comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cem uid̾e potuisset qͦd eẽt bona. Nam siuidit quod ẽẽt bona lux
ista & uẽ uidit in aliquo uidit. de cuius bonitate dubitari non potuit.
gͤalia lux fuit inc̾ata inqua istalux c̾ata uidebat᷑ qͦd eẽt bona. qͥa illã
inutabat᷑ que semꝑ ẽ. bona. In illa enĩ luce cum ip̃a solum sit bona.
uident᷑ & mala ⁊ bona. & non solum mala & bona in ea uident᷑. s
mala ⁊̃ ẽẽ mala. & bona ẽẽ bona in ea uident᷑. ꝓpt̾ea quid ue ipsa &
sũma ẽ bona. Quod enĩ ab ipsa discordare uidetur: malum eẽ
uidet qͦd lux ista incõmutabilis suo mͦ & ordine bona eͥẽt & diui
lucem quod ẽẽt bona. ⁊̃ cet̾a oꝑa sua que oꝑatus ẽ uidit ꝗ eẽnt bona.
& nichil sine illa luce uidit ł bonũ uel malum. siue exhis que ip̃e
bona fecit. siue exhis que nos faͤcimus mala q̃ omĩa ip̃e non male
s bene uidit. & ibi uidit ubi nullum malum fuit. ħ ip̃a lux est
qua & nos uidẽ oportet omnem lucem sibona ẽ. nec pot̾imus iudi¬

Expanded text:
cem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et bona in ea videntur, sed mala etiam esse mala, bona esse bona in ea videntur: propterea quod ipsa vere et summe est bona. Quod enim ab ipsa discordare videtur, malum esse vidit quod lux ista commutabilis suo modo et ordine bona esset. Et divlucem quod esset bona, etiam caetera opera sua quae operatus est vidit quod essent bona, et nihil sine illa luce vidit, vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judi
Abbreviated transcription (Latin):
da. & qñto pandit᷑ latius tanto celsius sublunant᷑. Que sub
celo sunt autem congregande sunt aque. & constringende
in locum unũ. ut ⁊ ñ ꝑc̾tos tͣmites & exitus ordinatosꝗͣcq
deducant᷑. Qm̃ affectus anime inferior nͥc̃ta lege constringat᷑ non
põt apparere arida nec gͣmina ꝓduc̾e. sic̃ apl̃s castigat corpꝰ suum
& inseruitutem redigit. ne forte cum aliis p̃dicau̾it. ipse repro¬
bus fiat.¬

Expanded text:
sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus fiat
Abbreviated transcription (Latin):
r illis aqͥs que supͣ celum sunt. non dixit scͥpt̾a qͦd con¬
gregate sunt in unum locum qͣ ad modum de illis
que erant subcelo. Magna sunt in his omĩb sacm̃ta
cont̾cta tandem caligine serenantur. ⁊ aqͣrum tͣctus adirrigã¬
dam atq infundendã terram ꝑ corpus illius usq qͦq spargunt᷑
& nichil sine causa fcm̃ ẽ. hoc mirum uidr qͦd aque que sub celo
sunt. ꝯgregant᷑ in locũ unũ. & ille q̃ sunt supͣ celum ñ congre¬

Expanded text:
 illis aquis quae supra coelum sunt non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt sup
Abbreviated transcription (Latin):
sacramentis xp̃iane fidei studio quorumdam scribere
compulsus sum. in quo non nulla que antea dictauerã
sparsim. propterea quełiterato eadem stilo ex primere
molestum uel superfluum uidebat᷑. inserui. In quibus si
forte sermo simplior colorem dictaminis seruare non po¬
tũit: ñ multum inter eẽ putaui eadem ueritate constã¬
te. hoc autem magis me mouet qͦd cum hec eadem pͥ¬
us neglige̾ntius dictassem. ut pote non dum ad huc oꝑis
fut᷑ ꝓpositum hñs. passim transcribenda exposui. suffic̾e
tunc arbitratꝰ eius modi minima uel annotata in noti¬
ciam uenire. Sed quia post modum c̃ eadem huius oꝑis
textui insererẽ. quedam inipsis mutare. quedam uero ad¬
icere: uel de trahere ratio postulabat. lectorem ad monitũ
esse uolo. ut sic ubi ea extra oꝑis huiꝰ seriem. aliud aut
aliter aliquid hñtia in uen̾it: hanc diuersitatis causam

Expanded text:
udio quorumdam scribere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam
Abbreviated transcription (Latin):
Sciendũ uero qͦd hec omĩa non talia sacram̃ta intelli¬
gere debemus. qualia suꝑus sacram̃ta. que ꝓpͥe sacra¬
menta dicuntur. ẽẽ. debere diffimuimus. sed in his & in
buiuscemodi quedam obhoc solum mͦ sacram̃ta uoca¬
ta quia sacrarũ rerũ signa fuerunt. Sic gͥ aliud. ẽ. sa
tis quidem scͥpte legis hactenus dixisse sufficiat de ꝓ¬
missionil uero quas int̾cia parte pͥme distinctionis.
possumus tractare presentis ꝓpositi non fuit. Sunt
gͥ tria que lex scͥpta ꝯtinebat᷑. ꝑReCEꝑTA
Sacsiot a. PROMISSA

Expanded text:
Sciendum vero quod haec omnia non talia sacramenta intelliSciendum vero quod haec omnia non talia sacramenta intelligere debemus, qualia superius sacramenta quae proprie sacramenta dicuntur, esse debere definivimus; sed in his et hujusmodi quaedam ob hoc solummodo sacramenta vocata; quia sacrarum rerum signa fuerunt. Sic ergo aliud est santis quidem scriptae legis hactenus dixisse sufficiat; de promissionibus vero quas in tertia parte primae distinctionis posuimus; tractare propositi praesentis non fuit. Sunt igitur tria quae lex scripta continebat: praecepta, sacramenta, promissa
Abbreviated transcription (Latin):
stũ uocabatur qͦd uel exdebito uel spontui oblatum totũ ĩ¬
cendebatur. Sacͥficiũ uocabat᷑ qͦd ꝓdebito institutioĩs ob-
latũ. partĩ cremabat᷑. partim reseruabat᷑. Pacifica dice¬
bantur que sponte offerebant᷑. siue ꝓgr̃arũ actiõe. siue ꝓ
p̃cedentis uoti ad impletiõe. siue ꝓuoluntaria ⁊ spõtanea
deuotione. Holocaustũ aliqnͣdo fiebat dearm̃tis. aliqñ
depecorib. aliqñ deuolatilib. Oblatio aliq̃n desumilia
fiebat. que dicebatur sacͥficiũ crudum. aliqñ declina¬
bo. aliqͣndo desartagine. aliqnͣdo dedanticula. qͦd sac¬
ficium coctum uocabatur. Sacͥficia alia ꝓpeccato erãt
alia ꝓdelicto. ꝓpeccato quidẽ ut peccatum expiaret᷑.
ꝓdelicto ut expiaret᷑ delictum. Peccatũ est qͣndo fit
qͦd fieri non debet. Delictum. ẽ. qnͣdo nõ fit qͦd fieri
oebet. Et uihis quidẽ omin b sacram̃ta ꝯstabant.

Expanded text:
stum vocabatur quod vel ex debito, vel sponte oblatum totum instum vocabatur quod vel ex debito, vel sponte oblatum totum incenlatum, partim cremabatur, partim reservabatur. Pacifica dicebantur quae sponte offerebantur, sive per gratiarum actionem, sive pro praecedentis voti adimpletione, sive pro voluntaria et spontanea devotione. Holocaustum aliqde pecoribus, aliquando de volatilibus. Oblatio aliquando de simila fiebat, quae dicebatur sacrificium crudum: aliquando de clibano, aliquando de sartagine, aliquando de craticula, quod sacrificium coctum vocabatur. Sacrificia alia pro peccalo erant: alia pro delicto; pro peccato quidem, ut peccatum expiaretur; pro delicto, ut expiaretur delictum. Peccatum est quando fit quod fieri non debet; delictum est quando non fit quod fieri debet. Et in his quidem omnibus sacramenta constabant.
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt quasi ad p̃parationẽ qͣndã ut quasi uestimẽta
quedam. eẽnt. ad cetera sacram̃ta tractanda.⁊ sc̃ificanda
omia que ad exornandũ cultũ duuinũ fuerant instituta.
It̾m sacram̃ta alia fuerunt. que scĩficabantur ad emũdã-¬
tionẽ alia que tractabant᷑ ad deuotionẽ. tc̃iaque exerce¬
bantur aduenerationẽ. Pma necessitatis. Secũda lͥitutis.
Tercia laudationis. Pma suscipiebant᷑ ad scĩficationẽ. Se¬
cunda tractabantur ad deuotionẽ. Tercia exercebant᷑
ad laudationẽ. It̾m sacram̃ta alia erant inreb quibdã
scificatis. alia in sacͥficiis ⁊ oblationib. alia in ninͥstĩis
diuinis. Sic res eq̾dem multis modis ad eidentiam
distingui pot̾. Saͥcͥficiũ dicebat᷑ qnͣdo de animalib fie¬
bat ĩmolatio. Oblatio autẽ aliarum quarũlibet rerũ
uocabatur. Sacͥfitiorũ tria sencrsunt lia eñi sunt ho.¬
locausta. alia simplicia sacͥfitiꝗ alia pacifica. Holocau.¬

Expanded text:
uasi ad praeparationem quamdam, ut quasi instrumenta quaedam essent ad caetera sacramenta tractanda et sanctificanda,omnia quae ad exornandum elementum divinum fuerunt instituta. Item sacramenta alia fuerunt quae sanctificabantur ad emundationem; alia quae tractabantur ad devotionem; tertia quae exercebantur ad venerationem. Prima necessitatis; secunda virtutis; tertia laudationis. Prima suscipiebantur ad sanctificationem; secunda tractabantur ad devotionem; tertia exercebantur ad laudationem. Iterum sacramenta alia erant in rebus quibusdam sanctificatis, alia in sacrificiis et oblationibus, alia in ministeriis divinis. Sic res eadem multis modis ad evidentiam distingui potest. Sacrificium dicebatur, quando de animalibus fiebat immolatio. Oblatio vero aliarum quarumlibet rerum vocabatur. Sacrificiorum tria sunt genera: alia enim sunt holocausta, alia simplicia sacrificia, alia pacifica. Holocau
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpta. quedam spĩtalit̾ adremediũ. quedã uͦ ad ob¬
sequiũ. quedã ad cultũ diuinũ. ꝑma ꝑtinẽt adpeccatorũ
remissionẽ. Secunda ad exercendam deuotionẽ. Tercia
ad colendam pietatẽ. ꝑma institurta fuerunt qͣsi ad ne¬
cessitatem. ut in eis homo scificaretur. qualis cͥcumcisio
fuit. ⁊ bostie ꝓ peccato. ⁊ pdelictio. ⁊ cetera. quedam sp̃i
talit̃ ad emundationẽ ⁊ remissionẽ instituta fuerunt.
Secunda autẽ quasi ad exercitationẽ fuerunt ꝓposita. ut
ineis deuotio fideliũ exerceret᷑. ⁊ m̃itum auget᷑. quales.¬
scilicet fuerunt bostie pacificorũ que offerebantur abinfi

Expanded text:
dium, quaedam vero ad obsequium, quaedam ad cultum divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem; secunda ad exercendam devotionem; tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis circumcisio fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et caetera; quaedam quae specialiter ad emundationem et remissionem instituta fuerunt. Secunda autem quasi ad exercitationem fuerunt proposita, ut in eis devotio fidelium exerceretur, et meritum augeretur: quales fuerunt hostiae pacificorum, quae off
Abbreviated transcription (Latin):
nissus. ẽ. ⁊ suam ⁊ alc̾ius intam ꝯseruare. Hic iubetur⁊
suam ⁊ altius uitam non ledere. Iustum. ẽ. enĩ ut inuia
uite corruptionẽ caueat. qui inpatͥa uitam incorrup¬
tam expectat. ⁊ qui iam uitam ꝑximi ꝑaꝑtam iuolẽ¬
tiam non oppͥmit. etiam ꝑfraudem occultam inbis
que adusum uiuendi data sunt ei non noceat. Et ñ
solum ipse non noceat ꝑse. sed neq nocentib nocere
uolentib sua auctoritate uel attestatione fidutiã aut
firmam̃tũ p̃stare nõ p̃sumat. Hoc eñi seq̃nti mãdato.
phibitur cum dicitur. Nonfalsum testimoniũ dices.
Et quia aboꝑe lesionis dui se cobibere non potest

Expanded text:
ervare, hic jubetur et suam et alterius vitam non laedere. Justum enim est ut in via vitae corruptionem caveat, qui in patria vitam incorruptam exspectat, et qui jam vitam proximi per apertam violentiam non opprimit, etiam per fraudem occultam in his quae ad usum vivendi data sunt ei non noceat; et non solum ipse per se non noceat; sed neque nocentibus neque nocere volentibus, sua auctoritate vel attestatione fiduciam aut firmamentum praestare praesumat. Hoc enim in sequenti mandato prohibetur cum dicitur: Non falsum testimonium dices . Et quia ab opere laesionis diu se cohibere non potest
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd iocasa mendatia. ⁊ sifalsita reatum non incidunt
leuitatis tam̃ culpam non euadunt. Est ad huc aliud
genus mendatũ. cum aliquis quasi causa humilitatis
mentiri uidet᷑. Ut pote cum se peccatorẽ dicit. nõ ita
sentit ut dicit. dequo uerissime dictũ. ẽ. quia cũ causa
bumlitatis quis m̃titur. s anteqmͣ mentiret᷑ peccator
nõ erat. mentiendo efficitur qͦd ñ erat. quia qui peccato¬
rem se dicit. ⁊ ita non credit ueritas in illo ñ . ẽ. Est ali¬
ud genus mñdatũ cum ꝑsalute uel uita alt̾iuis ꝯseruan

Expanded text:
quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levitatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa humilitatis quis mentitur, si antequam mentiretur peccator non erat; mentiendo efficitur quod non erat, quia qui peccatorem se dicit, et non ita credit, veritas in eo non est. Est aliud genus mendacii cu
Abbreviated transcription (Latin):
diffinendũ putant. Mendatiũ ẽ falsa significatio cum
uoluntate fallendi. que uel p̃sentialit̾ adẽ. uel postea
ad uenit. Nam si quis alt̾i ꝑmit̾tet se aliqͥo daturum
habens uoluntatẽ dandi. cum ꝓmitt̾et se aliqͥd dat᷑ũ
postea uero mutata uoluntate. dare nollet m̃datiũ
ẽẽt. nõ quia inꝑmissione cor duplex fuit. s qͥa ꝓmittẽs¬
cor postea duplicauit. Sic gͦ intelligi potest qͦd dictũ ẽ.
Mendatiũ. ẽ. significatio falsa .i. oratio. uel locutio ꝑ ꝙͣ
ille qui loquitur auditor falsum significare intendit
⁊ putat. Nam ⁊ siuerũ sit .i. ita sit ut dicit. m̃tit᷑ tam̃
ille qui loqͥtur cum opinione ⁊ intentione fallendi.
Iocosa mendatia. & ironie. ⁊ ꝑabole. mendatia nonsunt.
Auoquin scĩ rep̃hensibilis in uenirent᷑. quimꝑabolis. ⁊
batur adturbas. quas utiq insermone suo non assũp¬
lisset siullum in eis mendatiũ ꝯstaret. Hoc solũ int̾. ẽ.

Expanded text:
diffiniendum putant. Mendacium est falsa significatio cum diffiniendum putant. Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nam si quis alteri promittens se aliquid daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata voluntate dare nollet, mendacium esset, non quia in promissione cor duplex fuit, sed quia qui promisit postea cor duplicavit. Sic ergo intelligi potest quod dictum est. Mendacium est significatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. Nam, etsi ita sit ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et ironiae, et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehensibiles invenirentur, quia in parabolis et  loquebatur ad ipsas turbas, quas utique in sermone suo non assumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓhibens .xͨ. dicit. quia quioq mulierẽ ad ꝯcupiscendũ
eam iam mecbatus. ẽ. in corde. Omnẽ illicitam ꝯcupis.¬
centiam tam amime qmͣ corꝑi ꝯtradicens.
Gartũ p̃ceptũ. ẽ. Non furtum facies. furtũ acipit᷑
in hoc loco ꝓqualibet illicita usurpatione rei
aliene siue occulta sunt. siue manifesta. Qui eñi furtũ
ꝓhibuit rapinã nõ ꝯcessit. cum sit maiꝰ peccatũ ut tes¬
tant᷑ scĩ aꝑte ⁊ uiolent̾ raꝑe qmͣ occulte subtrahere.
quia maiꝰ odium ⁊ iram excitat. Subfurto etiam opre¬
henditur usura
Sintũ p̃ceptũ secunde tabule. ẽ. Non falsũ testi.¬
moniũ dices. Ut gͦ melius liqueat. qͥd sit falsum
testimoniũ altiꝰ incipiendũ. ẽ .i. amendatio. Aliud. ẽ. eñ
simplex m̃datium. infalso testimonio. aliud in ꝑuirio
aliud inuoto. dum aliquis uouet qͦd nõ soluit. de qͥb
om̃ib dicendũ. ẽ. pͥmũ autẽ de simplici m̃datio. qͣ ꝓpt̾̃
ponenda ẽ. descͥptio mendatii. Quidam m̃datiũ sic

Expanded text:
 dicit: Quicunque viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo ; omnem illicitam concupiscentiam tam animae quam corporis contradicens. Quartum praeceptum est: Non furtum facies . Furtum accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpatione rei alienae, sive occulta sive manifesta. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non concessit, cum sit majus peccatum ut testantur sancti aperte et violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. Sub furto etiam comprehenditur usura. Quintum praeceptum secundae tabulae. Non falsum testimonium dices . Ut ergo melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, quidam mendacium sic
Abbreviated transcription (Latin):
ecundum p̃ceptũ non occides. Conuenient̃ sane
cui inp̾cedenti mandato. uite longeuitas ꝓmittit᷑
hic nec alienam uitam extinguat ꝓhibetur ut hoc ex
caritate dei sit. qͦd pͥncipium suũ honorans ad uitam
que finem nescit inhiat. hoc uero excaritate proximi.
qͦd ad uite aliene fine nullo crudelitatis odio serelaxat.
Deinde sequitur tc̃ium p̃ceptum. Non mechab̃is. ⁊ qͣrtũ
non furtũ facies. Non mechab̃is hoc ꝑtinet aduitã ꝓpͥã.¬

Expanded text:
Secundum praeceptum est: Non occides . Convenienter sane cui in praecedenti mandato vitae longaevitas promittitur, hic ne alienam vitam exstinguat prohibetur, ut hoc ex charitate Dei sit, quod principium suum honorans, ad vitam quae finem nescit inhiat; hoc vero ex charitate proximi quod ad vitae alienae finem nullo crudelitatis odio se relaxat. Deinde sequitur tertium praeceptum: Non moechaberis; et quartum: Non furtum facies . Non moechaberis, hoc pertinet ad
Abbreviated transcription (Latin):
mechatus. ẽ. incorde suo. In hoc fuit sermonis ꝯpletio.
P̃cepta gͥ adtempus suꝑ addita elem̃ta fuerut. p̃cepta
de calogi exordia. p̃cepta nourtestam̃ti sermo pͥma ex
institutione discipline. Secunda ex ueritate nature
Tercia exꝑfectione grẽ. P̃cepta immobilia naturalit̃
pͥora sunt. sed pp̃cepta mobilia. sicut dictum ẽ. signifi.¬
catione p̃cedunt. quia in eis pͥmũ bonitas formatur. que
postea in illis inchoatur.⁊ nouissime ꝑgrãm ꝯsumat᷑.
Dep̃ceptis suꝑ additis ⁊ mobilib que dam etiam nunc
seruantiam ieiuniorũ. ⁊ alia quedam que cum suꝑi-¬
orib temꝑib fuerunt instituta. ⁊ ea potissimũ que

Expanded text:
moechatus est in corde suo , etc. In hoc fuit sermonis completio. moechatus est in corde suo , etc. In hoc fuit sermonis completio. Praecepta igitur ad tempus, superaddita, elementa fuerunt. Praecepta decalogi, exordia. Praecepta Novi Testamenti, sermo. Prima ex institutione disciplinae; secunda ex veritate naturae; tertia ex perfectione gratiae. Praecepta immobilia naturaliter priora sunt. Praecepta mobilia sicut dictum est, significatione praecedunt; quia in eis primum bonitas formatur, quae postea in illis inchoatur; et novissime per gratiam consummatur. De praeceptis superadditis et mobilibus quaedam etiam nunc servantia jejuniorum; et alia quaedam quae cum superioribus temporibus fuerunt institut
Abbreviated transcription (Latin):
exordii sermonis dei significatã notamꝰ. Sunt enĩ tͥa hec
elem̃ta exordia. sermo. Inelem̃tis sonus. ẽ s sensus non. ẽ.
Unde nec exordiũ dicit᷑. quia sensus ineis ñ incipit. dictio¬
nes exoroia sensus non sunt. Unde ⁊ dictiones uocantur
quasi iam aliquid dicentes. ⁊ pͥme partes orationis quia
pͥncipium intelligentie abeis oritur. Inelem̃tis gͦ sonꝰ ẽ.¬
& sensus non ẽ. In exordio sensus ẽ. s ꝯpletus ñ.ẽ. Insermo¬
ne sensus. ẽ. ⁊ ꝑfectus. Uide tͥa hec in scͥptura deisimilia
Dixit scͥptura carnẽ cum sanguine non ꝯmeditis. hoc ẽ.
elem̃tũ. Subiunxit postea. Non occides hoc. ẽ. exordiũ
Postea ꝯpleuit. ⁊ iram phibens hoc ẽ. sermo. Item dixit.
Carnẽ porcinã ñ edendã. In hoc fuit elem̃tũ. Addidit
pꝰ hec ñ mechab̃is. In hoc fuit exordium. Nouissime appo-¬
suit. Siquis uidit mulierẽ ad ꝯcupiscendã eam iam

Expanded text:
exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: elementa, exordia, sermo. In elementis sonus est, sed sensus non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium intelligentiae ab eis oritur. In elementis ergo sonus est, et non sensus; in exordio sensus est, sed completus non est; in sermone sensus est, et perfectus. Vide tria haec in Scriptura Dei similia. Dixit Scriptura: Carnem cum sanguine non comedetis ; hoc est elementum. Subjunxit postea: Non occides , hoc est exordium. Postea complevit etiam iram prohibens, hoc est sermo . Item dixit carnem porcinam non edendam , in hoc fuit elementum. Addidit post hoc: Non moechaberis , in hoc fuit exordium. Novissime apposuit: Si quis viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑm̃datiũ ueritatẽ extinguit in suo cordo. Potest enĩ
sa salutis nr̃e sine utilitatis aliene ratio exposcit. Lõ¬
ge enĩ aliud.ẽ. qͦd uerũ est tacere. atq aliud qͦd falsũ
ẽ. asserere. Ipsa quippe ueritas dicit. Nulta habeo uo¬
bis dicere s non potestis portare mͦ. Quod utiq non
dixisset. siueritatem tacere semꝑ culpa eẽt.
alsitatis testimoniũ ÷ cum quis
art̾ius iñ datio deueritate testimoniũ ꝑibet. Qui
non solũ m̃tiendo reus efficit᷑. s quia etiam ipsũ men.¬
datium ꝯtrauerrtatẽ patrocinari conatur. Qͦd quidẽ
si sciens fecerit. dampnabilis omĩno malitia ẽ. si autẽ
ignorans rep̃bensibilis negligentia. non omne iuram̃¬
tum malũ ẽ. ⁊ tam̃ om̃e iuram̃tũ teste ueritate a
torũ que in lege scͥpta ꝯtinent᷑. dicentia quidẽ ad ext̾iorẽ
ꝯuersationem ⁊ simul apta adspũalẽ significationẽ. In
his gͦ omnib illam qmͣ apłs posuit discretionẽ in elem̃tis

Expanded text:
dacium veritatem exstinguit in suo corde. Potest tamensa salutis nostrae sive utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est tacere, atque aliud quod falsum est asserere. Ipsa enim veritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo ; quod utique non dixisset, si veritatem tacere semper culpa esset. Falsum testimonium est cum quis alterius mendacio de veritate testimonium perhibet, qui non solum mentiendo reus efficitur, sed quia etiam ipsum mendacium contra veritatem patrocinari conatur; quod quidem si sciens fecerit damnabilis omnino malitia est; si autem ignorans, reprehensibilis negligentia. Non omne juramentum malum est, et tamen omne juramentum teste veritate a torum quae in lege scripta continentur, decentia quidem ad exteriorem conversationem, et simul apta ad spiritualem significationem. In his ergo omnibus, illam quam Apostolus posuit discretionem in elementis
Abbreviated transcription (Latin):
ad dm̃. postqm sequit᷑ secunda tabula de his que spec¬
tant ad proximũ. Pmum gͦ p̃ceptu ẽ secunde tabule
in quo tibi p̃cipitur ut bonores pͥncipium tuu ut longe.¬
uam tuam uitam habere posses. qm̃ qui non bonorat
eum aquo.ẽ. dignus. ẽ. ut re tinere non possit idqͦd.ẽ.¬

Expanded text:
ad Deum. Postquam sequitur secunda tabula de iis quae specad Deum. Postquam sequitur secunda tabula de iis quae spectant ad proximum. Primum ergo praeceptum secundae tabulae est, in quo tibi praecipitur, ut honores principium tuum, ut vitam longaevam habere possis, quoniam qui non honorat eum a quo est, dignus est ut retinere non possit id quod e
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptorum dei sine osideratione transire ñ oportet.
Nam si ordo uiuendi. ẽ. utiq ⁊ ordo p̃cipiendi. ꝓmũ gͦ
attende qͦd dicitur tͥ ut adores dm̃ tuum. & seruias illi.¬
hoc ẽ. pͥmũ p̃ceptum. In adoratione agnosce fidem.
Inseruitute intellige bonam oꝑationẽ. Post hec secũ¬
dum p̃ceptũ sequit᷑ ut nom̃ dei tui inuanũ ñ assumas.
quatinus uerbũ ueritatis in ore tuo sit. ꝓpt̾ ueritatẽ.
ut post fidem cordis sequatur ꝯfessio oris. Pmũ de¬
uotio ad bonam ꝯscientiam postea exemplum oꝑis
ad bonam famam. Nouissime uerbum p̃dicationis
ad doct᷑nam deinde sequit᷑ t̃cium p̃ceptum. ⁊ dicit᷑
tibi ut sabb̃m obserues. hoc. ẽ. m̃tis quietẽ custodias
ut nonꝑturbaris exaduersis foris. adueni occurẽtib
ꝑueritate. sed dicas. eẽ. pacificus etiam int̾ illos. qui pa¬
cem oderunt. p̃dices ueritatem ⁊ non obmittes carita¬
tem. Hec sunt tͥa p̃cepta pͥme tabule debis que ꝑtinẽt

Expanded text:
ceptorum Dei sine consideratione transire non oportet. Nam si ordo vivendi est, est utique et ordo praecipiendi. Primum ergo attende quod dicitur tibi, ut adores Deum tuum, et serhoc est primum praeceptum. In adoratione agnosce fidem, in servitute intellige bonam operationem. Post haec secundum praeceptum sequitur: Ut nomem Dei tui in vanum non assumas, quatenus verbum veritatis in ore tuo sit propter veritatem, ut post fidem cordis sequatur confessio oris. Primum devotio ad bonam conscientiam, postea exemplum operis ad bonam famam, novissime verbum praedicationis ad doctrinam. Deinde sequitur tertium praeceptum, et dicitur tibi, ut Sabbatum observes, hoc est mentis quietem custodias, ut non perturberis ex adversis foris occurrentibus pro veritate. Sed discas esse pacificus etiam inter illos qui pacem oderunt, praedices veritatem, et non omittas charitatem. Haec sunt tria praecepta primae tabulae, de iis quae pertinent
Abbreviated transcription (Latin):
scientie boni & mali. & fluiuus egrediebat᷑ de loco uoluptatis
adirrigandũ ꝑadisum. qui inde cdiundit᷑ in. iiii capita. Pa¬
tet gͦ qͣnte amenitatis locus ille fuit. in quo natura hominis
adbuc acoruptione aliena foueri ac nit̾ri debuit. quifontibꝰ
ac fluminibꝰ irriguus. arborib om̃s generis fronapiosus ce
nemorosus fructu tam pulcro aduis endũ quam suaui aduescen¬
aum refertus p̃dicatur. de ligno uite. de ligno nire uite
Biint̾cet᷑a deidona ad iocunditatẽ uite humane p̃ꝑata.
etiam illud mirandũ ꝯmemoratur qͦd lignũ ibi uite ẽe.
dicitur cuiꝰ uirtus tam mirabilis funsse ꝑhibet᷑. ut cͥunctis tẽpisꝰ
sumptũ. uitam corꝑalem in homine. qmͣ du ipse homo illo
uteretur nonsolum amorte. sed abomĩ etiam defectu illesam
custodire potuisset.

Expanded text:
mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulchro ad videndum quam suavi ad vescendum refertus praedicatur. CAP. XXXI. De ligno vitae. Ubi inter caetera Dei dona ad jucunditatem vitae humanae praeparata, etiam illud mirandum commemoratur quod lignum ibi vitae esse dicitur, cujus virtus tam mirabilis fuisse perhibetur, ut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte, sed ab omni etiam defectu illaesam custodire potuisset.
Abbreviated transcription (Latin):
factum. ẽ. ut bonũ nr̃m totum. eẽt. ab uno. & totum mnu¬
no & unũ. Oreatori debemus qͦd sumus. saluator quod
repati sumus. Hec sunt gͦ auo que sidei ꝓposita sunt cre¬
dentia. creator & saluator. aque ꝓtinent adcreatore. ar¬
⁊ que ꝑtinent adsaluatorẽ. ẜe.t. altera pars. Inpͥma par

Expanded text:
factum est, ut bonum nostrum totum esset ab uno, et totum in ufactum est, ut bonum nostrum totum esset ab uno, et totum in uno, et unum. Creatori debemus quod sumus, salvatori quod reparati sumus. Haec ergo sunt duo quae fidei proposita sunt credenda, creator et salvator, et quae pertinent ad creatorem et quae pertinent ad salvatorem similiter.
Abbreviated transcription (Latin):
Seritur etiam que res adfidem ꝑtineant. quas credere
oportet eum qui fidelis uire nominatur. Nam si fides¬
apprebenderȩ illa qua aliqͥd creditur hoc modo. ut quicre.¬
dit fide illa ficdelis non dicatur. presentis ꝓpositi non ẽ. sine
om̃is homo inhac uita uiuens. sicut habet quedam que per
expientiam sentiat. ita quedam etiam habet que non uisa
nec exꝑta sola ficiei credat. Fidem tantũ que indm̃. ẽ. nequaꝙͣ
habere poͣtest. uisi qui illa credit. que credendo & amando
honio dm̃ ꝓmeretur. hec sunt gͦ que adfidem ꝑtinere dicũt.
que credendo homo fidelis nominatur. Que uero ista sinit si
ciligent᷑ in qͥuimus. induob hec pͥncipalit ꝯstare inuenimꝰ
Sunt eñ queddam duo. & hec duo mino sunt. & unũ sunt
duo bec. Oreator s saluator duo sunt nomina: Eres una.
Tam̃ alud sonat creator aliud saluator. Oreator quia fec̃
nos. saluator quia redemit nos. Pͥmũ non eram̃. s facti su¬
nis. postea ꝑieramus & redempti sumus. & ab imo utr iny

Expanded text:
eritur etiam quae res ad fidem pertineant, quas credere oportet eum qui fidelis jure nominatur. Nam fides illa qua aliquid creditur hoc modo ut qui credit fide illa, fidelis non dicatur; praesentis propositi non est. Sine d omnis homo in hac vita vivens, sicut habet quaedam quae per experientiam sentiat, ita quaedam etiam habet quae nec visa nec experta, sola fide credat. Fidem tamen quae in Deum est nequaquam habere dicitur, nisi qui illa credit quae credendo et amando homo Deum promeretur. Haec sunt ergo quae ad fidem pertinere dicuntur quae credendo homo fidelis nominatur. Quae vero ista sint si diligenter inquirimus, in duobus haec principaliter constare invenimus. Sunt enim quaedam duo, et haec duo in uno sunt; et unum sunt haec duo. Creator et salvator duo nomina sunt et res una; tamen aliud notat creator, aliud salvator. Creator quia fecit nos, salvator quia redemit nos. Primum non eramus et facti sumus; postea perieramus et redempti sumus, et ab uno utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
mus redemptionẽ insacram̃tis eus redemptionis p̃para¬
tionẽ. Pma pars fidei spectat addebitũ nature. Secũda
pars fidei spectat. ad debitum grẽ. Iua credere debemꝰ.
quia ꝑnaturã ꝯditisumꝰ. ista credere debemꝰ. quia ꝑ
grãm reꝑati sumus.

Expanded text:
mus redemptionem; in sacramentis ejus redemptionis praeparamus redemptionem; in sacramentis ejus redemptionis praeparationem. Prima pars fidei spectat ad debitum naturae; secunda pars fidei spectat ad debitum gratiae. Illa credere debemus, quia per naturam conditi sumus. Ista credere debemus, quia per gratiam reparati sumus.
Abbreviated transcription (Latin):
Inpͥma parte adfidem ptinet ꝯfiteri unum creatorẽ. & abeo
facta sunt. ẽẽ. omĩa que habent. eẽ. Insecunda parte ad sidẽ
des inter creatorẽ & creaturã. ita discernere debet. ut &¬
unicuiq horum qͦd suum. ẽ. tͥbuat. & uicissim alt̾ius ꝓpͥeta¬
tem mnalt̾um non trans fundat .i. ut ne creature attͥbuat
creatoris maiestatem. nec creatori ascͥbat creature infirmi¬
tatem. nec dm̃ ꝯcludat temꝑe. nec creaturã tendat et̾uitate.
cernit recte be̾ne diuidit & non peccat. Si uero inquoli¬
bet horum delinquit᷑. fides sana necẽe. ẽ. det̾ntũ patiat᷑.
Nam illi qui creaturam ꝓdeo colentes gemino errore de cep¬
ti. uel creaturã etñam. uel dm̃ temporalẽ. ẽẽ. crediderunt.
gentilium qͣmuis inter creatorẽ & opus suũ recte discer¬
nerent. nequaqm tam̃ fideles appellandi sunt. quia fiiẽ
de saluatore non habuerunt. Sequunt᷑ gͦ deũ. eaque
insecunda parte posuimꝰ. ubi pͥmũ insaluatore agnosci.¬

Expanded text:
a parte ad fidem pertinet confiteri unum creatorem, et ab eo facta esse omnia quae habent esse. In secunda parte ad fidem des inter creatorem et creaturam ita discernere debet ut unicuique horum quod suum est tribuat; et vicissim alterius proprietatem in alterum non transfundat, id est nec creaturae attribuat Creatoris majestatem; nec Creatori ascribat creaturae infirmitatem, nec Deum concludat tempore, nec creaturam extendat aeternitate. cernit recte dividit, et non peccat. Si vero in quolibet horum delinquitur, fides sane necesse est ut detrimentum patiatur. Nam illi qui creaturam pro Deo coluerunt gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse crediderunt; gentilium quamvis inter Creatorem et opus ejus recte discernerent; nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem de Salvatore non habuerunt. Sequuntur ergo deinde ea quae in secunda parte posuimus, ubi primum in Salvatore agnosci
Abbreviated transcription (Latin):
est equitatis. Iusticia est potestatis. quia sine iniusticia ucet
facienti siuelit quod eius potestati debetur. Iniusticia equi-¬
tatis. ẽ. que retͥbuitur pacienti etiam si nolit. qͥd eius merito
debetur. Qumgͦ punit ds̃ peccatorẽ iuste facit. quia eiꝰ po¬
testati debetur. ut hoc possit siuelit & iuste punitur qͦd pa¬
titur. quias meritũ suũ ei retͥbuitur qͦd eiꝰ merito debetur.
& ẽ. illi potestas iusta qua ds̃ iusta fe̾cit: & ipse iustus ẽ. Hic
retͥbutio equel qua peccator iuste patitur. quia tam̃ ipse ñ
est iustus. sed pena eius iusta. ẽ. Oum gͦ ds̃ iustificat pecca¬
torem recte agit. & iustus ẽ. iustitia potestatis. quia ei hoc
licet. qui uero iustificatus iustus. ẽ. iusticia qmͣ accipit. sed
non in eo qͦd contra meritum suũ accipit. sed tam̃ inustus ẽ.
quia non facit ipse qͦd accipit. quia ꝑse non accipit s pati
facit. & est iustus qui accipit iusticia qmͣ accipit. nõ tam̃

Expanded text:
cet facienti si velit quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est qua retribuitur patienti etiam si nolit quod ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit; quia ejus potestati debetur ut hoc possit si velit, et juste punitur qui patitur; quia secundum meritum suum ei retribuitur quod ejus merito debetur, et est illic potestas justa qua Deus juste facit et ipse justus est. Et hic retributio aequa qua peccatorejus justa est. Cum vero Deus justificat peccatorem juste agit, et justus est justitia potestatis qua ei hoc licet. Qui vero justificatur justus est justitia quam accipit, sed non in eo quod contra meritum suum accipit; sed tamen injustus non est, quia non facit ipse quod accipit, quia per se non accipit, sed patfacit: et est justus qui accipit justitiam quam accipit, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
spa̾tsim propterta qua itetato eadem stilo ee primere
molestumi ł superfluum uidebat᷑ inserui Inquibust
forte strmo sunplior celortm dictatinus seruart non po¬
tũie: ñ inultum in terẽt putaui ead̾em ueritate constã
us negugentius dielassem ue pote nondum ad hut opif
tune arbitratꝰ eitis mocdi minima uel annutata nnori

Expanded text:
am propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eademus negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuritunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in noti
Abbreviated transcription (Latin):
N hoc tamen dignitatẽ sequentiũ indubitant᷑ p̃ferimus. quod
illa & uisibilia & signa uisibiliũ fuerunt. ista uero cum sint
ipsa quidem uisibilia tam̃ modo inuisibilis gr̃ẽ signa & sacra-¬
menta existunt. Ideo sacrait̃ita grẽ pͥmum ꝑ benedictionẽ uir¬
tutem inse scĩficationis suscipiunt. Ac de inde qͣm ꝯtinent in
se scĩficationẽ ꝯferunt. ut sint exsc̃ĩficatione scĩficantia. atq
hec ex sua sibio celitus indita scĩficatione ꝯferant. quod illa
ꝑhec ex sola horum significatione ꝯferre ꝯsueuerant. Passio
namq saluatoris que pͥmo loco sacramenta grẽ ad effectum
sauitis scĩficat. mediantib istis etiam illa pͥoris temꝑis sacra-¬
menta scĩficabat. ut eadem. ẽet. salus. & his qui recta fide sig¬
na futurorũ millis uenerati sunt. & bis qui effectum salutis in

Expanded text:
ignitatem sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia, et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint ipsa quidem visibilia, tantummodo invisibilis gratiae signa et sacramenta existunt. Ideo sacramenta gratiae, primum per benedictionem virtutem in se sanctificationis suscipiunt, ac deinde quam continent in se sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque haec ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant, quod illa per haec ex sola horum significatione conferre consueverant. Passio namque Salvatoris quae primo loco sacramenta gratiae ad effectum salutis sanctificat, mediantibus istis etiam illa prioris temporis sacramenta sanctificabat, ut eadem salus esset, et his qui recta fide signa futurorum in illis venerati sunt, et his qui effectum salutis in
Abbreviated transcription (Latin):
hec autẽ t̾ui affectõnes. quedã adherentes ꝑsone & cͥca ipsã
ex istentes inueniant᷑. ñ ẽ. omĩno ei ꝓpͥũ. eẽ. ꝑͣ.s in eẽ. tm̃. Cũ
Autẽ que indeo sunt. aliud ab ipso. cẽ. non possunt. nec quasi
accidentia. ut affectiones. ex temꝑe mutabiles. aut separa¬
biles natura. in ꝯmutabilis eẽntie. & ci idem sit dotũ. eẽ. ꝙ
est ꝯuenire. tria ineo ueracit̾ p̃dicant᷑. & tͥbus unĩ. ee. & ppͥ¬
um idem. eẽ.& et̾nũ & ꝑfectũ aserit᷑. & dũr tria. tres ꝑsone¬
& non tres eẽntie. quia natura. in tͥbus est ꝑfecta singulis
& tbus indiusa. Et ideo dicunt᷑ ꝑsone singule. qͥaas siri.
& unus ds̃. tres quia una deitas intbus.

Expanded text:
haec autem tantum affectiones quaedam adhaerentes personae et circa ipsam haec autem tantum affectiones quaedam adhaerentes personae et circa ipsam existentes inveniantur; non eantem quae in Deo sunt aliud ab ipso esse non possunt, quasi nec accidentia aut affectiones ex tempore mutabiles sive separabiles natura incommutabili essentiae, et cui idem sit totum esse quod est: Convenire tria in eo veraciter praedicantur, et tribus unum esse; et proprium idem esse aeternum et perfectum asseritur. Et dicuntur tria tres personae, non tres essentiae; quia natura in tribus est perfecta singulis, et tribus indivisa. Et ideo dicuntur personae singulae, quia Deus sunt et unus Deus tres, quia una deitas in tribus.
Abbreviated transcription (Latin):
& pulsat mentẽ ꝓfundo rerũ caligantiũ. Et exit q̃o
& int̾rogant se ipsam ratio qr̃ tͥa illa que in deitate reꝑta sũt
ꝑsone dicant᷑. cum intͥnitate illa que insemet ipsa pͥma mens
repperit. tria similit̾ inuenta sunt. ne tam̃ tres ꝑsonas inse mẽ¬
tem rõnalem ꝯtinere. aut tͥbus ꝑsonis ꝯstare animũ rõnalis
ꝯsideratio patiatur. Et diligent̾ ꝯquirit ratio qr̃ itasit. cũ
nec ita. ẽẽ. dubitare liceat. nec quomͦ sit facile scire possit.
Et non uidet aliquid exeo. quod totũ ñ uidet. nec ignorare
ꝑmittitur. qͦd ñsinit apprehend̾e. Uidet enĩ qm̃ qui in m̃¬
te non sunt. ñ uere idem sunt. qͦd ÷ ipsa mens. Separant᷑ enĩ
am̃te hec aliqũ. & cũ affui̾nt recedunt. & redeunt it̾m cũ ã¬
bierunt. & uariant᷑ cͥca ipsam. ne uere idem sunt cũ ipsa. sed
quasi affectionis quedã. & forme ipsuis quibꝰ ñsit hoc aliqͥd
eẽ. s ad eẽ. tm̃ ei. qͦd.ẽ. hoc aliqͥd. Itaq cum sit homo ipsa ꝑ.

Expanded text:
 pulsat mentem profundo rerum caligantium; et exit quaestio et interrogat seipsam ratio, quare tria illa quae in Deitate reperta sunt personae dicantur; cum in trinitate illa quam in semetipsa primum mens reperit tria similiter inventa sint, nec tamen tres personas in se mentem rationalem continere, aut tribus personis constare animam rationabilis consideratio patiatur. Et diligenter conquirat ratio quare ita sit, cum nec ita esse dubitare liceat, nec quomodo sit facile sciri possit. Et tamen videt aliquid ex eo quod totum non videt, nec ignorare permittitur quod non sinitur apprehendere. Videt enim quoniam quae in mente sunt non vere idem sunt quod est ipsa mens. Separantur enim a mente haec aliquando; et cum adfuerint recedunt, et redeunt iterum cum abierint et variantur circa ipsam, nec vere sunt idem cum ipsa, sed quasi affectiones quaedam et formae ipsius, quibus non sit hoc aliquid esse, sed ad esse tantum ei quod est hoc aliquid. Itaque cum sit homo ipse persona,
Abbreviated transcription (Latin):
habet. iusticia necesitatẽ. Sic gͥ ds̃ de massa generis
humani quosdam ad saluationẽ assumens iusticia.u¬
titur debite potestatis. quosdam uͦ ad ꝑditionẽ deserẽs
iusticia utitur uicite equitatis. Iui debito suo. Hic deme¬
rito nr̃o. Si uero eos quos nunc ad saluationẽ assumẽs
desereret. iniusticia non. eẽt. qm̃ secundũ merita sua reciꝑẽt
iusticiam equitatis. Si autem eos quos nunc desit assum̃et
similit̾ iniusticia non eẽt. quia ineorũ saluatione ut̾et᷑ iusticia

Expanded text:
habet, justitia cogens necessitatem. Sic igitur Deus de massa generis humani quosdam ad salvationem assumens justitia utitur debitae potestatis, quosdam vero ad perditionem deserens, justitia utitur licitae aequitatis. Illic de debito suo, hic de merito nostro. Si vero eos quos nunc ad salvationem assumit desereret injustitia non esset, quoniam secundum merita sua reciperent justitiam aequitatis. Si autem eos quos nunc deserit assumeret, similiter injustitia non esset; quia in eorum salvatione uteretur justitia
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ posita sunt currentem considerare quałr mens huma-¬
na que tam longe adeo ẽ tanta de deo poterit comp̃hendere
uel rõne ꝓͥa directa. uel rełone diuina adiuita. Et pͥmum usq qͦ ipsa
humana rõ ex insito sͥ lumine u̾itatis ꝯualuerit dignum est ꝯsidã¬
tione. ne sił totum homini det᷑ negare conuncamur gram̃. aut si tol¬
lat᷑ totũ ignorantiã excusare. Itaq utrumq modum humane in¬
uestigationis ordine ꝓseqͣmur. quo rõ hominis. uel ꝑse directa. uel ab

Expanded text:
posita sunt currentem considerare, qualiter mens humana quae tam longe a Deo est, tanta de Deo potuerit comprehendere, vel ratione propria directa, vel revelatione divina adjuta. Et primum usquequo ipsa humana ratio ex insito sibi lumine veritatis convaluerit, dignum est consideratione; ne si vel totum homini detur negare convincamur gratiam, aut si tollatur totum ignorantiam excusare. Itaque utrumque modum humanae investigationis ordine prosequamur, quo ratio hominis vel per se directa vel ab
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ nec redens impotentẽ. aut minꝰ potentẽ nec solũ potñtẽ s etiã
om̃ipotentẽ. Non gͦ qͥa solus h ẽ pat̾. solus hẽe dicebat᷑ .s. qͥa minꝰ ħ
eẽ solus pater putabat᷑. Rursum cũ dicet scͥpt᷑a filiũ dm̃. ne pu-¬
taret hõ qͥ huãna nou̾at diuina ñ nou̾at in inorationẽ qͣndã sen
s̾ intelligentie ẽẽ infilio. qͣsi ad huc infra ꝑfectionẽ etatis ⁊su¬
mate. addidit sapientẽ. ñ qͥa singłiter ħ ipse erat. qͦd et̃ cõmune
nomen inflationis ⁊ timoris. & cõsternebat᷑ escĩa humana addm̃
ꝓ rigore & crudelitate. & sub sequuta ẽ scͥpta. ⁊ tẽꝑauit dictũ¬

Expanded text:
um potentem, sed etiam omnipotentem. Non ergo quia solus hoc est Pater, solus hoc esse dicebatur; sed quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum diceret Scriptura Filium Deum, ne putaret homo qui humana noverat, divina non noverat, minorationem quamdam sensus et intelligentiae esse in Filio, quasi adhuc infra perfectionem aetatis consummatae, addidit sapientem; non quia singulariter hoc ipse erat quod esse commune nomen inflationis et tumoris; et consternebatur conscientia humana ad Deum pro rigore et crudelitate; et subsecuta est Scriptura, et t
Abbreviated transcription (Latin):
ẜ cõmunionẽ nat᷑ȩ erant. Nominandus erat in tͥnitate pat̾ & filius.
.ẜ aliqͥd tm̃ simile erat in toto similit̾ dicendũ erat. Et c̾auit pru¬
dentia eloqͥi sacri. ne plena similitudo credẽt᷑ int̾ disparia si in
ditate pat̾ pͥor. aut filiꝰ pꝰterior d̾ret᷑. Sicii. se in hominib nat᷑a ht̃.
ut pat̾ ẽẽ ñ possit qͥ ñ fuerit pͥor filio. neq filiꝰ qͥ patre p̾terior ñ sit.
ideo patͥ potñtia assignata ẽ sapientia filio ñ qͥa magis erat. s qͥ a
minꝰ ẽẽ c̾di pot̾at. Dixãt enĩ scͥpt᷑a scã. qͥa ds̃ pater ẽ. & audiuit ħ¬

Expanded text:
 communionem naturae erant. Nominandus erat in Trinitate Pater et Filius;  quod secundum aliquid tantum simile erat, in toto similiter dicendum erat. Et cavit prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic enim se in hominibus natura habet ut Pater esse non possideo Patri potentia assignata est, et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minus esse credi poterat. Dixerat enim Scriptura sancta quod Deus Pater est; et audivit
Abbreviated transcription (Latin):
UIS Quis ad diuina scͥpturarum lectionem eru-¬
diendus accedit. pͥmũ considerare debet que sit
materia cͥca qͣm uersat᷑ earum tͣctacio. Quia si
rerum illõꝵ deqͥb scͥptura facta ẽ. noticiã hũit. facilius post¬
modũ dictoꝵ eiꝰ ueritatẽ siue ꝓfunditatẽ ꝑspiciet

Expanded text:
uisquis ad divinarum Scripturarum lectionem erudiendus accedit, primum considerare debet quae sit materia, circa quam versatur earum tractatio; quia, si rerum illarum de quibus scriptura facta est notitiam habuerit, facilius postmodum dictorum ejus veritatem sive profundi
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓuidentia. Scĩa existenti um. p̃se̾ntia fut᷑or. Disp̃o fa¬
ciendoꝵ. p̃destinatio saluandoꝵ. Puidentia subtor. Et cotum hu¬

Expanded text:
et providentia. Scientia existentium, praescientia futurorum, dispositio faciendorum, praedestinatio salvandorum, providentia subjectorum. Et totum hoc u
Abbreviated transcription (Latin):
ut mali fierent. auersi abono in quo erant. & similit̾ motu uo.¬
luntatis factum. ẽ. ut boni ceñt ꝯuersi abono in quo erant. ad
bonũ inquo ñdũ erant ꝓpt̾ea in motu rationalis uoluntatis om̃e
meritum constabat uel boni uel mali erant. Illic gͦ & bonũ &¬
malum querendũ. ẽ. ubi iusticia & culpa. ẽ. qm̃ iustitia bonũ. ẽ¬
& culpa malum. & ipsa culpa nec uoluntas erant. qm̃ uolũtas
malum non erant. qm̃ adeo data erat. nec motus uoluntatis
malum erat. qm̃ exuoluntate erat. & uoluntatis erat. qm̃ aliqͥd¬
& bonum erat

Expanded text:
 aversi a bono in quo erant; et similiter motu voluntatis factum est ut boni essent conversi a bono in quo erant ad bonum in quo nondum erant, propterea in motu rationis voluntatis omne meritum constabat quo vel boni vel mali erant. Illic ergo et malum bonum quaerendum est ubi justitia et culpa est, quoniam justitia bonum et culpa malum est. Et ipsa culpa nec voluntas erat, quoniam voluntas malum non erat; quoniam a Deo data erat; nec motus voluntatis malum erat quoniam ex voluntate erat, et voluntatis erat, eet bonum erat
Abbreviated transcription (Latin):
ostea uero in adiutoriũ generationis. de ipso uiro mulier fcã
est. qm̃ si aliunde fieret. unum ꝑfecto omiũ hominũ pͥncipi¬
um non ẽẽt. Facta . ẽ. autem delatere uiri. uon ostenderet᷑ quia in ꝯ¬
sortium babeãt dilectionis. neforte si fuisset de capite facta p̃ferẽ¬
da uideret᷑ uiro ad dominationẽ. ut si ãe pedib subiciencda adser.¬
uitutem. Quia gͦ uro nec dña nec ancilla ꝑabatur seo sotia: nec
de capite nec de pedil. sed delat̾e fuerat ꝓducenda. ut iuxta se po.¬
nendam cognos ceret: quam de uxta se sumptã didicisat¬
Qr̃ dormiẽti costa abstincta ẽ.

Expanded text:
ostea vero in adjutorium generationis de ipso viro mulier facta est. Quoniam si aliunde fieret, unum profecto principium omnium hominum non esset. Facta est autem de latere viri ut ostenderetur quod in consortium creabatur dilectionis, ne forte si fuisset de capite facta praeferenda videretur viro ad damnationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda ut juxta se ponendam cognosceret; quam de juxta se sumptam didicissetare dormienti costa abstracta e
Abbreviated transcription (Latin):
pat̾ & filius. qͥa genuit ille. & iste genitus. ẽ. & cũ ñ ÷ qui
genuit. pat̾ ille. qui genitꝰ. ẽ. filius. & tam̃ qͥa nat᷑a una. ẽ.
gignentis & geniti. & sub̃a una ñ aliud. ẽ. gignens an gẽito

Expanded text:
Pater et Filius, quia genuit ille, et iste genitus est. Et non est qui Pater et Filius, quia genuit ille, et iste genitus est. Et non est qui genuit Pater, iste qui genitus est Filius; et tamen quia natura una est gignentis et geniti; et substantia una non aliu