comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
curans exͬra habitum atq extra ordinem ꝓprium euagatur.
Quam sichem princeps terra opprimit quia uidelic& in uen¬
tam incuris exteriorib: diabolus corrumpit. Etad glutinata ẽ
anima eiuscumea. quia unitam sibi ꝑiniquitatẽ respicit. Etqͥa
cũmens aculpa respicit afficitur. atq ad missum flere conat᷑.
corruptor aut: spes ac securitates uacuas ante oculos uocat. qua¬
tenus utilitatẽ tristitiae subtrahat. Recte illic sub iungit᷑ Tris¬
tẽq blanditiis deleniuit. Modo enim alioꝵ facta grauiora.
modo ad huc tem pus subsequens adpoententiã pollic& ut dup
haec decepta mens ducit᷑ ab intentione penitentiȩ suspendatur.
quatenus tuncbona nulla ꝑcipiat. quã nunc mala nulla contris¬
tant. Et tunc plenius obsorbeat̃ supplicus. quȩ gaud& &iã inde¬
lictis. Post quã ergo scriptura narrat depacto qđ emor & filius
eius sichẽ cumfiliis ia cobpepiger̃ decireciosione subiungit ita¬

Expanded text:
curans, extra habitum atque extra ordinem proprium evagatur. curans, extra habitum atque extra ordinem proprium evagatur. Quam Sichem princeps terrae opprimit, quia videlicet inventam curis exterioribus diabolus corrumpit. Et agglutinata est anima ejus cum ea, quia unitam sibi per iniquitatem respicit. Et quia cum mens a culpa resipiscit, afficitur, atque admissum flere conatur, corruptor autem spes ac securitates vacuas ante oculos vocat, quatenus utilitatem tristitiae subtrahat, recte illic subjungitur: Tristemque blanditis delinivit. Modo enim aliorum facta graviora, modo adhuc tempus subsequens ad poenitentiam pollicetur, ut dum per haec decepta mens ducitur, ab intentione poenitentiae suspendatur, quatenus tunc bona nulla percipiat, quam nunc nulla mala contristant, et tunc plenius absorbetur suppliciis, quae gaudet etiam in delictis. Postquam ergo Scriptura narrat de pacto quod Hemor et filius ejus Sichem cum filiis Jacob pepigerunt, subjungit
Abbreviated transcription (Latin):
melchise dech salẽ ante dicta. Aut igitur unius urbs utraq no¬
minis est : quia &iam deplurib iudeȩ locis possumus inuenire
ut idem urbis & loci nom̃ in alia atq alia tribusit. aut certe istã
salem quȩ nunc prosychẽ nominatur. dicemus hic interp̃tari c̃¬
sũmatã atq ꝑfectam. & illam quȩ p̾ea hierusalem dicta ẽ. paci¬
ficam nro sermone trans ferri. Utrumq enim accentu paulu¬
lum declinato hocuocabulum sonat. Tradunt hebrȩi qđ claudi¬
cantis femur ia cob ibi conualuerit & sanatum sit. ꝓpt̾ea eandẽ
ciuitatem curatiatq ꝑfecti uocabulum consecutã: Egres sa ẽ.
uidiss& si chem filius emor euȩi princeps terre illius. adama¬
uit & rapuit & dormiuit cumilla ui opprimens uirginẽ & con¬
glutinata .ẽ. anima eius cum eatristẽq blanditus deleniuit & c&̃
dina quippe ut mulieres uider& extraneȩ regionis egreditur.
quando una quȩq mens suastudia neglegens. actiones alienas

Expanded text:
Melchisedech, Salem ante sit dicta. Aut igitur unius urbs utraque nominis est, quod etiam de pluribus Judaeae locis possumus invenire, ut idem urbis et loci nomen in alia atque alia tribu sit, aut certe istam Salem quae nunc pro Sichem nominatur, dicemus hic interpretari consummatam atque perfectam, et illam quae postea Jerusalem dicta est, pacificam nostro sermone transferri. Utrumque enim, accentu paululum declinato, hoc vocabulum sonat. Tradunt Hebraei quod claudicantis femur Jacob ibi convaluerit et sanatum sit, propterea eamdem civitatem curati atque perfecti vocabulum consecutam. CAPUT XXII. e illius, adamavit et rapuit, et dormivit cum illa, vi opprimens virginem; et conglutinata est anima ejus cum ea, tristemque blanditiis dilinivit, etc. Dina quippe ut mulieres videret extraneae regionis egreditur, quando unaquaeque mens, sua studia negligens, actiones alienas
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ ri&iã potest qua lingua appella uerit¬
ds̃ quȩ dñr sed apud dm̃ purus intellectus est
sine strepitu & diuersitate linguarũ : Fac¬
tudins. & luce ipsa inferiores mundi pastes
sub eunte qđ & nunc usitato solis circuitu agisol&
ras atq aliũ diẽ in tiante. & huc usq ex pl&us¬
potius in uespera prim unũ diẽ dicer& eẽ ꝑ¬

Expanded text:
quaeri potest qua lingua vocaverit; sed apud Deum purus intellectus est sine strepitu et diversitate linguarum. Atudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibusrras, atque alium diem initiante; et huc usqupotius in vespera primi, unum diceret
Abbreviated transcription (Latin):
abyssi : Quia nec dũ lux creataẽ quae has fu
dm̃ dicunt. tenebras eũ ante quã lucẽ cre as se
quia ñ ds̃ tenebras inaqua ł inaere fecit ullas
sedordine distincto ꝓuidentiae suȩ prius aquas
cũ cȩlo creauit ac terra : & has post modũ cũ
accessũ & discessũ facere uidemus: Aquȩ¬
aũ uni uersa terrȩ suꝑficiem intantã tege¬
bant altitudinẽ. ut ad illos usq locos ꝑtinge¬
rent ubi nunc usq suꝑ firmam̃ tũ cȩli expar¬
te residentes. nom̃ dĩ creatoris cũcȩlis cęloꝵ

Expanded text:
erant abyssi, cum necdum lux, quae has fugDeum, dicunt tenebras eum antequam lucem creasse, quia non Deus tenebras in aqua vel aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et has postmodum cum accessum ac discessum facere videmus. Nequeautem universam ejus superficiem in tantam tegebant altitudinem, ut ad illa usque loca pertingerent, ubi nunc usque super firmamentum coeli ex parte residentes, nomen Dei creatoris, cum coelis coelorum
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ. sub qua & ipse diabolus hab& quidẽ cupiditatẽ no¬
cendi facultatẽ auñ nisi quȩ dat᷑ ł ad sub uertenda acꝑden
da uasa irx. ł adhumilianda. siue ꝓbanda uasa misericor
diae. Nonitaq serpens uerboꝵ sonos intellebat. qui ex
illo fiebant admulierẽ. neq enĩ c̃uersa credenda ẽ. ani¬
ma eius innaturã rationalẽ. Quando quidẽ nec ipsi ho¬
mines quoꝵ rationalis natura ẽ. cũ de mon in eis loquitur
eapassione. cuiex orcista requirit᷑ nesciunt quid loquan¬
t᷑. Quanto minus ille intelleger& uerboꝵ sonos. quos ꝑ
cũ & ex eo diabolus illo modo facie bat. qui hominẽ loquen¬
te n intelleger&. sieũ adiabolica passione immunis audi¬
r& Hix̃ ergo ad mulierẽ curp̃cepit uob ds̃ &rłq Vsq
ne forte moriamur : Ideo prius int̾rogauit serpens. & res¬
pondit hoc mulier. ut p̃uaricatio eet in excusabilisneq ullo

Expanded text:
dum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nodum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, fda uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericdiae. Non itaque serpens verborum sonos intelligebat, qui ex illo fiebant ad mulierem; neque enim conversa credenda est anima ejus in naturam rationalem, quandoquidem nec ipsi homines quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione cui exorcista requiritur, sciunt quid loquantur; quanto minus ille intelligeret verborum sonos quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intelligeret, si eum a diabolica passione immunis audiret. Dixit ergo ad mulierem: Cur praecepit vobis Deus ne forte moriamur. « Ideo prius interrogavit serpens et respondit hoc mulier, ut praevaricatio esset inexcusabilis, neque ullo
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse hominẽ sipp ea poss& bene uiuere. quia nemoma¬
le uiuere sua der&. cũ & innatura poss& & in potestate
haberet uelle ñ c̾sentire suadenti. adiuuante tam̃ illo. qui
qđ cet hominẽ deiecturus iste tẽptator. nisi p̃ cessiss& in
anima hominis quȩdã eͥatio cõprim̃da ut ꝑ humiliatio¬
nẽ peccati. quã dese falso p̃sũserit disceret. Uerisseͥ me quip¬
pe dictũ . ẽ. ante ruinã exaltat᷑ sp̃s. & ante gloriã humi¬
ne. qđ ea fieri ꝑmiserit ds̃ q̃sinunc ñuideant uni uersũ
genus humanũ di aboli insidussine cessatione tẽptari.
Cur & hoc ꝑmittit ds̃ anquia ꝓbat᷑ & exercet᷑ uirtus. &¬
est palma glosiosior ñ c̃ sensisse tẽptatũ quã ñ potuisse
tẽptari. Siaũ querit curpotissimũ ꝑserpentẽ diabolus
tep̾tare ꝑ missussit lã hoc significandi gratia factũ est.
non qđ diabolus aliquid ad instructionẽ nram̃ significa¬
re uoluerit. sed cũ accedere ad tẽptandũ ñ poss& nisi per

Expanded text:
fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere, quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti, adiuuante tamen illo qui quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumserit, disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humine, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus ? an quia probatur et exercetur uirtus est palma gloriosior non consensisse tentatum quam non potuisse tentari. Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus tentare permissus sit, jam hoc significandi gratia factum est, non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi perm
Abbreviated transcription (Latin):
sinc ullo in qui &ȩ ardore libidinis. sine ullo labore ac
dolore paraendi. fo&us excorũ semine gigner&ur.
ñ ut morientib parentib filii succederent. sed ut illis
qui genuissent inali quo fomę statu manentib & ex
ligno uitȩ corporalẽ uigorẽ sum̃tib & illi qui gigne¬
rent᷑ ad eundẽ ꝑ ducerent᷑ statũ. doneo certo num¬
ro impl&o. siuste omnes ob oedientq uiuerent.
tunc fier& illa cõmutatio finito saculo ñꝑ mortẽ carnis.¬

Expanded text:
sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur. Non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus, ex rat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte ani
Abbreviated transcription (Latin):
plures numerant᷑ citius mortuis quã hic ubi pauciores. Neforte
aut̃ moueat aliquẽ qđ int̾reges edom comme morat᷑ balaac fili¬
us beor & desimilitudine nominis existim& illum eẽ bala ac
quirestitit morsi ducenti populũ isrł. Sciat illũ balaac moa¬
bitã fuisse nonidumeũ eumq fuisse filium seffor ñ filiũbeor
sed fuisse & iamibitunc filiũ beor balaam nonbala ac quemba¬
laã condite erat idẽ balaac ad maledicendũ populũ irt: Mor¬
tuus .ẽ. bela & regnauit ꝓeo iobab filius Zare debosra & c&̃
HIunc quidã suspicant᷑ eẽ iob ut infine uoluminis ipnus addi
tum .ẽ. Contra hebrei adserunt denachorcum stirpe gene
ritisaac .X. & uii. annoꝵ inuenire ioseph eius nepotẽ sicut ui¬
d& tamquã exordine scriptura narrare quocumq sequiso
conuertat inuenire difficile .ẽ. Nolo enim dicere non pos¬
se inueniri ne foete me fugiat qđ aliũ nfugit. Sienim post

Expanded text:
plures numerantur, citius mortui sunt quam hic ubi pauciores. Ne forte plures numerantur, citius mortui sunt quam hic ubi pauciores. Ne forte autem moveat aliquem quod inter reges Edom commemoratur Balac filius Beor, et de similitudine nominis existimet illum esse Balac, qui restitit Moysi ducenti populum Israel, sciat illum Balac Moabitem fuisse, non Idumaeum, eumque fuisse filium Sephor non filium Beor, sed fuisse etiam ibi tunc filium Beor Balaam, non Balac: quem Balaam conduxerat idem Balac ad maledicendum populum Israel. Mortuus est autem Bela, et regnavit pro eo Jacob filius Zare de Bosra, etc. Hunc quidam tum est; sed Hebraei asserunt eum de stirpe Nachor gener et septem annorum inuenire Ioseph eius nepotem, sicut uidetur tamquam ex ordine scriptura narrare, quocumque se quisque conuertat, inuenire difficile est. nolo enim dicere non posse inueniri, ne forte me fugiat quod alium non fugit. si enim post
Abbreviated transcription (Latin):
quib: coeperunt reges quoꝵ primus fuit saul. Multi
enim fuerunt in edom usq ad tempora saul cumtempo¬
rib &iamiudicum quorum tempora fuerunt antere¬
ges sed ex his multis eossolos potuit commemorare mor¬
ses qui fuerant ante quã ipsemorer &ur. Nec mirum est
qđ numerantib: ab abrahã ꝑ esaupatrẽ gentis edom adquẽ
ꝑrauhel filiuẽsau & Zara filium rauhel & iobab filium Zara
cui iobab suc cessit in regno balac qui primus interra edom
rex fuisse cõmemoratur. usq adultimum regem quem potu¬
it nominare morses plures generationes inueniuntur. quã
numeranotur ab abraham ꝑia cobusque admorsen Nam
illic inueniuntur fere .xii. hic aut̃ usq ad morsen ferme .uii. Fien
enim potuit utideo ibi plures nominarent᷑ quia citius mo¬
nendo plures alter alteri sus cesserunt. Sic enim contigit ut ad
seph quinquaginta .U. cõmemor&. In illo quippe ordine ubi

Expanded text:
quibus coeperunt reges Israhel, quorum primus fuit Saul. multi quibus coeperunt reges Israhel, quorum primus fuit Saul. multi enim fuerunt in Edom usque ad tempora Saul cum temporibus etiam iudicum, quorum tempora fuerunt ante reges; sed ex his multis eos solos potuit commemorare Moyses, qui fuerunt antequam ipse moreretur. nec mirum est quod numerantibus ab Abraham per Esau patrem gentis Edom atque per Raguel filium Esau et Zara filium Raguel et Iobab filium Zara, cui Iobab successrex fuisse commemoratur, usque ad ultimum regem, quem potuit nominare Moyses, plures generationes inveniuntur, quam numerantur ab Abraham per Jacob usque ad Moysen. Nam illic inveniuntur, fere duodecim, hic autem usque ad Moysen, ferme septem. Fieri enim potuit ut ideo ibi plures nominarentur, quia citius moriendo plures, alter alteri successerunt. Sic enim contigit ut ad seph quinquaginta quinque commemoret. In illo quippe ordine, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
uicinia quae hebraicȩ contermina est hocuabulo significa¬
ri. Sunt qui arbitrantur onagros ab hoc admissos eẽ ad
asinas & ipsum istius modi repperisse concubitum ut uelo¬
cissimi ex his a sininascerentur quiuocant᷑ iamim. Pleriq
putant qd equarũ greges abasinis indeserto ipse fecerit
primus ascendi. ut muloꝵ inde noua contra naturã anima¬
lia nascerent᷑. Aquila hunc locum ita transtulit. Ipse est
ana qui inuenit. OrΝTΟrCΗΜΙΝ. Etsymma chus similit̃.
qui inuenit. TorctaiN. Quae inter p̃tatio pluralẽnume¬
lerunt dicentes. SOΝIΑΜΙΝ. qđ indicat numerum singu¬
larẽ : Reges aut̃ qui regnauer̃ interra edom antequam
haberent regẽ filii isrł fuerunt. bcla filius beor nom̃ q
urbis eius dinaba: Qđ scriptũ .ẽ. & hireges qui regnauer
in edom ante quã regnar& rex in urt. non sic accipiendũ
est tam quã om̃s reges nominatisint usq adea tempor¬

Expanded text:
viciniam, quae Hebraicae contermina est, hoc vocabulo significaviciniam, quae Hebraicae contermina est, hoc vocabulo significari. Sunt qui arbitrantur onagros ab hoc admissos esse ad asinas, et ipsum istiusmodi reperisse concubitum, ut velocissimi ex his asini nascerentur, qui vocantur iamim. Plerique putant quod equarum greges ab asinis in deserto ipse fecerit primus ascendi, ut mulorum inde nova contra naturam animalia nascerentur. Aquila hunc locum ita transtulit: Ipse est Ana, qui invenit σὺν τοῦ σιμεῒμ. Et Symmachus similiter: Qui invenit τοὺς σιμεῒυ. Quae interpretatio pluralem numem singularem. Reges autem qui regnaverunt in terra Edom, antequam haberent regem filii Israel fuerunt hi: Bela filius Beor; nomenque urbis Donaba. Quod scriptum est: Et hi reges qui regnaverunt in Edom antequam regnaret rex in Israel, non sic accipiendum est, tanquam omnes reges nominati sint usq
Abbreviated transcription (Latin):
thamna & isti filii sobal aluam & manathꝰ &c&̃. Haec est tha¬
na dequa supra dictum est. & thamna erat concubina difat
filii primogeniti esau. & exipsanictus .ẽ. amalech. Idcircoat
chorreorum recordatus .ẽ quia primogenitus filioꝵ esiu
ex filiabus eoꝵ habuit concubinã. qđ aut̃ dicitur theman
ex hisuocabula imposita. Ethisebeon haia & anam. Iste est
ana quiinuenit aquas calidas insolitudine cum pascer&
ana qui inuenit aiamim in deserto cum pasce:
seb eon patrissui. Multa & uaria apud hebreos de hoc capitu¬
lo disputantur. Apud grecos quippe & nrõs suꝑhoc silen¬
tium est. Aluiputant iamim maria appellita. isdem enim
scribuntur litteris maria quib: & nunc hic sermo descrip¬
sui aquarum hic congregationes repperisse. quae iuxta i¬
dioma linguae hebraicȩ maria nuncupentur. qđ scilic&
est. Non nulli putant a quas calidas iuxta punicȩ linguȩ

Expanded text:
Thamna, et isti sunt filii Sobal, Alvan, et Manahat, etc. Haec est ThaThamna, et isti sunt filii Sobal, Alvan, et Manahat, etc. Haec est Thamna de qua scriptum est: Et Thamna erat concubina Eliphaz filii primogeniti Esau, ex ipsa natus est Amalec. Idcirco autem Horraeorum recordatus est, quia primogenitus filiorum Esau ex filiabus eorum acceperat concubinam. Quod autem dicitur, Themanex his vocabula imposita. Et hi filii Sebeon, Aia et Ana. Iste est Ana qui invenit aquas calidas in solitudine, cum pascereAna, qui invenit haiemim in deserto, cum pasceret asinos Sebeon patris sui. Multa et varia apud Hebraeos de hoc capitulo disputantur. Apud Graecos quippe et nostros, super hoc silentium est. Alii putant, iamim maria appellata, iisdem enim scribuntur litteris maria quibus et nunc hic sermo descriperto aquarum hic congregationes reperisse, quae juxta idioma linguae Hebraicae maria nuncupantur, quod scilicest. Nonnulli putant aquas calidas, juxta Punicae linguae
Abbreviated transcription (Latin):
tuum patre simul sepelissent quia eos plurimum ditatos
terra illa sic̃ sicut scriptũ ẽ. minime capiebat abscessit
rursus inseir & ibi ꝓpagauit gentẽ idum eoꝵ: Isti filii esa¬
u & hiduces eoꝵ ipse .ẽ. edom Istifilii seir horrei habitato¬
res terra. lothan. & sobal & sebeon & anan. dison. & eser
& disan: Esau. & edom & scir unius nom̃ .ẽ hominis & quare¬
uarie nuncupetur supra dictum ẽ. qđ aut̃ sequitur : Etorrei
habitantes terram : &rł. Post quã enumerauit filiosesau alti¬
us repait & exponit quiante esau in edom t̾ra principes fuer
ex genere chorreoꝵ qui in lingua nrã int̾p̃tantur liberi. Lega¬
mus diligenter deutero nomium ibi manifestius scribitur. quo¬
modo uener̃ filu esau & interfecerunt chorreos act̃ram eoꝵ he¬
reditate posseder̃ Hiduces horrei filiiseir interra edom. fac¬
ti sunt aut̃ filii lothan horrei & theman erat aut̃ soror lothan

Expanded text:
tuum patrem simul sepelissent, quia eos plurimum ditatos tuum patrem simul sepelissent, quia eos plurimum ditatos terra illa, sicut scriptum est, minime capiebat, abscessit rursus in Seir, et ibi propagavit gentem Idumaeorum. Isti filii Esau, et duces eorum. Ipse est Edom. Isti filii Seir Horraei habitatores terrae. Lotan, et Sobal, et Sebeon, et Ana, Dison et Eser, et Disan. Esau, et Edom, arie nuncupetur supra dictum est. Quod autem sequitur: Et Chorraei habitantis terram, et reliqua. Postquam enumeravit filios Esau, altius repetit, et expex genere Horraeorum, qui in lingua nostra interpretantur liberi. Legamus diligenter Deuteronomium: ibi manifestius scribitur quomodo venerint filii Esau, et interfecerint Horraeos, ac terram eorum haereditate possederint. Hi duces Horraei filii Seir in terra Edom. Facti sunt autem filii Lotan, Hori et Heman. Erat autem soror Lotan
Abbreviated transcription (Latin):
rat in terra chanaan & abut in alterã regionẽ. recessitq a
frẽ suo iacob diuites enĩ erant ualde & simul habitare non
poterant. nec sustinebat eos terra peregrinationis eorum p̃
multitudine gregum. habitauitq esau inmonte seyr ipse
est edom. Questio ẽ. quomodo scriptura dicat. Post mor¬
tem isa ac patrissui esau abscessisse detra chanaan & habi¬
tare in montẽ seir. cum ueniente de mesopotamia ia cob frẽ
cius legatur qđiam illic habitabat. Pro inde quid inde fie¬
ripotuerit ut scriptura falli uel fallere non credatur inꝓmi¬
tu est cogitare qd scilic& es aupostea quã in mesopota miã
frater eius abscessit noluit habitare cum parentib suis siue
illa ex cõmotione qua dolebat sebeneditione fraudatum
siue Saliqua causa sua uel uxorum suarum quas odiosas
uidebat eẽ parentib uel qualib& alia. & coeperat habitare
in monte seir. Deinde postreditũ ia cob fris sui facta in ter¬
er eos concordia reuersus .ẽ. & ipse ad parentes. & cũmor¬

Expanded text:
onem, recessitque a fratre suo Jacob. Divites enim erant valde, et simul habitare non poterant; nec sustinebat eos terra peregrinationis eorum, prae multitudine gregum. Habitavitque Esau in monte Seir, ipse est Edom. Quaestio est quomodo Scriptura dicat, post mortem Isaac patris sui Esau abscessisse de terra Chanaan, et habitasse in monte Seir, cum veniente de Mesopotamia Jacob fratre ejus, legatur quod jam illic habitabat. Proinde quid inde fieri potuerit, ut Scriptura falli vel fallere non credatur, in promptu est cogitare: quod scilicet Esau postea quam in Mesopotamiam frater ejus abscessit, noluit habitare cum parentibus suis, sive ex illa commotione qua dolebat se benedictione fraudatum, sive aliqua causa sua vel uxorum suarum, quas odiosas videbat esse parentibus, vel qualiter alia, et coeperat habitare in monte Seir. Deinde post reditum Jacob fratris sui, facta inter eos concordia, reversus est et ipse ad parentes, et cum mor
Abbreviated transcription (Latin):
ores defiliab chanaan. ada filiã elom a& hei & ooliba ma
filiã anae filii seb eon ȩuei ba semath quoq filiã ismahel
sororẽ naba ioth: Qđ post narrationẽ mortisisa ac
narratur. quas ux ores esau acceperit. & quos creaue¬
rit recapitulatio intellegenda ẽ. Neq enim post mor¬
te isaac fieri coepit cũiam essent esau & ia cob centum ui¬
gintiannorum nam eossexagenarius suscepit. & uixit om̃s
annos uitae suaecentũ octoginta:

Expanded text:
ores de filiabus Chanaan, Ada filiam Elom Hethaei, et Oolibama, ores de filiabus Chanaan, Ada filiam Elom Hethaei, et Oolibama, filiam Anae, filii Sebeon Hevaei: Basemath quoque filiam Ismael Syriae. Quod post narrationem mortis Isaac narratur quas uxores Esau acceperit et quos creauerit, recapitulatio intellegenda est: neque enim post mortem Isaac fieri coepit, cum iam essent Esau et Iacob centum uiginti annorum. nam eos sexagenarius suscepit et uixit omnes annos uitae suae centum octoginta.
Abbreviated transcription (Latin):
modo xii. filii cõputantur isrł quinati sunt & dicitur. Hi
sunt filu isrł qui nati sunt ei in meso potamia cumbenia¬
min longe postea natus . ẽ. cumia transiss& b&hel ad pro¬
pinquarentq b& hleem quae taliter soluenda questio ẽ
ut ideo intellegat᷑ dictũ cõmemoratis xii. filiis. hi sunt fi¬
luia cob qui facti sunt ei in mesopotamia sr̃riae. quia in ter
om̃ quitã multi erant unus tantũ erat nonibinatus. qui
tam̃ in dehabuit nascendi causam qd ibi mat̾ eius. patrico
ut ꝑsy nec dochen accipiat᷑. Uenit &iã adisa ac patrẽ
hac est hebron. in qua pe¬
regrinatus abrahã &isaac: Pro arbe inlax campũ hab&
cũ hebron in monte sitasit. Fadẽ aut̃ ciuitas dicit᷑ & mam¬
bre ab amico abrahȩ ita antiquitus appellata: Et con¬
pletisunt dies isaac centũ & octo ginta annorũ. consũp¬
tusq. &ate mortuus . ẽ. & appositus populo suo senex &

Expanded text:
modo duodecim filii computantur Israel, qui nati sunt, et dicitur: Hi modo duodecim filii computantur Israel, qui nati sunt, et dicitur: Hi sunt filii Israel, qui nati sunt ei in Mesopotamia, cum Benjamin longe postea natus sit, cum jam transissent Bethel, appropinquarentque Bethlehem. Quae taliter solvenda quaestio est, ut ideo intelligatur dictum, commemoratis duodecim filiis: Hi sunt filii Jacob qui facti sunt ei in Mesopotamia Syriae, quanquam inter omnes, qui tam multi erant, unus tantum erat non ibi natus, qui tamen inde habuit nascendi causam, quod ibi mater ejus patri com ut per synecdochen accipiatur. Venit etiam ad Isaac patrem c est Hebron, in qua peregrinatus est Abraham et Isaac. Pro Arbee Septuaginta campum habent, cum Hebron in monte sita sit. Eadem autem civitas dicitur et Mambre ab amico Abrahae ita antiquitus appellata. Et completi sunt dies Isaac, centum et octoginta anni; consumptusque aetate, mortuus est, et appositus populo suo senex et
Abbreviated transcription (Latin):
um inscripturis aut̃ ꝓph&ia ẽ. futuroꝵ. Quid nam q ꝑru¬
ben primogenitũ nisi populus primogenitus ex isrł ex circũ¬
cisione significat᷑. qͥthrũ concubinȩ polluit id est legẽ u&eris
testamenti sepe p̃uari cando maculauit. qđ ãt in concubina
lex ueteris testam̃tiponatur. paulus ed ocuit dicens. Abra¬
ham duos habuit unum de ancilla & alium delibera. Hec aut̃
sunt duo testamenti. In quo agar quae concubina fuit in u&e¬
ris testamenti ponit᷑ trpo. Vna . ẽ. enĩ ꝑfecta columba gene¬
tricis suae. quȩ uirgo casta sponsa regina regicȩlestis ꝑeuan¬
geliũ iungit᷑ xp̃o Erant aut̃ filiia cob xii. Filii lae pri¬
mogenitus ruben. & simeon. & leui. & iudas. & isachar. & Zabu
lon¬
łilii rachl ioseps & beniamin Filibalȩ ancille rachelis
din & neptalim. Filii Zelfa ancillae lie gad & aser Hifili
ia cob quinati sunt ei in meso potamia srriae: Quaeritur quo¬

Expanded text:
esse, in Scripturis autem prophetia est futurorum. Quid namqesse, in Scripturis autem prophetia est futurorum. Quid namqben primogenitum, nisi populus primogenitus Israel ex circumcisione significatur? qui thorum concubinae polluit, id est, legem Veteris Testamenti saepe praevaricando maculavit. Quod autem concubina lex Veteris Testamenti ponatur, Paulus edocuit dicens: Abraham duos filios habuit: unum de ancilla, et unum de libera . Haec autem duo sunt Testamenta. In quo Agar, quae concubina fuit, in Veteris Testamenti ponitur typo. Una enim est perfecta, columba genitricis suae, quae virgo casta, sponsa, regina regi Ecclesia per Evangelium jungitur Christo Erant autem filii Jacob duodecim. Filii Liae, primogenitus Ruben, lonFilii Rachel, Joseph et Benjamin. Filii Balae ancillae Rachelis, Dan et Nephtalim. Filii Zelphae ancillae Liae, Gad et Aser. Hi filii Jacob qui nati sunt ei in Mesopotamia Syriae. Quaeritur quo
Abbreviated transcription (Latin):
de fixit tabernab̵culum tranturrẽ gregis. Profectus . ẽ. israhel
& extendit tab naculum suũ transturrẽ adar: Hunc locũ eẽ
hebrȩi uolunt. ubi p̾tea tẽplũ edificatũ .ẽ. & turre ader. t̾rem
significari gregis ho.ẽ. congregationis & co&us qđ & micheas ꝓ¬
tempore ia cob trans locum ubipꝰ ea tẽplũ ȩdificatũ. ẽ. habuis¬
setentoria. Sedsis equamur ordinem uiae pastorum iuxta
b& hleẽ locus. ẽ. ubi uel angeloꝵ grex in ortudnĩ cecinit ł ia cob
peccorasua pauit. loco nomen imponens. uel qđ uerius est quo¬
dã uaticinio futurum iantunc mrsteriũ monstrabatur.: Cũ¬
q habitar& in illa regione ab iit ruben & dormiuit cumbala
concubina patrissui qđ illũ minime latuit: Qđ in cesti crim̃
riberetur nisi futura ꝑuersitas populi ꝓnuntia reti
quã quã & in illo qui hoc cõmiserat. consider&ur eẽ flagra

Expanded text:
de, fixit tabernaculum trans turrim Gregis. Profectus est Israel, de, fixit tabernaculum trans turrim Gregis. Profectus est Israel, et extendit tabernaculum suum trans turrim Ader. Hunc locum esse Hebraei volunt, usignificari, hoc est congregationis et coetus; quod et Michaeas ptempore Jacob trans locum ubi postea templum aedificatum est, habuisse tentoria. Sed si sequamur ordinem viae, pastorum juxta Bethlehem locus est, ubi vel angelorum grex in ortu Domini cecinit, vel Jacob pecora sua pavit loco nomen imponens, vel, quod verius est, quodam vaticinio futurum jam tunc mysterium monstrabatur. Cumque habitaret in illa regione, abiit Ruben et dormivit cum Bala concubina patris sui, quod illam minime latuit. Quod incesti crimen non scriberetur, nisi futura populi perversitas pronuntiaretur. Quanquam et in illo qui hoc commiserit consideretur flagitium
Abbreviated transcription (Latin):
uocauit nomen eius beniamin. Inhebreo similitudo nominis
resonat : filius doloris mer qđ nomen moriens mat̃ imposuit
dicit benoni : filius uero dexterae hoc ẽ. uirtutis qđ ia cobmu¬
tauit : appellatur beniamin. Vnde errant quiputant beni¬
amin filium dierum intp̃tari. Cum enĩ dextera appelletur
lam& finiatur in n. lit teram : dies quidẽ appellant᷑ & ipsi
iamim. Sedinm. lit terã terminantur. Sed quid sibi uult
qđ cum eundẽ beamin rache parer& uocaũ nom̃ eiꝰ filius do¬
loris mei. nisi futurũ ꝓph&ans ex eatribu paulum quia ffl¬
ger& filios ecła ꝑsecutionissuae tempore. Aliter ꝑbeniamin
ter restris figurabatur hierłm quae est intribu eiꝰ dem be¬
niamin. cuius populus grauimatrẽ dolore affecit. effunden¬
do sangunẽ ꝓphetarum insuꝑ &iam in necẽ xp̃i impiis ac¬
haec est b&hleem. Frexitq ia cobtitulum suꝑsepulchrum eius
hic ẽ titulus monumenti rachel usq in p̃sentem diẽ. Egresus in¬

Expanded text:
ocavit nomen ejus Benjamin. In Hebraeo similitudo nominis resonat; filius enim doloris mei, quod nomen moriens mater imposuit, dicitur BENONI  . Filius vero dextrae, hoc est, virtutis, quod Jacob mutavit, appellatur BENJAMIM. Unde errant qui putant BENJAMIM   filium dierum interpretari. Cum enim dextera appelletur JAMIN  , et finiatur in n litteram: dies quidem appellantur et ipsi JAMIM  , sed in m litteram terminantur. Et profectus estquod cum eumdem Benjamin Rachel pareret, vocavit nomen ejus, filius doloris mei, nisi futurum prophetans ex ejus tribu Paulum, qui affligeret filios Ecclesiae persecutionis suae tempore? Sive aliter per Benjamin terrestris figurabatur Hierusalem, quae est in tribu ejusdem Benjamin cujus populus gravi matrem dolore affecit, effundendo sanguinem prophetarum, insuper etiam in necem Christi impiis achaec est Bethlehem. Erexitque Jacob titulum super sepulcrum ejus: hic est titulus monumenti Rachel, usque in praesentem diem. Egressus in
Abbreviated transcription (Latin):
dimissi expara diso: Dequentis aut̃ nom̃ qui uocat᷑ ona
int̾p̃tat᷑ meror eoꝵ quoꝵ nisi quib nihil ꝓdest cũ habeat
unde unde ꝓdesse possit. atq idꝑdat int̾ra. Maius por¬
ro malum ÷ idolatria uitȩ qđ significat pellis. quã non
adiutȩ qđ significat meror eoꝵ .: ds tam̃ ambos occidis¬
se dictus .ẽ. ubi figurat᷑ regnum talib: hominib: abstulis¬
se. Tertius uero filius iuudȩ qđ illimulieri non iungitur
significat tẽpus ex quoreges plebiiudȩoꝵ coeper̃ d&ribu

Expanded text:
dimissi ex paradiso. Sequentis autem nomen, qui vocabatur Onan, dimissi ex paradiso. Sequentis autem nomen, qui vocabatur Onan, tatur "maeror eorum". quorum, nisi quibus nihil prodest, cum habeat unde prodesse possit atque id perdat in terra? maius porro malum est ablatae uitae, quod significat pellis, quam non adiutae, quod significat maeror eorum. deus tamen ambo occidisse dictus est: ubi figuratur regnum talibus hominibus abstulisse. tertius uero filius Iudae quod illi mulieri non iungitur, significat tempus, ex quo reges plebi Iudaeorum coeperunt de tribu
Abbreviated transcription (Latin):
oriens appalatus : lanunc factũ iudȩ secđm allegoriam
quid significauerit futurũ consideremus. Inthamar er¬
go nu ru udȩ intellegit᷑ plebsiudea cui d& ribu iuda reges
tã quã mariti debebant᷑. Merito nom̃ eiꝰ a maritudo int̃¬
p̃tat᷑. Ipsa enĩ dño fellis poculũ dedit . Duo aut genera prin
cipũ quinrecte operabant᷑ inplebe. unũ eoꝵ qui oberant
alterũ eoꝵ quinihil ꝓderant significant᷑. In duob filiisiu¬
dȩ quoꝵ unuserat malignus uel reus ante dnm̃. alt̃ in t̾ra
fundebat nesem̃ dar& ad foecundandã thamar. Necsam
plius quã duo genera hominũ in utilia generihumano.
Vnũ nocentiũ. alterũ p̃stre nolentiũ. & si quid boniha¬
bent inhac trena uita ꝑdentiũ tãquã int̾rã fundentiũ¬
& quia ĩmalo prior : illo qui noc&. quã ille quin ꝓdest.
Ideo maior dicitur malignus & sequens qui fundebat inter
lib: tunicis indutis primi homines in poena dãnationis suae

Expanded text:
oriens, appellatus est. Jam nunc factum Judae secundum allegoriam quid significaverit futurorum, consideremus. In Thamar ergo nuru Judae, intelligitur plebs Judaea, cui de tribu Juda reges, tanquam mariti, debeantur. Merito nomen ejus amaritudo interpretatur. Ipsa enim Domino fellis poculum cipum, qui non recte operabantur in plebe, unum eorum qui oberant, alterum eorum qui nihil proderant, significantur in duobus filiis Iudae, quorum unus erat malignus uel saeuus ante dominum, alter in terram fundebat, ne semen daret ad fecundandam Thamar. nec sunt amplius quam duo genera hominum inutilia generi humano: unum nocentium, alterum praestare nolentium et, si quid boni habent in hac terrena uita, perdentium tamquam in. Quia in malo prior est qui nocet, quam ille qui non prodest, ideo major dicitur malignus, ille autem sequens, qui fundebat in terlibus tunicis induti sunt primi homines, in poenam damnationis suae
Abbreviated transcription (Latin):
magis debuitnos sequã sara. Sedintelle gendu .ẽ. uł exreuãla¬
tionẽ hoc dixisse sarã quia prius illi fuerit reuelatũ. Illũ uero
quẽ dehac postea dñs instruit. pat̾no affatu ꝓfilio fuisse com¬
motũ. ł ambos prius nescisse quidnã illud ẽẽt & ꝑsarã nesci¬
entẽ hoc ꝓph&ice dictũ eẽ . cũ illa mota eẽt muliebri animo.
ꝓpt̃ ancillȩ suꝑbiã. Notandũ qđ & ismahel dictussit adõ se¬
men abra ha ꝓpt̃ illud. qđ sic accipiendũ doc& apostolus qđ
nis deputant᷑ in semine. Vt hocꝓprie ꝑtineat adisaac qui ñ
filius carnis sed filius ꝓmissionis fuit ubi ꝓmissio deomnib:¬

Expanded text:
magis debuit nosse ipse quam Sara. Sed intelligendum est, vel ex revelamagis debuit nosse ipse quam Sara. Sed intelligendum est, vel ex revelatione hoc dixisse Saram, quia prius illi fuerat revelatum. Illum vero quem de hac postea Dominus instruit, paterno affectu pro filio fuisse commotum, vel ambos prius nescisse, quidnam illud est, et per Saram nescientem hoc prophetice dictum esse, cum illa mota esset muliebri animo propter ancillae superbiam. Notandum quod et Ismael dictus sit a Deo semen Abrahae, propter illud quod sic accipiendum docet Apostolus, quod nis deputantur in semine : ut hoc proprie pertineat ad Isaac, qui non fuit filius carnis, sed filius promissionis, ubi promissio fit de omnib
Abbreviated transcription (Latin):
is est eifilius. nec die quo aircũ cisus ẽ. sed die quo ablactus
ẽ. epulũ fecerit. quod nisi aliquã spiritalẽ significationem
referatur nulla solutio questionis ẽ. Tunc scilic& eẽ debere
magnũ gaudiũ spiritalis aetatis. quando fuerit factus homo no¬
uus spiritalis id est nontalis qualib: dicit apostolus. Lac uob
potũ dedi ñ escã ñ duenĩ poteratis sed nec adhuc potestis . es¬
tis enim adhuc carnales. Cũq. uidiss& sara filiũ agara
exponitur. siue qđ idola ludo fecerit. iuxta illud qđ alibi scrip¬
tũ ẽ. sedit populus comedere & bibere & surrexerunt lude¬
re. Diue qđ ad uersũ isaac quasi maioris aetatis ioco sibi & lu¬
do primogenita uindicauerit qđ quidẽ sara audiens non
tulit. & hoc exipsius ad ꝓbat̾ sermone dicentis.
& filiũ eius. Non enĩ eres erit filius ancillȩ cũ filio meo isa ac.
quare contristatus sit abrahã cũsta fuerit ꝓph&ia. quã utiq

Expanded text:
tus est ei filius, nec die quo circumcisus est, sed die quo ablactatus tus est ei filius, nec die quo circumcisus est, sed die quo ablactatus est, epulum fecerit. Quod nisi ad aliquam spiritualem significationem referatur, nulla solutio quaestionis est, tunc scilicet esse debere magnum gaudium spiritualis aetatis, quando fuerit factus homo novus spiritualis, id est, non talis qualibus dicit Apostolus: Lac vobis potum dedi, non escam; nondum enim poteratis, sed nec adhuc potestis; estis enim adhuc carnales . Cumque vidisset Sara filium Agar exponitur: sive quod idola ludo fecerit, juxta illud quod alibi scriptum est: Sedit populus comedere et bibere, et surrexerunt ludere : sive quod adversum Isaac, quasi majoris aetatis, joco sibi et ludo primogenita vendicaret. Quod quidem Sara audiens, non tulit: et hoc ex ipsius approbatur sermone dicentis: et filium ejus, non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quare contristatus sit Abraham cum ista fuerit prophetia, quam utique
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ Idẽ obꝓbriũ dep̃hensa in curreritꝰ.
eũ Soctauadie.: Circũcisionis trpus acfigura multi formis
est Nã & signaculũ ẽ. secundũ apostolũ iustitiae fidei abraha
& semini eius. & indiciũ castigandieos qui ad hoc sem̃. hanc
nas cituri dehoc semine saluatoris. quinos & in p̃senti ꝑbaptis
mũ ab omni mortiferȩ actionis pollutione mundar& & in fu¬
turo ꝑresurrectionẽ ab uniuersa mortis ipsius corruptione in ꝑ¬
p&uũ liberar&. Octauũ aũt numerũ resurrectionis gloria con¬
uenire poene omnib: clar&. Nã & dñs octauodie. hoc ẽ. post
septimã sabbati resurrex̃ &ipsi post sex huius scłi aetates & sep¬
timã sabbati animarũ quae nunc interim in alia uita geritur.
quasi octauo tempore resurgemus. tunc purissimi hoc est abõ¬
nib: carnalis concupiscenciae uitiis & corruptionib in quibus
maxime luxuria regnat expoliati. Creuit igitur puer & ab¬

Expanded text:
ne, id est, opprobrium deprehensa incurreret.ne, id est, opprobrium deprehensa incurreret.eus. Circumcisionis typus ac figura multiformis est. Nam et signaculum est secundum Apostolum , justitiae fidei Abrahae et semini ejus, et indicium castigandi eos qui ad hoc semen hancqophetia nascituri de hoc semine Salvatoris, qui nos et in praesenti per mum ab omni mortiferae actionis pollutione mundaret, et in futuro per resurrectionem ab universa mortis ipsius corruptione in perpetuum liberaret. Octavum autem numerum, resurrectionis gloriae convenire, pene omnibus claret. Nam et Dominus octavo, hoc est post septimam sabbati resurrexit, et ipsi post sex hujus saeculi aetates et septimam sabbati animarum, quae nunc interim in alia vita geritur, quasi octavo tempore surgemus: tunc purissimi, hoc est omnibus carnalis concupiscentiae vitiis et corruptionibus, in quibus maxime luxuria regnat, exspoliati. Crevit igitur puer et ab
Abbreviated transcription (Latin):
uob dicatis patrẽ intra. Vnus ẽ enim pater uester qui incȩlis ẽ
Quod uero eccła cuius uxorsit occultat᷑ alienigenis cuius aũt
soror nontacet᷑ hȩc interĩ causa facile occurrit.: quia occultũ
ẽ & difficile ad intellegendũ quomodo anima humana uer¬
bo dĩ copul&ur. siue miscatur. Siue qđ melius & aptius dicipo¬
te t̃rana. hoc ẽ depatre ñ dematre . & affabilius dicitur &
aptius auditur. Nam int̃se om̃s scĩ ꝑ eandẽ gratiã frs̃sunt
sponsus aũt ca&eroꝵ soci &atẽ. nullus illoꝵ est. quod aut̃¬
M abi melech. sarae dix̃ꝰ eccemille argenteos dedifratrituo hoc
erit tibuinuelam̃tũ oculoꝵ tuoꝵ ad om̃s quitecũst̃ & quocũq
ꝑrexeris mem̃toq tẽ dep̃hensã. qua si io cando loquitur eo
qđ ipsa dixerit. frẽm suũ eũ eẽ simulando qui fuit maritus.
hortat᷑q. ut hoc in posterũ meminerit nede incepssimulatio¬

Expanded text:
vobis dicatis Patrem in terra, unus est enim Pater vester qui in coelis est . vobis dicatis Patrem in terra, unus est enim Pater vester qui in coelis est . Quod ergo ecclesia cuius uxor sit occultatur alienigenis, cuius autem soror, - non tacetur, haec interim causa facile occest et difficile ad intelligendum, quomodo anima humana verbo Dei copuletur sive misceatur, sive, quod melius et aptius dici pote terrena, hoc est de patre non de matre, et affabilius dicitur, et capacius auditur. Nam inter se omnes sancti per eamdem gratiam fratres sunt, sponsus autem caeterorum societate nullus illorum est. Quod autem Abimelech Sarae dixit: Ecce mille argenteos dedi fratri tuo, hoc erit tibi in velamentum oculorum, ad omnes qui tecum sunt, et quocunque perrexeris, memento te deprehensam, quasi jocando loquitur, eo quod ipsa dixerit fratrem suum esse simulando, qui fuit maritus, hortaturque ut hoc in posterum meminerit, ne deinceps simulatio
Abbreviated transcription (Latin):
gerebant reges. quisarã polluere ꝑmissiñsunt. non ẽ ex
Diuino I testimonio ꝑfidẽ mastrrũ cessit correctũq
inposteriorib regib: honorauit munere quã corruptioni
suae subdere priorib: ñualuit. Nã qđ tunc in eodẽ rege
prius. & posterius figuratũ .ẽ. hoc inisto regno prioribus
& posteriob: regib: adimpl&ũ .ẽ. Cũ aut̃ dicitur depatre
eẽ soror xp̃i eccła non dematre non t̾raena generationis qua
euacuabit᷑ sed gratiae cęlestis qua m at̃nũ manebit. cognatio cõ¬
m̃dat᷑ Decundũ quã gratiã genus mortale ñerimus accepta.¬
potestate ut filuidĩ uocemur & simus Neq enĩgratiã hanc desi¬
nagoga matrexp̃i secundũ carnẽ sed dedõ patre ꝑcepimus
Hanc uero cognationẽ terraenã uocans in aliã uitã ubi nullus
morit᷑ negare nos xp̃s docuit. non fateri cũ distipulis ait. Ne

Expanded text:
gerebant reges, qui Saram polluere permissi non sunt, non expertum gerebant reges, qui Saram polluere permissi non sunt, non expertum Divino autem testimonio per fidem martyrum cessit, correctumque in posterioribus regibus honoravit munere, quam corruptioni suae subdere in prioribus non valuit. Nam quod tunc in eodem rege prius et posterius figuratum est, hoc in isto regno prioribus et posterioribus regibus adimpletum est. Cum autem dicitur de patre esse soror Christi Ecclesia non de matre, non terrenae generationis, quae evacuabitur, sed gratiae coelestis, quae in aeternum manebit, cognatio commendatur. Secundum quam gratiam genus mortale non erimus, acceptapotestate ut filii Dei vocemur et simus. Neque enim gratiam hanc de synagoga matre Christi secundum carnem, sed de Deo Patre percepimus. Hanc vero cognationem terrenam, vocans in aliam vitam, ubi nullus moritur, negare nos Christus docuit, non fateri, cum discipulis ait: Ne
Abbreviated transcription (Latin):
sicut nec primũ apharaone. Vnde & abimelech somnio cõ¬
monitus. non cõmaculauit eã concubitu. sedntactã restaura¬
uit marito. Verum tam̃ quistunc in illo figurabat᷑ uiro scire
uolo & cuiussit uxor qua in hac peregrinatione. atq inter
alienigenas pollui maculariq ñ sinit᷑. ut sit uiro suo sine ma¬
cula & ruga. In gloriã quippexp̃i recte uiuit ȩccła. & pul
do eiꝰ honorsit uiro eiꝰ. sicut abrahã. ꝓpt̃ sare pulch¬
tudinẽ int̃alien& hon orabat̃. Eique cũdicit᷑ in canticis
cati coꝵ. Opulchra int̃mulieres. Ipsius pulchritudini meri¬
to reges offer̃ munera. sicut sara optulit rex abimelech.
plus inea mirans formȩ decus qđ amaripotuit. & uio lari
Occulte quippe atq in abscondito hoc ẽ. secr&o spiritali
anima humana inhȩr& uerbo dĩ. ut sint duo incarne una
postolus. Iro inde regnũ trenũ scłi huius. Cuius figuram

Expanded text:
sicut nec primum a Pharaone. Unde et Abimelech, somnio comsicut nec primum a Pharaone. Unde et Abimelech, somnio commonitus, non maculavit eam concubitu, sed intactam restauravit marito. Verumtamen quis tunc in illo figurabatur viro, scire volo, et cujus sit uxor quae in hac peregrinatione atque inter alienigenas pollui macularique non sinitur, ut sit viro suo sine macula et ruga. In gloriam quippe Christi recte vivit Ecclesia, ut pul Sarae pulchritudinem inter alienigenas honorabatur; eique ipsi, cui dicitur in Canticis canticorum: o pulchra inter mulieres, ipsius pulchritudinis merito reges offerunt munera, sicut Sarae obtulit rex Abimelech plus in ea mirans formae decus, quod amare potuit et uiolare occulte quippe atque intus in abscondito secreto spiritali anima humana inhaeret uerbo dei, ut sint duo in carne una: ommendat apostolus. proinde regnum terrenum saeculi huius. cuius figuram
Abbreviated transcription (Latin):
nepeccares in me : quando eũ ãmonuit uxorẽ abrahã esse:
quã putabat sororẽ: aduertendũ .ẽ. & notandũ indm̃ pecca¬
ri. quandotalia cõmitunt᷑ quae putant homines leuit̃ ha¬
benda tã quã in carne peccati: qđ aut̃ dixit ei eccetũ morieris
&iã hoc notandũ .ẽ. quo modo dicat ds̃. Lãquã p̃dicens sine
dubio futurũ . qđ ammonendo dicit. Vta peccando abstinen¬
ei. quid fecisti nob usq filia patris mei & ñfilia matris meae
H& duxi eã uxorẽ. Et eniuere soror meaẽ. depatre sed non
dematre iđ fratris aranfilia ñsororis. equia in hebreo
hab&. Veresoror mea .ẽ. filia patris mei. sed non filia ma¬
tris meȩ. & magissonat qđ soror abrahȩ fuerit. in excusa¬
tione ei dicimus. necdũ illo tẽpore tales nuptias lege ꝓhibi
Iehinc historia de abi melech quando abrahã tac¬
it sarã uxor ẽ suã & dixit sororẽ nesẽ occiso ab alienis capti¬
ua possider&ur. Certus dedõ qđ eã uiolari non ꝑmitter&

Expanded text:
n peccares in me, quando eum admonuit uxorem Abraham esse quam putabat sororem, aduertendum est et notandum in deum peccari, quando talia committuntur, quae putant homines leuiter habenda tamquam in carne peccata. quod autem dixit ei: ecce tu morieris, etiam hoc notandum est quomodo dicat deus, tamquam praedicens sine dubio futurum quod admonendo dicit, ut a peccato abstinenst, filia patris mei, et non filia matris meae, et duxi eam uxorem. Etenim vere soror mea est de patre et non de matre, id est, fratris Aaran filia, non sororis. Sed quia in Hebraeo habet: Vere soror mea est, filia patris mei, sed non filia matris meae, et magis sonat quod soror Abrahae fuerit, in excusatione ejus dicimus, necdum illo tempore tales nuptias lege prohibitas. Dehinc historia de Abimelech, quando Abraham tulit uxorem suam Saram et dixit sororem, ne, se occiso, ab alienis captiva possideretur, certus de Deo, quod eam violari non permitteret,
Abbreviated transcription (Latin):
breo enĩ post hoc scriptũ . ẽ ñ uidebo mortẽ pueri mei. Italegit᷑
qđ ipsa agar sederit contra puerũ. & lȩuauerit uocẽ suã & fle¬
uerit. & ex audierit ds̃ uocẽ paruuli. Ulente enĩmatre. & mor¬
tẽ filui miserabilit̃ prestulante. ds exaudiuit puerũ de quo
pollicitus fuerat abraha dicens. sed & filiũ ancillętuae ingen
tẽ magnã faciã. Alio quin & ipsa mater non suã mortẽ sed
filii deplorat. peꝑcit igit᷑ eids̃ ꝓ quo fuerat & fl&us sol&
quaeri quomodo cũpuereet annoꝵ. quin decim ꝓicer& eũ sub

Expanded text:
braeo enim, post hoc quod scriptum est: Non videbo mortem pueri mei, ita legitur, quod ipsa Agar sederit contra puerum et levaverit vocem suam et fleverit, et exaudierit Deus vocem parvuli. Flente enim matre et mortem filii miserabiliter praestolante, Deus exaudivit puerum, de quo pollicitus fuerat Abrahae dicens: Sed et filium ancillae tuae faciam in gentem magnam. Alioqui et ipsa mater, non suam mortem, sed filii deplorat. Pepercit igitur Deus ei pro quo fuerat et fletus. Solet quaeri quomodo cum pater esset annorum amplius qu
Abbreviated transcription (Latin):
modo se in ebriant ea que non legitime utendo infidelitatis
opera pariunt. Bona .ẽ. enĩ lex inquit a postłssiquis ea legiti¬
quarisolet quomodo adhuc in illa aetate ꝓsarȩ pulchritudi¬
ne abrahã periditari m &uebat. Sed magis for mȩ illius uis
miranda .ẽ. quae ad huc amari poterat : quã questio difficils
putanda.

Expanded text:
modo se inebriant, eamque non legitime utendo, infidelitatis modo se inebriant, eamque non legitime utendo, infidelitatis opera pariunt. Bona est enim lex, inquit Apostolus, si quis ea legitquaeri solet quomodo adhuc in illa aetate pro Sarrae pulchritudine Abraham periclitari metuebat. sed magis formae illius uis miranda est, quae adhuc amari poterat, quam quaestio difficilis putanda.
Abbreviated transcription (Latin):
usq ut possimus expatre nrõ sem̃: Illud igit᷑ qđ pexcusa¬
tione dicit᷑ filiarũ. eo qđ putauerint defecisse humanũ
genus & ideo cũpatre concubuerint. ñ excusat patrem.
Deniq hebrei qđ sequit᷑: & nesciuit cũdor miss& cũ eo &
cũ surrexiss& ab eo. Ad pungunt desuꝑ quasi incredibile.
& corpoꝵ natura non capiat coire quepiã nescientẽ. Con¬
&rł. Moab int̃p̃tat᷑ expatre: & totũ nom̃. ET OLMIOAOTI¬
AN. hab& ammon cuius quasi causa nominis redditur.
filius generis mei: siue ut melius. ẽ. in hebreo. filius populi
mei. sic describit᷑ : ut ex parte sensus nominis. exparte ipse
sit sermo : ammienĩ a quo dictist̃ ãmanitȩ : uocat᷑ populus¬
IS meus in ipso aut̃ loth. quando filiȩ c̃cubuer̃ cũ os ñ illud
qđ cũ aso domis liberatus ẽ sed aliud figuratũ c̃. Tunc enĩ
ipseloth. future legis uidebat᷑ gestasse ꝑsonã quã quidam
exilla percati & sublege positi male intellegendo quodam¬

Expanded text:
 possimus ex patre nostro semen. Illud igitur quod pro excusatione dicitur filiarum, eo quod putaverint defecisse humanum genus, et ideo cum patre concubuerint, non excusat patrem. Denique Hebraei quod sequitur, Et nescivit et cum dormisset cum eo, et cum surrexisset ab eo, appungunt desuper quasi incredibile, et quod rerum natura non capiat coire quempiam nescientem. Contatur ex patre, et totum nomen etymologiam habet. Ammon vero, cujus quidem causa nominis redditur, filius generis mei, sive, ut melius est in Hebraeo, filius populi mei, sic derivatur, ut ex parte sensus nominis, et ex parte ipse sit sermo. Ammi enim, a quo dicti sunt Ammonitae, vocatur populus meus. In ipso autem Lot quando filiae concubuerunt cum eo, non illud quod a Sodomis liberatus est, sed aliud figuratum est. Tunc enim ipse Lot futurae legis videbatur gestasse personam, quam quidam ex illa procreati et sub lege positi, male intelligendo, quodam