comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tur: & sacramentum dandi baptismi ẽ.
quod habet qui ordinatur. Sicut autẽ
baptiratus si ab unitate recesserit. sacra¬
mentum baptismi non amittit: sic etiã
ordinatus si ab unitate recesserit. sacra¬
mentum dandi baptismi non amittit.
Nulli enim sacramento. iniuria faci¬
enda ẽ Si discedit a malis. utrumq
discedit. Si ꝑmanet in malis: utrumq
ꝑmanet. Sicut ergo acceptatur bapti¬
sinus quem non potuit amittere qui
ab unitate discesserat: sic acceptandus
est baptis mus. quem dedit ille qui sa¬
cramentum dandi cum discederet ñ
amiserat. Nam sicut redeuntes qui pri-¬
usquam recederent baptizati sunt. ñ
rebaptizantur: ita redeuntes qui priꝰꝙͣ
recederent ordinati sunt. non utiq rur¬
sus ordinantur: sed aut administrant
quod ministrabant. si hoc ęccłiȩ uti¬
litas postulat: aut si non administran.
gerunt: & ideo eis manus inter laicos
non imponitur. Nam neq sacramen¬
tum baptismi. neq sacramentum dan.¬

Expanded text:
tur: et Sacramentum dandi Baptismi est tur: et Sacramentum dandi Baptismi est quod habet qui ordinatur. Sicut autem baptizatus, si ab unitate recesserit, sacramentum Baptismi non amittit; sic etiam ordinatus, si ab unitate recesserit, Sacramentum dandi Baptismi non amittit. Nulli enim Sacramento injuria facienda est: si discedit a malis, utrumque discedit; si permanet in malis, utrumque permanet. Sicut ergo acceptatur Baptismus, quem non potuit amittere qui ab unitate discesserat; sic acceptandus est Baptismus, quem dedit ille qui Sacramentum dandi cum discederet non amiserat. Nam sicut redeuntes, qui priusquam recederent baptizati sunt, non rebaptizantur: ita redeuntes, qui priusquam recederent ordinati sunt, non utique rursus ordinantur; sed aut administrant quod administrabant, si hoc Ecclesiae utilitas postulat; aut si non administrant, gerunt; et ideo eis manus inter laicos non imponitur. Nam neque sacramentum Baptismi, neque sacramentum dan
Abbreviated transcription (Latin):
non redditur: amitti non potuisse iudi¬
catur. Sic & illi qui ꝑ sacrilegium scisma¬
tis ab ȩccłiȩ communione discedunt: ha-¬
bent utiq baptismum. quem prius q̃.
discederent acceperunt. Nam si & ipsi
redeant: non eis iterum datur. Unde
ostenditur: illud quod acceperant in
unitate positi non potuisse amittere
separatos Quod si haberi foris potest:
etiam dari cur non potest: Si dicis. non
recte foris datur: respondemus. sicut ñ
recte foris habetur. & tamen habetur: sic
non recte foris datur. sed tamen datur.
Sicut autẽ ꝑunitatis reconciliationem
incipit utiliter haberi. quod extra uni¬
tatem inutiliter habebatur: sic ꝑ eanłẽ
reconciliationem incipit utile ẽẽ. quod
extra eam inutiliter datum ẽ. Non ta-¬
men dici fas est. non datum es se quod
datũ est: aut ut non hoc dedisse quisꝙ̃
calumnietur. cum hoc eum dedisse qđ
acceperat confitetur. Sacramentum enĩ
baptismi est quod habet. qui baptiza¬

Expanded text:
non redditur, amitti non potuisse iudinon redditur, amitti non potuisse iudicatur. sic et illi, qui per sacrilegium schismatis ab ecclesiae communione discedunt, habent utique baptismum, quem priusquam discederent acceperunt. nam si et ipsi redeant, non eis iterum datur; unde ostenduntur illud, quod acceperant in unitate positi, non potuisse amittere separati. qetiam dari cur non potest? Si dicis, Non recte foris datur: respondemus, Sicut non recte foris habetur, et tamen habetur; sic non recte foris datur, sed tamen datur. Sicut autem per unitatis reconciliationem incipit utiliter haberi, quod extra unitatem inutiliter habebatur: sic per eamdem reconciliationem incipit utile esse, quod extra eam inutiliter datum est. Non tamen dici fas est, non datum esse quod datum est, aut ut non hoc dedisse quisquam calumnietur, cum hoc eum dedisse quod acceperat confitetur. Sacramentum enim Baptismi est quod habet qui baptiza
Abbreviated transcription (Latin):
quos aduersus eplam par¬
meniani quam dedit ad
ꝙ conium scripsimus.pro¬
misimus nos diligentius
quȩstionem baptismi tra¬
ctaturos: quod etiam si non
ꝓmitteremus. debitum ta¬
men a nobis flagitantibus
fr̃ibus meminimus & agno¬
scimus. Quaꝑpter in hoc
opere adiuuante domino
suscepimus. non solum ea
refellere quȩ de hac re no¬
bis donatistȩ obiectare con-¬
suerunt: sed etiam beatissi¬
mi martyris cypriani au-¬
ctoritate. unde suam ꝑuer¬
sitatẽ. ne ueritatis impetu
cadat. fulcire conantur: quȩ
dñs donauerit dicere ut
intelligant om̃s qui non
studio partium cecati ui¬
dicant. non solum eos non
adiuuari auctoritate eypͥa¬
ni. sed ipsa maxime conum.¬
ci atq subuerti. Iam quidẽ
in supra memoratis libris
dictum est: ita posse extra
catholicam communionẽ
dari baptismum: qũeadmo¬
dum & extra eam potest
ꝙ haberi. Nullus autem
illorum negat habere ba¬
ptismum etiam apostatas: quibus utiq re¬
deuntibꝰ ꝙ̃ per penitentiam conuersisdũ

Expanded text:
quos aduersus epistulam Parmeniani quam dedit ad Tychonium scripsimus, promisimus nos diligentius quaestionem baptismi tractaturos; quod etiamsi non ibi promitteremus, debitum tamen a nobis flagitantibus fratribus meminimus et agnoscimus. quapropter in hoc opere adiuuante domino suscepimus non solum ea refellere, quae de hac re nobis Donatistae obiectare consuerunt, sed etiam de beatissimi martyris Cypriani auctoritate, unde suam peruersitatem, ne ueritatis impetu cadat, fulcire conantur, quae dominus donauerit dicere, ut intellegant omnes, qui non studio partium caecati iudicant, non solum eos non adiuuari auctoritate Cypriani, sed per ipsam maxime conuinci adque subuerti. Iam quidem in supra memoratis libris dictum est ita posse extra catholicam communionem dari baptismum, quemadmodum et extra eam potest et haberi. nullus autem illorum negat habere baptismum etiam apostatas, quibus utique redeuntibus et per paenitentiam conuersis dum
Abbreviated transcription (Latin):
uidetur in meo stilo cucurrisse dĩ ciui¬
tas: cum in hoc scło non sola cucurre¬
rit: sed ambe utiq ingenere humano
sicut ab mitio simul suo ꝓcur su temꝑa
uariauerint. Uerũ hoc ido feci: ut pri¬
us ex quo aꝑtiores dĩ promissiones esse
cȩperunt. usq ad eiꝰ ex uirgine natiui¬
tatem in qua fuerant quȩ primo ꝓmit¬

Expanded text:
uidetur in meo stilo cucurrisse Dei ciuiuidetur in meo stilo cucurrisse Dei ciuitas; cum in hoc saeculo non sola cucurrerit, sed ambae utique in genere humano, sicut ab initio, simul suo procursu tempora uariauerint. Verum hoc ideo feci, ut prius, ex quo apertiores Dei promissiones esse coeperunt, usque ad eius ex uirgine natiuitatem, in quo fuerant qu
Abbreviated transcription (Latin):
IA¬
TU
DU¬
AR U M. quarum dĩ una. scłi huius: ẽ
altera: in qua est quantum adhomi¬
num genus ꝑtinet etiam ista peregri¬
na ex ortu & procursu & debitis finib
me scripturũ esse promisi: cũ prius mi¬
micos ciuitatis dĩ qui conditori eiꝰ xp̃o.
deos suos preferunt. & liuore sibi ꝑniti¬
osissimo atrociter inuident xp̃ianis.
quantũ me adiuuaret eius grã refellis¬
sem. Quod uoluminib decem priori¬
bus feci. De hac uero mea quã modo cõ¬
memoraui triꝑtita ꝓmissione. in deci¬
mum sequentib quatuor libris amba¬
rũ est digestus exortus: deinde ꝓcur¬
sus ab homine primo usq ad diluuiũ
libro uno. qui est huius operis quintus
decimus: atq inde usq ad abraham.
rursus ambe sicut intemporib ita & in
nr̃is litteris cucurrerunt. Sed post a
patre abraham usq ad regum tempus
israhelitarũ ubi seaxtumdecimũ uolu¬
men absolumnus. & inde usq ad ipsius
incarne saluatoris aduentum quousq
septimus decimus liber tenditur. sola

Expanded text:
itatum duarum, quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum uolumen absoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola
Abbreviated transcription (Latin):
onꝰ simus molesti
legentib si eadem
uarie ac sepe disse¬
rimꝰ. Qũaquam enĩ
ȩccl̃a sca catholica.
in om̃ibus gendi¬
bꝰ aduersus ea qͥ
in ista quȩstione
de baptismo. utruỹ¬

Expanded text:
on simus molesti legentibus, si eadem uarie ac saepe disserimus. quamquam enim ecclesia sancta catholica in omnibus gentibus aduersus ea, quae in ista quaestione de baptismo, utru
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ustꝰ ẽ. Tantũmꝰ mala ꝓ bonis ñ reddit. q̃m
inustꝰ non ẽ. Reddet gͦ mala ꝓmalis. penã
ꝓ iniustitia: et reddet bona pro malis.
grãm ꝓ iniustitia. & reddet bona pro
librum istum: & si intelligitis. dõ
grãs agite. ubi autẽ non intelligi¬
tis. orate ut intelligatis. Dabit enĩ
uobis dñs intellectum. Mementote scri¬
ptum eẽ. Siquis ur̃m indiget sapientia.
postulet a dõ qui dat om̃ibꝰ affluenter.
& non imꝓperat: & dabit᷑ ei Ipsa ẽ sapi¬

Expanded text:
mala pro bonis non reddet, quoniam injustus non est. Reddet ergo mala pro malis, poenam pro injustitia; et reddet bona pro malis, gratiam pro injustitia; et reddet bona pro librum istum, et si intelligitis, Deo gratias agite: ubi autem non intelligitis, orate ut intelligatis: dabit enim vobis Dominus intellectum. Mementote scriptum esse: Si quis vestrum indiget sapientia, postulet a Deo, qui dat omnibus affluenter et non improperat,
Abbreviated transcription (Latin):
araonis.¬
ñ enĩ ꝓpterea ipse pharao ñ indura¬
uit cor suum. Nam & hoc de illo
legitur. quando ablata ẽ ab egyptiis
cynomia. dicente scriptura: & ingra¬
uauit pharao cor suum. & in isto tẽ¬
pore noluit dimittere popłm. Ac ꝑ
hoc ꝙ̃ ds̃ indurauit ꝑ iustum iudi¬
cium. &. ipse pharao ꝑ liberum arbi¬
trium. Certi ergo estote. quia ñ erit
mnanis labor ur̃. si in bono ꝓposito
ꝓficientes ꝑseueretis usq in finem.
Is enim qui modo illis quos libe¬¬

Expanded text:
araonis.n enim propterea ipse Pharao non indurauit cor suum. nam et hoc de illo legitur, quando ablata est ab Aegyptiis cynomyia dicente scriptura: et ingrauauit Pharao cor suum et in isto tempore, et noluit dimittere populum. ac per hoc et deus indurauit per iustum iudicium et ipse Pharao per liberum arbitrium. certi ergo estote, quia non erit inanis labor uester, si in bono proposito proficientes perseueretis usque in finem. deus enim, qui modo illis quos libe
Abbreviated transcription (Latin):
relinquamꝰ. Reuelauit autẽ nobis ꝑ
scripturas suas scãs. ẽẽ in homine li¬
berũ uoluntatis arbitrium. Quomͦ autẽ
reuelauerit cõmemoro los non huma-¬
no eloquio sed diuino: primum quia
ipsa diuina prȩcepta homini non pro¬
dessent. nisi haberet liberum uolunta.¬
tis arbitrium. quo ea faciens ad ꝓmis¬
sa prȩmia ꝑueniret. Ideo enĩ data sunt
ut homo excusationẽ de ignorantia ñ
haberet: sicut dicit dñs in ęuangłio de
iudeis. Si non uenissem & locutus es
fuissem peccatũ ñ haberent: nunc au¬
tẽ excusationẽ non habent de pecca¬
to suo. De quo peccato dicit: nͥ de illo
magno quod p̾sciebat eorum futu¬
rum quando ista dicebat. idẽ quo
eum fuerant occisuri: Neq enĩ nullũ¬

Expanded text:
II. 2. Revelavit autem nobis per Scripturas suas sanctas, esse in homine liberum voluntatis arbitrium. Quomodo autem revelaverit, commemoro vos, non humano eloquio, sed divino. Primum, quia ipsa divina praecepta homini non prodessent, nisi haberet liberum voluntatis arbitrium, quo ea faciens ad promissa praemia perveniret. Ideo enim data sunt, ut homo excusationem de ignorantia non haberet: sicut Dominus dicit in Evangelio de Judaeis, Si non venissem et locutus eis fuissem, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato suo . De quo peccato dicit, nisi de illo magno, quod praesciebat eorum futurum quando ista dicebat, id est, quo eum fuerant occisuri? Neque enim nullu
Abbreviated transcription (Latin):
iacobꝰ apłs dixit. Illam uͦ sapientiã repel¬
lite a uobis. ꝙ orate ut non sit in uobis:
q̃ detestatꝰ ẽ ubi ait. Quod si zelum ama-¬
ium habetis ꝙ̃ condentiones in uobis
sunt non est ista sapientia desursum
descendens. sed terrena. animalis. dia-¬
bolica. Ubi enim zelus &̾ contentio ẽ:
ibi inconstantia. ꝙ omne opus prauũ.
Quȩ autẽ de sursum ẽ sapientia: pri¬
mum quidem pudica ẽ. deinde paci¬
fica modesta. suadibilis. plena miscda
& fructibus bonis. in estimabilis. sine
simulatione. Quid boni ergo non ha.¬
bebit: qui hanc sapientiã postularit.
ꝙ impetrarit a dño: Et hinc intelli¬
gite grãm.: quia si ex nobis esset ista
sapientia desursum non esset. nec
abipso qui nos creauit dõ postulan

Expanded text:
acobus dicit. Illam vero sapientiam repellite a vobis, et orate ut non sit in vobis, quam detestatus est, ubi ait: Quod si zelum amarum habetis, et contentiones in vobis sunt, non est ista sapientia desursum descendens; sed terrena, animalis, diabolica. Ubi enim zelus et contentio est, ibi inconstantia et omne opus pravum. Quae autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, plena misericordia et fructibus bonis, inaestimabilis, sine simulatione Quid boni ergo non habebit, qui hanc sapientiam postularit et impetrarit a Domino? Et hinc intelligite gratiam; quia si ex nobis esset ista sapientia, desursum non esset, nec ab ipso qui nos creavit Deo postulan
Abbreviated transcription (Latin):
tis orate: & donec ipse uos ꝑducat ad
ea quȩ nondum intelligitis. ibi am¬
bulate quo ꝑuenire potuistis. Hoc
admonet apłs paulus: qui cũ dixisset
nondum se esse ꝑfectum. paulo post ait.
Quot quot ergo ꝑfecti hoc sapiamꝰ: idẽ.
ita nos esse ꝑfectos. ut nondũ ad ꝑfecti¬
onem quȩ nobis sufficit uenerimꝰ. Con¬
tinuoq subiunxit. Et si quid alit̾ sa¬
pitis. hoc quoq d̾s uobis reuelauit.
Uerũtam̃ in quod ꝑuenimꝰ. in eo am¬
bulemꝰ. Ambulando quippe in quod

Expanded text:
tis orate; et donec vos ipse perducat ad tis orate; et donec vos ipse perducat ad ea quae nondum intelligitis, ibi ambulate quo pervenire potuistis. Hoc admonet apostolus Paulus, qui cum dixisset nondum se esse perfectum, paulo post ait, Quotquot ergo perfecti hoc sapiamus; id est, ita nos esse perfectos, ut nondum ad perfectionem quae nobis sufficit venerimus: continuoque subjunxit, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit: verumtamen in quod pervenimus, in eo ambulemus. . Amb
Abbreviated transcription (Latin):
lis meritis
liberamur. & ꝑquam bona merita
comparamus. quibꝰ ad uitam ꝑue-¬
niamꝰ eternam. negare audeant¬
& conentur auferre: multa iam dis¬
seruimus. litterisq mandauimus:
quantũ nobis dñs donare digna¬
tus ẽ. Sed qm̃ sunt quidam qui sic
grãm dĩ defendunt. ut negent ho-¬
minis liberum arbitrium. aut q̃n-¬
do grã defendit᷑. negari estimant
liberum arbitrium.: hinc aliquid
scribere ad ur̃am caritatẽ ualenti¬
ne fr̃. & cȩteri qui simul dõ seruitis.
cõpellente mutua caritate curaui.
Nuntiatum ẽ enim mͥ de uobis fr̃s. ab
aliquibꝰ qui in urã congregatione st̃.
& ad nos inde uenerunt. ꝑ quos & ista
direximus. quod de hac re dissensioneᷤ
in uobis sint. Itaq dilectissimi ne uos
ꝑturbet huius quęstionis obscuritas.
moneo uos primum ut de his quȩ
intelligitis agatis dõ grãs. Quic quid
ẽ autẽ quo ꝑuenire nondum potest
ur̃ȩ mentis intentio. pacẽ inter uos s.
caritatẽ seruantes. a dño ut intelliga¬

Expanded text:
lis meritis liberamur, et per quam bona merita comparamus quibus ad vitam perveniamus aeternam, negare audeant et conentur auferre, multa jam disseruimus, litterisque mandavimus, quantum nobis Dominus donare dignatus est. Sed quoniam sunt quidam, qui sic gratiam Dei defendunt, ut negent hominis liberum arbitrium; aut quando gratia defenditur, negari existiment liberum arbitrium; hinc aliquid scribere ad vestram Charitatem, Valentine frater, et caeteri qui simul Deo servitis, compellente mutua charitate curavi. Nuntiatum est enim mihi de vobis, fratres, ab aliquibus qui in vestra congregatione sunt, et ad nos inde venerunt, per quos et ista direximus, quod de hac re dissensiones in vobis sint. Itaque, dilectissimi, ne vos perturbet hujus quaestionis obscuritas, moneo vos primum, ut de iis quae intelligitis, agatis Deo gratias: quidquid est autem quo pervenire nondum potest vestrae mentis intentio, pacem inter vos et charitatem servantes, a Domino ut intelliga
Abbreviated transcription (Latin):
Ursus ad eosdem scͥ¬
psi alterum librum
quem de correptio¬
ne ꝙ. grã p̃notaui.
cum michi nuntia.¬
tum esset dixisse
ibi quendam nemi¬
nem corripiendum
si dĩ precepta non
facit. sed ꝓ illo ut
faciat tantũmodo orandum. Hic li¬
ber sic incipit. Lectis litteris uris ua¬
lentine fr̃ dilectissime.

Expanded text:
ursus ad eosdem scripsi alterum librum, quem de correptione et gratia praenotaui, cum mihi nuntiatum esset dixisse ibi quendam neminem corripiendum, si dei praecepta non facit, sed pro illo, ut faciat, tantummodo orandum. Hic liber sic incipit: Lectis litteris uestris, Valentine frater dilectissime.
Abbreviated transcription (Latin):
mul seruitis dõ. quas ꝑ frẽm
florum & eos qui cum illo
ad nos uenerunt misit cari¬
in dño pacem. et in ueritate
consensionẽ. & in caritate
flagrantiam. nr̃o uobis red

Expanded text:
mul servitis Deo, quas per fratrem Florum, et eos qui cum illo ad nos venerunt, misit Chariin Domino pacem, et in veritate consensionem, et in charitate flagrantiam vestro nobis red
Abbreviated transcription (Latin):
so comparata. in¬
dicat nobis posse
quidẽ baptismũ¬
eius homines eti¬
am foris accipe:
sed salutẽ beati¬
tudinis extra
eam neminẽ uł
ꝑciꝑe uel tenere
Nam & fumina de fonte parady¬
si sicut scriptura testat᷑: etiã foras

Expanded text:
so comparata , indicat nobis posse quidem ejus Baptismum homines etiam foris accipere, sed salutem beatitudinis extra eam neminem vel percipere vel tenere. Nam et flumina de fonte paradisi, sicut Scriptura testatur, etiam foras
Abbreviated transcription (Latin):
primitus instituti sunt. Quis igitu
in agenda uita non ea sibi potius sectan¬
da arbitraretur. quȩ actitantur ludis
auctoritate diuina institutis: quam
ea quȩ scriptitantur legib humano
consilio ꝓmulgatis: Adulterũ iouem
si poete fallaciter prodiderunt: dii hi¬
utiq casti. quia tantum nefas ꝑ huma¬
nos ludos confictum est. non quia negle

Expanded text:
primitus instituti sunt. Quis igitur in agenda uita non ea sibi potius sectanda arbitretur, quae actitantur ludis auctoritate diuina institutis, quam ea, quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iouem si poetae fallaciter prodiderunt, di utique casti, quia tantum nefas per humanos ludos confictum est, non quia negle
Abbreviated transcription (Latin):
hoc est tabulȩ poetaru. agende inspec-¬
taculis multa rerum turpitudine. sed
nulla saldem sicut alia multa uerborũ
obscenitate composite : quas etiã inter
studia quȩ honesta ac liberalia uocant᷑.
pueri legere & discere coguntur aseni¬

Expanded text:
hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine, sed nulla saltem, sicut alia multa, uerborum obscenitate conpositae; quas etiam inter studia, quae honesta ac liberalia uocantur, pueri legere et discere coguntur a seni
Abbreviated transcription (Latin):
est animio: muldo eyaor erat
insuperiorũ solutione quȩstionum.
& explicatione librorũ. De theolo¬
gia quippe quam naturalem uocãt.
non cum quib libet hominib. non
enim fabulosa est uel ciuilis. hoc est
uel theatrica uł urbana. quarũ alte¬
ra iactitat deorũ crimina. altera in

Expanded text:
est animo multo quam erat in superiorum solutione quaestionum et explicatione librorum. De theologia quippe, quam naturalem uocant, non cum quibuslibet hominibus non enim fabulosa est uel ciuilis, hoc est uel theatrica uel urbana; quarum altera iactitat deorum crimina, altera in
Abbreviated transcription (Latin):
Sanguineas maculas est qͥ ꝑhibetur habere:
Admotosq sibi solet hinc accendere fungos.
hunc etiam tritum quidam cũ melle ꝓpmant
Matrib infantes quib assignantur alendi
Quo potu credunt replerier ubera lacte.

Expanded text:
Sanguineas maculas est qui perhibetur habere. Sanguineas maculas est qui perhibetur habere. Admotosque sibi solet hinc accendere fungos; 1669-70 Hunc etiam quidam tritum cum melle propinant Matribus infantes quibus assignantur alendi, Quo potu credunt replerier ubera lacte.
Abbreviated transcription (Latin):
A tra uenena fugat. riaras & iurgia uincit:
Insanos curat. d̾urosq reuerberat hostes:
C lausus margento lapis hic auroue feratur.
C ingat e hinc leuum fulgens armilla lacertũ
ln ripis fluuii qͥ nomine fertur eodeo:
Hoc precio diues siculas ꝑ labitur or as
s it licet ipse niger. uenis tamen obsitꝰ albis:
hic lapis ingenitas memoratur habere figuras:
c uius natuus facies interlita uenis
N unc regũ formas. nunc dat simulachra deoꝵ
Reir pirrus digito gessisse refertur achatem.
C uius plana nouẽ signabat pagina musas.
E t stans in medio ertharã tangebat apollo
N ature non artis opus. mirabile dictu:
Hunc quoq coralio similem gerit insula ereta.
Cuius planicies criseis est illita uenis:
Iste nepe uirus fugat. & qͦd uipera fundit:
Reddentem uarias facies dat & indus achatẽ.
N unc nemorũ frondes nc̃ dantẽ signa ferarũ:
Hic sedare sitim uisumq fouere putatuR:
Est & qui mirrȩ succensus spirat odorem:

Expanded text:
Atra venena fugat, rixas et jurgia mutat. Atra venena fugat, rixas et jurgia mutat. Insanos curat, durosque reverberat hostes. Clausus in argento lapis hic, aurove feratur, Cingat et hinc laevum fulgens armilla lacertum.In ripis fluvii, qui nomine dictus eodem. Hic pretio dives, Siculas perlabitur oras. Sic licet ipse niger, zonis tamen obsitus albis. Hic lapis ingenitas memoratur habere figuras; Cujus nativis facies interlita venis, Nunc regum formas, nunc dat simulacra deorum. Rex Pyrrhus digito gessisse refertur achatem, 1641-42 Cujus plana novem signabat pagina musas. Et stans in medio citharam tangebat Apollo; Naturae, non artis opus, mirabile dictu. Hunc quoque corallo similem gerit insula Creta; Cujus planities criseis est illisa venis. Iste nempe virus fugat, et quod vipera fundit. Reddentem varias facies dat et Indus achatem; Nunc nemorum frondes, nunc dantem signa ferarum. Hic sedare sitim, visumque fovere putatur, Est et qui myrrhae succensus spirat odorem.
Abbreviated transcription (Latin):
ltima p̃cipuũ genus indiafert ad amantis.
De cristallorũ natũ sumptũq metallis
hunc ita fulgentẽ cristallina reddit origo
Ut ferruginei non desinat esse coloris
Cuius durities solidissima cedere nescit
f errũ contempnens. nulloq domabilis igne
Que tamen hircino calefacta eruore fatiscit.
I ncudis damno. ꝑcussorumq labore:
huuis fragmentis gemine sculpunt᷑ acutis
h ic sed a uellana maior nuce ñ reperit᷑:
Alterius generis ꝓdueit arabs adamantẽ
N onsic inuictum. qͥa frangit᷑ absq cruore:
Nec par huic nitor est. preciiq minoris habet᷑.
Tondere sit quãuis & enormi corpore maior:
Tertius est adamas quẽ dat maris insula ciprus
Qy artũ ꝓducit ferraria uena philippis
O muib equa tamen uis est adducere ferrum:
Quod facit & magnes absente potens ad amante:
N am p̃sens adamas magneti qͦd rapit aufert:
Ad magicas artes idem lapis aptus habetur.
Indomitũq facit mira uirtute gerentem
Et noctis lemures. & somnia uana repellit:

Expanded text:
ltima praecipuum genus India fert adamantis, De crystallorum natum sumptumque metallis. Hunc ita fulgentem crystallina reddit origo, Ut ferruginei non desinat esse coloris: Cujus durities solidissima cedere nescit, Ferrum contemnens, nulloque domabilis igne. Quae tamen hircino calefacta cruore fatiscit. Incudis damno, percussorumque labore, Hujus fragmentis gemmae sculpuntur acutis. Hic sed avellana major nuce non reperitur. Alterius generis producit Arabs adamantem, Non sic invictum: nam frangitur absque cruore. Nec par huic nitor est, pretiique minoris habetur, Pondere sit quamvis, et enormi corpore major. Tertius est adamas quem dat maris insula Cyprus. Quartum producit ferraria vena Philippis. Omnibus aequa tamen vis est adducere ferrum; Quod facit et magnes absente potens adamante: Nam praesens adamas magneti, quod rapit, aufert. Ad magicas artes idem lapis aptus habetur, Indomitumque facit mira virtute gerentem; Et noctis lemures, et somnia vana repellit.
Abbreviated transcription (Latin):
erpetuis fluctus lacrimis distillat en idros
Que uelut epleni fontis scaturigine man
Cuius nature graue sit deprendere causam
Namsi decurrit lapidis substantia. qͥuare
N on minor efficitur. aut ñ omninoliquesoit.
Sin ros exterior descenit ad inferior a
Ut semꝑ refluat. cur se nonimpedit ipsum.
Scilicet ingrediens contrarius egredient

Expanded text:
erpetui fletus lacrymis distillat enhydros Quae velut e pleni fontis scaturigine manant, Cujus naturae grave sit deprehendere causam; Nam si decurrit lapidis substantia, quare Non minor efficitur, vel non omnino liquescit? Si ros exterior descendit ad interiora Ut semper refluat, cur se non impedit ipsum Scilicet ingrediens contrarius egredient
Abbreviated transcription (Latin):
ec minus & cmeri similem galactrida dicunt.
Cum mulsa tritum lac mult iplicare bibenti
Si tamen ante cibos fuerit post balnea sũpt̾ꝰ
A ut ouis exx grauidȩ lana produeere filum
Pertuso lapidi decet & eircundare collo
Sic se portantis fecundet ut ubera lache.
Dat facilem partum simili ratione ligatus
Ad femur illius quȩ parturiendo laborat.
At si mundato cireumspargatur ouili
Cumsale miatus aque solis redeuntis mortus
Lacte replentur ouesscabiesq malignafugat᷑
Preterea tantis ueteres hunc laudib ornant
Ut bona cuncta putent solum prestare gerenti:
Que simul a reliquis cuncta uirtute darentur
Sed turbat mentem si clausus in ore liquescat
h unc mittit nilus producit & hunc achelous.
Lactis dat sucum tritus. lactisq sapor eo
Quos fera uel cornu uł seuo dente ꝑegit
Cum roseo miatus ꝑfecte curat oliuo
Peruastas heremos interq feras gradientes
Illesos seruat. morsus abigendo ferarum.
Tertius asseritur fame gradioris orithes.¬

Expanded text:
ec minus et cineri similem galactida dicunt Cum mulso tritum lac multiplicare bibenti. Si tamen ante cibos fuerit post balnea sumptus Aut ovis ex gravidae lanis traducere filum Pertuso lapidi decet, et circumdare collo, Sic se portantis fecundet ut ubera lacte; Dat facilem partum simili ratione ligatus Ad femur illius quae parturiendo laborat. At si mundato circumspergatur ovili Cum sale mistus aquae solis redeuntis in ortu, Lacte replentur oves, scabies fugatur ab illis. Praeterea tantis veteres hunc laudibus ornant, Ut bona cuncta putent solum praestare gerenti Quae simul a reliquis juncta virtute darentur. Sed turbat mentem si clausus in ore liquescat. Hunc mittit Nilus, producit et hunc Achelous. Lactis dat succum tritus, lactisque saporem.Quos fera vel cornu, vel saevo dente peregit, Cum roseo mistus perfecte curat olivo. Per vastas eremos interque feras gradientes Illaesos fervat, morbos abigendo ferarum. Tertius asseritur famae gravioris orites
Abbreviated transcription (Latin):
one hominis
dicam. ubi du¬
arũ ciuidatuoꝵ
quantum ad
rationalium
mortalium
genus atci¬
net appare¬
bit eir ortꝰ.
sicut supe¬
riore li
dicenda. quib demonstretur quantũ
a nobis potest. quam non inconueniet
neq incongrua dicatur esse hominib¬
omo propter eam causam quã
sed non relictus est solus. Ni
o tam sociale natura. neq com
ontra uitium discordiȩ uel ca
ie exristeret uel sanandum cũ
icara mariti & uxoris debe

Expanded text:
one hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libdicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibhomo propter eam causam, quams est unus, sed non relictus est solus. Niho, tam sociale natura. Neque commodius contra uitium discordiae uel cauendum ne existeret, uel sanandum cum um est quam cara mariti et uxoris debe
Abbreviated transcription (Latin):
quos alios quam istos deos mundus cole¬
bat. excepto uno popło hebrȩo. & quib¬
dam extra ipsum populũ. ubicũq gr̃a
diuina digni occultissimo atq istissi¬
mo dei iudicio fuerunt: Uerũ etiam
ne nimium longum faciam: dacebo a¬
liarum usq quaq gentium mala gra¬
iussima. Quod ad romam ꝑtinet ro¬
manumq imperiũ tantum loquar:
id est ad ipsam propͥe ciuitatem: & quȩ¬
cumq illi terrarum uel societate con

Expanded text:
quos alios quam istos deos mundus colequos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia diuina digni occultissimo adque iustissimo Dei iudicio fuerunt? Verum ne nimis longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala grauissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium tantum loquar, id est ad ipsam proprie ciuitatem et quaecumque illi terrarum uel societate con
Abbreviated transcription (Latin):
arbitror de morum malis &
animorum. quȩ prȩcipue ca¬
uenda sunt: nichil deos falsos
populo cultori suo quo minus
eorum malorum aggere prȩ¬
meretur subuenire curasse. s
potius ut maxime prȩmeret᷑
egisse. N unc de illis malis uide¬
o dicendum: quȩ sola isti ꝑpe¬
ti nolunt: qualia sunt fames.
morbus. bellum. expoliatio.
captiuitas. trucidatio: & si qua
similia iam inprimo libro com¬
memorauimus. Hȩc enim sola
mali deputant mala. quȩ non
faciunt malos. nec erubescunt
inter bona quȩ laudant. ipsi
mali esse qui laudant:magisq¬
hi stomachantur si uillam malam
habeant. quamsi uitam: quasi hoc sit
hominis maximũ bonũ. habere bona
omnia preter se ipsum. Sed neq talia
mala quȩ isti sola formidant. dii eorũ
quando ab eis libere colebantur ne il¬
lis acciderent obstiterunt. Cum enĩ
uariis ꝑ diuersa loca tẽporib ante ad¬
uentum redemptoris nr̃i. innumera¬
bilibus nonnullisq etiã incredibilib
cladib genus contereretur humanũ:

Expanded text:
arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire curasse, sed potius, ut maxime premeretur, egisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque stomachantur, si uillam malam habeant, quam si uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisque etiam incredibilibus cladibus genus contereretur humanum,
Abbreviated transcription (Latin):
ollitur econchis species miranda marinis
Umo dictus obhoc quod ab uno tollitur unus
N ec duo uł plures unquã simul inuenium
Cuius adornatum laudatur candida forma.
Ut deceat uestes deceat inchilominus aurum
Conchȩ demꝑib certis referuntur hiantes
Incelum patuie roras haurire suꝑnos.
E &x quib orbiculi candentes concipiuntim
De matutino fit clarior unio Rore
Ros uespertinus fetus solet edere fuscos
Et ui̾senes conchȩ dant hachas candidiores¬
S b seuiat fȩcus concharum grandior etas:
Quaut rerani fuerit plis aeris estu
Tanto mreiarem gignet rosatio bacham.
Uitra ser auicem sed erescert nulla putatur:
Quod si cela inicent tenitru conuera corusco
Conehꝵ diff̾re unt sub ita formidine clause.
S ieimeicepto conceptio lepent haustu
Et fit ab ortiuum quo ł cęperat inde ereari:
In signes bachas predam maris india gigint
G̃ ignit & nisignes antiqua britannia bachas:¬

Expanded text:
ollitur a conchis species memoranda marinis Unio dictus ob hoc, quod ab una tollitur unus, Non duo vel plures unquam simul inveniuntur. Cujus ad ornatum laudatur candida forma Cum deceat vestes, deceat nihilominus aurum. Conchae, temporibus certis, referuntur hiantes In coelum, patulae rores haurire supernos Ex quibus orbiculi candentes concipiuntur. De matutino fit clarior unio rore, Ros vespertinus fetus solet edere fuscos; At juvenes conchae dant baccas candidiores. Obscurat fetus concharum grandior aetas: Quanto rorantis fuerit plus aeris haustum, Tanto majorem gignit roratio baccam. Ultra semuncem sed crescere nulla putatur. Quod si celsa miscent tonitru convexa corusco, Conchae diffugiunt subita formidine clausae. Sic intercepto conceptio deperit hausta, Et fit abortivum quod coeperat inde creari, Insignes baccas praedam maris India gignit, Gignit et insignes antiqua Brachmania baccas
Abbreviated transcription (Latin):
rim dant arabes. sea gignit cam mare rubrũ.
Cristallo similem. cius seaangula forma.
Clara luce micans. causam fert nominis huius.
N am si subtecto ractio sit subdita colis
łraximiis inficitur paries. uarioq colore.
A rcus celestis depingit utramq figuram.
Dicitur argenti regresentare nitoꝵ e o
Cuius duricies quasi duricies adamantis.
Ipse maris rubri miatis reperitur arenis.
Quem magus affirmat tante uirturis haberi
Ut possit presens animos sedare calentes.
De oꝑtallio aoo
Quertens morbos oculis optallius omnes.
asseritur furum tutissimis esse patronus.
N anise gestantum uisus conseruat acatos
At cutumstantes obducta nube retundit.
ut spoliare domos possint impun. lat. ones

Expanded text:
rim dant Arabes, sed gignit eam mare Rubrum, Crystallo similem cujus sexangula forma Clara luce micans fert causam nominis hujus. Nam si sub tecto radio sit subdita solis Proximus inficitur paries varioque colore Arcus coelestis depingit utriusque figuramDicitur argenti repraesentare nitorem. Cujus durities quasi durities adamantis Ipse maris Rubri mistus reperitur arenis, Quem magus affirmat tantae virtutis haberi Ut possit praesens amicos sedare calentes. § XLIX. DE OPTALLIO. Avertens oculis morbos optallius omnes Asseritur furum tutissimus esse patronus; Nam se gestanti visus conservat acutos, At circumstantes obducta nube retundit Ut spoliare domos possint impune latrones
Abbreviated transcription (Latin):
DEl. dicere exorsus: prius re¬
spondendum putaui eius inimicis. qui
terrena gaudia consectantes. rebusq fu¬
gacibus inhiantes. quicquid in eis triste
miscdia potius ammonentis dei quam
punientis seueritate patiuntur. religio

Expanded text:
Dei dicere exorsus prius respondendum putaui eius inimicis, qui terrena gaudia consectantes rebusque fugacibus inhiantes, quidquid in eis triste misericordia potius admonentis Dei quam punientis seueritate patiuntur, religio
Abbreviated transcription (Latin):
stelle significare potius ista quã facere.
ut quasi locutio quȩdã sit illa positio
predicens futura non agens. non enim
mediocriter doctorum hominũ fuit ista
sententia: non quidem ita solent loqui
mathematici. ut uerbi gra dicant. mars
ita positus homicidam significat : sed
homicidam facit. Ueruntamen ut con¬
cedamus non eos ut debent loqui. & a
philosophis accipere oportere sermoni
regulam ad ea prenuncianda quȩ in
siderum positione reperire se putant :
quid sit quod nichil uinquam dicere po¬
tuerunt. eur inuita geminorum in¬
actib. in euentis. in professionib. artib
honorib. cȩterisq rebus ad humanã
uitam ꝑtinentib. atq in ipsa morte
sit plerumq tanta diuersitas. ut & si¬
miliores eis sint quantum adhȩc atci¬
net multi extranei. quã ipsi inter se
gemini. ꝑ exriguo demporis inderuallo
innascendo separati: in conceptu autẽ
ꝑunum concubitum uno etiã momen¬
to seminati.

Expanded text:
stellae significare potius ista quam facere; stellae significare potius ista quam facere; ut quasi locutio quaedam sit illa positio, praedicens futura, non agens non enim mediocriter doctorum hominum fuit ista sententia: non quidem ita solent loqui mathematici, ut, verbi gratia, dicant, Mars ita positus homicidam signi\'homicidam facit\'; uerumtamen ut concedamus non eos ut debent loqui et a philosophis accipere oportere sermonis regulam ad ea praenuntianda, quae in siderum positione reperire se putant: quid fit, quod nihil umquam dicere potuerunt, quur inactionibus, in eventis, in professionibus, artibs, honoribus, caeterisque rebus ad humanam vitam pertinentibus, atque in ipsa morte sit plerumque tanta diversitas, ut similiores eis sint, quantum ad haec attinet, multi extranei, quam ipsi inter se gemini, perexiguo temporis intervallo in nascendo separati, in conceptu autem per unum concubitum uno etiam momento seminati?
Abbreviated transcription (Latin):
putant :rp̃iane religiom aduersantur
lli uero. qui positionem stellarum
quodãmodo decernentium qualisqͥsq
sit. & quid ei proueniat boni. quidue
mali accidat. ex dei uoluntate suspen¬
dunt: si eas dem stellas putant habere
hanc potestatem traditam sibi asumma
illius potestate. ut uolentes ista decernat᷑.
magnam cęlo faciunt iniuriam. in cuiꝰ
uelut clarissimo senatu ac splendidissi¬
ma curia opinantur scelera facienda
decerni. qualia si aliqua terrena ciuitas
decreuisset. genere humano decernen¬
te fuerat euertenda. Quale deinde iu¬
dicium de hominum factis dõ relinqui¬
tur. quib cȩlestis necessitas adhibetur.
Aut si non dicunt stellas accepta quidẽ
potestate a summo dõ arbitriosuo ista
decernere. sed intalib necessitatib in¬
gerendis illius omnino ussa complere.
itane de ipso deo sentiendum est. quod
indignissimum uisum est de stellarum
uoluntate sentire: Quod si dicuntur

Expanded text:
putant, Christianae religioni aduersantur. putant, Christianae religioni aduersantur. Illi uero, qui positionem stellarum quodam modo decernentium qualis quisque sit et quid ei proueniat boni quidue mali accidat ex Dei uoluntate suspendunt, si easdem stellas putant habere hanc potestatem traditam sibi a summa illius potestate, ut uolentes ista decernant: magnam caelo faciunt iniuriam, in cuius uelut clarissimo senatu ac splendidissima curia opinantur scelera facienda decerni, qualia si aliqua terrena ciuitas decreuisset, genere humano decernente fuerat euertenda. Quale deinde iudicium de hominum factis Deo relinquitur, quibus caelestis necessitas adhibetur, Aut si non dicunt stellas, accepta quidem podecernere, sed in talibus necessitatibus ingerendis illius omnino jussa complere: itane de ipso Deo sentiendum est, quod indignissimum visum est de stellarum voluntate sentire? Quod si dicuntur
Abbreviated transcription (Latin):
buit. quia ipsam dei uoluntatem uel
potestatem fati nomine appellat: sen¬
tentiam teneat. linguam corrigat. Cur
enim non hoc primum dicit. quod po¬
stea dicturus est. cum ab illo quis quã
quesierit quid dixerit fatum. am
id homines quando audiunt usitata
loquendi consuetudine: non indelligt̃
nisi uim positionis syderum. qualis est
quando quis nascitur siue concipitur.
Quod aliqui alienant a dei uoluntate.
aliqui ex illa etiam hoc pendẽre confir
Sed illi qui sine dei uoluntatemant.
decernere opinantur sydera quid aga¬
mus. uel quid bonorũ habeamus ma¬
lorũue patiamur. ab aurib omniu̾̃
repellendi sunt: non solum eorũ qui
ueram religionem denent. sed qui deoꝵ
qualiũcũq licet falsorum uolunt es¬
se culdores. Hȩc enim opinio quid agit
aliud: nisi ut nullus omnino colatur
aut rogetur ds: Contra quos modo no¬
bis disputatio non est instituta: sed con¬
tra hos qui ꝓdefensione eorũ quos deos

Expanded text:
buit, quia ipsam Dei uoluntatem uel buit, quia ipsam Dei uoluntatem uel potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corrigat. Quur enim non hoc primum dicit, quod postea dicturus est, cum ab illo quisquam quaesierit quid dixerit fatum? Nam id homines quando audiunt. usitata loquendi consuetudine non intellegunt nisi uim positionis siderum, qualis est quando quis nascitur siue concipitur; quod aliqui alienant a Dei uoluntate, aliqui ex illa etiam hoc pendere confirmant. Sed illi, qui sine Dei uoluntate decernere opinantur sidera quid agamus uel quid bonorum habeamus malorumue patiamur, ab auribus omnium repellendi sunt, non solum eorum qui ueram religionem tenent sed qui deorum qualiumcumque, licet falsorum, uolunt esse cultores. Haec enim opinio quid agit aliud, nisi ut nullus omnino colatur aut rogetur Deus? Contra quos modo nobis disputatio non est instituta, sed contra hos qui pro defensione eorum, quos deos
Abbreviated transcription (Latin):
mum rerum optandarum
plenitudinem esse felicitatem
que non est dea sed donum dei: & idõ
nullum dm̃ colendum esse ab homini
b nisi qui potest eos facere felices. un¬
de si illa dea esset. sola colenda merito
diceretur: iam consequenter uideamus.
qua causa ds qui potest & illa bona da¬
re quȩ habere possunt etiã non boni.
ac ꝑ hoc etiã noubene felices romanũ
imperium tam magnum tamq diutur¬
num esse uoluerit. Quia enim hoc de¬
orũ fals orũ illa quã colebant multitu¬
do nonfecit. & multa iam diximus: &
ubi uisum fuerit oportunum esse dice
ausa ergo magnitudinis. mus.¬
imperii romani: nec fortuita est nec
fatalis. scd̾m eorũ sententiam siue opi¬
monem: qui ea dicunt esse fortuita qͦ
uel nullas causas habent. uel non ex
aliquo rationabili ordine uenientes: &
ea fatalia. quȩ preter dei & hominum
uoluntatem cuius dam ordinis neces¬
sitate contingunt. Prorsus diuina ꝓ¬
uidentia. regna constituuntur huma¬
na. Que si propterea quis quã fato tͥs¬

Expanded text:
um rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem, quae non est dea, sed donum Dei, et ideo nullum deum colebus, nisi qui potest eos facere felices; unde si illa dea esset, sola colenda merito diceretur: jam consequenter videamus, qua causa Deus, qui potest et illa bona dare, quae habere possunt etiam non boni, ac per hoc etiam non felices, Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. Quia enim hoc deorum falsorum illa, quam colebant, multitudo non fecit, et multa jam diximus, et ubi visum fuerit opportunum esse, diceausa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam siue opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae uel nullas causas habent uel non ex aliquo rationabili ordine uenientes, et ea fatalia, quae praeter Dei et hominum uoluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntur humana. Quae si propterea quisquam fato tri
Abbreviated transcription (Latin):
Iollitur eir oculis lapis ea tollendus hyene
Dictus hyenia quẽ ueteres si credere dignũ
Fatidicum numen referunt conferre gerenti
Quo queat imbutiis predicere quȩq futura
Sub lingua loto si contineatur inore.
Ad quem sponte sua ꝓperat genꝰ om̃e ferarũ
Quas uenatorũ sueint labor exagitare.
N on eget ergo canum morsil. curatre sagaei
Saltus ꝑlustrans lapidem qui gesserit istum
S ternende satis est uenabula collere prede

Expanded text:
ollitur ex oculis lapis extollendus Hyaene, Dictus Hyaena quam veteres si credere dignum Fatidicum numen memorant inferre gerenti, 1671-72 Quo queat imbutus praedicere quaeque futura Sub lingua toto si contineatur in ore.Ad quem sponte sua properat genus omne ferarum Quas venatorum suevit labor exagitare. Non eget ergo canum cursu curave sagaci Saltus perlustrans lapidem qui gesserit istum; Sternendae satis est venabula tollere prae
Abbreviated transcription (Latin):
igra micat rubeis dẏonisia consita guttis.
hanc maqua tritam uinũ fraglare loquunt᷑
Et tamen ebrietas ipsius odore fugatur¬
S In quo nature solito nichil ordine currit
Dum lapis e& limpha uimi ꝓducit odorẽ
Quãq etare soles uinu̾ fugat ebrietatẽ
DE CRIS ELCCTRO
Isse er iselectrus similis describitur auRo.
Cuius adelectrum color iuclinare uidet᷑
hic matitins uisu iocundior horis:
Diisinulem speciem post aspicientib affert.
Cuius materies rapidissima dicit᷑ ignis.
N am cito uicino correptus flagrat abigne
thiopum tellus lapidem crisopration edit
Quẽ tenebre ꝓdunt occultañ tẽꝑ a lucis
N octib igne micans. uanescit luce diurna.
Absq nitore iacens auri pallore sepultus
hic quoq nature mutatus cernitur ordo
N am que nar celat solito lua more reuelat.
ec ex innumeris excerpta uocabula geminis
Sufficiant nr̃o collecta labore teneri
Que decies senis distincta parent capitellis:¬

Expanded text:
igra micat rubeis Dionysia consita guttis. Hanc in aqua tritam vinum flagrare loquuntur, Et tamen ebrietas ipsius odore fugatur; In quo naturae solito nil ordine currit Dum lapis e lympha vini producit odorem Quamque creare solet vinum, fugat ebrietatem. § LIX. DE CRISELECTRO. Esse Criselectrus similis describitur auro Cujus ad electrum color inclinare videtur. Hic matutinis visu jucundior horis, Dissimilem speciem post aspicientibus offert; Cujus materies rapidissima dicitur ignis, Nam cito vicino correptus flagrat in igne DE CRISOPACIO. Aethiopum tellus lapidem Crisopacion edit, Quem tenebrae produnt, occultant tempora lucis, Noctibus igne micans, vanescit luce diurna, Absque nitore jacens auri pallore sepultus. Hic quoque naturae mutatus cernitur ordo, Nam quae nox celat solito lux more revelat ec ex innumeris excepta vocabula gemmis Sufficiat nostro collecta labore teneri Quae decies senis distincta patent capitellis
Abbreviated transcription (Latin):
mum rerum optandarum
plenitudinem esse felicitatem
que non est dea sed donum dei: & idõ
nullum dm̃ colendum esse ab homini¬
b nisi qui potest eos facere felices. un¬
de si illa dea esset. sola colenda merito
diceretur: iam consequenter uideamus.
qua causa ds qui potest & illa bona da¬
re quȩ habere possunt etiã non boni.
ac ꝑ hoc etiã noubene felices romanũ
imperium tam magnum tamq diutur¬
num esse uoluerit. Quia enim hoc de¬
orũ fals orũ illa quã colebant multitu¬
do nonfecit. & multa iam diximus: &
ubi uisum fuerit oportunum esse dice
ausa ergo magnitudinis. mus.¬
imperii romani: nec fortuita est nec
fatalis. scd̾m eorũ sententiam siue opi¬
monem: qui ea dicunt esse fortuita qͦ
uel nullas causas habent. uel non ex
aliquo rationabili ordine uenientes: &
ea fatalia. quȩ preter dei & hominum
uoluntatem cuius dam ordinis neces¬
sitate contingunt. Prorsus diuina ꝓ¬
uidentia. regna constituuntur huma¬
na. Que si propterea quis quã fato tͥs¬

Expanded text:
um rerum optandarum plenitudinem esse felicitatem, quae non est dea, sed donum Dei, et ideo nullum deum colendum esse ab hominibus, nisi qui potest eos facere felices; unde si illa dea esset, sola colenda merito diceretur: jam consequenter videamus, qua causa Deus, qui potest et illa bona dare, quae habere possunt etiam non boni, ac per hoc etiam non felices, Romanum imperium tam magnum tamque diuturnum esse voluerit. Quia enim hoc deorum falsorum illa, quam colebant, multitudo non fecit, et multa jam diximus, et ubi visum fuerit opportunum esse, diceausa ergo magnitudinis imperii Romani nec fortuita est nec fatalis secundum eorum sententiam siue opinionem, qui ea dicunt esse fortuita, quae uel nullas causas habent uel non ex aliquo rationabili ordine uenientes, et ea fatalia, quae praeter Dei et hominum uoluntatem cuiusdam ordinis necessitate contingunt. Prorsus diuina prouidentia regna constituuntur humana. Quae si propterea quisquam fato tri
Abbreviated transcription (Latin):
Unterum multos testantur habere colores.
ham niger & rubeus uiridis pallensq uidet᷑.
P urpureus roseusq simul sparsosq colores
Hos habet & nario dist eclus scemate uernat.
E apedit hunc orto quaprimũ sole uideri
Ut uictor possis omnes eo nre pactus.
Ipso namq die poterit de uincere nemo.
Santeram patet ẽẽ feram diuersi colorem
India gignit eam. ciuꝰ pauefacta leonum
Uoce fugte rabies quã bestia contreniit omnis
E ius adex emplaꝵ sic est lapis iste uocatus
bsictos nigri non ultima gemina coloris.
Aagratam syeciem rubeis interlita uenis
Pondere maioris mensurani corporis equat.
h anc sinitil admoto suscepit ab igne calorem
Testantiir calidam seꝑtem durare diebus:
alcofanos pulsata refert tinnitib era.
Quem. si tractatur reuerenter corꝑe casto.
Uocis dulee melos auint conferre ferenti.
Et ne raucescant liquidas defendere fauces.
P rodegit. & casis abigit quoscumq nociuos
N ete neros artus pars possit iniqua nocere

Expanded text:
ntheron multos testantur habere colores; Tam niger et rubeus, viridis pallensque videtur Purpureus, roseusque simul, sparsimque colores Hos habet, et vario distinctos schemate vernat. Expedit hunc orto quam primum sole videri Ut victor possis omnes exire per actus, Ipso namque die poterit te vincere nemo. Pantheram patet esse feram diversicolorem India quam gignit cujus pavefacta leonum Voce fugit rabies, quam bestia contremit omnis Hujus ad exemplar, sic est lapis iste vocatus. § bsictos nigri non ultima gemma coloris Ad gratam speciem rubeis interlita venis Pondere majoris mensuram corporis aequat, Hanc simul admoto suscepit ab igne calorem, Testantur calidam septem durare diebus. OFANO. Chalcofanos pulsata refert tinnitibus aera, Quam si tractetur reverenter corpore casto Vocis dulce melos aiunt conferre gerenti; Et ne raucescant liquidas defendere fauces Protegit, et casus abigit quoscunque sinistros, Ne teneros artus pars possit iniqua nocere.