comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ  malũ. ncutrũ sumũ. Paradis ẽ locꝰ in¬
choantium & in melius ꝓficientiũ.
& ideo ibi solum bonũ ẽẽ debuit. quia
creatura a malo inicianda non fuit.
Non tamen summum ẽẽ debuit. quia
si summũ ibi eẽt bonum. illic posi¬
tis ꝓfectus non ẽet. Celum locus est
confirmatoꝵ bonoꝵ & ꝑ disciplinã
ad summũ ꝓfectum ꝑtingentium.
Unde solum summũq bonũ in eo
collocatum est. Infernus est locus
confirmatoꝵ maloꝵ & disciplinam
inrecuꝑabiliter deserentiũ. & ideo ibi
solum & summũ malũ positũ est.
Purgatorius ignis est locus in prima
correctione minus correctoꝵ & in scda
ꝑficiendoꝵ. & ideo solum malũ ha¬
bere debuit. ut priore peior ẽẽt ubi &
malũ & bonũ simul consistit. Mun-¬
dus est locus errantiũ reparandoꝵ.
& ideo simul bonũ & malum in eo or¬
dinatum ẽ. ut ꝑ bonum quidẽ con¬
solationẽ accipiant. ꝑ malũ uero cor¬
rectionem. Non tamen summũ bonũ
aut summũ malũ ibi est. ut sit qͦ

Expanded text:
um. Paradisus est locus inchoantium et in melius proficientium; et ideo ibi solum esse bonum debuit, quia creatura a malo initianda non fuit. Non tamen summum esse debuit, quia si summum ibi esset bonum illic positis profectus non esset. Coelum locus est confirmatorum bonorum et per disciplinam ad summum profectum pertingentium. Unum solum summumque bonum in eo collocatum est. Infernus est locus confirmatorum malorum et disciplinam irrecuperabiliter deserentium; et ideo ibi solum et summum malum positum est. Purgatorius ignis est locus in prima correctione minus correctorum, et in secunda perficiendorum; et ideo solum malum habere debuit ut priore pejor esset ubi et malum simul et bonum consistit. Mundus est locus errantium et reparandorum; et ideo simul bonum et malum in eo ordinatum est, ut per bonum quidem consolationem accipiant; per malum vero correctionem. Non tamen summum bonum aut summum malum ibi est, ut sit quo
Abbreviated transcription (Latin):
uinq sunt loca. Unus in quo est
solũ bonũ summũ bonum
Unus in quo est solum malum & sum¬
mũ malũ. Post hȩc alia duo. Alter sub
summo. in quo est solum bonũ sed non
summũ. Alter supra mium in quo ẽ
solũ malũ. s ñ sũmũ. In medio unꝰ. in qͦ ẽ ⁊
bonũ ⁊ malũ. neutrũ sũmũ. Incȩlo ẽ solũ bo

Expanded text:
uinque sunt loca. Unus in quo est solum bonum et summum bonum. Unus in quo est solum malum et summum malum. Post haec alia duo. Alter sub summo in quo est solum bonum, sed non summum. Alter supra imum in quo est solum malum, sed non summum, in medio unus, in quo est et bonum et malum, neutrum summum.
Abbreviated transcription (Latin):
riȩ assertionis non fuerit. De scientia
homine qualis ante pecca¬
tum fuerit. scd̾m animã quidẽ rati¬
onalis fuit. habens discretionẽ bon
& mali. Scientiam quoq rerũ quan¬
tum ad principium condicionis ꝑ¬
tinuit ꝑfectam. Nam sicut quantũ
ꝑtinet ad ꝑfectionẽ stature & etatis
humani corporis. primũ hominẽ
que prime ꝑfectiõi congrua fuit.
ꝑfectam mox conditũ accepisse pu¬
tamus. & ad illam non studio aut
disciplina aliqua ꝑ interualla tẽ¬
poris profecisse: sed simul & semel ab
ipso suȩ condicionis exordio. una
ac simplici diuine aspiratioĩs illu¬
minatione ꝑcepisse. Triplici autem
cognitione primum hominẽ erudi¬
tum constat. cognitione scilicet cre¬
toris sui. ut agnosceret a quo factus
erat. & cognitione sui ut agnosceret
quod factus erat. & quod̃ faciendũ
erat. deinde cognidione quoq illius
qd̃ secum factum erat. & quid sibi de
illo & in illo faciendum erat. De co-¬

Expanded text:
riae assertionis non fuerit. CAP. XII. Dehomine qualis ante peccatum fuerit, secundum animam quidem rationalis fuit, habens discretionem boni et mali; scientiam quoque rerum, quantum ad principium conditionis pertinuit perfectam. Nam sicut quantum pertinet ad perfectionem staturae et aetatis humani corporis primum hominem quae primae perfectioni congrua fuit perfectam mox conditum accepisse putamus, et ad illam non studio aut disciplina aliqua per intervalla temporis profecisse; sed simul et semel ab ipso sui conditionis exordio una ac simplici divinae aspirationis illuminatione illam percepisse. Triplici autem cognitione primum hominem eruditum constat, cognitione scilicet creatoris sui ut cognosceret a quo factus erat, et cognitione sui ut cognosceret quid factus erat, et quid sibi faciendum erat. Deinde cognitione quoque illius quod secum factum erat, et quid sibi de illo et in illo faciendum erat. C
Abbreviated transcription (Latin):
ex semet ipsa iusta est. Neq enim
a ssocirto uoluit. quia fucurum iustũ
fuit quod uoluit. sed quod uoluit id¬
circo iustũ fuit. quia ipse uoluit. Su¬
um enĩ ac ꝓpriũ uoluntatis eius est
uistum ẽc̃ quod est. & ex eo quod in
ea iustum ẽst. uistum est quod ex ea
esset. si scđm eam non ẽet. Cum ergo
querit᷑ quare iustum est quod iustũ
est. conuenientissime respondetur qm̃
scđm uoluntatẽ dei est. que uista est.
Cum uero querit᷑ quare quare & ipsa¬
uoluntas dĩ iusta est. hoc sanius res¬
pondetur. qm̃ prime cause causa
nulla est. cui ex se est eẽ quod est. Hec

Expanded text:
ex semetipsa justa est. Neque enim idcirco juste voluit, quia futurum justum fuit quod voluit sed quod voluit, idcirco justum fuit, quia ipse voluit. Suum enim ac proprium voluntatis ejus est esse justum quod est, et ex eo quod in ea justum est quod ex ea esset, si secundum eam non esset. Cum ergo quaeritur quare justum est quod justum est, convenientissime respondetum voluntatem Dei est, quae justa est. Cum vero quaeritur quare voluntas Dei justa est, hoc sanius respondetur: quoniam primae causae causa nulla est cui ex se est esse quod est. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
tionem exercendũ. ut & opus eẽt ad de¬
lectationẽ. & exemplum ad eruditiõẽ.
Dic namq exterior homo exercendus
erat. ut ab ipso studio exterioris oꝑis
forma sumeretur studii interioris. &
in eo quod foris faceret. agnosceret qͥd
sibi incus faciendum cẽc. Nam & intͦ
similiter quedam terra erat. quȩ bona
quidem creata erat. & tamen si bene
excoleret᷑ adhuic melior ẽẽ poterat. quş
culta fructus bonos daret. neglecta ui:
mala & noxia germina proferret. Si¬

Expanded text:
tionem exercendum, ut et opus esset ad detionem exercendum, ut et opus esset ad delectationem, et exemplum ad eruditionem. Sic namque exterior homo exercendus erat ab ipso studio exterioris operis, ut forma sumeretur studii interioris; et in eo quod foris faceret, agnosceret quid sibi intus faciendum esset. Nam et intus similiter quaedam terra erat quae bona quidem creata erat, et tamen si bene excoleretur adhuc melior esse poterat; quae culta fructus bonos daret, neglecta vero mala et noxia germina proferret.
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum est. Factus est primus homo
in animã uiuentẽ. scd̾s in sp̃m uuifi¬
cantem. Quia enim quod uiuit uitã
habet. quod autẽ uiuificat uitam dat.
plus est om̃mo uiuificare quã uiuere.
Propter quod quia uita prima ꝑ se stare
non potuit. uita autẽ nouissima ali¬
unde sustentari opus non habebit. pͥmꝰ
homo in animam unuentẽ dicitur fa¬
ctus. quȩ uitam quidẽ m se habuit. s
corpori ꝑ se solam uitam dare non potu¬
it. Scd̾s autẽ in sp̃m uiuificantẽ. qui
& uitam habebit in se. & corpori dabit
uita humana si homo non
peccasset colenda & exercenda fuisset.
non inconuenienter dicit᷑ preter inter¬
na & spiritalia studia sapientię & di¬
uine contẽplacionis. foris etiam in ter¬
re culturas siue in arando siue in se¬
minando siue in plantando. & ceteriᷤ
eiusmodi oꝑib quib natura bona
exculta ꝓfectum capit in melius. primũ
hominẽ non ad laborem sed ad delecta¬

Expanded text:
scriptum est: Factus est primus homo scriptum est: Factus est primus homo in animam viventem; secundus in spiritum vivificantem . Quia enim quod vivit vitam habet, quam autem vivificat vitam dat; plus est omnino vivificare quam vivere. Propter quod quia vita prima per se stare non potuit, vita autem novissima aliunde sustentari opus non habebit primus homo in animam viventem factus dicitur, quae vitam quidem in se habuit, sed corpori per se solam, vitam dare non potuit; secundus autem in spiritum vivificantem, qui et vitam habebit in se, et corpori dabit vita humana si homo non peccasset colenda et exercenda fuisset; non inconvenienter dicitur praeter interna et spiritualia studia sapientiae et divinae contemplationis, foris etiam in terra culturas sive in arando, sive in seminando, sive in plantando, et caeteris ejusmodi operibus quibus natura bona exculta profectum capit in melius, primum homines non ad laborem, sed ad delecta
Abbreviated transcription (Latin):
mo ance peccatum natura morcalis
& passibilis fuit. qui tamen ex benefi¬
cio creatoris precedente. & ꝓprio studio
subsequente facere potiusset ut nec mo¬
reretur. nec in uita corruptionẽ pate¬
ret᷑. Quia ergo naturã homo passibi¬
lem habuit. contra passionẽ custodia
ei necessaria fuit. Ut uidelicet ꝑ rad¬
onẽ ꝓpriam contra negligentiam ea¬
uendã excitaretur. & ꝑ prouidenciam
diuinam contra uiolentiam omnẽ illesꝰ
seruaretur. & sic utrimq munitus. nec
Urena homo manere debu¬
isset argumentum aliud haberi non
pocest. nisi quia probabile om̃ino est
quod post ꝑactam obedientiam si in
ipsa obedientia ꝑstitisset. statim ad pre¬
mium ipsius obedientiȩ transferri de¬
buisset. Quatinus sine mortis interposi¬
tione de primo statu ubi habuit posse
non mori. ad alium statũ transiret ubi
terrenam fructib terrenis nutriret. do¬
nec ad illam uitam transferretur. ubi
nullis prorsus alimentis indigeret. Sic̃

Expanded text:
mo ante peccatum natura mortalis mo ante peccatum natura mortalis et passibilis fuit, qui tamen ex beneficio Creatoris praecedente, et proprio studio subsequente facere potuisset ut nec moreretur, nec in vita corruptionem pateretur. Quia ergo homo naturam passibilem habuit contra passionem custodia ei necessaria fuit, ut videlicet per rationem propriam contra negligentiam cavendam excitaretur, et per providentiam divinam contra violentiam omnem illaesus conservaretur, et sic utrinque munitus, nec ac vita terrena homo manere debuisset, argumentum aliud haberi non potest, nisi quia probabile omnino est quod post peractam obedientiam si in ipsa obedientia perstitisset, statim ad praemium ipsius obedientiae transferri debuisset, quatenus sine mortis interpositione de primo statu ubi habuit posse non mori, ad alium statum transiret ubi itam terrenam fructibus terrenis nutriret, donec ad illam vitam transferretur ubi nullis prorsus alimentis indigeret. Sicut
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ fuisse ante peccatum ut mo¬
ri om̃ino non posset. sic eciam nequaq̃
inpassibilẽ fuisse credere debemus. qͣs
nichil om̃ino pati potiusset. quia na¬
turam in se passibilem habu it. sed
tamen si non peccasset sicut non mortu¬
us. ita etiam siue ad molestiam uolun¬
tatis in mente. siue ad corruptionẽ ince¬
gritatis in corpore. passus om̃ino aliqͥd
non fuisset. Nam quod primus ille ho¬
mo non scdm qualitatem corporis ter¬
reni. sed ex beneficio uitalis edulii non
mori potuit manifeste scͥptura osten¬
dit. ubi eum ab eodem ligno eiectum
ne uitam ipsam ꝑpetuam conserua¬
re posset testatur dicens. Eoce adam
quasi unus ex nobis factus est sciens
bonum & malum. Nunc ergo ne forte
mittat manum suam. & sumat etiã
de ligno uitȩ & uiuat in eternum. cie¬
cit dñs d̾s adam de loco uoluptatis. E
ergo de ligno uitȩ eiectus dicitur ne
semꝑ uiueret. manifeste ostenditur
ex ipsuis ligni beneficio hoc habitur᷑
si semꝑ uiueret. Sic itaq primus ho¬

Expanded text:
um ut mori omnino non posset; sic etiam nequaquam impassibilem fuisse credere debemus, quasi nihil omnino pati potuisset quia naturam in se passibilem habuit. Sed tamen si non peccasset sicut non mortuus, ita etiam sive ad molestiam voluntatis in mente, sive ad corruptionem integritatis in corpore passus omnino aliquid non fuisset. Nam quod primus ille homo non secundum qualitatem corporis terreni, sed ex beneficio vitalis edulii non mori potuit, manifeste Scriptura ostendit, ubi eum ab eodem ligno ejectum ne vitam ipsam perpetuam conservare posset, testatur dicens: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat manum suam et sumat etiam de ligno vitae et vivat in aeternum: ejecit Dominus Deus Adam de loco voluptatis . Qui ergo de ligno vitae ejectus dicitur ne semper viveret, manifeste ostenditur ex ipsius ligni beneficio hoc habiturus, si semper viveret. Sic itaque primus ho
Abbreviated transcription (Latin):
ro peccandi nature possibilitas non
deẽt. Si ergo ultima inmortalitas ex
grã erit. ubi moriendi possibilitas non
erit. quanto magis prima inmortalitaᷤ
ex natura non fuit. ubi moriendi possi¬
bilitas fuit: Ergo primus homo ante
peccatũ inmortalis fuit. qm̃ in corpo¬
re eius corruptio & infirmitas nulla
fuit. & extrinsecus preter cetera fomen¬
ta ciboꝵ. quib corporalem uitã nutri¬
re & sustentare debuit. specialem in
ligno uitȩ medicinam acceꝑat. qua
eandẽ uitam contra mortis defectũ
sanam atq incorruptam potuit con¬
seruare. donec ad ueram in morta¬
litatem ubi iam mori non posset tran¬
ferretur. & translatus confirmaret᷑.

Expanded text:
ro peccandi naturae possibilitas non ro peccandi naturae possibilitas non deesset. Si ergo ultima immortalitas ex gratia erit, ubi moriendi possibilitas non erit; quanto magis prima immortalitas ex natura non fuit ubi moriendi possibilitas fuit? Ergo primus homo ante peccatum immortalis fuit; quoniam in corpore ejus corruptio et infirmitas nulla fuit, et extrinsecus praeter caetera fomenta ciborum quibus corporalem vitam nutrire et sustentare debuit specialem in ligno vitae medicinam acceperat, qua eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque incorruptam potuit conservare, donec ad veram immortalitatem ubi jam mori non posset, transferretur, et translatu
Abbreviated transcription (Latin):
etiam qualis primus homo
scđm corpus factus sit. hoc est mor¬
talis an inmortalis. passibilis an pͥas¬
sibilis. & cetera quȩ de statu corporiᷤ
human querenda uidentur. Primꝰ
igitur homo quantum ad naturã
corporis terreni. & inmortalis factus
est scd̃m aliquid. quia potuit non
mori. & scdm aliquid mortalis. quia
potuit mori. Sicut enim in illo pͥmo
statu habuerit posse peccare. & pos¬
se non peccare. qm̃ hȩc fuit prima
arbitrii libertas. ita etiam in eodẽ
se mori & non posse non mori. sicut
etiam posse peccare & non posse non
peccare habet. qm̃ in hoc statu est &
moriendi & peccandi necessitas. Mori¬
endi necessitas quam diu ad est uita.
peccandi necessitas quam diu abest
gr̃ã. In tercio stacu habebit posse nõ
mori e ñ posse mori. sic̃ ⁊̃ posse ñ peccare.
u ñ posse peccare. qm ad hc̃ statũꝑtin: mo
ri endi & peccandi inpossibilitas. utraq
cam̃ ex gr̃a non ex natura. quia si gr̃a
non adẽẽt: in altero moriendi. in alte¬

Expanded text:
etiam qualis primus homo secundum corpus factus sit; hoc est, an mortalis, an immortalis, passibilis an impassibilis, et caetera quae de statu corporis humani quaerenda videntur. Primus igitur homo quantum ad naturam corporis terreni, et immortalis factus est secundum aliquid, quia potuit non mori; et secundum aliquid mortalis, quia potuit mori. Sicut enim in illo primo statu habuit posse peccare et posse non peccare, quia haec fuit prima arbitrii libertas, ita etiam in eodem se mori et non posse non mori, sicut etiam posse peccare et non posse non peccare habet; quoniam in hoc statu est et moriendi et peccandi necessitas. Moriendi necessitas quandiu adest vita; peccandi necessitas quandiu abest gratia. In tertio statu habebit posse non mori et non posse mori, sicut etiam posse non peccare et non posse peccare; quoniam ad hunc statum pertinet et moriendi et peccandi impossibilitas. Utraque tamen ex gratia non ex natura; quia si gratia non adesset, in altero moriendi, in alte
Abbreviated transcription (Latin):
x quo conatar  quia om̃s ar¬
des naturales diuinȩ scientie famulan¬
tur. & inferior sapientia recte ordi¬
nata ad suꝑiorem conducit. Sub eo
igitur sensu qui ẽ in significatiõe
uocũ ad res. continetur hystoria. cui
famulantur res scientiȩ sicut dic¬
tũ ẽ. idest gramatica. dialecica. re¬
thorica. Sub eo autẽ sensu qui ẽ in
significatione rerum ad facta mi¬
stica: continetur allegoria. & sub
eo sensu qui ẽ insignificatione re¬
rum ad facienda mistica. continet᷑
tropologia. & his duob famulant᷑
arichinecica. mufica. geometria.
astronomia & phisica. Suꝑ hȩc au¬
tem om̃ia diumũ illud ẽ ad quod
ducit diumna scriptura. suie in al¬
legoria. sue in tropologia. quoꝵ al¬
terum quod in allegoria ẽ rectam
fidem. aiterũ quod in tropologia
ẽ. informat bonam oꝑationẽ. in
quibꝰ constat cognitio ueritatis.
& amor uirtutis. & hec est uera re¬

Expanded text:
x quo constat quod omnes artes naturales divinae scientiae famulantur; et inferior sapientia recte ordinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui est in significatione vocum ad res, continetur historia; cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, dialectica, rhetorica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec ante omnia divinum illud est ad quod ducit divina Scriptura sive in allegoria, sive in tropologia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia est informat bonam operationem: in quibus constat cognitio veritatis et amor virtutis: et haec est vera re
Abbreviated transcription (Latin):
inueniat. Sic enim fidelis animus
dum foris ad uaria sc̃e exercitatio¬
nis studia ducitur. magis semꝑ ac
magis intus ex ipsa sua deuotione
ad sanccitatẽ innouatur. E ad hc̃
modum quidem incelligendum
putamus quod diccũ est sacram̃t.
ꝓpter exercitationem instituta.
De distinctione triũ oꝑm ⁊ trium

Expanded text:
inveniat. Sic enim fidelis animus inveniat. Sic enim fidelis animus dum foris ad varia sanctae excercitationis studia ducitur, magis semper ac magis intus ex ipsa sua devotione ad sanctitatem innovatur. Et ad hunc modum quidem intelligendum putamus, quod dictum est, sacramenta propter exercitationem instituta. CAP. IV. De distinction
Abbreviated transcription (Latin):
ut grãs reddat. preces offerat. uota
ꝑsoluat. Illic ds. nunc in silentio
suppliciter exoratur. nunc conso¬
nis uocib deuote collaudatur. Ut
uicissim fidelium corda nunc com¬
ponantur ad requiem. nunc excicent᷑
ad deuocionẽ. In ipsis quoq diuinis
preconiis non eadem semꝑ exhibet᷑
forma collaudationis. Nunc psalmo¬
diȩ accedunt ad collauclationem Hc
hẏmni & cantica ad diuinã excitant
locunditatem. nunc lectiones recitan¬
tur ad formam moꝵ & uitȩ bone in¬
structionẽ. Ipse enim acciones nostrȩ
in diuinis obsequiis non eadem semꝑp
institutionis forma procedunt. Nunc
erecti. nunc prostrati. nunc inclinatio¬
ne. nunc conuersione. ex gestu corpo¬
ris statum mentis exprimimus. Sed
& ipsa in quib se oꝑando exercet. &
diumum cultũ adornat fidelium de¬
uotio. multa & multipharia simili
ratione prouisa sunt. ut sint pluri¬
ma & sacra & sacramenta. quatinꝰ
fides in eis & materiam exercitatio¬
nis & causam recreationis ꝑfectam

Expanded text:
ut gratias reddat preces offerat, vota persolvat. Illic Deus nunc in silentio simpliciter exoratur, nunc consonis vocibus devote collaudatur, ut vicissim fidelium corda nunc componantur ad requiem, nunc excitentur ad devotionem. In ipsis quoque divinis praeconiis non eadem semper exhibetur forma collaudationis; nunc psalmodiae accendunt ad devotionem, nunc hymni et cantica ad divinam excitant jucunditatem, nunc lectiones recitantur ad formam morum et vitae bonae instructionem. Ipsae etiam actiones nostrae in divinis obsequiis, non eadem semper institutionis forma procedunt. Nunc erecti, nunc prostati, nunc inclinatione, nunc conversione ex gestu corporis statum mentis exprimimus. Sed et ipsa in quibus se operando exercet, et divinum cultum adornat fidelium devotio; multa et multifaria simili ratione provisa sunt, ut sint plurima et sacra et sacramenta, quatenus fides in eis et materiam exercitationis et causam recreationis perfectam
Abbreviated transcription (Latin):
tinus beneficium dĩ non naturȩ im-¬
putaret s grẽ. Sic̃ scriptum ẽ. Tulit
g dñs ds hominẽ & posuit eum in¬
paradyso uoluptatis. Quẽ enĩ tulis¬
se & postea in paradyso posuisse dr̃.
qm̃ alibi creatus sic & ut hic pone¬
retur abunde assumptꝰ manifeste
demonstrae.¬

Expanded text:
atenus beneficium Dei non naturae imatenus beneficium Dei non naturae imputaret sed gratiae, sicut scriptum est: Tulit Dominus Deus homineparadiso voluptatis . Quem enim tulisse et postea in paradiso posuisse dicitur, quod alibi creatus sit, et ut hic poneretur aliunde assumptus manifeste demonstra
Abbreviated transcription (Latin):
accepit. Si uero aliter uim huns no¬
minis interpretari uoluerimus. dic̃e
pocerimus qiadã ante peccatum bonũ
& malum sciuit. bonum quidẽ & ꝑ
scientiã & ꝑ exꝑientiam. malũ uero
ꝑ solam scientiam. Postquã autẽ lig¬
num uecitũ tetigit. malum iam eciã
ꝑ expientiam cognoscere cepit. atq:
ꝑ exꝑientiam ipsius mali. bonũ qͦq
quam stricte fuerat tenendũ agno¬
uit. Sic igitur lignum istud ꝑ uir¬
tutẽ obedientiȩ uel ꝑ mobedientie
culpam ꝓdẽe aut nocere homini po¬
tuit. Quantum autẽ spectabat ad
naturam ipsius tale fuisse creditur.
ut siue ederet siue non ederet homo
fructum eiꝰ. non lederetur. Conue¬
nienc̃ autẽ lignum uicȩ ex sua na¬
tura uirtutẽ tribuit. lignũ uͦ scien¬
tiȩ boni & mali uirtutis tantũ occa-¬
sionẽ presticit. quia bona inferioris
uite ex nacura sunt. bona uero su
Ntali ergo loco & talib deliciis refer¬
to positus est homo non creatus. qͣ¬

Expanded text:
occasionem. Si vero aliter vim hujus nooccasionem. Si vero aliter vim hujus nominis interpretari voluerimus, dicere poterimus, quod Adam ante peccatum bonum et malum scivit; bonum quidem per scientiam et per experientiam, malum vero per solam scientiam. Postquam autem lignum vetitum tetigit, malum jam etiam per experientiam cognoscere coepit, atque per experientiam ipsius mali bonum quoque quam stricte fuerat tenendum agnovit. Sic igitur lignum istud per virtutem obedientiae vel inobedientiae culpam, prodesse aut nocere homini potuit. Quantum autem spectabat ad naturam ipsius, tale fuisse creditur ut sive ederet sive non ederet homo fructum ejus, non laederetur. Convenienter autem lignum vitae ex sua natura virtutem tribuit; lignum vero scientiae boni et mali virtutis tantum occasionem praestitit, quia bona inferioris vitae ex natura sunt; bona vero supIn tali ergo loco et talibus deliciis referto positus est homo non creatus, qu
Abbreviated transcription (Latin):
sciendiȩ boni & mali ibi fuisse narrat᷑.
quod non similit̾ quidẽ ex natura
sua scientiã boni & mali homini da¬
re potuit. quẽ admodum lignũ uite
uitam in homine corporalem ex na¬
tura sua & uirtute sibi indita a dõ
potuit conseruare. sed idcirco tantũ
lignum scientie boni & mali dicitur.
quia ad ꝓbandã obedientiã homi¬
nis siue mobedientiam experiendam
parabatur. Erant enim quedã bona
que necdũ homo ꝑ exꝑientiam cog¬
nouerat. & erant similit̃ quedã ma¬
la quȩ ꝑ exꝑientiam adhuc nescierat.
E positum ẽ quasi in medio lignũ sci¬
entie boni & mali. ut ꝑ illud homo
uel obediendo ad bona gustanda &
cognoscenda transiret. uel non obe¬
diendo ad mala sentienda & ꝑcipi¬
enda ꝑtingeret. Sic igitur in loco isto
siue boni siue mali cognoscendi occa¬
sionẽ acciꝑe debuit. non tamen ex
natura ligni. quȩ hoc homini ex se
dare non potuit. sed quia in eo uel
obediendo boni uel non obediendo
mali ꝓ debita remu̾ratione occasioẽ

Expanded text:
scientiae boni et mali ibi fuisse narratur, quod non similiter quidem ex natura sua scientiam boni et mali homini dare potuit, quemadmodum lignum vitae vitam in homine corporalem ex natura sua et virtute sibi indita a Deo potuit conservare, sed idcirco tantum lignum scientiae boni et mali dicitur; quia ad probandum obedientiam hominis, sive inobedientiam experiendam parabatur. Erant enim quaedam bona quae necdum homo per experientiam cognoverat; et erant similiter quaedam mala quae per experientiam adhuc nescierat. Et positum est quasi in medio lignum scientiae boni et mali, ut per illud homo vel obediendo ad bona gustanda et cognoscenda transiret, vel non obediendo ad mala sentienda et percipienda pertingeret. Sic igitur in loco isto sive boni sive mali cognoscendi occasionem accipere debuit; non tamen ex natura ligni quae hoc homini ex se dare non potuit, sed quia in eo vel obediendo boni vel non obediendo mali pro debita remuneratione accepit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfecti conditi st̃ scđm pͥmã ꝑfectioem.
t adhunc modum non
mirabile ẽ neq in questiõem
ad ducendum. quare ñ fuerunt ꝑfe¬
cti angeli conditi. quia in prima
ciam ꝑtingere: sic neq ã scda inci-¬
pere debuerunt: Alioquin ꝑficien¬
di locum aditumq inuentre non
ualuissent eundi in melius. nisi re¬
liquum fuisset post prima dona
naturȩ quo crescere potiussent uel

Expanded text:
fecti sunt secundum primam perfectionem. Et ad hunc modum non mirabile est neque in quaestionem adducendum quare non fuerunt perfecti angeli conditi; quia in prima rtiam pertingere, sic nec a secunda incipere debuerunt. Alioqui proficienti locum aditumque invenire non valuissent eundi in melius, nisi reliquum fuisset post prima dona naturae quo crescere potuissent vel
Abbreviated transcription (Latin):
rupta carne. caro corrupta seminat᷑
ita etiam de anima peccatrice anima
peccatrix corruptione originali infec¬

Expanded text:
rupta carne caro corrupta seminatur, ita et de anima peccatrice anima peccatrix corruptione originali infec
Abbreviated transcription (Latin):
dam ꝓhibitio: Quid uero cognitio
eoꝵ que media fuerunt estimanda
est. nisi quedam concessio. ut illic ho¬
mo suo arbitrio relinqueretur. ubi
quamcumq partẽ elegisset non lede¬
retur Deo igitur precipere erat. do¬
cere hominẽ quȩ sibi forent necessa
ria. Prohibere autẽ. demonstrare no¬
xia. Concedere uero: insinuare ad u-

Expanded text:
aedam prohibitio? quid vero cognitio aedam prohibitio? quid vero cognitio eorum quae media fuerunt existimanda est, nisi quaedam concessio? ut illic homo suo libero arbitrio relinqueretur ubi quamcunque partem elegisset non laederetur Deo igitur praecipere, erat docere hominem quae sibi necessaria forent. Prohibere autem demonstrare noxia. Concedere vero insinuare ad u
Abbreviated transcription (Latin):
turȩ. & ad bonum ꝓmissum aꝑta
est uia preceptũ disciplinȩ. Duo ista
precepta data sunt homini. precep¬
tum nature & preceptũ disciplinȩ.
Preceptũ naturȩ fuit. quod intus
aspiratum ẽ. ꝑ naturam. Preceptũ uͦ
discipline. quod foris appositum est
ad disciplinam. Intus ꝑ sensum. fo-¬
ris ꝑ uerbum. In his duob mandatᷤ
totum continetur. quicqͥd homini uł
faciendũ uel cauendum precipitur.
In precepco naturȩ tria sunt. Preceptio.
Prohibitio. Concessio. Freceptũ autẽ
nature nos nichil aliud intelligimꝰ.
quam ipsam discretionẽ naturalẽ
que intrinsecus aspirata est ut ꝑeã
homo erudiretur de his quȩ sibi uel
appetenda uel fugienda fuerãt. Qua¬
si enim quoddã preceptũ dare erat.
discretionẽ & incelligentiam. agendi
cordi hominis aspirare. Quid gͦ cogni¬
tio faciendoꝵ fuit. nisi quedã ad cor
hominis facta preceptio. & quid rur¬
sum cognitio uitandoꝵ fuit. nisi q̃¬

Expanded text:
turae; et ad bonum promissum aperta turae; et ad bonum promissum aperta est via, praeceptum disciplinae. Duo ista praecepta data sunt homini: praeceptum naturae et praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae fuit quod intus aspiratum est per naturam; praeceptum vero disciplinae quod foris appositum est ad disciplinam: intus per sensum, foris per verbum. In his duobus mandatis totum continetur quidquid bonum vel faciendum vel cavendum, praecipitur. In praecepto naturae tria sunt: praeceptio, prohibitio, concessio. Praeceptum autem naturae nos nihil aliud intelligimus, quam ipsam discretionem naturalem quae intrinsecus inspirata est ut per eam homo erudiretur de his quae sibi vel appetenda vel fugienda fuerunt. Quasi enim quoddam praeceptum dare erat, discretionem et intelligentiam agendi, cordi hominis aspirare. Quid ergo cognitio faciendorum fuit, nisi quaedam ad cor hominis facta praeceptio? et quid rursus cognitio vitandorum fuit nisi qu
Abbreviated transcription (Latin):
nunc ad tempus istis indigeret. qua¬
tinus ꝑ ista indigentiam suam in il¬
lis agnosceret. Et̾ ut incelligeret qr
quod ipse erat bonum sibi sufficiens
non erat. nisi & illud quoq habere
mereretur bonum a quo erat. Hoc
autem bonũ illi fuit. quod ipse si¬
bi sufficiens non fuit. Magna quip¬
pe dignitas humane conditionis qd̃
talis facta ẽ. ut nullum ei bonum
preter summum sufficeret. Et rur¬
sum magna libertas. quod intan¬
tum arbitrio suo dimissa ẽ. ut
ad ipsum bonũ suum cogi non
posset. quatinus sua uoluntate ad
illud iret. quod sola dilectione pos¬
sidere deberet. Ut gͦ interioris uite
bonum querere addisceret. exterior
uita eius talis facta est. ut ad tempꝰ
ꝑ se stare non sufficiens. alio preter
se & extra se bono sustentante indi
retur custodia ne amitteretur. & ad
illud quod ꝓmissum fuerat. aperi¬
retur uia ut quereretur & inueni¬
retur. Propterea ad bonum datũ
posita est custodia preceptum na¬

Expanded text:
nunc ad tempus istis indigeret, quanunc ad tempus istis indigeret, quatenus per ista indigentiam suam in illis agnosceret, et ut intelligeret ipsa quia quod erat bonum sibi sufficiens, non erat nisi illud quoque habere mereretur bonum a quo erat. Hoc autem bonum illi fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe dignitas humanae conditionis, quod talis facta est, ut nullum ei bonum praeter summum sufficeret. Et rursum magna libertas, quod interim arbitrio suo dimissa est ut ad ipsum bonum summum cogi non possit, quatenus sola voluntate ad illud iret, quod sola dilectione possidere deberet. Ut ergo interioris vitae bonum quaerere addisceret; exterior vita ejus talis est facta ut ad tempus per se stare non sufficiens alio praeter se et extra se bono sustentante indigretur custodia ne amitteretur, et ad illud quod promissum fuerat aperiretur via ut quaereretur et inveniretur. Propterea ad bonum datum posita est custodia, praeceptum na
Abbreviated transcription (Latin):
iuncta est illi & preceptum datum
ut pͥmum mercretur. deinde remu-¬
nerarecur. Non remun̾ãret᷑ in hisquȩ
iam data fuerant in dono. sed inhiᷤ
situm ẽ. quod omp̃c conditor homi¬
nis a se facti seruitio indigeret.s ut
ipse homo uera bona merito acquisi¬
ta gloriosius possideret. Et quia plũ
erat sum mȩ bonitati & meritum da-¬
re & prȩmium. quam sine merito
solum premiũ. Pro temporalib au¬
tem & cransitoriis homo seriure non
debuit. ne dignitas humane condici¬
iecta fuerant seruire coqͥttꝰ. ꝓpt̃ ħ inuisi¬
bilia qͦsi uera bñ seruienti pꝰ m̾itũ ꝑmit¬
tiuit᷑. Ista aũ qͥsi modica ⁊ tͣnsitoria gͣtiᷤ int me¬
rendum adiciuntur. Ista interĩ ad
solatium. illa postea ad gaudium.
sta ad sustentationem. illa ad glori¬
ficationẽ. Sie illis non potest ho¬
mo beatificari in patria. sine istis ñ
potest sustentari in uia. Propt̃ quod¬
& talis factus est homo. ut interĩ

Expanded text:
juncta est illi, et praeceptum datum, juncta est illi, et praeceptum datum, ut primum mereretur, deinde remuneraretur. Non remuneraretur in his quae jam data fuerant in dono, sed in iissitum est, quod omnipotens conditor hominis a se facti servitio indigeret, sed ut ipse homo vera bona merito acquisita gloriosius possideret. Et quia plus erat summae bonitati et meritum dare et praemium, quam sine merito solum praemium; pro temporalibus autem et transitoriis homo servire non debuit ne dignitas humanae conditijecta illi fuerant, servire cogeretur. bilia quasi vera bene servienti post meritum promittuntur; ista autem quasi modica et transitoria gratis inter merendum adjiciuntur. Ista interim ad solatium, illa postea ad gaudium; ista ad sustentationem, illa ad glorificationem. Sine illis non potest homo beatificari in patria, sine istis non potest sustentari in via. Propter quod talis factus est homo ut interim
Abbreviated transcription (Latin):
Unum uisibile. alterum muisibile.
Unum corporale. alterum spirituale.
in suo gen̾e ꝑfectũ. Unũ carni alt̾ũ
spiritui. ut in uno sensus carnis ad
iocunditatem foueretur. in altero
sensus mentis ad felicitatẽ repleret᷑.
Carni uisibilia. spiritui inuisibilia.
Carniad solaciũ. sp̃iuad gaudiũ: Ex his bo¬
mꝰ unũ dedit aliud ꝓmisit. Unũ ut gͣtis
possidet᷑. alt̾ũ ut ꝑ meritũ quereret᷑.¬
Quod uisibue erat bonum gratis de¬
dit. Quod autem inuisibile erat. me¬
rito querendum proposuit. ut ex
dono gratuito ꝓbaretur. & excellen
tia promissionis & fides promittentis.
Si enim tale & tantum estꝰgͣratis dedit.
quale & quantũ ẽẽ putandũ ẽ illud
pro quo seruitum querit: Rursum¬
si tanta bonitas illi merat ut nichil
meritis tam multa daret. quomodo
non remuneret: Ad hoc spectabat quod
isibilia omĩa gratis data sunt homi¬
III. & continuo creatus dñs rerũ con-¬
stitutus ẽ. Postea uero obedientia in¬

Expanded text:
Unum visibile, alterum invisibile; Unum visibile, alterum invisibile; unum corporale, alterum spirituale; in suo genere perfectum. Unum carni, alterum spiritui, ut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibilia, spiritui invisibilia; carni ad solatium, spiritui ad gaudium. Ex his bonis unum dedit, alterum promisit. Unum ut gratis possideretur, alterum ut Quod visibile erat bonum gratis dedit; quod autem invisibile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito probaretur et excetia promissionis, et fides promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis dedit, quale et quantum esse putandum est illud pro quo servitium qusi tanta bonitas illi inerat, ut nihil meritis tam multa daret, quomodo non remunevisibilia omnia gratis data sunt homini; et continuo creatus, dominus rerum constitutus est. Post ea vero obedientia in
Abbreviated transcription (Latin):
rec ꝑ cognitionem. reficeretur ꝑ dilec¬
tionem. Sapientia liber erat scriptꝰ
intus. Opus sapientie liber erat scͥptꝰ
foris. Uoluit autem postea adhuc alit̃
foris scribi sapientia. ut manifestius
uideretur. & ꝑfectius cognosceretur.
demonstrauit. sed illummauit. As¬
sumpsit carnem. non amidens diui¬
nitatẽ. & ꝓpositus est liber scriptus
ꝑ imitationem. intus ꝑ contempla¬
cionem. Foris ad sanitatẽ. intus ad fe¬
licitatem. Foris ad mericum. intus ad
gaudiũ. Intus in principio erat uer¬
bum. foris uerbum caro factum est.
& habitauit in nobis. Liber gͦ ẽrat
ũnus semel intus scriptus. & bis fori.
Foris primum ꝑ uisibilium condicionẽ.
scdo foris ꝑ carnis assumptionem. Pri-¬
mum ad iocunditatem. sccło ad sam¬
tatẽ. Frimo ad naturã. scđo contra cul¬
pam. Primo ut natura foueret᷑. scđo
ut uidum sanaretur & natura beati
Stura compactus fuerat.
ut tõtus beatificaretur. duo illi bona

Expanded text:
Iret per cognitionem, reficeretur per dilecIret per cognitionem, reficeretur per dilectionem. Sapientia liber erat scriptus intus, opus sapientiae liber erat scriptus foris. Voluit autem postea adhuc, aliter scribi foris sapientia ut manifestius videretur et perfectius cognosceretur, demonstravit sed illuminavit. Assumpsit carnem non amittens divinitatem, et positus est liber scriptus per imitationem, intus per contemplationem; foris ad sanitatem, intus ad felicitatem; foris ad meritum, intus ad gaudium. Intus: In principio erat Verbum ; foris, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Liber ergo unus erat semel intus scriptus, et bis foris. Foris primo per visibilium conditionem, secundo foris per carnis assumptionem. Primo ad jucunditatem, secundo ad sanitatem; primo ad naturam, secundo contra culpam; primo ut natura foveretur, secundo ut vitium sanaretur, et natura beatiftura compactus fuerat, ut totus beatificaretur,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsis uisibilia uident. qm̃ uisibilia in¬
inuisibilib cognoscuntur. sed non eque
qui uisibilia uident. inuisibilia in ei
uident. quia sensus quo inuisibilia
ꝑcipiuntur. in summis infima cõp̃-¬
hendit. sed sensus quo uisibilia contin-¬
gunt᷑. in infimis summa non capit.
Sic itaq una creatura erat. cuiꝰ sensꝰ
dotus intus erat. & alia creatura crat.
cuius sensus totus foris erat. & positꝰ
est in medio homo. ut intus & foris
sensum haberet. Intus ad inuisibilia.
foris ad uisibilia. Intus ꝑ sensum ratio¬
nis. foris ꝑ sensum carnis. ut ingrede¬
recur & contemplaret᷑. & egrederetur &
contemplaret᷑. Intus sapientiam. foris
oꝑa sapientie. Ut utrumq contẽpla¬
recur. & utriimq reficeretur. Uideret.¬
& gauderet. amaret & laudaret. Da¬
pientia pascua intus erat. opus sapi¬
entie pascua foris erat. & admissus
est sensus hommis. ut ad utrumq
iret. & in utroq refectionẽ inuenir&.

Expanded text:
ipsis visibilia vident; quoniam visibilia ipsis visibilia vident; quoniam visibilia invisibilibus cognoscuntur, sed non aeque qui visibilia vident invisibilia in eis vident, quia sensus quo invisibilia percipiuntur in summis infima comprehendit, sed sensus quo visibilia continguntur in infimis summa non capit. Sic itaque una creatura erat cujus sensus totus intus erat, et alia creatura erat cujus sensus totus foris erat. Et positus est in medio homo ut intus et foris sensum haberet. Intus ad invisibilia, foris ad visibilia. Intus per sensum rationis, foris per sensum carnis, ut ingrederetur et contemplaretur; et egrederetur et contemplaretur, intus sapientiam, foris opera sapientiae, ut utrumque contemplaretur, et utrinque reficeretur; videret et gauderet, amaret et laudaret. Sapientia, pascua intus erat; opus sapientiae, pascua foris erat. Et admissus est sensus hominis ut ad utrumque iret, et in utroque refectionem inveniret.
Abbreviated transcription (Latin):
nima autem rationalis idcirco
dupplici sensu instructa. ut &
Quisibilia foris capet ꝑ carnem.
& uisibilia intus ꝑ rationem. qua¬
tinus & uisibilia⁊ ĩuisibilia ad laudẽ crea¬
toris illam excitarent. Neq enim in
om̃ib oꝑibus suis ds a rationali cre-¬
atura laudaretur. si non omĩa oꝑa
di a rationali creatura cognoscerent᷑.
Ut gͦ ꝑfecta ẽẽt lausdi. monstrata st̃
rationali creature oꝑa dĩ ut eum intꝰ
& foris miraretur. & ꝑ ammiratiõem
ꝓficeret ad dilectionem. Facta est cre¬
atura una cuius sensus cotus intus
erat. & creatura alia facta ẽ. cuius
sensus totus foris erat. Sensus angłoꝵ
intus erat. & sensus brutoꝵ anima¬
lium foris erat. Angłi quoꝵ sensus
intus erat. contemplabant᷑ quȩ intꝰ
erant & ꝑ ea quȩ foris erant. Bruta
animalia quoꝵ sensus foris erat. con¬
tingebant uisibilia quȩ foris erant. sed
non ꝑ ea similit̃ inuisibilia quȩ intus
erant. qm̃ qui inuisibilia uident. in

Expanded text:
nima autem rationalis idcirco duplici sensu instructa est, ut visibilia fortis caperet per carnem et invisibilia intus per rationem quatenus et visibilia et invisibilia ad laudem Creatoris illam excitarent. Neque enim in omnibus operibus suis Deus a rationali creatura laudaretur, si non opera Dei omnia a rationali creatura cognoscerentur. Ut ergo perfecta esset laus Dei, monstrata sunt rationali creaturae opera Dei, ut eum intus et foris miraretur, et per admirationem proficeret ad dilectionem. Facta est creatura una cujus sensus intus totus erat, et creatura altera facta est cujus sensus totus foris erat. Sensus angelorum intus erat, et sensus brutorum animalium foris erat. Angeli quorum sensus intus erat, contemplabantur quae intus erant, et per ea quae foris erant. Bruta animalia quorum sensus foris erat contingebant visibilia quae foris erant, sed non per ea similiter invisibilia quae intus erant, quoniam qui invisibilia vident, in
Abbreviated transcription (Latin):
lantauerat autẽ dñs d̾s sicut
dic̃ scͥptura paradẏsum uo¬
luptatis a principio. in quo posuit
hominẽ quẽ formauerat. Qualis
autẽ paradẏsus fuerit. ubi homo ꝓ¬
bandus & exercendus positus ẽ subse¬
quitur scriptura & dicit. Produx̃q
chrum uisu & ad uescendũ suaue.
lignum etiam uite in medio para
dysi. Lignumq scientiȩ boni & ma¬
li. & fluuius egrediebatur de loco uo¬
iuptatis ad irrigandũ paradysum
qui inde diuiditur in quatuor capi¬
ta. Patet ergo quante amenitatis locꝰ
ille fuit in quo natura hominis ad¬
huc a corruptiõc aliena foueri ac nu¬
triri debuit. qui fontib & fluminib
irriguis. arborib om̃igenis frondo¬
sus & nemorosus. fructu tam pulchꝰ

Expanded text:
lantaverat autem Dominus Deus, sicut dicit Scriptura, paradisum voluptatis a principio in quo posuit hominem quem formaverat . Qualis autem paradisus fuerit ubi homo probandus et exercendus positus est, subsequitur Scriptura et dicit: Produxitque chrum visu, et ad vescendum suave: lignum etiam vitae in medio pmali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulch
Abbreviated transcription (Latin):
duos libros distinxi. quatinus in
tanta rerum multitudine & ꝓlixi¬
tate incisio narrationis legentib
dediũ toller&. & simul utrũq scri¬
bere ñ ualentib aut diuisum ha¬
bere uolentib cõmodiorẽ formã¬
exhiberet. Primus liber a principio
usq ad incarnationem uerbi nar¬
rationis seriem deducit. Secundꝰ
liber ab incarnatione uerbi usq
ad finem & consummationẽ õiũ
ordine ꝓcedit. Item primus liber
ancim al ausulas siuo nirtos

Expanded text:
duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodioreibri duo. Primus liber a principio mundi usque ad Incarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes
Abbreviated transcription (Latin):
causam meam. Causam nrãm fecit
quia debitũ patri pro nobis solus.
& moriendo reatum expiauit. Iudi¬
cium uero quia descendens ad ife¬
ros & portas mortis frangens. capti¬
uitatem quȩ ibidem tenebatur libes¬
rauit. Iudicium ergo diaboli aduer¬
sus dm̃ factum est statim ab micio
sclĩ. Iudicium hominis aduersus di¬
abolũ in passione xp̃i. Iudicium ho¬

Expanded text:
causam meam . Causam nostram fecit, causam meam . Causam nostram fecit, quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim ab initio saeculi. Judicium hominis adversus diabolum, in passione
Abbreviated transcription (Latin):
ret euadere penam. Sed hoc conueni-¬
entius fieri non poterat. nisi ut penã
quam non debebat sponte & obedi¬
enter susciꝑet. ut de pena quam ꝑ
mobedientiam meruerat. eripi digñ
fieret. Hanc autẽ penã homo peccator
soluere non poterat. qui quamcumq:
penam susciꝑet non nisi digne & iu¬
ste propter contemptus primi reatũ
sustineret. Ut ergo homo iuste debitã
penam euaderet necesse fuit ut talis
homo pro homine penam susciperas.
qui nichil penȩ debuisset. Sed talis
nullus inueniri poterat nisi. xp̃c pc̃
ergo nascendo debitum hominis pa¬
tri soluit. & moriendo reatum homi¬
nis expiauit. ut cum ipse pro homi¬
ne mortem quam non debebat su¬
stineret. iuste homo propter ipsum
mortem quam debebat euaderet.
&iam locũ calumpniandi diabol
non inueniret. quia & ipse hommi
dñari non debuit. & homo libera¬
ri dignus fuit. Idem itaq & iudiciũ
nrm & causam nram fecit sicite scp̃¬
tum est. Qm̃ fecisti iudiciũ meũ &

Expanded text:
ret evadere poenam. Sed hoc conveniret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat sponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat; qui quamcunque poenam susciperet, non nisi digne et juste propter primi contemptus reatum sustineret. Ut ergo homo juste poenam debitam evaderet, neceshomo pro homine poenam susciperet qui nihil poenae debuisset. Sed talis nullus inveniri poterat nisi Christus. Christus ergo nascendo debitum hominis patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit, ut cum ipse pro homine mortem quam non debebat sustineret, juste homo propter ipsum mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam fecit, sicut scriptum est: Quoniam fecisti judicium meum et
Abbreviated transcription (Latin):
set. dedit ds gratis homini quod ho¬
mo ex debito deo redderet. Dedit igit᷑
homini hominem. quẽ homo pro ho¬
mine redderet. qui ut digna recõpen¬
satio fieret priori non solum equaliᷤ
sed maior eẽt. Ut ergo pro homine
redderetur homo maior homine. factꝰ
est ds̃ homo pro homine. & dedit se
homo homini. ut se assumeret ab
homine. Incarnatus est ds dei filius.
& datus est hominibus ds homo. xp̃c.
Sicut ysayas ait. Fuer natus est nob̃¬
ergo homini datus est xp̃c: di fuit
miscđia. quod ab homine redditus
est xp̃c. fuit hominis iusticia. In na¬
duitate enim xp̃i iuste placatus est
ds̃ homini. qr tał hõ inuentus ẽ ꝓ
homine. qui non solum ut dictum
est par. sed eciam maior ẽẽt homine.
pacẽ nuntiant dicentes. Gła in ex¬
celsis deo & in terra pax hominibus
bonȩ uoluntatis. Sed adhuc suꝑerat
homini ut sicut restaurando damp-¬
num placauerat iram. ita quoq pro
contemptu satisfaciendo dignus fie¬

Expanded text:
set, dedit Deus gratis homini quod hoset, dedit Deus gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit igitur homini hominem quem homo pro homine redderet, qui ut digna recompensatio fieret priori non solum aequalis sed major esset. Ut ergo pro homine redderetur homo major homine, factus est Deus homo pro homine; et dedit se homo homini, ut se assumeret ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus. sicut Isaias ait: Puer natus est nobergo homini datus est Christus, Dei fuit misericordia; quod ab homine redditus est Christus, hominis fuit justitia. In nativitate enim Christi juste placatus est Deus homini; quia talis homo inventus est pro homine, qui non solum, ut dictum est, par, sed et major esset homine. munde nuntiant, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Sed adhuc supererat homini ut sicut restaurando damnum placaverat iram; ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fie
Abbreviated transcription (Latin):
eret. Homo uero nichil habuit quod
digne deo pro ablato dampno recõ¬
pensaret. quia si quid de irrationali
creatura redderet. pro rationali sub-¬
Sed nec hominẽ pro homine reddere
potuit. quia iustum & innocentem
abstulerat. & neminẽ nisi peccatorẽ
inuenit. Nichil ergo homo inuenit
unde dm̃ sibi placare posset. quia
siue sua. siue se ipsum daret. digna
recompensatio non eẽt. Uidens ergo
ds hominẽ sua uirtute iugum dãp¬
nationis euadere non posse. misertus
est eius & primum gratuito preuenit
ex se iusticiã euadendi non habuit. ds̃
homini ꝑ miscđiam iusticiã dedit. neq
enim ereptio hominis ꝑfecte rationa¬
bilis eẽt. nisi ex utraq parte iusta fie¬
ret. hoc est sic̃ d̾s iusticiam habuit ho¬
minem requirendi. ita & homo iusti¬
ciã haberet euadendi. S hanc iusticiã¬
homo numquã habere potiusset. nͥ¬
ds̃ illam ꝑ miscdiam suam illi tribu¬
eret. Ut ergo ds ab homme placari pos¬

Expanded text:
ceret. Homo vero nihil habuit quod ceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro oblato damno recompensaret. Quia si quid de irrationali creatura redderet, pro rationali subSed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis justae evadere non posse, misertus est ejus; et primo gratuito praevenitex se justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed homo hanc justitiam nunquam habere potuisset, ns illi per misericordiam suam illam tribueret. Ut ergo Deus ab homine placari pos