comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
iaut̃ respondent ꝓpt̃ea se non credere.
quȩ de hu manis semꝑ arsuris. nec umquã
morituris corporib: dicimus: quia humano
rum corporũ naturã nouimus longe aliter
institutã. unde nec illaratio hincreddi potest.
quȩ de illis naturis mirabilib reddebat᷑: ut
dicipossit : uis ista naturalis est: rei huius ista¬
natura est : qm̃ scimus humanȩ carnis
istã non esse naturã. Habemus quidem
qđ respondea mus delitteris sacris. hanc
ipsam scilic& hamanã carnem. alit̃ institu¬
tã fuisse ante peccatũ: id est ut poss& nũ¬
quã ꝑp& i mortẽ : alit̃ aut̃ post peccatũ: qua¬
lis inęrũna huius mortalitalitatis in notu¬
it : ut ꝑp&em uitã tenere non possit: Sicer¬
go. aliter quã nobis nota ẽ : institu& in resur¬
rectionẽ mortuorũ .: Sed qm̃ istis non cre¬
dunt li teris. ubi legitur. qualis in paradi¬
so uixerit homo: quantũq: quȩ fuerit ane¬
cessitate mortis alienus : quib utiq: sicre¬
derent. noncũ illis depoena damnatorũ

Expanded text:
autem respondent propterea se non credere quae de humanis semper arsuris nec umquam morituris corporibus dicrum corporum naturam nouimus longe aliter institutam, unde nec illa ratio hinc reddi potest, quae de illis naturis mirabilibus reddebatur, ut dici possit: \'Vis ista naturalis est, rei huius istanatura est\'; quoniam scimus humanae carnis istam non esse naturam: habemus quidem quod respondeamus de litteris sacris, hanc ipsam scilicet humanam carnem aliter institutam fuisse ante peccatum, id est, ut posset numquam perpeti mortem; aliter autem post peccatum, qualis in aerumna huius mortalitatis innotuit, ut perpetem uitam tenere non possit; sic ergo aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectione mortuorum. Sed quoniam istis non credunt litteris, ubi legitur qualis in paradiso uixerit homo quantumque fuerit a necessitate mortis alienus quibus utique si crederent, non cum illis de poena damnatorum,
Abbreviated transcription (Latin):
& easdem partes. annos uocabant: Qua¬
rum partium. hab& una quadratum senariũ.
eo quod sex diebus ds̃ perfecerit opera sua.
ut inseptimo requiescer& : Dequa re. in li¬
bro .x. sicut potui disputaui: Sexies autẽ
seni quinumerus quadratum senariũ facit.
triginta sex diessunt: Quimultiplicati
decies. ad trecentos sexaginta ꝑueniunt:
Id est duo decim menses lunares: Propter .u.
dies reliquos quibus solaris annus impletur.

Expanded text:
 easdem partes annos uocabant; quarum partium habet una quadratum senarium, eo quod sex diebus Deus perfecerit opera sua, ut in septimo requiesceret de qua re in libro undecimo, sicut potui, disputaui; sexiens autem seni, qui numerus quadratum senarium facit, triginta sex dies sunt; qui multiplicati deciens ad trecentos sexaginta perueniunt, id est duodecim menses lunares. Propter quinque dies enim reliquos, quibus solaris annus inpletur
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatem dĩ : sed tantȩ est ille sapientiae.
tanteq iustutis. itineos exitus. siue fines. quos
bonos &iustos ipse prȩsciuit : tendant omnia quȩ
uoluntati eius Videntur aduersa. Ac per
hoc cumds̃ mutare dicitur uoluntatem : ut qui¬
bus laenis erat. uerbi gratia. reddatur iratus.
illi potius quam ipse mutantur : et eum quodã
modo mutatum: in his quȩ patiuntur inueniunt.
Sicut mutatur sol oculis sauciatis . &asper quo¬
dammodo exmiti : & ex delectabili molestus effi
citur : cum ipse apud seipsum maneat idem qui
fuit.: Dicitur etiam uoluntas dĩ quam fasit
in cordibus oboedientium mandatis eius: dequa
dicit apostolus.: Ds est enim. qui operatur in
uobis & uelle. Sicut iustitia dĩ non solum qua
ipse iustus est dicitur. sed illa etiam quam in ho

Expanded text:
uoluntatem Dei; sed tantae est ille sapientiae uoluntatem Dei; sed tantae est ille sapientiae tantaeque uirtutis, ut in eos exitus siue fines, quos bonos et iustos ipse praesciuit, tendant omnia, quae uoluntati eius uidentur aduersa. Ac per hoc cum Deus mutare dicitur uoluntatem, ut quibus lenis erat uerbi gratia reddatur iratus, illi potius quam ipse mutantur et eum quodam modo mutatum in his quae patiuntur inueniunt; sicut mutatur sol oculis sauciatis et asper quodam modo ex miti et ex delectabili molestus efficitur, cum ipse apud se ipsum maneat idem qui fuit. dicitur etiam uoluntas dei, quam facit in cordibus oboedientium mandatis eius, de qua dicit apostolus: deus est enim, qui operatur in uobis et uelle; sicut iustitia dei non solum qua ipse iustus est dicitur, sed illa etiam quam in ho
Abbreviated transcription (Latin):
tutam docet. etiam ipso uitio: quoideo misera ẽ.
quia non fruitur dõ: qui ca sum angelorum uo¬
luntarium : iustissima poena sempiternae infe¬
licitatis obstrinxit .⁊ Atq in eo summo bono
ꝑmanentibus cȩteris. ut desua sine fine ꝑman¬
sione cesti essent : tamquam ipsius prȩmium
ꝑmansionis dedit.: Qui fecit hominem &iam
ipsum rectum. cum eodem libero arbitrio : ter¬
renum quidem animal: sed celo dignum: si suo
cohȩreret auctori : miseriã similiter sieum
desereret secutura: qualis naturȩ huius mo
ricatione legis dĩ. perdĩ desertionem peccatu¬
rum eẽ prȩsciret: nec illi ademit liberi arbi¬
trii potestatem : simul prȩuidens. quid boni
demalo cius eẽt ipse facturus.: Quidemosta li
progenie merito iusteq damnata : tantum
populum gratia sua colligit: ut inde sup¬
pleat & instauret pastem: quelapsa est ange¬
lorum : Acsic illa dilecta & superna ciuitas.
non fradetur suorum numero ciuium: quin

Expanded text:
tutam docet etiam ipso uitio, quo ideo misera est tutam docet etiam ipso uitio, quo ideo misera est quia non fruitur Deo; qui casum angelorum uoluntarium iustissima poena sempiternae infelicitatis obstrinxit adque in eo summo bono permanentibus ceteris, ut de sua sine fine permansione certi essent, tamquam ipsius praemium permansionis dedit. Qui fecit hominem etiam ipsum rectum cum eodem libero arbitrio, terrenum quidem animal, sed caelo dignum, si suo cohaereret auctori, miseria similiter, si eum desereret, secutura, qualis naturae huius modricatione legis Dei per Dei desertionem peccaturum esse praesciret, nec illi ademit liberi arbitrii potestatem, simul praeuidens, quid boni de malo eius esset ipse facturus: qui de mortali progenie merito iusteque damnata tantum populum gratia sua colligit, ut inde subpleat et instauret partem, quae lapsa est angelorum, ac sic illa dilecta et superna ciuitas non fraudetur suorum numero ciuium, quin
Abbreviated transcription (Latin):
Qui cum prȩsciret angelos quosdam per elatio¬
nem : qua ipsi sibi adbeatam utam sufficere
uellent: tantiboni desertores futuros: non eis
ademit hanc potestatem : potentius & melius
eẽ iudicans. &iam demalis bene facere : quã
mala eẽ nonsinere.¬
ere.: Quȩ omnino nulla es¬
sent : nisi natura mutabilis quamius bona
& a summo dõ atq in commuta bili bono: qui
bona omnia condidit instituta: Peccando ea
sibi ipsa fecisset: quo etiam peccato suo teste.
conuincitur bonam conditam eẽ naturam.
N isi enim magnum &ipsa. licet non aequale con¬
ditori bonum esset: ꝓfecto desertio di: tamquã
luminis sui: malum eius eẽ non posset .: Nam sic̃
cȩcitas. oculi uitium est: &idem ipsum indicat.
ad lumen uidendum ẽẽ oculum cratum: ac per
hoc etiam ipso uitiosuo: excellentius ostenditur
cȩteris membris. membrum capax luminis :¬
Non enimalia causa eẽt uitium eius Carere lumine :
ita natura: quȩ fruebatur dõ optimam se insti¬

Expanded text:
qui cum praesciret angelos quosdam per elationem, qua ipsi sibi ad beatam uitam sufficere uellent, tanti boni desertores futuros, non eis ademit hanc potestatem, potentius et melius esse iudicans etiam de malis bene facere quam mala esse non sinere. Quae omnino nulla essent. nisi natura mutabilis, quamuis bona et a summo Deo adque incommutabili bono, qui bona omnia condidit, instituta, peccando ea sibi ipsa fecisset; quo etiam peccato suo teste conuincitur bonam conditam se esse naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non aequale Conditori, bonum esset, profecto desertio Dei tamquam luminis sui malum eius esse non posset. Nam sicut caecitas oculi uitium est et idem ipsum indicat ad lumen uidendum esse oculum creatum ac per hoc etiam ipso uitio suo excellentius ostenditur ceteris membris membrum capax luminis non enim alia causa esset uitium eius carere lumine: ita natura. quae fruebatur Deo, optimam se insti
Abbreviated transcription (Latin):
spm̃ conuertetur: sicut non nulli putant. ex
eo quod scriptum est: Seminatur corpus ani¬
male surg& corpus sp̃itale : sed quia spũi sũ¬
ma & mirabili optemperandi felicitate subdetur
usq ad implendam immortalitatis in dissolu¬
bis securissimam uoluntatem : Omni molestiȩ
sensu: omni corruptibilitate & tarditate detrac¬
ta.⁊ Non solum enim nonerit tale qualenunc
est inqua uis optima ualitudine: sed nec tale
quidem quale fuit in primis hominibus an¬
te peccatum.⁊ Quilic& morituri non essent ni¬
si peccassent : alimentis tamen ut homines ute¬
bantur: nondum sp̃italia sed ad huc animaliu
corpora terrena gestantes.⁊ Quaelic& senio
non ueterescerent. ut necessitate perducerentur
ad mortem: quistatus eis deligno uitae quod
in medio paradyso cum arbore uetita simulerat.
mirabili dĩ gratia prestabatur: tamen & alios
sumebant cibos praeter unam arborem quae fu¬
erat inter dicta: non quia ipsa erat malum.

Expanded text:
spiritum conuertetur, sicut nonnulli putant ex spiritum conuertetur, sicut nonnulli putant ex eo quod scriptum est: Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale, sed quia spiritui summa et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad inplendam inmortalitatis indissolubilis securissimam uoluntatem, omni molestiae sensu, omni corruptibilitate et tarditate detracta. Non solum enim non erit tale, quale nunc est in quauis optima ualetudine, sed nec tale quidem, quale fuit in primis hominibus ante peccatum, qui licet morituri non essent, nisi peccassent, alimentis tamen ut homines utebantur, nondum spiritalia, sed adhuc animalia corpora terrena gestantes. Quae licet senio non ueterescerent, ut necessitate perducerentur ad mortem qui status eis de ligno uitae, quod in medio paradiso cum arbore uetita simul erat, mirabili Dei gratia praestabatur, tamen et alios sumebant cibos praeter unam arborem, quae fuerat interdicta, non quia ipsa erat malum,
Abbreviated transcription (Latin):
liquid doloris & infelicitatis possit accidere:
Pro inde nunc scõrum animae defunctorum:
ldẽo non habent grauem mortem: quia separatȩ
sunt acorporibus suis quia caro earum requi¬
escit inspe : quas lib& sine ullo iam sensu con¬
tumelias accepisse uideatur.: Non enim si¬
cut platoni uisum est corpora obliuionem de¬
siderant : sed potius quia meminerunt quid
sibi abeo sit ꝓmissum qui neminem fallit.
qui eis etiam decapillorum suorum integri¬
tate sccuritatem dedit : resurrectionẽ corpo.¬
rum inquibus multadura perpessi sunt : ni¬
hil in eis ulterius tale sensurĩ desiderabiliter et
patienter expectant. Si enim carnem suã
nonoderant : quando eam suae menti in firmi¬
tate resistentem spĩtali uire coercebant: quan¬
to magis eam diligunt. &iam ipsam spĩtalẽ
futuram. ⁊ Sicut enim spiritus carni serui¬
ens. non in congrue carnalis. Ita caro sp̃itui
seruiens recte appellatur sp̃italis Non quia in

Expanded text:
liquid doloris et infelicitatis possit accidere? liquid doloris et infelicitatis possit accidere? Proinde nunc sanctorum animae defunctorum ideo non habent grauem mortem, qua separatae sunt a corporibus suis, quia caro eorum requiescit in spe. quaslibet sine ullo iam sensu contumelias accepisse uideatur. Non enim, sicut Platoni uisum est, corpora obliuione desiderant, sed potius, quia meminerunt quid sibi ab eo sit promissum, qui neminem fallit, qui eis etiam de capillorum suorum integritate securitatem dedit, resurrectionem corporum, in quibus multa dura perpessi sunt, nihil in eis ulterius tale sensuri desiderabiliter et patienter expectant. Si enim carnem suam non oderant, quando eam suae menti infirmitate resistentem spiritali iure cohercebant, quanto magis eam diligunt etiam ipsam spiritalem futuram! Sicut enim spiritus carni seruiens non incongrue carnalis, ita caro spiritui seruiens recte appellabitur spiritalis, non quia in
Abbreviated transcription (Latin):
bilium negans corporum non solum sine terre¬
nis. sed sine ullis omnino corporibus eas asseruit
in sempiternum esse uicturas.⁊ Nec tamen ista
qualicumq opinione praecepit saltim nedis cor¬
poratis religionis obsequio subderentur:. quid
itaꝰ . nisi quia eas quamuis nulli corpori sociatas.
non credidit illis esse meliores.⁊ Qua propter si
non audebunt isti sicut eos ausuros esse non arbi¬
tror dus beatissimis. & tamen in aeternis corpori¬
bus constitutis. humanas animas ante ponere :
cur eis uidetur absurdum quod fides xpĩana
praedicat. & primos homines ita fuisse condi
tos. ut si non peccassent: nullu morte asuis cor¬
poribus soluerentur. sed promeritis oboedien¬
tiae custoditae inmor talitate donati cum eis
uiuerent in aeternum. et tadia scõs in resurrec¬
tione habituros ea ipsa in quibus hic laborauer̃
corpora ut nec eorum carni aliquid corrupti¬
onis uel dificultatis: nec eorum beatitudini a¬

Expanded text:
bilium corporum negans non solum sine terrebilium corporum negans non solum sine terrenis, sed sine ullis omnino corporibus eas adseruit in sempiternum esse uicturas. Nec tamen ista qualicumque opinione praecepit saltem ne dis corporatis religionis obsequio subderentur. Quid ita, nisi quia eas, quamuis nulli corpori sociatas, non credidit illis esse meliores? Quapropter, si non audebunt isti, sicut eos ausuros esse non arbitror, dis beatissimis et tamen in aeternis corporibus constitutis humanas animas anteponere: quur eis uidetur absurdum, quod fides Christiana praedicatos, ut, si non peccassent, nulla morte a suis corporibus soluerentur, sed pro meritis oboedientiae custoditae inmortalitate donati cum eis uiuerent in aeternum; et talia sanctos in resurrectione habituros ea ipsa, in quibus hic laborauerunt, corpora, ut nec eorum carni aliquid corruptionis uel difficultatis nec eorum beatitudini a
Abbreviated transcription (Latin):
pristinae oblitus etcupiditate habendi corporis
uictus. redeat ad labores erumnasq mortaliũ
Illi uero quistultam duxerint uitam ad corpora
suis meritis debita siue hominum siue bestiarũ.
animus. quibus nontalia corpora distributa s̃.
cum quibus semper. atq inmortaliter uiuerent :
utneq incorporibus permanere neq sine his pos¬
sint in aeterna puritate durare Dequo plato¬
nico dogmate iam in libris superioribus diximꝰ:
xp̃iano tempore erubuisse porphyrium: et
non solum ab animis humanis remouisse corpo¬
ra bestiarum : Uerum etiam sapientium ani¬
mas. ita uoluisse decorporeis nexibus liberari.
utcorpus omne fugientes. beate apud patrem
sine fine teneantur.: Itaq nea xp̃o uinci uidere.¬
tur uitam scĩs pollicente perpetuam: &iam ipse
purgatas animas . sine ullo ad miserias pristinas
reditu in aeterna felicitate constituit ⁊ Ftut
xp̃o aduersaretur . resurrectionem incorrupti¬

Expanded text:
pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis pristinae oblitus et cupiditate habendi corporis victus, redeat ad labores aerumnasque mortalium; illi vero qui stultam duxerint vitam, ad corpora suis meritis debita, sive hominum, sive bestiarum, animas, quibus non talia corpora distributa sunt, cum quibus semper adque inmortaliter uiuerent, ut neque in corporibus permanere neque sine his possint in aeterna puritate durare. De quo Platonico dogmate iam in libris superioribus diximus Christiano tempori erubuisse Porphyrium et non solum ab animis humanis remouisse corpora bestiarum, uerum etiam sapientium animas ita uoluisse de corporeis nexibus liberari, ut corpus omne fugientes beatae aput Patrem sine fine teneantur. Itaque ne a Christo uinci uideretur uitam sanctis pollicente perpetuam, etiam ipse purgatas animas sine ullo ad miserias pristinas reditu in aeterna felicitate constituit; et ut Christo aduersaretur, resurrectionem incorrupti
Abbreviated transcription (Latin):
apud platonem munus ingens indissolubilem ui¬
delic& uitam id est aeternum cum suis corporib
consortium policetur.⁊ Optime autem cum ho¬
minibus agi arbitratur idem plato. sitamen hanc
uitam pie iusteq peregerint: uta suis corporib
saparati in ipsorum deorum qui sua corpora nũ¬
quam deserunt recipiantur sinu: scilic& imme¬
mores supera ut conuexa reuisant: rursus et
incipiant incorporia uelle reuerti: Quod uir¬
gilius explatonico dogmate dixisse laudatur.⁊
Ita quippe animas mortalium nec in suis corpo¬
ribus semper esseposse existimat:. sed mortis
necessitate dissolui : nec sine corporibus durare
perpetuo: sed alternantibus uicibus indesinen¬
teruiuos exmortuis. & ex uiuis mortuos fieri
putat : ut ac&eris hominibus hoc uideantur di¬
ferre sapientes. quod post mortem ferunt᷑ ad si¬
dera : utaliquanto diutius in astro sibi congruo
quisq requi escat: atq inde rursus miseriae

Expanded text:
aput Platonem munus ingens, indissolubilem saput Platonem munus ingens, indissolubilem scilicet uitam, id est aeternum cum suis corporibus consortium, pollicetur. Optime autem cum hominibus agi arbitratur idem Plato, si tamen hanc uitam pie iusteque peregerint, ut a suis corporibus separati in ipsorum deorum, qui sua corpora numquam deserunt, recipiantur sinum, . Scilicet inmemores supera ut conuexa reuisant Rursus et incipiant in corpora uelle reuerti; quod Vergilius ex Platonico dogmate dixisse laudatur. Ita quippe animas mortalium nec in suis corporibus semper esse posse existimat, sed mortis necessitate dissolui, nec sine corporibus durare perpetuo, sed alternantibus uicibus indesinenter uiuos ex mortuis et ex uiuis mortuos fieri putat; ut a ceteris hominibus hoc uideantur differre sapientes, quod post mortem feruntur ad sidera, ut aliquanto diutius in astro sibi congruo quisque re
Abbreviated transcription (Latin):
tuorum & decorporibus eorum in mortalibus. di¬
ligentius sids̃ uoluerit. in fine huius operis disse¬
minum quod instituimus explicemus. : Quõ nec
mors ista quae bona perhibeturbonis. nec tantũ
paucis intellegentibus siue credentibus. sedom¬
nibus nota est qua fit animae a corpore sepa¬
ratio quacerte corpus animantis quod euident̃
uiuebat euidenter emoritur : eis potuiss& acci¬
dere. nisi peccati meritum sequeretur . ⁊ Lic& e¬
nim iustorum acpiorum animae defunctorum.
quod in requie uiuant dubitare fas non sit : usq
adeo tamen eis melius ess& cum suis corporibus
bene ualentibus uiuere: ut&iam illi qui omnimo¬
do esse sine corpore beatissimum existimant. hanc
opinionem suam sententia repugnante conuincat:
N eq enim quis quam audebit illorum sapientes ho¬
mines siue morituros siue iam mortuos. idest
aut carentes corporibus aut corpora relicturos
diis in mortalibus anteponere : quibus ds̃ sũmus

Expanded text:
tuorum et de corporibus eorum inmortalibus dituorum et de corporibus eorum inmortalibus diligentius, si Deus uoluerit, in fine huius operis disseminum quod instituimus explicemus; quoniam nec mors ista, quae bona perhibetur bonis nec tantum paucis intellegentibus siue credentibus, sed omnibus nota est, qua fit animae a corpore separatio, qua certe corpus animantis, quod euidenter uiuebat, euidenter emoritur, eis potuisset accidere, nisi peccati meritum sequeretur. Licet enim iustorum ac piorum animae defunctorum quod in requie uiuant dubitare fas non sit, usque adeo tamen eis melius esset cum suis corporibus bene ualentibus uiuere, ut etiam illi, qui omni modo esse sine corpore beatissimum existimant, hanc opinionem suam sententia repugnante conuincant. Neque enim quisquam audebit illorum sapientes homines, siue morituros siue iam mortuos, id est aut carentes corporibus aut corpora relicturos, dis inmortalibus anteponere. quibus Deus summus
Abbreviated transcription (Latin):
in mortalitatẽ suturã. Nonitaq: nnm fidem redar¬
guunt pͥrlosophideponderib: corporũ Nolo enĩ quȩ¬
rere curñ credant terrenũ eẽ posse corpus incȩlo.
cum t̃ra uniuersa libr& innihilo: fortassis enim
deipso medio mundi loco: eoquod in eum coeant
quae que grauiora &iam argumentatio ue¬
risimilior habeatur. Iluddico sidii minores
quibus inter animalia terrestria. cetera. etiã.
hominem faciendum commisit plato: potuerunt
sicut dicit ab igne remouere urendi qualitatem:
lucendi relinquere : quaeperoculos emicar&:
ita nedõ summo concedere dubitabimus cuius
ille uoluntati potestatiq concessit nemoriant᷑
quae orta sint : &tam diuersa tam dissimilia
idest corporea et incorporea sibim& conexa nul¬
la possint dissolutione seiungi : ut decarne homi¬
nis cui donat in mortalitatem. corruptionem
auferat. naturam relinquat. congruentiam fi¬
gurae membrorumq detineat᷑. detrahat ponde¬
ris tarditatem ⁊ Sed defide resurrextionis mor¬

Expanded text:
inmortalitatem futuram? Non itaque nostram fidem redarguunt philosophi de ponderibus corporum. Nolo enim quaerere, quur non credant terrenum esse posse corpus in caelo, cum terra uniuersa libretur in nihilo. Fortassis enim de ipso medio mundi loco, eo quod in eum coeant quaeque grauiora, etiam argumentatio ueri similior habeatur. Illud dico: Si di minores, quibus inter animalia terrestria cetera etiam hominem faciendum commisit Plato, potuerunt, sicut dicit, ab igne remouere urendi qualitatem, lucendi relinquere quae per oculos emicaret: itane Deo summo concedere dubitabimus, cuius ille uoluntati potestatique concessit, ne moriantur quae orta sint, et tam diuersa, tam dissimilia, id est corporea et incorporea, sibimet conexa nulla possint dissolutione seiungi, ut de carne hominis, cui donat inmortalitatem, corruptionem auferat, naturam relinquat, congruentiam figurae membrorumque detineat, detrahat ponderis tarditatem? Sed de fide resurrectionis mor
Abbreviated transcription (Latin):
put & corpus unus ẽ xp̃s: Vnde illud ẽ in
euangelio : Esuriui & dedistis mihi mandu¬
care:: Quod exponens ait : quando uni exmi¬
nimis meis fecistis mihi fecistis: Seitaq dix̃
sperasse: quod tunc sperauerant deiuda
discipuli eius. quando ẽ connumeratus a¬
postolis : Iudȩi aut̃ xpm̃ quẽ sperant : mo¬
riturũ esse non sperant: Ideo quelex &
proph&ȩ annuntiauer nrm es se non pu¬
tant: sed nescio que suum quẽ sibi alienũ
ad mortis passionẽ confingunt: Ideo mi

Expanded text:
put et corpus unus est Christus; unde illud est in euangelio: Esuriui, et dedistis mihi manducare, quod exponens ait: Quando uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis. Se itaque dixit sperasse, quod tunc sperauerant de Iuda discipuli eius, quando est connumeratus apostolis. Iudaei autem Christum. quem sperant, moriturum esse non sperant. Ideo quem lex et prophetae adnuntiauerunt, nostrum esse non putant, sed nescio quem suum, quem sibi alienum a mortis passione confingunt. Ideo mi
Abbreviated transcription (Latin):
nubib cȩli : ut filius hominis ueniens erit : & us¬
q aduetustũ dierũ ꝑuenit : & in conspectu eius
p̃latus ẽ : & ipsidatus ẽ principatus & honor &
regnũ & om̃ populi trib linguȩ ipsi seruient
Potestas eius potestas ꝑp&ua quȩ non transibit¬

Expanded text:
nubibus caeli ut filius hominis ueniens erat; et usnubibus caeli ut filius hominis ueniens erat; et usque ad uetustum dierum peruenit, et in conspectu eius praelatus est; et ipsi datus est principatus et honor et regnum, et omnes populi, tribus, linguae ipsi seruient. Potestas eius potestas p
Abbreviated transcription (Latin):
deris ex omnib: ad inuentionib tuis qͥuas impie¬
egistiinme : Et quia tunc auferã abste praui¬
tates in iuriȩ tuȩ &iam non a diciens ut mag¬
nificeris suꝑ montẽ scm̃ meũ & subrelinquã
inte populũ mansu&ũ & humilẽ & uerebuntur
a nominednĩ qui reliqui fuerint deurł : Hȩ
sunt reliquiȩ de quib: alib ꝓph&atur. quod
a postolus &iã commemorat : si fuerit numerus
filiorũ isrł sicut harena maris reliquiȩ saluȩ
ficnt : hȩ quippe in xpm illius gentis reliquiȩ
credider̃ : In ipsa porro babyloniȩ captiui¬
tate prius ꝓphetauer̃ : danihel & exechiel: alii
scilic& duo ex ꝓph&is maiorib Quorũ danihel
&iã tempus quo uenturus fueratx p̃satq passurus
numero definiuit annorũ quod longum ẽ com¬
putando monstrare & ab aliis factitatum ẽ ap¬
tenos: De potestate uero eius & ecclesia sic lo¬
cutus ẽ : Videbam inquit in uisu noctis &eccecũ diũ

Expanded text:
deris ex omnibus adinuentionibderis ex omnibus adinuentionibegisti in me: quia tunc auferam abs te pravitates injuriae tuae; et jam non adjicies ut magnificeris super montem sanctum meum: et subrelinquam in te populum mansuetum et humilem; et verebuntur a nomine Domini, qui reliqui fuerint Israel . Hae sunt reliquiae, de quibus alibi prophetatur, quod Apostolus etiam commemorat: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut arena maris, reliquiae salvae fient . Hae quippe in Christum illius genrdat. In ipsa POITO Babyloniae captiuitate prius prophetauerunt Daniel et Hiezechiel, alii scilicet duo ex prophetis maioribus. Quorum Daniel etiam tempus, quo uenturus fuerat Christus adque passurus, numero definiuit annorum; quod longum est conputando monstrare, et ab aliis factitatum est ante nos. De potestate uero eius et ecclesia sic locutus est: Videbam, inquit, in uisu noctis, et ecce cum
Abbreviated transcription (Latin):
dioportebat : sic idẽ ꝓph&a significat: Gra¬
ue corꝑomnia & homo ẽ: quis agnoscit eum:
Huius ẽ &iam illud quod in libro septimo deci¬
mo posui detestamento nouo cuius ẽ mediator
xp̃s : Ipse quippe hieremias ait : eccedies ueni¬
unt dicit dñs & consummabo suꝑ domũ ia cob
testamentum nouũ & c&era quȩ ibi leguntur
S ophoniae aut̃ ꝓph&ȩ quicũ hieremia ꝓph& abat.
haec p̃dicta dexpo interimponam: Expec¬
ta medic̃ dns indieresurrectionis meȩ in fut u¬
rũ quia iudiciũ meũ ut congregẽ gentes & col¬
ligam regna : Etiterũ horribilis inquit dñs su¬
ꝑ eos et ex terminabit om̃sdeos terrȩ & ad orabit
eũ uirdeloco suo om̃ insulȩgentiũ: Et paulo
post : Tun inquit trans uertã in populos lingũa
& ꝓgenies eius ut inuocent om̃ nom̃ dnĩ & ser¬
uiant ei sub iugo uno : a finib fluminũ aethio¬
plae afferent hostias mihi : in illo die confun¬

Expanded text:
di oportebat, sic idem propheta significat: Gradi oportebat, sic idem propheta significat: Graue cor per omnia, et homo est, et quis agnoscit eum? Huius est etiam illud quod in libro septimo decimo posui de testamento nouo, cuius est mediator Christus. Ipse quippe Hieremias ait: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo super domumlacob testamentum nouum, et cetera quae ibi leguntur. Sophoniae autem prophetae, qui cum Hieremia prophetabat, praedicta de Christo interim ponam: Exspecta me, dicit Dominus, in die resurrectionis meae in futurum: quia iudicium meum, ut congregem gentes et colligam regna. Et iterum: Horribilis, inquit, Dominus super eos, et exterminabit omnes deos terrae, et adorabit eum uir de loco suo, omnes insulae gentium. Et paulo post: Tunc, inquit, transuertam in populos linguam et progenies eius, ut inuocent omnes nomen Domini et seruiant ei sub iugo uno; a finibus fluminum Aethiopiae adferent hostias mihi. In illo die non confun
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ms in quit & ñ estimabitur alteradeũ qui in¬
uenit omnẽ uia prudentiae & dediteã ia cob pue¬
rosuo & isrł electo suo : posthȩc interra uisus ẽ &
cũ hominib: conuersatus ẽ : Hoc testimoniũ
quidã non hieremiȩ sed scribȩ eius attribuunt
qui uocabaturbaruc : sed hieremiȩ celebrati¬
us hab&ur : Rursus idẽ ꝓph&a deipso : ecce iN¬
quit diesueniunt ait dñs & suscitabo dđ germ̃
iustũ : & regnabit rex & sapiens erit: & faci&
iudiciũ & iustitiã interra: indieb illis saluabit᷑
iuda & isrł habitabit confident᷑ : & hoc ẽ nom̃
quod uocabunteũ dñs iustus nr̃ : De uocatio¬
ne &iã gentiũ q̃uȩ fuerait futura &ea nunc impl&am
cernimus sic locutus ẽ : Dne ds̃ ms & refugiũ meũ
indiemalorũ ad te gentes uenient ab extremis ter¬
rȩ: &dicent uere mendatia coluer̃. patres nr̃i:
simulacra & nonẽ in illis utilitas: Quia uero
nonerant eũ agnituri iudei : a quib eũ & occi¬

Expanded text:
Deus meus, inquit, et non aestimabitur alter ad eum; qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israel dilecto suo; post haec in terra uisus est et cum hominibus conuersatus est. Hoc testimonium quidam non Hieremiae, sed scribae eius adtribuunt, qui uocabatur Baruch; sed Hieremiae celebratius habetur. Rursus idem propheta de ipso: Ecce. inquit, dies ueniunt, ait Dominus, et suscitabo Dauid germen iustum, et regnabit rex et sapiens erit et faciet iudicium et iustitiam in teIuda, et Israel habitabit confidenter; et hoc est nomen, quod uocabunt eum: Dominus iustus noster. De uocatione etiam gentium, quae fuerat futura et eam nunc inpletam cernimus, sic locutus est: Domine Deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: Vere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, et non est in illis utilitas. Quia uero non erant eum agnituri Iudaei, a quibus eum et occi
Abbreviated transcription (Latin):
quid plus : quia custo diuimus ob¬
seruationes eius : & quia ambula¬
uimus. suppli cantes ante faciem
dnĩ omnipotentis. Et nunc nos
beatificamus alienos & rȩedifican¬
tur omnes qui faciunt iniqua: ad¬
uersati sunt dõ & salui facti sunt:
Haec oblocuti sunt qui timebant
dnm̃ unus quisq ad proximum su¬
um : & anim aduertit dñs & audiuit & scrip¬
sit librum memoriae in conspectu suo.
eis quitiment dnm & reuerentur nom̃
eius: Isto libro significatum est testa¬
mentum nouum.: Deniq quod sequitur
audiamus : & erunt mihi dicit dñs omni
potens indie qua ego facio in adquisitio¬
nem : & eligam eos sicut eligit homo fili¬
um suum serui entem sibi: & conuertimi¬

Expanded text:
quid plus, quiacustodiuimusobquid plus, quiacustodiuimusobseruationes eius, et quia ambulauimus supplicantes ante faciem Domini omnipotentis? Et nunc nos beatificamus alienos, etreaedificanturomnes, quifaciunt iniqua; et aduersati sunt Deo, et salui facti sunt. Haec oblocuti sunt, qui timebant Dominum, unusquisque ad proximum sut animaduertit Dominus et audiuit; et scripsit librum memoriae in conspectu suo eis, qui timent Dominum et reuerentur nomen eius. Isto libro significatum est testamentum nouum. Denique quod sequitur audiamus: Et erunpotens, in die qua ego facio in possessione; et eligam eos, quemadmodum eligit homo filium suum bene seruientem sibi. et conuer
Abbreviated transcription (Latin):
lus testamenti quem uos uultis. sig¬
nificauit utiq & iam iudȩos secundũ
scripturas quas legunt xpm quęre¬
re & uelle: sed multi eorum quem
quȩsierunt & uoluerunt uenis se
non agnouerunt: excecati in cordib
suis precedentibus meritis sus : qđ
sane hic nominat testamentum ł
supra ubi ait testamentum meum
erat cumeo: uel hic ubi eum dixit
angelum testamenti : nouum procul
dubio testamentum debemus accipe¬
re : ubi sempiterna non u&us ubi
temporalia sunt promissa: quȩ pro
magno habentes plurimi infirmi.
& dõ uero talium rerum mercede
seruientes quando uident impios
abundare turbantur : Propter
quod idem proph&a ut noui tes¬
tamenti a&ernam beatitudinẽ.
quȩ non dabitur nisi bonis. dis¬
tinguer& aueteris terrena feli¬
citate : quȩplerumq datur & ma¬
lis : in grauastis inquit super me
uerba ura dicit dñs & dixistis.
In quo detraximus d&e: dixistis:
uanus est omnis quiseruit dõ: &

Expanded text:
lus testamenti, quem uos uultis, siglus testamenti, quem uos uultis, significauit utique etiam Iudaeos secundum scripturas, quas legunt, Christum quaerere et uelle. Sed multi eorum, quem quaesierunt et uoluerunt, uenisse non agnouerunt, excaecati in cordibus suis praecedentibus meritis suis. Quod sane hic nominat testamentum, uel supra, ubi ait: Testamentum meum erat cum eo, uel hic, ubi eum dixit angelum testamenti, nouum procul dubio testamentum debemus accipere, ubi sempiterna, non uetus, ubi temporalia sunt promissa; quae pro magno habentes plurimi infirmi et Deo uero talium rerum mercede seruientes, quando uident eis inpios abundare, turbantur. Propter quod idem propheta, ut noui testamenti aeternam beatitudinem, quae non dabitur nisi bonis, distingueret a ueteris terrena felicitate, quae plerumque datur et malis: Ingrauastis, inquit, super me uerba uestra, dicit Dominus, et dixistis: In quo detraximus de te? Dixistis: Vanus est omnis, qui seruit Deo, et
Abbreviated transcription (Latin):
ihs : sicut enim seruus propter formam
serui in qua uenit ad homines: sic & ange¬
lus propter euangelium quod nuntia¬
uit hominibus: Nam sigreca ista
inter prȩtemur : euangelium bona
nuntiatio est & angelus nuntius est
Deipso quippe iterum dicit: Ecce mit¬
tam angelum meum & prospici& uiam
ante faciam meam & subito ueni& intempb̃
suum dñs quem uosquęritis & angelus tes¬
tamenti. quem uos uultis: ecce uenit dic̃
dñs omnipotens : & quis sustinebit diem
introitus eius aut quis resist& in conspec¬
tu eius: hoc loco primum & secundum
xp̃i prȩnuntiauit aduentum: Primũ
scilic& de quo ait: & subito ueni& intẽ¬
plum suum idest in carnem suam: de
da dixit in euangelio: Soluite tem¬
plum hoc: & triduo resuscitabo illud.
Cecundum uero ubi ait:. ecce uenit di¬
eit dicit dñs omnipotens: & quis sus¬
tinebit diem introitus eius aut quis
res ist& in aspectu eius: Quod autẽ :¬
dixit dñs quem uos quęritis & ange¬

Expanded text:
Iesus. Sicut enim seruus propter formam Iesus. Sicut enim seruus propter formam serui, in qua uenit ad homines, sic angelus propter euangelium, quod nuntiauit hominibus. Nam si Graeca ista interpretemur, et euangelium bona nuntiatio est et angelus nuntius. De ipso quippe iterum dicit: Ecce mittam angelum meum, et prospiciet uiam ante faciem meam; et subito ueniet in templum suum Dominus, quem uos quaeritiss. Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens; et quis sustinebit diem introitus eius? aut quis resistet in adspectu eius? Hoc loco et primum et secundum Christi praenuntiauit aduentum; primum scilicet, de quo ait: Et subito ueniet in templum suum, id est in carnem suam, de qua dixit in euangelio: Soluite templum hoc, et in triduo resuscitabo illud; secundum uero, ubi ait: Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens, et quis sustinebit diem introitus eius? aut quis resistet in adspectu eius? Quod autem dixit: Dominus, quem uos quaeritis, et ange
Abbreviated transcription (Latin):
& offer&ur nomini meo oblatio munda
quia magnum nomen meum ingentibus.
dicit dñs: Hoc sacrificium persacerdo¬
tium xp̃i secundum ordinem mel chise¬
dech: cum in omni loco asolis ortu usque
ad ocasum dõ iam uideamus offerri: sa¬
crificium autem iudeorum quibus dic tũ
est: Non est mihi uoluntas in uobis. nec
accipiam munus demanibus uris cessas¬
se negare non possunt᷑ : Quid adhue ex¬
pec tant alium xp̃m : cum hoc quod ꝑ¬
p&atum legunt: & impl&um uident.
impleri non potuerint nisi ꝑ ipsum.
Dicit paulo post deipso expersona dĩ
Testamentum meum erat cum eo uitȩ
& pacis: & dedi ei timorem ut time¬
r& me & a facie nominis mei reuer eretur:
Lex ueritatis erat inore ipsius : in pacedi¬
rigens ambulauit mecum & multos cop¬
uert& ab iniquitate. Quõ labia sacer¬
dotis custodient scientiam & legem ex¬
quirent ex ore eius : quõ angelus dnĩ om¬
nipotentis est. Nec mirandum est quia
dñi omnipotentis angelus dictus est xp̃s

Expanded text:
et offeretur nomini meo oblatio munda; et offeretur nomini meo oblatio munda; quia magnum nomen meum in gentibus, dicit Dominus. Hoc sacrificium per sacerdotium Christi secundum ordinem Melchisedech cum in omni loco a solis ortu usque ad occasum Deo iam uideamus offerri, sacrificium autem Iudaeorum, quibus dictum est: Non est mihi uoluntas in uobis, nec accipiam munus de manibus uestris, cessasse negare non possunt: quid adhuc exspectant alium Christum, cum hoc, quod prophetatum legunt et inpletum uident, inpleri non potuerit nisi per ipsum? Dicit enim paulo post de ipso ex persona Dei: Testamentum meum erat cum eo uitae et pacis. et.dedi ei, ut timore timeret me, et a facie nominis mei reuereretur. Lex ueritatis erat in ore ipsius. in pace dirigens ambulauit mecum et multos conuertit ab iniquitate; quoniam labia sacedotis custodient scientiam et legem inquirent ex ore eius; quoniam angelus Domini omnipotentis est. Nec mirandum est, quia Domini omnipotentis angelus dictus est Christus
Abbreviated transcription (Latin):
iumento huius generis uter&ur.
in euangelio legitur: ubi & haec ꝓ¬
ph&ia commemoratur ex parte quaꝵ¬
tum illi loco sufficere uisum est .:
ph&iae loquens: deremissione pec¬
catorum pereius sanguinem: Tu
quoque inquit insanguine testamenti tui
emisisti uinctos tuos delacu inquo non
est aqua: Quid perhunc lacum uelit ip¬
tellegi possunt diuersa sentiri &iam se¬
cundum rectam fidem: Mihi tamen
uidetur non eo significari melius. nisi huma¬
nȩ miseriae profunditatem: siccam quod¬
anmodo & sterilem: ubi fluenta non sunt
iustitiae: sed iniquitatis lutum: De hoc
quippe lacu &iam inpsalmo dicitur : &
eduxit me delacu miseriae & deluto limi
Malachias prophetans ec clesiam quam per
xpm cernimus propagatam iudeis aper¬
tissime dicit ex persona dĩ .: Non est
mihi uoluntas in uobis & munus non sus¬
cipiam demanu urã: ab ortu enimsolis.
usq ad occasum magnum nomen meum
ingentibus: & in omni loco sacrificabitur

Expanded text:
iumento huius generis uteretur, iumento huius generis uteretur, in euangelio legitur, ubi et haec prophetia commemoratur ex parte, quantum illi loco sufficere uisum est. ritu prophetiae loquens de remissione peccatorum per eius sanguinem: Tu quoque, inquit, in sanguine testamenti tu-i emisisti uinctos tuos de lacu, in quo non est aqua. Quid per hunc lacum uelit intellegi, possunt diuersa sentiri etiam secundum rectam fidem. Mihi tamen uidetur non eo significari melius, nisi humanae miseriae profunditatem siccam quodam modo et sterilem, ubi non sunt fluenta iustitiae, sed iniquitatis lutum. De hoc quippe etiam in psalmo dicitur: Et eduxit me de lacu miseriae et de luto limi. Malachias prophetans ecclesiam, quam per Christum cernimus propagatam, Iudaeis apertissime dicit ex persona Dei: Non est mihi uoluntas in uobis, et munus non suscipiam de manu uestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificabitur
Abbreviated transcription (Latin):
modicum est & ego commo uebo caelũ
& terram & mare & aridam: & moue¬
bo omnes gentes & ueni & desideratus
cunctis gentibus : Haec proph&ia par¬
tim compl&a iam cernitur: partim spe¬
ratur infine complenda: mouit enĩ
cȩlum angelorum & siderum testimo¬
nio quando in carnatus est xp̃s : Mo¬
uit terram ingenti miraculo: deipso uir¬
ginis partu: Mouit mare & aridam
cum & in insulis & in orbe toto xp̃san
nun tiatur: ita moueri omnes gentes
uidemus adfidem: Iam uero quod
sequitur & ueni& desideratus cunc¬
tis gentibus : deno uissimo eius ex pec¬
tatur aduentu: Ut enim ess& desi¬
deratus ex pec tantibus prius opor¬
tuit eum dilec tum esse credenti¬
bus: Lacharias dexp̃o & ecclesia:
ex ulta inquit ualdefilia sion: iubi
la hierusalem: eccerex tuus ueni &
tibi iustus & saluator: ipse pauper:
& ascendens super asinum: & super
pullum filium asinȩ: & potestes ei¬
us amari usq ad mare & a flumine
usq ad fines terrȩ: Hoc quantdo
factum en sit ut dñs xp̃s initinere.

Expanded text:
modicum est, et ego commouebo caelum et terram et mare et aridam, et mouebo omnes gentes, et ueniet desideratus cunctis gentibus. Haec prophetia partim conpleta iam cernitur, partim speratur in fine conplenda. Mouit enim caelum angelorum et siderum testimonio, quando incarnatus est Christus; mouit terram ingenti miraculo de ipso uirginis partu; mouit mare et aridam, cum et in insulis et in orbe toto Christus adnuntiatur: ita moueri omnes gentes uidemus ad fidem. Iam uero quod sequitur: Et ueniet desideratus cunctis gentibus, de nouissimo eius exspectatur aduentu. Ut enim esset desideratus exspectantibus, prius oportuit eum dilectum esse credentibus. Zacharias de Christo et ecclesia: Exuit, inquit, ualde, filia Sion, iubila, filia Hierusalem; ecce rex tuus uenit tibi iustus et saluator; ipse pauper et adscendens super asinum et super pullum filium asinae; et potestas eius a mari usque ad mare et a fluminibus usque ad fines terrae. Hoc quando fac
Abbreviated transcription (Latin):
carnẽ deđđ semine as sum sit ꝓpter quã formã
serui qua factus ẽ homo &iam seruus dĩ dicitur
idẽ dĩ filius : sic eũ ꝓph&indo p̃nuntiat : exper¬
sona dĩ patris: Et suscitabo inquit suꝑ peccara
mea pastorẽ unũ qui pascat ea seruũ meũ đđ &
ipsepasc& ea & ipseerit his in pastorẽ :: Ego aut̃
dñs ero eis indm̃ & seruus ms̃ đđ princeps in me¬
dio eorũ ego dñs locutus sum : Et alio loco & rex
inquit unus erit omnib: imperans & nonerunt
ultra duaegentes nec diuidentur amplius in duo
regna : Neq polluentur ultra in idolissuis & abo¬
minationib: & incunctis iniquitatib suis: & sal¬
uos caos faciam deuni uersis sedib sius inquibpec¬
cauer̃ : & mundabo eos & erunt mihi populus &
ego ero illis ds̃ & seruus ms̃ đđ rex suꝑ eos & pas
nores proph&ȩ quiꝓph&auer̃ infinecaptiui¬
tatis aggeus ⁊acharias malachias: quorũ ag¬
geus xpm̃ & ecclesiam hac apertius breuitate
ꝓp&at : Hec dicit dñs exercituũ : ad huc upũ

Expanded text:
carnem de David semine assumpsit; propter quam formam servi, qua factus est homo, etiam servus Dei dicitur idem Dei Filius; sic eum prophetando praenuntiat ex persona Dei Patris: Et sumea pastorem unum qui pascat ea, seruum meum Dauid; et ipse pascet ea et ipse erit his in pastorem. Ego autem Dominus ero eis in Deum, et seruus meus Dauid princeps in medio eorum; ego Dominus locutus sum. Et alio loco: Et rex, inquit. unus erit omnibus imperans; et non erunt ultra duae gentes, nec diuidentur amplius ia duo regna; neque polluentur ultra in idolis suis et abominationibus et in cunctis iniquitatibus suis. Et saluos eos faciam de uniuersis sedibus suis, in quibus peccauerunt, et mundabo eos; et erunt mihi populus, et ego ero eis Deus; et seruunores prophetae, qui prophetauerunt in fine captiuitatis, Aggaeus, Zacharias, Malachias. Quorum Aggaeus Christum et ecclesiam hac apertius breuitate prophetat: Haec dicit Dominus exercituum: Adhuc unum
Abbreviated transcription (Latin):
Circa solis aũ occasũ pauor in ruit suꝑ abraha:
et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei.
et dictum ẽ ad abrahã. ⁊ sciendo scies quia
peregrinum erit sementuum interra ñ pro¬
pria: et inseruitutẽ redigent eos: et affli
gent cos: quadringentis annis: gentes aut̃
cui seruierint : iudicabo ego: post hȩsuero
exibunt huc cum supellectili multa.: Tuaũ
ibis ad patres tuos cũ pace. nutritꝰ in senec¬
tute bona ⁊ quarta uero generatione c̃uer¬
tent se huc: ñdum enim impleta sunt pec¬
cata amorreorũ . usq ad huc.: Cũ autem
iam solerat ad occasũ: flãma facta ẽ.: et ec̃¬
disposuit dñs ds̃ testam̃tum ad abrahã dicens:
semini tuo dabo terrã hanc a flumine egypti.
usq ad flum̃ magnũ fltrgen eu fraten : Cȩneos & cȩ¬
ne eos & celmoneos & c&heos & fere::eos & rapha¬
im& amorreos & chananeos & eueos. & ger¬
geseos & iebuseos : Hae comnia inuisu facta
diuinitus at que dicta sunt : De quibus singu¬

Expanded text:
Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra non propria, et in seruitutegent eos quadringentis annis; gentem autem cui servierint, judicabo ego. Post haec vero exibunt huc cum suppellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta vero generatione convertent se huc. Nondum enim impleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc. Cum autem jam sol erat ad occasum, facta est disposuit Dominus Deus testamentum ad Abraham, dicens: Semini tuo dabo terram hanc, a flumine Aegypti usque ad fluvium magnum Euphraten; Cenaeos et Cenezaeos, et Chelmonaeos, et Cethaeos, eim et Amorrhaeos et Chananaeos et Euaeos et Gergesaeos et Iebusaeos. Haec omnia in uisu facta diuinitus adque dicta sunt, de quibus singu
Abbreviated transcription (Latin):
in qua in cola es: omnẽ terram chanaan
in possessionẽ aeternã : et ero illis ds̃. ⁊
Et dix̃ dñs ad abrahã : Tuaũ testam̃tũ
meũ conseruabis : tu et sementuum
p̾te inꝓgenies suas : Et hoc ẽ testam̃¬
tum quod c̃seruabis interme et uos.
et inter sementuum p̾te ingenerati¬
ones suas. Circũ cidetur uestrũ om¬
ne masculinũ : et circũ ci demini incar¬
ne p̾putu ur̃ĩ : et erit insigno testa¬
menti interme et uos.. Et puer octo¬
dierũ circum cidetur : urm̃ omne mas

Expanded text:
in qua incola es, omnem terram Chanaan in qua incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne mas
Abbreviated transcription (Latin):
Post hȩc natus ẽ ismahel exagar inquo pu¬
tare posset impletum qđ ei ꝓmissũ fuerat.:
cũ sibi uernaculũ suũ adoptare uoluisset.
dõdicente : non erit heres tuus hic sed qui
exiet dete. ille erit herestuus: Ne hoc
ergo ꝓmissũ in ancillȩ filio putaret imple¬
tũ: iam cũ esset annorũ non aginta et
nouẽ : a paruit ei dñs et dixit illi: Ego
sum ds̃ place in conspectu meo: et esto
sine querela: et ponã testamentũ meũ
inter me etterte : et implebote ualde
et eris pater multarũ gentium . et non
apel labit᷑ ad huc nom̃tuũ abrã. sederit
nomen tuũ abrahã: quia patrẽ multarũ
gentiũ posuite. Et augeã te ualde
et ponã te ingentes. et reges exte exibt̾.
et statuã testam̃tum meũ interte et in¬
terme: et inter sem̃ tuum postte ingene¬
rationes eorũ intestamentũ ȩternum:
ut sim tibi ds̃ et semini tuo postte.
Et dabo tibi et semini tuo postte terrã.

Expanded text:
Post haec natus est Ismael ex Agar, in. quo puPost haec natus est Ismael ex Agar, in. quo putare posset inpletum, quod ei promissum fuerat, cum sibi uernaculum suum adoptare uoluisset. Deo dicente: Non erit heres tuus hic; sed qui exiet de te, ille erit heres tuus. Hoc ergo promissum ne in ancillae filio putaret inpletum, iam cum esset annorum nonaginta et nouem, apparuit ei Dominus et dixit isum Deus, place in conspectu meo, et esto sine querela, et ponam testamentum meum inter me et inter te, et implebo te valdeet eris pater multitudinis gentium: et non appellabitur adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham; quia patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi DEt dabo tibi et semini tuo post te terram,
Abbreviated transcription (Latin):
apostolus. similit̃ et uir non habet po¬
testatẽ corporis sui sed mulier. uteretͥ
mulier ad pariendũ ex altera: quod ñ
poterat exse ipsa. Nulla ẽ hic cupido
lasciuiȩ: nulla nequitiae turpitudo.
Abuxore causa prolis ancilla marito tradi¬
tur: amarito causa ꝓlis accipit: ab utroq
nonculpa luxuriȩ: sed naturȩ fructus
exquiritur.: Peniq cũ ancilla graui¬
da dominȩ sterili suꝑbiret: et hoc sara
suspicione muli ebri iuro pocius impu¬
taret : etiã ibi demonstrauit abraham.
non se amatorẽ seruum sed liberũ fuisse
genitorem : et inagar sarȩ coniugi pudi¬
citiã custodisse: nec uoluptatẽ suam sed
uoluntatẽ illius impleuisse: accepisse
nec petisse: accessisse. nec hesisse : semi¬
nasse nec a masse .: Ait enim : ecce ancil¬
la tua inmanib tuis: utere ea quomo¬
dotibi placuerit. Ouirũ uirilit̃ uten¬
tẽ feminis : coniuge temperant᷑ ancilla
obtemperant̃ . nulla intemperanter.¬

Expanded text:
apostolus: Similiter et uir non habet poapostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse genitorem et in Agar Sarrae coniugii. pudicitiam custodisse nec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quodo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla obtemperanter, nulla intemperanter