comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sapiens. qͥa sapientia una. in nat᷑a una. & sub̃a una. & dicit᷑
sp̃s sc̃s. & benignus & bonꝰ. & ẽ. quidẽ benignꝰ & bonus. sp̃s
pat̾. & filius. & .s.s. nec tam̃ tres benigni. & tres boni s unꝰ
benignus & unus bonꝰ. qͥa benignitas una. & bonitas una.
innat᷑a una. & sub̃a una. S clamauit scͥptura ꝯscientie
humane. ne erraret indeo suo. similia hominibꝰ que ñ erant
ipso arbitrans. q̃m ab hõib sumpta erant uocabula que¬
dam ñ adomnẽ similitudinẽ assignificãda que dei erant
supra homines. Et eriͣt aliqͥd similes ibi. nemutatio aliena
eẽt. s non totũ ne iq̃em cred̾et᷑. qͦd in tm differebat. & dictus
ẽ. indĩtate pat̾ aquo erat. & qui de sub̃a sua erat. Sicut qͥ
gignit desua sub̃a gignit. & ñ ẽ. qui gignit ip̃e quẽ gigñ.
s alt̾ ab altõ. & ñ alt̾a nat᷑a gignentis & geniti. Et erat in
hoc similitudo. int̾ dũa & humana. & ppt̾e exhoc dictus. ẽ.

Expanded text:
sapiens. Quia sapientia una in natura una et substantia una. Et dicitur Spiritus sanctus benignus et bonus; et est quidem benignus et bonus Spsanctus. Nec tamen tres benigni et tres boni, sed unus benignus et unus bonus; quia benignitas una, et bonitas una in natura una, et substantia una. Sed cavit Scriptura conscientiae humanae ne erraret in Deo suo similia hominibus quae non erant in ipso arbitrans, quoniam ab omnibus sumpta erant vocabula quaedam, non ad omnem similitudinem sed ad significanda quae Dei erant supra homines; et erat aliquid simile ibi ne imitatio aliena esset, sed non totum, ne idem crederetur quod in tantum differeb ibi erat a quo erat qui de sua substantia erat. Sicut qui gignit de sua substantia gignit, et non est qui gignit ipse quem gignit, sed alter ab altero. Et non altera natura gignentis et geniti. Et erat in hoc similitudo inter divina et humana; et propterea ex hoc dictus est
Abbreviated transcription (Latin):
non fecit quod fecit bonũ. sed ꝑmisit ut eẽt quia bonũ fuit
quod uoluit. Neꝙ id bonũ malũ fuit. sed ex malo bonũ fuit. nec
malũ bonũ fecit. seo exmalo boñ fecit. quia bonis & malis uti

Expanded text:
n eo quod fecit bonum, sed permisit ut esset, quia bonum fuit quod voluit. Neque id bonum malum fuit, sed ex malo bonum fuit; neque malum bonum fecit, sed ex malo bonum fecit. Qui malis et bonis uti
Abbreviated transcription (Latin):
nascendo originem traximus. qͦd illi astuale fuit ougi.
& ideo nos nascendo peccatum ꝯcipimus. qͦd ille non nascendo
sed agendo habuit aquo ꝑnatiuitatẽ uenimus. In illo quippe
ignorantia carnem uͦ ꝯcupiscentia dampnauit inse bonum
agendo nonuiderat. Incarne sua autem malũ agere ꝯcupis.¬
cat. hec duo uitia adpuniendũ suꝑbiam hominis iuste in
ipso ꝯfirmarẽtur. Ignorantia quidem dum ab animo subtͣit᷑
lumen ueritatis. Concupiscentia uͦ dum caro ꝑcutitur pena
mortalitatis. Hanc gͥ originalẽ corruptionẽ. natura pͥmum

Expanded text:
nascendo originem traximus, quod illi actuale fuit, origiEt ideo nos nascendo peccatum concipimus, quod ille non nascendo sed agendo habuit, a quo per nativitatem venimus. In illo quippe ignorantia, carnem vero concupiscentia damnavit, ut in se bonum agendum non videat; in carne autem sua malum agere concupiscat. Haec duo vitia ad puniendam superbiam hominis juste in ipso confirmantur. Ignorantia quidem, dum ab animo subtrahitur lumen veritatis; concupiscentia vero, dum caro percutitur poena mortalitatis. Hanc igitur originalem co
Abbreviated transcription (Latin):
uisibiliter & corꝑaliter diuisa ẽ lux atenebris. inuisibili¬
ter qͦ boni angłi discreti sunt amalis. illis intenebris
pecc̃i cadentib. & istis ad lucem iꝰticie conuersis illuminatisq aluce
ut lux e̾ent & non tenebre. Sic enĩ ꝯsonare debuerunt exemplaria
oꝑm dei. ut q̃ inuisibilia erant oꝑa sapientie in uisibiliũ ꝓuntus

Expanded text:
isibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ s lucis. qͥa peccatũ tenebre ẽ. & peccatũ nicħ ẽ. ⁊ sine ip̃o ni¬
chil est. factũ. Iux abip̃o ft̃aẽ. qͥa iusticia ⁊ ueritas lux ẽ. ⁊ de
luce. audiuimꝰ qͥa dixit ds̃. fiat lux ⁊statim lux fc̃a ẽ. Nusqͣm dix̃
deus. fiant tenebre.s. deluce dixit. fiat lux. ⁊diuisit lucẽ atene¬
bris. & uocauit lucẽ diem. & tenebras noctem. Ergo utrũq ñ
fecit. tñ utrumq diuisit. ⁊ utrumq noĩauit. diuisit ꝑiudiciũ.

Expanded text:
tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Ergo non fecit
Abbreviated transcription (Latin):
ost has mut̾ones corꝑum quib subiacẽt que corporalit
mutant᷑ omĩa transimꝰ. ac spũalem creaturam mutabilẽ
ulius ꝯsiderantis siqua har̃ mut̾onũ illic ꝯueniat. si qua alia mu¬
to que ettra mut̾onẽ naturã corꝑũ fit iuillam cadat. St uide¬
mus quia sp̃s omiño nec augm̃to spatũ cresc̾e pot̾. qm̃ corpꝰ nõ
incissitudinẽ suscipit. gaudũ doloris. & plenitudinis. & uolũ¬
tatis. & cum crescit scĩa & obliuio in eñ cadit. & uarias cogi¬
tationes. & succedent̾ intelligit. Et. ẽ. quasi mut̾o forne ista.

Expanded text:
ost has mutationes corporum quibus subjacent quae corporaliter mutantur omnia transimus ad spiritualem creaturam, mutabilitatem ipsius considerantes; si quarum mutationum illi conveniat, et si qua alia mutatio quae extra corporum naturam sit, in illam cadat. Et videmus quod spiritus omnino nec augmento partium crescere potest quoniam corpus non vicissitudinem suscipit gaudii, doloris et poenitudinis et voluntatis; et crescit scientia et oblivio in eum cadit; et variat cogitationes et succedenter intelligit; et est quasi for
Abbreviated transcription (Latin):
& loco mnutaris& tẽꝑe. Spm̃ autẽ creatũ in loco ñ ẽẽ. qm̃ corpꝰ
ñ. ẽ. nec loco mutari nec temꝑe. Sp̃m autẽ creatorẽ nec in
bilis omnĩo. ẽ. ꝓpt̾ea soli corpi recte assignari. & ħ aliqͥd. ẽẽ.
qm̃ diffinitum. ẽ. & hic alicubi. eẽ. qm̃ cͥcumscͥptũ. ẽ. & nunc
& nunc aliqͣndo. eẽ. qm̃ uariabile. ẽ. Sp̃u uͦ creato ꝯuenire
bilis. ẽ. s non hic alicubi. eẽ. qm̃ in cͥcũscͥptus ñ ẽ. qui dim̃sio¬
sine loco. inomĩb sine t̾mĩo & diffinit̾one. Et nos quidẽ hoꝵ
ꝯsiderationẽ sublim̃ ne quaꝗͣ falsitate̾s arguimꝰ u̾ba tam̃ supͣ
capacitatẽ & possibilitatẽ minoꝵ & simpliciũ intelligentie

Expanded text:
 autem creato in loco non esse; quoniam corpus non est, nec loco mutari sed tempore. Spiritum autem creatorem nec in bilis omnino est. Propterea soli corpori recte assignari; et hoc aliquid esse quoniam definitum est, et hic alicubi esse quoniam circumscriptum est; et nunccreato convenire; bilis est; sed non hic alicubi esse quoniam circumscriptus non est, qui dimensiosine loco, in omnibus sine termino et definitione. Et nos quidem horum considerationem sublimem nequaquam falsitatis arguimus; verba tamen supra capacitatem et possibil
Abbreviated transcription (Latin):
& subiacet tempi ꝓpt̾ ista que uariant᷑ meo. Nec ambigud̃ h
ulli ẽ. de spũ creato. qm̃ temꝑe uariat᷑ scd̃m hõc q̃d̾ eadem ñ
ꝑmanent impso. De mutatiõe loci magna int̾ ꝯquirentes
ambiguitas generat᷑. qm̃ sunt qͥdicũt nullũ spm̃ mnutari
& ñ ẽ. corpus locus. qm̃ locus ñ ẽ. aliquid. nec ponit aliqͥd locꝰ.
nec tam̃ uocatur locus nisi det̾minꝰ tͣ ꝑcorpꝰ. uel quod impso. ẽ.
scd̃m finem duñsionis. ubi desinit corpꝰ. & ultra non ẽ. siue scã

Expanded text:
 eo. Nec ambiguum hoc ulli est de spiritu creato, quoniam tempore variatur secundum haec quae eadem non permanet in ipso. De mutatione vero loci magna inter conquirentes ambiguitas generatur; quoniam sunt qui dicunt nullum spiritum mutari non est corpus locus; quoniam locus non est aliquid, nec ponit aliquid locusNec tamen vocatur locus nisi determinatus per corpus; vel quod in ipso est secundum finem dimensionis ubi desinit corpus et ultra non est; sive secundum
Abbreviated transcription (Latin):
potiusqm ingaanti costa dequa mulieris corpus fabricaret
sub tracta .ẽ. ne in ed penam aliqm sensisse putaret᷑. & qiune simu
potentie opus nurabilie ꝓbaret᷑ que bominis dormientis latus aꝑ-¬
uit. & eum tam̃ a quiete soporis sui minime suscitarͣet. Quantũ si
ꝑtinet adsp̃alem intelligentiam. iccͥco pͥmus adam dormiendo ma-¬
tĩam unde illis sponsa crearetur delatere suo prestitit: qm̃i secund̾
adam postea incruce sompno morti soporatus. ut sponsa illius ec¬
clesia formaret᷑. & sanguinẽ cum agua delatere fundenddo sacra¬
menta ministrauit. ꝑ orro quidem decosta uiri mulieris corpus
factum dicitur. ita intelligendum. ẽ: ut de sola ipsius coste sub̃a si
ne om̃i extͥnseco additam̃to. ꝑdiuinam potentiam insemet ĩpsa
multiplicata. idem corpus factum credatur. eosane miraculo qͦ
postea dequinq panib in manib iesu celesti benedictione multi¬
plicatis. . sunt hominũ miliasaciata.

Expanded text:
potius quam vigilanti costa de qua mulieris corpus fabricaretur, subtracta est, ne in eo poenam aliquam sensisse putaretur, et divinae simul potentiae opus mirabile probaretur, quae hominis dormientis latus aperuit, et eum tamen a quiete soporis non excitavit. Quantum vero pertinet ad spiritualem intelligentiam, idcirco primus Adam dormiendo materiam unde illa sponsa crearetur de latere suo praestitit; quoniam secundus Adam postea in cruce somno mortis soporatus ut sponsa illius Ecclesia formaretur, sanguinem cum aqua de latere suo fundendo sacramenta ministravit. Porro quod de costa viri mulieris corpus factum dicitur ita intelligendum est, ut de sola ipsius costae substantia sine omni extrinseco additamento, per divinam potentiam in semetipsa multiplicata idem corpus factum credatur, eo sane miraculo quo postea de quinque panibus in manibus Jesu coelesti benedictione multiplicatis quinque sunt hominum millia satiata.
Abbreviated transcription (Latin):
tenus saluari possed si ista ꝯtempneret. dicit scͥptura: ñ potest
saluari qui baptieatus nonfuerit. qui hoc uel hoc ñ fecerit
saluari non potest. Et confitemur quia uerũ ẽ. Et quia
saluari homo non potest qui caret bis sine quib abhomĩe
salius haberi non potest. homo sine his saluari non potest.
sed ds̃ sine his saluare potest. homo quippe sine his saluari
posset si sine his saluari inpotestate hoĩs. eẽt. & si posset h̃o ꝓ
arbitͥo suo ista que adsalutẽ obtinendam ꝓposita sunt relin-¬
quere. & sccłm suam electtionẽ alia uia ad salutẽ ꝑuenire.
Qd quia homini omĩno impossibile ẽ. ꝓpt̾ea rectissime dicit᷑.
quia homo sine his saluari non potest. Ds̃ autẽ sine his sal

Expanded text:
tenus salvari posset si ista contemneret. Dicit enim Scriptura: Non potest salvari qui baptizatus non fuerit ; qui hoc vel hoc non fecerit salvari non potest, et confitemur quod verum est, et quia salvari non potest homo qui caret his sine quibus ab homine salus haberi non potest. Homo sine his salvari non potest, sed Deus sine his salvare potest. Homo quippe sine his salvari posset si sine his salvari in potestate hominis esset, etsi posset homo pro arbitrio suo ista quae ad salutem obtinendam proposita sunt relinquere, et secundum suam electionem alia ad salutem via pervenire. Quod quia homini omnino impossibile est, propterea rectissime dicitur, quod homo sine his omnino salvari non potest. Deus autem si
Abbreviated transcription (Latin):
ropt̾ea qͥppe deus apͥncipio nec totus conscientie hu-¬
mane manifestus ẽẽ uoluit nec totꝰ absconditus. ne si
totus manifestus eẽt. mitum fides ñ ht. nec infidelitas
ercet᷑. Si uero absconditus totus ẽẽt. fides qͥdem ad scĩam ñ adiu-¬
uaret᷑ & in fidelitaᷤ. de ignorãtia excusaret᷑. Quo citta oportuit. ut
pđet se ocultũ ds̃. ne totus celaretur. & ꝓrsus nesciretur & nun¬
sum acdaliqd proditum se & agnitum occultaret. ne totus mani-¬
sestaretur ut aliquideẽt quod cor hominis enutͥret cognitum. &
rursus aliqͥd quod absconditum prouocaret.

Expanded text:
ropterea quippe Deus a principio nec totus conscientiae humanae manifestus esse voluit, nec totus absconditus; ne si totus manifestus esset, meritum fides non haberet, nec infidelitas erceretur. Si vero absconditus totus esset, fides quidem ad scientiam non adjuvaretur, et infidelitas de ignorantia excusaretur. Quocirca oportuit ut proderet se occultum Deus ne totus celaretur et prorsus nesciretur; et rursum ad aliquid proditum se et agnitum occultaret ne totus manifestaretur, ut aliquid esset quod cor hominis enutriret cognitum, et rursus aliquid quod absconditum provocaret.
Abbreviated transcription (Latin):
dictus est. gͦ pat̾. quia de sua sub̃a filiũ genuit. & erat inhoc simi¬
litudo. s ne putaret᷑ pat̾ pͥor filio sicut semꝑ inominib. ẽ. & nũꝙͣ
alit̾ ẽẽ. pot̾ nisi pat̾ filium ante cedat. ꝓpt̾ea potens pat̾. dictus. ẽ.
non quia solũs erat. quia potens erat. & filius. & spĩ sc̃s. s solus
piens. non qͦd solus erat. sed quia de ipso solo magis dubitari po¬
t̾rat quasi dde postĩorae & etate adhuc ũmat᷑o. & sensuͥ ꝑfecto. Io¬
cͥco dictus. ẽ. pat̾ potens. ne putet᷑ pͥor filio. & filius sapiens. ne cre
existimatet᷑ ds̃. & constnaret᷑ ad eum scientia mala. si spm̃ hr̃e
diceret᷑ ds̃. & non auditũ fuisset sc̃s. uel benignus qm̃ sp̃s ꝑse

Expanded text:
Dictus est ergo Pater quia de sua substantia Filium genuit, et erat in hoc similitudo. Sed ne putaretur prior Pater Filio sicut semper in hominibus est; et nunquam aliter esse potest nisi Pater Filium antecedat; propterea potens dictus est Pater non quod solus erat, quia potens erat et Filius et Spiritus sanctus; sed solus piens, non quod solus erat, sed quia de ipsa solo magis dubitari poterat quasi de posteriore et aetate adhuc immaturo et sensu imperfecto. Idcirco dictus est pater potens, ne putetur prior Filio; et Filius sapiens, ne credexistimaretur Deus et consternaretur ad eum conscientia humana, si Spiritum habere diceretur Deus, et non additum fuisset
Abbreviated transcription (Latin):
tate ultra mensuram effluentem ꝑse cobibere non potest ꝯsidã¬
dum ẽ. quia non pot̾ illã exeusare necessitas. qm p̃cedens oꝑasa
est uoluntas. Culpa enim uoluntaria penam metͥuit. pena
autem oꝑata ẽ. infirmitatem. Infirmitas autem induxit necessi¬
petitus. quosolum fuit culpa subsecuta ẽ. Transgressio inferio.¬
ris. que. ẽ. & pena & culpa. Inspũ sola culpa. Incarne pena & cul-¬
pa & ꝯcupscencia. sp̃s inordinata culpa. ꝯcupiscentia carnis pe-

Expanded text:
ibere non potest, considerandum est quod non potest excusare illa necessitas quam praecedens operata est voluntas. Culpa enim voluntaria poenam meruit; poena autem operata est infirmitatem: infirmitas vero induxit necessipetitus quae solum fuit culpa, subsecuta est transgressio inferioris quae est et poena et culpa. In spiritu solo culpa: in carne, et poena, et culpa. Concupiscentia spiritus inord
Abbreviated transcription (Latin):
tria uitia fuerunt. inobedientie due. & peccatum unũ tͥa uitia fue.¬
runt. Suꝑbia. auaritia. gula. due in obedientie. una inp̃cepto na-¬
ture. alt̾a inp̃cepto discipline. Et hec omĩa quia uno actu. in
pleta sunt. unũ peccatũ dicit᷑. Inuitiis pͥma fuit suꝑbia. secũda
auaritia. tercia. gula. Insuꝑhia & auaritia. in ahedientia fuit:
dep̃cepto nature. Ingula sola inobedientia fuit dep̃cepto disci¬
pline. Nusqͣm enim legitur ds̃ ꝓhibuis se homini nesimilitudĩ ẽ
diuinitatis. uel scientiam boni & mali ꝯcupisceret. Quia tamen
in ordinate hec ꝯcupiscens. contra rationem suam fecit: quodã¬
modo naturalis p̃cepti pͣuaricator excitit. De solo ligno sciẽtie
boni & mali legimus. qͥa ꝓhibuit ds̃ homini ne illud ꝯting̾et.
& iccͥco dum mulier illud appetendo tetigit. de p̃cepto discipli¬
ne inobedientie reatum incurrit.

Expanded text:
tria vitia fuerunt, inobedientiae duae, et peccatum unum. Tria vitia fuerunt: superbia, avaritia, gula; duae in obedientiae: una in praecepto naturae, altera in praecepto disciplinae. Et haec omnia quia in uno actu sunt completa, unum peccatum dicuntur. In vitiis prima fuit superbia, secunda avaritia, tertia gula. In superbia et avaritia, inobedientia fuit de praecepto naturae; in gula sola, inobedientia fuit de praecepto disciplinae. Nusquam enim legitur Deus prohibuisse homini ne similitudinem divinitatis, vel scientiam boni et mali concupisceret. Quia tamen inordinate hoc concupiscens, contra suam rationem fecit, quodammodo naturalis praecepti praevaricator exstitit. De solo ligno scientiae boni et mali legimus quod prohibuit Deus homini ne illud contingeret; et idcirco dum mulier illud appetendo tetigit, de praecepto reatum disciplinae inobedientiae incurrit.
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa sapientia exierat. Neq rursum amor sapientia uel potẽtia
dici pot̾at. quia ꝓcesserat tm̃ abipsis. & ipsa aliqͣndo sine ipsa
extit̾ant. & erant tͥa hec discreta. in aĩam. & inhis tͥbus tͥnitas
auime inuenta ẽ. Et ascendit anima abhis. ad sũmã tͥnitatẽ.
& inuenit ibi patrẽ qui anullo erat. sicut inse potentia. & fili¬
& filio. sicut inse dilectio. apotentia. & sapientia ꝓcesserat. Et
ideopotentiam pri tͥbuit quia inse similitudo fuerat illius. Eit
sapientiam filio. qm̃ hec inse imago illius. erat & potentia orta
qͦd hic ꝓpͥum iuuentũ. ẽ. adsignificationẽ illic quasi singulare di¬
potest. diuersũ inueniri. qͥ insimplici natura. idem neq unꝰ
tia pat̾s aliud non sit. qm eẽntia eius. neq sapientia filii ali

Expanded text:
ipsa sapientia exierat. Neque rursum amor potentia vel sapientia ipsa sapientia exierat. Neque rursum amor potentia vel sapientia dici poterat; quia processerat tantum ab ipsis, et ipsa aliquando sine ipso exstiterant. Et erant tria haec discreta in anima; et in his tribus Trinitas animae inventa est. Et ascendit anima ab his ad summam Trinitatem, et invenit ibi Patrem qui a nullo erat, sicut in se potentia; et filiatre et Filio erat, sicut in se dilectio a potentia et sapientia processerat. Et ideo potentiam Patri tribuit, quia in se similitudo fuerat illius; et sapientiam Filio, quoniam haec in se imago illius erat, quae a potentia orta quod hic proprium inventum est ad significationem, illic quasi singulare dipotest diversum inveniri qtia Patris aliud non sit quam essentia ejus, neque sapientia Filii ali
Abbreviated transcription (Latin):
intellectus. qui solũ sapientia erat. & sine ipso m̃s sapientia ñ¬
non erat. & ꝓcessit nouissime amor sine gaudiũ mentis. ad
sapientiam suam & ipse solum dilectio erat. quia sine ipso in
mente. & sapientia dilectio non erat. Et posita sunt hec noĩa
mũ potentia aqua sapientia erat. de inde ipsa sapientia. que
de potentia uata fuerat. Nouissime amor qui depotentia si¬
muł & sapientia ꝓcesserat. Et distinguebant᷑ hec. qͥa prorsꝰ hic̃
idem non erant que seꝑant᷑ ab inuncẽ. & non constabant ĩ uno
ꝓpt̾ea  mentẽ rõnali. aliud potentia erat. quia pͥor erat. sine sa¬
potentia. ẽẽ. cepit. quasi aliud in alio. & erant iam duo potẽtia
& sapientia. & ad ditum. ẽ. t̾cium. & tͥa. eẽ. ceꝑunt. potentia & sapi-
entia & amor. & non erat potentia de aliquo. & de ipsa sapiẽtia
erat. amoi autem de ipsa sapientia. & potentia ꝓcesserat. & non
erat potentia sapientia. qͥa potentia ante sapientiã erat. & de

Expanded text:
intellectus qui solum sapientia ejus erat; et sine ipso mens sapientia non erat: et processit novissime amor sive gaudium mentis ad sapientiam suam; et ipse solum dilectio erat, quia sine ipso in mente et sapientia dilectio non erat. Et posita sunt haec nominimum potentia a qua sapientia erat; deinde ipsa sapientia, quae de potentia nata fuerat; novissime amor qui de potentia simul et sapientia processerat. Et distinguebantur haec, quia prorsus haec idem non erant qui separabantur ad invicem, et non constabant in uno. Propterea in mente rationali aliud potentia erat quia prior erat sine sacum potentia esse coepit, quasi aliud in alio. Et erant jam duo, potentia et sapientia: et additum est tertium. Et tria esse coeperunt, potentia, et sapitia erat; amor autem de potentia, et sapientia praecesserat. Et non erat potentia sapientia, quia potentia, ante sapientiam erat et de
Abbreviated transcription (Latin):
nitate sꝗa ñ necessitate t̾hebat᷑ ad cõmunicandũ qm̃ optimi
erat. ꝓdẽẽ uelle & potentissimi noceri non pos se̾.

Expanded text:
nitate sola non necessitate trahebatur ad communicandum. Quoniam et optimi erat prodesse velle, et potentissimi noceri non posse. CA
Abbreviated transcription (Latin):
materia inexordio illo ꝯditionis. pͥmarie ne & formã ꝯfusionis.
habuerit. & non babuerit formam dispositionis. donec postea for-¬
maretur. adordinẽ concederet. ac dispositionẽ. ita spũalis & ange¬
lica uatura. in sua ꝯditione ꝑsapientiam & discretionẽ scãm ha¬
bitum nature formata fuit. ꝙ tam̃ illam qua postea ꝑamorẽ ꝙ
ꝯuersionẽ. ad creatorẽ suum acceptura erat formã nõ habuit.
sed erat informis. sine illa formanda ab illa

Expanded text:
materia in exordio illo conditionis primariae et formam confusionis habuit et non habuit formam dispositionis donec postea formaretur et ordinem concederet ac dispositionem; ita spiritualis et angelica natura in sui conditione per sapientiam et discretionem secundum habitum naturae formata fuit; et tamen illam quam postea per amorem et conversionem ad creatorem suum acceptura erat formam non habuit, sed erat informis sine illa formanda ab illa
Abbreviated transcription (Latin):
libus que rationalia sunt ꝓpinquiora sunt inuisibilib quia
iipso inuisibilia sunt. qͦd rationalia sunt. Ponunt᷑ gͦ pͥmo
loco cause pͥmordiales & inuisibiles & increaterecreandorũ
omniũ inmente diuina. Secundo loco angelica natura. in¬
uisibilis quidem. s creata. tertio loco humana inuisibilis &
creata. scd̃m aliquid insibilis & scd̃m aliqͥd uisibilis. Quartaͦ
loco creatura corꝑea intoto uisibilis & in toto temꝑalis. pꝰ
pͥmas gͦ causas increatas & in inuisibiles. exibit ꝯsideratio.
& procedet: angelicam naturam. rationalem & inuisibilem
deinde ao humanã uisibilẽ. & rationalẽ dequa ꝓpositũ pͥmũ
fuit ut consumet᷑. Nam deuisibilib quidẽ que postrema sũt.
cognitionẽ humanã mentẽ ꝯmodius duceremus.

Expanded text:
libus quae rationalia sunt propinquiora sunt invisibilibus, quia libus quae rationalia sunt propinquiora sunt invisibilibus, quia in ipso invisibilia sunt quae rationalia sunt. Ponuntur ergo primo loco causae primordiales et invisibiles et increatae creandorum omnium in mente divina. Secundo loco angelica natura invisibilis quidem sed creata. Tertio loco humana visibilis et creata, secundum aliquid invisibilis et secundum aliquid visibilis. Quarto loco creatura corporea in toto visibilis et in toto temporalis. Post primas ergo causas increatas et invisibiles exibit consideratio, et procedet ad angelicam naturam rationalem et invisibilem. Deinde ad humanam visibilem et rationalem, de qua propositum primum fuit ut consummetur. Nam de visibilibus quidem quae postrema sunt icognitionem humanam mentem commodius duceremus.
Abbreviated transcription (Latin):
creatoris qm̃ exipsa sunt omĩa. post ipsã sequunt᷑ que sunꝑ.
ex ipsa pͥma sunt que in ea sunt. Scd̃n sunt que exea sunt.
que in ea sunt et̾na sunt. nec gradũ bñt. nec qͣfuisionẽ qũi inu¬
nitate ꝯsistunt & inet̾nitate ñ transeunt. Que ex easunt. crea¬
ta sunt ꝑeam. Que causam sumpserũt. ex ipsam ñ sub̃am in
ipsa quia diuina natura sub̃alit̾ ex se nongenuit. que cãsa¬
alit̾ creauit quia non pot̾ naturalit̾ idem ẽẽ qui fecit &
qͦd factum. ẽ. Que gͥ facta sunt. unũ ñ sunt. & inhis quedã
pͥma sunt. Quedam sunt secunda non pͥma. ad pͥmã s ad
scd̃a pͥma. Que enĩ ad pͥma ante se sunt. scͥd̾a ad scda a se
sunt pͥma & scd̃a abipsis. t̾cia sunt ad pͥma. Que inuoluntate
dei sunt et̾na. & inuisibilia sunt. pͥma om̃iũ sunt que exnolũ¬
tate dei temꝑalia sunt & ininsibilia sunt. scd̃a sunt p᷑ pͥma.
Que temꝑalia sunt & uisibilia. tercia post scd̃a. Et ipsis uisibi¬

Expanded text:
Creatoris, quoniam ex ipsa sunt omnia. Post ipsam sequuntur quae sunt ex ipsa. Prima sunt quae sunt in ea; secunda sunt quae ex ea sunt. Quae in ea sunt aeterna sunt, nec gradum habent nec successionem, quoniam in unitate consistunt et in aeternitate non transeunt. Quae ex ea sunt creata sunt per eam, quae causam sumpserunt ex ipsa non substantiam in ipsa; quia divina natura substantialiter ex se non genuit quae causaliter creavit; quia non potest naturaliter idem esse qui fecit et quod factum est. Quae igitur facta sunt unum non sunt, et in his quaedam prima sunt, quaedam secunda; non prima ad prima sed ad secunda prima. Quae enim ad prima ante se secunda sunt ad secunda, a se sunt prima; et secunda ab ipsis; tertia sunt ad prima. Quae in voluntate Dei aeterna et invisibilia sunt, prima omnium sunt. Quae ex voluntate Dei temporalia et invisibilia sunt secunda sunt post prima, quae temporalia et visibilia tertia post secunda. Et in ipsis visibi
Abbreviated transcription (Latin):
rentum filii obnoxii efficiunt᷑. Quod eñĩ inparente peccatũ ẽ.
ꝑillam utiq naturã solam infiliũ descendit que sola ꝑgene-¬
rationẽ apr̃e infilium transit. Si gͦ sola caro seminatur. ꝑsolã
utiq carnem originale peccatũ transducitur. Quod siuerũ ẽ.
duo nobis querendũ occurrunt. Unum scilicet quom ꝑsolam
carnem. sine anima peccatum apr̃e infiliũ. transeat. Alt̾um qͦ¬
modo anima illius peccati qͦd ꝑsolam e insola carne descendit

Expanded text:
rentum filii obnoxii efficiuntur? Quod enim in parente peccatum est per illam utique naturam solam in filium descendit, quae sola per generationem a patre in filium transit. Si ergo sola caro seminatur, per solam utique carnem peccatum originale traducitur. Quod si verum est duo nobis quaerenda occurrunt. Unum scilicet quomodo per solam carnem sine anima peccatum a patre in filium transeat, alterum quomodo anima illius peccati quod per solam carnem et in sola carne descendit
Abbreviated transcription (Latin):
scĩficationẽ susciꝑe ꝯtempnit. Tria gͦ simul sunt. fides. sacra¬
mentũ. & opus. Infide xͥano fortitudo tͥbuit᷑. Insacram̃tis ar-¬
ma. moꝑib uero bonis tela ꝯtra diabolum pugnaturo.

Expanded text:
sanctificationem suscipere contemnit. Tria ergo simul sunt, fides, sacrasanctificationem suscipere contemnit. Tria ergo simul sunt, fides, sacramentum, et opus. In fide, Christiano fortitudo tribuitur, in sacramentis, arma; in operibus bonis, tela contra diabolum pugnaturo.
Abbreviated transcription (Latin):
Riaͤ sunt que abinitio siue ante aduentũ xp̃i siue post ad
salutem obtinendã necessariam fuerunt .i. fides & sacra-¬
menta fidei. & oꝑa bona. Que tria ita coherent ut salutis ef¬
fectum habere nonpossunt sisimul non fuerint. fides enĩ
sacramta dei susciꝑe renuunt saluari nonpossunt. quia di-¬
lectionẽ dei non habent. cuius p̃cepta insacram̃tis eius ꝯ¬
tempnunt. Uerumtam̃ ubi fides cum dilectione. ẽ. sicuit nõ
minuit᷑ mn̾itum. etiam si opus qͦd inuero ꝓposito deuotio¬
nis. ẽ. ext̾ius non ꝑficitur. sic salutis effectus nõ inpedit᷑.
etiam sisacram̃tũ qͦd inuera uoluntate. & desiderio est
articulo necessitatis excluditur. Ubi autem simul tria hab̃i
possunt. sine ꝑiculo salutis nullatenus ab ẽẽ. possunt. Quia
nec ficles m̃itũ habet. sidum potest oꝑari negligit. nec opꝰ
bonum. ẽ. aliquid̃. sisine fide sit. & rursus. Fides operans.
hominẽ scĩficare non sufficit. si eam que insacram̃tis dei ꝯstat

Expanded text:
 sunt quae ab initio sive ante adventum Christi, sive post ad salutem obtinendam necessaria fuerunt, id est fides, sacramenta fidei, et opera bona. Quae tria ita cohaerent ut salutis effectum habere non possint si simul non fuerint. Fides enim sacramenta Dei suscipere renuunt, salvari non possunt, quia dilectionem Dei non habent cujus praecepta in sacramentis ejus contemnunt. Verumtamen ubi fides cum dilectione est, sicut non minuitur meritum etiam si opus quod in bono proposito devotionis est exterius non perficitur, sic salutis effectus non impeditur etiam si sacramentum quod in vera voluntate et desiderio est, articulo necessitatis excluditur. Ubi autem tria simul haberi possunt, sine periculo salutis nullatenus abesse possunt, quia nec fides meritum habet si dum potest operari negligit, nec opus bonum est aliquid si sine fide fit. Et rursum fides operans hominem sanctificare non sufficit, si eam quae in sacramentis Dei constat
Abbreviated transcription (Latin):
similitudo scdm dilectionẽ. Imago scd̃m ꝯgnitionẽ ueri¬
tatis. similitudo secundũ amorẽ uirtutis. Uel imago se.¬
cundũ scientiam. similitudo scdm sub̃am. Imago quia
omĩa in ipsa secuncium sapientiã similitudo quia una & simplex.
ipsa sccm eẽntiam. Imago quia rationalis. similitudo qͥa spũalis.
Imago eñi ꝑtinet adsiguram. similitudo adnaturam ꝑtinet. Hec
autem in anima sola facta ẽ. quia eooꝑa natura. similitudinẽ

Expanded text:
militudo secundum dilectionem; imago secundum cognitionem veritatis, similitudo secundum amorem virtutis. Vel imago secundum scientiam, similitudo secundum substantiam. Imago, quia omnia in ipsa secundum sapientiam; similitudo, quia una et simplex ipsa secundum essentiam. Imago quia rationalis, similitudo quia spiritualis. Imago pertinet ad figuram, similitudo ad naturam. Haec autem in anima sola facta sunt, quia corporea natura similitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
t approbauit hoc ratio. & ad quieuit. & dixit. quia
unus nec collectione diuersoꝵ nec turbam fac̃et. nec
compone partium ne messam formaret. ne̾ similitudine ne
cnim unitas insimilitudĩe sola ꝯsistens płimoꝵ. aut inꝑfectio¬
nem ostendat in parte si minus hñt singula. aut suꝑfiudm
geminationẽ in toto. si ꝑfecta sunt uniuersa. Eit non est ĩ
his om̃ib unitas uera s emulant᷑ solũ hec uuitatẽ qͥa quo¬
dãm appropinqnͣt ei s nõ ꝯtingunt ad illam. qm̃. eẽ. unũ ñ

Expanded text:
 Approbavit haec ratio et acquievit, et dixit quod unus, nec collectione diversorum ne turbam faceret; nec compositione partium, ne massam formaret; nec similitudine mulreret. Omnis enim unitas in similitudine sola consistens plurimorum, aut imperfectionem ostendit in parte si minus habent singula, aut superfluam geminationem in toto, si perfecta sunt universa. Et non est in his omnibus unitas vera, sed aemulantur solum haec unitatem, quia quodammodo appropin
Abbreviated transcription (Latin):
iquis g querat qualis mexordio suo facta sit uel ꝯaita
spũalis natura . iiiͦi. sunt ista. que ꝓposuimꝰ & diximꝰ ange¬
us inꝯcutione sua atͥcbuta. hoc ẽ. pͥmum subam simplicem. & in¬
mat̾ialem. & scãm discretionẽ ꝑsonalem. & tciũ formam sapientie
& intelligentie rationalem. Quartum uͦ siue ad bonũ siue adma¬
lum liberam inclinãr̾e de uoluntatis & electionis ꝓpͥe potestatem.
Et sequit᷑ post hec ꝯsideratio magna & necessaria adintelligen¬

Expanded text:
itur quaerat qualis in exordio suo facta sit vel condita spiritualis natura, quatuor sunt ista quae proposuimus et diximus angelis in conditione sua attributa; hoc est primum substantiam simplicem et immaterialem; secundum, discretionem personalem; et tertium formam sapientiae et intelligentiae rationalem; quartum vero sive ad bonum sive ad malum liberam inclinandae voluntatis et electionis propriae potestatem. Et sequitur post hoc consideratio magna necessaria ad intelligen
Abbreviated transcription (Latin):
erat inom̃ib s nondũ ꝯstat sit equale crat qͦd equalit inerat.
Et hoc querencũ. ẽ. pͥmum de sub̃a. postea deforma. ac deinde
de potestate. Inꝑsonis enim sub̃a. ẽ. insapientia forma. In arbit̾o
potestas. & ad sub̃am quidem ꝑtinet nature subtilitas. ad formã
autẽ intelligentie ciaritas. ad potestatẽ uero mortis. intelligi¬
bilis & appetitus. & uoluntatis. rationalis habilitas.

Expanded text:
rat in omnibus. Sed nondum constat an aequale erat quod aequaliter inerat. Et hic quaerendum est primum de substantia, postea de forma, ac deinde de potestate. In personis enim substantia est, in sapientia forma, in arbitrio potestas. Ad substantiam quidem pertinet naturae subtilitas; ad formam autem intelligentiae claritas. Ad potestatem vero motus intelligibilis et appetitus et voluntatis rationalis habilitas.
Abbreviated transcription (Latin):
conditionis pͥusꝗ̃ in formã uat᷑a dispõĩtionẽq ueniret.
Hec dicta sufficẽ uolumus. Dem̃ seqͥtur ut dispõĩtionẽ
illani qualiter ꝑfecta sit ordine ꝑsequam᷑. Sex disposuit dieb & or¬
dinauit. atq informã redegit deus cuncta q̃ fecerat. ꝑfecitq opus
facta est lux. Scdã die factũ ẽ. firmamentũ. Tercia die congrega¬
te sunt aque. Quarta die facta sunt luminaria. Quinta die
pisces & uolucres. Sexta die bestie. iumenta. reptilia Nouissime ead̃
tñ die homo. hoc pͥmũ in ħ loco lectorẽ ãmonere uolumus. ut qͥciẽs
die fc̃a sunt. luminaria. non mͦ pͥmũ cũ fc̃a dñr ħ de nichilo c̾ata
fuisse. existimet. s potiꝰ de ipsa q̃ superiꝰ c̾ata erat. de nichilo forma-
ta mat̾ia intelligat. Etiã sialiqñ uerbũ c̾ationis positũ reꝑerit
ut ẽ ibi. Creauitꝰ cͤete gͣndia. & omnẽ animã uiuentẽ atq mota

Expanded text:
iusquam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta quae fecerat: Perfecitque opus t lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae; quarta die, facta sunt luminaria; quinta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties die, factufuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Cr
Abbreviated transcription (Latin):
naturã. & carnis humane ꝓpͥetatem detraduce ꝓpagari. Si autẽ
anime extra duce. ẽẽ. dicerent᷑. non tanta questio. eẽt. quia mani¬
festior iusticia eẽt. in eo qͦd peccatum originaie apatͥb infilios trã¬
sire dicitur. sed nos siocculta dei iuditia ratione ꝯp̃hendere nõ
possumus. tam̃ ꝑsoluendis dubiis dubia alia mͣserere ñ debemꝰ.
Quare tamen sianime extraduce nonsunt. Quomͦ peccato pa-

Expanded text:
naturam et carnis humanae proprietatem de traduce propagari. Si autem animae ex traduce esse ducerentur, non tanta quaestio esset, quia manifestior justitia esset in eo quod peccatum originale a patribus in filios transire dicitur. Sed nos si occulta Dei judicia ratione comprehendere non possumus, tamen pro solvendis dubiis dubia alia asserere non debemus. Quaeritur tamen si animae ex traduce non sunt, quomodo peccato pa
Abbreviated transcription (Latin):
Et hoc ꝓbatur inhunc modũ. Omẽ enĩuniuersale bonũ. ẽ¬
maius. qmͣ id qͦd inparte ꝯstat. & qͦd ꝯducit magit. & expe.¬
dit. magiꝰs ipsum merito nominat᷑. Nunc autẽ ꝯ gregemꝰ in
unũ & colligamus que dicta sunt. qm̃ impletio omĩs man-¬
dati bonũ ẽ illi ꝓpt̾ quẽ factum ẽ ipsum mandatũ. & qm̃
om̃e bonũ. aut ꝑse bonũ ẽ. aut ad aliqͥd. & quod ꝑse bonũ ñ

Expanded text:
batur in hunc modum. Omne enim universale bonum, majus est quam id quod in parte constat; et quod conducit magis et expedit, majus ipsum merito nominatur. Nunc autem congregemus in unum et colligamus quae dicta sunt, quoniam impletio omnis mandati bonum illi est propter quem factum est ipsum mandatum. Et quoniam omne bonum aut per se bonum est aut ad aliquid;
Abbreviated transcription (Latin):
diffinire uolumus. p̃cipue cum de oꝑe caritatis illius nullũ siue ex
auctoritate siue exratione argum̃tũ certum habeamus. Et siqui¬
dem amare creatorem suum cepit. hoc tam̃ omĩno laudabile non
fuit. quia non ꝑseuerarit. quia motus incipientis uirtutis extĩc¬
tus. ẽ. & abolitus ꝓomini temꝑe culpe sub seq̃ntis.

Expanded text:
definire volumus, praecipue cum de opere charitatis illius nullum sive ex definire volumus, praecipue cum de opere charitatis illius nullum sive ex auctoritate sive ex ratione argumentum certum habeamus. Etsi quidem amare creatorem suum coepit, hoc tamen omnino laudabile non fuit, quia non perseveravit; quia motus incipientis virtutis exstinctus est et abolitus per teporem culpae subsequentis.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑquam oꝑatur: Tamen opus bonũ exspũ.ẽ. qui oꝑatur non ex
uoluntate hominis ꝑquẽoꝑ atur. Inipsaquidem ẽ. bonum seo
ipsa non ẽ. Ex ipsa non ẽ. qͣndo aliunde accepit. in ipsa tam ẽ.
qm̃ habet qͦd accepit. Et ipsum idem & suum. ẽ. inqͣntũ habet¬
& non suum inqͣntum a semet ipsa non habet. T aligͦ distinctio.¬
ne facta. quia scilicet quedam uirtutes exsola natura sunt. que
statu. uirtutes aliquas habu̾t millatenis ambigendo putamꝰ
affectus bonos. & sccĩm iusticiam ordinatos. nature ilius a pͥ¬
masua origine insertos ꝑ quos ad bonitatẽ & iusticiam exeq̃n¬
dam naturaui appetitu trahebat᷑. Et inbis quidem affectibus
bonis naturales uirtutes ꝯstitisse. quib apͥncipio natura hor¬
minis formata. ẽ. & instructa. De illis autem uirtutib que
uoluntate hona. examore diuino mota ꝑficuint᷑. Nichil
temere circa ipsum. qͣntum adpͥmum illum allum statũ ꝑtinet:

Expanded text:
operatur. Tamen opus bonum ex spiritu est qui operatur, non ex voluntate hominis per quam operatur. In ipsa quidem est bonum, sed ex ipsa non est. Ex ipsa non est quoniam aliunde accepit. In ipsa tamen est quoniam habet quod accepit. Et idem ipsum et suum est, in quantum habet; et non suum, in quantum a semetipso non habet. Tali igitur distinctione facta quod quaedam virtutes ex sola natura sunt, quaestatu virtutes aliquas habuerit, nullatenus ambigendo putamus affectus bonos et secundum justitiam ordinatos naturae illius a prima sua origine insertos per quos ad bonitatem et justitiam exsequendam naturali appetitu trahebatur. Et in his quidem affectibus bonis naturales virtutes constitisse quibus a principio natura hominis formata est et instructa. De illis autem virtutibus quae voluntate bona ex amore divino mota perficiuntur, nihil temere circa ipsum quantum ad primum illum statum pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
disꝑsa. pꝰ qm diuina uirtute & iussione inunã ut ita dixerim
massam cõpingi qͦdam mͦ atq densaricepit. ipso suo pondere
de orsum u̾gens in una collapsa at̾ra excepta est spaciumq illđ
quod de suꝑ usq ad ipsũ firmamentũ occupau̾at serenũ purũ¬
q dereliquit. Ipsa qͦ terre suꝑficies aq omĩb inter alueos suos cõ¬
clusis apparere cepit. Primo qͥđ lutulenta & lubrica nuda ꝙ
uelitdque g̾nniã nec dum ulla protulisset: quibus uestiri & su¬
pra in dui potuis se⁊.
Qmͦ t̾ra germina produxit¬
lignumq pomiferũ faciens fructũ ingñe suo. cuius se-¬
men inipso ẽẽt suꝑ t̾ram. & fcm̃ ẽ ita. deinde ad irrigandã uniuer¬
sam t̾rã ab illa magna abisso qͣsi afonte quodã aque int̾ius qͥd intͣ
uiscã telluris ꝑtͣchones occultosq meatꝰ. de suꝑ uͦ in suꝑ ficie ꝑ alue¬
os suos in om̃s partes de ducte sunt uti & reditu mirabili & inde sunũ locũ:¬

Expanded text:
dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et superduci potuisset. Quomodo terra germina produxitlignumque pomiferum faciens fructum in genere suo, cujus semen in semetipso esset super terram: et factum est ita . Deinde ad irrigandam universam terram ab illa magna abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso,
Abbreviated transcription (Latin):
re asseruisse qͦd
ruert̃ p̾sertĩ tanta diligñtia
ꝓlatis errͣe potu¬
isse. Illud magis c̃did̃im
sub assertionis for¬
diũ fuisse. Qui sic dic¬
ta scõꝵ pie interp̾tari uo¬
luerint. nec falsa c̾dendo
errorem in cidunt. nec u̾a
rep̾hendendo elationẽ. Nos gͥ in nullam partem p̾cipiti asserti¬
one declinantes. id eui nr̃ sensus int̾im mag̾ acced: qͣntũ caꝑe possu¬
mꝰ aꝑimꝰ. Qͥ dm̃ omĩa simul in mat̾ia & forma fecisse contendunt.
ꝓpt̾ea fortassis suã assertionẽ iustam ẽẽ arbitnt᷑.ꝙ omipotentie c̾ato¬
ris in dignũ uideat᷑ adhumane inbetillitatis similitudinẽ suũ opꝰ

Expanded text:
d ruerunt praesertim tanta diligentia prolatis, errare potuisse. Illud magis crediderim, sub assertionis forando fuisse. Qui sic dicta sanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram partem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbecillitati
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽ. ea sane libertate qua potuit siue adbonũ siue admalũ uo¬
luntatis sue appetitum incliare. Ao bonũ quidẽ grã adiuua¬
te. ad malũ uero gratia solum ꝑmittente. non cogente. Pͥma
gͦ libertus arbitrũ fuit posse peccare. & peccare non posse. sieut
uituna erit libertas. posse non peccare & peccare non posse. pͥma
libertas adbonũ quidẽ adiutoriũ habuit s & malũ infirmitatẽ¬
non habuit. sic tam̃ ut nec ad bonũ cogeret᷑. nec contra malum
inbono adiuuantẽ. sed ꝯtra etiam malũ ꝯfirmantẽ ut sit non¬
posse peccare. Media libertas post peccatũ qͥd̃ ante reꝑationem
gram non habet inbono. sed infirmitatẽ in malo. & icͥcͥco in ea
gratia adiuuante. non posse peccare qͥa libertatẽ ht̃ sine grã¬
confirmante. Media libertas post peccatra quidem ante con¬
firmationẽ habet grãm in bono infirmitatẽ inmalo. Gram̃ in

Expanded text:
ea sane libertate qua potuit sive ad bonum sive ad malum voluntatis suae appetitum inclinare. Ad bonum quidem adjuvante gratia; ad malum vero solum Deo permittente non cogente. Prima ergo libertas arbitrii fuit posse peccare et posse non peccare, sicut ultima erit libertas posse non peccare et non posse peccare. Prima libertas ad bonum quidem adjutorium habuit, sed ad malum infirmitatem habuit; sic tamen ut nec ad bonum cogeretur, nec contra malum in bono adjuvantem, sed etiam contra malum confirmanteposse peccare. Media libertas post peccatum quidem ante reparationem gratiam non habet in bono, sed infirmitatem in malo, et idcirco in ea ante; non posse non peccare, quia infirmitatem habet sine gratia adjuvante. Media libertas post reparationem, ante confirmationem habet gratiam in bono, infirmitatem in malo: gratiam in
Abbreviated transcription (Latin):
cum autẽ infirmitas tota e medio sublat᷑a fuerit & grã ꝯfirmãs
ꝯsũmata erit. non posse peccare. nõ quia uel tunc aut arbitu
libertas. aut nature habilitas destruat᷑. sed qͦd grã ꝯfirmans
qua p̃sente peccatum nequaqm in eẽ pot̾ ampliꝰ ñ auferat᷑.
de iͥtute hoĩs añpeccatũ¬

Expanded text:
Cum autem infirmitas tota e medio sublata fuerit, et gratia confirmans fuerit consummata, erit non posse peccare. Non quia vel tunc aut arbitrii libertas aut naturae humilitas destruatur, sed quod gratia confirmans qua praesente peccatum nequaquam inesse potest amplius non auferatur. De virtute hominis ante peccatu
Abbreviated transcription (Latin):
rasset uel insumendis ꝑiculũ indigentiam simul & appeti¬
tu carnalem. certa mensura temꝑauit. Quatinus ei ad
fomentũ & pauca suificere potuissent. &. ad societate modita. Ite
yuicentia carnis non tam labor quam obiectauit ⁊ or peastalt is
piuriaea foies. si iomo iustitiam tenusset. Si quilps lupraie elatꝰ
aperic ũ sanim intra m̃suram cobibere uoluit. icero cid laboremce

Expanded text:
r esset, vel in sumendis periculum, indigentiam simul et appetir esset, vel in sumendis periculum, indigentiam simul et appetitum carnalem certa mensura temperavit; quatenus ei ad fomentum et pauca sufficere possent, et ad satietatem modica. Itaque prudentia carnis tam labor quam oblectamentum et exercitatio futura foret si homo justitiam tenuisset. Sed quia spiritus supra elatus appetitum suum intra mensuram cohibere noluit, idcirco me
Abbreviated transcription (Latin):
curam & officiũ spũi. qui corꝑi p̃ sidebat iniunxit.
iumentũ sp̃s erat. ꝓpt̾ea ad sessorem ꝑtinebat. ut ium̃to. scilicet¬
suo pabulum ꝓuideret ne deficeret. Et hoc solum fortassis tũc
sufficere potuisset. Nam modo p̃t̾ pabulum & freno & calcarib¬
necesse habet freno quidem ut furientem & pcipitem amalo
choibeat. Qalcarib autemr: ut ad bonũ faciend in excitet ꝑi¬
gram. Tunc gͦ solum pabulũ ministrans sine freno & calcarib
suauit̾ portaretur. & siforte frenum ibi. eẽt. quo ꝑse necessarsa
incedere regeret᷑. nec pungi tamen opus baberet quia nõ eẽt
pigra. nec cohiberi quia non eẽt impetuosa. Quia gͦ sp̃c sessor
erat inuictum. ẽ. illi officiũ. ut ium̃to suo pabulum ꝓuidet.
Ne uero in illo exequendo. ñsola hoc p̃cipitatione. non etiam ex
qͦ corpus suum amaret. ut sicut eius integͥtatem & sanitatẽ
diligeret. sic etiam omĩa qͦd adillam ꝯseruandã ualet
libenter puideret. Rursum ne uel millis querendis labo¬

Expanded text:
curam et officium spiritui qui corpori praesidebat injunxit. jumentum spiritus erat. Propterea ad sessorem pertinebat ut jumento suo pabulum provideret ne deficeret: et hoc solum fortassis tunc sufficere potuisset. Nam modo praeter pabulum, et freno et calcaribus opus habet. Freno quidem ut ferventem, et praecipitem a malo cohibeat; calcaribus autem ut ad bonum faciendum excitet pigrum. Tunc ergo solum pabulum ministrans sine freno et calcaribus suaviter portaretur; et si forte frenum ibi esset quo per se nescia incedere regeretur, neque pungi tamen opus haberet quia non esset pigra; nec cohiberi, quia non esset impetuosa. Quia ergo spiritus sessor erat, injunctum est ei officium ut jumento suo pabulum provideret. Ne vero in illo exsequendo, si ex sola hoc praeceptione non etiam ex ctum quo corpus suum amaret, ut sicut ejus integritatem et sanitatem diligeret, sic etiam omnia quae ad illam conservandam valerent libenter provideret. Rursum ne vel in illis quaerendis labo
Abbreviated transcription (Latin):
tenere non posset ꝓpt̾ peccatum enm sp̃ pumendũ fregit as
moi alitate integritatẽ corpis humam. & ab hoc plurib iam
fomentis indigiget. qͣm pͥus tam ad reꝑandam uoluntatẽ
qͣntum ꝑut qm̃ ad ꝯseruandam qͣntũ remansit. Hinc illa
aira necessitas gignit᷑ ut extra ordinem pͥme dispositionis.
necessario appetitum extendat. quatinus scilicet ñ solum
naturam custodiat. sed ut etiam ipsuis nature uitiũ & corrup¬
tionem expeliat. Sp̃s e sicut naturalit̾ datum ẽ. cõmodum
carnis sue diligere. sic naturalit̾ etiam hunc eius ꝯmodũ nor¬

Expanded text:
enere non posset. Propter peccatum enim spiritus puniendum fregit Deus mortalitate integritatem corporis humani; et ob hoc pluribus jam fomentis indiget quam prius tam ad reparandam incolumitatem quantum periit quam ad conservandam, quantum remansit. Hinc illa dira necessitas gignitur, ut extra ordinem primae dispositionis necessario appetitum extendat, quatenus scilicet non solum naturam custodiat, sed etiam ut ipsius naturae vitium et corruptionem expellat. Spiritus enim sicut naturaliter datum est ei commodum carnis suae diligere, sic naturaliter etiam habet ut
Abbreviated transcription (Latin):
dere. & solius filii nasci. ẽ. ñ sp̃s scĩ. Quod enĩ nasci.ẽ. de alio
ẽ. eẽ. non tam̃ in alud. Quod aut̃ ꝓcedere. ẽ. ab aliqͦ ẽ. eẽ. & ali¬
in aliquo. Ideo sumpta sunt uocabula adsignificandũ id qd̾
dicendũ erat. de deo ut intelligi aliquatenꝰ potuiss qͦd ꝯp̃hen¬
di non poterat. Item si abinitio suam notitiam ds temꝑauit
ab homine. ut ne totus manifestus ẽẽt. nec totus absconditꝰ.
Si enĩ totus manifestus. eẽt. fides ñ exerce̾t᷑. & infidelitas ex¬
cusaxet᷑. Item .iiii. modis in uisibilis ds̃ notitiã ad hominis e.¬
gredit᷑. duob uitus. duob foris. intꝰ ꝑrationẽ. & aspirationẽ.
foris ꝑcreaturã. & doctͥnam  Ex his auo ad naturã. dua ad

Expanded text:
nasci est, de alio est esse, non tamen in aliud. Quod autem procedere est, de aliquo est esse, et alir in aliquo. Ideo sumpta sunt vocabula ad significandum id quod dicendum erat de Deo, ut intelligi aliquatenus posset quod comprehendi non poterat. Item sic ab initio suam notitiam Deus temperavit ab homine, ut nec totus manifestus esset nec totus absconditus. Si enim totus manifestus esset, fides non exercecusaretur. Item quatuor modis invisibilis Deus ad notitiam hominis egreditur: duobus intus, duobus foris. Intus per rationem et aspirationem; foris per creaturam et doctrinam. Ex h