comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tum est. Salus aũ ciuitatis dĩ talis est: ut
cum fide ac ꝑfidem teneri: uel potius ad quiri
possit: fide autem ꝑdita: ad eam quisq ueni¬
re non possit.⁊ Quȩ cogitatio firmissimi ac
patientissimi cordis. tot ac tantos mastyres
fecit: qualem neunum quidem habuit uel
habere potuit: quando est ds̃ creditus ro¬
mulus. ⁊¬

Expanded text:
tum est. Salus, autem ciuitatis Dei talis est, ut tum est. Salus, autem ciuitatis Dei talis est, ut cum fide ac per fidem teneri uel potius adquiri possit; fide autem perdita ad eam quisque uenire non possit. Quae cogitatio firmissimi ac patientissimi cordis tot ac tantos martyres fecit, qualem ne unum quidem habuit uel habere potuit quando est deus creditus Romulus.
Abbreviated transcription (Latin):
salute. uoluisse bellum suscipi aciuitate: qua
fit: ut maneat hic ciuitas. sicut dicit aeterna.
quam uis morientibus &nascentibus singulis:
sicut ꝑennis est. opacitas oleȩ̨ uel lauri: atq
huius modi cę̧terarum arborum: singulorũ ꝙ
na plerumq singulos uindicat. Vnde
merito queritur: utrum recte fecerint sa¬
guntini: quando uniuersam ciuitatem suam
interire maluerunt: quam fidem frangere :
qua cum ipsa romana re publica teneban¬
tur In quo suo facto. laudantur abomini¬
bus terrenae rei publicȩ ciuibus.: Sed quo
modo huic disputationi possent oboedire non
uideo : ubi dicitur. nullum suscipiendum esse
bellum : nisi aut ꝓfide: aut prosalute .: Nec
dicitur: si inunum simul periculum ita duo ista
concurrerint : ut teneri alterum sine alterius
amissione non possit: quid sit potius eligen¬
dum ⁊ Profecto enim saguntini. sisa lutem
eligerent: fides eis fuerat deserenda. Si fides
tenenda: amittenda utiq salus: sicut fac¬

Expanded text:
salute uoluisse bellum suscipi a ciuitate, qua fit ut maneat hic ciuitas, sicut dicit, aeterna, quamuis morientibus et nascentibus singulis. sicut perennis est opacitas oleae uel lauri adque huius modi ceterarum arborum singulorum lapna plerumque singulos uindicat. Unde merito quaeritur, utrum recte fecerint Saguntini, quando uniuersam ciuitatem suam interire maluerunt quam fidem frangere, qua cum ipsa Romana re publica tenebantur; in quo suo facto laudantur ab omnibus terrenae rei publicae ciuibus. Sed quo modo huic disputationi possent oboedire, non uideo. ubi dicitur nullum suscipiendum esse bellum nisi aut pro fide aut pro salute, nec dicitur, si in unum simul periculum ita duo ista concurrerint, ut teneri alterum sine alterius amissione non possit, quid sit potius eligendum. Profecto enim Saguntini si salutem eligerent, fides eis fuerat deserenda: si fides tenenda, amittenda utique salus, sicut fac
Abbreviated transcription (Latin):
tis celeritate. Cuitatibus aut̃ mors ipsa
poena est. quȩ uidetur a poena sigulos un¬
dicare. ⁊ Debet enim constituta sic eẽ ciuitas.
uta eterna sit.: Itaq nullus in teritus est
rei publicȩ naturalis. ut hominis: in quomors
non modo necessaria est: uerum etiam optan¬
da ꝑsaepe.: Ciuitas aũ cum tollitur.: dele¬
tur. extinguitur.: Simile est quod am modo:
ut parua magnis conferamus: ac si omnis hic
mundus inter eat. & concidat .: Hoc ideo dixit
cicero : quia mundum non in teriturum cum
platonicis sentit.: Constat ergo eum pea
posse

Expanded text:
tis celeritate; ciuitatibus autem mors ipsa poena est, quae uidetur a poena singulos uindicare. Debet enim constituta sic esse ciuitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est rei publicae naturalis, ut hominis, in quo mors non modo necessaria est, uerum etiam optanda persaepe. Ciuitas autem cum tollitur, deletur, exstinguitur: simile est quodam modo, ut parua magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.\' Hoc ideo dixit Cicero, quia mundum non interiturum cum Platonicis sentit. Constat ergo eum pro isse
Abbreviated transcription (Latin):
Nam de ipso ioseph eadẽ scriptura sic loquit᷑
et habitauit ioseph in a egypto ipse et frs
eius: et omnis cohabitatio patris eius. et uix̃
annos .c et .x. et uidit ioseph effrem filios.
nati sunt supra femora ioseph: et hic ille ipse ẽ
nepos manasse: ꝓnepos ioseph Sed plura¬
lit̃ appellati s̃ sicut scriptura consueuit: quȩ
unam quoq filiam iacob filias nuncupauit.¬
et sic̃ in latine linguae c̃suetudine liberidi¬
cunt᷑ pluralit̃ filii : etiã si non sint uno amplius:
um ergo ipsius ioseph p̃dicet᷑ felicitas. qui a
potuit uidere ꝓnepotes: nullomodo putancli
s̃ iam fuisse tricesimo nono annopro aui sui
ioseph: quando eũ in egyptũ ia cob pater eiꝰ

Expanded text:
Nam de ipso Ioseph eadem scriptura sic loquitur: Nam de ipso Ioseph eadem scriptura sic loquitur: Et habitauit Ioseph in Aegypto, ipse et fratres eius et omnis cohabitatio patris eius, et uixit annos centum decem, et uidit Ioseph Ephraem filios unati sunt supra femora Ioseph. Et hic ille ipse est nepos Manasse, pronepos Ioseph. Sed pluraliter appellati sunt, sicut scriptura consueuit, quae unam quoque filiam Iacob filias nuncupauit; sicut in Latinae linguae consuetudine liberi dicuntur pluraliter filii, etiamsi non sint uno amplius. Cum ergo ipsius Ioseph praedicetur felicitas, quia potuit uidere pronepotes, nullo modo putandi sunt iam fuisse tricensimo nono anno proaui sui Ioseph, quando ad eum in Aegyptum Iacob pater ei
Abbreviated transcription (Latin):
tricesimo annosuo uel amplius constet
igorem : quomodo potuit per nouem
uennes ia cob aegyptum in gressus inue¬
nerit : quo pacto eorum non solum filii.
sed etiam ne potes in illis septuaginta quin¬
que mimerantur: qui tunc egyptum in¬
gressi sunt cumia cob. Nam comme¬
moratur ibi machir filius manasse: ne¬
posioseph: et eiusdem machir filius: id ẽ
gala ad: nepos manasse : proneposioseph.:
ibi est etquem genuit effrem alter filius
ioseph idest ut alaam nepos ioseph et fi¬
lius ipsius. ut aleae idem nepos effrem.
pronepos ioseph : qui nullomodo esse po¬
tuer̃ quando iacob in aegyptum uenit:
et filios ioseph nepotes suos auos istorũ.
minores quã nouẽ annorũ pueros inuenit:
Sed nimirum introitus ia cob inaegyptum:
quando eum inseptuaginta quinque homi¬
nib: scriptura commemorat : non unus dies.
uel unꝰ annus : sed totum illud tempus ẽ quã¬
diu uix̃ ioseph ꝑquẽ factumẽ ut intrarent

Expanded text:
tricensimo anno suo uel amplius constet tricensimo anno suo uel amplius constet uxorem, quo modo potuit per nouem uennes Iacob Aegyptum ingressus inuenerit, quo pacto eorum non solum filii, sed etiam nepotes in illis septuaginta quinque numerantur, qui tunc Aegyptum ingressi sunt cum Iacob? Nam commemoratur ibi Machir, filius Manasse, npos Ioseph, et eiusdem Machir filius, id est Galaad, nepos Manasse, pronepos Ioseph; ibi est et quem genuit Ephraem, alter filius Ioseph, id est Utalaam, nepos Ioseph, et filius ipsius Utalaae Edem, nepos Ephraem, pronepos Ioseph; qui nullo modo esse potuerunt, quando Iacob in Aegyptum uenit et filios Ioseph, nepotes suos, auos istorum, minores quam nouem annorum pueros inuenit. Sed nimirum introitus Iacob in Aegyptum, quando eum in septuaginta quinque hominibus scriptura commemorat, non unus dies uel unus annus, sed totum illud est tempus, quamdiu uixit loseph, per quem factum est ut intrarent.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt ei preualere iudaei: Ettamen benedic¬
tionem ab eodem angelo quem superat impe¬
trauit : ac sic huius nominis impositio benedic¬
tio fuit.: Interpretatur autem isra heliudens
dm̃. quoderit infine : prȩmium scõrum omniũ:
Tetigit porro illi idem angelus ueluti preualen¬
ti latitudinem femoris : eumq. isto modo clau¬
dum reddidit .⁊ Erat itaq unus atq. idemia cob
& benedictus & claudus.: Benedictus in eis qui
qui in xp̃m exeodem populo crediderunt :
atq in in fidelib: claudus.: Nam femoris latitu¬
do generis multitudo est.: Plures quippes
bnea styrpe : dequib prophetice prȩdictũ est
& claudicauerunt a semitis sius : Ingressutaq
septuaginta quinq homines adnumerato
ipso filus suis : in quonumero. duae tantum
feminȩ commemorantur una filia neptis
altera.: Sedres diligenter considerata
non indicat quod tantus numerus fuerit¬
in progenie iacob. filius uero eius ioseph
triginta nouem: quem cum accepisse

Expanded text:
sunt ei praeualere Iudaei. Et tamen benedicsunt ei praeualere Iudaei. Et tamen benedictionem ab eodem angelo, quem superauerat, inpetrauit; ac sic huius nominis inpositio benedictio fuit. Interpretatur autem Israel \'uidens Deum\\ quod erit in fine praemium sanctorum omnium. Tetigit porro illi idem angelus ueluti praeualenti latitudinem femoris eumque isto modo claudum reddidit. Erat itaque unus adque idem Iacob et benedictus et claudus: benedictus in eis, qui in Christum ex eodem populo crediderunt, adque in infidelibus claudus. Nam femoris latitudo generis multitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe, de quibus prophetice praedictum est: Et claudicauerunt a semitis suis. CAPUT septuaginta quinque homines, adnumerato ipso filiis suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fueriin progenie Iactriginta nouem; quem cum accepisse
Abbreviated transcription (Latin):
lam suam dequa filios ipsa susciper& marito
dedit: quod etiam maior soror enis quamuis
peperiss& imitata quõ multiplicare prolẽ
cupiebat effecit. Nullam iacob legitur
petisse preter unam nec usus plurimis nuisi
gignendae prolis officio coniugali iure ser¬
uato .⁊ Utneq hoc facer& nisi uxores eius
id fieri flagitass& quae corporis uiri sui habebant
legittimam potestatem ⁊ Genuit ergo duodeci
filios. & unam filiam ex quattuor mulierib:
Deinde ingressus est in aegyptum perfilium suũ
io seph. qui uenditus ab inuidentibus fr̃ibus.
eõ ꝑductus fuit atq ibidem sublimatus:
uocabatur: quod nomen magis populus exillo
procreatus optinuit.: Hocautem nomen illi
ab angelo in positum est. quicumillo fuerat ini¬
tinere demesopotamia redeunte. luctatus :
typum xp̃i euidentissime gerens.: Nam qđ
ei prȩualuit iacob: utiq uolenti ut misterium
figurar&: significauit passionem xp̃i. ubiuisi

Expanded text:
lam suam, de qua filios ipsa susciperet, marito lam suam, de qua filios ipsa susciperet, marito dedit; quod etiam maior soror eius, quamuis peperisset, imitata, quoniam multiplicare prolem cupiebat, effecit. Nullam Iacob legitur petisse praeter unam, nec usus plurimis nisi gignendae prolis officio, coniugali iure seruato, ut neque hoc faceret, nisi uxores eius id fieri flagitassent, quae corporis uiri sui habebant legitimam potestatem. Genuit ergo duodecim filios et unam filiam ex quattuor mulieribus. Deinde ingressus est in Aegyptum per filium suum Ioseph, qui uenditus ab inuidentibus fratribus eo perductus fuit adque ibidem sublimatus. uocabatur, quod nomen magis populus ex illo procreatus obtinuit. Hoc autem nomen illi ab angelo inpositum est, qui cum illo fuerat in itinere de Mesopotamia redeunte luctatus, typum Christi euidentissime gerens. Nam quod ei praeualuit Iacob, utique uolenti, ut mysterium figuraret, significat passionem Christi, ubi uisi
Abbreviated transcription (Latin):
Scalam uero istam intellegitur ipse saluator
nobis inmemoriam reuocare in euangelio:
ubi cum dixiss& denathanahele: ecce uere
israhelita in quodolus t non est: quo isra hel
uiderat istam uisionem. ipse est enim ia cob: eodẽ
loco ait .⁊ Amen amen dico uobis idebitiscae¬
lum a pestum & angelos dĩ ascendentes & des¬
cendentes suꝑ filium hominis: Perrexiter¬
go iacob inmesopotamiam. ut inde acciper&
uxorem.⁊: Unde autem illi acciderit quattu¬
or habere feminas. de quibus xii filios & unã
filiam procreauit: cumearum nullam concu¬
piss& in lȩcite. indi cat scriptura diuina:
Adunam quippe accipiendamuenerat: Sed cũ
illi altera proaltera supposita fuiss& nec ip¬
sam dimisit quanesciens usus fuerat innocte.
nelu dibrio eam uideretur habuisse : &eo tem¬
pore quando multiplicande posteritatis
causa plures uxeres lex nulla prohibebat :
Accepit etiam illam. cuiuni iam futuri coniugu
fidem fecerat.: Quaecum eẽt sterilis ancil¬

Expanded text:
Scalam uero istam intellegitur ipse Saluator Scalam uero istam intellegitur ipse Saluator nobis in memoriam reuocare in euangelio, ubi, cum dixisset de Nathanael: Ecce uere Israelita, in quo dolus non est, quia Israel uiderat istam uisionem ipse est enim Iacob, eodem loco ait: Arnen, amen, dico uobis, uidebitis caelum apertum et angelos Dei ascendentes et descendentes super filium hominis. Pen-exit ergo Iacob in Mesopotamiam, ut inde acciperet uxorem. Unde autem illi acciderit quattuor habere feminas, de quibus duodecim filios et unam filiam procreauit, cum earum nullam concupisset inlicite, indicat scriptura diuina. Ad unam quippe accipiendam uenerat; sed cum illi altera pro altera subposita fuisset, nec ipsam dimisit, qua nesciens usus fuerat in nocte, ne ludibrio eam uideretur habuisse, et eo tempore, quando multiplicandae posteritatis causa plures uxores lex nulla prohibebat, accepit etiam illam, cui uni iam futuri coniugii fidem fecerat. Quae cum esset sterilis, ancil
Abbreviated transcription (Latin):
sicut harena terrae &dilatabitur suprama¬
re : & in a fricum &ina quilonem & adorientem.
& benedicentur inte omnes tribus terrae & in
semine tuo.⁊ Etecce ego sum tecum custodi¬
enste in omniuia quacumq ibis: & reducamte
interram hanc: quia nonte derelinquam donec
faciam omnia quȩ tecum locutus sum : Etsur¬
rexit ia cob desomnosuo & dixit: quiadñs est
in loco isto: ego autem nesciebam : &timuit & dix̃.
Quamterribilis locus hic̃ non est hoc nisi domus
dĩ & haec est posta cacli.: Etsurrexit ia cob &sũp¬
sit lapidem quem supposuit sibi subcaput suũ.
& statuit illum titulum & super fudit oleum
in cacumen eius. & uocauit ia cob nomen loci
illius domus dĩ: hoc ad prophetam pestin&:
nec more ido latriȩ lapidem perfudit olco
ia cob uelut faciens illum dm̃: neq enimadora¬
uit eundem lapidem. uel ei sacrificauit.:
Sed quonim xpĩ nomen achrismate est idest
abunctione : profecto figuratum est hica liquid.
quod admagnum pestineat sacramentum. ⁊¬

Expanded text:
sicut harena terrae, et dilatabitur supra mare et in Africum et in aquilonem et ad orientem; et benedicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo. Et ecce ego sum tecum, custodiens te in omni uia quacumque ibis, et reducam te in terram hanc, quia non te derelinquam, donec faciam omnia, quae tecum locutus sum. Et surrexit Iacob de somno suo et dixit: Quia est Dominus in loco hoc, ego autem nesciebam. Et timuit et dixit: Quam terribilis locus hic! non est hoc nisi domus Dei et haec porta est caeli. Et surrexit Iacob et sumsit lapidem, quem subposuit ibi sub caput suum, et statuit illum titulum et superfudit oleum in cacumen eius; et uocauit Iacob nomen loci illius: domus Dei. Hoc ad prophetiam pertinet; nec more idolatriae lapidem perfudit oleo Iacob, uelut faciens illum Deum; neque enim adorauit eundem lapidem uel ei sacrificauit; sed quoniam Christi nomen a chrismate est, id est ab unctione, profecto figuratum est hic aliquid, quod ad magnum pertineat sacramentum.
Abbreviated transcription (Latin):
quia ipse est ds̃: quo pleni erimus. quando ipse
erit omnia in omnibus Nam &ipsa bona opera
nr̃a quando ipsius potius intelleguntur eẽ quã
nr̃a . tunc nobis ad hoc sabbatum adipiscendum im¬
putantur : quia si nobis ea tribucrimus seruilia e

Expanded text:
quia ipse est deus, quo pleni erimus, quando ipse quia ipse est deus, quo pleni erimus, quando ipse erit omnia in omnibus. nam et ipsa opera bona nostra, quando ipsius potius intelleguntur esse quam nostra, tunc nobis ad hoc sabbatum adipiscendum imputantur, quia, si nobis ea tribuerimus, seruilia e
Abbreviated transcription (Latin):
guine liberati sumus : nihilerit ꝓfecto illiio¬
cundius ciutati Ibi ꝑfici&ur : uacate &iu¬
dete quo ego sum ds̃ quod erit uere maxinsũ
sabbatum: non habens uesperam: quod com¬
mendauit dñs in primis operibus mundi ubi
legit᷑ & requi euit ds̃. die septima abomnib
operibus suis quȩ fecit: & benedixit ds̃ diem
septimum & sc̃i ficauit eum quia in eo requie
uit ab omnibus operibus suis. quȩ inchoauit ds̃
facere.: Dies enim septimus &iam nos ipsieri¬
mus : quando eius fuerimus benedictione & scĩfi¬
catione pleni atq ꝑfecti: Ibi uacantes uidebi¬
mus quõ ipse est ds̃. quod nobis nos ipsi eẽ uo¬
luimus quando ab illo cecidimus: audientes
a seddctore: eritis sicut dii: Etrecedentes a uero
dõ quo faciente di essemus cuis pasticipatione.
non desertione: Quid enim sine illo fecimus ni¬
si quod inira cius defecimus. a quore fecti & gratia
maiore ꝑfectiuacabimus in &ernum udentes

Expanded text:
guine liberati sumus, nihil erit profecto illi iuguine liberati sumus, nihil erit profecto illi iucundius ciuitati. Ibi perficietur: Vacate et uidete quoniam ego sum Deus; quod erit uere maximum sabbatum non habens uesperam, quod commendauit Dominus in primis operibus mundi, ubi legitur: Et requieuit Deus die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, et benedixit Deus diem septimumuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. dies enim septimus etiam nos ipsi erimus, quando eius fuerimus benedictione et sanctificatione pleni atque perfecti. ibi uacantes uidebimus, quoniam ipse est deus; quod nobis nos ipsi esse uoluimus, quando ab illo cecidimus audientes a seductore: eritis sicut di et recedentes a uero deo, quo faciente di essemus eius participatione, non desertione. quid enim sine illo fecimus, nisi quod in ira eius defecimus? a quo refecti et gratia maiore perfecti uacabimus in aeternum uidentes,
Abbreviated transcription (Latin):
medicus sicut aste sciuntur. omnes fere morbos
corporis nouit : sicut aut corpore sentiutur
plurimos nescit quos ipse non passus est. V tergo
scientiae malorum duac sunt: una qua potentiã
mentis non latent : altera qua experientis sensi¬
bus in haerent : aliter quippe sciuntur uitia om¬
nia ꝑsapientiae doctrinam: aliter ꝑinsipientis
pessimam uitam : ita & obliuiones malorũ duae
sunt. Aliter eanamq obliuiscitur eruditus
& doctus: aliter exꝑtus & passus : Ille si peritiã
neglegat: iste simiseria creat.: Secundum hanc
obliuionem quam posteriore loco posui: non erunt
memores scĩ prȩteritorum malorum : carebunt
enim omnibus: itaut penitus deleantur desen¬
sibus eorum.
ea tamen potentia scientia e
quȩ magna in eis erit : non solum sua prȩterita.
sed &iam damnatorum eos sempiterna miseria
non latebit. Alio quin si se fiusse miseros
nescituri sunt: quomodo sicut ait psalmus:
miseri cordias dni in &ernum cantabunt.:
quo cantico ingloriam gratiae xp̃i cuius san¬

Expanded text:
medicus, sicut arte sciuntur, omnes fere corporis morbos nouit; sicut autem corpore sentiuntur, plurimos nescit, quos ipse non passus est. Ut ergo scientiae malorum duae sunt, una, qua potentiam mentis non latent, altera, qua experientis sensibus inhaerent aliter quippe sciuntur uitia omnia per sapientiae doctrinam, aliter per insipientis pessimam uitam: ita et obliuiones malorum duae sunt. Aliter ea namque obliuiscitur eruditus et doctus, aliter expertus et passus; ille, si peritiam neglegat, iste, si miseria careat. Secundum hanc obliuionem, quam posteriore loco posui, non erunt memores sancti praeteritorum malorum; carebunt enim omnibus, ita ut penitus deleantur de sensibus eorum. Ea tamen potentia scientiae. quae magna in eis erit, non solum sua praeterita, sed etiam damnatorum eos sempiterna miseria non latebit. Alioquin si se fuisse miseros nescituri sunt, quo modo, sicut ait psalmus, misericordias Domini in aeternum cantabunt? Quo cantico in gloriam gratiae Christi, cuius san
Abbreviated transcription (Latin):
tus est: non enim ait ducetur. sed peo quod
futurũ erat preteriti temporis uerbum
posuit. Et assidue ꝓph&i ȩ sic loquuntur.
Est & alius locus apud zachariam qui hoc
euidenter ostendit: quod omni potentem
mi sit omp̃s. quisquem. nisi ds̃ pater dm̃ fi¬
lium: nã ita scriptum est. Hȩc dicit dñs
omp̃s: post gloriam. misit me suꝑgentes
quȩ spoli auerunt uos. quia qui tetigerit
uos quasi qui tangit pupi lacm oculi eius.
Ecce ego inferam manum meam suꝑ eos.
&erunt spolia hisqui seruierant eis. & cog¬
noscetis : qui a dñs̃ om̃ps misit me: Ecce di
hicꝰ aude at intellegere: nisi xp̃m loquentẽ

Expanded text:
tus est. Non enim ait: \'ducetur\', sed pro eo, quod tus est. Non enim ait: \'ducetur\', sed pro eo, quod futurum erat, praeteriti temporis uerbum posuit. Et adsidue prophetia sic loquitur. Est et alius locus aput Zachariam, qui hoc euidenter ostendit, quod omnipotentem misit omnipotens: quis quem. nisi Deus Pater Deum Filium? Nam ita scriptum est: Haec dicit Dominus omnipotens: Post gloriam misit me super gentes, quae spoliauerunt uos; quia qui tetigerit uos, quasi qui tangit pupillam oculi eius. Ecce ego inferam manum meam super eos, et erunt spolia his, qui seruierant eis;et cognoscetis quia Dominus omnipotens misit me. Ecce dichic audeat intellegere nisi Christum loquente
Abbreviated transcription (Latin):
r& & tamen ad illud ultimum iudicium.
dñs ds̃ dicitur esse uenturus. possit ihs
xp̃s intellegi. Est locus apud esaiam
ꝓph&ã : qui hoc quod dico euident̃ ostendit.
Ds enim ꝑ ꝓph&am: audime inquit iacob:
& isrł quem ego uoco: ego sum primus &ego
sempiternũ: manus mea fundauit terram:
& dextera mea fundauit cęlum. Pocabo
eos & stabunt simul & congre gabuntur om̃s
& audient: Quis enuntiauit hȩc: diligens te.
feci uolunta tem tuam suꝑ baby lonem ut
uiam eius.
Accedite ad me &
audite hȩc
non a principio in ab¬
scondito locutus
sum : Quando fiebant.
ibi eram: & nunc dñs ds̃ misitme & sp̃s eius.
Nempe ipse est quilo quebatur sicut dñs ds̃
nec tamen in telleger&ur iħs xp̃s. nisi ad di¬
diss& : & nunc dñs ds̃ misit me & sp̃s eius.
dixit: hõc enim secundum formam serui dere
futura: utens prȩteriti temporis uerbo.
Quem ad modum apud eundem ꝓph& am
legitur. : Sicut ouis ad immolandum duc¬

Expanded text:
 tamen ad illud ultimum iudicium Dominus Deus dicitur esse uenturus, possit Iesus Christus intellegi. Est locus aput Esaiam prophetam, qui hoc quod dico euidenter ostendit. Deus enim per prophetam: Audi me, inquit, Iacob et Israel quem ego uoco. Ego sum primus et ego in sempiternum, et manus mea fundauit terram, et dextera mea firmauit caelum. Vocabo eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes et audient. Quis ei nuntiauit haec? Diligens te feci uoluntatem tuam super Babylonem, ut uiam eius. Accedite ad me et audite haec. Non a principio in abscondito locutus sum; quando fiebant, ibi eram. Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Nempe ipse est, qui loquebatur sicut Dominus Deus; nec tamen intellegeretur Iesus Christus, nisi addidisset: Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Dixit hoc enim secundum formam serui, de re futura utens praeteriti temporis uerbo, quem ad modum aput eundem prophetam legitur: Sicut ouis ad immolandum duc
Abbreviated transcription (Latin):
cus esset utdiceret: dequa enim me interrogatis:
uirerit &iam ipsa non mulier : non hoc dixit:¬
E seddixit. In resurrectione enim neq nubent.
neq uxores ducent : sed sicut sunt angeli dĩ in
cęlo: aequales utiq angelis in mostalitate ac
felicitate non carne: sicut nec resurrectione:
qua non indiguerunt angeli: quõ nec mori potu¬
erunt.: Nuptias ergo dñs futuras negauit eẽ
in resurrectione non feminas. Etibi negauit ubi
talis quaestio uestebatur: uteam negato sexu mu¬
liebri celeriore facilitate dissolueret : si eum ibi
prenosceret non futurum: immo &iam futurum
esse firmauit dicendo: nonnubent quod ad femi¬
nas pertinet : nec uxores ducent quod ad uiros.
Erunt ergo quȩ uel nubere hic solent. uel ducere
uxores : sedibi hoc non facient.

Expanded text:
cus esset, ut diceret: \'De qua enim me interrogatis, cus esset, ut diceret: \'De qua enim me interrogatis, uir erit etiam ipsa, non mulier\', non hoc dixit, sed dixit: In resurrectione enim neque nubent neque uxores ducent, sed sunt sicut angeli Dei in caelo; aequales utique angelis inmortalitate ac felicitate, non carne; sicut nec resurrectione. qua non indiguerunt angeli, quoniam nec mori potuerunt Nuptias ergo Dominus futuras negauit esse in resurrectione, non feminas, et ibi negauit, ubi talis quaestio uertebatur, ut eam negato sexu muliebri celeriore facilitate dissolueret, si eum ibi praenosceret non futurum; immo etiam futurum esse firmauit dicendo: Non nubent, quod ad feminas pertinet nec uxores ducent, quod ad uiros. Erunt ergo, quae uel nubere hic solent, uel ducere uxores; sed ibi hoc non facient.
Abbreviated transcription (Latin):
detracta femina fieret: Xp̃m & ecclesiam
tali facto ĩam tunc prophetarto postebat.
Sopor quippe ille uiri: mors erat xp̃i.¬
Cuius ex animis incruce pendentis. latus lancea
per foratum est : atq inde sanguis & aqua pro¬
fluxit : quȩ sacramenta esse nouimus. quib
aedificatur ecclesia.: Nam hoc &iam uerbo
scriptura uasa est: ubi non legitur: formauit
aut finxit: sed ȩdificauit eam inmulierem. : Un¬
de &apostolus ȩdificationem dicit corporis xp̃ĩ.
na sicut uir : sed ut deuiro fieret unitas commen¬
data. ⁊ Ut autem illo modo fieret. xp̃s ut dic¬
tum est & ecclesia figurata est. Quiergo
utrumq sexum instituit utrumq restituet.
Deniq &ipse ihs̃ in terrogatus asaduceis. qui
negabant resurrectionem: cuius septem fra¬
trum erit uxor quam singuli habuerunt.
dumquisq eorum uellet defuncti semen sicut
lex preceperat excitare : erratis inquit nescien¬
tes scripturas neq uistutem dĩ. Et cumlo¬

Expanded text:
detracta femina fieret, Christum et ecclesiam detracta femina fieret, Christum et ecclesiam tali facto iam tunc prophetari oportebat. Sopor quippe ille uiri mors erat Chricuius exanimis in cruce pendentis latus lancea perforatum est adque inde sanguis et aqua profluxit; quae sacramenta esse nouimus, quibus aedificatur ecclesia. Nam hoc etiam uerbo scriptura usa est, ubi non legitur cformauit aut \'finxitf, sed: Aedificauit eam in mulierem; unde et apostolus aedificationem dicit corporis Christina sicut uir; sed ut de uiro fieret, unitas commendata; ut autem illo modo fieret, Christus, ut dictum est, et ecclesia figurata est. Qui ergo utrumque sexum instituit, utrumque restituet. Denique ipse Iesus interrogatus a Sadducaeis, qui negabant resurrectionem, cuius septem fratrum erit uxor, quam singuli habuerunt, dum quisque eorum uellet defuncti semen, sicut lex praeceperat, excitare: Erratis, inquit, nescientes scripturas, neque uirtutem Dei; et cum lo
Abbreviated transcription (Latin):
contendit non est cumillo laboriosa contra¬
dictione pugnandum .:
donec occurramus om̃s inuirum ꝑfectum.
in mensuram aetatis. plenitudinis xp̃i. et con¬
formes imaginis filu dĩ: nec in sexu stemineo
resurrecturas feminas credunt: sed inuirili
: Sed mihi melius sapere ui¬
dentur : quiutrumq sexum resurrecturum eẽ
non dubitant.: Non enim libido ibient. quȩ
confusionis est causa. Nam prius quam
peccassent: nudi erant & non confundebant᷑
uir & femina. : Corporibus ergo illis
uitia detrahentur. natura seruabitur.
Non est autem uitium sexus femineus. sed natura.
Quȩ tunc quidem &aconcubitu &apastu immunis
erit: erunt tamen membra seminea: non accõ¬
modata usui uetert sed decori nouo : quo non al¬
liciat᷑ aspicientis concupiscentia que nulla erit.
Seddĩ laudetur sapientia atq dementia: qui
& quod nonerat fecit. & libera uita corrupti¬
one quod fecit. Utenim in exordio gene¬
ris humani delatere uiri dormientis. costa

Expanded text:
contendit, non est cum illo laboriosa contracontendit, non est cum illo laboriosa contradictione pugnandum. CADonec occurramus omnes in uirum perfectum, in mensuram aetatis plenitudinis Christi, et: Conformes imaginis filii Dei, nec in sexu femineo resurrecturas feminas credunt, sed in uirili  Sed mihi melius sapere uidentur, qui utrumque sexum resurrecturum esse non dubitant. Non enim libido ibi erit, quae confusionis est causa. Nam priusquam peccassent, nudi erant, et non confundebantur uir et femina. Corporibus ergo illis uitia detrahentur, natura seruabitur. Non est autem uitium sexus femineus, sed natura, quae tunc quidem et a concubitu et a partu inmunis erit; erunt tamen membra feminea non adcommodata usui ueteri, sed decori nouo, quo non adliciatur adspicientis concupiscentia, quae nulla erit, sed Dei laudetur sapientia adque clementia, qui et quod non erat fecit et liberauit a corruptione quod fecit. Ut enim in exordio generis humani de latere uiri dormientis costa
Abbreviated transcription (Latin):
LUD ETIAM QUODAIT PREDISTINATOS
conformes imagines filiidĩ: potest & secun¬
dum interiorem hominem intellegi : unde no¬
bis alio loco dicit: nolite conformari huic sae¬
culo: sed reformamini in nouitate mentis ur̃ae.
Ubi ergo reformamur: ne conformemur huic
sacculo : ibi conformamur dĩ filio. : Potest
& sic accipi. utquem ad modum nobis ille mor¬
talitate . ita nos illi efficiamur inmostalitate
conformes. ⁊ Quod quidem & adipsam resur¬
rectionem corporum pertinet: si autem &iam
in his uerbis. qua forma resurrectura sint cor¬
pora sumus ammoniti: sicut illa mensura.
ita ista conformatio non quantitatis intelle¬
genda est. sedactatis. Resurgent itaque
omnes tam magni corpore quam uel erant
uel futuri erant aetate iuiuenali : Quamuis
nihil oberit &iam sierit in fantilis uelsenilis
corporis forma : ubi nec mentis nec ipsius
corporis. ulla remanebit infirmitas .⁊
Unde cuam siquis in co corporis modoinquo
defunctus est : resurrecturum unum quemq

Expanded text:
lud etiam, quod ait praedestinatos conformes imaginis filii Dei. potest et secundum interiorem hominem intellegi unde nobis alio loco dicit: Nolite conformari huic saeculo, sed reformamini in nouitate mentis uestrae; ubi ergo reformamur, ne conformemur huic saeculo, ibi conformamur Dei filio; potest et sic accipi, ut, quem ad modum nobis ille mortalitate, ita nos illi efficiamur inmortalitate conformes; quod quidem et ad ipsam resurrectionem corporum pertinet. Si autem etiam in his uerbis, qua forma resurrectura sint corpora, sumus admoniti, sicut illa mensura,_ ita et ista conformatio non quantitatis intellegenda est, sed aetatis. Resurgent itaque omnes tam magni corpore, quam uel erant uel futuri erant aetate iuuenali; quamuis nihiloberit, etiamsi erit infantilis uel senilis corporis forma, ubi nec mentis, nec ipsius corporis ulla remanebit infirmitas. Unde etiam si quis in eo corporis modo, in quo defunctus est, resurrecturum unumquemque
Abbreviated transcription (Latin):
lus inueniebatur anhelitus. ⁊ Hominũ tam̃
uoces siclarius loquerentur. tamquã delon¬
ginquo se audire post ea referebat. Cum i¬
taq corpus &iam nunc quibus dam lic& in
carne corruptibili hanc erumnosam ducentib
uctam : ita in plerisq motionibus etaffectionib
ex tra usitatum naturae modum mirabiliter
seruiat : quid causae ẽ: utnon creclamus ante in¬
oboedientiae peccatum corruptionisq suppli¬
cium ad propagandam prolem sine ulla libi¬
dine seruire uoluntati humanae: huma na
membra potuisse.: Donatus ẽ itaq homo

Expanded text:
lus inueniebatur anhelitus; hominum tamen uoces, si - clarius loquerentur, tamquam de longinquo se audire postea referebat. Cum itaque corpus etiam nunc quibusdam, licet in carne corruptibili hanc aerumnosam ducentibus uitam, ita in plerisque motionibus et adfectionibus extra usitatum naturae modum mirabiliter seruiat: quid causae est, ut non credamus ante inoboedientiae peccatum corruptionisque supplicium ad propagandam prolem sine ulla libidine seruire uoluntati humanae humana membra potuisse? Donatus est itaque homo
Abbreviated transcription (Latin):
sibi: quia deseruit dm̃ placendo sibi.⁊ Et non
oboediens dõ: non potuit oboedire nec sibi
Hinc euidentior miseria : qua homo non uiuit
utuult.⁊ Nam si utuell& uiuer&. beatũ se
putar&.⁊ Sed nec sic tamen ess&. siturpiter
mus. nisi beatus. non uiuit utuult. Etnul

Expanded text:
sibi, quia deseruit Deum placendo sibi, et non oboediens Deo non potuit oboedire nec sibi. Hinc euidentior miseria, qua homo non uiuit ut uult. Nam si ut uellet uiueret, beatum se putaret; sed nec sic tamen esset, si turpiter mus, nisi beatus non uiuit ut uult, et nul
Abbreviated transcription (Latin):
canitur. Laudate dnm decaelis. laudate
eum in & celsis. Laudate eum omnes angeli ci¬
us laudate eum omnes uirtutes eius. Lauda¬
te eum sol& luna. laudate eum om̃s stellȩ &
lumen. Laudate eum caeli caelorum. &aque
qua super caelos sunt laudent nomen dñi.
quia ipsedixit & facta sunt. ipse mandauit & cre¬
ata sunt.
Etiam hinc apertissime adõ factos
esse angelos diuinitus dictum est. cum eis inter
c& era caelestia commemoratis infertur ad om̃a
ipsedixit & facta sunt. Quis porro audebit¬
opinari postomnia ista quae sex diebus enu¬
merata sunt angelos factos. Sed & siquisquã
ita desipit. redarguit istam uanitatem illa scrip¬
tura paris auctoritatis ubidsdicit: Quando
facta sunt sydera. laudauerunt meuocemag¬
na omnes angelimei.: Iamergo erant angeli
quando facta sunt sydera. Facta sunt autem
quarto die. : Num quid nam ergo die terti¬
o factos esse dicemus. absit. In promptu est e¬
nim. quid illo die factum sit quo ab aquis uti¬

Expanded text:
canitur: Laudate Dominum de caelis, laudate canitur: Laudate Dominum de caelis, laudate eum in excelsis; laudate eum omnes angeli eius, laudate eum omnes uirtutes eius; laudate eum slumen. Laudate eum caeli caelorum:  et aquae, quae super caelos sunt, laudent nomen Domini. quoniam ipse dixit, et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt. Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos diuinitus dictum est. cum eis inter cetera caelestia commemoratis infertur ad omnia: Ipse dixit, et facta sunt. Quis porro audebitopinari post omnia ista, quae sex diebus enumerata sunt, angelos factos? Sed etsi quisquam ita desipit, redarguit istam uanitatem illa scriptura paris auctoritatis, ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera, laudauerunt me uoce magna omnes angeli mei. Iam ergo erant angeli, quando facta sunt sidera. Facta sunt autem quarto die. Numquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. In promtu est enim, quid illo die factum sit. Ab aquis uti
Abbreviated transcription (Latin):
pio creauit ds̃ caelum & terram. utante caelum &
terram nihil aliud fecis seuideatur: Cumego
a caelo & terra coeperit. atq: ipsa terra quam pri¬
mitus fecit. sicuti scriptura consequenter elo¬
quitur. in uisibilis & in composita. nondumq
luce facta. utiq: tenebrae fuerint super abys¬
sum. id est super quandam terrae &aquae in¬
distinctam confusionem. Ubienim litx ñ est
tenebre sint necesse est .: Deinde omnia crean¬
do disposita sint. quae persex dies consumma¬
ta narrantur. quomodo angeli praeter mitte¬
rentur. tam quam nonessent in o peribus dĩ.
a quibus indie septimo requieuit.: Opus aut̃
dĩ esse angelos hicquidem & sinon praeter¬
missum nontam euidenter ex pressum est :
Sed alibi hoc sca scriptura darissima uocetes¬
tatur. ⁊ Nam & in ymno trium in camino uiro¬
rum cum praedictum ess&. Benedicite omnia
opera dñi dnm. in e secutione eorundem ope¬
rum &iam angeli nominati sunt. Et in psal¬

Expanded text:
pio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et pio fecit Deus caelum. et terram, ut ante caelum et terram nihil aliud fecisse uideatur. Cum ergo a caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequenter eloquitur, inuisibilis et incomposita nondumque luce facta utique tenebrae fuerint super abyssum, id est super quandam terrae et aquae indistinctam confusionem ubi enim lux non est, tenebrae sint necesse est; deinde si omnia creando disposita sunt, quae per sex dies consummata narrantur: quo modo angeli praetermitterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino uirorum cum praedictum esset: Benedicite omnia opera Domini Dominum, in executione eorundem operum etiam angeli nominati sunt: et in
Abbreviated transcription (Latin):
modo accesserint. in illo habebunt requiem sempi¬
ternam.: Hocenim &sabbati uacatione e prae¬
cepto legis. inuetere dĩ populo figuratum est.
unde suo loco diligentius arbitror disserendum
Nunc quõ descãe ciuitatis ecortu dicere institui.
& prius quod ad scõs angelos attin& dicendum
putaui. quae huius ciuitatis & magna pars est¬
& eo beatior quodnum quam peregrinata quae
hinc diuina testimonia suppetant. quantum satis
uidebitur dõ largiente ex plicare curabo.
Ubi demundi constitutione sacrae literȩ loquun¬
tur. non euidenter dicitur. utrum uel quo ordine
creati sint angeli. sed si praeter missi non sunt. uel
caeli nomine ubi dictumest : In principio fecit ds̃
caelum & terram. uel potius lucis huius dequa
loquor significati sunt.: Non autem esse prae¬
ter missos hinc existimo quod scriptum est requi
euis se dm̃ die septimo ab omnibus operibus suis
quae fecit. cum liber ipse ita sit &xorsus. in princi¬

Expanded text:
modo accesserint, in illo habebunt requiem sempimodo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligentius arbitror disserendumNunc, quoniam de sanctae ciuitatis exortu dicere institui et prius quod ad sanctos angelos adtinet dicendum putaui, quae huius ciuitatis et magna pars est et eo beatior, quod numquam peregrinata, quae hinc diuina testimonia subpetant, quantum satis uidebitur, Deo largiente explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae litterae loquuntur, non euidenter dicitur, utrum uel quo ordcreati sint angeli; sed si praetermissi non sunt, uel caeli nomine ubi dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, uel potius lucis huius de qua loquor significati sunt. non autem esse praetermissos hinc existimo, quod scrieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit exorsus: In princi
Abbreviated transcription (Latin):
escunt in dõ. sicut l&itia domus. l&itiã
signi ficat eorum quil&antur in domo. &i¬
am sin on eos domus ipsa. sed alia res aliqua
l&os facit .: Quanto magis sieadem domus.
pulchritudine sua faciat l&os habitato res.
ut non solum eo loquendi modo l&a dicatur
quo significamus perid quod contin& quod
continetur. sicut theatra plaudunt. prata
mugiuint. cum in illis homines plaudant.
in his boues mugiant. Sed &iam illo quo
Sed &iam illo quo
significatur perefficientem id quodefficitur.
sicut l&a epistola dicitur. significans eorum
lxitiam. quos legentes efficit lxos : Conueni¬
entissime itaq: cumdm̃ requieuisse prophe¬
tica narrat auctoritas. significatur requi¬
es eorum. qui in illo requiescunt. & quos facit
ipse requiescere : Hoc &iam hominibus quib:
loquitur. & propter quos utiq conscripta est
promutente propheti a quod &iam ipsi
postbona opera quaeineis & pereos operãt
ds̃ sia dillum prius in ista uita perfidem quodam

Expanded text:
eo, sicut laetitia domus laetitiam eo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum qui laetantur in domo, etiam si non eos domus ipsa, sed alia res aliqua laetos facit; quanto magis eadem domus pulchritudine sua faciat laetes habitatores, ut non solum eo loquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur; sicut "theatra plaudunt" "prata mugiunt",cum in iliis homines plaudant, in his boues mugiant; sed etiam illo quo sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficitur; sicut laeta epistula dicitur, significans eorum laetitiam, quos legentes efficit laetos. Conuenientissime itaque, cum Deum requieuisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum, qui in illo requiescunt et quos facit ipse requiescere; hoc etiam hominibus, quibus loquitur et propter quos utique conscripta est, promittente prophetia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam
Abbreviated transcription (Latin):
dandum &amandum refertur creatorem. recur¬
rit in mane. & hoc cum facit in cognitione sui
ipsius dies unus est: Cum in cognitione firma¬
menti quod inter aquas inferiores & superio¬
res caelum appellatum est. dies secundus.
Cum in cognitione terrae ac maris. omniumq gig¬
nentium quae radicibus continuata sunt
terrae. dies tertius .: Cum in cognitio¬
ne luminarium maioris &minoris omniumq
syderum dies quartus. Cum in cognitione
omnium eaquis animalium natatilium atq
uo latilium. dies quintus. Cum in cognitione
omnium animalium terrenorum atq ipsius
hominis. dies sextus. Cum uero indie septimo
requies cit ds̃ ab omnibus operibus suis. & scĩ¬
ficat eum. nequaquam accipiendum est pue¬
riliter . tam quam ds̃ laborauerit operando:
quidixit & facta sunt uerbo intellegibili & sem¬
piterno. non sonabili & temporali: Sed re¬
quies dĩ. requiem significat eorum qui requi¬
escunt in dõ.¬

Expanded text:
dandum et ad amandum refertur Creatorem, recurdandum et ad amandum refertur Creatorem, recurrit in mane. Et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellcum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatilium atque uolatilium, dies quintus; cum in cognitione omnium animalium terrenorum atque ipsius hominis, dies sextus. Cum uero in die septimo requiescit deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam deus laborauerit operando, qui dixit, et facta sunt, uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et temporali. requies dei requiem significat eorum qui requiescunt in d
Abbreviated transcription (Latin):
est iherusalem mater nostra &erna in caelis:
A it quippe & alio loco. Omnes enim uos filii lu¬
cis estis & filii diei. non sumus noctis neque te¬
nebrarum. Sitamen &uesperam diei huius
& mane. aliquatenus congruenter intellege¬
re ualeamus. Quõ scientia creaturae. in com¬
paratione scentiae creatoris. quodam modo
ues perascit. Itemq: lucescit & manefit. cum
& ipsa refertur ad laudem dilectionemq: cre¬
atoris. nec in notem uergitur. ubi noncreator
creaturae dilectione relinquitur :: Denique
scriptura cum illos dies dinumeraret eordi¬
ne. nusquam inter posuit noctis uocabulum .
Non enim ait alicubi facta est nox. sed facta est
uespera. & factum est mane dies unus. itadies
secundus & c&eri: Cognitio quippe creaturae
inseipsa decoloratior est utita dicam. quamcũ
indĩ sapientia cognoscitur uelut in arte qua fac¬
tum est. ideo uespera quam nox congruentius
dici potest. Quaetamen ut dixi cum ad lau¬

Expanded text:
est Hierusalem mater nostra aeterna in caelis; est Hierusalem mater nostra aeterna in caelis; ait quippe et alio loco: omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum; si tamen et uesperam diei huius et mane aliquatenus congruenter intellegere ualeamus, quoniam scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane fit, cum et ipsa refertur ad laudem dilectionemque creatoris, nec in noctem uergitur, ubi non creator crscriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis. Non enim ait alicubi: Facta est nox; sed: Facta est uespera et factum est mane dies unus. Ita dies secundus et ceteri. Cognitio quippe creaturae in se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in Dei sapientia cognoscitur, uelut in arte qua facta est. Ideo uespera quam nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cum ad lau
Abbreviated transcription (Latin):
inmagno mysterio dĩ uacatio commendetur:
Quidies cuius modisint aut perdifficile nobis. aut
&iam in possibile est cogitare. quanto magis di¬
cere.: Uidemus quippe istos dies notos non ha¬
bere uesperam. nisi desolis occasu. nec mane. nisi
desolis ecortu.: Illorum priores tresdies sine sole
peracti sunt: quidie quarto factus refertur.
Et primitus quidem lux uerbo difacta. atq: in¬
ter ipsam & tenebras ds̃ separasse narratur. &e
andem lucem uocas sediem. tenebras autem noc¬
tem : Sed qualis illa sit lux & quo alternante
motu. qualemq uesperam & mane fecerit :
remotum est a sensibus nr̃is. nec ita ut est in¬
tellegi potest anobis. quod tamen sine
ulla hȩsitatione credendum est: Autenim ali¬
qualux corporea est. siue in superioribus mun¬
dipartibus longe a conspectibus nr̃is: unde sol
post modum accensus est. autlucis nomine sig¬
nificata est scã ciuitas in scĩs angelis & spiritibus
beatis. dequa dicit apostolus. Quaesur sum

Expanded text:
in magno mysterio Dei vacatio commendetur; in magno mysterio Dei vacatio commendetur; qui dies cujusmodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam moossibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux verbo Dei facta, atque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur, et eamdem lucem vocasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris nec ita ut est intellegi a nobis potest; quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. aut enim aliqua lux corporea est siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomine significata est sancta ciuitas in sanctis angelis et spiritibus beatis, de qua dicit apostolus: quae sursum
Abbreviated transcription (Latin):
posttemporum spatia mundum creasse non
uideo: nisidicatur antemundum iam aliquam fu¬
issecreaturam : cuius motibus tempora currerent:
Porro siluterȩ sacrȩ maximeq ueraces itadicunt.
In principio fecisse dm̃ caelum & terram ut nihil
antea. fecisse intellegatur. quia hoc potius in
principio fecisse diceretur siquid feciss& ante
c&era cuncta quaefecit. proculdubio non est
mundus factus intempore sedcũ tempore :
Quod enim fit intempore. & postaliquod fit. & an¬
te aliquod tempus. post id quod praeteritum
est ante id quod futurum est. Nullum autẽ
poss& esse preeritum quia nulla erat creatu¬
ra cuuis mutabilibus motibus ageretur.
Cumtempore autem factus est mundus. si in eius
conditione factus est mutabilis mundus. sicut
uidetur sehabere &iam ordo ille primorum
.VI. uel .vii. dierum. in quibus & mane &ues pera
nominatur. donec omnia quae in his diebus ds̃
fecit sexto perficiantur die : Septimoq: die

Expanded text:
post temporum spatia mundum creasse non post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuiPorro si litterae sacrae maximeque veraces ita dicunt, in principio fecisse Deum coelum et terram, ut nihil antea fecisse intelligatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante caetera cuncta quae fecit, proculdubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit, et ante aliquod tempus, post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est. Nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cujus mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in ejus conditione factus est mutabilis motus, sicut videtur se habere etiam ordo ille primorum sex vel septem dierum in quibus mane et vespere nominantur, donec omnia quae his diebus Deus fecit sexto perficiantur die, septimoque