comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
erunt ꝑ media diuisa illa. Indie illa. dispo
Semini tuo dabo terram hanc: a flumine
egypti usq ad flumen magnũ eufraten:
ceneos. & cenereos. & celmoneos. & cȩ
theos. & ferezeos. & raphaim. & amor¬
Reos. & chananeos. & eueos. & gergese¬
os. & iebuseos. Hȩc omnia iniusu facta
diuinitus atq dicta sunt : de quib sin¬
gulis enucleate disserere longum est: &
intentionem huius operis excedit. Qͦ d
ergosatis est nosse debemus. postea quam
dictum est credidisse abraham dõ & depu¬
tatum ẽẽ illi ad iustitiam. non eum infide
defecisse ut diceret. dominator dñe scd̃m
quid sciam quia heres ero eius. Terrȩ qͥp¬
pe illius ꝓmissa erat hereditas. Non eni
ait unde sciam quasi adhuc non crederet.
sed ait scđm quid sciam. ut ei rei quã ere¬
diderat aliqua similitudo adhiberetur
qua eius modus agnosceretur: sicut non
est uirginis or ariȩ diffidentie cum ait.
Quomodo fiet istud qm̃ uixũ non cogno¬

Expanded text:
erunt per media diuisa illa. In die illa disposuerunt per media diuisa illa. In die illa disposuSemini tuo dabo terram hanc, a flumine Aegypti usque ad flumen magnum flumen Euphraten, Cenaeos et Cenezaeos Pherezaeos et Raphaim et Amorrhaeos et Chananaeos et Euaeos et Gergesaeos et Iebusaeos. Haec omnia in uisu facta diuinitus adque dicta sunt, de quibus singulis enucleate disserere longum est et intentionem operis huius excedit. Quod ergo satis est nosse debemus. Postea quam dictum est credidisse Abraham Deo et deputatum illi ad iustitiam, non eum in fide defecisse, ut diceret: Dominator Domine, secundum quid sciam, quia heres eius ero? terrae quippe illius promissa erat hereditas — non enim ait: \'Unde sciam?\' quasi adhuc non crederet; sed ait: Secundum quid sciam? ut ei rei, quam crediderat, aliqua similitudo adhiberetur, qua eius modus agnosceretur; sicut non est uirginis Mariae diffidentia quod ait: Quo modo fiet istud, quoniam uirum non cogno
Abbreviated transcription (Latin):
michi iuuencam trimam & capram tri¬
mam. & arietem trimum: & turturem
& columbam. Accepit autẽ ille hec omĩa
& diuisit illa media. & posuit ea contra
faciem alterum alteri: aues autẽ non
diuisit. Et descenderunt sicut scriptũ. ẽ.
aues suꝑ corpora que diuisa erant: & con¬
sedit illis abraham. Circa solis autẽ occa¬
sum: pauor irruit suꝑ abraham. Et ec¬
ce timor tenebrosis magnus incidit ei.
& dictum est ad abraham. Sciendo scies.
quia peregrinum erit semen tuũ interra
non propria: & inseruitutem redigent eos.
& affligent eos quadringentis annis. Gen¬
tem autem cui seruierint: iudicabo ego
Post hec uero exibunt huc cum suppellec¬
tile multa: tu autẽ ibis ad patres tuos nu¬
tritus insenectute bona. Quarta uero ge¬
neratione: conuertent se huc. Nondum
enim impleta sunt peccata amorreorum
usq adhuc. Cum autẽ iam sol erat ad
occasum. flamma facta est: & ecce fornaa
fumibunda. & lampades ignisq ꝑtransi¬

Expanded text:
mihi iuuencam trimam et capram trimihi iuuencam trimam et capram trimam et arietem trimum et turturem et columbam. Accepit autem illi haec omnia et diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis Abram. Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria, et affligent eos quadringentis annis; gentem autem cui servierint, judicabo ego. Post haec vero exibunt huc cum suppellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta vero generatione convertent se huc. Nondum enim impleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc. Cum autem jam sol erat ad occasum, flamma facta est, et ecce fornax fumabunda et lampades ignis, quae pertransi
Abbreviated transcription (Latin):
cerrime cernentib aliquas occultas esse
merito existimatur: exceptis eis siderib
quȩ in alia parte orbis a nobis remotissima
oriri & occidere ꝑhibentur. Postremo.
quicũq uniuersum stellarũ numerum
comprȩhendisse & conscripsisse iactantur.
sicut aratus uł eudoxus. uel si qui alii
sunt: eos libri hunis contempnit aucto¬
ritas. Hinc sane illa sententia opponitur
cuius apłs meminit ꝓpter di grãm com¬
mendandam. credidit abraham dõ & de¬
putatum est ei adiustitiam: ne circumci¬
sio głaretur.gentesq incixcumcisas ad fi¬
dem xp̃i nollet admitti. Hoc enĩ quan¬
do factum est ut credenti abrahe depu¬
taretur fides adiustitiam: nondum fu¬
erat circumcis us..⁊ XTAIT¬
Neodem ussu cum loqueretur ei ds̃: e¬
tiam hoc ait adillũ. Ego ds qui eduxri
te de regione chaldeorũ. ut dem tibi ter¬
ram hanc: ut heressis eius. Ubi cum in¬
terrogasset abraham scdm quid sciret
quod heres enus erit: dixit illi ds. Accipe

Expanded text:
cerrime cernentibus aliquas occultas esse cerrime cernentibus aliquas occultas esse merito existimatur, exceptis eis sideribus quae in alia parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere perhibentur. Postremo quicumque universum stellarum numerum comprehendisse et conscripsisse jactantur, sicut Aratus vel Eudoxus, vel si qui alii sunt, eos libri hujus contemnit auctoritas. Hic sane illa sententia ponitur, cujus Apostolus meminit propter Dei gratiam commendandam, Credidit Abraham Deo, et deputatum est illi ad justitiam : ne circumcisio gloriaretur, gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti. Hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad justitiam, nondum fuerat circumcisus. CAeodem uisu cum loqueretur ei Deus, etiam hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset Abraham secundum quid sciret, quod heres eius erit, dixit illi Deus: Accipe
Abbreviated transcription (Latin):
carne. tu es sacerdos mȩternum scd̃m
ordinem melchi sedech: non scilicet se¬
cundũ ordinem aaroni. qui ordo fuerat
auferendus. illucescentib rebus quȩ il¬
lis umbris prȩnotabantur. xXI¬
abraham inuisu. Qui cum ei ꝓtectio
nem mercedemq ꝓmitteret ualde mul¬
tam: ille de posteritate sollicitus. quendam
eliezer uernaculum suum futurum sibi
diait heredem. Continuoq illi ꝓmissus
est heres non ille uernaculus. sed qui de ip¬
so abraham fuerat ecriturus. rursumq
semen innumerabile non sicut harena ter¬
re sed sicut stelle cęli. ubi michi magis ui-¬
detur ꝓmissa posteritas cȩlesti felicitate
sublimis. Nam quantũ ad multitudinẽ
ꝑtinet. quid sunt stellȩ cęli ad harenam
terre: nisi quis & istam comparationem
intantum esse similem dicat. inquantũ
etiam stellȩ dinumerari non ualent:
Quia nec omnes eas uideri posse creden¬
dum est. Nam quanto quisq acutius
intuetur: tanto plures uidet. Unde & a¬

Expanded text:
carne: Tu es sacerdos in aeternum secundum carne: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; non scilicet secundum ordinem Aaron, qui ordo fuerat auferendus inlucescentibus rebus. quae illis umbris praenotabantur. Anem mercedemque promitteret ualde multam, ille de posteritate sollicitus quendam Eliezer uernaculum suum futurum sibi dixit heredem, continuoque illi promissus est heres, non ille uernaculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? nisi quis in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari non valent? quia nec omnes eas videri posse credendum est. Nam quanto quisque acutius intuetur, tanto plures videt: unde et a
Abbreviated transcription (Latin):
nebunt. & uniuersa terra illa cũ a crp̃i¬
anis inhabitatur. ipsum etiam est semen
eius dem terrȩ loco: idest iuxta quer¬
cum mambrȩ quȩ erat hebron.xXIT.¬
EINe abhostib qui sodomis irru¬
erant cum quinq reges aduersus qua¬
tuor bellum gererent. & uictis sodomi¬
tis etiam loth captus eẽt. liberauit eum
abraham. adductis secum inprȩliũ tre¬
centis decem & octo uernaculis suis: &
uictoriam fecit regib sodomorũ: nichil¬
q spoliorũ auferre uoluit. cũ re& cui
uicerat obtulisset. Sed plane tunc bene¬
dictus est a melchisedech qui erat sacer¬
dos dĩ exxcelsi: de quo in epła quȩ in¬
scribitur adhebreos. quã plures pauli
apłi ẽẽ dicunt. quidam uero negant.
magna & multa conseripta sunt. Ibi
quippe primũ apparuit sacrificium
quod nunc a xp̃ianis offertur dõ toto
orbe terrarũ: impleturq illud quod
longe post hoc factum ꝑ ꝓpħam dicitur
ad xxp̃m qui fuerat ad huc uenturus in

Expanded text:
nebunt; et uniuersa terra illa cum a Christinebunt; et uniuersa terra illa cum a Christianis inhabitatur, etiam ipsum semen eiusdem terrae loco, iuxta quercum Mambre, quae erat Chebron. Deinde ab hostibus, qui Sodomis inruerant, cum quinque reges aduersus quattuor bellum gererent et uictis Sodomitis etiam Loth captus esset, liberauit eum Abraham adductis secum in proelium trecentis decem et octo uernaculis suis et uictoriam fecit regibus Sodomorum nihilque spoliorum auferre uoluit, cum rex cui uicerat obtulisset. Sed plane tunc benedictus est a Melchisedech, qui erat sacerdos Dei excelsi; de quo in epistula, quae inscribitur ad Hebraeos, quam plures Pauli apostoli esse dicunt, quidam uero negant, multa et magna conscripta sunt. Ibi quippe primum apparuit sacrificium, quod nunc a Christianis offertur Deo toto orbe terrarum, inpleturque illud, quod longe post hoc factum per prophetiam dicitur ad Christum, qui fuerat adhuc uenturus in
Abbreviated transcription (Latin):
plurium filiorum. congruentius hare¬
ne multitudini comparatur: podest hic
intelligi utriusq rei facta ꝓmissio. Sed
idõ diximus quod non euidenter appa¬
reat: quia & illius gentis unius multitu¬
do quȩ scdm̃ carnem nata est eax abrahã
ꝑ enis nepotem iacob intantũ creuit. ut
pene omnes partes orbis impleuerit: &
ido potuit & ipsa scdm̃ yperbolen hare¬
nȩ multitudini comparari. quia & hȩc
sola innumera est homini. Terram certe
illam solam significatam que appellata
est chanaan: ambigit nemo. Sed quod
dictum est tibi dabo eam & semini tuo
usq inscłm: podest mouere nonnullos. si
usq in scłm intelligant inȩternum. Si
autem inscłm hoc loco sic accipiant quem
admodũ fideliter denemus mitium futuri
scłi a fine presentis ordiri. nichil eos moue¬
bit: quia & si expulsi sunt israhelitȩ de ie¬
rosolimis. manent tamen in aliis cuntati¬
bus terrȩ chanaan. & usq infinem ma¬

Expanded text:
plurium filiorum, congruentius hareplurium filiorum, congruentius harenae multitudini conparatur: potest hic intellegi utriusque rei facta promissio. Sed ideo diximus, quod non euidenter appareat, quia et illius gentis unius multitudo, quae secundum carnem nata est ex Abraham per eius nepotem Iacob, in tantum creuit, ut paene omnes partes orbis inpleuerit. Et ideo potuit et ipsa secundum hyperbolen harenae multitudini conparari, quia et haec sola innumera est homini. Terram certe illam solam significatam, quae appellata est Chanaan, ambigit nemo. Sed quod dictum est: Tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, potest mouere nonnullos, si usque in saeculum intellegant in aeternum. Si autem in saeculum hoc loco sic accipiant, quem ad modum fideliter tenemus initium futuri saeculi a fine praesentis ordiri, nihil eos mouebit; quia, etsi expulsi sunt Israelitae de Hierosolymis, manent tamen in aliis ciuitatibus terrae Chanaan, et usque in finem ma
Abbreviated transcription (Latin):
qui eam didicit ambigit. Iste autẽ trop
idest modus locutionis fit: quando id
quod dicitur longe est amplius quã qͦd
eo dicto significatur. Quis enim non ui¬
deat. quam sit incomparabiliter amplior
harenȩ mimerus. quam potest ẽẽ omni-¬
um hominũ ab ipso adam usq adter¬
minũ scłi: Quanto ergo magis quã
semen abrahȩ: non solum quod ꝑtinet
adifraheliticam gentem. uerũetiã qͦd
est & futurum est scdm̃ imitationem
fidei toto orbe terrarum in omnib gen¬
tibus: Quod semen incomparatione
multitudinis impiorũ ꝓfecto inpaucis
est: quamuis & ipsi pauci faciant innu¬
merabilem multitudinem suam. quȩ
significata est scd̾m yꝑbolem ꝑ harenã
terrȩ. Sane ista multitudo quȩ ꝓmitti¬
tur abrahȩ. non dõ innumerabilis sed ho¬
minib: dõ autẽ nec harena terre. Prom¬
de. quia non tantum gens israhelitica sed
uniuersum semen abrahȩ. ubi est & ꝓ¬
missio non scd̾m carnem sed scdm̃ sp̃m

Expanded text:
qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. qui eam didicit ambigit. Iste autem tropus. id est modus locutionis, fit, quando id quod dicitur longe est amplius, quam quod eo dicto significatur. Quis enim non uideat. quam sit incomparabiliter amplior harenae numerus, quam potest esse hominum omnium ab ipso Adam usque ad terminum saeculi? Quanto ergo magis quam semen Abrahae, non solum quod pertinet ad Israeliticam gentem, uerum etiam quod est et futurum est secundum imitationem fidei toto orbe terrarum in omnibus gentibus! Quod semen in conparatione multitudinis inpiorum profecto in paucis est; quamuis et ipsi pauci faciant innumerabilem multitudinem suam, quae significata est secundum hyperbolen per harenam terrae. Sane ista multitudo, quae promittitur Abrahae, non Deo est innumerabilis, sed hominibus; Deo autem nec harena terrae. Proinde quia non tantum gens Israelitica, sed uniuersum semen Abrahae, ubi est et promissio non secundum carnem, sed secundum spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
UUergo digressi ẽẽnt separatimq
habitarent abraham & loth. necessi¬
tate sustentandȩ famuliȩ. non feditate
discordie. & abraham interra chanaan.
loth autem ẽẽt insodomis: oraculo dertio
diorit dñs ad abraham. Respiciens oculis
tius uide a loco in quo nunc tues ad aqui¬
lonem & affricum & orientem & mare:
quia omne terram quã tu uides tibi da¬
bo eam & semini tuo usq inscłm. & facĩa
semen tuũ tanquã harenam terre. Di po¬
test aliquis dinumerare harenam terre:
& semen tuũ dinumerabitur. Surgens
ꝑ ambula terram in longitudinem eius
& latitudinem: quia tibi dabo eam. In hac
ꝓmissione utrũ sit etiam illa qua pater
factus est omniũ gentium: non euidenter
apparet. Potest enĩ uideri ad hoc ꝑtine¬
re. & faciam semen tuũ tanquam harenã
terrȩ. quod ea locutione dictum est quã
greci uocant yperbolen. quȩ utiq tropi¬
ca est non ꝓpria: quo tamen modo ut
cȩteris tropis uti solere scripturam nullꝰ

Expanded text:
ergo digressi essent separatimque habitarent Abraham et Loth necessitate sustentandae familiae, non foeditate discordiae, et Abraham in terra Chanaan, Loth autem esset in Sodomis, oraculo tertio dixit Dominus ad Abraham: Respiciens oculis tuis uide a loco, in quo nunc tu es, ad aquilonem et Africum et orientem et mare, quia omnem terram, quam tu uides, tibi dabo eam et semini tuo usque in saeculum, et faciam semen tuum tamquam harenam terrae. Si potest aliquis dinumerare harenam terrae, et semen tuum dinumerabitur. Surgens erambula terram in longitudinem eius et in latitudinem, quia tibi dabo eam. In hac promissione utrum sit etiam illa, qua pater factus est omnium gentium, non euidenter apparet. Potest enim uideri ad hoc pertinere: Et faciam semen tuum tamquam harenam terrae, quod ea locutione dictum est. quam Graeci uocant hyperbolen; quae utique tropica est, non propria. Quo tamen modo, ut ceteris tropis, uti solere scripturam, nullus
Abbreviated transcription (Latin):
cant preferendum: quia & si non in eis
unus apparuisset sp̃s sine dubitatione di¬
uinus. sed inter se uerba int̾pretatiõis suȩ
septuaguita doctmore hominum contulis¬
sent. ut quoa placuisset omnib hoc ma¬
neret: nullus eis unus interpres debuit an¬
de poni. Cum uͦ tantum in eis signum
diuinitatis apparuit: ꝓfecto quis quis a¬
lius illarũ seripturarum ex hebrea inqͣm̃¬
libet aliam linguam interpres est uera&.
aut congruit illis septuaginta inter preti¬
bus. aut si non congruere uidetur. altitu-¬
do ibi prophetica esse credenda est. Sp̃s e¬
nim qui inprophetis erat quando illa di-¬
xerunt. idem ipse erat etiam inseptuagin-¬
ta uiris quando illa inter pretati sunt: qui
ꝓfecto auctoritate diuina & aliud dicere
potuit. tanquam ꝓpheta ille utrumq
diccisset. quia utrũq idem sp̃s diceret:
& hoc ipsum aliter. ut si non ẽadem uerba
idem tamen sensus bene intelligentibus
dilucesceret: & aliquid pretermittere. &

Expanded text:
cant praeferendum; quia, etsi non in eis cant praeferendum; quia, etsi non in eis unus apparuisset spiritus sine dubitatione diuinus, sed inter se uerba interpretationis suae septuaginta docti more hominum contulissent, ut, quod placuisset omnibus, hoc maneret, nullus eis unus interpres debuit anteponi; cum uero tantum in eis signum diuinitatis apparuerit, profecto quisquis alius illarum scripturarum ex Hebraea in quamlibet aliam linguam interpres est uerax, aut congruit illis septuaginta interpretibus, aut si non congruere uidetur, altitudo ibi prophetica esse credenda est. Spiritus enim, qui in prophetis erat, quando illa dixerunt, idem ipse erat etiam in septuaginta uiris, quando illa interpretati sunt; qui profecto auctoritate diuina et aliud dicere potuit, tamquam propheta ille utrumque dixisset, quia utrumque idem Spiritus diceret, et hoc ipsum aliter, ut, si non eadem uerba, idem tamen sensus bene intellegentibus dilucesceret, et aliquid praetermittere et
Abbreviated transcription (Latin):
& opinionis inuentor. tam̃ ut non nullos
uel etiã plurimos eoꝵ fuisse conceda quos
asius doctorib uel discendi sociis amor
ueritatis abruperit. ut ꝓ ea certarent qͣm
ueritatem putarent. siue illa esset siue ñ
esset: quid agit aut quo uel qua ut adbe¬
atitudinem ꝑueniatur. humana se por¬
rigit infelicitas. si diuina non ducit aue¬
toritas: Deniq auctores nr̃i in quibus
non frustra sacrarũ litderarũ figitur &
terminatur canon: absit ut inter se a¬
liqua ratione dissentiant. Unde non im-¬
merito cũ illa seriberent: eis dm̃ uł ꝑ eos
locutũ. non pauci in scolis atq gmina¬
siis litigiosis disputationib garruli. sed
conuerterit. Sed eius tam litceratũ labo¬
rem quãuis iudei fateantur ẽẽ ueracem.
septuaginta uͦ interp̃tes in multis errasse
contendant: tamen eccłiȩ xp̃i tot hominũ
auctoritati ab eleazaro tunc pontifice
ad hoc tantũ opus electorũ neminẽ iudi¬

Expanded text:
et opinionis inuentor, tamen ut nonnullos et opinionis inuentor, tamen ut nonnullos uel etiam plurimos eorum fuisse concedam, quos a suis doctoribus uel discendi sociis amor ueritatis abruperit, ut pro ea certarent, quam ueritatem putarent, siue illa esset, siue non esset: quid agit aut quo uel qua, ut ad beatitudinem perueniatur, humana se porrigit infelicitas, si diuina non ducit auctoritas? Denique auctores nostri, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non inmerito, cum illa scriberent, eis Deum uel per eos locutum, non pauci in scholis adque gymnasiis litigiosis disputationibus garruli, sed conuerterit. Sed eius tam litteratum laborem quamuis Iudaei fateantur esse ueracem, septuaginta uero interpretes in multis errasse contendant: tamen ecclesiae Christi tot hominum auctoritati ab Eleazaro tunc pontifice ad hoc tantum opus electorum neminem iudi
Abbreviated transcription (Latin):
deatur auctoritas. inter se de reb gestis
ab etatis nr̃e memoria remotissimis dis¬
crepantes: cui potius credere debeant non
inueniunt. Nos uero in nr̃ȩ religionis hi¬
storia fulti auctoritate diuina. quicqͥd
ei resistit non dubitamus esse falsissimum.
quomodolibet sese habeant cęt̾a insecu¬
larib litteris. quȩ seu uera seu falsa sint
nichil momenti afferunt quo recte beateq
tamus historiȩ: ipsi philosophi a quib ad
ista. ꝓgressi sumus. qui non uidentur labo¬
rasse instudiis suis nisi ut inuenirent quo
modo uiuendũ ẽẽt ac commodate adbe¬
atitudinem capessendam. cur dissensert̃
& a magistris discipłi & inter se condisci-¬
puli: nisi quia ut homines humanis sensi¬
bus & humanis ratiocinationib ista quȩ¬
sierunt: Ubi quamuis ẽẽ potuerit & stu¬
dium gloriandi quo qͥsq alio sapientior
& acutior uideri cupit. nec sententiȩ quo¬
dammꝰ addictus aliene. sed sui doginatis

Expanded text:
deatur auctoritas, inter se de rebus gestis deatur auctoritas, inter se de rebus gestis ab aetatis nostrae memoria remotissimis discrepantes, cui potius credere debeant, non inueniunt. Nos uero in nostrae religionis historia fulti auctoritate diuina, quidquid ei resistit, non dubitamus esse falsissimum, quomodolibet sese habeant cetera in saecularibus litteris, quae seu uera seu falsa sint, nihil momenti adferunt, quo recte beateque tamus historiae, ipsi philosophi, a quibus ad ista progressi sumus, qui non uidentur laborasse in studiis suis, nisi ut inuenirent quo modo uiuendum esset adcommodate ad beatitudinem capessendam, quur dissenserunt et a magistris discipuli, et inter se condiscipuli, nisi quia ut homines humanis sensibus et humanis ratiocinationibus ista quaesierunt? Ubi quamuis esse potuerit et studium gloriandi, quo quisque alio sapientior et acutior uideri cupit nec sententiae quodam modo addictus alienae. sed sui dogmatis
Abbreviated transcription (Latin):
milia nunerari. In quib enĩ libris istum
numerũ collegerunt: qui non multũ an¬
te annoꝵ duo milia litteras magistra isi¬
de didicerunt. Non eñ paruus auctor
est in historia uarro qui hoc ꝓdidit. qͦd
Alitterarũ etiã diuinarũ ueritate non
dissonat. Cum enĩ ab ipso pͥmo homine
qui est appellatus adam nondũ se& an¬
norũ milia compleantur: quomͦ non isti
ridendi potius quã refellendi sunt. qͥ de
spatio tẽpoꝵ tã diuersa & huic exx plora¬
de ueritati tam contraria ꝑsuadere conas¬
tur: Cui enĩ melius narranti prȩterita
credimus: quã qͥ eciã futura prȩdirit qͣ
presentia iam uidemus: Nam & ipsa histo¬
ricorũ inter se dissonantia copiam nobis
prȩbet: ut ei potius credere debeamus qui
diuine quã tenemus non repugnat historiȩ.
Porro autẽ ciues impiȩ ciuitatis diffusi us̾¬
q quaq ꝑ terras: cum legunt doctissimos
homines quorũ nullius condemnenda ui¬

Expanded text:
milia numerari. In quibus enim libris istum milia numerari. In quibus enim libris istum numerum collegerunt, qui non multum ante annorum duo milia litteras magistra Iside didicerunt? Non enim paruus auctor est in historia Varro, qui hoc prodidit, quod a litterarum etiam diuinarum ueritate non dissonat. Cum enim ab ipso primo homine, qui est appellatus Adam, nondum sex annorum milia conpleantur, quo modo non isti ridendi potius quam refellendi sunt, qui de spatio temporum tam diuersa et huic exploratae ueritati tam contraria persuadere conantur? Cui enim melius narranti praeterita credimus, quam qui etiam futura praedixit, quae praesentia iam uidemus? Nam et ipsa historicorum inter se dissonantia copiam nobis praebet, ut ei potius credere debeamus, qui diuinae, quam tenemus, non repugnat historiae. Porro autem ciues inpiae ciuitatis diffusi usquequaque per terras cum legunt doctissimos homines, quorum nullius contemnenda ui
Abbreviated transcription (Latin):
idest antequã isis eõ uenisset easq ibi
docuisset. Ipsa porro eoꝵ memorabilis
doctrina que appellata est sapientia.
quid erat insi maxrime astronomia. & si
quid aliud talium disciplinarũ magis
ad exercenda ingenia quã ad illuminan¬
das uera sapientia mentes solet ualere:
Nam quod attinet ad philosophiam qͤ
se docere ꝓfitetur aliquid unde fiant ho¬
mines beati: circa temꝑa mercurii quẽ
trimegistum uocauerunt in illis terris
eiusmodi studia claruerunt. longe qui¬
dem ante sapientes uel philosophos greciȩ.
sed tam̃ post abraham. & isaac. & iacob.
& ioseph. Nimirũ etiã post ipsũ moysen.
Eo quippe temꝑe quo moys es natus est.
fuisse reperitur atlas ille magnus astro¬
logus promethei fr̃. maternis auus
mercurii maioris. cuius nepos fuit tri-¬
niegistus iste mercurius. Frustra itaq
dicentes. ea quo egiptus rationem siderũ
cõprȩhendit amplius quã centũ annorũ

Expanded text:
id est, antequam Isis eo uenisset easque ibi id est, antequam Isis eo uenisset easque ibi docuisset. Ipsa porro eorum memorabilis doctrina, quae appellata est sapientia, quid erat nisi maxime astronomia et si quid aliud talium disciplinarum magis ad exercenda ingenia quam ad inluminandas uera sapientia mentes solet ualere? Nam quod adtinet ad philosophiam, quae se docere profitetur aliquid, unde fiant homines beati, circa tempora Mercurii, quem Trismegistum uocauerunt, in illis terris eius modi studia claruerunt, longe quidem ante sapientes uel philosophos Graeciae, sed tamen post Abraham et Isaac et Iacob et Ioseph, nimirum etiam post ipsum Moysen. Eo quippe tempore, quo Moyses natus est, fuisse reperitur Atlans ille magnus astrologus, Promethei frater, maternus auus Mercurii maioris, cuius nepos fuit Trismegistus iste Mercurius, CAPUT XXXX. dicentes, ex quo Aegyptus rationem siderum conprehendit, amplius quam centum annorum
Abbreviated transcription (Latin):
uocabulum babylonis acceꝑit. Baby¬
lon quippe interp̃tatur confusio: quod
nos iam dixisse meminimus. Nec inter¬
est diaboli reges eius quã contrariis in¬
ter se rixentur errorib. quos merito
multȩ uariȩq impietatis parit̾ possi
ille popłs. illa ciuitas. illa res publi¬
ca. illi israhelite quib credita sunt elo¬
quia di nullomodo pseudo ꝓphetas
cũ ueris ꝓphetis parilitate licentiȩ con¬
fuderunt: sed concordes inter se atq
innullo dissentientes sacrarũ litterarũ
ueraces ab eis agnoscebantur & teneban¬
tur auctores. Ipsi eis erant philosophi
hoc est amatores scriptȩ sapientiȩ: ipsi
sapientes. ipsi theologi. ipsi ꝓphetę.¬
uerit: quando nec egiptus inuenitur
quȩ solet falso & maniter de suarũ doctri¬
narum antiquitate gl̃ari. qualicñq sapi¬
nisse sapientiam. Neq enĩ quisquã dice¬
re audebit mirabiliũ disciplinarũ eos pe¬
ritissimos fuisse antequã litteras nosseN.

Expanded text:
vocabulum Babylonis acceperit. Babyvocabulum Babylonis acceperit. Babylon quippe interpretatur Confusio, quod nos jam dixisse meminimus . Nec interest diaboli regis ejus, quam contrariis inter se rixentur erroribus, qmultae uariaeque inpietatis pariter possidet. ille populus, illa ciuitas, illa res publica, illi Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei, nullo modo pseudoprophetas cum ueris prophetis parilitate licentiae confuderunt, sed concordes inter se adque in nullo dissentientes sacrarum litterarum ueraces ab eis agnoscebantur et tenebantur auctores. Ipsi eis erant philosophi, hoc est amatores sapientiae, ipsi sapientes, ipsi theologi, ipsi prophetuerit, quando nec Aegyptus inuenitur, quae solet falso et inaniter de suarum doctrinarum antiquitate gloriari, qualicumque sapinisse sapientiam. Neque enim quisquam dicere audebit mirabilium disciplinarum eos peritissimos fuisse, antequam litteras nossent,
Abbreviated transcription (Latin):
mortales. alii mox interire post corpus
alii uiuere etiã paululum uel postea uł¬
diutius. non tamen semꝑ: alii incorpore
constituentes finem boni. alii in animo.
alii inutroq: alii intrinsecus posita eti¬
am bona adanimũ & corpus addentes:
alii sensib corporis semꝑ. alii non semꝑ.
alii numquã putantes esse credendum.
Has & alias pene innumerabiles dissen¬
siones philosophorũ. quis umquã popłs.
quis senatus. quȩ potestas. uel dignitas
publica impię ciuitatis diuidicandas.
& alias ꝓbandas ac recipiendas. alias im¬
probandas repudiandasq curauit: ac ñ
passim sine ullo iudicio confuseq habu¬
it ingremio suo dot controuersias homi¬
nũ. dissidentium non de agris uł domib
uel quacũq pecumaria ratione. sed de
his rebus quibus aut misere uiuitur aut̃
beate: Ubi & si aliqua uera dicebant᷑.
cadem licentia dicebantur & falsa pror
sus: ut non frustra talis ciuitas misticũ

Expanded text:
mortales, alii mox interire post corpus, mortales, alii mox interire post corpus, alii uiuere etiam postea uel paululum uel diutius, non tamen semper; alii in corpore constituentes finem boni, alii in animo, alii in utroque, alii extrinsecus posita etiam bona ad animum et corpus addentes; alii sensibus corporis semper, alii non semper, alii numquam putantes esse credendum. Has et alias paene innumerabiles dissensiones philosophorum quis umquam populus, quis senatus, quae potestas uel dignitas publica inpiae ciuitatis diiudicandas et alias probandas ac recipiendas, alias inprobandas repudiandasque curauit, ac non passim sine ullo iudicio confuseque habuit in gremio suo tot controuersias hominum dissidentium, non de agris et domibus uel quacumque pecuniaria ratione, sed de his rebus, quibus aut misere uiuitur aut beate? Ubi etsi aliqua uera dicebantur, eadem licentia dicebantur sus ut non frustra talis civitas mysticum
Abbreviated transcription (Latin):
nũ supplicationesq ꝑueniant. Nonne
ibi arestippus inuoluptate corporis sum¬
mũ bonum ponens. ibi antisthenes uir-¬
tute animi potius hominem fieri beatũ
asseuerans. duo philosophi nobiles & am¬
bo socratici. intam diuersis atq inter
se contrariis finib uitȩ summam locan¬
tes. quoꝵ etiã ille fugiendam. iste am¬
ministrandam sapienti dicebat esse rẽ
publicam: ad suam quisq sectam sec¬
tandam discipulos congregabat Nẽ¬
pe palam inconspicua & notissima porti-¬
cui. ingymnasiis. in hortulis. in locis pu¬
blicis ac priuatis. cateruatim ꝓsua quisq
opinione certabant: alii asserentes unum.
alii innumerabiles mundos: ipsum autem
unum alii ortũ esse. ali uͦ iitium non
habere. alii interiturum. alii semꝑ futu¬
rũ: alii mente diuina. alii fortuito & ca¬
sibus agi: alii immortales esse animas.
alii mortales: & qui immortales. alii re¬
uolui inbestias. alii nequaquã: qui uͦ

Expanded text:
num supplicationesque perueniant. Nonne num supplicationesque perueniant. Nonne ibi Aristippus in uoluptate corporis summum bonum ponens, ibi Antisthenes uirtute animi potius hominem fieri beatum adseuerans, duo philosophi nobiles et ambo Socratici, in tam diuersis adque inter se contrariis finibus uitae summam locantes, quorum etiam ille fugiendam, iste administrandam sapienti dicebat esse rem publicam, ad suam quisque sectam sectandam discipulos congregabat? Nempe palam in conspicua et notissima porticu, in gymnasiis, in hortulis, in locis publicis ac priuatis cateruatim pro sua quisque opinione certabant, alii adserentes unum, alii innumerabiles mundos; ipsum autem unum alii ortum esse, alii uero initium non habere; alii interiturum, alii semper futurum; alii mente diuina, alii fortuito et casibus agi; alii inmortales esse animas, alii mortales; et qui inmortales, alii reuolui in bestias, alii nequaquam; qui uero
Abbreviated transcription (Latin):
miranda consensio. Neq enĩ in multitu¬
dine philosophoꝵ qui labore etiã littera¬
rio monimenta suoꝵ dogmatũ relique¬
runt. facile quis inuenerit inter quos cun¬
cta quȩ sensere conueniant: quod osten¬
dere hoc opere longum est. Quis autem
secte cinus libet auctor sic est in hac de¬
monicola ciuitate approbatus: ut cȩteri
improbarentur qui diuersa & aduersa
senserunt: Nonne apud athenas & e¬
picurei clarebant. asserentes res huma¬
nas ad deorũ curam non ꝑtinere: & sto¬
ici qui contraria sentientes eas regi atq mu¬
niri diis adintoribus & tutoribus dispu¬
tabant: Unde miror cur anaxragoras re¬
us factus sit quia solem esse dicit lapide
ardentem. negans utiq dm̃: cum in eadẽ
ciuitate gloria floruerit epicurus uixe¬
ritq securus. non solum solem uel ullũ
siderum dm̃ esse non credens. sed nec io¬
uem uel ullum deoꝵ omnino in mundo
habitare contendens ad quẽ preces homi¬

Expanded text:
miranda consensio. Neque enim in multitumiranda consensio. Neque enim in multitudine philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis inuenerit, inter quos cuncta quae sensere conueniant: quod ostendere hoc opere longum est. Quis autem sectae cuiuslibet auctor sic est in hac daemonicola ciuitate adprobatus, ut ceteri inprobarentur, qui diuersa et aduersa senserunt? Nonne aput Athenas et Epicurei clarebant, adserentes res humanas ad deorum curam non pertinere, et Stoici, qui contraria sentientes eas regi ti adque muniri dis adiutoribus et tutoribus disputabant? Unde miror quur Anaxagoras reus factus sit, quia solem dixit esse lapidem ardentem, negans utique deum, cum in eadem ciuitate gloria floruerit Epicurus uixeritque securus, non solum solem uel ullum siderum deum esse non credens, sed nec Iouem nec ullum deorum omnino in mundo habitare contendens, ad quem preces homi
Abbreviated transcription (Latin):
sos temporis antiquitate precedunt: qͥn¬
doquidẽ thales post quem cȩt̾i fuerunt
regnante romulo eminuisse fertur. qͣn¬
do de fontib isrł in eis litderis quȩ toto
orbe manarent. ꝓphetiȩ flumen erupit.
Soli igitur illi theologi poete orpheus.
liNus. museus. & siquis alius apud gre¬
cos fuit: his ꝓphetis hebreis quoꝵ scrip¬
ta in auctoritate habemus annis reperi¬
untur pͥores. S ed nec ipsi. uerũ theolo¬
gum nr̃m moyseN qui unum uerũ dm̃
ueraciter p̾dicauit. cuius nunc scripta
in auctoritatis canone pͥma sunt. tẽꝑe
p̃uenerunt: ac ꝑ hoc. quantũ ad grecos
attinet. in qua lingua litterȩ huiꝰ scłi
macrime ferbuerunt. nichil habent
unde sapientiã suã iactent. quo religi
in agris atq urbib cum doctis atq in¬
doctis tot tantiq popłi crediderunt. Ipsi
sane pauci esse debuerunt. ne multitudine
uilesceret quod religione carũ esse oporte¬
ret: nec tamen ita pauci. ut eorũ non sit

Expanded text:
sos temporis antiquitate praecedunt, quansos temporis antiquitate praecedunt, quando quidem Thales, post quem ceteri fuerunt, regnante Romulo eminuisse fertur, quando de fontibus Israel in\' eis litteris, quae toto orbe manarent, prophetiae flumen erupit. Soli igitur illi theologi poetae, Orpheus, Linus, Musaeus et si quis alius aput Graecos fuit, his prophetis Hebraeis, quorum scripta in auctoritate habemus, annis reperiuntur priores. Sed nec ipsi uerum theologum nostrum Moysen, qui unum uerum Deum ueraciter praedicauit, cuius nunc scripta in auctoritatis canone prima sunt, tempore praeuenerunt; ac per hoc, quantum ad Graecos adtinet, in qua lingua litterae huius saeculi maxime ferbuerunt, nihil habent unde sapientiam suam iactent, quo religiin agris atque in urbibus cum doctis atque indoctis tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multiuilesceret, quod religione carum esse oporteret; nec tamen ita pauci, ut eorum non sit
Abbreviated transcription (Latin):
multomagis post eos fuerunt philoso¬
phi gendium qui hoc etiã nomine uoca¬
rentur. quod cȩpit a samio phitagora:
qui eo temꝑe quo iudȩoꝵ est soluta cap¬
duitas cȩpit eacellere atq cognosci.
Multomagis ergo cȩteri philosophi pꝰt
ꝓphetas reperiuntur fuisse. Nam ipse
socrates atheniensis magister om̃iũ qui
tunc maxrime claruerunt: tenens in ea
parte quȩ moralis uel actiua dicit᷑ pͥn¬
cipatum: post ezdram in chronicis
inuenitur. Non multo post etiam plato
natus est: qui longe cȩteros soeratis disci¬
pulos ante iret. Quib si addamus etiam
suꝑiores qui nondum philosophi uocaban¬
tur. septem scilicet sapientes. ac deinde
phisicos qui thaleti successerunt inper¬
scrutanda natura rerum studium enis
imitati. anarimandrum scilicet & ana¬
ximenem. & anacrãgoram. aliosq ñ nulloᷤ
antequã phitagoras se philosophũ primꝰ
ꝓfiteretur: nec illi ꝓphetas nr̃os uniuer¬

Expanded text:
multo magis post eos fuerunt philosomulto magis post eos fuerunt philosophi gentium, qui hoc etiam nomine uocarentur, quod coepit a Samio Pythagora, qui eo tempore, quo Iudaeorum est soluta captiuitas, coepit excellere adque cognosci. Multo magis ergo ceteri philosophi post prophetas reperiuntur fuisse. Nam ipse Socrates Atheniensis, magister omnium, qui tunc maxime claruerunt, tenens in ea parte, quae moralis uel actiua dicitur, principatum, post Esdram in chronicis inuenitur. Non multo post etiam Plato natus est, qui longe ceteros Socratis discipulos anteiret. Quibus si addamus etiam superiores, qui nondum philosophi uocabantur, septem scilicet sapientes ac deinde physicos, qui Thaleti successerunt in perscrutanda natura rerum studium eius imitati, Anaximandrum scilicet et Anaximenem et Anaxagoram aliosque nonnullos, antequam Pythagoras philosophum primus profiteretur: nec illi prophetas nostros uniuer
Abbreviated transcription (Latin):
inuenitur: nisi forte ez dras in eo xp̃m ꝓ
phetasse intelligendus est: quod inter
quos dam iuuenes orta questione quid
amplius ualeret in rebus. cum reges u¬
nus dicxisset. alter uinum. tertius mu¬
lieres quȩ plerũq regib imperarent:
idem tamen tertius ueritat̾e suꝑ om̃ia
demonstrauit ẽẽ iuctricem. Consulto
ritatem. Ab hoc temꝑe apud iudeos
restituto tẽplo. non reges sed principes
fuerunt: usq ad aristobolum. Quo¬
rũ supputatio tẽpoꝵ non inscripturis
scĩs quȩ appellantur canonicȩ sed in ali¬
is inuenitur: inquib sunt & machabe¬
orũ libri. quos non uidei sed ȩccłia ꝓ ca¬
nonicis habet: propter quorũda mars¬
tẏrum passiones uehementes atq mi¬
rabiles. qui ante quã xp̃c uenisset
in carne usq admortem ꝓ di lege certa¬
runt. & mala granissima atq horribi¬
rũ uostroꝵ quorũ iam scripta ad noti¬
tiam fere omnũ gentiũ ꝑuenerunt. &

Expanded text:
inuenitur; nisi forte Esdras in eo Christum inuenitur; nisi forte Esdras in eo Christum prophe tasse intellegendus est, quod inter quosdam iuuenes orta quaestione, quid amplius ualeret in rebus, cum reges unus dixisset, alter uinum, tertius mulieres, quae plerumque regibus imperarent, idem tamen tertius ueritatem super omnia demonstrauit es. e uictricem. Consulto ritatem. Ab hoc tempore aput Iudaeos restituto templo non reges, sed principes fuerunt usque ad Aristobolum: quorum subputatio temporum non in scripturis sanctis, quae appellantur canonicae, sed in aliis inuenitur, in quibus sunt et Macchabaeorum libri, quos non Iudaei, sed ecclesia pro canonicis habet propter quorundam martyrum passiones uehementes adque mirabiles, qui, antequam Christus uenisset in carne, usque ad mortem pro Dei lege certarunt et mala grauissima adque horribirum nostrorum, quorum iam scripta ad notitiam fere omnium gentium peruenerunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
temini & uidebitis inter iustũ & in iustũ.
& inter seruientem dõ & non seruientẽ:
qm̃ ecce dies uenit ardens sicut elibanus
& concremabit eos. & erunt om̃s alieni-¬
genȩ & om̃s facientes iniquitate stipu-¬
la. & incendet illos dies qui adueniet
dicit dñs omnipotens: & non derelin-¬
quetur eoꝵ radir neq sarmentũ. Et
orietur uobis timentib nom̃ meũ sol
iustitiȩ. & sanitas inpennis eius: & ea¬
ibitis & exultabitis sicut uituli ex uin¬
culis resoluti: & conculcabitis miquos.
& erunt einis sub pedib urĩs indie in
quo ego facio: dicit dñs ommipotens.
Hic est qui dicitur dies iudiciĩ: de quo
suo loco si ds uoluerit loquemur uberiꝰ.¬
OSł hos tres ꝓphetas.
aggeum.⁊ achariam. malachiam:
ꝑ idem tempus liberationis popłi ex ba¬
by lomca seruitute scripsit etiam ez dras.
qui magis rerũ gestarum scriptor est
habitus quã ꝓpheta: sicuti est & liber
qui appellatur hester. cuius res gesta
in laudem dĩ non longe abhis tẽporibus

Expanded text:
 in ius t u ro, et inter seruientem Deo et non seruientem. Quoniam ecce dies uenit ardens sicut clibanus et concremabit eos, et erunt omnes alienigenae et omnes facientes iniquitatem stipula, et incendet illos dies, qui adueniet, dicitDominusomnipotens; et non derelinquetur eorum radix neque sarmentum. Et orietur uobis timentibus nomen meum sol iustitiae, et sanitas in pinnis eius; et exibitis et exultabitis sicut uituli ex uinculis resoluti; et conculcabitis iniquos, et erunt cinis sub pedibus uestris in die, in quo ego facio, dicit Dominus omnipotens. Hic est qui dicitur dies iudicii; de quo suo loco, si Deus uoluerit, loquemur uberiost hos tres prophetas, Aggaeum, Zachariam, Malachiam, per idem tempus liberationis populi ex Babylonica seruitute scripsit etiam Esdras, qui magis rerum gestarum scriptor est habitus quam propheta sicuti est et liber, qui appellatur Esther, cuius res gesta in laudem Dei non longe ab his temporibus
Abbreviated transcription (Latin):
orum uocabulum est fuisse seruatã. att
inde ꝑuenisse ad abraham. hebreas autẽ
litteras a lege cȩpisse quȩ data est ꝑ moy¬
sen: sed potius ꝑ illam successionem patrũ
memoratam linguã cũ sus litteris custo¬
ditam. Deniq oroyses in popło consti¬
tuit qui docendis litteris prȩe̾ent: priu.¬
quã diuinȩ legis ullas litteras nossent.
Hos appellat scriptura grammato isa
inductores uel introductores: eo qͦd eas
inducant idest introducant quodamͦ in
corda discentiũ. uel i eas potius ipsos qͦs
inerat sapientia ulla se uanitate iacta

Expanded text:
orum uocabulum est, fuisse seruatam, adque orum uocabulum est, fuisse seruatam, adque inde peruenisse ad Abraham, Hebraeas autem litteras a lege coepisse, quae data est per Moysen, sed potius per illam successionem patrum memoratam linguam cum suis litteris custoditam. Denique Moyses in populo constituit qui docendis litteris praeessent, priusquam diuinae legis ullas litteras nossent. Hos appellat scriptura 7pai{iatostoinductores uel introductores, eo quod eas inducant, id est introducant, quodam modo in corda discentium uel in eas potius ipsos quos inerat sapientia, ulla se uanitate iacta
Abbreviated transcription (Latin):
popłs dĩ. Cuius reifateor causa me latet.:
nisi quod ex istimo etiã ipsos quib ea que
nes historica diligentia. alia sicut ꝓpħas
inspiratione diuina seribere potuisse: atq
hȩc ita fuisse distincta. ut illa tanquã ip¬
sis. ista uero tanquã dõ ꝑ ipsos loquenti
iudicarentur esse tribuenda. ac sic illa ꝑti¬
nerent adubertatẽ cognitionis. hȩc ad re¬
ligionis auctoritatem: inqua auetorita¬
te custoditur canon. preter quẽ iam si qua
etiã sub nomine uerorũ ꝓphetarũ scripta
ꝓferuntur. nec ad ipsam copiam scientiȩ
ualent. qm̃ utrũ eoꝵ sint quoꝵ ẽẽ dicun¬
tur incertum est & obhoc eis non habet᷑
fides: maxime his. in quib etĩa contrafi¬
dem librorũ canonicorũ quȩda legunt᷑.
propt̾ quod ea prorsus non esse apparet il
lorum. Non itaq credendũ est qͦd ñ nul¬
li arbitrantur. hebream tantũ linguã ꝑ
illum qui uocabatur heber unde hebre¬

Expanded text:
populus Dei. Cuius rei, fateor, causa me latet, populus Dei. Cuius rei, fateor, causa me latet, nisi quod existimo etiam ipsos, quibus ea, qnes historica diligentia, alia sicut Prophetas inspiratione divina scribere potuisse; atque haec ita fuisse distincta, ut illa tanquam ipsis, ista vero tanquam Deo per ipsos loquenti, judicarentur esse tribuenda; ac sic illa pertinerent ad ubertatem cognitionis, haec ad religionis auctoritatem: in qua auctoritate custoditur canon, praeter quem si qua jam etiam sub nomine veterum Prophetarum scripta proferuntur, nec ad ipsam copiam scientiae valent, quoniam utrum eorum sint, quorum esse dicuntur, incertum est; et ob boc eis non habetur fides, maxime his in quibus etiam contra fidem librorum canonicorum quaedam leguntur, propter quod ea prorsus non esse apparet il. Non itaque credendum est, quod nonnulli arbitrantur, Hebraeam tantum linguam per illum, qui uocabatur Heber, unde Hebrae
Abbreviated transcription (Latin):
q Noe patriarcha: quẽ ꝓpħ̾am quoq
non immerito dixerim. Siquidem ipsa
archa quã fecit & in qua cũ suis euasit: ꝓ
septimus ab adam: Nonne etiã in cano
Quorum scripta ut apud iudeos & apud
nos in auctoritate non ẽẽnt nimia fecit
antiquitas: propter quã uidebantur ha¬
passim quod uolunt credunt. sed ea casti¬
tas canonis non recipit: non quod eorũ
hominum qͥ dõ placuerunt reprobetur
auctoritas. sed quod ista esse non credan¬
tur ipsoꝵ. Nec mirum debet uideri
quod suspecta habentur quȩ sub tantȩ an-¬
tiquitatis nomine ꝓferuntur: quandoqͥ¬
dem in ipsa historia regum iuda & regũ
isrł quȩ res gestas continet de quib eidẽ
scripture canonicȩ credimus. cõmemo¬
rantur plurima quȩ ibi non explicant᷑
& in libris dicunt᷑ aliis inueniri quos pro¬
phete scripserunt. & alicubi eoꝵ quoq
ꝓphetarũ nomina non tacentur. nec ta¬
men inueniuntur in canone quẽ recipit

Expanded text:
que Noe patriarcha, quem prophetam quoque que Noe patriarcha, quem prophetam quoque non inmerito dixerim; si quidem ipsa arca, quam fecit et in qua cum suis euasit, prseptimus ab Adam, nonne etiam in canonQuorum scripta ut aput Iudaeos et aput nos in auctoritate non essent, nimia fecit antiquitas, propter quam uidebantur hapassim quod uolunt credunt. Sed ea castitas canonis non recepit, non quod eorum hominum, qui Deo placuerunt, reprobetur auctoritas, sed quod ista esse non credantur ipsorum. Nec mirum debet uideri, quod suspecta habentur, quae sub tantae antiquitatis nomine proferuntur; quando quidem in ipsa historia regum Iuda et regum Israel, quae res gestas continet, de quibus eidem scripturae canonicae credimus, commemorantur plurima, quae ibi non explicantur et in libris dicuntur aliis inueniri, quos prophetae scripserunt, et alicubi eorum quoque prophetarum nomina non tacentur; nec tamen inueniuntur in canone, quem recepit
Abbreviated transcription (Latin):
one nr̃a tibi uera sapientia est si non suꝑi¬
or saltim uideatur antiquior. Uerũ quod
fatendum est: non quide ingrecia sed in
barbaris gentibus sicut in egipto iam fu¬
erat ante moysen non nulla doctrina
quȩ illorũ sapientiȩ diceretur. Alioquin:
nonscriptum ẽẽt in libris scĩs moys en
eruditum fuisse om̃i sapientia egiptioꝵ:
tunc utiq quando ibi natus & afilia pha-¬
raonis adoptatus atq nutritus. etiã libe¬
raliter educatus est. Sed nec sapientia e¬
giptioꝵ sapientiam ꝓphetarũ nr̃oꝵ tem¬
pore antecedere potuit: quando qͥdẽ & a¬
braham ꝓpheta fuit. Quid autẽ sapien¬
tiȩ potuit ẽẽ in egipto: antequã eis isis
quã mortuã tanquã magnam deam co¬
lendam putarunt litteras traderet.
Isis porro in achi filia fuisse ꝓditur: qui
primus regnare cȩpit argiuis quando a¬
brahȩ iam nepotes reperiuntur ex orti.
Iam uero si longe antiquiora repetam. &
ante illud grande diluuium nr̃ erat uti¬

Expanded text:
nostra, ubi uera sapientia est, si non superior, saltem uideatur antiquior. Verum, quod fatendum est, non quidem in Graecia, sed in barbaris gentibus, sicut in Aegypto, iam fuerat ante Moysen nonnulla doctrina, quae illorum sapientia diceretur; alioquin non scriptum esset in libris sanctis, Moysen eruditum fuisse omni sapientia Aegyptiorum, tunc utique, quando ibi natus et a filia Pharaonis adoptatus adque nutritus etiam liberaliter educatus est. Sed nec sapientia Aegyptiorum sapientiam prophetarum nostrorum tempore antecedere potuit, quando quidem et Abraham propheta fuit. Quid autem sapientiae potuit esse in Aegypto, antequam eis Isis, quam mortuam tamquam magnam deam colendam putarunt, litteras traderet? Isis porro Inachi filia fuisse proditur, qui primus regnare coepit Argiuis, quando Abrahae iam nepotes reperiuntur exorti. Iam uero si longe antiquiora repetam, et ante illud grande diluuium noster erat uti
Abbreviated transcription (Latin):
& sterilem: ubi non sunt fluenta iustitię.
sed iniquitatis lutum. De hoc quippe lacu¬
etĩa inpsalmo dicitur. Et eduarit me de
lacu miseriȩ: & de luto limi. M alachias
ꝓphetans ȩccłiam quã ꝑ xp̃m cernmꝰ¬

Expanded text:
et sterilem, ubi non sunt fluenta iustitiae, et sterilem, ubi non sunt fluenta iustitiae, sed iniquitatis lutum. De hoc quippe etiam in psalmo dicitur: Et eduxit me de lacu miseriae et de luto limi. Malachias prophetans ecclesiam, quam per Chr
Abbreviated transcription (Latin):
cunctis gentib: de nouissimo eius ea¬
spectatur aduentu. Ut enin esset deside¬
ratus expectantib: prius oportuit eum
dilectum esse credentib. Tacharias de
xp̃o & ȩccłia: exulta inquit ualde filia
syon. iubila filia ierłm. Ecce rex tuus
uenit tibi: iustus & saluator. Ip̃se pauꝑ
& ascendens suꝑ asinum & suꝑ pullum fi
lium asinȩ: & potestas eius amari usq ad
bis terre. Hoc quando factumsit. ut dñs
xp̃c in itinere nimento huius generis
uteretur. in ȩuangłio legitur: ubi & hȩc
ꝓphetia commemoratur eaxparte. quan¬
tum illi loco sufficere uisum est. Alio lo
de remissione peccatorũ ꝑ enis sanguinẽ:
tu quoq inquit insanguine testamenti
tui emisisti uinctos tuos de lacu in quo
non est aqua. Quid ꝑhunc lacum uelit
intelligi. possunt diuersa sentiri etiam se¬
cundum rectam fidem. Michi tamen ui¬
detur non eo significari melius nisi huma¬
ne miseriȩ ꝓfunditatem. siccam quodamͦ

Expanded text:
cunctis gentibus, de nouissimo eius excunctis gentibus, de nouissimo eius exspectatur aduentu. Ut enim esset desideratus exspectantibus, prius oportuit eum dilectum esse credentibus. Zacharias de Christo et ecclesia: Exuit, inquit, ualde, filia Sion, iubila, filia Hierusalem; ecce rex tuus uenit tibi iustus et saluator; ipse pauper et adscendelium asinae; et potestas eius a mari usque ad es terrae. Hoc quando factum sit, ut Dominus Christus in itinere iumento huius generis uteretur, in euangelio legitur, ubi et haec prophetia commemoratur ex parte, quantum illi loco sufficere uisum est. Alio locde remissione peccatorum per eius sanguinem: Tu quoque, inquit, in sanguine testamenti tu-i emisisti uinctos tuos de lacu, in quo non est aqua. Quid per hunc lacum uelit intellegi, possunt diuersa sentiri etiam secundum rectam fidem. Mihi tamen uidetur non eo significari melius, nisi humanae miseriae profunditatem siccam quodam modo