comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aurizas tibi iram indie irae & reuelationis iusti iu¬
dicii dĩ. qui redd& unicuiq secundũ opera sua
Uec tamen cum indõ sint uniuersa quae condidit. In¬
quinant eum qui peccant. Decuius sapientia dicit᷑.
Attingit aũ om̃a propter suã munditiã. & nihil
inquinatũ in eam incurrit. Oport& enĩ ut sicut
dm̃ incor. ruptibilẽ & in commutabilem. Ita consequen¬
ter &iam in coinquinabilẽ credamus Quia uero
& minima bona hoc ẽ terrena atq mor talia ipse
fecit. illo apłi loco sine dubitatione intellegit᷑
ubiloquens demembris carnis nrae. quia siglori¬
ficatur unum membrum. congaudent om̃a membra
Etsi patitur unũ membrũ. conpatiuntur om̃a membra:
Etiam hoc ibi ait. Ds̃ posuit membra. singulũ quodq
eorũ incorpore. prout uoluit. Et ds̃ temperauit
corpus. ei cui deerat maiorẽ honorẽ dans. Ut non
essent scissurae incorpore. sed idem ipsum. utpro
inuicem sollicita sint membra Hoc aũ quodsic in
modo &specie &ordine membrorũ carnis. laudat

Expanded text:
zas tibi iram in diem irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. Nec tamen, cum in deo sint uniuersa, quae condidit, inquinant eum, qui peccant, de cuius sapientia dicitur: adtingit autem omnia propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit. oportet enim, ut sicut deum incorruptibilem et incommutabilem, ita consequenter etiam incoinquinabilem credamus. Quia uero et minima bona, hoc est terrena atque mortalia ipse fecit, illo apostoli loco sine dubitatione intellegitur, ubi loquens de membris carnis nostrae "quia si glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra; et si patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra" etiam hoc ibi ait: deus posuit membra, singulum quodque eorum in corpore prout uoluit et: deus temperauit corpus ei, cui deerat, maiorem honorem dans, ut non essent scissurae in corpore, sed idem ipsum ut pro inuicem sollicita sint membra. hoc autem, quod sic in modo et specie et ordine membrorum carnis laudat
Abbreviated transcription (Latin):
cum ipse profectus eorum in eo perfectus sit. Ut
mori velint. Siergo uerum loqui uolunt. ñ
dicant ideo mori nolo vt proficiam. sed ideo mo¬
ri nolo quia parũ feci Itaq mori nolle fideli¬
bus. non consilium ẽ ut ꝓficiant. sed indiciũ quõd
parum ꝓfecerint: proinde quod nolunt ut per¬
fectisint. uelint. & perfecti sint

Expanded text:
cum ipse profectus eorum in eo profectu sit, ut cum ipse profectus eorum in eo profectu sit, ut mori velint. Si ergo verum loqui volunt, non dicant, Ideo mori nolo, ut proficiam; sed, Ideo mori nolo, quia parum profeci. Itaque mori nolle fidelibus non consilium est ut proficiant, sed indicium quod parum profecerint. Proinde quod nolunt, ut perfecti sint; velint, et perfecti sunt
Abbreviated transcription (Latin):
& ipsa susceptio hominis sic abeo prȩcognita ẽ. quo¬
modo si pictor uelit pingere totam domum. & cogi¬
t& uel nouerit locum. ubi &iam sepingere debeat:
totũ in arte hab&. & in prȩparatione & inuolunta¬
te. quãuis certis & suis quȩque temporibus expli¬
c& dic omnis creatura. & ipse homo. qui eiusdem
sapientiae & personã. mystica & inenar rabili sus¬
ceptione gesturus erat In ipsa sapientia tãquã
dĩ arte sempiterna semper erat. qua suisquȩ¬
que temporibus efficiat. quae pertendit
ri perueneram. qui iam hab& sanã fidem. &
uid& quo sibi perueniendũ sit. ad hoc iam
proficit. ut libenter dehac uita discedat
Non enim hoc ẽ uidere quo sibi perueniendum
sit. quod &iam amare illud. &ibi iam esse
desiderare .: quod incuius animo effectum
fuerit. necesse est ut libenter moriatur
Irustra itaꝙ dicunt quidam. qui iam sanã
fidem tenent. ideo senolle mori ut ꝓficiant:

Expanded text:
 ipsa susceptio hominis sic ab eo praecognita est, quo ipsa susceptio hominis sic ab eo praecognita est, quomodo si pictor velit pingere totam domum, et cogitet vel noverit locum ubi etiam se pingere debeat: totum in arte habet, et in praeparatione, et in voluntate, quamvis certis et suis quaeque temporibus explicet. Sic omnis creatura et ipse homo qui ejusdem Sapientiae personam mystice et inenarrabili susceptione gestaturus erat, in ipsa sapientia tanquam Dei arte sempiterna semper erat, quamvis suis quaeque temporibus efficiat, quae pertendit ri pervenerat, qui jam habet sanam fidem et videt quo sibi perveniendum sit, ad hoc jam proficit, ut libenter de hac vita discedat. Non enim hoc est videre quo sibi perveniendum sit, quod est etiam amare illud, et ibi jam esse desiderare: quod in cujus animo effectum fuerit, necesse est ut libenter moriatur. Frustra itaque dicunt quidam, qui jam sanam fidem tenent, ideo se nolle mori ut proficiant,
Abbreviated transcription (Latin):
eneralem iustitiam non uiolat quis. nisi libi¬
dine transgressus fuerit placitũ societa¬
tis humanae. sicut ẽ furtũ. rapina. adulteriũ.
incestũ. &huiusmodi Aut naturã. sicut ẽ con¬
tumelia. caedes. homicidiũ. concubitus masculo¬
rum uel pecorum Aut modũ in concessis. sicu¬
ti ẽ seruum amplius uerberare. quã opor t& uel
filiũ. &aedere uvelbibere amplius quã oport&.
cum ipsa coniuge concumbere amplius quã opor¬
t& &similia Bene intellegitur sp̃s sc̃s. ideo
primũ linguarũ donum dedisse hominibus. quȩ
pacto & placito hominũ institutae sunt. &forinse¬
cus persensus corporis consuetudine audiendi
discuntur. ut ostender& quã facile poss& sapi¬
entes facere persapientiã dĩ. quȩ eis internaẽ
tem uoluntas uerbi sempi terni. stabilis est sem¬
per. quia simul hab& om̃a Nostra aũ uoluntas.
ideo non stat. quia non hab& simul om̃a Ideo modo
hoc. modo illud uolumus
tem sic fuerunt in illo uerbo om̃a quae facta sunt.¬

Expanded text:
eneralem justitiam non violat quis, nisi libidine transgressus fuerit aut placitum societatis humanae, sicut est furtum, rapina, adulterium, incestus, et hujusmodi; aut naturam, sicut est contumelia, caedes, homicidium, concubitus masculorum vel pecorum; aut modum in concessis, sicut est superbum amplius verberare quam oportet, vel superfluum edere vel bibere amplius quam oportet, cum ipsa conjuge concumbere amplius quam oportet, et similia. 3. Bene intelligitur Spiritus sanctus ideo primum linguarum donum dedisse hominibus, quae pacto et placito hominum institutae sunt, et forinsecus per sensus corporis consuetudine audiendi discuntur, ut eis ostenderet quam facile posset sapientes facere per sapientiam Dei, quae in eis interna est. 4. Item voluntas Verbi sempiterni stabilis est semper, quia simul habet omnia: nostra autem voluntas ideo non stat, quia non habet simul omnia; ideo modo hoc, modo illud volumus. Item sic fuerunt in illo Verbo omnia quae facta sunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
nem. post unam correptionẽ deuita: Sciens quia
melior Mulier omnem masculum suscipiens.
in eis intellegitur. qui dicunt. Ego quidem sum
pauli ego aũ apollo ego uero rephae Filia me¬
lior in his intellegitur. qui dicunt. ego aũxp̃i
Ipsa ẽ incantico canticorum. proxima eius in me¬
dio filiarum. sicut liliũ in medio spinarum
e eo quod in prouerbus dictum ẽ. Fili si sapiens
fueris tibi sapiens eris & proximis tuis Si
autem malus euaseris. solus hauries mala Quia

Expanded text:
nem post unam correptionem euita, sciens quia filia. » Mulier omnem masculum suscipiens, in eis intelligitur qui dicunt, « ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae . » Filia melior intelligitur in his qui dicunt, ego autem Christi. Ipsa est in Cantico canticorum proxima ejus in medio filiarum, « sicut lilium in medio spinarum potest. propterea scriptum est: Fili, si sapiens fueris, tibi sapiens eris et proximis tuis: si autem malus euaseris, solus hauries mala, quia
Abbreviated transcription (Latin):
optimũ. &omne donũ perfectũ desursumẽ. descen¬
dens apatre luminum Apud quẽ nonẽ cõmutatio
nec momenti obumbratio Item quia id quod dese ge¬
nuit. hoc quod ipse ẽ. Ita ab ipso filio breuiter dicit᷑.
Ego & pater unũ sumus Quia nonẽ aũ factus filius.
quippe cũper illũ facta sint om̃a. sicscriptum est¬

Expanded text:
optimum et omne donum perfectum desursum est descenoptimum et omne donum perfectum desursum est descendens a patre luminum, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. item quia id, quod de se genuit, hoc, quod ipse est, ita ab ipso filio breuiter dicitur: ego et pater unum sumus. quia non est autem factus filius. quippe cum per illum facta sint om
Abbreviated transcription (Latin):
aũ minus ordinatumẽ quã debuit. aut ñsicut de¬
buit. tamen ubi aliquis modus. aliqua species. aliquis
ordo ẽ. aliquod bonũ . & aliqua natura ẽ Vbiaũ
nullus modus. nulla species. nullus ordo ẽ. nullum
bonũ . nulla natura ẽ Haec quae nr̃a fides hab&.
& utcumq ratio uestigauit. diuinarũ scriptura¬
rum testimoniis munienda sunt. ut qui ea minore
intellectu assequi ñ possunt. diuinae auctoritati
credant. & obhoc intellegere mereantur. Qui aũ
Intellegunt. sed ecclesiasticis lit teris minus in¬
structi sunt. magis eanos ex nr̃o intellectu ꝓfer¬
re quã in illis libris eẽ non arbitrentur. Itaq dm̃
eẽ in commutabilẽ. sic scriptumẽ inpsalmis Mu¬
tabis ea & mutabuntur. tu aũ idem ipse es. Et̃ in li¬
bro sapientiae de ipsa sapientia. Inseipsa manens
innouat omnia Unde & apostolus paulus. Inuisibili.
incorruptibili solidõ Et apłs ia cobus . Omne datum

Expanded text:
aut minus ordinatum est quam debuit, aut non sicut deaut minus ordinatum est quam debuit, aut non sicut debuit. tamen ubi aliquis modus, aliqua species, aliquis ordo est, aliquod bonum et aliqua natura est; ubi autem nullus modus, nulla species, nullus ordo est, nullum bonum, nulla natura est. Haec, quae nostra fides habet et utcumque ratio uestigauit, diuinarum scripturarum testimoniis munienda sunt, ut qui ea minore intellectu adsequi non possunt, diuinae auctoritati credant et ob hoc intellegere mereantur ; qui autem intellegunt, sed ecclesiasticis litteris minus instructi sunt, magis ea nos ex nostro intellectu proferre quam in illis libris esse non arbitrentur. itaque deum esse incommutabilem sic scriptum est in psalmis: mutabis ea. et mutabuntur; tu autem idem ipse es; et in libro sapientiae de ipsa sapientia: in se ipsa manens innouat omnia. unde et apostolus Paulus: inuisibili, incorruptibili soli deo et apostolus Iacobus: omne datum
Abbreviated transcription (Latin):
cies . uel malus ordo. aut ideo dicuntur quia mi¬
nora sunt quã ẽẽ debuerunt. aut quia ñhis re¬
bus accommodantur: quibus accommodanda
sunt. utideo dicantur mala quod sint aliena
& in congrua Tamquã sidicatur aliquis ñ bono
modo egisse. quia minus egit quã debuit. aut
qđita egit. sicut inre tali ñdebuit. uel ampli¬
us quã oportebat . uel ñ conuenienter. Ut hoc
ipsum qđ reprehenditur malo modo actũ. non
obaliud iuste reprehendatur . nisi quia nonẽ ibi
seruatus modus Item species mala. uel incõpa¬
ratione dicitur formosioris atq: pulchrioris.
quod ista sit minor species. illa maior. ñ mole
sed decore. Aut quia non congruit huic rei cui ad¬
hibita ẽ. utaliena & in conueniens uideatur : tamqũa
sinudus homo inforo deambul&. quod ñ offendit
si inbalneo uideatur. Similiter &ordo tunc ma¬
lus dicitur: cũ minus ipse ordo seruatur Inde
non ibi ordo. sed potius inordinatio mala ẽ Cum

Expanded text:
cies uel malus ordo aut ideo dicuntur, quia micies uel malus ordo aut ideo dicuntur, quia minora sunt quam esse debuerunt aut quia non his rebus accomodantur, quibus accommodanda sunt: ut ideo dicantur mala, quia sint aliena et incongrua, tamquam si dicatur aliquis non bono modo egisse, quia minus egit quam debuit, aut quod ita egit, sicut in re tali non debuit, uel amplius quam oportebat uel non conuenienter: ut hoc ipsum, quod reprehenditur malo modo actum, non ob aliud iuste reprehendatur, nisi quia non est ibi seruatus modus. item species mala uel in comparatione dicitur formosioris atque pulchrioris, quod ista sit minor species, illa maior, non mole, sed decore, aut quia non congruit huic rei, cui adhibita est, ut aliena et inconueniens uideatur: tamquam si nudus homo in foro deambulet, quod non offendit, si in balneo uideatur. similiter et ordo tunc malus dicitur, cum minus ipse ordo seruatur: unde non ibi ordo, sed potius inordinatio mala est, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa subdõ. qui omnia in mensura &numero a
pondere disposuit. necesse ẽ ut modo aliquo cohi¬
beantur. Dsaũ nec modum habere dicendus ẽ.
nefinis eius dici putetur. Nec ideo tamen immo¬
deratus ẽ. a quo modus omnibus rebus tribuitur.
ut aliquo modo eẽ possint: Nec rursum moderatũ
oport& dicidm̃ tãquã abaliquo modũ acceperit
Siaũ dicamus eũ summũ modũ. forte aliquid dicimus.
si tam̃ in eo qđ dicimus summũ modũ. intellegamus sũ¬
mũ bonũ Omnis enĩ modus inquantũ modus ẽ. bonus ẽ
Unde om̃a moderata. modesta. modificata. dicisine
laude ñpossunt Quã quã subalio intellectu modũ
pfine ponamus. &nullũ modũ dicamus. ubi nullus
ẽ finis Quod aliquando cũ laude dicitur. Sicut
dictũ ẽ. Etregni eius nonerit finis. Poss& enim
dici &iam. nerit. modus. ut modus ꝓfine dictus in¬
tellegeretur : Nam qui nullo modo regnat . non
utiq regnat. Malus ergo modus. uel mala spe¬

Expanded text:
ipsa sub deo, quia omnia in mensura et numero et ipsa sub deo, quia omnia in mensura et numero et pondere disposuit, necesse est. ut modo aliquo cohibeantur. Deus autem nec modum habere dicendus est, ne finis eius dici putetur. nec ideo tamen immoderatus est, a quo modus omnibus rebus tribuitur, ut aliquo modo esse possint. nec rursum moderatum oportet dici deum, tamquam ab aliquo modum acceperit. si autem dicamus eum summum modum, forte aliquid dicimus, si tamen in eo, quod dicimus summum modum, intellegamus summum bonum. omnis enim modus, in quantum modus est. bonus est: unde omnia moderata, modesta, modificata dici sine laude non possunt, quamquam sub alio intellectu modum pro fine ponamus et nullum modum dicamus, ubi nullus est finis: quod aliquando cum laude dicitur, sicut dictum est: et regni eius non erit finis. posset enim dici etiam "non erit modus," ut modus pro fine dictus intellegeretur; nam qui nullo modo regnat, non utique regnat. Malus ergo modus uel mala spe
Abbreviated transcription (Latin):
lius ẽ uulnus cũ dolore. quã putredo sine dolo¬
re. quae specialiter corruptio dr̃ Quã non
uidit. idest non passa ẽ mor tua caro dñi. sicut
in prophetia prȩdictũ erat. Nec dabis scm̃ tuum
uidere corruptionẽ Nam uulneratũ eẽ con¬
fixone clauorũ. & percus sum delancea. quis ne¬
gat᷑: sed &iã ipsa quae proprie ab omnibus corrup¬
tio corporis dicitur. Idest ipsa putredo. siad huc
hab& aliquid quod alte consumat. bonum minu¬
endo crescit curruptio Quod sipenitus ab sũp¬
serit. sicut nullũ bonũ. Ita nulla natura re¬
manebit. quia iam corruptio quod cor. rumpat
nonerit. &ideo nec ipsa putredo erit. quia ubi
sit. omnino nonerit. Ideo quippe & parua atꝙ
exigua. iã communi loquendi usu modica dicun¬
tur . quia modus in eis aliquis restitit. sine quo
iam non modica sed omnino nulla sunt. Illa autẽ
quae propter nimiũ ꝓgressum dicuntur in mo¬
dica ipsa nimi&ate culpantur. sed tamen &iam

Expanded text:
lius est uulnus cum dolore quam putredo sine dololius est uulnus cum dolore quam putredo sine dolore, quae specialiter corruptio dicitur: quam non uidit, id est non passa est mortua caro domini, sicut in prophetia praedictum erat: nec dabis sanctum tuum uidere corruptionem. nam uulneratum esse confixione clauorum et percussum de lancea quis negat? sed etiam ipsa, quae proprie ab omnibus corruptio corporis dicitur, id est ipsa putredo. si adhuc habet aliquid, quod alte consumat, bonum minuendo crescit corruptio. quod si penitus absumpserit, sicut nullum bonum, ita nulla natura remanebit, quia iam corruptio quod corrumpat non erit. et ideo nec ipsa putredo erit, quia ubi sit omnino non erit. Ideo quippe et parua atque exigua iam communi loquendi usu modica dicuntur, quia modus in eis aliquis restitit, sine quo iam non modica, sed omnino nulla sunt illa autem, quae propter nimium progressum dicuntur immodica. ipsa nimietate culpantur: sed tamen etiam
Abbreviated transcription (Latin):
Acper hoc sicut abillo ẽ omne quod bonũ est. sic ab
illo ẽ omne quod naturale ẽ. quõ omne quod na¬
turaliter ẽ. bonum ẽ Omnis itaq: natura bo¬
na ẽ. &omnebonũ adõ est Omnis erggo natura
adõ ẽ Dolor aũ. quod prȩcipue malũ non nulli
arbitrantur . siue in animo sit. siue incorpore. nec
ipse potest eẽ . nisi innaturis bonis. Hoc enĩ ipsũ
quod restitit ut doleat. quod ammodo recusat non
eẽ quod erat . quia bonũ aliquod erat. Sed cũ ad
melius cogitur. utilis dolor est: Cum ad d&erius.
Inutilis Inanimo ergo dolorẽ facit uoluntas re¬
sistens potestati maiori Incorpore dolorẽ facit.
sensus resistens corpori potentiori Sunt aũ
mala sine dolore peiora leuis ẽ enĩ gaudere
de iniquitate. quã dolere decorruptione.
Uerum tamen &iam tale gaudium non potest eẽ
nisi ex ademptione bonorũ inferiorũ sed iniqui¬
tas ẽ desertio meli. Corũ Item incorpore me¬

Expanded text:
ac per hoc sicut ab illo est omne, quod bonum est, sic ab ac per hoc sicut ab illo est omne, quod bonum est, sic ab illo est omne, quod naturale est, quoniam omne, quod naturaliter est, bonum est. omnis itaque natura bona est et omne bonum a deo est; omnis ergo natura a deo est. Dolor autem, quod praecipue malum nonnulli arbitrantur, siue in animo sit siue in corpore, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. hoc enim ipsum, quod restitit, ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum aliquod erat. sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est, cum ad deterius, inutilis. in animo ergo dolorem facit uoluntas resistens potestati maiori; in corpore dolorem facit sensus resistens corpori potentiori. sunt autem mala sine dolore peiora; peius est enim gaudere de iniquitate quam dolere de corruptione . uerumtamen etiam tale gaudium non potest esse nisi ex adeptione bonorum inferiorum; sed iniquitas est desertio meliorum. item in corpore me
Abbreviated transcription (Latin):
quod operantibus apta sit: Non ut aliquid ip¬
sa faciat. sed unde aliquid fiat Nec ista ergo
hyle. malum dicenda ẽ. quae ñper aliquam
speciem sentiri. sedper omnimodã speciei pri¬
uationẽ. cogitari uix potest Hlab& em̃ &ĩp¬
sa capacitatẽ for marum Nam si capere
impositam abartifice formam non poss&. nec ma¬
teries utiq: dicer&ur Porro sibonũ aliquod ẽ
forma. unde qui ea pręualent for mosi appellan¬
tur: sicut aspecie speciosi ꝓculdubio bonum ali¬
quidẽ &iam capacitas formae. Sicut quia bo¬
num ẽ sapientia. nemo dubitat quod bonũ sit ca¬
pacem eẽ sapientiae: & quia omne bonũ adõ.
neminẽ oport& dubitare. &iam istam siqua ẽ
materiã. non eẽ nisi adõ Magnifice igitur &
diuine. ds̃ nr̃ famulo suo dixit Ego sum qui sũ.
& dices filuis israhel. qui ẽ misit me aduos Uere
abillo promodo suo eẽ acceperunt: Ciergo qui sũ¬
me ẽ. non potest eẽ contrariũ. nisi quod non est

Expanded text:
quod operantibus apta sit, non ut aliquid ipquod operantibus apta sit, non ut aliquid ipsa faciat, sed unde aliquid fiat. nec ista ergo hyle malum dicenda est, quae non per aliquam speciem sentiri, sed per omnimodam speciei priuationem cogitari uix potest. habet enim et ipsa capacitatem formarum; nam si capere impositam ab artifice formam non posset, nec materies utique diceretur. porro si bonum aliquod est forma, unde quia ea praeualent, formosi appellantur, sicut a specie speciosi, procul dubio bonum aliquid est etiam capacitas formae; sicut quia bonum est sapientia, nemo dubitat, quod bonum sit capacem esse sapientiae. et quia omne bonum a deo, neminem oportet dubitare etiam istam, si qua est, materiem non esse nisi a deo. Magnifice igitur et diuine deus noster famulo suo dixit: ego sum qui sum et: dices filiis Israhel, qui est, misit me ad uos. uere ab illo pro modo suo esse acceperunt. ei ergo, qui summe est, non potest esse contrarium nisi quod non est;
Abbreviated transcription (Latin):
est. ulla natura. Sed cuiq naturae ñ ẽ malum.
nisi minui bono Quodsiminuendo absumer&ur.
sicut nullũ bonũ. ita nulla natura relinquer&ur
N onsolũ qualẽ inducunt manichei. ubi tanta bo¬
na inueniuntur . ut nimia eorum cȩcitas mira sit.
sed qualem potest quilib& inducere Neq enĩ
Uel illa materies quã hylen antiqui dixerunt.
malum dicenda ẽ. Non eam dico. quã maniche¬
us hylen appellat. demandatissima uanitate. ne¬
sciens quid loquatur. for matricẽ corporum
Unde recte illi dictumẽ. quod alterũ dm̃ indu¬
cat. Nemo enĩ for mare &creare corpora. nisi
ds̃ potest. Neq enim creantur. nisi cum eis modus
&species &ordo subsistit Quae bona eẽ. nec ẽẽ
posse nisi adõ puto. quae iam &iam ipsi confiten¬
tur Sedhẏlendico . quandã penitus informẽ.
&sine qualitate materiem. Unde istae quas
sentimus qualitates formantur: Antiqui di¬
xerunt. Hinc enĩ & silua grece hyle dicitur

Expanded text:
est, ulla natura, sed cuique naturae non est malum est, ulla natura, sed cuique naturae non est malum nisi minui bono. quod si minuendo absumeretur, sicut nullum bonum, ita nulla natura relinqueretur, non solum qualem inducunt Manichaei, ubi tanta bona inueniuntur, ut nimia eorum caecitas mira sit, sed qualem potest quilibet inducere. Neque enim uel illa materies, quam hylen antiqui di- xerunt, malum dicenda est. non eam dico, quam Manichaeus hylen appellat dementissima uanitate nesciens, quid loquatur, formatricem corporum — unde recte illi dictum est, quod alterum deum inducat; nemo enim formare et creare corpora nisi deus potest: neque enim creantur, nisi cum eis modus et species et ordo subsistit, quae bona esse nec esse posse nisi a deo, puto quia iam etiam ipsi confitentur — sed hylen dico quandam penitus informem et sine qualitate materiem, unde istae quas sentimus qualitates formantur, ut antiqui dixerunt. hinc enim et silua graece λη dicitur,
Abbreviated transcription (Latin):
sedsi omnẽ speciem uocis penitus adimas. silen¬
tium ẽ vbi uox nulla ẽ Quod tamen silentium.
eo ipso quod uox nulla ẽ. tamquam contrarium
uoci. sol& opponi Sic &lucidas obscura. tam quã
duo contraria dicuntur. habent tamen &obscu¬
ra aliquid lucis: quodsi penitus careant. Ita sunt
tenebrae lucis absentia. sicut. silentiũ uocis absen¬
tia Quae tamen &iam priuationes rerũ. sic in
Vniuersitate naturae ordinantur . ut sapienter
consideran tibus non indecenter. uices suas habe¬
eant: Nam & ds̃ certa loca & tempora non in lu¬
minando. tenebras fecit. tam decenter. quã ds̃
Si enim nos continendo uocẽ. decenter interpo¬
nimus inloquendo silentium. quanto magis ille
quarundã rerum priuationes decenter facit.
sicut rerum omnium perfectus artifex. Unde &
inhymno trium puerorũ. &iam lux & tenebrae
laudant dm̃ Idest eius laudem: in bene conside¬
rantiũ cordibus pariunt: Nonergo mala. in quantũ natura

Expanded text:
sed si omnem speciem uocis penitus adimas, silensed si omnem speciem uocis penitus adimas, silentium est, ubi uox nulla est: quod tamen silentium eo ipso, quod uox nulla est. tamquam contrarium uoci solet obponi. sic et lucida et obscura tamquam duo contraria dicuntur; habent tamen et obscura aliquid lucis, quod si penitus careant, ita sunt tenebrae lucis absentia sicut silentium uocis absentia. Quae tamen etiam priuationes rerum sic in uniuersitate naturae ordinantur, ut sapienter considerantibus non indecenter uices suas habeant. nam et deus certa loca et tempora non inluminando tenebras fecit tam decenter quam dies. si enim nos continendo uocem decenter interponimus in loquendo silentium: quanto magis ille quarundam rerum priuationes decenter facit sicut rerum omnium perfectus artifex ? unde et in hymno trium puerorum etiam lux et tenebrae laudant deum, id est eius laudem bene considerantium cordibus pariunt. Non ergo mala, in quantum natura
Abbreviated transcription (Latin):
est pulchritudo: in eius comparatione. simiae pul¬
chritudo deformitas dicitur : & fallit. in pruden¬
tes. tamquam illud sit bonum & hoc malũ Nec
intendunt incorpore simiae modum ꝓpriũ. parilita¬
tem exutroq latere membrorum. concordiam
partium. In colomitatis custodiam. & c&era
quae per sequi longumẽ Sed ut quod dicimus
intellegatur. &nimiũ tardis satis fiat. uel &iã
pertinaces &apertissime ueritati repugnan¬
tes cogantur quod uerumẽ confiteri. inter¬
rogentur. utrũ corpori simiae possit noce¬
re corruptio Quodsi potest. ut fedius fiat. quid
minuit nisi pulchritudinis bonum᷑: Vnde tam¬
diu aliquid remanebit. quãdiu corporis natu¬
ra subsistit Proinde. si consumpto bono. natura con¬
sumitur . bona ẽ ergo natura. Sic & tardũ dicimus ue¬
loci contrariũ. sed tamen qui se omnino non mou&.
nec tardus dici potest Siacutȩ voci contrari¬
am uocem grauẽ dicimus. uel canore asperam.

Expanded text:
est pulchritudo. in eius comparatione simiae pulest pulchritudo. in eius comparatione simiae pulchritudo deformitas dicitur. et fallit inprudentes, tamquam illud sit bonum et hoc malum; nec intendunt in corpore simiae modum proprium, parilitatem ex utroque latere membrorum, concordiam partium, incolumitatis custodiam et N cetera, quae persequi longum est.<. Sed, ut quod dicimus intellegatur et nimium tardis satis fiat, uel etiam pertinaces et apertissime ueritati repugnantes cogantur quod uerum est confiteri, interrogentur, utrum corpori simiae possit nocere corruptio. quod si potest, ut foedius fiat, quid minuit nisi pulchritudinis bonum ? unde tamdiu aliquid remanebit, quamdiu corporis natura subsistit proinde si consumpto bono natura consumitur, bona est ergo natura. sic et tardum dicimus ueloci contrarium; sed tamen . qui se omnino non monet, nec tardus dici potest. sic acutae. uoci contrariam uocem dicimus grauem uel canorae asperam;
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua natura remanebit: Omnis uita & mag¬
na & parua. Omnis potentia &magna & parua
Omnis salus &magna & parua. Omnis memoria
& magna & parua. Omnis intellectus & magnus &
paruus . Omnis tranquillitas & magna & parua.
Omnis uirtus & magna & parua. Omnis copia &ma¬
gna & parua. Omnis sensus & magnus & paruus.
Omne lumen &magnũ & paruũ. Omnis suauitas &
magna & parua. Omnis mensura & magna & parua
omnis pulchritudo & magna & parua. Omnis pax &
magna & parua. &siqua similia occurrere potue¬
rint. maximeq illa quae ꝑom̃a repperiuntur. si¬
ue spiritalia siue corporalia: Omnis modus. omnis
species. omnis ordo & magnus & paruus. ad nõ dõ
sunt Quibus bonis omnibus. qui male uti uoluerit
diuino iudicio poenas lu& ubi autẽ nullũ ho¬
rum omnino fuerit. nulla natura rema nebit
Sed in his omnibus quaecumq parua sunt. in ma¬
iorum comparatione. contrariis nominibus ap¬
pellantur: Sicut in hominis forma quia maior

Expanded text:
aliqua natura remanebit. omnis uita et magaliqua natura remanebit. omnis uita et magna et parua, omnis potentia et magna et parua, omnis salus et magna et parua, omnis memoria et magna et parua, omnis intellectus et magnus et paruus, omnis tranquillitas et magna et parua, omnis uirtus et magna et parua, omnis copia et magna et parua, omnis sensus et magnus et paruus, omne lumen et magnum et paruum, omnis suauitas et magna et parua, omnis mensura et magna et parua, omnis pulchritudo . et magna et parua. omnis pax et magna et parua et si qua similia occurrere potuerint maximeque illa, quae per omnia reperiuntur, siue spiritalia siue corporalia, omnis modus, omnis species, omnis ordo et magnus et paruus, a domino deo sunt. quibus bonis omnibus qui male uti uoluerit, diuino iudicio poenas luet; ubi autem nullum horum omnino fuerit, nulla natura remanebit. Sed in his omnibus quaecumque parua sunt. in maiorum comparatione contrariis nominibus appellantur: sicut in hominis forma quia maior
Abbreviated transcription (Latin):
omnino potest. nec alicui naturae sub dõnoce¬
ri iniuste potest Quia & cum peccando in ius¬
te aliqui nocent uoluntas iniusta eis impu¬
tatur. Potestas autẽ qua nocere permittun¬
tur. non ẽ nisi adõ. qui &ipsis nescientibus. no¬
uit quid illi pati debeant. quibus eos nocere
permittit. Haec omnia tamperspicua. tamcer¬
ta. siuelint aduertere. qui aliã naturã indu¬
cunt. quã non fecit ds̃. non tantis blasphemiis
implerentur . ut & insummo malo tanta bona
ponerent. & indõ tanta mala Sufficit enĩ
ut supra dixi adeorũ correctionẽ. siuelint ad¬
tendere. quod eos &iam inuitos cogit ueritas
confiteri. om̃a prorsus bona non eẽ nisi adõ
Non ergo abaliaͤ sunt magna bona. & abalia par¬
ua bona. sed & magna & parua bona. nonnisia sũ¬
mo bono. quod ds est. Commemoremus ergobo¬
na quanta potuerimus. quae dignum ẽ ut dõ
auctori tribuamus. & his sublatis. uideamus utrũ

Expanded text:
noceri potest nec alicui naturae sub deo nocenoceri potest nec alicui naturae sub deo noceri iniuste potest, quia et cum peccando iniuste aliqui nocent, uoluntas iniusta eis inputatur; potestas autem, qua nocere permittuntur. non est nisi a deo, qui et ipsis nescientibus nouit, quid illi pati debeant. quibus eos nocere permittit. Haec omnia tam perspicua, tam certa si uelint aduertere, qui aliam naturam inducunt, quam non fecit deus, non tantis blasphemiis implerentur, ut et in summo malo tanta bona ponerent et in deo tanta mala. sufficit enim, ut supra dixi, ad eorum correctionem, si uelint adtendere, quod eos etiam inuitos cogit ueritas confiteri omnia prorsus bona non esse nisi a deo. non ergo ab alio sunt magna bona et ab alio parua bona, sed et magna et parua bona nonnisi a summo bono, quod deus est. Commemoremus ergo bona quanta potuerimus. quae dignum est ut deo auctori tribuamus. et his sublatis uideamus, utrum
Abbreviated transcription (Latin):
uersis remittitur: magna est bonitas apud
dm̃. & cum debita redditur: nulla est in iquitas
apud dm̃ Quia melius ordinatur natura Ut
iuste doleat insupplicio. quam ut impune gaudeat
in peccato. Quȩ tamen &iam sic habens nonnul¬
lum modum. & speciem &or dinem. Inqua cumq
extremitate. adhuc aliquod bonumẽ Quae
si omnino de trahantur. & poenitus consuman¬
tur. Ideo nullum bonum erit. quia nulla natu¬
ra remanebit.: Omnes igitur naturae corrup¬
tibiles. nec omnino naturae essent. nisi a dões¬
sent neccorruptibiles essent. side illo essent.
quia hoc quod ipse ẽ essent Ideo ergo quocũ¬
q: modo quacumq specie. quocumq ordine
sunt. quia ds̃ est a quo factae sunt. Ideo autẽ non
in commutabiles sunt: quia nihil ẽ unde factae
sunt. Sacrilega enim audacia coȩquantur. nihil
& ds̃ : Si quale est illud quod de dõ natum est.
tale uelimus eẽ illud. quod ab eo de nihilo fac¬
tum est: Qua propter nec naturae dĩ noceri

Expanded text:
uersis remittitur, magna est bonitas apud uersis remittitur, magna est bonitas apud deum. et cum debita redditur, nulla est iniquitas apud deum, quia melius ordinatur natura, ut iuste doleat in supplicio quam ut inpune gaudeat in peccato. quae tamen etiam sic habens nonnullum modum et speciem et ordinem in quacumque extremitate adhuc aliquod bonum est: quae si omnino detrahantur et penitus consumantur, ideo nullum bonum erit, quia nulla natura remanebit. Omnes igitur naturae corruptibiles nec omnino naturae essent, nisi a deo essent, nec corruptibiles essent, si de illo essent, quia hoc, quod ipse est, essent. ideo ergo quocumque modo, quacumque specie. quocumque ordine sunt. quia deus est, a quo factae sunt; ideo autem non incommutabiles sunt, . quia nihil est, unde factae sunt. sacrilega enim audacia coaequantur nihil et deus, si quale est illud, quod de deo natum est, tale uelimus esse illud, quod ab eo de nihilo factum est. Quapropter nec naturae dei omnino
Abbreviated transcription (Latin):
ro quae sunt. facta denihilo. quae utiq inferiora sunt
quam sp̃s rationalis. nec beata possunt ẽẽ. nec mise¬
ra Sed quia promodo &specie sua &iam ipsa bona
sunt. nec eẽ quamuis minora &minima bona. nisi
a sum mobono dõ potuerunt : sic ordinata sunt. ut ce¬
dant infirmiora fir mioribus. & inualidiora fori¬
tioribus. & inpotentiora potentioribus Atq ita
caelestibus terrena concordent. tamquã pre¬
cellentibus subdita. Fit aũ decedentibus & suc¬
cedentibus rebus. temporalis quaedã in suo gene¬
re pulchritudo. ut nec ipsa quae moriuntur. uel
quod erant eẽ desinunt. turpent ac turbent.
modum &speciem & ordinẽ uniuersae creaturȩ
Sicut ser mobene compositus utiq pulcher est.
quamuis in eo syllabae atq omnes soni. tamquã
nascendo & moriendo transcurrant Qualis aũ
& quanta poena cuiq culpae debeatur. diui¬
ni iudicii ẽ non humani. Quae utiq & cum con¬

Expanded text:
ro, quae sunt facta de nihilo, quae utique inferiora sunt ro, quae sunt facta de nihilo, quae utique inferiora sunt quam spiritus rationalis, nec beata possunt esse nec misera. sed quia pro modo et specie sua etiam ipsa bona sunt nec esse quamuis minora et minima bona nisi a summo bono deo potuerunt, sic ordinata sunt, ut cedant infirmiora firmioribus et inualidiora fortioribus et inpotentiora potentioribus, atque ita caelestibus terrena concordent tamquam praecellentibus subdita. fit autem decedentibus et succedentibus rebus temporalis quaedam in suo genere pulchritudo. ut nec ipsa, quae moriuntur uel quod erant esse desinunt, turpent ac turbent modum et speciem et ordinem uniuersae creaturae: sicut sermo bene compositus utique pulcher est, quamuis in eo syllabae atque omnes soni tamquam nascendo et moriendo transcurrant. Qualis autem et quanta poena cuique culpae debeatur, diuini iudicii est, non humani: quae utique et cum con
Abbreviated transcription (Latin):
omnis natura quae corrumpi non potest. summũ
bonum ẽ sicut . ds̃ ẽ Omnis aũ natura quae cor¬
rumpi potest. &iam ipsa aliquod bonum est
Non enim poss& ei nocere corruptio. nisi adimendo &
minuendo quod bonumẽ Creaturis aũ prestantis¬
simis. hoc ẽ rationabilibus. spiritibus. hoc prestitit
ds̃ ut si nolint corrumpi. non possint Idest. si oboe¬
dientiã conseruauerint sub dño dõ suo: acsic in¬
corruptibili pulchritudini eius adhȩserint
Si aũ oboedientiã conseruare noluerint. quo uo¬
lentes corrumpuntur. inpeccatis. nolentes cor¬
rumpantur inpoenis Tale quippe bonum ẽ dr̃.
ut nemini eum deserenti bene sit Et in reb
adõ factis . tã magnũ bonũ ẽ natura rationalis.
ut nullũ sit bonũ quo beata sit. nisi ds̃ Peceantes
igitur. insupplicus ordinantur Quae ordinatio.
quia eorũ naturae non comp&it. ideo poena est
Sed quia culpae comp&it. ideo iustitia ẽ Cȩtera ue¬

Expanded text:
omnis natura, quae corrumpi non potest, summum omnis natura, quae corrumpi non potest, summum bonum est, sicut deus est. omnis autem natura, quae corrumpi potest, etiam ipsa aliquod bonum est: non enim posset ei nocere corruptio nisi adimendo et minuendo quod bonum est. Creaturis autem praestantissimis, hoc est rationalibus spiritibus, hoc praestitit deus, ut si nolint, corrumpi non possint, id est, si oboedientiam conseruauerint sub domino deo suo ac sic incorruptibili pulchritudini eius adhaeserint; si autem oboedientiam conseruare noluerint. quoniam uolentes corrumpuntur in peccatis, nolentes corrumpantur in poenis. tale quippe bonum est deus, ut nemini eum deserenti bene sit; et in rebus a deo factis tam magnum bonum est natura rationalis, ut nullum sit bonum, quo beata sit, nisi deus. peccantes igitur in suppliciis ordinantur: quae ordinatio quia eorum naturae non competit. ideo poena est; sed quia culpae competit, ideo iustitia est. Cetera ue
Abbreviated transcription (Latin):
Altera quae minore modo. &specie naturali. infe¬
rius ordinata ẽ Sicut. in hominũ aestimatione.
secundum qualitatẽ quae aspectibus adiac&. meli¬
us ẽ utiq &iam corruptũ aurũ. quã incorruptõ
ar gentum Et melius ẽ &iam corruptũ argentũ.
quam plumbũ incorruptũ Sic & innaturis po¬
tentioribus atq spiritalibus. melior ẽ &iã cor¬
ruptus per malã uoluntatẽ sp̃s rationalis. quã
inrationalis incorruptus Et melior est. quilib&
sp̃s &iam corruptus. quã corpus quod lib& in¬
corruptum Melior est enim natura. quae
cum prȩsto ẽ corpori. preb& ei uitã. quã illa cui
uita prȩb&ur: Quantum lib& aũ corruptus sit
sp̃s uitae qui factus ẽ: uitam prȩbere corporipo¬
test. acper hoc melior illo ẽ. quamuis incorrupto
corruptus. Corruptio aũ si omnẽ modum. omnẽ
speciem. omnẽ ordinẽ . rebusq corruptibilibus
auferat. nulla natura remanebit Ac per hoc

Expanded text:
altera. quae minore modo et specie naturali infealtera. quae minore modo et specie naturali inferius ordinata est . sicut in hominum aestimatione secundum qualitatem, quae aspectibus adiacet, melius est utique etiam corruptum aurum quam incorruptum argentum et melius est etiam corruptum argentum quam plumbum incorruptum: sic et in naturis potentioribus atque spiritalibus melior est etiam corruptus per malam uoluntatem spiritus rationalis quam inrationalis incorruptus; et melior est quilibet spiritus etiam corruptus quam corpus quodlibet incorruptum melior est enim natura, quae cum praesto est corpori, praebet ei uitam, quam illa, cui uita praebetur. quantumlibet autem corruptus sit spiritus uitae, qui factus est, uitam praebere corpori potest; ac per hoc melior illo est quamuis incorrupto corruptus. Corruptio autem si omnem modum, omnem speciem omnem ordinem rebus corruptibilibus auferat, nulla natura remanebit. ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
pra omnẽ creaturae modum ẽ. supra omnẽ speciẽ su¬
pra omnẽ ordinem Nec spatus locorũ supraẽ. sed in¬
effabili & singulari potentia A quo omnis modus. om¬
nis species. omnis ordo Haectriaimagna sunt.
magna bona sunt Ubi parua sunt. parua bona
sunt Ubi nulla sunt. nullũ bonum ẽ
Et rursus
haec tria ubi magna sunt. magnae naturae sunt
Ubi parua sunt. paruae naturae sunt. Ubi
nulla sunt. nulla natura ẽ Omnis ergo na¬
tura bona ẽ. Proinde. cum queritur unde sit
malũ. prius quaerendum ẽ quid sit malũ Quod
nihil aliud ẽ. quam corruptio. uel modi. uel speciei.
uel ordinis naturalis Mala itaq natura dr̃.
quae corrupta ẽ Nam incorrupta. utiq bona
est Sed &iam ipsa corrupta. Inqua Ontũ natu¬
raẽ . bona ẽ Inquantũ corrupta ẽ. mala est
Fieri aũ potest. ut quaedam natura. quae modo
& specie naturali excellentius ordinata ẽ. &iam
corrupta melior sit adhuc. quã est corrupta.

Expanded text:
pra omnem creaturae modum est, supra omnem speciem, supra omnem creaturae modum est, supra omnem speciem, supra omnem ordinem: nec spatiis locorum supra est, sed ineffabili et singulari potentia; a quo omnis modus, omnis species, omnis ordo. haec tria ubi magna sunt, magna bona sunt; ubi parua sunt, parua bona sunt; ubi nulla sunt. nullum bonum est. et rursus haec tria ubi magna sunt, magnae naturae sunt; ubi parua sunt, paruae naturae sunt; ubi nulla sunt, nulla natura est. omnis ergo natura bona est. Proinde cum quaeritur, unde sit malum, prius quaerendum est, quid sit malum . quod nihil aliud est quam corruptio uel modi uel speciei uel ordinis naturalis. mala, itaque natura dicitur, quae corrupta est; nam incorrupta utique bona est. sed etiam ipsa corrupta, in quantum natura est, bona est; in quantum corrupta est, mala est. Fieri autem potest, ut quaedam natura, quae modo et specie naturali excellentius ordinata est, etiam corrupta melior sit adhuc quam est incorrupta
Abbreviated transcription (Latin):
eorũ intellectũ. quod dicimus posse ꝑduci Faten
ł & rursus omnia etiam nouissimabona quaȩ longe sunt a sum mobono
non possunt esse nisi abipso summo bono
tur enim omne bonum non eẽ posse. nisi a summo & uero dõ
Quod &uerumẽ. & adeos corrigendos siuelint aduer¬
tere. sufficit. Nos enĩ catholici xp̃iani. dm̃ colimus.
a quo omnia bona sunt. seu magna seu par ua
Aquo ẽ omnis modus. siue magnus siue paruus. a quo
omnis species. siue magna siue parua. a quo omnis
ordo. siue magnus siue par uus. Omnia enĩ quan¬
tomagis moderata. speciosa. ordinata sunt. tanto ma¬
gis utiq bona sunt. Quanto aũ minus mode¬
rata. minus speciosa. minus ordinata sunt. minus
bona sunt: Haec itaq tria. modus. species. & ordo.
ut de innumerabilibus taceam. quae adista tria
pertinere monstrantur : haec ergo tria. modus.
species. ordo. tamquã generalia bona sunt inre¬
bus adõ factis. siue inspũ. siue incorpore Dsitaq su¬

Expanded text:
eorum intellectum, quod dicimus, posse perduci. fateneorum intellectum, quod dicimus, posse perduci. faten rursus omnia etiam nouissima bona, quae longe sunt a summo bono, non possunt esse nisi ab ipso summo bonotur enim omne bonum non esse posse nisi a summo et uero deo, quod et uerum est et ad eos corrigendos, si uelint aduertere, sufficit. Nos enim catholici christiani deum colimus, a quo omnia bona sunt seu magna seu parua; a quo est omnis -modus, siue magnus siue paruus; a quo omnis species, siue magna siue parua; a quo omnis ordo, siue magnus siue paruus. omnia enim quanto magis moderata, speciosa, ordinata sunt, tanto magis utique bona sunt; quanto autem minus moderata, minus speciosa, minus ordinata sunt, minus bona sunt. haec itaque tria: modus, species et ordo, ut de innumerabilibus taceam, quae ad ista tria pertinere monstrantur, haec ergo tria : modus, species, ordo, tamquam generalia bona sunt in rebus a deo factis siue in spiritu siue in corpore. deus itaque su
Abbreviated transcription (Latin):
denihilo fecit non aequauit Quia ergo bona om̃a¬
siue magna siue parua. perquos lib& rerũ gradus. non
possunt eẽ nisi adõ. Omnis aũ natura. inquantũ na¬
tura ẽ. bonum ẽ. Omnis natura ñpotest ẽẽ. nisi a sum¬
propinqua summo bono: Omnis ergo sp̃s &iam mu¬
tabilis . & omne corpus. adõ. & haec ẽ omnis facta na¬
tura Omnis quippe natura. aut sp̃s aut corpus ẽ
Sp̃s in commutabilis. ds̃ ẽ Sp̃s mutabilis. facta natura
ẽ sed corpore melior. Corpus aũ sp̃s nonẽ. nisi
cum uentus quia nobis inuisibilis ẽ. & tamen uis eiꝰ
non parua sentitur : alio quodã modo sp̃s dicitur
Propter eos autem. qui cũ intellegere non possunt
omnẽ natura. idest omne spm. & omne corpus na¬
turaliter bonũ ẽẽ. mouentur sp̃s iniquitate. &
corporis immor talitate Et obhoc aliã naturam
maligni spiritalis &mortalis corporis. quã ds̃ non
fecerit conantur inducere. Sic arbitramur ad

Expanded text:
de nihilo fecit, non aequauit. quia ergo bona omde nihilo fecit, non aequauit. quia ergo bona omsiue magna siue parua, per quoslibet rerum gradus non possunt esse nisi a deo; omnis autem natura, in quantum natura est, bonum est: omnis natura non potest epso summo bono. omnis ergo spiritus, etiam mutabilis, et omne corpus a deo: haec est omnis facta natura. omnis quippe natura aut spiritus aut corpus est. spiritus incommutabilis deus est, spiritus mutabilis facta natura est, sed corpore melior; corpus autem spiritus non est, nisi cum uentus, quia nobis inuisibilis est, et tamen uis eius non parua sentitur, alio quodam modo spiritus dicitur. Propter eos autem, qui, cum intellegere non possunt omnem naturam. id est omnem spiritum et omne corpus naturaliter bonum esse, mouentur spiritus iniquitate et corporis mortalitate et ob hoc aliam naturam maligni spiritus et mortalis corporis, quam deus non fecerit, conantur inducere: sic arbitramur ad
Abbreviated transcription (Latin):
iber denatura boni. aduersum manicheos est.
Vbi ostenditur naturã in commutabile̾ dm ẽẽ. ac
summũ bonũ Atq ab illo eẽ c&eras naturas.
siue spiritales. siue corporales. Atq om̃s in
quantũ naturae sunt. bonas eẽ Et quid uel
unde sit malũ. & quanta mala manichei ponan
innatura boni. & quanta bona innatura mali
Quas naturas. finxit error ipsorũ : Hic liber sic
ummũ bonũ quo superius nonẽ. ds est. Ac
per hoc incommutabile bonumẽ Ideo uere ae¬
ternũ. &uere immor tale. Cȩtera omnia bo¬
na. non nisi ab illo sunt. sed nondeillo Deil¬
lo enĩ quod ẽ. hoc quod ipseẽ Ab illo aũquȩ
facta sunt. non sunt quod ipse Ac per hocsi
solus ipse in commutabilis: om̃a quae fecit.
quia exnihilo fecit. mutabilia sunt Tam enĩ
omnipotens ẽ. ut possit &iam denihilo. idest ex
eo quod omnino nonẽ. bona facere. & magna &
parua. & caelestia & terrena. & spiritalia &cor pora¬
lia Quia uero &iustus ẽ. ei quod dese genuit. eaquȩ¬

Expanded text:
iber de natura boni aduersus Manicheos est. ubi ostenditur naturam incommutabilem deum esse ac summum bonum, atque ab illo esse ceteras naturas siue spiritales siue corporales atque omnes, in quantum naturae sunt, bonas esse, et quid uel unde sit malum et quanta mala Manichei ponant in natura boni et quanta bona in natura mali, quas naturas finxit error ipsorum. Hic liber sic ummum bonum. quo superius non est, deus est; ac per hoc incommutabile bonum est; ideo uere aeternum et uere inmortale. cetera omnia bona nonnisi ab illo sunt, sed non de illo. de illo enim quod est, hoc quod ipse est; ab illo autem quae facta sunt, non sunt quod ipse. ac per hoc si solus ipse incommutabilis, omnia quae fecit, quia ex nihilo. fecit, mutabilia sunt. tam enim omnipotens est, ut possit M etiam de nihilo, id est ex eo, quod omnino non est, bona facere, et magna et parua, et caelestia et terrena, et spiritalia et corporalia. quia uero et iustus est, ei, quod de se genuit, ea
Abbreviated transcription (Latin):
filius. exipso domus Sed filius de ipso : domus deter¬
ra & deligno. Sedhoc quia homo ẽ. qui ñ potest aliꝗd
&iam denihilo facere. T̃s aũ ex quo om̃a. perquẽ om̃a
inquo om̃a. non opus habebat aliqua materia quã ip¬
se nonfecerat. adiuuari omnipotentiã suam Cum aũ
audimus om̃a exipso &peripsum & in ipso. omnes utiq
naturas intellegere debemus. quae naturaliter sunt
Neque enim exipso sunt peccata. quae naturã non ser¬
uant seduitiant Quae peccata exuoluntate eẽ
peccantiũ. multis modis scã scriptura testatur
Precipue illo. quo dicit apostoł Existimas aũ hoc o
homo. qui iudicas eos qui talia agunt. & facis ea. quõ
tu effugies iudiciũ di : Andiuitias benignitatis & pa¬
tientiae eius & longanimitatis contempnis: Ignorans
quõ patientia dĩ. ad poenitentiã te adducit Secun

Expanded text:
filius, ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terfilius, ex ipso domus, sed filius de ipso, domus de terra et de ligno. sed hoc quia homo est, qui non potest aliquid etiam de nihilo facere; deus autem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, non opus habebat aliqua materia, quam ipse non fecerat,. adiuuari omnipotentiam suam. Cum autem audimus "omnia ex ipso et per ipsum et in ipso," omnes utique naturas intellegere debemus, quae naturaliter sunt. neque enim ex ipso sunt peccata, quae ua. turam non seruant. sed uitiant. quae peccata ex uoluntate esse peccantium multis modis sancta scriptura testatur, praecipue illo. quo dicit apostolus: existimas autem hoc, o homo, qui iudicas eos, qui talia agunt, et facis ea, quoniam tu effugies iudicium dei? an diuitias benignitatis et patientiae eius et longanimitatis contemnis, ignorans, quoniam patientia dei ad paenitenti
Abbreviated transcription (Latin):
iam erant. sed dehis quae omnino nonerant. hoc est
de nihilo fecit. Ita dicit apostoł. Qui uocat ea quȩ
non sunt. taquã sint Apertius aũ in libro macha¬
baeorũ scriptumẽ Oro tefili. respice ad caelũ & ter¬
ram. &om̃a quae in eis sunt Uide &scito quia non
erant. ex quibus fecit nos dñs ds̃: Et̃ illud quod inpsal¬
moscriptum ẽ ipse dixit & facta sunt:. Manifestum
quod ñdese ista genuerit. sed in uerbo atq imperio
fecerit:. Quod aũ non dese. utiq denihilo Non enim
erat aliud unde facer& De quo apertissime apłs
dicit. Quõ exipso. &per ipsum & in ipso sunt omnia
Exipso aũ. non hoc significat. qđ de ipso Quod enĩ de
ipso ẽ. potest dici exipso Nonaũ omne quod exipso ẽ
recte dicitur deipso Exipso enĩ caelũ & terra quia
ipse fecit ea Non aũ deipso. quia non desubstantia sua
Sicut. aliquis homo sigignat filiũ. & faciat domũ. exipso

Expanded text:
iam erant, sed de his, quae omnino non erant, hoc est iam erant, sed de his, quae omnino non erant, hoc est de nihilo fecit, ita dicit apostolus: qui uocat ea, quae non sunt, tamquam sunt. apertius autem in libro Machabaeorum scriptum est: oro te, fili, respice ad caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; uide et scito, quia non erant, ex quibus fecit nos dominus deus et illud, quod in psalmo scriptum est: ipse dixit, et facta sunt, manifestum, quod non de se ista genuerit, sed in uerbo atque imperio fecerit; quod autem non de se, utique de nihilo. non enim erat aliud, unde faceret. de quo apertissime apostolus dicit: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. "Ex ipso" autem non hoc significat quod „ae ipso." quod enim de ipso est, potest dici "ex ipso;" non autem omne, quod" ex ipso" est, recte dicitur "de ipso;" ex ipso enim caelum et terra, quia ipse fecit ea, non autem de ipso, quia non de substantia sua. -sicut aliquis homo si gignat filium et faciat domum, ex ipso