comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
celũ quasi fundamentũ subtus
creatum fuisse quis dicat . fgo
autẽ non ordinis sed dignitatis
causa sic positum reor. & quia eci¬
am sermo sequens de elemento
terre quasi de ꝓximo. & ob hoc
posteriꝰ nominato. habendus fuit.
ideo & prius celum & postea terra
noptinari debuit. Sed neq ipsa
conditorum natura ahũ positionis
aut locationis ordinẽ pateretur. quã
ut ponderosa deorsum. & sursum
leuia disponerentur. Ergo derra
deorsum erat. & celum sursũ. & qd̃
supra terrã erat celũ erat. Ergo cȩ¬
lũsupͣ t̾ram erat. & aquȩ ubi erant:
Sub celo. an supͣ celum: Nec sub cȩlo
neq supͣ celum aquȩ erant. sed in
ipso celo aque erant. quia ipsũ ce¬
lum aque erant. totum aque & to¬
tum celũ. quia idem aquȩ & cęlũ.
Sccła die factum est firmamentũ.
& uocatum ẽ celũ. & positum est
ut cdiuidiret inter aquas & aquas.

Expanded text:
coelum quasi fundamentum subtus coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. Et aquae ubi erant? sub coelo an supra coelum? Neque sub coelo, neque supra coelum aquae erant; sed in coelo aquae erant, quia ipsum coelum aquae erant. Totum aquae et totum coelum; quia idem aquae et coelum. Secunda die factum est firmamentum et vocatum est coelum; et positum est, ut divideret int
Abbreviated transcription (Latin):
nisi in lucis loco tenebrȩ esse po¬
tuerunt. Propterea tenebre erant
nominat. cum prius in rerum
creatione de sola terra & celo men¬
tionem fecisset. Sed non propterea
aquas increatas ẽc̃ credendum est.
quia in creatione rerum aquarũ
nomen positum non ẽ. quia ip¬
sum cęlũ ipse sunt tenebrȩ. ip¬
se it aque. Celum ꝓpter leuita¬
tem. tenebre propt̃ lucis priuati¬
onem. aque propt̾ motum & fluc¬
tuationẽ. Nam si abyssus in ter¬
ra erat. & tenebre erant suꝑ faciẽ
abyssi. ergo tenebre erant suꝑ ter¬
ram. Sed quid erat suꝑ terram:
Duo in principio posita sunt celũ
& terra. Quid horum putas subtꝰ
aut quid supͣ fuisse dicimus. aut
terram supra & celum subtus.
aut terram subtꝰ & cęlũ supra:
Sed numquid credendũ est. in pri¬
ma illa condicione rerum subte¬
rius celũ creatũ fuisse. & postea
in formatione supͣ dispositum:
Fortassis quia scͥptura prius nomi¬
nauit celum quã terram. ꝓpt̾ea

Expanded text:
nisi in lucis loco, tenebrae esse ponisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tenebrae erantnominat, cum prius in rerum creatione de sola terra et coelo mentionem fecisset. Sed non propterea aquas increatas esse credendum est, quia in creatione rerum aquarum nomen positum non est; quia ipsum coelum ipsae sunt tenebrae, ipsae et aquae. Coelum propter levitatem; tenebrae propter lucis privationem; aquae propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ in ipsa prius ꝑ essentiam simul
creata fuerunt. Ibi namq terra erat.
ipsum derre elementũ. & celũ erat¬
mobilis illa & leuis confusio. reli¬
quoꝵ trium quȩ in circuitu me¬
dio iacentis derre suspensa ferebat᷑.
& his duob om̃ium corpoꝵ siue
celestium sue terrestrium forman¬
doꝵ materia continebatur. Dem̾
sequitur scͥptura & dicit. & tene¬
brȩ erant suꝑ faciem abyssi. Duo
suꝑius ꝓposuerat uidelicet celum
& terram. modo quedam aua duo
subiunxit. scilicet teͣbras & abys¬
sum. alterũ soest abyssum in ter¬
ra. alterũ idest tenebras in eo quod
celum uocauerat. significans in¬
delligendum. Propterea namq
suꝑ faciem abyssi tenebre erant.
quia abyssus subtus erat: & de¬
super caligo denebrosa erat. Neq
abyssus cenebre erat. quia litm̃
futura non erat: sed desuꝑ faciem
abyssi tenebrarum locus fuit in
eo scilicet elemento. unde lumen
postea uenire debuit. Neq enim

Expanded text:
quae in ipsa prius per essentiam simul quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum mobile erat illa et levis confusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjungit scilicet tenebras et abyssum; alterum, id est abyssum in terra, alterum, id est tenebras in eo quod coelum vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim
Abbreviated transcription (Latin):
rum.iam tẽ in ipso nascentis
mundi exordio in terre corpore
fucura aquis receptacula para-¬
ta erant. in quibus eciã magna
illa abyssus de qua om̃ium flu¬
enta aquarũ ꝓducenda siue de¬
riuanda fuerant. patulo adhuc
hiatu uacuoq horrendum in p̃¬
ceps inane p̾ferebat. Cui quidem
desuꝑ tenebrose illius caliginis.
qua tota tunc terre suꝑficies ob¬
uoluca erat nebula tendebatur.
quas ut ego arbitror tenebras
scriptura cum cęlum & terra
crearentur suꝑ faciem abyssi
fuisse cestatur. Talis mundi fa¬
cies in pͥncipio priusquã formã
reciperet aut dispositionem. per
scͥpturã significatur cum dicit᷑.
In principio creauit d̾s celũ &
terram. Terra autem erat ina¬
nis & uacua. Siue ut alia trans¬
latio habet incomposita. & tene¬
bre erant suꝑ faciem abyssi. Per celũ
namq & terram materiã illam
om̃ium cęlestium terrestriumq
hoc loco significari puto. de qua post¬
ea succedenter in forma facta sunt.

Expanded text:
rum, jam tunc in ipso nascentis rum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, ut alia translatio habet, « incomposita, » et tenebrae erant super faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ium qualis fuit & quamdiu.
mundus in illa permansit.
uantum conicere pocui ex
his quȩ in scͥpturis de hac
re manifeste siue obscure repperi
scdm rei geste ueritatem expressa.
prima illa rerum om̃ium moles
quando creata est ibidem tunc
adesse prodiit. ubi nunc forma¬
ta subsistit. Eratq derrenum hoc
elementum medio eodemq uno
loco subsidens. ceteris in una con¬
fusione ꝑmixtis. forma meliore pre¬
ditum. sed hisdem circumquaq
in modum ciuusdam nebule ob¬
pansis ita inuolutum: ut appa¬
rere non posset quod fuit. Illa uͦ
tria in una sicut dictũ est adhuc
confusione ꝑmixta. siuie potius
in una ꝑmixtione confusa. ar-¬
cumquaq suspensa. eousq in al-¬
tum porrigebantur. quousq nc̃
sũmum corporee creat᷑ȩ ꝑtingit. to¬
tumq hoc spacium quod a suꝑsi¬
ciȩ terre medio iacentis loco. usq
ad extremũ sup̃mũq ambitus
celi limitem patet. illa nebula &
caligine replebatur. Et qui nunc
sunt aluei siue chracones aqua¬

Expanded text:
omnium qualis fuit, et quandiu mundus in illa permansit. Quantum conjicere potui ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aqua
Abbreviated transcription (Latin):
facta. Ipse ergo qui ueritatem factu¬
rus fuit. in tenebris oꝑari noluit.
sed uenit ad lucem. & fecit lucẽ ut
se manifestaret ꝑ lucem. Non enĩ
ideo fecit lucẽ. ut ipse uideret ꝑ lu¬
cem. sed ut oꝑa sua manifestaret
ꝑ lucem. quia in deo facta sunt. &
ideo uidit ds cuncta quȩ fecerat. &
pro reddenda ratione dicendum

Expanded text:
Ipse ergo qui veritatem facturus fuit, in tenebris operari noluit; sed venit ad lucem, et fecit lucem, ut se manifestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem ut ipse videret per lucem; sed ut opera sua manifestaret per lucem, quia in Deo facta sunt. Et ideo vidit Deus cuncta quae fecerat et  interim fuit pro reddenda ratione cur
Abbreviated transcription (Latin):
linum & idem prorsus momentũ
demporis fuisse. quo in pͥncipio si¬
mul creata sit & rerum uisibiliũ
corporaliumq materia. & inuisi¬
bibum in angłica natura essen¬
tia. & hoc ẽẽ quod scͥptura refert
omĩa simul creata fuisse. sicut su¬
pra diximus qui uiuit in exernũ
creauit om̃ia simul. quia eodem
momenco fimul & uisibiliũ ma¬
teria essentialiter creata est. & in¬
uisibilium natura. nichilq post¬
ea faccũ cuis in ipso pͥmordio
aut materia ut in corporib. aut
similitudo ut in spiritib non p̃¬
cessissent. Nã & si noue adhuc
cotidie creantur anime. noua ta-¬
men creatura non fit. quia in an¬
gelicis spiritibus iam tunc quan¬
do creabantur. eius similitudo p̃¬
cessit. Duo autem nunc nobis
discutienda occurrunt. primũ.
illa prime condicionis forma in¬
formis qualis fuerit. Scđd̾m. qua¬
liter ex illa informitate ad hanc
quam nunc habet formam ꝓduc

Expanded text:
unum et idem prorsus momentum unum et idem prorsus momentum temporis fuisse quo in principio simul creata sit et rerum visibilium corporaliumque materia, et invisibilium in angelica natura essentia; et hoc esse quod Scriptura refert omnia simul creata fuisse sicut supra diximus: Qui vivit in aeternum creavit omnia simul , quia eodem momento simul et visibilium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie creantur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam produc
Abbreviated transcription (Latin):
si prius materiã rerũ infor¬
mem creatam fuisse asserimus.
utrum ne aliquid sine forma exis¬
tere potuit. qualem ue essentiã
ante formam inditam habuisse
credendum sit ostendamꝰ. E ut
breuiter quid suꝑ hoc sciendũ
mͥ uidecur aꝑiam. certe non pu¬
to pͥmam illam rerũ om̃ium
materiam talit̾ informẽ fuisse.
ut nullã om̃ino formam habue¬
rit. quia nec aliquid tale existere
posse om̃ino. qd̾ aliquod esse habe¬
at. & non aliquã formã: credide¬
rim. lta tamen ñ absurde infor¬
mem eam apellari posse. quod in
confusione & ꝑmirtione quadam
subsistens. nondum hanc in qua nc̃
cernitur pulchram apcamq dispo¬
te formã dispositionis. In prima
forma confusionis. pͥus materia¬
liter omĩa corporalia simul & se¬
mel creata sunt. In sccła forma dis¬
positionis postmodũ per sex die¬
rum interualla ordinata.
Simul creata fuisse omĩa. idest
uisibilia & inuisibilia.
ed nec illud quantũ opmnor
absurdum erit. si credimꝰ

Expanded text:
si prius materiam rerum informem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine forma existere potuerit, qualemve essentiam ante formam inditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere posse, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cerniturte formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia corporalia simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis postmodum per sex dierum intervalla ordinata. CAP. V. Simul creata fuisse omnia, id est visibilia et invisibilia. Sed nec illud, quantum opinor, absurdum erit, si credimus
Abbreviated transcription (Latin):
diccũ suũ spm̃ benignũ nominãs.
ne crudelis putaret᷑ qui mitis erat. & di¬
stincta sunt ꝑsonalit quȩ substantia¬
lit̾ cõmunia erant. ut humana mens
diunorũ ueritatẽ. ñ scđm humana
estimare disceret. cũ contra consuetu¬
dinẽ humanã quedã de deo dici au¬
diret. D̾s ergo trimitas trina hac uir¬
tute omĩa oꝑa sua consũmauit. ut
ꝑfectũ ꝑfecta sequerentur. & emula¬
rent᷑ auctorẽ suũ cuncta quȩ fecerat.
Quicqͥd enĩ in tempore apparuit. ante
tẽpora in eternitate dispositũ fuit.⁊
ipsa dispositio eterna. coeternã habu¬
it causam rerũ om̃iũ uoluntatẽ crea-¬
toris qua factum ẽ ut fieret qͥcͥd fac-¬
tũ est. & ipsa facta non est. Quod sapi-¬
entia di cum una sit in se scđm nos¬

Expanded text:
dictum suum Spiritum benignum nominans, dictum suum Spiritum benignum nominans, ne crudelis putaretur qui mitis erat; et distincta sunt personaliter quae substantialiter communia erant, ut humana mens divinorum veritatem non secundum humana aestimare disceret, cum contra consuetudinem humanam quaedam de Deo dici audiret. Deus ergo Trinitas trina hac virtute omnia opera sua consummavit, ut perfectum perfecta sequerentur, et aemularentur auctorem suum cuncta quae fecerat. Quidquid enim in tempore apparuit, ante tempora in aeternitate dispositum fuit; et ipsa dispositio aeterna, coaeternam habuit causam omnium rerum voluntatem Creatoris, qua factum est ut fieret quidquid factum est, et ipsa facta non est. CAP. IX. Quod sapientia Dei cum et una sit in se, s
Abbreviated transcription (Latin):
minẽ quẽ uiderat. euum quoddam
ꝓlixum. & multitudinẽ annorum
p̃teritorũ. & senectutis defectum.
Et occurrit scͥptura. & dixit patrẽ
potentem. ne crederes inpotentem.
aut minus potentem. nec solũ po¬
tentem. sed etiam om̃ipotentem.
Non qͦ qr solus hoc ẽ pater. solus hoc
ẽẽ dicebatur. sed quia nius hoc ẽẽ
soł p̃rputabatur. Rursum cũ dicet
scͥptura filiũ dm̃. ne putaret homo
qui humana nouerat. chuma non
nouerat. minorationẽ quandã sen¬
sus & intelligentie ẽẽ in filio. quasi
adhuc infra ꝑfectionẽ etatis consũ¬
mate addidit sapientem. non qͥa
singularit̾ hoc ipse erat quod esse
cõmime om̃ib erat. sed quia sin¬
gulariter ipse erat. de quo magis
an hoc esset dubitari poterat. Uocatꝰ
est etiam sp̃c ds. & dictus est sp̃m
habere ds. & uidebatur hoc quasi
nomen inflationis & tumoris. &
consternebat᷑ conscientia humana
ad deum pro rigore & crudelitate.
& subsecuta est scͥptura. & temꝑauit

Expanded text:
minem quem viderat aerum quoddam minem quem viderat aerum quoddam prolixum et multitudinem annorum praeteritorum et senectutis defectum; et occurrit Scriptura et dixit Patrem potentem ne crederes impotentem aut minus potentem; nec solum potentem, sed etiam omnipotentem. Non ergo quia solus hoc est Pater, solus hoc esse dicebatur; sed quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum diceret Scriptura Filium Deum, ne putaret homo qui humana noverat, divina non noverat, minorationem quamdam sensus et intelligentiae esse in Filio, quasi adhuc infra perfectionem aetatis consummatae, addidit sapientem; non quia singulariter hoc ipse erat quod esse commune omnibus erat; sed quia singulariter ipse erat de quo magis an hoc esset dubitari poterat. Vocatus est etiam Spiritus Deus, et dictus est Spiritum habere Deus; et videbatur hoc quasi nomen inflationis et tumoris; et consternebatur conscientia humana ad Deum pro rigore et crudelitate; et subsecuta est Scriptura, et temperavit
Abbreviated transcription (Latin):
locis ꝑsonis attributa inueniantur.
eq hiis tribus scđm proprieta¬
tem fides ꝑsonas significauit.
quia scd̾m substantiam erant. sed ħ
tria scdm necessariã nocionẽ ꝑsonis
assignauit: ut assereret quod scđm
cõmunionẽ nature erant. Nomi¬
nandus erat in trinitate pater &
filius. & sumpta sunt uocabula
ipsa ab usu humano cui prima da¬
ca sunt: & quod scdm aliquid tan¬
tum simile erat. in toto similiter
dicendum erat. & cauit prudentia
eloquii sacri. ne plena similitudo
crederetur inter disparia si in di¬
tate pater prior aut filius poste¬
rior diceretur. Sic enĩ se in homi¬
nibus natura habet. ut pater ẽẽ
non possit. qui ñ fuerit filio pͥor.
neq filius qui patre posterior ñ
sit. Ideo patri potentia assigna¬
ta est. & sapientia filio. non quia ma¬
gis erat. sed quia minus credi poterat.
Dixcrat enim scͥptura sc̃a. quia ds pa¬
ter est. & audiuit hoc homo. qui homi¬
nem patrẽ uiderat. dm̃ patrẽ non
uiderat. & cogitare cepit scđm ho¬

Expanded text:
ributa inveniuntur. Neque his tribus secundum proprietatem fides personas significavit, quia secundum substantiam erant; sed haec tria secundum necessariam notionem personis assignavit ut assereret quod secundum communionem naturae erant. Nominandus erat in Trinitate Pater et Filius; et sumpta sunt vocabula ipsa ab usu humano, cui primo data sunt. Et quod secundum aliquid tantum simile erat, in toto similiter dicendum erat. Et cavit prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic enim se in hominibus natura habet ut Pater esse non possit, qui non Filio fuerit prior; neque Filius qui Patre posterior non sit; ideo Patri potentia assignata est, et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minus esse credi poterat. Dixerat enim Scriptura sancta quod Deus Pater est; et audivit hoc homo, qui hominem Patrem viderat, Deum Patrem non viderat; et cogitare coepit secundum ho
Abbreviated transcription (Latin):
Et plena sunt hec tria parit̃. Si in¬
mensum nominas. si incorrup¬
tum dicis. si ecernũ. si incõmuta¬
bilem. & quecũq horũ similia.
totum hoc potestatis ẽ. Si scientẽ
apellas. si ꝓuidum. si inspectorẽ.
si scrutantẽ. & considerantẽ. & dis

Expanded text:
Et plena sunt haec tria pariter. Si imEt plena sunt haec tria pariter. Si immensum nominas, si incorruptum dicis, si aeternum, si incommutabilem, et quaecunque horum similia: totum hoc potestatis est. Si scientem appellas, si providum, si inspectorem, si scrutantem et considerante
Abbreviated transcription (Latin):
De tͥb ꝑfectis & ꝑficientib om̃ia.
rant enim tria quedã. & hȩc
tria unum erant. ⁊ ȩterna erãt
tria hȩc. nichil ꝑfectum ẽẽ poterat
sine his tribus. & cum his nichil di¬
minutũ. Constabat enim ut si ad¬
essent tria hȩc. nichil ꝑfectũ deẽẽt.¬
⁊ si deesset de his tribus unum. aliqͥd
consũmatum ẽẽ non posseͭ. & hec
tria erant potentia. sapientia. uo¬
luntas. Ꝙ ad omnẽ effectum con¬
currunt tria hȩc. nec aliquid ab¬
soluitur. nisi ista affuerint. Uolun¬
tas mouet. scientia disponit. pote¬
stas oꝑatur & si horum discrecio¬
nem ꝓponas. non ͨ posse illud qd̃
scire. neq scire illud quod uelle. ⁊
tam̃ dõ unum sunt posse. scire. &
uelle. Et discernit illa ratio. & na¬
tura non chuidit. Et uenit nobis
trinitas indiuisa quȩ totũ conti¬
net. & sine ipsa tocũ est nichil. Qc¬
quid de deo uere dicitur. aut pie
credi potest in deo. hec tria conti¬
nent. potestas. sapientia ⁊ bonitas.

Expanded text:
ia. Erant enim tria quaedam, et haec tria erant unum; et aeterna erant tria haec; et nihil perfectum esse poterat sine his tribus, et cum his nihil diminutum. Constabat enim ut si adessent tria haec, nihil perfectum deesset; et si deesset de his tribus unum, aliquid consummatum esse non posset. Et haec tria erant potentia, sapientia, voluntas: et ad omnem effectum concurrunt tria haec, nec aliquid absolvitur nisi ista adfuerint. Voluntas movet, scientia disponit, potestas operatur. Et si horum discretionem proponas non est posse illud quod scire, neque scire illud quod velle; et tamen Deo unum sunt posse, scire et velle. Et discernit illa ratio, et natura non dividit; et venit nobis Trinitas indivisa quae totum continet; et sine ipsa totum est nihil. Quidquid de Deo vere dicitur, aut pie credi potest in Deo, haec tria continent-potestas, sapientia et bonitas.
Abbreviated transcription (Latin):
filius quasi non de suo po¬
tens. quia potentia patris erat. neq
pater de suo sapiens. quia sapien¬
tia filii erat. neq pater uel filius
de suo bonus. quia sp̃c sc̃i bonitas
erat: & si hoc diceretur. scandalũ
patiebatur ueritas. & unitas scis¬
sionem: nec poterat in tribus ꝑfec¬
tus dici unus. cui ꝓpriũ deesset
aliquid. quod alter singulare haberet.
Propt̾ea potentia patris erat. & filii erat.¬
& equalit̾ erat: & sapientia filii erat.
& patris erat. & sp̃c sc̃i erat. ⁊ substan¬
tialit̾ erat. ⁊ equalit̃ erat: & bonitas
sp̃c scĩ erat. & patris erat. & filii erat.
⁊ substantialit̾ erat. & equalit̾ erat.¬
& tamen causa erat ut ꝑsonalit dis¬
tingueretur quod substantialit idẽerat.

Expanded text:
Filius quasi non de suo potens. Quia potentia Patris erat, neque Pater de suo sapiens, quia sapientia Filii erat; neque Pater vel Filius de suo bonus, quia Spiritus sancti bonitas erat; et si hoc diceretur scandalum patiebatur veritas, et unitas scissionem; nec poterat in tribus perfectus dici unus, cui proprium deesset aliquid, quod alter singulare haberet. Propterea potentia Patris erat, et Filii erat,rat. Et sapientia Filii erat, et Patris erat, et Spiritus sancti erat; et substantialiter erat, et aequaliter. Et bonitas Spiritus sancti erat, et Patris erat, et Filii erat; et substantialiter erat, et aequaliter erat, et tamen causa erat, ut personaliter distingueretur quod substantialiter idem erat.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt uocas: dotum hoc bonitas est.
⁊ nichil ẽ quod in istis non est. & qd̃
in istis est. plenum ẽ & consũmatũ
totum. Propt̾ea tria hec specialiter
discreta sunt. & suscepit fides catho¬
lica trinitatẽ: quam nec numero
augere uoluit. ne extra tria aliqͥd
confiteri uideretur: nec natura
confundere. ne trium aliquod ne¬
gare cũumceretur. & iuenit in
deo tria esse. & in deo tria unum
cẽ. nec ꝓpterea tria non esse quia
quod tria erant. Et tribus admo¬
nita dixit tres ꝑsonas triaq natu¬
raliter ds̃ erant. & una substantia.
& ideo unus ds. & assignauit po¬
tentiam patri. sapientiam filio. bo¬
nitatem sp̃iu sc̃o. & confessa ẽ tri¬
nitatẽ. patrem. filiũ & sp̃m sc̃m. Qđ¬

Expanded text:
sunt vocas: totum hoc bonitatis est. Et nihil est quod in istis non est; et quod in istis est, plenum est et consummatum totum. Propterea tria haec specialiter discreta sunt; et suscepit fides catholica Trinitatem, quam nec numero augeri voluit, ne extra tria aliquid confiteri videretur; nec natura confundere, ne trium aliquid negare convinceretur. Et invenit in Deo tria esse; et in Deo tria unum esse. Nec propterea tria non esse, quia quod tria erant: et tribus admonita, dixit tres personas tria; quia naturaliter Deus erant, et una substantia, et ideo unus Deus; et assignavit potestatem Patri, sapientiam Filio, bonitatem Spiritui sancto; et confessa est Trinitatem Patrem et Filium et Spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum adorab̃. illi soli serui¬
es. Non hoc totum de precepto est qd
dicitur. quia ante p̃ceptum ꝑ ammo¬
nitionem ad obedientiam animus au¬
ditoris preꝑatur. Audi isrł. Hic nota
obedientiam. Ds̃ tuus. Nic nota gr̃ã.
Ds unus ẽ. Hic doctrinam. Qsi
diceretur. Obedientiã exhibe. grãm
intellige. ueritatẽ agnosce. Quod au¬
dis. hoc est obedientia quã exigeris.
ds̃ unus ueritas qua illuminaris &
ꝑficeris. Dm̃ tuum audi qui tibi mi¬
sericordiã iam exhibuit. & nec dum
tamen a te seruitium accepit. ut sci¬
as ab ipso ẽẽ utrumq scilicet qd̃ a te
ausculta. adquiesce. Omĩs enim uir¬
tus ab obedientia incipit. quẽadmo¬
dum om̃e uitium ab mobedientia ꝓ-¬
cedit. Frustra namq uel inobedienti
gr̃a. uel contumaci doctrina. uel ñ
intelligenti preceptũ diceret᷑. Idcirco

Expanded text:
ipsum adorabis, et ei soli servies . Non hoc totum de praecepto est quod dicitur, quia ante praeceptum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. Audi, Israel. Hic nota obedientiam. Deus tuus, hic nota gratiam. Deus unus est, hic doctrinam; quasi diceretur: Obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia, quam exigeris. Deus unus, veritas qua illuminaris et perficeris. Deum tuum audi, qui tibi misericordiam jam exhibuit, et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque, scilicet, et quod a te ausculta, acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco
Abbreviated transcription (Latin):
oc autẽ diligenter considerandũ
quam callide hostis primũ quod
mulier timuit malum. negando re-¬
mouit. ac demde quod ipse intendit
malum libere ꝑsuasit. Nlouissime au-¬
tem ad ipsam ꝑsuasionem suffulcien-¬
dam ꝓmissionem adiunxit. & ut eadẽ
ꝑsuasio citius reciꝑetur. ꝓmissionẽ
dupplicauit. Qui enim tantũ unam
comestionẽ suasit. pro una duo repo¬
nens in premio. similitudinẽ dei sci¬
entiamq bon & mali spopondit. In ꝑ¬
suasione igitur cibi hominẽ tempta¬
uit gula. in ꝓmissione deitatis &e co¬
gnitionis uana gła & auaricia. Im-¬
moderata namq edendi concupiscen¬
tia gula ẽ. Desiderium autẽ in ordina¬
tum excellendi uana gła. Nimius uͦ
appecitus habendi uel possidendi aua-¬

Expanded text:
oc autem diligenter considerandum quam callide hostis primum quod mulier timuit malum negando removit, ac deinde quod ipse intendit malum libere persuasit. Novissime autem ad ipsam persuasionem fulciendam promissionem adjunxit, et ut eadem persuasio citius reciperetur promissionem duplicavit. Qui enim unam tantum comestionem suasit, per una duo reponens in praemio similitudinem Dei scientiamque boni et mali spopondit. In persuasione igitur cibi hominem tentavit gula. In promissione divinitatis et cognitionis vana gloria et avaritia. Immoderata namque edendi concupiscentia, gula est. Desiderium autem inordinatum excellendi, vana gloria. Nimius vero appetitus habendi vel possidendi ava
Abbreviated transcription (Latin):
oc gͦ quęrit᷑ si essentie illȩ ratio¬
nales quȩ sp̃c erant:⁊ natura
simplices ⁊ uita ĩmortales unius sub¬
tilitatis uł purtiatis siue iugoris eius¬
dem. uł quolib& alio nomine signifi¬
candũ sit quȩlibet essentia bona. siue
alia melior aut decentior forma uire
appellat᷑: creatȩ sint: Sic enim corpoꝵ
natura se demonstrat. & sunt quȩdã
corpora solida magis ⁊ firma. ⁊ alia
puriora apparent ⁊ ext̾sa magis et

Expanded text:
oc ergo quaeritur utrum essentiae illae rationales quae spiritus erant; et natura simplices, et vita immortales, unius subtilitatis vel puritatis sive vigoris ejusdem vel quolibet alio nomine significandum sit quaelibet essentia bona, sive alia melior aut decentior forma jure appellatur, creatae sunt. Sic enim corporum natura se demonstrat; et sunt quaedam corpora solida magis et firma, et alia puriora apparent et extersa magis et
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ino incircũ scͥptibilis ẽ. Est g ubi
ẽ totum. quȩ continec dotũ. & pene¬
trac totũ. nec sine ea ẽẽ potest aliqͥd
ex om̃ib que facta sunt ab ea. que
nec pro sui simplicitate huidi. nec
pro sui puritate maculari. nec pro
sui inmensitate ullomodo cõpre

Expanded text:
omnino incircumscriptibilis est. Est ergo ubi omnino incircumscriptibilis est. Est ergo ubi est totum quae continet totum et penetrat totum; nec sine ea esse potest aliquid ex omnibus quae facta sunt ab ea, quae nec pro sui simplicitate dividi, nec pro sui puritate maculari, nec pro sui immensitate ullo modo compre
Abbreviated transcription (Latin):
necesse est ipsi suo iudicio. id quod
addictũ eciam cõmodius & pulchriꝰ
suscipitur confiteri qm̃ alicubi ẽ.
Qui enim uocib seruire egerunt po¬
tus quã ueritati. & id solum respu-¬
endum putant quod aures uulga-¬
ritatis abhorrent. iustum ẽ ut in hoc
quoq a sententia sua non declnent.
Dicant ergo si hȩc aurib efferre p̃su¬
munt. qm̃ ds nusquã. est. & non
statim ex eo consequi arbitrent᷑ qm̃
quod nusquã est ipsum om̃mno ni-¬
chil ẽ. Si ergo conuenienter dici ñ
potest quia ds nusquã est. quẽ eẽ
& uierius om̃ib quȩ sunt eẽ necesse
est credi. dicant ubi ẽ. Si enim ali¬
cubi est. & ubiq non est. est. ubi ẽ. &
est ubi ñ ẽ. &lam localis fit ds̃. &
t̃mino & fine concludit᷑. quod õĩno
impossibile est. Fatendũ est itaq ⁊
sine dubitatione confitendũ. qm̃
diuina natura quȩ pro inmensita¬
te sui nusquã deesse potest. in om̃i
loco ueraciter & essentialit̃ ẽ. nec
tam̃ loco cõp̃henditur ullo. qͦmͦ

Expanded text:
necesse est, ipsi suo judicio id quod ad dictum etiam commodius et pulchrius suscipitur, confiteri quod alicubi est. Qui enim vocibus servire elegerunt potius quam veritati, et id solum respuendum putant quod aures vulgaritatis obhorrent, justum est ut in hoc quoque a sententia sua non declinent. Dicant ergo si hoc auribus efferre praesumant quod Deus nusquam est; et non statim ex eo consequi arbitrentur, quoniam quod nusquam est ipsum omnino nihil est. Si ergo convenienter dici non potest quod Deus nusquam est, quem esse et verius omnibus quae sunt esse necesse est credi, dicant ubi est. Si enim alicubi est, et ubique non est, est ubi est, et est ubi non est; et jam localis fit Deus; et termino et fine concluditur quod omnino impossibile est. Fatendum est itaque et sine dubitatione confitendum quod divina natura quae pro immensitate sui nusquam deesse potest in omni loco veraciter et essentialiter est; nec tamen loco comprehenditur ullo, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
inisteria angelorum ⁊ officia
quidam ita interp̃tantur. ut
totũm mundum id est ñ solum ui-¬
tam humanã s omia quȩ adhuma¬
nam uitam ꝑtinent scđm dei dis¬
pensationẽ ab angłis administrari

Expanded text:
inisterium angelorum et officia quidam ita interpretantur, ut totum mundum, id est, non solum vitam humanam sed omnia quae ad humanam vitam pertinent secundum Dei dispensationem ab angelis
Abbreviated transcription (Latin):
dio extiterit. cui hoc exemplum
ꝓpomi debuisset. facile respondet᷑.
iam tunc creatos fuisse angłos.
qui hoc facco admonerentur se ipsos
agnoscere. & usq in finem homines
futuros qui licet hoc quando faccũ
est non uiderint. tamen per scͥpcu¬
ras edocti factum ee̾ om̃mno iam
nescire non possint. Si cui hec quã
proposuimus racio minus suffici¬
ens uidebitur ad comprobandam
nrãm existimationẽ de rerum cre¬
atione. concedimus salua pace ut
uel aliam ad idem euidentius com¬
ꝓbandũ meliorẽ atq subtiliorẽ ex¬
quirat. aut si huius partis assertio
ei non placet: alteram pro ut li¬
bet assumat. Nos autẽ scđ̾m ꝓpo¬
situm cepti nr̃i rem ordine ꝑseq̃m᷑.¬

Expanded text:
dio exstiterit cui hoc exemplum dio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos autem secundum propositum coepti nostri rem ordine proseq
Abbreviated transcription (Latin):
essentiam. sine quo modo formã &
ordinem non poterant habere con-¬
fusa. Codem modo ipsa rationalis
creatura. per qͣuod foris fiebat in
se agnosceret et ab illo ẽẽ quod erat.
atq ab illo expetendum eẽ quod
futura erat. quatinus & pro eo qd̾
acceꝑat in gr̃aꝵ accionem exurge¬
ret. & in id quod acceptura erat op¬
tinendum.in ipsum. affectum di¬
lectionis dilataret. Nam & ipsa
rationalis creatura. quodam suo
modo prius informis facta est. post¬
modum ꝑ conuersionẽ ad creato¬
rem suum formanda. & idcirco
foris prius ei demonstrata ẽ infor-¬
mis materia. postea formata. ut
quanta foret incer ec̃ & pulchrũ
esse distantia discerneret. Ac per
hoc admonita est ne contenta ẽẽt
eo quod per condicionẽ a creatore
ẽẽ acceꝑat. donec & pulchrum ẽẽ
atq beatum adipisceretur. quod
ꝑ amoris conuersionem a creato¬
re acceptura erat. Quod si quis
querat que rationalis creatura.
iam tunc in ipso mundi pͥmor¬

Expanded text:
essentiam, sine quo modo formam et essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro eo quod acceperat in gratiarum actionem exsurgeret et in id quod acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectionis dilataret. Nam et ipsa rationalis creatura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat, donec et pulchrum esse atque beatum esse adipisceretur, quod per amoris conversionem a Creatore acceptura erat. Quod si quis quaerat quae rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primor
Abbreviated transcription (Latin):
mere diffinire uolumus. om̃ipo¬
tentie creatoris in nullo derogari.
si ꝑ interualla temporis opus su¬
um ad consummationẽ ꝑdux¬
isse dicitur. ita ut camen indu¬
bitant̃ etiã alit̃ facere potuisse.
si ratio om̃ipotentis uoluntatis
eius expostulasset. credatur. Om̃ĩ¬
potens & enim ds̃. cuiꝰ uoluntas
sua bonitate nunquã priuari
potest. sicut ꝓpt̾ rationalẽ creatu¬
ram cecera omĩa fecit. ita etiã in
eis om̃ib faciendis illum preci¬
pue modum seruare debuit. qͥ
ipsius rationalis creature cõmodi¬
tati ac causȩ magis congruus
fuit. Hoc autẽ ille erat. in quo
eidem creature rationali scilicoe
ñ solum obsequiũ. sed & exem¬
plum pararetur. idẽ in quo il-¬
la acciperet. non solum id quo
ad obsequium indiguit. sed per
illud etiam quod accepit agnos¬
ceret id quod fuit. Propterea in
ceceris reb prius informis ma¬
teries facta est. ac deinde formata.
ut eo ipso demonstrarecur. quod ab
illo prius non existentia accepissent

Expanded text:
mere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in nullo derogari, si per intervalla temporis opus suum ad consummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facere potuisse si ratio omnipotentis voluntatis ejus expotulasset credatur. Omnipotens etenim Deus cujus voluntas sua bonitate nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent
Abbreviated transcription (Latin):
idece fuit in homine.
bonum quod appecebatur. malũ non
fuit. & uoluntas qua appecebat᷑ simi-¬
liter in quantum fuit uoluntas. & in
quantũ ad bonum fuit. malũ non fu¬
it. sed quod sinc mensura appecebat᷑.
hoc solum malũ fuit. Ergo uoluntati

Expanded text:
 fuit in homine. bonum quod appetebatur malum non fuit, et voluntas qua appetebatur similiter in quantum voluntas fuit; et in quantum ad bonum fuit malum non fuit, sed quod sine mensura appetebatur hoc solum malum fuit. Ergo voluntati
Abbreviated transcription (Latin):
quid ẽt̃. sed est aliquid non esse quod eẽ
deberet. & ideo malum nichil est cum
id quod esse deberet non est. Noc ergo
malum idest non esse quod eẽ debe-¬
ret. cum alibi uel pena sit uel ad pe-¬
nam sit. in rationali uoluntate cul¬
pa est. quia quotiens in ipsa est ex ip¬
sa & ꝑ ipsam est. Ex ipsa quidem. qr¬
libero ꝑ ipsam quia arbitrio ipsius
factum est. In quo quidem a simili¬
one recedit. ex quo & ꝑ quem & in
quo est om̃e quod est. quia cum pra¬
ua efficitur. ex ipsa & ꝑ ipsam & in
ipsa hoc solum est quod nichil est. E
hoc illi peccatum est & iniusticia &
culpa. ex qua turpis apparet & rep̃¬
hensibilis. & digna reꝓbatione. quia
non habet formam suam nec decorẽ
nec pulchritudinem pro qua ama-¬
ri debiusset. & adduci in głam.  qͥ¬

Expanded text:
quid esse, sed est aliquid non esse quod esse deberet. Et ideo malum nihil est cum id quod esse deberet non est. Hoc ergo malum, id est non esse: quod esse deberet cum alibi vel poena sit vel ad poenam sit, in rationali voluntate culpa est, quia quoties in ipsa est, ex ipsa et per ipsam est. Ex ipsa quia libero, per ipsam quia arbitrio ipsius factum est. In quo a similione recedit, ex quo et per quem et in quo est omne quod est, quia cum prava efficitur; ex ipsa et per ipsam et in ipsa hoc solum est quod nihil est. Et hoc illi peccatum est et injustitia et culpa, ex qua turpis apparet et reprehensibilis et digna reprobatione, quia non habet formam suam, nec decorem nec pulchritudinem pro qua amari debuisset et adduci ad gloriam.
Abbreviated transcription (Latin):
ornatus eoꝵ. & hoc trib sequẽ¬
tibus item dieb factum est. Quar-¬
to qui fuit primus in tribus. orna¬
tum ẽ firmam̃tum sole & luna
& stellis. Quinto die qui furit scđs
in trib. aer in uolatilibus. & atͤ
in piscib ornamenta acceꝑunt.
Sexto die qui fuit in trib dercius.
accepit terra bestias. & iumenta.
& reptilia. ceteraq anmantia
quȩ mouentur in terra. Nomo
autẽ nouissimo die factus est. de
terra & in terra. non tamen ad
terram neq ꝓpter terrã. sed ad
celum & propt̃ eum qui fecit
terram & cęlum. Ergo factus est
homo non quasi ornatus terrȩ. sed
dñs & possessor. ut non ad terram
referatur conditio eius. propt̃ quẽ

Expanded text:
ornatus eorum, et hoc tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimo die factus est de terra et in terra, non tamen ad terram, neque propter terram, sed ad coelum; et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et possessor, ut non ad terram referatur conditio ejus propter quem
Abbreviated transcription (Latin):
guimus. itis & in his qualis homo
fuerit siue in corpore siue in anima.
quantumq ab eo quod primũ factꝰ
est mutatus sit. aut in quo idem ꝑ¬
stiterit necessario determinandum
putamus. Primus status hominis
fuit ante peccatũ in eo quod fuit
conditus. Scd̃s status est post pecca¬
tum. si tamen statꝰ dicendus ẽ. & ñ
potius runa. in quẽ peccatũ & ꝑ
penam peccati post peccatũ sequen¬
tem est lapsus. Tercius status erit ho¬
minis post resurrectionẽ a mortuis.
quando plene & ꝑfecte tam a pecca¬
to quam a pena peccati liberabitur.
& ñ solum in id in quo fuit conditꝰ.
sed supra id etiam usq ad illud ad
quod conditꝰ fuit restituet᷑. In pͥmo
statu diuisit ds & homo. In scdo sta¬
tu diuisit diabolꝰ & homo. in tercio
statu cotũ d̃s accipiet. In primo
statu laus di erat. & aliquid prẽt laudẽ.
nichil tamen contra laudẽ di. In scdo
statu nichil ad laudem. sed totũ con¬
tra laudẽ dei. In tercio statu totũ

Expanded text:
guimus, et in his qualis homo guimus, et in his qualis homo fuerit sive in corpore sive in anima quantumque ab eo quod primum factus est mutatus sit, aut in quo idem perstiterit necessario determinandum putamus. Primus status hominis fuit ante peccatum in eo in quo fuit conditus. Secundus status est post peccatum si tamen status dicendus est, et non potius ruina in quem per peccatum et poenam peccati post peccatum sequentem, est lapsus. Tertius status erit hominis post resurrectionem a mortuis, quando plene et perfecte tam a peccato quam a poena peccati liberabitur; et non solum in id in quo fuit conditus, sed supra id etiam usque ad illud ad quod conditus fuit restituetur. In primo statu divisit Deus et homo; in secundo statu divisit diabolus et homo; in tertio statu, Deus totum accipit. In primo statu, laus Dei erat, et aliquid praeter laudem, nihil tamen contra laudem Dei; in secundo statu nihil ad laudem, sed totum contra laudem Dei; in tertio statu totum
Abbreviated transcription (Latin):
uite humanȩ. nullis aduersis lede¬
retur. quia si ratio humana non de-¬
pusset aduersus negligentiã. pro-¬
uidentia diuina numquã in homi-¬
ne iuolentie locum dedisset. Quia
uero ratio primũ ꝑ negligentiam
locum suum deseruit. diuina post¬
modum prouidentia iuste se a cus¬
todia sua subtraxit. ut iam in ui-¬
ta hominis ñnunquã iuolen¬
tia preualeat. & ratio ipsa iam nunc
etiam in uita cogatur sustinere qd̃
prius sponte cauere neglexit. De tͥbꝰ
uideatur. qualit̃ homo ante
peccatum uiolentiã aliquã pati po¬
cuisset. qui si non peccasser. sic uidet᷑
pati om̃ino non potuisset. Si ergo
om̃ino pati non potuit. uiolentia ei
nocere non potuit. neq opus habu
potuit: Si autẽ mori potuit. qͦmͦ ĩ mor¬
talis fuitͦ Propt̾ huiusmodi rati¬
ones soluendas. quȩ abhis qui dili¬
gentus secreta scrutari solent obici¬
untur. tres.. status uite humanȩ
prima ditui consideratione distin¬

Expanded text:
vitae humanae, nullis adversis laedevitae humanae, nullis adversis laederetur, quia si ratio humana non tepuisset adversus negligentiam, providentia divina nunquam in homine violentiae locum dedisset. Quia vero ratio primum per negligentiam locum suum deseruit, divina postmodum providentia juste se a custodia subtraxit, ut jam in vita hominis nonnunquam violentia praevaleat, et ratio ipsa jam nunc etiam invita cogatur sustinere, quod prius sponte cavere neglexit. CAP. X. videatur qualiter homo ante peccatum violentiam aliquam pati potuisset, qui si non pecasset sicut videtur omnino pati non potuisset? Si ergo omnino pati non potuit, violentia ei nocere non potuit: Neque opus habuipotuit? Si autem mori potuit, quomodo immortalis fuit? Propter hujusmodi rationes solvendas quae ab iis qui diligentius secreta scrutari solent objiciuntur tres status vitae humanae prima consideratione distin
Abbreviated transcription (Latin):
bent. quia salutem nec impediunt qua¬
si noxia. nec uelud necessaria oꝑant᷑.
qualis est cognitio rerum extrinseca¬
rum & alia quedam eiusmodi. Ad
necessaria ergo & salubria ꝑtinet pre¬
ceptio. Ad noxia prohibitio. Ad me¬
dia concessio. De gemina custodia
uite inferioris.
ata est homini ratio & proui¬
dentia. ꝑ quã hanc uitã suã
inferiorem custodiret eadẽ proui¬
dentia naturali fugiendo noxia. sa¬
iubria appetendo. medus ad utrum¬
ubet utens. Hac gͦ custodia munitꝰ.
negligentiam uitare potuit. s uiolen¬
tiam repellere non potuit. In proui¬
dencia enim hominis erat omnẽ ne
gligentiam cauere. s non ȩque in po¬
destate hominis erat. omnẽ uiolen-¬
tiam repellere. Propterea rationi hu¬
manc adiuncta ẽ prouidentia diui¬
na. quatinus ratio humana in par-¬
te una uigilaret contra negligentiã.
prouidentia diuina in parte alte¬
ra staret contra iolentiam. Hac itaq
gemina custodia munita quitas

Expanded text:
bent, quia salutem non impediunt quabent, quia salutem non impediunt quasi noxia, nec velut necessaria operantur, qualis est cognitio rerum extrinsecarum et alia quaedam hujusmodi. Ad necessaria ergo et salubria pertinet praeceptio; ad noxia prohibitio; ad media concessio. CAP. IX. De gemina custodia vitae inferioris. Data est homini ratio et providentia per quam hanc vitam suam inferiorem custodiret; eadem providentia naturali fugiendo noxia, salubria expetendo, mediis ad utrumlibet utens. Hac ergo custodia munitus negligentiam vitare potuit, violentiam repellere non potuit. In providegligentiam cavere, sed non aeque in potestate hominis erat omnem violentiam repellere. Propterea rationi humanae adjuncta est providentia divina, quatenus ratio humana in parte una vigilaret contra negligentiam, providentia divina in parte altera staret contra violentiam. Hac itaque gemina custodia munita civitas
Abbreviated transcription (Latin):
uisibilib quȩ propter inferiorẽ uitã¬
hominis conditȩ sunt. tria rerũ ge¬
nera creata mueniuntur. Quȩdam
scilicet ad usum ipsius uitȩ necessaria
intantũ ut ledatur si eis non utatur.
Quedam uero noxia quib si utitur lecdi¬
tur. Alia autẽ media sunt. quib uti
& non uti. sine lesione potest. Nam qr
uita ista inferior suꝑioris uite imago
est. congruum erat. ut in illis que
ad hanc uitam facta sunt. eoꝵ quȩ ad
suꝑiorem uitam spectant documentũ
homini proponeretur. Sunt autẽ que
ꝑ ista foris demonstrari debuerunt que¬
dam intus noxia uitȩ spiritali. quib
ipsa similiter uti sine lesione non po¬
test. ut sunt uitia omĩa. quȩ anime
corruptionem adducunt. Sunt item
quedam intus salubria & necessaria.
quib sine lesione carere non potest.
Qualis est cognitio dĩ. & cognitio sui.
& uirtutes om̃s que sanitatem anime
oꝑantur. & nutͥmentum prestant.
Dunt item alia quȩ adẽe & abẽe sine lesi¬
one possunt. & hec ad utrumlibet se ha¬

Expanded text:
ibilibus quae per inferiorem vitam conditae sunt, tria rerum genera creata inveniuntur. Quaedam scilicet ad usum ipsius vitae necessaria in tantum ut laedatur si non eis utatur. Quaedam vero noxia quibus si utitur laeditur. Alia autem media sunt, quibus uti et non uti sine laesione potest. Nam quia vita ista inferior superioris vitae imago est, congruum erat ut in illis quae ad hanc vitam facta sunt, eorum quae ad superiorem vitam spectant documentum homini proponeretur. Sunt autem quae per ista foris demonstrare debuerunt, quaedam intus noxia vitae spirituali, quibus ipsa similiter uti sine laesione non potest, ut sunt vitia omnia quae animae corruptionem adducunt. Sunt item intus quaedam salubria et necessaria, quibus sine laesione carere non potest, qualis est cognitio Dei et cognitio sui, et virtutes omnes quae ad sanitatem animae operantur, et nutrimentum praestant. Sunt item alia quae adesse et abesse sine laesione possunt, et haec ad utrumlibet se ha