comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
luntates. & hec duo de d̃o dicuntur.
& dĩ uoluntates dicuntur. quia sig¬
na sunt uoluntatis eius. Harũ uo¬
luntatum una ꝑmittens uocatur.
alia faciens. hoc est ꝑmissio. & oꝑa¬
tio. quia ꝑmissio eius dicit᷑ uolun¬
tas eius. & oꝑatio eiꝰ dicitur uolun¬
tas eiꝰ. qm̃ scłm uoluntatẽ eius fiũt.¬
& signa sunt uoluntatis el. Oe sunt
duo ista quasi consequentia uolunda¬
tis summnȩ & quasi explicatio eiꝰ. &
effectus illius. & paria illi. non tam̃
coeterna. Quicquid enim in illa semꝑ
est: in istis aliquando ẽ. & qͥcͥd in
his aliquando non est: in illa num¬
quam est. Om̃ẽ enim quod est in illa:
semꝑ est. & om̃e quod est in istis: ali¬
quando est. quia nec aliquid ẽ p̃ter
eius uoluntatẽ. nec aliquid fieri pot̃
extra oꝑationẽ ipsius siue ꝑmissioem.
Q sequunt᷑ duo unam. & una in am¬
bobus inuenitur. qm̃ nec nolens
oꝑatur. nec ꝑmictit nisi uolens. Et
cum fit aliquid dicit᷑ hoc uoluntas
dĩ. quia uoluntate dĩ factũ est ut

Expanded text:
tes. Et haec duo de Deo dicuntur, et Dei voluntates dicuntur, quia signa sunt voluntatis ejus. Harum voluntatum una permittens vocatur, altera faciens, hoc est permissio et operatio: quia permissio ejus dicitur voluntas ejus, et operatio ejus dicitur voluntas eet signa sunt voluntatis ejus. Et sunt duo ista quasi consequentia voluntatis summae, et quasi explicatio ejus et effectus illius et paria illi, non tamen coaeterna. Quidquid enim in illa semper est in istis aliquando est, et quidquid in istis aliquando non est in illa nunquam est. Omne enim quod est in illa semper est, et omne quod est in istis aliquando est; quia, nec aliquid est praeter ejus voluntatem, nec aliquid fieri potest extra operationem ipsius sive permissionem. Et sequuntur duo unam et una in ambobus invenitur, quoniam nec nolens operatur, nec permittit nisi volens. Et cum fit aliquid, dicitur noc voluntas Dei, quia voluntate Dei factum est, ut
Abbreviated transcription (Latin):
cce ista sunt trium dierũ oꝑa
antequã sol uel cetera lumi¬
naria facta fuissent. In his primis
tribus diebus disposita ẽ uniuer¬
sitatis huius machina. & partib
suis distributa. firmamento de¬
suꝑ expanso. deinde terra reuela-¬
ta. atq imo residente. & suo pon¬
dere librata. collectisq aquarum
molib intra receptacula sua. aere
serenato. iiiiͬ. mundi elementa
locis suis distincta & orchinata sunt.

Expanded text:
cce ista sunt trium dierum opera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his primis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta et ordinata sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ane dormienti uno
potius quam uigilanti costa
de qua mulieris corpus fabricaret᷑
subtracta ẽ. ne in eo pęnam aliquã
sensisse putaret᷑. & diumȩ simul po¬
tentie opus mirabile probaretur. quȩ
hominis dormientis latus aperuit. &¬
eum tamen a quiete soporis sui mini-
me suscitauit. Quantum uero ꝑtinec
ad spiritalem incelligentiam. idcirco
pͥmꝰ adã bormiendo materiam unde
illi sponsa crearetur de latere suo p̃sti
no mortis soporatus. ut sponsa illius
eccłia formaretur. sanguinẽ cum aqua
de latere fundendo sacͤm̃ta ministłi. Porro
quod de costa uiri mulieris corpus fa¬
ctum dicitur. ita intelligendum est
ut de sola ipsius costȩ substantia sirie
om̃i extrinseco additamento ꝑ diui-¬
nam potentiam in semetipsa multi-¬
plicata. idem corpus factum credat᷑.

Expanded text:
 dormienti viro potius quam vigilanti costa de qua mulieris corpus fabricaretur, subtracta est, ne in eo poenam aliquam sensisse putaretur, et divinae simul potentiae opus mirabile probaretur, quae hominis dormientis latus aperuit, et eum tamen a quiete soporis non excitavit. Quantum vero pertinet ad spiritualem intelligentiam, idcirco primus Adam dormiendo materiam unde illa sponsa crearetur de latere suo praestno mortis soporatus ut sponsa illius Ecclesia formaretur, sanguinem cum aqua de latere suo fundendo sacramenta ministravit. Porro quod de costa viri mulieris corpus factum dicitur ita intelligendum est, ut de sola ipsius costae substantia sine omni extrinseco additamento, per divinam potentiam in semetipsa multiplicata idem corpus factum credat
Abbreviated transcription (Latin):
faceremus. Dicimꝰ namq oꝑa con-¬
ditionis creationẽ uniuersorũ. qͣ
facta sunt ut essent quȩ non erant.
oꝑa uero restaurationis quib im-¬
plecum ẽ uł figuratum est sacra-¬
mentũ redemptionis. quo repara¬
ta sunt quȩ ꝑierant. Goꝑa condi¬
dionis sunt. quȩ in principio mun¬
di sex diebus facta sunt. oꝑa uero
restaurationis quȩ a principio
mundi ꝓpter reparationẽ hõis
sex etatib fuint. quȩ ut breui
diffinitione stringamus. oꝑa re-¬
staurationis ẽẽ dicimus incarna¬
tionem uerbi. & quȩ in carne & ꝑ
carnem gessit uerbũ. cum om̃ib
sacramentis suis. siue his quȩ ab
initio mundi ad ipsam incarna¬
tionẽ figurandã precesserunt. si¬
ue his quȩ usq in finem scłi ad
ipsam annuntiandã & predican-¬
dam subsequuntur. De his loqͥtur
om̃is diuina scͥptura. & de his &
pro his facta est om̃is chuina scͥp¬
tura. quia quẽadmodũ libri gen¬
tilium oꝑa conditionis inuesti¬

Expanded text:
faceremus. Dicimus namque opera confaceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est vel figuratum est sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in principio mundi sex diebus facta sunt; opera vero restaurationis quae a principio mundi propter reparationem hominis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investi
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ex una origine ꝓdeunt.
sed non unã mansionem sortiun¬
tur. Pisces in originali sede ꝑmanẽt.
uolatilia sursum collunt᷑. & fu̾it
quasi supra id quod facta sunt.
Sic de una massa corruptibilis
nature. & sua mutabilitate de-¬
fluentis unuersa generis huma¬
ni propago trahitur. sed aliis de¬
orsum in ea qua nati sunt cor¬
ruptione iuste relictis. ali sursũ
dono gr̃e ad sortem cȩlestis patriȩ
ymͦ multa sunt alia quȩ
de his rebus mystica dici
potuerunt. Sed nos quasi extra
materiã nram cursim ista ꝑstrinx¬
imus. ut ad eandem materiam
tractandam. quasi ex precedenti
accessum conuenientiorẽ habe-¬
remꝰ. Nos si quidẽ propositũ ha-¬
bemus de sacramento redempti¬
onis humane quod a principio
in oꝑib restaurationis formatũ
est. qnͣtum dñs dederit in ħoꝑ e
tractare. Sed quia oꝑa conditiõis
tpr̃e priora fuerunt. ab his exordiu̾
sermonis sumpsimꝰ. ut inde ad re¬
liqua quȩ sequunt᷑ suo ordine uiã

Expanded text:
quae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae uam multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam
Abbreviated transcription (Latin):
placito uno. quod bonum fuit &
iustum cotum esse. & nichil ali¬
ud esse. & uoluit totum ẽẽ. & aliud
non ẽẽ. E hac uoluntate postea
fecit ut bona essent quȩ ẽẽ bonũ
erat sicut uiderat & uoluerat. &
ꝑmisit ut mala essent. quȩ esse bo¬
num erat. quȩ cum bonis futura
esse preuiderat. & ut essent cum
bonis uoluerat. quia bonum erat.
Et erat quidem uoluntas eius eter¬
na & debonis & de malis quȩ uo¬
luit ut essent. s notum non erat
hominib donec complerentur
& fierent. de quib bonis & malis
uoluntas eius erat ut essent. Quare¬

Expanded text:
placito uno quo bonum fuit et placito uno quo bonum fuit et justum totum esse, et nihil aliud esse; et voluit totum esse et aliud non esse. Et hac voluntate postea fecit ut bona essent quae esse bonum erat, sicut viderat et voluerat. Et permisit ut mala essent quae esse bonum erat, quae cum bonis futura esse praeviderat, et ut essent cum bonis voluerat quia bonum erat. Et erat quidem voluntas ejus aeterna et de bonis et de malis quae voluit ut essent; sed non erat notum hominibus donec complerentur et fierent, de quibus bonis et malis voluntas ejus erat ut essent. CA
Abbreviated transcription (Latin):
ex malo & bono. quam ex so¬
lobono. pro quo uoluit summũ bo¬
num ut ẽet hoc bonum. & quod uo¬
luit fuit bonum. Sic̃ ergo eterne
sapientiȩ illius ignotum esse non
potuit om̃e quod futurum fuit.
sic coeternȩ uoluntati eius displice¬
re non potuit om̃e quod bonũ fuit.
Et uidit totum quod futurũ fuit.
& bonum esse hoc totum ut esset
totum. & uoluit ut esset totum.
quia bonum fuit ut esset totum.
cum bonis priusquã erant. &
considerauit quia malis adiunc¬
tis bona cõmendarentur. & pul¬
chriora fierent comꝑatione maloꝵ.
& bona essent mala inter bona
quȩ non erant bona. qm̃ ex eisor¬
narentur bona & cõmendarent᷑.¬
& amplius bonum acciperent ad
decorem & pulchritudinẽ uniuer¬
soꝵ. Et respexit euncta in ordine
suo. & udit bona ibi. & quȩ sibi bo¬
na non fuerunt. & uoluit sic esse
om̃ĩa ut bonum fuit. quia ita bo¬
num fuit uit uidit. & uoluit quod
futurum fuit. Et pensauit ȩquo
iudicio uniuersa quȩ uidit in cõ¬

Expanded text:
et malo quam ex solo bono; pro quo voluit summum bonum ut esset hic bonum, et quod voluit fuit bonum. Sicut ergo aeternae sapientiae illius ignotum esse non potuit omne quod futurum fuit, sic coaeternae voluntati ejus displicere non potuit omne quod fuit. Et vidit totum quod futurum fuit, et bonum esse hoc totum ut esset totum, et voluit ut esset totum, quia bonum fuit ut esset totum. a cum bonis priusquam erant et consideravit, quod his malis adjunctis bona commendarentur, et pulchriora fierent comparatione malorum, et bona essent mala inter bona quae non erant bona. Quoniam ex eis ornarentur bona et commendarentur, et amplius bonum acciperent ad decorem et pulchritudinem universorum. Et respexit cuncta in ordine suo: et vidit bona ibi, et quae bona sibi bona fuerunt, et voluit sic esse omnia ut bonum fuit, quia ita bonum fuit ut vidit et voluit quod futurum fuit. Et pensavit aequo judicio universa, quae vidit in com
Abbreviated transcription (Latin):
um autẽ fecits dicuntur.
apparuit nobis uoluntas euis
de illo. qm̃ esse uult quod facit. uł
ꝑmuttit ut sit. & non incipit tunc
cum illo quod fit uoluntas eius q̃
eterna est. sed ostenditur ex illo quan¬
do fit quȩ occulta est. Et ideo ipsum
quod fit dicitur uoluntas eius. quia
signum est uoluntatis eius. & apparuds
qͣsi alia ⁊ alia uoluntas. quia signa sunt
alia unius uoluntatis. Quod duplex

Expanded text:
um autem fecit bonum apparuit nobis voluntas ejus de illo, quoniam esse vult quod facit vel permittit ut sit; et non incipit tunc cum illo quod fit voluntas ejus quae aeterna est, sed ostenditur ex illo quanto fit quae occulta est. Et ideo ipsum quod fit dicitur voluntas ejus, quia signum est voluntatis ejus. Et apparet uasi alia et alia voluntas, quia signa sunt alia et alia unius voluntatis. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
odys autẽ mensure in usu infi¬
rioris boni quadriꝑtitus confi¬
bat. Primo ut uteretur his tantũ quib
uti deberet. Scd̾o ut qualiter debera.
Tercio ut quantũ. Quarto ut quando.
Horum quodcumq homo preteruri.
mensuram amitteret. De ĩnsura

Expanded text:
odus autem mensurae in usu inferioris boni quadripertitus constabat. Primo, ut uteretur his tantum quibus uti deberet; secundo, ut qualiter deberet; tertio, ut quantum; quarto ut quando, horum quodcunque homo praeteriret, mensuram amitteret. CA
Abbreviated transcription (Latin):
multe dicuntur uoluntates eiꝰ. cũ
sit una uoluntas ipsius. quia sunt
multa signa uoluntatis ipsius sic̃
scriptum est. Magna sunt oꝑa dñi.
ex quisita in om̃s uoluntates eiꝰ. ꝓpt̃
ea que ex ipsa. & scdm ipsã s̃ mul¬
ta. Hec de uoluntate dei diximꝰ.
qm̃ ipsa est prima causa rerum¬
om̃ium sicut nobis propositũ fue¬
rat. & scdm intelligentiam ꝓsecuti

Expanded text:
multae dicuntur voluntates ejus cum multae dicuntur voluntates ejus cum sit una voluntas ipsius, quia sunt multa signa voluntatis ipsius. Sicut scriptum est: Magna sunt opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus ; propter ea quae ex ipsa et secundum ipsa sunt multa. Hic de voluntate Dei diximus, quoniam ipsa est prima causa rerumomnium sicut nobis propositum fuerat, et secundum intelligentiam prosecuti
Abbreviated transcription (Latin):
res non ꝑficitur. quia sic uult
& bonum est quod uult. & cũ non
uult aliquid quia malum ẽ. & ip¬
sũ c̃ẽ uult qr bonum est. ꝑficit᷑ uo¬
luntas cum res ꝑficicur. quia sic uult.
& bonum est quod uult. & semꝑ
implecur uoluntas eius. & numqͣ
cassum ẽ beneplacitum illiꝰ. quia
bonũ semꝑ quod uult. & est semꝑ
ut uult. & hec sunt quinq propo¬
sita. bencplacitum. & ꝑmissio. oꝑa¬
tio. & preceptio. & ꝓhibitio. Ee di¬
stinguitur beneplacitum. In eo
quo res approbatur. & in eo quo ap¬
probatur actus rei. & distinguitur
oꝑatio. in eo quod oꝑatur. & in eo
quod cooꝑatur. quia alia facit ds̃
oꝑando quȩ solus facit. alia co¬
oꝑando que solus non facit. E di¬
stinguitur preceptio in eam que
fit extrinsecus ꝑ sermonem. & in
eam que fic intrinseciis ꝑ aspira¬
tionem. Et constat in his om̃ib qd̃
e uoluntate dĩ dicendum fuerat.
quod est beneplacitum eius & signũ
beneplaciti ipsius. Propter quod &

Expanded text:
res non perficitur, quia sic vult res non perficitur, quia sic vult et bonum est quod vult. Et cum non vult aliquid, quia malum est; et ipsum esse vult, quia bonum est: perficitur voluntas cum res perficitur, quia sic vult et bonum est quod vult. Et semper impletur voluntas ejus; et nunquam cassum est beneplacitum illius, quia bonum est semper quod vult et est semper ut vult. Et haec sunt quinque proposita, beneplacitum, et permissio, operatio, et praeceptio et prohibitio. Et distinguitur beneplacitum in eo quo res approbatur, et in eo quo approbatur actus rei. Et distinguitur operatio in eo quod operatur, et in eo quod cooperatur; quia alia facit Deus operando quae solus facit, alia cooperando quae solus non facit. Et distinguitur praeceptio in eam quae fit extrinsecus per sermonem, et in eam quae fit intrinsecus per inspirationem. Et constat in his omnibus quod de voluntate Dei dicendum fuerat, quod est beneplacitum ejus et signum beneplaciti ipsius. Propter quod et
Abbreviated transcription (Latin):
do ẽẽ ad rem. aliquando ad actũ rei.
uicumq ergo distinctionẽ
facere uoluerit loquens
de uoluntate dĩ. hoc dicere pocest.
diligenter considerandum ẽẽ qͣmͦ
quidem ds̃ in alio hoc uult quod
ipsum ẽ. in alio autẽ solum hoc
quod ipsum ẽ. Et in eo quidem qͦ
uult ipsum quod est. rem appro¬
bat. In eo uero quomͦ uult ipsum
quia ẽ. accum rei. In eo aucẽ quo
approbat rem & non accum rei
uult aliquid & nondũ adhuc ẽẽ
uult quod uult. in eo uero quod
approbat actum rei & non ipsã
rem. aliquid ẽẽ uult. & nondum
Neq enim bonum ẽ ẽẽ om̃e quod
ipsum bonũ ẽ. quẽadmodũ ali¬
quando quod malum ẽ esse ip¬
sum malum non est. Et nõ uult
ds̃ nisi quod bonum ẽ. eciam cũ
ipsum eẽ bonum ñ est. & non uult
esse nisi quod ẽe bonũ ẽ. etiam cũ
ipsum bonum ñ ẽ. Et cum uult̃
aliquid quia bonum ẽ. & ipsum
ẽẽ non uult quia bonum non ẽ.
ꝑficitur uoluntas eius & non re¬
manet sine effectu. etiam cum

Expanded text:
do ad rem; aliquando ad actum rei. Quicunque ergo distinctionem facere voluerit, loquens de voluntate Dei, hoc dicere potest. Diligenter considerandum est quomodo quidem Deus in alio hoc vult quod ipsum est; in alio autem solum hoc, quia ipsum est. Et in eo quidem quod vult ipsum quod est rem approbat; in eo vero quo vult ipsum, quia est actum rei. In eo autem quo approbat rem et non actum rei, vult aliquid et nondum adhuc esse vult quod vult. In eo vero quod approbat actum rei et non ipsam rem aliquid esse vult, et nondum Neque enim bonum est esse omne quod ipsum bonum est; quemadmodum aliquando quod malum est esse ipsum malum non est. Et non vult Deus nisi quod bonum est, etiam cum ipsum esse bonum non est. Et non vult esse nisi quod esse bonum est, etiam cum ipsum bonum non est. Et cum vult aliquid quia bonum est, et ipsum esse non vult quia bonum non est, perficitur voluntas ejus et non remanet sine effectu, etiam cum
Abbreviated transcription (Latin):
ee autem sine motu Nlium.¬
Sefficiunt. & generant sine tra-¬
diictione. qm̃ eternitas nec in suo
statum deseruit tempora ordinans.
neq ex suo substantiam ministra¬
uit corruptibilia creans. sed ma¬
nens quod erat. fecit quod non erat.
in se continens potestatem facien-¬
di. non sumens ex se materiam fac¬
t. Neq enim degenerauit inferi¬
ora condens. ut natura in ipsa des¬
cenderet quib dedit inicium. qm̃
& hoc ipsum om̃ipotentia eius na-¬
tura continebat. sine natura na¬
turam creare. qua initiũ sumerẽt
que non erant. qm̃ opus & factor
natura idem ẽe non poterant. Sic̃
ergo in faciendis se ñ minuit eter¬
nitas. sic in factis se non auxit in¬
mensitas. Sed ante facta sine de¬
fectu plena constitit. & post facta
sine motu indeficiens ꝑmansit.
nichil nouum assumens. nichil
antiquũ amittens. totũ dans &
nichil abiciens. Hec prima causa
rerum om̃ium scđm se & propt̃ se
pit. propt̾ se qm̃ aliunde causam
oꝑandi non habuit. Fecit enim ad

Expanded text:
e autem sine motu efficiunt et generant sine traductione; quoniam aeternitas nec in suo statu desernit tempora ordinans neque ex suo substantiam ministravit corruptibilia creans; sed manens quod erat, fecit quod non erat, in se continens potestatem faciendi, non sumens ex se materiam facti. Neque enim degeneravit inferiora condens, ut natura in ipsa descenderet, quibus dedit initium; quoniam et hoc ipsum omnipotentiae ejus natura continebat sine natura naturam creare, qua initium sumerent quae non erant, quoniam opus et factor natura idem esse non poterant. Sicut ergo in faciendis se non minuit aeternitas; sic in factis se non auxit immensitas. Sed ante facta sine defectu plena consistit; et post facta sine motu indeficiens permansit. Nihil novum assumens, nihil antiquum amittens; totum dans et nihil abjiciens. Haec prima causa rerum omnium secundum se et propter se pit; propter se, quoniam aliunde causam operandi non habuit. Fecit enim ad
Abbreviated transcription (Latin):
De fide seprem eẽ. inqͥrenda.
e fide tractare uolentib
septem inquirenda ꝓ¬
ponimus. Quid sit fides.
In quo constat fides. De
incremento fidei. De his quȩ ꝑtinent
ad fidem. Si ab midio scd̃m mutati¬
onem tempoꝵ mutata sit fides cre¬
dentium. Quid sit quo minus nichil
umquã uera fides habere pocuit.
De sacramento fidei & uirtute ipsius.
Singula ordine suo prosequamur::
Quid sit fides.

Expanded text:
De fide septem esse inquirenda. De fide tractare volentibus, septem inquirenda proponimus. Quid sit fides. In quo constat fides. De incremento fidei. De his quae pertinent ad fidem. An ab initio secundum mutationem temporum, mutata sit fides credentium. Quid sit quo nihil minus vera fides unquam habere potuit. De sacramento fidei et virtute ipsius. Singula suo ordine prosequamur. CAP. II. Quid sit fides.
Abbreviated transcription (Latin):
si sine fide sic. E rursus. Fides oꝑans
hominem sanctificare non sufficit. si
eam quȩ in sacramentis di constat
sanctificationẽ susciꝑe contempnit.
Tria ergo simul sunt. sãcramentũ. fi¬
des & opus. In fide. xp̃iano forutudo
tribuitur. In sacramentis arma. in
oꝑibus uero bonis tela contra dia-¬
de fide.¬

Expanded text:
si sine fide fit. Et rursum fides operans si sine fide fit. Et rursum fides operans hominem sanctificare non sufficit, si eam quae in sacramentis Dei constat sanctificationem suscipere contemnit. Tria ergo simul sunt, fides, sacramentum, et opus. In fide, Christiano fortitudo tribuitur, in sacramentis, arma; in operibus bonis, tela contra diaDe fide
Abbreviated transcription (Latin):
ea quȩ restant explicanda transimꝰ.
ab initio siue ante aduentum. xp̃i.
siue post ad salutem optinendam
necessaria fuerunt. idest fides & sa-¬
cramenta fidei. & oꝑa bona. Quȩ
tria ita coherent. ut salutis effectum
habere non possum. si simul non fu¬
erint. fides enim sine oꝑibus deste
scriptura mortua est. &e rursum.
non potest. Item qui fidem oꝑancẽ
habent. si sacramenta dei suscipere
rennuunt saluari non possunt. qͥa
dilectionem dĩ non habent. cuius
precepta in sacramentis eius con-¬
tempnunt. Ueruntamen ubi fides
cum dilectione est. sicut non minu¬
itur meritum. etiam si opus quod
in uero proposito deuotionis est ex¬
terius non ꝑficitur. sic salutis effec¬
tus non impeditur. etiam si sacra¬
mencum quod in uera uoluntate
& desiderio est articulo necessitatis
exduditur. Ubi autẽ tria simul habe¬
ri possunt sine ꝑiculo salutis nulla¬
tenus abeẽ possunt. Quia nec fides
meritum habet. si dum potest oꝑari
ne: gligit. nec opus bonum est aliqͦd.

Expanded text:
ea quae restant explicanda transimus.ab initio sive ante adventum Christi, sive post ad salutem obtinendam necessaria fuerunt, id est fides, sacramenta fidei, et opera bona. Quae tria ita cohaerent ut salutis effectum habere non possint si simul non fuerint. Fides enim sine operibus, teste Scriptura, mortua est . Rursum non potest. Item qui fidem operantem habent, si sacramenta Dei suscipere renuunt, salvari non possunt, quia dilectionem Dei non habent cujus praecepta in sacramentis ejus contemnunt. Verumtamen ubi fides cum dilectione est, sicut non minuitur meritum etiam si opus quod in bono proposito devotionis est exterius non perficitur, sic salutis effectus non impeditur etiam si sacramentum quod in vera voluntate et desiderio est, articulo necessitatis excluditur. Ubi autem tria simul haberi possunt, sine periculo salutis nullatenus abesse possunt, quia nec fides meritum habet si dum potest operari negligit, nec opus bonum est aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
ic igitur constat ẜ & terciis.
ordo rerum. ut post prima
posteriora sequant᷑. Prima om̃ium
est uoluntas creatoris. qm̃ ex ipsa st̃
om̃ia. Post ipsam sequuntur: quȩ
sunt ex ipsa. Prima sunt quȩ in ea
sunt. Sccła sunt quȩ ex ea sunt. Quȩ
in ea sunc eterna sunt. nec gradũ
habent. nec successionẽ. qm̃ in unita¬
de consistunt. & in eternitate nõ tran¬
seunt. Que ex ea sunt creata sunt ꝑ
eam. quȩ causam sumpserunt ex ip¬
sa. non substantiam in ipsa. qͥa di¬
uma natura substantialit̃ ex se ñ
genuit quȩ causalit̃ creauit. qr ñ
potest naturaliter idem ẽẽ qui fẽc̃
& quod faccum est. Quȩ igicur fac¬
ta sunt unum ñ sunt. & in hus
quedam pͥma sunt quedam scd̃a.
non prima ad prima. sed ad sccł̃a
prima. Quȩ enim ad prima ante
se scła sunt. ad sccła a se sunt pͥma.
& scd̃a ab ipsis tercia sunt ad pͥma.
Que in uoluntate dei eterna & inui¬
sibilia sunt: prima om̃ium sunt:

Expanded text:
ic igitur constat rerum ordo, ut post prima posteriora sequantur. Prima omnium rerum est voluntas Creatoris, quoniam ex ipsa sunt omnia. Post ipsam sequuntur quae sunt ex ipsa. Prima sunt quae sunt in ea; secunda sunt quae ex ea sunt. Quae in ea sunt aeterna sunt, nec gradum habent nec successionem, quoniam in unitate consistunt et in aeternitate non transeunt. Quae ex ea sunt creata sunt per eam, quae causam sumpserunt ex ipsa non substantiam in ipsa; quia divina natura substantialiter ex se non genuit quae causaliter creavit; quia non potest naturaliter idem esse qui fecit et quod factum est. Quae igitur facta sunt unum non sunt, et in his quaedam prima sunt, quaedam secunda; non prima ad prima sed ad secunda prima. Quae enim ad prima ante se secunda sunt ad secunda, a se sunt prima; et secunda ab ipsis; tertia sunt ad prima. Quae in voluntate Dei aeterna et invisibilia sunt, prima omnium sunt
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ & enmm primi hominis copꝰ
sanum & integrum condide¬
rat. Sanum quia nichil illi inerac ad
corruptionẽ. Integrum quia nichilei
deerat ad ꝑfectionem. S in utroq ta¬
gritas nec sanitas sine amminiculs
posset conseruari. Itaq in rebus creatis
forinsecus quȩdam ordinauit. quȩ ad
conseruandam atq tuendã incolu¬
mitatẽ siue integritatem eius ualere

Expanded text:
s etenim primi hominis corpus sanum et integrum condiderat. Sanum, quia nihil illi inerat ad corruptionem. Integrum, quia nihil ei deerat ad perfectionem. Sed in utroque tagritas nec sanitas sine adminiculo posset conservari. Itaque in rebus creatis forinsecus quaedam ordinavit, quae ad conservandam atque tuendam incolumitatem sive integritatem ejus valere
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ agnitus est. & quia unus & qͥa
trinue
criptura dicit. Deũ nemo
uidit umquã. Iamen fideᷤᷤ
quod non uidit credit. & ex hoc
meritũ fidei constat. non uidisse
& credere. Unde pulchrũ illud
dictum est. Nam si uides non ẽ
fides. Credit gͦ fides quod non ui¬
dit. Et non uidit quidẽ quod cre¬
dit. & uidet tamen aliquid ꝑ qd̃
admonita est & excitata credere
quod non uidit. ds̃ enim sic ab
mitio noticiam suam ab homine
temꝑauit. ut sicut numquam
quid ẽẽt cotum poterat comp̃hen¬
di. sic quia ẽẽt numquã pror

Expanded text:
Deus agnitus est, et quod unus, et quod trinus. Scriptura dicit: Deum nemo vidit unquam ; tamen fides quod non videt credit. Et ex hoc meritum fidei constat non vidisse et credere. Unde pulchrum illud dictum est: Nam « si vides, non est fides. » Credit ergo fides quod non vidit; et non vidit quidem quod credit. Et vidit tamen aliquid per quod admonita est et excitata credere quod non vidit. Deus enim sic ab initio notitiam sui ab homine temperavit, ut sicut nunquam quid esset totum poterat comprehendi, sic quia esset nunquam pror
Abbreviated transcription (Latin):
bros distinxi. quatinꝰ in tanta rerũ
multitudine & plixitate incisio
narrationis legentib dediũ toller&
& simul utrũq scribere ñ ualentib
aut diuisum habere uolentib cõmo¬
liber a principio usq ad incarnatio¬
nem uerbi narrationis seriẽ deducit.
Scđ̾s liber ab incarnatione uerbi
usq ad sinem & consummationẽ
om̃ium ordine ꝓcedit. Item pͥmus
liber duodecim clausulas suie par¬
tes complectitur. Prima pars tractat
de creatione & constitutione huius
de causa creationis humane & de
pͥmordialib causis rerũ om̃ium
dei. qualiter ab mitio manifestatꝰ
est & unus & trinus. Quarta pars¬
tractat de uoluntate di & de diuer¬
sis modis quib sacra scriptura de uo¬
luntate loqui consueuit. Quinta¬
pars tractat de creatione angłoꝵ & con¬
firmatione & lapsu & de ceteris que
ad ipsos ꝑtinent. Sexta pars tractat¬
de creatione hominis. & de statu eiꝰ
ante peccatum. Septima tractat de

Expanded text:
bros distinxi; quatenus in tanta rerum bros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commoliber a principio mundi usque ad Incarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione et constitutione hujus de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum omnium. Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus et trinus. Quarta de voluntate Dei et de diversis modis, quibus sacra Scriptura de voluntate Dei loqui consuevit. Quinta de creatione angelorum, et confirmatione et lapsu, et de caeteris quae ad ipsos pertinent. Sexta de creatione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de
Abbreviated transcription (Latin):
bere conpulsus sum in quo s̃ nulla
quȩ antea sparsim dictauerã ꝓpt̾ea
qd̾ iterato eadẽ stilo exprimere mo¬
lestũ uł suꝑfluum iudebat᷑ inse¬
rui. In quib si forte sermo simplicior
colorem dictaminis seruare ñ potue¬
rit: ñ multũ interesse putaui eadẽ
ueritate constante. Hoc autẽ magis
me monet. qd̃ cum hȩc eadẽ prius ne¬
gligentius dictassem. ut pote nondũ
adhuc futuri oꝑis ꝓpositũ habens.
transscribenda passum exposui. suf¬
ficere tunc arbitratus eiusmodi mi¬
nuna. uł annotata in noticiam ue¬
nire. Sed quia posc modũ cum eadẽ
huius oꝑis textui insererem. quedã
in ipsis mutare. quedã uero adice¬
re uł detrahere ratio postulabat lec¬
torẽ admonitũ esse uolo. ut sicubi
ea extra oꝑis huius seriem aliud
auit aliter aliquid habentia inue¬
nerit. hanc diuersitatis causam ẽẽ
sciat. & si quid forte in eis emendan¬
dum fuerit. ad huius oꝑis formã
componat. Sane hoc opus in duos li¬

Expanded text:
bere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos li
Abbreviated transcription (Latin):
TORUM de sacramentis
xp̃i ane fidei studio quo¬
rũdam scribere conpulsus sum. in
quo ñ nulla que antea sparsim dic¬
taueram. ꝓpterea qđ iterato eadem
stuo exprimere molestũ uł suꝑflu¬
um uidebatur. inserui. In quibꝰ
si forte sermo simplicior colorem

Expanded text:
rum de sacramentis Christianae fidei studio quorumdam scribere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem
Abbreviated transcription (Latin):
quia non minus tibi contulit cum
redemit quam cum creauit. Ad eun¬
dem spectat sensum quod ipse filius
in euangłio discipłis. & ꝑ discipłos
om̃ib in se credentib dicit. Creditis in
dm̃ & in me credite. Modesta quidẽ
ut decuit pium insinuatione nos am¬
monens. ut intelligamus eum non
solum adorandũ a nobis in sua di

Expanded text:
qui non minus tibi contulit cum qui non minus tibi contulit cum redemit, quam cum creavit? Ad eumdem spectat sensum, quod ipse Filius in Evangelio discipulis, et per discipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in Deum, et in me credite : modesta quidem ut decuit pium insinuatione nos admonens, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua di
Abbreviated transcription (Latin):
dei in uanũ assumere est. filium d̃i
uisibilem ꝑ humanitatem factũ cre¬
aturam estimare. In uanum quippe
nomen dei assumit. qui filiũ dei ex̃¬
num ex tempore cepisse credit. Nom̃
siquidem patris filiꝰ dicit᷑. quia in filio
& ꝑ filiũ pater inuisibilis manifestat᷑.
non solum quando mundus ꝑ ipsũ
factus est. uerumetiam qͣn¬
do ꝑ ipsum homo est redemptus. Sa¬
ne qui filiũ d̃ĩ hominẽ factum confi¬
tentur. nequaquã in uanũ nomen
dĩ assumũt. quia quẽ credunt homi¬
nem ꝑ id quod assumpsit ex tempo
re. dm̃ uerum agnoscunt ꝑid quod
fuit ex eternitate. Potest adhuc alit̃
intelligi quod dictum est. ne assu-¬
mas nomen dei tui in uanũ.
Inuanũ  namq nomen dĩ
assumunc. qui filium dĩ ad se mis¬
sum & pro sua salute incarnatum
contempnunt. Quid est ergo dicere
ne assumas nomen di tui in uanũ.
nisi sic̃ ueneraris & adoras eum. ꝓpt̾ħ
quod ab eo factus es. sic adora & uene

Expanded text:
Dei in vanum assumere, est Filium Dei Dei in vanum assumere, est Filium Dei visibilem per humanitatem factum creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur; non solum quando mundus per ipsum factus est; verum etiam quando per ipsum homo est redemptus. Sane qui Filium Dei hominem factum confitentur, nequaquam in vanum nomen Dei assumunt, quia quem credunt hominem per id quod assre, Deum verum agnoscunt per id quod fuit ex aeternitate. Potest adhuc aliter intelligi, quod dictum est: Ne assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se missum, et pro sua salute incarnatum contemnunt. Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi, Sicut veneraris, et adoras eum propter hoc, quod ab eo factus es; sic adora eum. et
Abbreviated transcription (Latin):
sub eodem nomine seruitutẽ compre¬
hendit. & ꝓpterea obscurior significatio
facta est cum dicit᷑. ei soli seruies quod
in greco ambiguũ non est. Sed cũ hoc
preceptũ ad patrem ꝑtineat. quare
dictum est ei soli seruies. quasi etiam
filio & sp̃ui scõ seruiendum non sit:
Sed quod dicum est soli. non exeludit
est.eiq soli & non alteri seruiendũ ẽ.
ea uidelicet seruitute. quȩ ei soli debi
cum ipse etiam ꝓfunda scrutet᷑ dei
genus. ut dicatur. nemo nisi ille uide¬
licet qui non est hoc quod ille. His pro
breuitate transcursis. ad sequens man-¬
datum discutiendũ transeamus quod
tale est. scđm. Ion assumas no¬
men dei tui in uanum. Hoc ad simpli¬
cem littere sensum taliter intelligi de¬
bet. ut nomen dĩ homo in uanum ñ
assumat. idest uel ad mendatiũ af-¬
firmandum. uel ad idolum ueneran¬
dum. scilicet ut neq idola nomine
diuino honoret. neq falsitati nom̃
diuinũ as societ. Mistice autẽ nom̃

Expanded text:
sub eodem nomine servitutem compresub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est, cum dicitur: Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: Ei soli servies, quasi etiam Filio et Spiritui sancto serviendum non sit? Verum, quod dictum est, soli, non excludit est, eique soli, et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute, quae ei soli debitcum ipse etiam profunda Dei,genus, ut dicatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum discutiendum transeamus, quod tale est: Ne assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est, vel ad mendacium confirmandum, vel ad idolum venerandum, scilicet, ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen Dei associet. Mystice autem nomen
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ adorare est. ei totam mentẽ
ꝑ humilitatẽ ac deuotionẽ substerne¬
re. & ipsum principium ac finem om̃is
bom credere. Quod ei soli nos debere
nemo est sane mentis qui ambigat.
Inde ipse quoq ꝑ ꝓpħam de se testat᷑
dicens. honorẽ meum alteri non dabo.
& głam meam sculꝓtilibus. De serui¬
tute uero idipsũ / competenter in¬
telligi potest. qͥa nimirũ om̃is ille
rectissime soli deo seriuire dicit᷑. qui &
cite ne in sua seruitute. uel pro timo¬
re hominis contra dm̃ quid faciat.
uel terrenȩ retributionis lucrum in
intentione celesti premio ante ponat.
S in greco manifestior sententia exp̃s¬
sa est. Greca namq locutio diuinã
seruitutẽ ab humana ꝓprio uocabu¬
lo distinguit. quod latinitas non ha¬
bet. Ibi enim dei seruitus latria. &
humana dulia uocatur. & obhoc
idolatrie apellati sunt. qui eam ser¬
uitutem quã deo debuerunt idolis
exhibebant. Sed latina lingua utrãq

Expanded text:
autem adorare est ei totam mentem autem adorare est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere nemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipse quoque per prophetam de se testatur, dicens: Gloriam meam alteri non dabo: et laudem meam sculptilibus . De servitute vero idipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli Deo servire dicitur, qui etcite ne in sua servitute, vel pro timore hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet: ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae appellati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque
Abbreviated transcription (Latin):
primũ audi isrł ut sis obediens. ds̃
tuus: ut deuotus existas. ds unus
est. ut ueritatẽ agnoscas. Deinde
sequit᷑ precept. Qum. Ipsum ad or̃a-¬
bis. hoc ꝑtinetad fidem. & ei so-¬
li seruies. hoc ꝑtinet ad oꝑationẽ.
Fides enim oꝑans ex dilectione ꝑfec-¬
tum facit. quia nec opus sine fide.
nec fides cui tempus suppeuit accep¬
ta est sine oꝑe. Propterea adora rec-¬
te credendo. serui bene oꝑando. Que¬
ri autem potest si id quod dixit ei
soli ad utrumq referendum sit ut
dicat᷑. Ipsum solum adorabis & ei so-¬
li seruies. Sed hoc quomodo stare
poterit. quia sepe in ueteri testam̃¬
to scõs uiros non solum angłos ado¬
rasse sed etiam homines legimus. nec
tamen ꝓpterea alicubi reprehensos
inuenimus: Et in nouo etiam apłs
quidem fideles ad seruiendũ
suꝑiorib & prelatis summoꝑe exbͥitat᷑.
Sciendum gͦ est quia alio modo homi
quando eis siue in curuatione ge¬
nuum siue capitis inclinatione ab
his reuerentia exhibebatur. Dm̃

Expanded text:
primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit, accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus, nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo Apostolus quidem etiam fideles ad serviendum superioribus et praelatis, summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo hominquando eis sive in curvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum
Abbreviated transcription (Latin):
rigi quia se sentiunt prẽt coacti-¬
onem ꝓprio appetitu moueri:
Quia enim non impellunt᷑. neqͣ¬
quã intelligunt qd̃ diriguntur.
⁊ nesciunt se habere coram p̃ceden-¬
tem ut orduient᷑. quia ñ sentiũt
retroesum impellentẽ ut p̃cipiten-¬
tur: De aliis modis diuinȩ guber-¬
nationis non multa hic disputare
uoluimꝰ. quia ꝑ se magis patent.
nec tantam questionẽ adducunt:¬

Expanded text:
rigi; quia se sentiunt praeter coactirigi; quia se sentiunt praeter coactionem proprio appetitu moveri. Quia enim non impelluntur, nequaquam intelligunt quod diriguntur, et nesciunt se habere coram praecedentem ut ordinentur, quia non sentiunt retrorsum impellentem ut praecipitentur. De aliis modis divinae gubernationis non multa hic disputare volumus, quia per se magis patent, nec tantam quaestionem adducunt
Abbreviated transcription (Latin):
qua uult ad ruinam uiã aꝑit.
quodammͦ ipsam inclinat non¬
tam̃ impellendo s ꝑmittendo⁊
non tenendo. nec auctor ẽ illi ru-
endi s incedendi ordinator: Dñs
inquit dauid prȩcepit illi ut male-¬
dicat. & ego ait uocaui seruum
meũ nabuchodonosor ut disꝑdat
t̃ram: un die illa sibilabit dñs mu¬
scȩ quȩ ẽ in extremo fluminũ egip¬
ti. ⁊ api quȩ est int̾ra assur. ⁊ ueni¬
ent ⁊ requiescent om̃s intorrentibꝰ
uallium ⁊ cauernis petrarum.
In quibꝰ omnibꝰ manifeste ostendit᷑
ds ad uidicia sua uista complen-¬
da malas uoluntates hominum
siue demonum. quibꝰ ipse uult
modis & occasionibꝰ. siie intus siue
foris & excitare ad uolendum: ⁊ di¬
rigere ad ꝑficiendum: ⁊ ordinare
sunt male dei non ẽ. s quod sut
ordinate:. Hȩc autem interna dis¬
positio inuisibilit presidentis tam
occulta est. ut etiam ipsas uolun-¬
tates malas in quibꝰ sit lateat. quȩ
putant suo se solum arbitrio di¬

Expanded text:
qua vult ad ruinam viam aperit, qua vult ad ruinam viam aperit, quodammodo ipsam inclinat; non impellendo sed permittendo et non tenendo, nec auctor illi est ruendi, sed incedendi ordinator. Dominus, inquit David, praecepit illi ut maledicat , et ego, ait, vocavi servum meum Nabuchodonosor ut disperdat terram ; et in die illa sibilabit Dominus muscae quae est in extremo flumine Aegypti; et api quae est in terra Assur; et venient et requiescent omnes in torrentibus vallium et cavernis petrarum . In quibus omnibus manifeste ostenditur Deus ad judicia sua justa complenda, malas voluntates hominum sive daemonum quibus ipse vult modis et occasionibus sive intus sive foris et excitare ad volendum, et dirigere ad perficsunt malae; et ad te, quod sunt ordinatae. Sed haec interna disinterna invisibiliter praesidentis, tam occulta est ut etiam ipsas voluntates malas in quibus sit lateat, quae putant suo se solum arbitrio di
Abbreviated transcription (Latin):
Uelle autem omne ⁊ alicuius est
quia inaliquo ẽ. & ad aliquid ẽ
quia de aliquo ẽ O m̃is autem
uoluntas aut bona ẽ. si uel ex na-¬
tura ẽ uel scđm iusticiã. aut ma¬
la est. si pret naturam ẽ uel contͣ
iusticiam: Uoluntati gͦ male ui¬
tium ex ipsa est quo mala ẽ. ordo
autem ex deo est quo ꝑ uelle siue
adhoc siue ad illud est: In uo¬
luntate ergo uitium ẽ upsum
malum ẽ. & ex ipso uoluntas ma¬
la ẽ. inuelle autem ⁊ uitium est
in quantum uelle ex uoluntate
mala ẽ: ⁊ ordo est inquantũ ad
hoc uel ad hoc ex disponente: Et
cum ipsum uelle ad hoc aliquid
est. malum ẽ qd ad hoc ẽ qui a
mala uoluntate ẽ. quod autem
potius ad hoc quam illud ẽ. bo¬
num est. quia ordo est. ⁊ ex bene
disponente est: Potest ergo uolun¬
tas mala inse corrumpi & resolui
ꝑ propͥum uitium. quod ei ali-¬
unde non datur. s non potest ꝑ
uelle extra se p̃cipttari. nisi qua
ei uia aperitur. Et qui p̃cipiti

Expanded text:
Velle autem omne et alicujus est Velle autem omne et alicujus est quia in aliquo est; et ad aliquid est quia de aliquo est. Omnis autem voluntas aut bona est si vel ex natura est vel secundum justitiam: aut mala est si praeter naturam est vel contra justitiam. Voluntati ergo malae vitium est ex ipsa quo mala est; ordo autem ex Deo est, quo per velle sive ad hoc sive ad illud est. In voluntate ergo vitium est, et ipsum malum est, et ex ipso voluntas mala est. In velle autem et vitium est in quantum velle ex voluntate mala; et ordo est, in quantum ad hoc vel ad hoc ex disponente est. Et cum ipsum velle ad hoc aliquid est, malum est quod ad hoc est; quia mala voluntate est. Quod autem potius ad hoc quam ad illud est, bonum est; quia ordo est, et ex bene disponente est. Potest ergo voluntas mala in se corrumpi, et resolvi per proprium vitium, quod ei aliunde non datur; sed non potest per velle extra se praecipitari nisi qua ei via aperitur. Et qui praecipiti
Abbreviated transcription (Latin):
e illo autẽ modo diuinȩ mo-¬
uerationis quo malas etiam
uoluntates p̃sidens. occulta ⁊ inui-¬
sibili oꝑatione ad suum arbitriũ
temꝑat ⁊ inclinat. hoc sentiendũ
est: ut credatur ds̃ malis uolun-¬
tatibꝰ non dare corruptionem sed
ordinem: O m̃is enim uoluntas
prius est quam uelle: Et uelle
quidem semꝑ ad aliquid ẽ. quia
omnis qui uult. aliquid uult. uo¬
luntas autem non semꝑ ad aliquid
ẽ.donec uelle est. quia ñ omnis
qui uoluntatẽ habet ad aliquid
hab&. donec ipsa uoluntate uelle
incipit ⁊ aliquid uelle Sicut ñ
omnis qui uisionem habet. stati
ad aliquid hab& donec ipsa iusi-¬
one uidere incipit ⁊ aliquid uide¬
re. Uisionem enim habere aliquis
i in tenebris potest quando ñ uid&.
iudere autẽ non potest nisi in luce
quando aliquid uidet: Sic ⁊ uo¬
luntatẽ habere potest aliquis et
nondum ad aliquid. uelle aut̃e
ñ potest nisi ad aliquid Omnis
g uoluntas alicuiꝰ est sed ñ semper
ad aliquid ẽ donec uelle incipiat:

Expanded text:
e illo autem modo divinae moderationis, quo malas etiam voluntates praesidens occulta et invisibili operatione ad suum arbitrium temperat et inclinat, hoc sentiendum est, ut credatur Deus malis voluntatibus non dare corruptionem sed ordinem. Omnis enim voluntas prius est quam velle; et velle quidem semper ad aliquid est, quia omnis qui vult aliquid vult. Voluntas autem non semper ad aliquid est donec velle est, quia non omnis qui voluntatem habet, ad aliquid habet, donec ipsa voluntate velle incipit et aliquid velle, sicut non omnis qui visionem habet statim ad aliquid habet, donec ipsa visione videre incipit et aliquid videre. Visionem vero habere aliquis et in tenebris potest quando non videt; videre autem non potest nisi in luce quando aliquid videt. Sic et voluntatem potest habere aliquis, et nondum ad aliquid; velle autem non potest nisi ad aliquid. Omnis ergo voluntas est alicujus, sed non semper ad aliquid est, donec velle incipiat.
Abbreviated transcription (Latin):
dio nasci. unde postmodum cum ad an-¬
nos discretionis ꝑuenerint. continguat
eos si grãm adiuuantẽ non habuerĩt
a cognitione ueritatis illa dum taxat
quȩ ad salutem ꝑtinet p̃pediri. Quod
si uerum est neq uitium fuissec illis
qui sine peccato nascerentur. sine cog¬
nitione etiam nasci. quia nichil in
se nascendo haberent. unde postea
cum ad tempus cognoscendi ꝑuenis¬
sent potussent a cognitione uerita¬
tis prepediri. Et nos quidem scłm
hunc modum in rebus occultis ea quȩ
magis probalia nobis uidebantur
elegimus. ita tamen ut I nulla par¬
te dubia pro certis asserere p̃sumamꝰ.
ut id etiam quod sequitur. ħ ẽ sciłꝰ qͣ
liter institutus sit a deo. quantum inte¬
rim animo occurrerit. & proposito
nr̃o conuenire uidebitur explicemꝰ.¬

Expanded text:
tio nasci unde postmodum cum ad antio nasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. ut id etiam quod sequitur, hoc est scilicet qualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit, et proposito nostro convenire videbitur, explicem