comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nalit̾ fabbatũ obseruantes. ñ uidebant
qͥd illiꝰ diei significatio figurarꝙ. sic isti
diuersa qͥdẽ uolũtate. parit tam̃ ñ intelli¬
gunt sabbati sacram̃tũ. It illi enĩ carna¬
lit̃ obseruando. & isti carnalit̃ extcran¬
do sabbatũ ñ nouert̃. Transeat gͦ unꝰqͥs¬
q ad cep̃m. ut auferat᷑ uelam̃. sic̃ apłs dic̃¬
Alam̃ enĩ aufert᷑. qͣndo similitu¬
dinis & allegoriȩ cooperim̃to ablato
tis diuinarũ scripturaꝵ locis anim¬
aduertenda atq discenda. ẽ. Quid
enĩ aliud significat qđ dr̃ ds̃ reqͥruisse

Expanded text:
idebant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Aposlamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, tis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud significat, quod dicitur De
Abbreviated transcription (Latin):
postulat gemicib in enarrabilib
Nenĩ sp̃s sc̃s gemit. qͣsi indigeat aut
lat ꝓscĩs. Sed qͥa ipse nos mou&
ad orandũ. cũ gemimꝰ. qđ ipso mouen¬
te nos facimꝰ : ipse facere dictus . ẽ.¬

Expanded text:
postulat gemitibus. Non enim Spiritus sanctus gemit, quasi indigeat, aut atur, sed quia ipse nos movet ad orandum cum gemimus; et quod ipso movente nos facimus, ipse facere dictus e
Abbreviated transcription (Latin):
c̃sũmato cęlo & t̾ra. atq om̃ib quȩ fecit.
reqͥeuis se die septimͦ ab om̃ib oꝑĩb suis.
& benedixisse diẽ septimũ & scĩficasse eũ
qͥa reqͥruit ab oꝑib suis. Dicunt enĩ. Qui
opꝰ erat. ut ds̃ reqͥescer&  An forte oꝑi¬
b sex dierũ fatigatꝰ. & lassatꝰ erat: Addu

Expanded text:
summato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtẽperantiã & modestiã Tũ enĩ ñ
regunt᷑ isti motꝰ. erũpunt & ꝑgunt
infedissimas c̃suetudines. & ꝑdiuersas
ꝑniciosasq delectationes nos rapiunt.
& faciunt similes om̃i generi bestiaꝵ.
Qũ aũ regunt᷑ & subiciunt᷑: om̃ino
mansuescunt. & nob̃cũ c̃cordit̃ uiuunt

Expanded text:
per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt.
Abbreviated transcription (Latin):
fȩtus incelligibiliũ & immortaliũ gaudioꝵ
replens t̾rã id . ẽ. uiuificans corpꝰ &̃do¬
minans eiꝰ. id.ẽ. ita subiectũ habens.
ut nullã ex eo aduersitatẽ nullã mo¬
lestiã pateret᷑. Q d ideo sic creden¬
dii.ẽ: qͥa ñdũ erant filii scłi huiꝰ. an¬
ce qͣ peccarent. Filii enĩ scłi huiꝰ ge¬
nerant & generant᷑ : sic̃ dñs dicit.
cũ in cõparatione futurȩ uitȩ quȩ
nob̾ ꝓmictit᷑ carnalẽ istã generatio¬

Expanded text:
 immortalium gaudiorum replens terram, id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nob
Abbreviated transcription (Latin):
poss& : si uentũ aut pluuiã locus ille
paceret᷑. Meinde qͥa tenuitas aeris
illiꝰ qͥ ibi . ẽ. ñ eos inspirabat durare
sibi ñ poterant: nisi spongias humec¬
tas narib applicarent. unde crassi¬
loco aliqͣndo uidisse. Non itaq in¬
merito ñ solũ pisces & cętera quȩ
in aqͥs sunt animalia. sed aues & iã
de aqͥs natas. ẽẽ. fidelissima scriptu

Expanded text:
posset, si ventum aut pluviam locus ille posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiloco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas e
Abbreviated transcription (Latin):
calũpniantes : qͣre animalia ñ solũ ei
quȩ in aqͥs uiuunt. sed etiã ea quȩ
maere uolitant . & om̃ia pennata
de aqͥs nata. scriptũ sit. Sed sciant
om̃s qͦs hac mouent. istũ aerẽ nebu¬
losũ & bumidũ. in qͦ aues uolant. a
doctissimis hominib dhec diligent̃
inqͥrt̃. cũ aqͥs solere deputari. Con¬
crescit enĩ & crassus efficit᷑ ex ala¬
tionib & qͣli uaporib maris &e t̾rȩ.
& de ipso humore pinguescit qͦdĩmͦdo
ut uolatꝰ auiũ portare possit: Ideo
ꝑ noctes serenas &tã rorat: cuiꝰ ro¬
ris guctȩ manȩ inherbis inueniũ¬
cur. Mã mons ille macedoniȩ qui
olimpus uocat᷑. tante alcitudinis
ẽẽ. dr̃: ut in eiꝰ cacumine nec uentꝰ
sentiat᷑. nec nubes se colligant:
Qexcessit altitudine sua totũ
istũ aerẽ humidũ in qͦ aues uolanͭ.
Et ideo nec aues ibi uolare asseue
crificior causa memorati montis
cacum̃ ascendere. & aliqͣs not̾as in
puluere scribere: qͣs alio anno in¬
tegras inueniebant. Qd freri ñ

Expanded text:
umniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare assevercrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ ubiq laudarent. Eit qm̃ nusquã of¬
fendit᷑ racio. sicubi forte sensus carnalis
animalia aut utilia sunt nob̾. aut ꝑnici¬
osa. aut suꝑflua. Aduersus utilia ñ ha¬
bent qđ dicant. De ꝑniciosis aũ uł pun̾¬
multis periculis & laborib subditã. sẽd
aliã meliorẽ ubi sũma. ẽ. securitas dili
gamꝰ & desideremꝰ.: & eã nob̃ pre¬
tatis meritis cõparemꝰ. De suꝑfluis
uͦ qͥd nob̃. ẽ. quȩrere Si tibi dis¬
plic& qđ ñ ꝓsunt. placeat qđ ñ ob¬
sunt : qͥa & si domui nr̃ȩ ñsunt ire¬
cessaria. eis tam̃ cõplet̾ huiꝰ uniuer¬
sitatis integricas. quȩ multo maior
.ẽ. quã domꝰ nr̃a. & multo melior.
Flanc enĩ mulco meliꝰ amministrit
ds̃. quã unꝰ qͥsq nr̃m domũ suã.
Uurpa gͦ utilia. caue ꝑniciosa:
relinq suꝑflua. In om̃ib tam̃ cũ
m̃suras & numeros & ordinẽ uides
artificẽ quȩre. nec aliũ inuenies.

Expanded text:
cem ubique laudarent; et quoniam nusquam ofcem ubique laudarent; et quoniam nusquam offenditur ratio, sicubi forte sensus carnalis animalia aut utilia nobis sunt, aut perniciosa, aut superflua. Adversus utilia non habent quid dicant. De perniciosis autem vel punimultis periculis et laboribus subditam, sed agamus et desideremus, et eam nobis pietatis meritis comparemus. De superfluis vero quid nobis est quaerere? Si tibi displicet quod non prosunt, placeat quod non obsunt; quia etsi domui nostrae non sunt necessaria, eis tamen completur hujus universitatis integritas, quae multo major est quam domus nostra et multo melior. Hanc enim multo melius administrat Deus, quam unusquisque nostrum domum suam. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen cum mensuras et numeros et ordinem vides, artificem quaere. Nec alium invenies,
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ignorant. sed cũ ea uiderint credanͭ
necessaria. & ꝓpt̃ usus aliqͦs instituta:
m hoc aũ mundo cuiꝰ c̃ditor & amministra¬
tor p̃dicat᷑ ds̃ audent multa rep̃hendere
qͦꝵ causas ñ uident. & moperib atq instru¬
m̃tis om̃ipotentis artificis uolunt se uide¬
riscire qđ nesciunt. Eigͦ uͦ fateor me nes¬
cire. mures & rane qͣre creatȩ sint: aut
muscȩ. aut uermiculi: Uideo tam̃ om̃ia
in suo genere pulchra. ẽe: quãuis ꝓpt¬
nr̃a peccata multa nobͣ uideant᷑ aduersa.
dero. ubi ñ m̃suras & numeros & ordinẽ
inueniã ad unitatẽ c̃cordiȩ ꝑtinere.
Qux̧ om̃ia unde ueniant ñ intelligo. nisi
a sũma m̃sura. & numero. & or dine. quȩ
in ipsa dei sublimitate in cõmutabili atq
xc̃na c̃sistunt. Pd̾ si cogitarent isti lo¬
qͣcissimi. & in eptissimi. ñ nob̃ cediũ fa¬
cerent: sed ipsi c̃siderando pulchritu¬
dines om̃s & sũmas & infimas. dm̃ artifi¬

Expanded text:
quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse quae ignorant, sed cum ea viderint credant esse necessaria, et propter usus aliquos instituta: in hoc autem mundo cujus conditor et administrator praedicatur Deus, audent multa reprehendere quorum causas non vident, et in operibus atque instrumentis omnipotentis artificis volunt se videri scire quod nesciunt. 26. Ego vero fateor me nescire mures et ranae quare creatae sint, aut muscae aut vermiculi: video tamen omnia in suo genere pulchra esse, quamvis propter peccata nostra multa nobis videantur adversa. mensuras et numeros et ordinem inveniam ad unitatem concordiae pertinere. Quae omnia unde veniant non intelligo, nisi a summa mensura et numero et ordine, quae in ipsa Dei sublimitate incommutabili atque aeterna consistunt. Quod si cogitarent isti loquacissimi et ineptissimi, non nobis taedium facerent, sed ipsi considerando omnes pulchritudines et summas et infimas, Deum artifi
Abbreviated transcription (Latin):
genꝰ. Et uidit ds̃ qͥa bona st̃. Solent &iũ
istã manichei cõmouere quȩstionẽ: ut
dicant. Quid opus erat. ut tã multa a¬
nimalia  ds facer&&. siue in aqͥs. siue intra
quȩ hominib ñ st̃ necessaria. multa & iã
ꝑniciosa st̃ & tĩda: Sed cũ ista dicunt.
ñ intelligt̃ quẽ admodũ om̃u pulchra
sint c̃ditori & artifici suo. qͥ om̃ib utit᷑
ad gubnationẽ uniũsitatis. cui sũma lege
dominat᷑. Si enĩ in alicuiꝰ opificis officinã
imperitꝰ intrauerit. uid& ibi multa instru¬
m̃ta qͦꝵ causas ignorat. & si multũ. ẽ insi¬
prens suꝑflua putat. Iã uͦ si infornacẽ in¬
cautus oeciderit. aut ferram̃to aliqͦ acuto
cũ id male tractat se ipsũ uulnerauerit
&iã ꝑniciosa & noxia existimat ibi. ẽẽ.
multa. Quoꝵ tam̃ usũ qm̃ nouit arti¬
fex. insipientiã eiꝰ irrid&: & uerba mepti
ñ curans officinã suã instant̾ exerc&.
Et tam̃ cã sculti st̃ homines. ut apud ar¬
tificẽ hominẽ ñ audeant uituperare

Expanded text:
genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam ejus irridet, et verba inepta non curans, officinam suam instanter exercet. Et tamen tam stulti sunt homines, ut apud artificem hominem non audeant vituperare
Abbreviated transcription (Latin):
id. ẽ. quinta xtas: declinans a uiuen¬
cute ad senectutẽ. ñdũ senectꝰ. sediã
ñ uuentꝰ: qͥa senioris xtas. ẽ. quã
greci presbiten uocant. TNã senex
apud eos ñ presbites sed geron dicit᷑.¬
Et reuera sic ista xtas aregni ro¬
bore inclinata & fracta .ẽ. in popło
iudȩoꝵ. quẽ ad modũ hõ auiuentute
fit senior. Et bene cõparat᷑ illidiei
int̃ gt̃s tãquã in mari uiuiere cȩper᷑.
& habere incertã sidẽ & instabilẽ
sic̃ uolantes aues. S ed plane erant ibi
& iã cȩti magni id.ẽ. illi magnihomi¬
nes : qͥ magis dominari fluctib scłi.
quã seruire in illa captiuitate potur̾
Heni adcultũ idoloꝵ aliqͦ t̾rore depra¬
uati sc̃ bi sane ammaduertendũ. ẽ.

Expanded text:
declinatio a iuventute in senectutem, nondum senectus, sed iam non iuventus, quia senioris etas est, quam Greci presbitem vocant: nam senex apud Grecos non presbiter sed geron dicitEt revera sic ista aetas a regni robore inclinata et fracta est in populo Judaeorum, quemadmodum homo a juventute fit senior. Et bene comparatur illi dieinter gentes, tanquam in mari, vivere coeperunt, et habere incertam sedem et instabilem, sicut volantes aves. Sed plane erant ibi etiam ceti magni, id est illi magni homines qui magis dominari fluctibus saeculi, quam servire in illa captivitate potuerunt. Non enim ad cultum idolorum aliquo terrore depravati sunt. Ubi sane animadvertendum est
Abbreviated transcription (Latin):
distinctiones operũ sic appellatas. uesperã
transactionẽ cõsũmati operis. & mane ꝓpt̃
in choationẽ futuri operis : de similitudine
scilic& humanoꝵ operũ. qͥa pleraq a ma¬
ne incipiunt. & ad uesperã desinunt. Iha¬
bent enĩ c̃suetudinẽ diumȩ scripturȩ. de
reb inimanis ad diuinas res uerba trans¬
ferre. De inde quȩrt̾. ut qͥd dictũ sit d̾e
aut ãcẽporis spacia ñ ꝑtinent: Sed in
signa & incẽpora dictũ. ẽ. ut ꝑhȩc sydera
cẽpora distinguant᷑ & ab hominib dinos¬
cant᷑. qͥa sic currant tẽpora. & nullis dis¬
tinguant᷑ articulis. Qui articuli. ꝑ side¬
rũ cursus notant᷑. Posst̃ qͥdẽ currere tẽ¬
pora. atq p̃terire: sed intelligi & discer¬
ni abhominib ñ posst̃ : sic̃ horȩ quando
nubilus dies. ẽ. tranfeunt qͥdẽ & sua spatia
ꝑagunt. sed distingui a nob̃ & notari ñ

Expanded text:
distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter distinctiones operum sic appellatas, vesperam propter transactionem consummati operis, et mane propter inchoationem futuri operis; de similitudine scilicet humanorum operum, quia plerumque a mane incipiunt, et ad vesperam desinunt. Habent enim consuetudinem divinae Scripturae de rebus humanis ad divinas res verba transferre. 21. Deinde quaerunt utquid dictum sit de saut ad temporis spatia non pertinent? Sed, in signa et tempora dictum est, ut per haec sidera tempora distinguantur, et ab hominibus dignoscantur: quia si currant tempora; et nullis distinguantur articulis, qui articuli per siderum cursus notantur, possunt quidem currere tempora atque praeterire; sed intelligi et discerni ab hominibus non possunt. Sicut horae quando nubilus dies est, transeunt quidem, et sua spatia peragunt; sed distingui a nobis et notari non
Abbreviated transcription (Latin):
noctẽ. Et uidit ds̃ qͥa bonũ. ẽ.
Et facta .ẽ. uesꝑa. & factũ . ẽ.
mane. dies quartus S Sic primͦ quȩ¬
runt. qͦmͦ qͣrto die facta st̃ sidera.
id.ẽ. sol. & luna. & stellȩ. Res enĩ
dies superiores qͦmͦ. ẽẽ. sine sole po¬
cuerunt. cũ uideamꝰ nc̃ solis ortu
& occasu diẽ transigi. noctẽ uero fieri nob̃
solis absencia. cũ abalia parte mundi ad
orrentẽ redit Quib respondemꝰ: potu¬
isse fieri. ut cres superiores dies singuli
ꝑ tantã morã tẽporis cõputarent᷑. ꝑ qͣn¬
tã morã circuit sol: exqͦ ꝓcedit ab oriente
qͦusq rursꝰ ad orientẽ reuertit᷑. LS anc
enĩ morã & longitudinẽ tẽporis possent
sentire homines. &iã si inspelũcis habita¬
rent. ubi orientẽ & occidentẽ solẽ uidere
ñ possent Acq ita sentit᷑. potuisse istã
morã fieri &iã sine sole anteqͣ sol faccꝰ
cursu uidemꝰ fieri ñ posse. Restat gͦ. ut
incelligamꝰ in ipsa qͥdt̃ mora tẽporis ipsas

Expanded text:
a bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factcursu videmus fieri non posse. Restat ergo ut intelligamus, in ipsa quidem mora temporis ipsas
Abbreviated transcription (Latin):
& amultis uolatilib noceri. quȩ uolumꝰ
uł uitare. url capere. & plerũq ñ possu¬
mꝰ.ꝰ Quomͦ gͦ in bxc accepimꝰ potestatẽ:
Mic illis primo dicendũ. ẽ. qđ multũ er¬
rent qͥ post peccatũ c̃siderant hominẽ. cũ
in huiꝰcȩ uitȩ mortalitate dap̾natꝰ.ẽ : &ra¬
misit ꝑfectionẽ illã qua factꝰ. ẽ adima¬
ginẽ dĩ. Sed si dap̃natio eiꝰ tantũ ual&
ut cã multis pecorib imper&. qͣuis enĩ
amultis feris ꝓpt̃ fragilitatẽ corporis
possit occidi: a nullis tam̃ domari potest.
cũ ipse tã multas & ꝓpe om̃s dom&: sigͦ
haec hominis dap̃natio tantũ ual&. qͥd de
regno eiꝰ cogitandũ .ẽ. qđ ei renouato &

Expanded text:
 quae volumus vel vitare vel capere et plerumque non possumus? quomodo ergo in haec accepimus potestatem? Hic illis primo dicendum est quod multum errent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et
Abbreviated transcription (Latin):
nares. & dentes. & barbã. & m̃bra & iã
interiora. & cȩt̾a quȩ in nob̾ sunt ne¬
cessart. In dõ aũ talia ridiculũ . ẽ. im¬
mͦ impiũ credere. Et ideo negant
hominẽ factũ. e̾e̾. ad imagie̾ & simͥ¬
litudinẽ dĩ. Nuib respondemꝰ.
m̃bra qͥdẽ ista inscripturis plerũq
nominari. cũ ds̃ insinuat᷑ audientib
paruulis. Ut hoc ñ solũ inueteris
testam̃ti libris: sed &ĩ in noui. Aã
& oculi dĩ cõmemorant᷑. & aures. &
labia. & pedes. Et ad dextã dĩ patris
tentias acciꝑt didicer̃: sic̃ alas. & scu¬
tũ. & gladiũ. & alia multa. rimͦ
ergͦ istis hereticis dicendũ . ẽ. qua im¬
pudentia de talib uerbis in ueteri
testam̃to calũpnient᷑. cũ criã in nouo
hrec posita uideant. aut fortasse ñ uideanc.
sed cũ litigant excȩcent᷑. Sed tam̃ noue¬
rint in catholica disciplina spĩtales fideles
ñ credere dm̃ forma corporea definitũ:
& qđ hõ ad imaginẽ dĩ factus dr̃. scđ̾m in¬

Expanded text:
res et dentes et barbam, et membra etiam interiora, et caetera quae in nobis sunt necessaria. In Deo autem talia ridiculum est, imo impium credere, et ideo negant hominem factum esse ad imaginem et similitudinem Dei. Quibus respondemus, membra quidem ista in Scripturis plerumque nominari, cum Deus insinuatur audientibus parvulis; et hoc non solum in Veteris Testamenti libris, sed etiam in Novi. Nam et oculi Dei commemorantur, et aures, et labia, et pedes, et ad dexteram Dei Patris tentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corporea definitum; et quod homo ad imaginem Dei factus dicitur, secundum in
Abbreviated transcription (Latin):
gationẽ aquȩ uocauit mare. Et uidit
ds̃. qͥa bonũ. ẽ In isto loco manichei dict̃
Si cocũ aqͥs plenũ erat. qͦmͦ poterant
aquȩ c̃gregari. munũ Sed iã
superiꝰ dictũ .ẽ: nomine aqͣrũ materiã
illã appellatã suꝑ qͣ ferebat᷑ sp̃s dĩ: unde

Expanded text:
gationem aquae vocavit mare. Et vidit Deus quia bonum est. In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam fere
Abbreviated transcription (Latin):
Per in fructuosas uͦ arbores insultat᷑
hominib ut intelligant quã sit eru¬
bescendũ sine fructu bonoꝵ operũ
ee̾. in agro dĩ. hoc . ẽ. in ȩccła: & time¬
ant ne deserat illos ds̃. qͥa & ipsi in
agris Suis infructuosas arbores de¬
serunt. nec aliquã culturã eis adhi¬
bent. Ante peccatũ ergͦ homimis
herbã pabuli & ligna fructuosa.
Post peccatũ aũ uidemꝰ multa
horrida & infructuosa de t̾ra nasci.
credo ꝓpt̾eã causã quã diximꝰ. Sic
enĩ dr̃ ad primũ hominẽ postea qͣ
peccauit. Maledicta t̾ra erit cibi.¬
in om̃ib operib cuis. In tristicia &
gemitu edes exc ea. om̃ib dieb uitȩ.
tuȩ. Spinas & tribulos eici&s. tibi.
& edes pabulũ agri tui. Insudore
uultꝰ tui edes panẽ tuũ. donec re¬
uertaris in t̾rã de qͣ sumptꝰ es: qͥ a

Expanded text:
Per infructuosas vero arbores insultatur Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit erubescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhibent. Ante peccatum ergo hominis herbam pabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam cares, maledicta terra erit in omnibus operibus tuis: in tristitia et gemitu edes ex ea omnibus diebus vitae tuae, spinas et tribulos ejiciet tibi, et edes pabulum agri; in sudore vultus tui edes panem tuum donec revertaris in terram de qua sumptus es; quia
Abbreviated transcription (Latin):
cũ: cuiꝰ sem̃ inse sit insimlitudinẽ scđ̃m
genꝰ suꝑ trã. Et uidit ds̃ qͥa bonũ . ẽ. & fac¬
ta .ẽ. uesꝑa. & factũ. ẽ. mane dies t̃cius.
Nic solent dicere. Si ds̃ iussit nasci de t̃¬
ra herbã pabuli &e lignũ fructiferũ qͥs
uissit nasci tantas herbas uł spmosas
uł uenenosas. quȩ ad pabulũ ñ ꝓfi¬
ciunt. & cã multa ligna quȩ fructũ
nullũ ferunt: Suib sic respon¬
dendũ.ẽ. ut nulla in dignis aperi¬
ant᷑ inisteria. neq ostendat᷑ in qͣ figu¬
ra futuroꝵ ista sic dicta sint. Ergͦ
dicendũ. ẽ. qđ ꝑ peccatũ hominis t̾ra
maledicta sit : ut spinas parertr. ñ
ut ipsa spinas Sentir&. que sine fensu
.ẽ. sed ut peccati humani crim̃ seꝑ
hominib ante oculos poner& :
qͦ aminonerent᷑ aliquando auerti
a peccatis. & ad dĩ p̃cepta c̃uerti.
Herbȩ aũ uenenose ad pȩnã uł
ad ecercitationẽ mortaliũ creatȩ
st̃. Eit hoc totũ ꝓpt̃ peccatũ: qͥa
mortales post peccatũ facti sumꝰ.

Expanded text:
m genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius . Hic solent dicere: Si Deus jussit nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta c venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus.
Abbreviated transcription (Latin):
ñ dr̃ transisse dies unꝰ nisi criã noctẽ
transacta. cũ factũ . ẽ. mane. Sic de¬
inceps reliqͥ dies cõputant᷑: a mane
usq in mane. Nunc enĩ qđ factũ
.ẽ. mane & transactus unꝰ dies: inci¬
pit oꝑatio quȩ feqͥt᷑ ab ip̃so mane
qđ ĩ factũ. ẽ. Dt post ipsã opati¬
ont̾ fit uesꝑa. deinde mane: & tran¬
sit altera dies. atq ita deinceps cȩ¬
teri dies transeunt. Et dix̃ ds. Fut

Expanded text:
r transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies transeunt. CAPUT XI.-- Aquae ut
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ & t̾ra formant᷑ ex illa materia: quȩ
ipsis nominib appellabat᷑. anteqͣ for¬
mas istas qͣs nc̃ uidemꝰ acciper&. Nã dr̃
in hebrea locutione : omnẽ aqͥrũ c̃gregͣ¬
tionẽ suie falsarũ siue dulciũ. mare ap̃

Expanded text:
 terra formantur ex illa materia, quae ipsis nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum s
Abbreviated transcription (Latin):
onẽ unã hoc dicit᷑: ut illa materia cor¬
poralis informet᷑ meã speciẽ. quã habẽt
aquȩ istȩ uisibiles Sta enĩ c̃gregatio in
unitatis regulã cogit᷑. Eit qđ dr̃ appa¬
reat arida. qͥd aliud dici intelligendũ
ẽ. nisi qđ illa materies accepit uisibilẽ
formã. quã nc̃ hab& tr̃a ista quã uidemꝰ
& tangimꝰ: Superiꝰ ergͦ qđ nominabat᷑

Expanded text:
 ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista quam videmus et tangimus? Superius ergo quod nominabatur
Abbreviated transcription (Latin):
Lima uͦ aliqͣndo media nocte : uł infine
noctis ad nos ꝓcedit. Si ergͦ ille noctes
qͥb hoc facit. ñ ab ista inchoant᷑. qͦmͦ in in¬
choacionẽ noctis facta .ẽ : Siaũ ꝑ inchoa¬
tionẽ principiũ intelligas. & ꝑ principiũ
principatũ : manifestũ. ẽ. qͥa ꝑdiẽ sol prin¬
cipatũ cen&e. luna uͦ ꝑ noctẽ : qͥa & si cȩtera
sydera tc̃ apparent. illa tam̃ suo fulgore
dicat᷑. Quomͦ ds̃ ũ diuiserat superiꝰ in¬
t̃ diẽ & noctẽ. si hoc quarto die sydera
faciunt: Sic gͦ hic dictũ. ẽ. dundant in¬
uͦ limȩ & sẏderib cȩteris. Quȩ duo
ũ diuisa erant: sed ñdũ int̾ sydera.
ut iã certũ. ee̾t. de siderũ numero:

Expanded text:
luna vero aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem principium intelligas, et per principium principatum, manifestum est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore dicatur: Quomodo jam Deus diviserat superius inter diem et noctem, si hoc, quarto die, sidera faciunt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inautem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero,
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ superiꝰ dictũ.ẽ. lucis absentia. ẽ.
Distinctio cam̃ ficta. ẽ. int̾ lucẽ & de¬
nebras: quẽ ad modũ nos clamando
facimꝰ uocẽ. silentiũ aũ ñ sonando
facimꝰ : qͥr cessatio uocis silentiũ. ẽ.
Wistinguimꝰ tam̃ sensu qͦdã int̾ uocẽ
& silentiũ: & illud uocamꝰ uocẽ. illud
silentiũ. Quẽ admodũ gͦ recte dicimꝰ
facere silentiũ : sic recte multis di¬
umarũ scripturaꝵ locis ds̃ dr̃ facere
tenebras. qͥa lucẽ qͥb uult tẽporib
& locis uł ñ donat. uł ñ detrabit.
Noc aũ totũ ad intellectũ nr̃m

Expanded text:
rius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intell
Abbreviated transcription (Latin):
lignariũ fabrũ. qͣuis in cõparatione sapi¬
entie & potenciȩ dĩ pȩne nullꝰ sit. tam̃ tã
diu lignũ cedere atq tractare dolando.
asciando. planando. uł cornando. atq:
poliando. qͦ usq ad artis regulas ꝑducat᷑
qͣntũ potest. & placeat artifici suo Nũ¬
qͥa gͦ qͥa plac&r ei qd̃ fecit. ideo ñ nouerat
bonũ. Prors nouerat intꝰ manimo. ubi
ars ipsa pulchrior .ẽ: ꝗͣ illa quȩ arte fabri¬
cat᷑. Sed qđ uid& artifex intꝰ in arte: hoc
foris ꝓbat in oꝑe. T hoc. ẽ. ꝑfectũ: qđ ar¬
tifici suo plac&. Eit gͦ ds̃ lucẽ. qͥabon᷑
.c̃. Quib uerbis ñ ostendit᷑ eluxxisse dõ
insolitũ bo  ũ: sed placuisse ꝑfectũ. Id

Expanded text:
is in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris probat in opere, et hoc est perfectum quod artifici suo placet. Vidit ergo Deus lucem quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed pla
Abbreviated transcription (Latin):
lũ & t̾rã : ñ qͥa iã hoc erat. sed qͥa hoc
ẽẽ. poterat. nã & celũ postea scribit᷑
factũ: quẽ ad modũ sisem̃ arboris
c̃siderantes dicamꝰ ipsi e̾e̾. radices. &
robur. & ramos & fructꝰ. & folia. ñ qͥa
iã st̃. sed qͥa inde futura st̃. Sic
dictũ . ẽ. in principio fec̃ ds̃ cęlũ &
t̾rã : qͦsi sem̃ cęli & t̾rę. cũ in confuso
adhuc. eẽt. cęli & t̾rȩ materia. sedqͥa
certũ erat inde futurũ. ẽẽ. cęlũ &t̾rã.
Nã &x ipsa materia cęlũ & t̾ra appel¬
lata ẽ. Isto genert locutionis &ũ dñs¬

Expanded text:
lum et terra, non quia hoc jam erat, sed quia hoc esse poterat. Nam et coelum postea scribitur factum, quemadmodum si semen arboris considerantes dicamus ibi esse radices et robur, ramos, fructus et folia: non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli et terrae materia; sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est. Isto genere locutionis
Abbreviated transcription (Latin):
screpitu & diuersitate linguaꝵ. Ucaũ
aũ dictũ. ẽ. uocari fecit: qͥa sic dis¬
tinͤcit om̃ia & oramauit. ut & dis¬
cerni possent: & nomina acciꝑt. Sed
postea suo loco reqͥremꝰ. utrũ uere
sic . ẽ. accipiendũ. qͥa uocaũ ds̃ : qm̃¬
qͣntũ accedimꝰ inscripturis & ineis
assuescimꝰ. cantũ nob̾ locutiones eoꝵ
in nocescunt. Sic enĩ dicimꝰ. ille pac̃¬
familias edificauit istã domũ. id. ẽ.
xdificari fecit. Et multa talia ꝑ
om̃s libros diuinarũ scripturarũ

Expanded text:
u et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit Deus; qntum accedimus in Scripturis et in eis assuescimus, tantum nobis locutiones earum innotescunt. Sic enim dicimus, Ille paterfamilias aedificavit domum istam, id est edificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum
Abbreviated transcription (Latin):
Nenĩ transire pocerat tẽpꝰ qđ ñdũ
fecerat ds̃: qͥa ñ potest. ẽx̾. operator
tẽpoꝵ. nisi qͥ . ẽ. ante tẽpora. Certe
& ipsi manichei legunt. apłm paulũ
& laudant. & honorant: & eiꝰ epłas
male int̾p̃tando multos decipiunt. Di¬
cant ergͦ nob̃ qͥd dixerit apłs paulus
agnicionẽ ueritatis: quȩ . ẽ. scđm piꝑa¬
ante cẽpora xt̾na. A.et̾na enĩ cẽpora
qͥd ante se habere pocuert̃ Hloc gͦ
cogant᷑ exponere: ut intelligant se
ñ intelligere. cũ temere uolurit re¬
p̃hendere qđ diligent̾ quȩrere debu¬
erunt ¶Si aũ ñ dicunt. qͥd placuit dõ
subito facere cȩlũ &t̾rã. sed collunt
inde subito: ut hoc tantũ dicant qͥd
placuit dõ facere celũ & t̾rã. Nenĩ
coeuũ dõ mundũ istũ dicimꝰ : qͥa ñ eiꝰ

Expanded text:
Non enim transire poterat tempus, quod nondum fecerat Deus; quia non potest esse operator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem veritatis quae est secundum pieante tempora aeterna . Aeterna enim tempora quid ante se habere potuerant? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. Si autem non dicunt: Quid placuit Deo subito facere coelum et terram; sed tollunt inde, subito, et hoc tantum dicunt: Quid placuit Deo facere coelum et terram? Non enim coaevum Deo mundum istum d
Abbreviated transcription (Latin):
tra inuisibilis & in cõposita. & abyssꝰ
cũ cenebris : Siue aqua suꝑ quã
sp̃s ferebat᷑ nomina st̃ in formis ma¬
teriȩ: ut res ignota notis uocabulis
insinuaret᷑ imperitiorib. & ñ uno
uocabulo sed multis: ne si unũ. ẽẽt.
in illo uocabulo intelligere. Dictũ. ẽ. gͦ
cȩlũ &t̾ra: qͥa inde futurũ erat cęlũ&r
t̾ra: Dicta . ẽ. tra inuisibilis & in cõposita.
& cenebre suꝑ abyssũ: qͥa informis erat.
& nulla spetiȩ cerni aut tractari pote¬
rat: &iã siẽet. hõ qͥ uider&. atq cracta¬
r&. Micta . ẽ. aqͣ: qͥa facilis & ductilis
sub iacebat operanti. ut de illa om̃ia for¬
marent᷑. Sed sub his om̃ib nominib ma¬
terta erat in uisa & informis. de qͣ ds̃ c̃di¬

Expanded text:
incomposita et abyssus cum tenebris, sive aqua super quam Spiritus ferebatur, nomina sunt informis materiae: ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus; et non uno vocabulo, sed multis, ne si unum esset, hin illo vocabulo intelligere. Dictum est ergo coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibilis et incomposita et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condi
Abbreviated transcription (Latin):
sol suꝑfert᷑: sed ꝑpotentiã in uisibilis
Sublimitatis suꝵ. Dicant aũ nob̃ isti.
qͦmͦ his reb quȩ fabricande st̃ suꝑferat᷑
uoluntas fabri. Qđ si hoec humana &
cotidiana ñ cõphendunt. cuneant dm̃
& simplici corde qđ ñ intelligunt quȩ¬
rant. ne cũ uolunt uerbis Sacrilegis con¬
cidere ueritatẽ quã uidere ñ possunt.
redeat illis Securis in crura. ¶Dã illa c̃cidi
ñ pocest quȩ in cõmutabilis man&r. sed quȩ¬
cũq plaga in illã illisa fuerit reꝑcutit᷑. i
& maiore ictu redit i eos qͥ cȩdere audent
qđ credere deberent: ut intelligere nre¬
rerent᷑. Deinde quer̃. & insultando int̃¬
rogant. unde erat ipsa aqͣ. suꝑ quã fereba¬
t᷑ sp̃s di. Nuqͥd enĩ superiꝰ scriptũ.t̃. qđ
ds̃ aqͣ fecerit: Hoc si pie quȩrerent: in¬
uenirent q̃ admodũ intelligendũ e̾ẽt.
MHenĩ aqͣsic appellata . ẽ. hoc loco. & hxc

Expanded text:
 sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo iis rebus quae fabricandae sunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest quae incommutabilis manet; sed quaecumque plagae in illam emissae fuerint repercutiuntur, et majore ictu redeunt in eos qui caedere audent, quod credere deberent, ut intelligere mererentur. 9. Deinde quaerunt, et insultando interrogant: Unde erat ipsa aqua super quam ferebatur Spiritus Dei? numquid enim superius scriptum est quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset. Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut h
Abbreviated transcription (Latin):
possc facere : cũ matertã ipsĩ ñ ipsi faciant.
Henĩ facit fab̃ lignũ: sed de ligno aliqͥa¬
facit. Sic & cȩteri om̃s huius modi opifices.
qͣ ipse ñ fecerat. ut qđ uolebat efficer&.
Si enĩ ad eas res qͣs facere uolebat adiuua¬
bat eũ aliqͣ res quã ipse ñ fecerat. ñ erat
om̃ps: qđ sacriligũ.ẽ. credere. Infor
mis gͦ illa mattria quã de nihilo ds
fecit appellata .r̃. primͦ cęlũ & tra.¬

Expanded text:
possunt facere, cum materiam ipsam ipsi non faciant. possunt facere, cum materiam ipsam ipsi non faciant. Non enim faber lignum facit, sed de ligno facit aliquid: sic et caeteri omnes hujusmodi opifices. quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omis ergo illa materia, quam de nihilo Deus fecit, appellata est primo coelum et
Abbreviated transcription (Latin):
uisibiliũ rerũ hac appellata st̃. ꝓpt̾ par¬
uuloꝵ infirmitatẽ. qͥ minꝰ idonei sc̃ inui¬
sibilia cõp̃hendere. Primꝰ gͦ materia fac¬
ta.ẽ. c̃fusa & informis. unde om̃ia fierent
quȩ distincta acq formata st̃: qđ credo
a grecis chaos appellari. Sic enĩ & aliolo¬
co legimꝰ dictũ in laudib dĩ: qͥfecisti mun¬
dũ de materia informi. Sđ aliqͥ codices
sime credit᷑ omia de nichilo fecistre. qͥa mũ¬
Si omĩa formaca de ista maceria facta st̃.
hec ipsa cam̃ materia de om̃ino nihilo fac¬
ta .ẽ. Non enĩ debemꝰ. ẽẽ. similes istis. qͥ om¬
nipotentẽ dm̃ ñ credunt. aliqͥd de nihilo
facere potuisse : cũ cõsiderant fabros & qͦs¬
lib& opifices ñ posse aliqͥd fabricare nisi
habuerint unde fabricent. Eligna enĩ ad¬
iuiuant fabrũ. & argentũ adiuuat argen¬
tariũ. & aurũ aurificẽ. & t̾ra figulũ adiu¬
uat: ut possit ꝑficere oꝑa sua. Sienĩ ñ adu¬
uent᷑ ea materia unde aliqͥd faciunt. nihil

Expanded text:
pellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi : quod aliqui codicesime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista materia facta sunt, haec ipsa materia tamen de omnino nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent. Et ligna enim adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia unde aliquid faciunt, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
dixerat. om̃ia que audiui apatre meo
nota uob̃ feci. nisi qͥa sic st sciebat hoc
ẽẽ. facturũꝰ Sic &ĩ celũ & t̾rã po¬
tuit dici materia. unde ñdũ erat
factũ cȩlũ & t̾ra: fed tam̃ ñ aliunde
faciendũ erat. Isnmimerabiles tales lo¬
cutiones in scripturis diuinis inueniũ¬
t᷑. sic̃ in c̃suetudine sermͦnis nr̃i cũ id
qđ certissime futurũ speramꝰ dicimꝰ.

Expanded text:
quae audivi a Patre meo, nota vobis feci, nisi quia se sciebat hoc esse facturum. Sic etiam coelum et terra potuit dici materia, unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non aliunde faciendum erat. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur, sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime fut
Abbreviated transcription (Latin):
aqͦ. ut aliȩ esfent. supra firmam̃tũ. &
aliȩ sub firmam̃co. qm̃ materiã illã di¬
cebamꝰ nomine aqͣ appellatã: credo fir¬
mam̃to cęli matertã corporalẽ rerũ uisi¬
biliũ ab illa incorporali rerũ iuisibiliũ
fuisse discretã. Nũ enĩ sit cęlũ corpꝰpul¬
cherrimũ. om̃is inuisibilis creatura ex¬
cedit &iã pulchritudinẽ cęli. E idõ for¬
casse suꝑ cęlũ. ẽẽ. dicunt᷑ aque in uisibiles
quȩ apaucis intelligunt᷑. ñ locoꝵ fedib
sed dignitate naturȩ superare celũ.
dũ. ẽ: obscura. ẽ. enĩ & remota a sensib
hominũ. sed qͦ qͦ modo se habeat anteqͣ
intelligat᷑. credenda. ẽ. Et facta . ẽ.
om̃ia quȩ repetunt᷑. sic̃ superiꝰ intelli

Expanded text:
sent super firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: dum est; obscura est enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est omnia hae
Abbreviated transcription (Latin):
rat᷑ dñs. nob̃ mirandũ. eẽ. significat: qͥb
docentis magistri. Sic sunt & uerba ue¬
teris testam̃ti : quȩ ñ dm̃ infirmũ do¬
cent. sed nr̃ȩ infirmitati blandiunt᷑.
Nihil enĩ de dõ digne dici potest. ¶ab
tam̃ ut nutriam᷑ & ad ea ꝑueniamꝰ. quȩ
nullo humano sermone dici possunt. ea
dicunt᷑ quȩ capere possumꝰ. Ediuisit

Expanded text:
r Dominus nobis mirandum esse significat, quibus docentis magistri. Et conversuteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest. Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
tenebraꝵ c̃tra dĩ lucẽ pugnasse. sic
potest aliꝰ similit̃ uanꝰ dicere: gentẽ
silentioꝵ c̃tra dĩ uocẽ pugnasse. Sed
illas itanitates mͦ ñ suscepimꝰ refelbe¬
re atq c̃uincere. Nc̃ ea quȩ rep̃¬
bendunt in ueteri cestam̃to scatuimꝰ

Expanded text:
tenebrarum contra lucem Dei pugnasse; sic tenebrarum contra lucem Dei pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra vocem Dei pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscepimus refellere atque convincere. Nunc enim ea quae reprehendunt in Veteri Testa
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrȩ dicunt᷑. sic̃ silentiũ ñ aliqͣ
res. ẽ. fed ubi sonꝰ ñ. ẽ. silentiũ dr̃. Et
nuditas ñ aliq̃ res. ẽ. sed incorpore
uibi teguintũ ñ est nuditas dr̃: & in¬
anitas ñ . ẽ. aliqͥd. sed locus ubi corpꝰ
Noc ideo diximꝰ: qͥa solent dicere.
¶Sde erant ipse tenebrȩ. suꝑ abyssũ.
anteqͣ facer& ds̃ lucẽ:ꝰ Uuis illas fe¬
cerat. & genuerat: Aut si nemͦ fece¬
rat uł genuerat eas: at̾ne erant
tenebrȩ. Q uasi aliqͥd sint cenebrȩ.
Sed ut dictũ. ẽ: lucis absencia hoc nom̃
accepit. Sed qͥa ipsi fabulis suis de¬
cepti credidert̃. ẽẽ. gentẽ tenebraꝵ
inqua & corpora & formas x ani¬
mas m illis corporib fuisse arbitran¬
t᷑. ideo putant qđ tenebrę aliqͥd
sint : & ñ intelligunt ñsentiri tene¬
bras. nisi quando ñ uidemꝰ : sic̃ ñ senti¬
t̃ silentiũ nisi qͣndo ñ audimꝰ. Sic̃
auĩ silentiũ nihil. ẽ: sic & cenebre
nihil st̃. Sic̃ aũ isti dicunt gentẽ

Expanded text:
tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpusHaec ideo diximus, quia solent dicere: Unde erant ipsae tenebrae super abyssum, antequam Deus faceret lucem, quis illas fecerat vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae, quasi aliquid sint tenebrae, sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora et formas et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur, ideo putant quod tenebrae aliquid sint: et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus, sicut non sentitur silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est, sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ fecit ds̃ bona sc̃ ualde. Sed ñ sic
bona st̃ qͦmͦ bonꝰ . ẽ. ds̃. qͥa ille fecit.
hxc aũ facta st̃. Nec ea genuit de se¬
ipso ut hoc essent qđ ipfe . ẽ: sed ea fe¬
cit de nichilo. ut ñ ee̾nt. xqͣlia. nec ei
a qͦ facta st̃. nec filio eiꝰ ꝑ que̾ facta st̃.
Tustus. E enĩ. Si ergͦ isti dixcerint qͥđ
placuit dõ facere cęlũ & t̾rã. respon

Expanded text:
quae fecit Deus bona sunt valde, sed non sic bona sunt, quomodo bonus est Deus, quia ille fecit, haec autem facta sunt: nec ea genuit de seipso, ut hoc essent quod ipse est; sed ea fecit de nihilo, ut non essent aequalia, nec ei a quo facta sunt; nec Filio ejus per quem facta sunt; justum est enim. Si ergo isti dixerint, Quid placuit Deo facere coelum et ter
Abbreviated transcription (Latin):
in cusibilis & incõposita. id .ẽ. in principio
fecit ds̃ cȩlũ & t̾ra: Erra aũ ipła quã fe¬
cit ds̃ inunisibilis erat & incõposita. anteqͣ
ds̃ om̃iũ rerũ formas locis & sedib suis
ordinata distinctione disponer&. antrqͣ
dicer&. fiat lux. & fiat firmam̃tũ . & ẽ¬
gregent᷑ aqͦ & appareat arida & cȩtera¬

Expanded text:
est, In principio fecit Deus coelum et terram; terra autem ipsa quam fecit Deus, invisibilis erat et incomposita, antequam Deus omnium rerum formas locis et sedibus suis ordinata distinctione disponeret: antequam diceret, Fiat lux, et, Fiat firmamentum, et Congregentur aquae, et, Appareat arida
Abbreviated transcription (Latin):
ferebat᷑ sp̃s dĩ. sic̃ suꝑfert᷑ reb fa¬
bricandis uolũcas artificis. Qđ &x si
paucoꝵ incelligentia potest attinge¬
re : huinanis cam̃ uerbis nescio utrũ
uł a paucis hominib possit exponi
roptea uͦ ñ absurde &iã aqua dicta e
ista maceria : qͥa om̃ĩa quȩ intra nas

Expanded text:
s Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra na
Abbreviated transcription (Latin):
lum̃ ñ mluminat omne̾ hominẽ. sed
corpus hominis. & mortales oculos:
in qͥb nos uncunt aqͥlaꝵ xculi. qͥ
solẽ istũ multo meliꝰ quã nos dicunt᷑
aspicere. Illud aũ lum̃ ñ inrationaliũ
auiũ oculos pascit. sed pura corda
eoꝵ qͥdeo credt̃: & ab amore uisibiliũ
rerũ & tẽporaliũ se ad eiꝰ p̃cepta im¬
plenda c̃uertunt. qđ om̃s homines

Expanded text:
lumen non illuminat omnem hominem, sed lumen non illuminat omnem hominem, sed corpus hominis et mortales oculos, in quibus nos vincunt aquilarum oculi, qui solem istum multo melius quam nos dicuntur aspicere. Illud autem lumen non irrationabilium avium oculos pascit, sed pura corda  deo credunt et ab amore uisibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta inplenda conuertunt; quod omnes homines
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ ad modũ possint ea paruuli capere:
Quȩ om̃ĩa c̃tinent tã magna misterta:
ut qͥsqͥs ea didicerit om̃iũ hereticoꝵ ua¬
nitatẽ uł doleat. qͥa homines st̃: uł deri¬
deat. qͥa suꝑbi st̃. Seqͥt᷑ in eodẽ libro. ce
nebrȩ erant suꝑ abissũ: qđ manichei re¬
p̃hendt̃ dicentes. Incenebris ergͦ erat
ds̃. anceqͣ facer& lucẽ: AEre ipsi st̃ in
tenebris ignorantiȩ : & idõ ñ intelligunt
lucẽ in qͣ ds̃ erat. anceqͣ facer& istã lucẽ.
enĩ nor̃ isti luce̾ nisi quã carne̾s oculis
uident. & ideo istũ solẽ quẽ parit̾ ñsolũ
cũ bestus maiorib sed etiã cũ muscis & uer¬
miculis cernimꝰ. illi sic colunt. ut particu¬
lã dicant. ẽẽ. lucis illiꝰ in qͣ habitat ds̃. Sed
nos intelligamꝰ aliã. ẽẽ. lucẽ inqͥ ds̃ habitat.
unde .ẽ. illud lum̃ de qͦ i ȩuangło dr̃: e
rat. lum̃ uerũ. qđ inluminat omnẽ homͥ¬
nẽ uenientẽ in hunc mundũ. Hã solis istiꝰ

Expanded text:
quemadmodum possint ea parvuli capere? Quae omnia continent tam magna mysteria, ut quisquis ea didicerit, omnium haereticorum vanitatem vel doleat quia homines sunt, vel derideat quia superbi sunt. 6. Sequitur in eodem libro, Et tenebrae erant super abyssum. Quod Manichaei reprehendunt dicentes: In tenebris ergo erat Deus, antequam faceret lucem? Vere ipsi sunt in tenebris ignorantiae, et ideo non intelligunt lucem, in qua Deus erat antequam faceret istam lucem. Non enim norunt isti lucem, nisi quam carneis oculis vident. cum bestiis majoribus, verum etiam cum muscis et vermiculis cernimus, illi sic colunt, ut particulam dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. Sed nos intelligamus aliam esse lucem in qua Deus habitat: unde est illud lumen de quo in Evangelio dicitur: Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Nam solis istius