Exhis uer¬
bi gr̃ã dico ẽẽ uel risum interdictũ.
uel indictum silentiũ. Nec siquidem si
contra mandatum ñ ueniunt: nec pec¬
cata sunt. Accedente mandente manꝰ¬
dato. si quominus iam obseruanitur in
peccatũ reputant᷑: ñ tam̃ incrimen:
ita sane si ꝑ subreptionem. aut obli¬
uionem. ñ autẽ ꝑ contemptũ. horum

Expanded text:
discernens, quibus de mandatis ei qui discernens, quibus de mandatis ei qui praeest, suis quodammodo factis respondeat cum propheta: Tu mandasti mandata tua custodiri nimis . Ubi, quia non dicit universaliter omnia, illa tantum oportet intelligi, 507 quae quoniam non sine grandi culpa quacunque occasione violantur, ideo non sine grandi poena quomodocunque violata donantur; ut puta, Non occides, et si qua hujusmodi sunt: quorum nunquam potest esse observatio injusta vel mala; nunquam bona licitave transgressio dispensatione duntaxat humana. CAPUT VItunt, quia leviori censura neglecta puniuntur, leviora dicuntur. Ex his, verbi gratia, dico esse vel risum interdictum, vel indictum silentium. Haec siquidem si contra mandatum non veniunt, nec peccata sunt. Accedente mandato, si quominus jam observantur, in peccatum reputantur, non tamen in crimen; ita sane, si per subreptionem aut oblivionem, non autem per contemptum horum
Abbreviated transcription (Latin):
inter bonum uidelicet ⁊⁊ melius. int
malũ ⁊⁊ peius Bonus qͥdem oł e̾ien
gradus ẽ. si uexta magistri nr̃i serten¬
tiam ꝓpter metum gehenne. seu⁊ pu
obedierit: melior tamen cũ exdei ans¬
re obeditur. Illa qi ppe obedientia
necessitatis est: ista caritatis. Illũ aũ
optimum dixerim obedientiȩ graclĩ
tate iubentis. pendet intentio exequen¬
tis: fit ut nec maius minorib. nec minus
maiorib confuse ut assolet adimplen¬
dum qͦd iniungit᷑. subiecti. studiũ im¬
pendatur: s moderante animo queq
ꝓsua dignitate imꝑia. modũ sciat utro¬
biq seruare: tam in obseruando uide¬
licet iussa. qͣm in cauendo ꝓhibita: ñ
qͦd uel minimũ horum quȩ iubentur
contempnendũ putet.&. si tam̃ mini¬
mum quod minimũ est reputet. smi¬
nimum ex comꝑatione maiorum.
Nouit uerus humilisq obediensq.
minima ñ contempnere. & maximȩ
curare quȩ maxima sunt: intimo qͦ¬
dam deuoti sinceriq animi sapore

Expanded text:
 melius, inter malum et pejus. Bonus quidem obedientiae gradus est, si juxta magistri nostri sententiam, propter metum gehennae, seu pro est, quispiam obedierit : melior tamen cum ex Dei amore obeditur. Illa quippe obedientia necessitatis est, ista charitatis. Illum autem optimum dixerim obedientiae gradum, tate jubentis pendet intentio exsequentis, fit ut nec majus minoribus, nec minus majoribus confuse ut assolet ad implendum quod injungitur, subjecti studium impendatur; sed moderante animo quaeque pro sua dignitate imperia, modum sciat utrobique servare, tam in observando videlicet jussa, quam in cavendo prohibita: non quod vel minimum horum quae jubentur, contemnendum putet, etsi tamen minimum quod minimum est, reputet; sed minimum ex comparatione majorum. Novit verus humilisque obediens et minima non contemnere, et maxime curare quae maxima sunt, intimo quodam devoti sincerique animi sapore
Abbreviated transcription (Latin):
noceat qͣm ꝓsit iste: Neq ie eñcor¬
sequens ẽ. ut tantũ ualeat in bonin
bonum unũ: qͣntũ duo mala inme
Etquidem laude dignã dixerum. ul
solam intentionẽ piam: nec plane:i¬
digna remuneratione fraudabit᷑ i
oꝑe quoq ñ bono ipsa bona uolutes
at tam̃ sine malo quocũq ñ ertt õ¬
cepta smplicitas. Cur inquis: Nũ
ñ ex fide: Prorsus ex fide s fala E
certe potius ñ exfide. quia fides fal
fides non ẽ. Deniq de fide uera un
falsa. puto dixisse apłm. Omne qͥ ͥ¬

Expanded text:
noceat, quam prosit iste? Neque enim connoceat, quam prosit iste? Neque enim consequens est, ut tantum valeat in bonum bonum unum, quantum duo mala in malum. Et quidem laude dignam dixerim vel solam intentionem piam: nec plane condigna remuneratione fraudabitur in opere quoque non bono ipsa bona voluntas. Attamen sine malo quocumque non erit decepta simplicitas. Cur inquis? nunquid non ex fide? Prorsus ex fide, sed falsa; vel certe potius non ex fide, quia fides falsa, fides non est. Denique de fide vera, non falsa puto dixisse Apostolum: Omne q
Abbreviated transcription (Latin):
malũ: ⁊si exparte possunt. ñ tam̃ toti
sufficiunt uel lucem dare uel tenebiaᷤᷤ
unculam reuertam᷑ is uere oculus
neqͣm ẽ qui ꝑuersus parit̃ &e. cecus bo¬
nũ agit. imalũ credit: utiq recte ope¬
rando. s opinando iniquȩ bonũ sibi
in malũ uertit ⁊ tantũ. malũ quantũ
crediderit. quando qͥdẽ iuxta sententiã
dñi totũ corpus tenebrosum reddit
oculus neqͣm. Quid enĩ luci relinqͥe᷑
ubi nec pia iitentio nec uera opinio
inuenitur:: At non ideo sequitur ueqͥ
econtrario malũ facit ⁊ bonũ putat.
iuxta suam fidem similiter & ipse in.¬
ueniat. Quare: Non ẽ quippe simple
oculus ille: qui ex iudicio ueritatis to¬
tum corpus lucidum reddat. qualẽ
ꝓfecto suꝑius diffiniuimꝰ Neq enĩ ꝗ
toto adhuc denebrȩ desunt: ubi igr¬
rantia ueritatis. lucem obscurat uodĩ
is uͦ minime utrũq habeat bonium
ñne ratio uidetur exigere. ut plusie

Expanded text:
malum; etsi ex parte possunt, non tamen toti malum; etsi ex parte possunt, non tamen toti sufficiunt vel lucem dare, vel tenebras unculam revertamur is vere oculus nequam est, qui perversus pariter et caecus bonum agit, et malum credit; utique recte operando, sed opinando inique, bonum sibi in malum vertit; et tantum malum, quantum crediderit: quandoquidem juxta sententiam Domini, totum corpus tenebrosum reddit oculus nequam. Quid enim luci relinquitur, ubi nec pia intentio, nec vera opinio invenitur? At non ideo sequitur, ut qui e contrario malum facit, et bonum putat, juxta suam fidem similiter et ipse inveniat. Quare? Non est quippe simplex oculus ille, qui ex judicio Veritatis totum corpus lucidum reddat, qualem profecto superius definivimus. Neque enim ex toto adhuc tenebrae desunt, ubi ignorantia veritatis lucem obscurat bonae is vero minime utrumque habeat bonum; nonne ratio videtur exigere, ut plus ille
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ quasi iam traditi in reꝓbum sensũ.
bonũ omnino. nec diligere nec dignos¬
cere queunt. De talibus scriptũ ẽ.
Impius cum uenerit inꝑfundũ maloq
contempnit. Nam qui huiusmodi ẽ: ca¬
uere ꝓfecto malũ nec uult ȩciã si possit:
nec si uelit scit. Qu̾am obrem hunc
oculũ insuꝑiori diuisione. illo altero
censui ñ inmerito peiorem: ñ quia ma¬
lignior sit: s quia ꝑiculosior. Ignoran¬
tia quippe securiorem: securitas segni¬
orem facit: ñ neqͥorem. Est tam̃ ex
hoc ꝓculdubio deterior: quod ille solũ
habet malũ. malam intentionẽ: iste
⁊ falsam considerationẽ. Ille uno caret
eduob bonis. bono zelo: iste ⁊ uero
iudicio. Esx hoc itaq pessimo oculo
qu neutrum bonum habet. ⁊ item
exillo optimo qͥ neutro caret: senti¬
endũ est. ueritatem disseruisse. aut
tenebris obuolui totum corpus aut
luce ꝓfundi. Nam reliqu duo quoꝵ
neuter utrũq aut bonum habet aut

Expanded text:
et quasi jam traditi in reprobum sensum, et quasi jam traditi in reprobum sensum, bonum omnino nec diligere, nec dignoscere queunt. De talibus scriptum est: Impius cum venerit in profundum malorum, contemnit . Nam qui hujusmodi est, cavere profecto malum nec vult, etiam si possit; nec si velit, scit. Quamobrem hunc oculum in superiori divisione illo altero censui non immerito pejorem, non quia malignior sit, sed quia periculosior. Ignorantia quippe securiorem, securitas segniorem facit, non nequiorem. Est tamen ex hoc procul dubio deterior, quod ille solum habet malum, malam intentionem; iste et falsam considerationem. Ille uno caret e duobus bonis, bono zelo; iste et vero judicio. Ex hoc itaque pessimo oculo, qui neutrum bonum habet, et item ex illo optimo qui neutro caret, sentiendum est Veritatem disseruisse, aut tenebris obvolvi totum corpus, aut luce perfundi. Nam reliqui duo, quorum neuter utrumque aut bonum habet, aut
Abbreviated transcription (Latin):
quo hoc ẽ ne in ullo penitus appareat
bonus s sit utroq bono uacuus: tam.
uidelicet ueri noticia. qͣm ⁊ beniuo¬
lentia. Alius ẽ itaq pius oculus non
quidem fallere promptus. s tam̃ falli
inquit quasi columba seducta ñ ha¬
bens cor: alius is quem dñs simplicẽ
dicit. uec tam fallere facilis qͣm nec
falli. de quo napłi docent᷑ cũ eis dicit᷑.
estoce prudentes sicut serpentes:&.
simplices sicut columbe. Et item.
alius ẽ oculus simpliciter malus.
sallens utiq libenter. s ñ facile fal¬
sus. qualem ꝓfecto habent illi qui
ore dñico astruuntur prudentiores
ẽẽ filiis lucis ingeneratione sua: q
alius quem neqͣm eẽ diffiniuimꝰ. quia
sit duppliciter malus: cu quippe &.
malicia parit ignorantiã. ⁊ ignoran¬
tia maliciam oꝑit. ita ut sepe nescien.
imalum qͦd uult ñ faciat: ⁊ bonum
faciat qͦd non uult. Obscuratũ nempe
ẽ insipiens cor eoꝵ qͥ istius modi sunt.

Expanded text:
quaquam, hoc est, in nullo penitus appareat quaquam, hoc est, in nullo penitus appareat bonus; sed sit utroque bono vacuus, tam videlicet veri notitia, quam et benevolentia. Alius est itaque pius oculus, non quidem fallere promptus, sed tamen, ut inquit, quasi columba seducta, non habens cor . Alius is quem Dominus simplicem dicit, tam nec fallere facilis, quam nec falli, de quo et Apostoli docentur cum eis dicitur: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. 40. Et item alius est oculus simpliciter malus, fallens utique libenter, sed non facile falsus: qualem 516 profecto habent illi qui ore dominico astruuntur prudentiores esse filiis lucis in generatione sua. Et alius quem nequam esse definivimus, quia sit dupliciter malus, cui quippe et malitia parit ignorantiam, et ignorantia malitiam operit, ita ut saepe nesciens et malum quod vult non faciat, et bonum faciat quod non vult. Obscuratum nempe est insipiens cor eorum qui istius modi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
meliorem. in malũ ⁊ peiorem. Et sub¬
damus or exempla. Est qui bonũ dilig̃.
&. malum nescius agit: huius bonus
qudem ẽ oculus quia pius: ñ tamen
simplex quia cecus. Et ẽ qui bonũ n
libenter agit: ⁊ prudent̃ intelligit.
Istius reuera oculũ non in merito sim¬
plicem dixerim. ut pote cui neutrũ
bonũ desit: nec zelus scilicet bonus.
nec scientia. Hunc ꝓfecto requirit
oculũ deus: cũ respicit suꝑ filios ho¬
minũ. ut uideat si ẽ intelligens aut
reqiurens deũ. Eist e contrario qͥ bo¬
num minime diligens. ex malicia
quidem ꝑuersus ẽ. s sapiens ut faci
malũ ꝑignorantiã cecus non ẽ.
Quem quidem ideo nondũ appella¬
uerim neqͣm: qͦd unum ei licet ad su¬
dion diligit agit: eui ꝓfecto ñ in¬
congrue id quod dicitur neqͣm assigna.¬
uerim. eo quod neutro careat malo:
nec cecitate scilicet nec ꝑuersitate. Di¬
citur siquidem neqͣm quasi nequaqͣm
ut is solũmͦ neqͣm appelletur qui ne¬

Expanded text:
meliorem, in malum et pejorem. Et submeliorem, in malum et pejorem. Et subdamus exempla. Est qui bonum diligit, et malum nescius agit. Hujus quidem bonus est oculus, quia pius: non tamen simplex, quia caecus. Et est qui bonum et libenter agit, et prudenter intelligit. Istius revera oculum non immerito simplicem dixerim, utpote cui neutrum bonum desit, nec zelus scilicet bonus, nec scientia. Hunc profecto requirit oculum Deus, cum respicit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum . Est e contrario qui bonum minime diligens, ex malitia quidem perversus est: sed sapiens ut faciat malum, per ignorantiam caecus non est. Quem quidem ideo nondum appellaverim nequam, quod unum ei, licet ad suquod non diligit, agit: cui profecto non incongrue id quod dicitur nequam assignaverim, eo quod neutro careat malo, nec caecitate scilicet, nec perversitate. Dicitur siquidem nequam, quasi nequaquam, ut is solummodo nequam appelletur, qui ne