comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quantitate quidem paruũ est sed non
feruore. Hinc mulieri chananeȩ parũ
quidem adhuc scienti. sed multũ con¬
fidenti dictũ est. Mulier magna est
fides tua. Illa namq apud dm fides
magna reputatur. quȩ & si minus ui¬
geat scientia. ꝑ constantantiã tamen
sortis ostenditur. Cum ergo fides cog¬
nitione crescit adiuuat᷑. cum uero af¬
fectu crescit promeretur. Item. Scd̾m
incrementa fidei tria genera creden¬
tium inueniunt᷑. Quidam enim fide¬
les sunt qui sola pietate credere eligt̃.
quod tamen utrũ credendum sit uel¬
non credendũ ratione non comp̃hen¬
dunt. Alii ratione approbant quod
fide credant. Alii puritate cordis &
munda conscientia interius iam gus¬
tare incipiunt quod fide credunt᷑.
n primis sola pietas facit electionem.
n scdis ratio adiungit approbationẽ.
n terciis puritas intelligentie app̃hen¬
dit certitudinẽ. Quartum genus ho¬
minũ est. quib credere est solum fidi

Expanded text:
quantitate quidem parvum est sed non quantitate quidem parvum est sed non fervore. Hinc mulieri Chananeae parum quidem adhuc scienti sed multum confidenti, dictum est: Mulier magna est fides tua . Illa namque apud Deum fides magna reputatur, quae etsi minus vigeat scientia, per constantiam tamen foris ostenditur. Cum ergo fides cognitione crescit, adjuvatur, cum vero affectu crescit promeretur. Item secundum incrementum fidei, tria genera credentium inveniuntur. Quidam enim fideles sunt qui sola pietate credere eligunt, quod tamen utrum sit credendum an non credendum sit ratione non comprehendunt. Alii ratione approbant quod fide credunt. Alii puritate cordis et munda conscientia interius jam gustare incipiunt quod fide credunt. In primis, sola pietas facit electionem: in secundis, ratio adjungit approbationem; in tertiis, puritas intelligentiae apprehendit certitudinem. Quartum genus hominum est quibus credere est, solum fidei
Abbreviated transcription (Latin):
suam excitaret. Sed aliud est in qui¬
busdam cognitionẽ fide transcenderi.
aliud illa quȩ numquã ignoranda
sunt credenda nescire. Illic meritũ
fides habet. ubi etiam cognitione ñ
discernit. Hic quia a cognitione o̾mo
destituitur. cadit ipsa & fides eius
desistit. de ineremento fidei.
uo sunt scdm que fides crese¬
re dicitur. Cognitio & affectꝰ.
idest constantia uel firmitas creden¬
di. Scd̾m cognitionẽ fides crescit: qͣn¬
do eruditur ad scientiam. Scd̾m af¬
fectum crescit. quando ad deuotio¬
nem excitat᷑ & corroboratur ad con-¬
stantiam. Quorumdã fides cogniti¬
one magna est. affectu parua. Quo¬
rumdã uero affectu parua. cõgni¬
tione magna. Alii fidem & cogniti¬
one & affectu magnam habent.
Alii & cognitione & affectu paruam.
Ueruntamen affectũ magnũ in fide
magis laudabilem eẽ. quam cognitionẽ
magnã dñs manifeste ostendit. ubi fi¬
dem grano sinapis comparauit. quod

Expanded text:
suam excitaret. Sed aliud est in quisuam excitaret. Sed aliud est in quibusdam cognitionem fide transcendere; aliud illa quae nunquam ignoranda sunt credenda nescire. Illic meritum fides habet ubi etiam cognitione non discernit; hic quia a cognitione omnino destituitur cadit ipsa, et fides ejus desistit. CAP. IV. De incremento fidei. Duo sunt secundum quae fides crescere dicitur: cognitio et affectus, id est constantia vel firmitas credendi. Secundum cognitionem fides crescit, quando eruditur ad scientiam. Secundum affectum crescit, quando ad devotionem excitatur et roboratur ad constantiam. Quorumdam fides cognitione magna est; affectu parva. Quorumdam vero affectu magna, cognitione parva. Alii fidem et cognitione et affectu magnam habent. Alii et cognitione et affectu parvam. Verumtamen affectum magnum in fide magis laudabilem esse quam cognitionem magnam Dominus manifeste ostendit ubi fidem grano sinapis comparavit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
in scã ecclia qui ꝑfectiorib tredentibꝰ
& cognoscentib credunt. qui nimi¬
rum in sua simplicitate saluantur.
nec ab illoꝵ merito aliem sunt. quã¬
uis ad cognitionẽ illoꝵ non ꝑtingt̃.
Scriptum ẽ. Poues arabant & asmȩ
pascebant᷑ iuxta ea. Simplices quip¬
pe in scã ȩcdia quamiuis cum ꝑfectis
occulta sacram̃toꝵ dĩ rimari non
ualeant. quia tamen se ab illoꝵ soci¬
etate non diuidunt. quasi iuxta eos
positi in eadem fide & spe. bene oꝑan¬
do se pascunt. Sic ergo fides aliquan¬
do cum cognitione est. quando scit᷑
quod credit᷑. aliquando sine cogni-¬
tione. quando scienti tantum & cre¬
denti creditur. Necesse est tam̃ semꝑ
aliquam ẽẽ cognitionẽ cum fide. que
ipsam fidem ꝑ intentionẽ dirigat.
quia si nichil ex his quȩ credenda st
cognosceret᷑. non haberet fides quo
se ꝑ intentionem in bono ope dirige¬
ret. neq ad quid bene oꝑando spem

Expanded text:
in sancta Ecclesia qui perfectioribus credentibus in sancta Ecclesia qui perfectioribus credentibus et cognoscentibus credunt, qui nimirum in sua simplicitate salvantur, nec ab illorum merito alieni sunt, quamvis ad cognitionem illorum non pertingunt. Scriptum est: Boves arabant et asinae pascebantur juxta eos . Simplices quippe in sancta Ecclesia quamvis cum perfectis occulta sacramentorum Dei rimari non valeant; quia tamen se ab illorum societate non dividunt quasi juxta eos positi in eadem fide et spe bene operando se pascunt. Sic ergo fides aliquando cum cognitione est, quando scitur quod creditur; aliquando sine cognitione, quando scienti tantum et credenti creditur. Necesse est tamen semper aliquam cognitionem esse cum fide quae ipsam fidem per intentionem dirigat; quia si nihil ex his quae credenda sunt cognosceretur, non haberet fides quo se per intentionem in bono opere dirigeret, neque ad quid bene operando spem
Abbreviated transcription (Latin):
git. & scit quid est quod dicitur. Hec
autẽ scientia cognitio est. quȩ sicut
sine illa scientia cẽ non potest. qua
res eẽ uel non esse scit᷑: ita sine fide
esse pot̾ qua res eẽ uel ñ esse credit᷑.
Adhanc cognitionẽ si fides accedat.
ut credat᷑ quod audiebatur. & intel-¬
ligebat᷑. Est credulitas in cognitione.
& inuenitur in credulitate fidei sub¬
stantia. in cognitione materia. Pot̃
autẽ cognitio huiusmodi sine om̃
fide eẽ. fides autẽ sine om̃i cognitiõe
eẽ non potest. qm̃ qui audit aliqͥd
& indeiugit non semꝑ credit. Qui
autem nichil intelligit: nichil cre¬
dit. quamuis aliquando possit
credere quod non intelligit. Nam &
fides est etiam de fide qua creditur
quod nescitur. quia scienti & cre¬
denti credit᷑. Ille enim qui creden¬
ti credit. non inconuenient̃ credere
dicit᷑. quod ille credit cui credit. &
si nesciat illud quid sit quod credit.¬
& scit cui credit. lales sunt simplices

Expanded text:
et scit quid est quod dicitur. Haec et scit quid est quod dicitur. Haec autem scientia cognitio est, quae sicut sine illa scientia esse non potest qua res esse vel non esse scitur, ita sine fide esse potest qua res esse vel non esse creditur. Ad hanc cognitionem si fides accedat ut credatur quod audiebatur et intelligebatur, est credulitas in cognitione, et invenitur in credulitate fidei substantia, in cognitione materia. Potest autem cognitio hujus sine omni fide esse; fides autem sine omni cognitione esse non potest, quoniam qui audit aliquid et intelligit, non semper credit; qui autem nihil intelligit nihil credit, quamvis aliquando credere possit quod non intelligit. Nam et fides etiam est de fide qua creditur quod nescitur, quia scienti et credenti creditur. Ille enim qui credenti credit, non inconvenienter credere dicitur quod ille credit cui credit; et si nesciat illud quid scit quod credit, et scit cui credit. Tales sunt simplices
Abbreviated transcription (Latin):
stat. Cognitio & affectus. ioest
constantia uel firmitas credendi. In
altero constat quia ipsa illud est. In
altero constat. quia ipsa in illo est.
In affectu enim substantia fidei mue¬
nitur. in cognitione materia. Alrud
est enim fides qua creditur. aliud qd̃
fide credit᷑. In affectu inuenitur fideᷤ.
in cognitione id quod credit᷑ fide. ꝓp¬
terea fides quȩ in affectu habet sub¬
stantiam. quia affectus ipse est fides.
in cognitione habet materiã: quia
de illo & ad illud quod in cognitiõe
est fides est. Credere igitur in affec¬
tu est. quod uero credit᷑ in cognidiõe.
Cognitionẽ autem intelligimus scien¬
tiam rerum. non illã quȩ ex presen-¬
tia ipsarũ comp̃henditur. sed illam
quȩ auditu solo ꝑcipit᷑. & ex uerboꝵ
significatione manifestatur. Cum
id quod dicitur & ab illo qui audit
intelligit᷑ quod dicit᷑. etiam si nesciat
utrum sit. uel non sit. ita ut dicitur.
scientia tamen est in quantũ intelli-

Expanded text:
stat: cognitio et affectus, id est stat: cognitio et affectus, id est constantia vel firmitas credendi. In altero constat quia ipsa illud est; in altero constat quia ipsa in illo est. In affectu enim substantia fidei invenitur; in cognitione, materia. Aliud enim est fides qua creditur; et aliud quod fide creditur. In affectu invenitur fides; in cognitione id quod fide creditur. Propterea fides in affectu habet substantiam, quia affectus ipse fides est; in cognitione habet materiam, quia de illo et ad illud quod in cognitione est, fides est. Credere igitur in affectu est, quod vero creditur in cognitione est. Cognitionem autem hic intelligimus scientiam rerum non illam quae ex praesentia ipsarum comprehenditur, sed illam quae auditu solo percipitur, et ex verborum significatione manifestatur. Cum illud quod dicitur et ab illo qui audit, intelligitur, quod dicitur, etiam si nesciat utrum sit an non sit ita ut dicitur; scientia tamen est inquantum intelligit
Abbreviated transcription (Latin):
constitutam. Quia nimirũ credere a¬
liquid sicut minus est quam scire. sic
plus est quam estimare. Minus dico
non quantum ad meritum. sed quan¬
cum ad cognitionem. Nisi enim cre-¬
dere aliquando quantũ ad meritũ
plus eet quam uera uidere: nequaꝗͣ
uisio subtraheretur. ut fides mereret᷑.
Nec dictũ fuisset beati qui non uidert̃
&crediderunt. Propterea dixi cred̾e
aliquando plus ẽẽ quam uidere. seo
quantum ad meritum non quancũ
ad gaudiũ. Alioqum quantũ ad cu-¬
mulũ felicitatis & ꝑfectionem ueri-¬
tatis. plus est presentẽ uidere. quam
absentem credere. sicut ꝙ plus est fide
Recte igitur dictũ est fides est certitu¬
do rerum absentium supra opinio¬
nem & infra scientiam constituta.
Quamuis non nunquam etiam in ip¬
sa quȩ ex p̃senti contemplatione
nascitur certitudo abusiue fides apel¬
let᷑. De illa autẽ que ꝓprie apellat᷑
fides constat.
uo sunt in quibus fides con-¬

Expanded text:
constitutam. Quia nimirum aliquid cconstitutam. Quia nimirum aliquid credere sicut minus est quam scire; sic plus est quam opinari et aestimare. Minus dico non quantum ad meritum, sed quantum ad cognitionem. Nisi enim credere aliquando quantum ad meritum plus esset quam vera videre, nequaquam visio subtraheretur ut fides mereretur. Nec dictum fuisset: Beati qui non viderunt et crediderunt . Propterea dixi credere aliquando plus esse quam videre, sed quantum ad meritum non quantum ad gaudium. Alioquin quantum ad cumulum felicitatis et perfectionem veritatis plus est praesentem videre quam absentem credere, sicut et plus est fide Recte igitur dictum est: « Fides est certitudo rerum absentium supra opinionem et infra scientiam constituta. » Quamvis etiam nonnunquam ipsa quae ex praesenti contemplatione nascitur certitudo, abusive fides appelletur. De illa autem quae proprie appellatur fides constat. Duo sunt in quibus fides con
Abbreviated transcription (Latin):
in his quȩ audiunt alteram quam¬
cumq partem eligunt ad estima¬
tionem. sed non approbant ad confir¬
mationẽ. Quamuis enim unũ edu¬
obus magis ꝓbabile incelligunt. utrũ
tamen adhuc ᷝ ipsum uerum sit asse¬
rere non presumunt. Hii sunt esti¬
mantes. Alii sic alteram partem ap¬
ꝓbant. ut eius approbationẽ etiam
in assertionẽ assumant. Nn sunt
credentes. Post ista genera cognitionis
illud ꝑfectius sequitur. cum res non
ex auditu solo sed ꝑ suam presentiam
notificatur. ꝑfectus enim agnoscunt
qui ipsam rẽ ut est in sua presentia
comprehendunt. hũ sunt scientes. Pri¬
mi ergo sunt negantes. Scd̃ĩ dubitan¬
tes. Tercii estimantes. Quarti creden-¬
tes. Quinti scientes. Ex his gͦ conici po¬
test. quare fidem certitudinẽ apella-¬
umus. qm̃ ubi est adhuc dubitatio
fides non est. Patet etiam quare ip-¬
sam certitudinẽ quam fidem apella¬
uimus supra opitionem uel estima¬
tionem. & infra scientiam diximus eẽ

Expanded text:
in iis quae audiunt alteram quamin iis quae audiunt alteram quamcunque partem eligunt ad existimationem, sed non approbant ad affirmationem. Quamvis enim unum ex duobus magis probabile intelligunt, utrum tamen adhuc idipsum verum sit asserere non praesumunt: hi sunt opinantes. Alii sic alteram partem approbant, ut ejus approbationem etiam in assertionem assumant: hi sunt credentes. Post ista genera cognitionis illud perfectius sequitur cum res non ex auditu solo, sed per suam praesentiam notificatur. Perfectius enim agnoscunt qui ipsam rem ut est in sua praesentia comprehendunt, hi sunt scientes. Primi ergo sunt negantes, secundi dubitantes, tertii opinantes, quarti credentes, quinti scientes. Ex his ergo conjici potest quare fidem certitudinem appellamus, quoniam ubi adhuc dubitatio est fides non est. Patet etiam quare ipsam certitudinem quam fidem appellamus supra opinionem vel aestimationem, et infra scientiam dicimus esse
Abbreviated transcription (Latin):
ra predicantur bona increduli ẽẽ
non debemus: Magna enim ra-
tio hec est & om̃ino fide digna.
quia nequaquam sc̃ĩ & iusti om̃s
pro ȩternȩ uitȩ desiderio tanta con¬
stantia presentem uitam despicerẽt.
si non amplius aliquid & ultra
nrãm intelligentiam de ilbus ue¬
ritate presensissent. Sic itaq fides
substantia est rerum sperandarũ.
quia ꝑ eam lam quodammodoq̃
futura sunt subsistunt in nobis.
& argumentum non apparentiũ.
a nobis. S quia in hac descriptio¬
ne non quid sit fides. sed quid fa-¬
ciat fides ostenditur. nec ea quȩ de
preteritis uel de presentib habecur
fides diffinitur. si quis plenam ac
generalẽ diffinitionẽ fidei signare
uoluerit. dicere potest. fidem eẽ cer¬
tidudinem quandã animi de reb
absentibꝰ supra opinionẽ & infra
scientiam constitutã. Sunt enim
quidam qui audita statim animo
repellunt. & contradicunt his quȩ
dicuntur. & hii sunt negantes. Alii

Expanded text:
ra praedicantur bona increduli esse ra praedicantur bona increduli esse non debemus. Magna enim est ratio haec et omnino fide digna; quia nequaquam sancti et justi omnes pro aeternae vitae desiderio tanta constantia praesentem vitam despicerent, si non amplius aliquid et ultra nostram intelligentiam de illius veritate praesensissent. Sic itaque fides est substantia rerum sperandarum; quia per eam jam quodammodo quae futura sunt subsistunt in nobis, et argumentum non apparentium; a nobis. Sed quia in hac descriptione non quid sit fides, sed quid faciat fides ostenditur; nec ea quae de praeteritis vel de praesentibus habetur fides diffinitur, si quis plenam ac generalem diffinitionem fidei signare voluerit dicere potest: « Fidem esse certitudinem quamdam animi de rebus absentibus, supra opinionem et infra scientiam constitutam. » Sunt enim quidam qui audita statim animo repellunt et contradicunt his quae dicuntur: et hi sunt negantes. Alii
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ & quȩ in deo sunt uidere non
ualet. Fides gͦ necessaria est qua cre
dantur quȩ non uidentur. & sub¬
sistant in nobis ꝑ fidem. quȩ non¬
dum presentia nobis sunc ꝑspeciẽ.
Sic itaq substantia illoꝵ est fides. q̃
ꝑ solam fidem nunc subsistunt in
nobis. & argumentũ similiter illoꝵ
est fides. quia ꝑ solam fidem probãt᷑
a nobis. Non enim aliud argumen¬
tum maius de illis dubitantib pro¬
ferre possumus. quam quod illa
creduntur fide. quȩ ratione non
comprehenduntur. Quod enim
aliud argumentum ad illa esse
potest. quib simile & comꝑabile
nichil ẽẽ potest. Cum utiq argu-¬
mentũ nullatenus ẽẽ posset. nisi
aliquam cum illo ad quod argu¬
mentũ eẽt etiam similitudinem
haberet: Quȩ igitur omnẽ simili¬
tudinem & comꝑationẽ transcen¬
dunt. qua similitudine argui &
compbari possunt. nisi quia ex
fide & deuocione precedentiũ sc̃oꝵ
colligimus. qm̃ ad illa quȩ futu-¬

Expanded text:
Deum et quae in Deo sunt videre non Deum et quae in Deo sunt videre non valet. Fides ergo necdantur quae non videntur, et subsistant in nobis per fidem quae nondum praesentia nobis sunt per speciem. Sic itaque substantia illorum est fides, quia per solam fidem subsistunt nunc in nobis: et argumentum similiter illorum est fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Non enim aliud argumentum majus de illis dubitantibus proferre possumus, quam quod illa quae creduntur fide, ratione non comprehenduntur. Quod enim aliud argumentum ad illa esse potest, quibus simile et comparabile nihil esse potest? Cum utique argumentum nullatenus esse posset, nisi aliquam cum illo ad quod argumentum esset similitudinem etiam haberet. Quae igitur omnem similitudinem et comparationem transcendunt, qua similitudine argui et comprobari possunt? nisi quia ex fide et devotione praecedentium sanctorum colligimus, quoniam ad illa quae futu
Abbreviated transcription (Latin):
uelatos habebat clare uidebat & rec-¬
te discernebat. Postquam autẽ tene¬
brȩ peccati in illam intrauerunt. ocls
quidem contemplationis extinctus
est ut nichil uideret. oculus uero ra-¬
tionis lippus effectus. ut dubie uide¬
rec. Solus ille ocłs qui extinctus fuit
m sua claritate ꝑmansit. qui quã¬
dubium non habet. Oculus uero ra¬
tionis quamdiu lumen eius nubilũ¬
est. iudicium certum habere non po¬
test. quia quod clare non uidet. dis¬
cernit ambigue. Hinc est quod cor-¬
da hominum facilius sibi consent¬
unt. in his que oculo carnis ꝑcipiunt.
quam in his quȩ acie mentis & sen-¬
su rationis attingunt. Quia ubi in
uidendo non caligant. in iudicando
non discrepant. Homo ergo quia o¬
culũ carnis habet mundũ uidere
potest. & ea quȩ in mundo sunt. Itẽ
quia oculũ rationis ex parte hab&.
animum similider ex parte uidet.
& ea quȩ in animo sunt. Quia uͦ
oculũ contemplationis non habet.

Expanded text:
elatos habebat, clare videbat et recelatos habebat, clare videbat et recte discernebat; postquam autem tenebrae peccati in illam intraverunt, oculus quidem contemplationis exstinctus est, ut nihil videret; oculus autem rationis lippus effectus ut dubie videret. Solus ille oculus qui exstinctus non fuit in sua claritate permansit, qui quandubium non habet. Oculus vero rationis quandiu lumen ejus est nubilum, judicium certum habere non potest; quia quod clare non videt discernit ambigue. Hinc est quod corda hominum facilius sibi consentiunt in his quae oculo carnis percipiunt, quam in his quae acie mentis et sensu rationis attingunt, quia ubi in videndo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo quia oculum carnis habet mundum videre potest, et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex parte videt et ea quae in animo sunt. Quia vero oculum contemplationis non habet,
Abbreviated transcription (Latin):
quam ille qui fecit ab eo quod fecit.
Non potest cogitari ds̃ quid est. etiam
si credi potest quia est. non qualis ẽ
comp̃hendi. Quod inquit apls. nec
ocłs uidit. nec auris audiuit. nec in
cor hommis ascendit. hoc est illud qd̃
dicere uolumus. si tamen dicere pos¬
sumus. quod cogitare non possumꝰ.
Quod nec ocłs uidit. nec auris audiuit.
quia sensu non ꝑcipitur. Nec in cor
hominis ascendit. quia cogitatione
non comprehenditur. Erant enim tͥa
quidem mundus erat. anima sp̃c.
& ipsa anima quasi in medio quo¬
dam erat. habens extra se mundũ.
intra se dm̃. & acceꝑat oculũ quo
extra se mundum iuderet. & ea quȩ
in mundo erant. & hic erat oculus
carnis. Alium ocłm acceꝑat. quo se¬
ipsam uideret & ea quȩ in ipsa erant.
Hic est oculus rationis. Alium rursũ
oculum accepat. quo intra se d̃m ui¬
deret. & ea que in deo erant. & hic ẽ
oculus contemplationis. Nos igitur
oculos quamdiu anima aꝑtos & re-¬

Expanded text:
quam ille qui fecit ab eo quod fecit. quam ille qui fecit ab eo quod fecit. Non potest cogitari Deus quid est, etiam si credi potest quia est, non qualis est comprehendi. Quod, inquit Apostolus, nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit ; hoc est illud quod dicere volumus, si tamen dicere possumus quod cogitare non possumus. Quod nec oculus vidit, nec auris audivit, quia sensu non percipitur. Nec in cor hominis ascendit; quia cogitatione non comprehenditur. Erant enim tria corpus quidem mundus erat, anima spiritus. Et ipsa anima, quasi in medio quodam erat habens extra se mundum, intra se Deum, et acceperat oculum quo extra se mundum videret et ea quae in mundo erant: et hic erat oculus carnis. Alium oculum acceperat quo seipsam videret et ea quae in ipsa erant, hic est oculus rationis. Alium rursum oculum acceperat quo intra se Deum videret et ea quae in Deo erant, et hic est oculus contemplationis. Hos igitur oculos quandiu anima apertos et rev
Abbreviated transcription (Latin):
nino non potest. Dicis michi. Quid di¬
cam: Quid est ds: Ego tibi responda.
quia indicibile om̃m̾o est quodẽds
Saltem in quis. quid cogitabo quando
cogitare uolo quid est ds̃ : Amplius di¬
co quia incogitabilis est ds̃. Quicquid
dicitur uel cogitatur. scđm aliquiddi¬
cit᷑ & scd̾m aliquid cogitatur. Quod e-¬
nim sodm aliquid dici uel cogitari ñ
potest. dici omnino & cogitari non po¬
test. Quid ergo dices uel cogitabis cum
io quod ds est dicere uel cogitare uo¬
lueris: Si terram cogitas. si celum co-¬
głias. si onũa quȩ in celo & in terra ft̃¬
cogitas. nichil hoꝵ est deus. Deniq si
spm̃ cogitas. si animam cogitas. non h
est ds. Scio inqͥs qr non hoc est ds. tam̃
hoc simile deo est. & in similicudine sua
d̃s demonstrari pocestꝰ. Uide quale si¬
mile. Si spm demonstrare uelles. & cor-¬
pus ostenderes qualis similitudo hec
ẽet: Ee tamen plus longe est ds & sp̃c.
creatum est. minus ab inuicẽ distat.

Expanded text:
nino non potest. Dicis mihi: Quid dinino non potest. Dicis mihi: Quid dicam? Quid est Deus? Ego tibi respondeo quod indicibile omnino est quid est Deus. Saltem, inquis, quid cogitabo quando cogitare volo quid est Deus? Amplius dico quia incogitabilis est Deus. Quidquid dicitur vel cogitatur, secundum aliquid dicitur vel secundum aliquid cogitatur. Quod enim secundum aliquid dici vel cogitari non potest, dici omnino et cogitari non potest. Quid ergo dices vel cogitabis, cum id quod Deus est dicere vel cogitare volueris: Si terram cogitas, si coelum cogitas, si omnia quae in coelo sunt et in terra cogitas, nihil horum est Deus. Denique si spiritum cogitas, si animam cogitas: non est hoc Deus. Scio, inquis, quod hoc non est Deus, tamen hoc simile Deo est, et similitudine sua Deus demonstrari potest. Vide quale simile si spiritum demonstrare velles et corpus ostenderes, qualis similitudo haec esset, et tamen plus longe est Deus et spicreatum est minus ab invicem distat,
Abbreviated transcription (Latin):
non existentes. in similitudine sua &
Inimagmatione ꝑ incellectum ca
quȩ in nobis sunt sentiunt᷑ a nobis. ut
est gaudium. tristicia. timor & amor.
quȩ subsistunt in nobis & sentiuntur
a nobis. nullo hoꝵ modoꝵ inuisibilia
dĩ comprehendunt᷑ a nobis que credi
solum possunt. comprehendi om̃ino
non possunt. Neq enim actu presen¬
tla sunt. ut sensu comprehendantur.
quia nec corpora sunt. nec in corpora¬
lib subsistunt. neq in similitudine
aliqua imagmabiliter ab animo
comprehendi possunt. quia longe om¬
nem similitudinẽ & corpoꝵ & corpo¬
ralium suȩ diuinitatis & puritatis
excellentia transcendunt. neq quẽ¬
admodum illa quȩ in nobis sunt &
sentiuntur a nobis. qm̃ nec de sub¬
stantia animi sunt. neq de his que
in animo subsistunt. Ergo fide sola
subsistunt in nobis. & subsistentia eoꝵ
est fides eoꝵ. qua creduntur quia st̃.
sed non qualia sunt comprehendunt᷑
Ergo ds credi potest. comprehendi om¬

Expanded text:
non existentes in similitudine sua et non existentes in similitudine sua et in imagine per intellectum capquae in nobis sunt sentiuntur a nobis, ut est gaudium, tristitia, timor et amor, quae subsistunt in nobis et sentiuntur a nobis: nullo horum modorum invisibilia Dei comprehenduntur a nobis quae credi solum possunt, comprehendi omnino non possunt. Neque enim actu praesentia sunt ut sensu comprehendantur, quia nec corpora sunt nec in corporalibus subsistunt. Neque in similitudine aliqua imaginabiliter ab animo comprehendi possent, quia longe omnem similitudinem et corporum et corporalium suae divinitatis et puritatis excellentia transcendunt. Neque quemadmodum illa quae in nobis sunt et sentiuntur a nobis; quoniam neque de substantia animi sunt, neque de his quae in animo subsistunt. Ergo fide sola subsistunt in nobis; et subsistentia eorum est fides eorum, qua creduntur quia sunt, sed non qualia sunt comprehenduntur. Ergo Deus credi potest, comprehendi om
Abbreviated transcription (Latin):
uere subsistunt bona sꝑantib & ex¬
pectantib illa uentura creduntur.
Scđm quam acceptionẽ non irrationa¬
biliter etiam argumentum non ap¬
parentiũ dicitur. quia quȩ ratione
humana non comp̃hendimus. sola
fide nobis credibilia ẽẽ & uera ꝑsua¬
demus. Quod si hanc diffinitionem
alio modo exponimus. possumus
dicere. quia fides non in eo quod sit.
sed quid faciat diffinitur. Et sic
sensus. fides est substantia idest sub¬
sistentia sperandarum rerum. idest
futuroꝵ bonoꝵ quȩ uentura sperant᷑
a nobis. & quȩ sola digna sunt spe
& expectatione nr̃a. qm̃ in ipsis con¬
stat bonum nr̃m. Est ergo fides sub¬
stantia rerum sperandarum quia
bona iuisibilia quȩ ꝑ accum non¬
dum presentia sunt. iam ꝑ fidem
in cordib nr̃is subsistunt. & ipsa fi¬
des eoꝵ in nobis est subsistentia eoꝵ sũ
enim tes quelibet apud nos subsistãt.
uel ꝑ actum quando uidelicet pre¬
sentes sensu comprehendunt᷑. uel ꝑim
tellectum quando absentes. uel etiam

Expanded text:
stunt bona sperantibus et exspectantibus illa ventura creduntur. Secundum quam acceptionem non irrationabiliter etiam argumentum non apparentium dicitur; quia quae ratione humana non comprehendimus, sola fide nobis credibilia esse et vera persuademus. Quod si hanc diffinitionem alio modo exponimus possumus dicere quod fides non in eo quod sit, sed quod faciat diffinitur, ut sit sensus. Fides est substantia, id est subsistentia, rerum sperandarum, id est futurorum bonorum, quae ventura sperantur a nobis, et quae sola digna sunt spe et exspectatione nostra, quoniam in ipsis constat bonum nostrum. Est ergo fides substantia rerum sperandarum; quia bona invisibilia quae per actum nondum praesentia, sunt jam per fidem in cordibus nostris subsistunt; et ipsa fides eorum in nobis subsistentia eorum est. Cum enim res quaelibet apud nos subsistant; vel per actum, quando videlicet praesentes sensu comprehenduntur, vel per intellectum, quando absentes; vel etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ides est ut ait apłs substantia
rerum sperandarum argum̃¬
tum non apparentium. Si ꝑfidem ea
quȩ creduntur fide significata intel¬
ligimus. sicut ꝑ uisionem non numꝗͣ¬

Expanded text:
ides est, ut ait Apostolus, substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium . Si per fidem ea quae creduntur fide, significata intelligimus sicut per visionem nonnu
Abbreviated transcription (Latin):
ds opus sołẽ diei. quod ẽc̃c
bonum. sicut in ceteris om̃ib dieb
iuidisse legitur. & iudit ds quod ẽẽt
bonũ. Aut enim opus non fuit. &¬
bonum non fuit. aut si opus eius
fuit. bonum fuit. Si autẽ bonũ fu¬
it. & opus eius fuit. uidit utiq qr
bonum fuit. qui non potuit igno¬
rare qd̃ fuit. siue bonum suie ma-¬
lum fuit. Quare ergo hic non dictũ
ẽ uidit ds quod eẽt bonum. sicut
alibi ubiq dictum ẽ. uidit ds̃ qd̃
ẽc̃t bonum : Nam si alibi dictũ est
quia factum ẽ. cur eciam hic dici
ñ debuit si factum fuit : forcassis
quia binarius signũ uisionis
ẽ qui primus ab unitate discedit.
sacramentũ aliquod hic cõmendat᷑.¬
& non sunt laudata oꝑa sccła. non
quia bona non essent. sed quia
maloꝵ signum essent. Prima enĩ
oꝑa fecit ds. & illa omĩa bona ual¬
de erant. quib neq merat corrup¬
do. nec deerat ꝑfectio. Sed uenit
deinde diabolus & homo. & fece¬
runt ipsi oꝑa sua. & hȩc erant oꝑa

Expanded text:
s opus secundae diei quod esset bonum, sicut in caeteris omnibus diebus vidisse legitur et vidit Deus quod esset bonum. Aut enim opus ejus non fuit et bonum non fuit, aut si opus ejus fuit, bonum fuit. Si autem bonum fuit et opus ejus fuit, vidit utique quod bonum fuit qui non potuit ignorare quod fuit, sive bonum sive malum fuit. Quare ergo hic non dictum est: Vidit Deus quod esset bonum, sicut alibi ubique dictum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum essent. Prima enim opera fecit Deus et illa omnia bona valde erant ; quibus neque inerat corruptio, neque deerat perfectio. Sed venit deinde diabolus et homo, et fecerunt ipsi opera sua; et haec erant opera
Abbreviated transcription (Latin):
cognitionem. libertas ad uoluntatẽ:
tio potestatis illorum. q̃m alia
erat potestas quã acceperant ad se.
alia quã acceꝑant ad inuicem int̃
se. alia autẽ quã acceperant ad ea
quȩ conditione ordinata fuerant sub
se Prima potestas uirtutis erat. sccia
dominationis. t̃cia administratiõis
In ea potestate quã. acceperant in se
omnes differentes erant. in ea uero
qua acceperant inter se: quidam
excellentes. in ea autem quã accepe¬
rant sub se: & differentes & excellen¬
tes: In ea potestate quã insemet ipsis
singłi acceperant. unicuiq ad effec¬
tum famulabat᷑ natura ꝓpria. in ea
uͦ quam ad se inuicem habebant:
quibusdam subiecta erat obedientia
aliena. in ea autem quã ad inferiora
possidebant potestate : unicuiq se¬
cundum uirtutẽ naturȩ & dignita¬
tem officii ministerium exhibebat
subiecta creatura. Hȩc de potentia
prima rationalis naturȩ dicta fu¬
turȩ inuestigationi primam occasi¬

Expanded text:
cognitionem, libertas ad voluntatem. cognitionem, libertas ad voluntatem. tio potestatis illorum, quoniam alia pars potestas quam acceperant ad se, alia quam acceperant ad invicem inter se, alia autem quam acceperant ad ea quae conditione ordinata fuerant sub se. Prima potestas virtutis erat, secunda dominationis, tertia administrationis. In ea potestate quam acceperant in se, omnes differentes erant; in ea vero quam acceperant inter se quidem excellentes; in ea autem quam sub se acceperant differentes et excellentes. In ea potestate quam in semetipsis singuli acceperant, unicuique ad effectum famulabatur natura propria. In ea vero quam ad se invicem habebant; quibusdam subjecta erat obedientia aliena. In ea autem quam ad inferiora possidebant potestate, unicuique secundum virtutem naturae et dignitatem officii ministerium exhibebat subjecta creatura. Haec de potentia prima rationalis naturae dicta, futurae investigationi primam occasi
Abbreviated transcription (Latin):
a sensu humano remotum: Sola eñt
diuina potestas ⁊ sapientia druma
nec t̃mino nec mensura concludit᷑.
& arbitrii libertas ęterni. atq in¬
commutabilis uoluntatis compla¬
citum. nulla umquã minoratione.
siue necessitatis angustia coartatur.
s absolutum ẽ ⁊ dominans: ⁊ super¬
excellens: ⁊ efficax. ⁊ nutus sui liber¬
tate singulariter ꝑfectum. ac ꝓpria
potestate plenum: Omne autem
qd̃ creatum ẽ ex parte ẽ:⁊ ex parte
potens ẽ.: ⁊ sapiens. ⁊ liberum ex par-¬
te. quia nec omnis effectus potesta¬
ti creaturȩ subicitur. nec omne oc¬
cultum sapientiȩ manifestat᷑. nec oĩs
euentus electionẽ sequitur. aut uo¬
luntati famulat᷑. s scd̾m aliquid̃
tantum possunt :⁊ sapiunt scđ̃m
aliquid̃. & liberi sunt Et ꝓpterea
determinanda est potestas eorum.
⁊ det̃minanda ẽ sapientia: ⁊ deter¬
minanda ẽ libertas Potestas aut̃e
ad operationẽ ꝑtinet. sapientia ad

Expanded text:
a sensu humano remotum. Sola enim a sensu humano remotum. Sola enim divina potestas et sapientia divina nec termino nec mensura concluditur; et arbitrii libertas aeterni, atque incommutabilis voluntatis complacitum nulla unquam minoratione sive necessitatis angustia coarctatur; sed absolutum est et dominans et superexcellens et efficax et nutus sui libertate singulariter perfectum, ac propria potestate plenum. Omne autem quod creatum est ex parte est, et ex parte potens et sapiens et liberum ex parte; quia nec omnis effectus potestati creaturae subjicitur, nec omne occultum sapientiae manifestatur, nec omnis eventus electionem sequitur. aut voluntati famulatur; sed secundum aliquid tantum possunt et sapiunt, secundum aliquid et liberi sunt. Et propterea determinanda est potestas eorum et determinanda est sapientia, et determinanda est libertas. Potestas autem ad operationem pertinet, sapientia ad
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃c erant. quod uita erãt.
quod indissolubiles. uł immortales
erant. equale omnibꝰ erat: Quod au¬
tem natura potentes erant. quod es¬
sentia subtiles erant. quod intelligen¬
tia sapientes erant. & libertate uolun¬
tatis prompti ad utrumlib& ⁊ habi-¬
les. non equale omnibꝰ erat. ⁊ tamen
sufficient̃ erat Istas discretiones in¬
uisibiles iniuisibilium & intelligibi¬
lium naturarum. solus ponderare
potuit: ⁊ unius cuiꝰq mensuram et
modũ ⁊ terminũ sapientia sua comp̃-¬
hendere. cuius potentia conditum
erat totum. ⁊ ꝓuidentia ordinatũ:
Nos uͦ caligante intelligentia timi¬
de incedimus ad illa: ⁊ palpamus
sensu cognitionis infirmȩ. quȩ uir¬
tute ñ comprehendimꝰ: Quȩ igitur
iuis ⁊ quanta potentia fuerit inuisi¬
bilium essentiarum. quȩ uȩ sapi¬
entia. qualisq libertas.: ⁊ quantum
ui his cominune omusbꝰ. & quid
singulis ꝓprium uel singulare ac ddiffe¬
rens datum sit: ualde in effabile ẽ. &

Expanded text:
s erant, quod vita erant, quod indissolubiles vel immortales erant: aequales omnibus erant. Quod autem natura potentes erant, quod essentia subtiles erant, quod intelligentia sapientes erant, et libertate voluntatis prompti ad utrumlibet et habiles; non aequale omnibus erat, et tamen sufficienter erat. Istas discretiones invisibiles invisibilium et intelligibilium natura solus ponderare potuit et uniuscujusque mensuram et modum et terminum sapientia sua comprehendere, cujus potentia conditum erat totum, et providentia ordinatum. Nos vero caligante intelligentia timide incedimus ad illa, et palpamus sensu cognitionis infirmae quae virtute non comprehendimus. Quae igitur vis et quanta potentia fuerit invisibilium essentiarum; quaeve sapientia, qualisque libertas, et quantum in his commune omnibus, et quid singulis proprium vel singulare ac differens datum sit; valde ineffabile est et
Abbreviated transcription (Latin):
tura auctorẽ suum. & indicat quod
factũ est opificem intelligendi sensũ
It sunt in his simulachra quedã
quasi delonge significantia. &
Habentia similitucdnẽ pro parce.
quedam uero expressa imagine &
ꝑfecta emulatione consignata darã
demonstrationem efficunt. In his
ergo citius quod inuisibile dĩ est ag¬
noscitur. in quib euidentius mani¬
festa declaratione demonstrat᷑. Ea
namq ꝑfectiꝰ auctorẽ suum mani-

Expanded text:
tura ad auctorem suum, et indicat quod tura ad auctorem suum, et indicat quod factum est opificem intelligendi sensum in ipsa. Et sunt in his simulacra quaedam quasi de longe significantia et habentia similitudinem pro parte. Quaedam vero expressa imagine, et perfecta aemulatione consignata, claram demonstrationem efficiunt. In his ergo citius quod invisibile Dei est agnoscitur in quibus evidentius manifesta declaratione demonstratur. Ea namque perfectius auctorem suum mani
Abbreviated transcription (Latin):
non uidet᷑ nisi ab ipso homi¬
ne donec exeat & manifestet᷑ ꝑ uer-¬
bũ: ita sapientia dĩ muisibilis fuit.
& non potuit cognosci nisi ab ipso so¬
lo cuius erat. donec manifestata est ꝑ
opus suum. & erat ipsa sapientia uer¬
bum sed quasi uerbũ intrinsecũ &
absconditum. quod om̃mno sciri ñ
posset. nisi ꝑ uerbum extrinsecũ
manifestaret᷑. quẽ ad modũ & cogi¬
tatio hominis quasi intrinsecũ uer¬
bum illius est quod latet. & abscon¬
dicum ẽ donec reueletur ꝑ ꝓlatioẽm
oris. Et est ipsa prolatio uocis uer¬
bum. similit̃ ut uerbũ est cogitatio
cordis. sed uerbum qd̾ manifestũ est.
prodit & reuelat uerbum quod ẽ oc¬
cultum. Sic & in deo uerbũ intrinse¬
cum & occultum & inuisibile uerbũ
fuit cordis eus. Et sapientia erat hoc
uerbum & inusibile. donec mani¬
festatum ẽ ꝑ uerbũ extrinsecũ. quod
uisibile factum ẽ. quod erat opus esꝰ.
sic̃ ꝑ uerbũ oris manifestatum est
uerbum cordis. Sic loqũit᷑ om̃is na¬

Expanded text:
ipso homine donec exeat et manifestetur per verbum, ita sapientia Dei invisibilis fuit et non potuit cognosci nisi ab ipso solo cujus erat, donec manifestata est per opus suum. Et erat ipsa sapientia verbum. Sed quasi verbum intrinsecum et absconditum quod omnino sciri non posset nisi per verbum extrinsecum manifestaretur; quemadmodum cogitatio hominis quasi intrinsecum verbum illius est quod latet et absconditum est donec reveletur per prolationem oris; et est ipsa prolatio vocis verbum similiter ut verbum est cogitatio cordis. Sed verbum quod manifestum est prodit et revelat verbum quod occultum est. Sic et in Deo verbum intrinsecum et occultum et invisibile verbum fuit cordis ejus; et sapientia erat hoc verbum et invisibile, donec manifestatum est per verbum extrinsecum quod visibile factum est, quod erat opus ejus. Sicut per verbum oris manifestatum est verbum cordis; sic loquitur omnis na
Abbreviated transcription (Latin):
pena s culpa. Culpa quippe idcirco tol¬
lit᷑. ut iustificentur. pena uero idcir¬
co remanet ut exerceantur. De origi

Expanded text:
ena, sed culpa. Culpa quippe idcirco tollitur ut justificentur, poena vera idcirco remanet ut exerceantur.
Abbreviated transcription (Latin):
uelle desinit. ñ uolendo uelle desinit.s:
liꝗͥ facere desinit. non faciendo desinit.s.
cessando tantum & quiescendo ab eo
quod facit. Quia igit᷑ homo appetitũ
iti deserenꝰ ñ uelle cep̃ qͣ pͥꝰ noluit. s tm̃mͦ¬
qpꝰ uoluit uelle desiit. non necesse
est ut hoc aut uolens aut nolens fecis¬
se dicatur. Uoluit tamen aliquid. qd̃
quia cum isto uelle non potuit. desi¬
it istud uelle quod uoluit. Nec ideo
illud uoluit quia istud uelle desiit.
s podius ideo istud uelle desiit. quia
illud uoluit. Peccatum tamen & mi-¬
quitas eius ꝓpterea non ex eo pendec
quia illud uoluit. sed quia istud uel¬
le defiit. qm̃ fi hoc uelle non desineret.
siue illud siue aliud uolendo numqͣ
peccare potiusset Quid autẽ illud fu¬
isse dicetur. quod uolendo iustũ uelle
desiit. nisi quia aliquid extra mensu¬
ram uoluit. in qua sola iusticia fuit:
Quicquid enim extra mensuram ẽ. iis¬
tum ẽc̃ non potest. d quȩ fuit ista m̃

Expanded text:
velle desinit, non volendo velle desinit, sed velle desinit, non volendo velle desinit, sed lle qui aliquid facere desinit; non faciendo desinit, sed cessando et quiescendo ab eo quod facit. Quia ergo homo appetitum justi deserens non velle coepit quod prius noluit, sed t voluit velle desiit, non necesse est ut hoc aut volens aut nolens fecisse dicatur. Voluit tamen aliquid, quod, quia cum isto velle non potuit, desiit istud velle quod voluit. Nec imo illud voluit, quia istud velle desiit; sed potius ideo istud velle desiit, quia illud voluit. Peccatum tamen et iniquitas ejus propterea non ex eo pendet, quia illud voluit, sed quia istud velle desiit, quoniam si hoc velle non desineret, sive illud sive aliud volendo nunquam peccare potuisset. Quid autem illud fuisse dicetur quod volendo justum velle desiit, nisi quod aliquid extra mensuram voluit in qua sola justitia fuit? Quidquid enim extra mensuram est, justum esse non potest. Sed quae fuit ista m
Abbreviated transcription (Latin):
uis illud adipisci nequeat cohibere.
prius appecitum iusticiȩ ha-¬
buit. quomͦ postea illũ amisit. utrũ
uidelicet nolens aut uolens illũ de¬
seruit. Si enim nolens deseruit. uel
potius si nolens ꝑdidit. necessitatem
passus est. miquitatem non fecit. neq
iuolentia patientis culpa dicenda
est sed inferentis. Si autẽ uoluntas
in eo precessisse dicitur. qua iusticiȩ
affectum spontanea quadam delibe¬
ratione abiecit. lam ipsa desertio iusti-¬
ciȩ primũ peccatum fuisse negatur.
qr uoluntas mala illã precessit per
quam facta ẽ. Nec potest inueniri un-¬
de uoluntas talis uel homini aduene-¬
rit qua uellet bonũ quod habuerit de¬
serere. qm̃ neq a semecipso uelle habe¬
re potuit. neq a deo quicquã preter
cõmodũ & iustum uelle accepit. D con-¬
siderandũ est quia cum nustum ap-¬
petere nichil aliud sit quã iusticiam
uelle. appetitum iusti deserere idem ẽ
quod iusticiam uelle desinere. Qui aũ

Expanded text:
vis illud adipisci nequeat cohibere.vis illud adipisci nequeat cohibere.prius appetitum justitiae habuit, quomodo postmodum illum amisit. Utrum videlicet nolens an volens illum deseruit. Si enim nolens deseruit, vel potius si nolens perdidit necessitatem passus est, iniquitatem non fecit. Neque violentia patientis culpa dicenda est, sed inferentis. Si autem voluntas in eo praecessisse dicitur, quia justitiae affectum spontanea quadam deliberatione abjecit; jam ipsa desertio justitiae primum peccatum fuisse negatur, quia voluntas mala illam praecessit per quam facta est. Nec potest inveniri unde voluntas talis homini advenerit, qua vellet bonum quod habuit deserere, quoniam neque a semetipso velle habere potuit, neque a Deo quidquam praeter commodum et justum velle accepit. Sed considerandum est quod, cum justum appetere nihil aliud sit quam justitiam velle, appetitum justi deserere idem est quod justitiam velle desinere: qui autem
Abbreviated transcription (Latin):
modũ suum fastidire potest. ꝓpter
iminutabilem naturam. nec habere
potest ꝓpter irremissibilẽ culpam.
Propterea igitur ds affectum iusticiȩ
homini sepͥarabilẽ dedit. & ipsi affec¬
tui cum meesset. effectum suum hocẽ
iusticiam inseparabiliter adeẽ institu-¬
it. Affectum commodi inseparabilẽ
tribuit. & effectũ illius hoc est cõmo-¬
dum non eque inseparabiliter adẽẽ
p̃cepit. quatinus homo uel illo solo
scilicet appecitũ iusti amisso. huius
& illius effectum ꝑderet. uel illo solo
recento. unius & alterius effectũ reci¬
neret.S homo solum quod potuit
fecit. & quia appetitum iusti sponte
dereliquit. idcuco merito & iusticiã
& commodũ ꝑdidit. solum appecitũ
commodi ad augmentum infelicita¬
tis recinens. Sicut enim augmentũ
głe fuissec in iusticia ꝑseueranti non
posse ab amore & desiderio habiti bo¬
ni tepescere. ita cumulus miseriȩ est
ab appecitu boni non posse se quã-¬

Expanded text:
modum suum fastidire potest propter modum suum fastidire potest propter immutabilem naturam, nec habere potest propter irremissibilem culpam. Propterea igitur Deus affectum justitiae homini separabilem dedit, et ipsi affectui cum inesset, effectum suum, hoc est, justitiam inseparabiliter adesse instituit Affectum commodi inseparabilem tribuit, et effectum illius, hoc est commodum, non aeque inseparabiliter adesse praecepit quatenus homo, vel illo solo, scilicet appetitu justi amisso, hujus et illius effectum perderet, vel, illo solo retento, unius et alterius effectum retineret. Sed homo solum quod potuit fecit; et quia appetitum justi sponte dereliquit, idcirco merito et justitiam et commodum perdidit, solum appetitum commodi ad augmentum infelicitatis retinens. Sicut enim augmentum gloriae fuisset in justitia perseveranti non posse ab amore et desiderio habiti boni tepescere, ita cumulus miseriae est ab appetitu boni non posse sese quam
Abbreviated transcription (Latin):
tati hominis subiecit. quia nisi in uo¬
iuntate & libero arbitrio meritum eẽ
non potuit. Post hos duos appecitus.
duo effectus illoꝵ sequebantur iustũ
ꝙ commodum. dissimiliter tamen &
ordine contrario. Appetitus quippe
iusti siue affectus separabilis est. quia
scdm uoluntatẽ inest. s effectꝰ illiꝰ. idẽ
iustum fiue iusticia inseparabilis ab
illo est. quia appecitus iusti sine iusti¬
cia eẽ non potest. Ipsum enim iusticiã
appetere scd̃m aliquid iusticiam habere
est. Affectus ergo iusti a uoluntate se¬
parar potest. sed effectus eius idest iu-¬
sticia ab affectu ipso separari ñ pocest.
Rursum appecitus commodi insepara¬
bilis est. quia scd̃m necessitatem iest. &
a uoluntate rationali nunquã separa¬
ri pocest: Effectus autẽ eiꝰ idest cõmo¬
dum ab eo separabilis est. quia defide¬
rari cõmodum etiam cum non habet᷑
pocest. & in hoc summa constat pena.
cum creatura penȩ addicta. neq com-¬

Expanded text:
tati hominis subjecit, quia nisi in votati hominis subjecit, quia nisi in voluntate et libero arbitrio meritum esse non potuit. Post hos duos appetitus duo effectus illorum subsequebantur: justum et commodum, dissimiliter tamen et ordine contrario. Appetitus quippe justi sive affectus separabilis est, quia secundum voluntatem inest; sed effeetus illius, id est justum sive justitia inseparabilis ab illo est, quia appetitus justi sine justitia esse non potest. Ipsam enim justitiam appetere, secundum aliquid justitiam habere est. Affectus ergo justi a voluntate separari potest, sed effectus ejus, id est justitia, ab affectu ipso separari non potest. Rursum appetitus commodi inseparabilis est, quia secundum necessitatem inest, et a voluntate rationali nunquam separari potest. Effectus autem ejus, id est commodum, ab eo separabilis est; quia desiderari commodum, cum non habetur, potest. Et in hoc summa constat poena cum creatura, poena addicta, neque com
Abbreviated transcription (Latin):
nam uitiat. & tollit pulchritudinẽ
& integritatẽ illius. quedam de inte¬
rioris hominis qualitate quȩ ad hanc
considerationem necessaria uidebunt᷑
consummationẽ finis sui. Duo hȩc erant
appetitus iusti & appetitus commodi
Unum id ÷ appetitum iusti dederat ut
ineet ad uoluntatẽ. alterum idẽ appe¬
titum commodi dederat:
ut inesset sołm necessitatẽ. Snum uo¬
luntarium. alterum necessarium.
Appetitum iusti. ꝓpterea uoluntariũ
eẽ uoluit. ut in eo ꝓmeret᷑ur homosi¬
ue bonum si uidelicet eum retmerd
cum posset deserere. siue malum si eũ
desereret cum posset retinere. Appe¬
titum autẽ commodi propterea neces¬
sarium uoluit ẽẽ ds. quatinus in eo
remuneraretur homo. siue ad penã
si alterum idest appetitum iusti des¬
nt. siue ad głam. si eundem appetitũ
scilicet iusti retineret. In appecitu igit᷑¬
iusti ds meritum hominis constituit.
in appetitu uero commodi premium.
Propterea appetitum iusti solum uolun¬

Expanded text:
nam vitiat, et tollit pulchritudinem nam vitiat, et tollit pulchritudinem et integritatem illius, quaedam de interioris hominis qualitate quae ad hanc considerationem necessaria videantur onsummationem finis sui. Duo hic erant, appetitus justi et appetitus commodi. Unum, id est appetitum justi dederat, ut inesset ad voluntatem. Alterum, id est appetitum commodi dederat ut inesset secundum necessitatem. Unum voluntarium, alterum necessarium. Appetitum justi propterea voluntarium esse voluit, ut in eo promereretur homo sive bonum, si videlicet eum retineret cum posset deserere, sive malum, si eum desereret cum posset retinere. Appetitum autem commodi propterea necessarium voluit esse Deus, quatenus in eo remuneraretur homo sive ad poenam, si alterum, id est appetitum justi desereret, sive ad gloriam, si eumdem appetitum, scilicet justi, retineret. In appetitu justi Deus meritum hominis constituit; in appetitu vero commodi praemium. Propterea appetitum justi solum volun