comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in hoc scło ⁊ in hac terra regi nos
oportet a xp̃o secundum discipli¬
nam laboriosam qua flagellat d̾s
ut scriptum est. omnem filium
quem recipit. de qua dicit apłs.
ꝑ tribulationem nos oportere ĩ¬
trare in regnum di. Quam sig¬
inficat illa uirga ferrea de qua
in psalmolegit᷑. Reges eos in uir¬
ga ferrea. cum suꝑuis dixisset.
ego autem constitus sum rex ab
eo suꝑsion montem scm̃ eius.
Reguntur enim etiam bom in uirga
ferrea. de quib dicr. ⁊empus ẽ.
ut uidinum incipiat a domo
dm̃. Et si initium a nobis. qua¬
lis finis erit cis qui non credũt
dei euangelio: Et si iustus uix
salius erit. peccator & impius
uͥ parebunt: Ad quos ꝑimet
quod sequitur. tamquam uas
figuli conteres eos. Reguntur
enim bomi ꝑ hanc disciplinao.
mali cõminuintur. qui tanꝙͣ
idem ipsi cõminemorant᷑. ꝓpt̃
una atq eadem sacramenta. que
hũt comiminia mali cũ bonis.
Quia gͦ nuimerus iste laboriosi

Expanded text:
in hoc saeculo et in hac terra regi nos in hoc saeculo et in hac terra regi nos oportet a Christo secundum disciplinam laboriosam, qua flagellat deus, ut scriptum est, omnem filium, quem recipit, de qua dicit apostolus per tribulationem nos oportere intrare in regnum dei. quam significat etiam illa uirga ferrea, de qua in psalmo legitur: reges eos in uirga ferrea, cum superius dixisset: ego autem em constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum eius. reguntur enim etiam boni in uirga ferrea, de quibus dicitur: tempus, ut iudicium incipiat a domo domini, et si initium a nobis, qualis finis erit eis qui non credunt dei euangelio? et si iustus uix saluus erit, peccator et impius ubi parebunt? ad quos pertinet quod sequitur: tamquam uas figuli conteres eos. reguntur enim boni per hanc disciplinam, mali comminuuntur, qui tamquam idem ipsi commemorantur propter una adque eadem sacramenta, quae habent communia mali cum bonis. Quia ergo numerus iste laboriosi
Abbreviated transcription (Latin):
nichilonninis eẽt ambiguum qͥs
eorum illum de quo natus. quis
illum a quo adoptatus erat cõ¬
memorasset. Hunc uero cum al¬
ter dicit. iacob genuit ioseph. al¬
ter ioseph qui fuit filius heli.
etiam ipsa u̾borum differentia
quia singuli suscepissent. elegã¬
ter intimauerunt. S hoc faci¬
le sane ut dixi posset occurrere
homini religioso. qui quodli¬
ber aliud querendum potius in¬
dicaret. quam euangłistam cͤ¬
deret ẽe mentitum. Facile in¬
quam occurreret. ut uideret
quib causis unus homo duos
patits hr̃e poti̾it. Hoc ce illis
calumpinosis occurreret. insi
litigare quam considerare malu¬
Nud autem quod deinceps in¬
simuandum est: renera ut ad¬
uerti & iuderi posset. loctorem
attensissimum & diligentissim̃
requirebat. Acute quippe ani¬
madũsum est matheum qui
regiam in xp̃o instituerat insi¬
nuare ꝑsonam. excepto ipso xp̃o.
serie nomniasse. Numerus autẽ
iste. illud tempus significat. qͦ

Expanded text:
nihilo minus esset ambiguum, quis nihilo minus esset ambiguum, quis eorum illum, de quo natus, quis illum, a quo adoptatus erat. commemorasset. nunc uero cum alter dicit: Iacob genuit Ioseph, alter: Ioseph, qui fuit filius Heli, etiam ipsa uerborum differentia quid singuli suscepissent eleganter intimauerunt. sed hoc facile sane, ut dixi, posset occurrere homini religioso, qui quodlibet aliud quaerendum potius iudicaret, quam euangelistam crederet esse mentitum, facile, inquam, occurreret, ut uideret, quibus causis homo unus duos patres habere potuerit. hoc et illis calumniosis occurreret, nisi litigare quam considerare maluIllud autem quod deinceps insinuandum est, re uera ut aduerti et uideri posset, lectorem adtentissimum et diligentissimum requirebat. acute quippe animaduersum est Mattheum, qui regiam in Christo instituerat insinuare personam, excepto ipso Christserie nominasse. numerus autem iste illud tempus significat, quo
Abbreviated transcription (Latin):
terius. s assumpsit quod erat
inferius. dicit &e racob. Uolũ¬
tarie genuit nos u̾bo ueritatis.
ut simus initium aliquod cre¬
ature eius. ne sciluei iueo qõ
ait genuit hoc nos fieri putare¬
mus quod ipse est:⁊deo princi¬
patum quendam in creatura
nobis hac adoptione concessũ.
satis ostendit. Non gͦ alienum
cẽt aueritate. etram si lucas ab
illo ẽẽ genitum ioseph diceret.
a quo fuerat adoptatus. Eti¬
am sic quippe genuit eum
non ut homo esset. s ut filius
esset. sicut nos genuit d̾s ut fi¬
lii enus simus. quos fecerat ut
homines essennis. Unicum e¬
nim genuit non solum ut filiꝰ
eẽt. quod pater non est.s ctiã
ut cẽt deus quod ⁊ pater est.
S plane si hoc uerbo enam lu¬
cas uteretur. onimmodo eẽt ã¬
biguum quis eorum adoptã¬
tem. quis ex ꝓpria carne gig¬
nentem patrem cõmemorasfi.
quomodo & si neuter eorum
diceret genuit. S ce̾ iste eum
filium illius:⁊ ille illius dice̾t.

Expanded text:
terius, sed assumpsit quod erat terius, sed assumpsit quod erat inferius. Dicit et Jacobus: Voluntarie genuit nos uerbo ueritatis, ut simus initium aliquod creaturae eius. ne scilicet in eo quod ait genuit hoc nos fieri putaremus quod ipse est, ideo principatum quendam in creatura nobis hac adoptione concessum satis ostendit. Non ergo alienum esset a ueritate, etiamsi Lucas ab illo esse Ioseph genitum diceret, a quo fuerat adoptatus. etiam sic quippe genuit eum, non ut homo esset, sed ut filius esset, sicut nos genuit deus, ut filii eius simus, quos fecerat, ut homines essemus. unicum autem genuit, non solum ut filius esset, quod pater non est, sed etiam ut deus esset, quod et pater est. sed plane si hoc uerbo etiam Lucas uteretur, omni modo esset ambiguum, quis eorum adoptantem, quis ex propria carne gignentem patrem commemorasset, quomodo, etsi neuter eorum diceret genuit, sed et iste eum filium illius et ille illius diceret,
Abbreviated transcription (Latin):
Et tamen dicimur etiam nati
ex deo .i. accepta potestate ut
filii eius efficiamur:. qui iam ho¬
mines eramus. Efficiamur ã
ꝑ grãm: non ꝑ naturã. Nam si
ꝑ naturam filii essemus: min¬
quam aluid fuissemꝰ. Cum enĩ
dixisset ioh̾s. dedit eis potestatẽ
filios dei fieri his qui credunt. ĩ
nomine eius. secutus ait. Qui
non ex sanguinib neq ex uolũ¬
tate carnis. neq ex uoluntate
uiri. s ex deo nati sunt. Ita qͦs
dirit accepta potestate factos
dei filios. quod illa adoptio sig¬
nificat quam paulus comine¬
morat cosdem dixit natos ex
do. Atq ut aꝑtius ostenderet
qua gra factum sit. ⁊ uerbum
inquit caro factum & habita¬
uit in nobis. Tanquam diceret.
Quid mirum si filii dĩ factust̃
cum caro eẽnt ꝓpter quos um¬
cus caro factus est cum uerbũ
eẽt: Hac sane magna distan¬
tia. quia nos effecti filii dei mu¬
tamur in melius. ille autem fi¬
lius dei cum filius hominis fa¬
ctus cẽt. non est mutatus in de¬

Expanded text:
et tamen dicimur etiam nati et tamen dicimur etiam nati ex deo, id est accepta potestate, ut filii eius efficiamur, qui iam homines eramus, efficiamur autem per gratiam, non per naturam. nam si per naturam filii essemus, numquam aliud fuissemus. cum enim dixisset Iohannes: dedit eis potestatem filios dei fieri, his qui credunt in nomine eius, secutus ait: qui non ex sanguinibus neque ex uoluntate carnis neque ex uoluntate uiri, sed ex deo nati sunt. ita quos dixitDei filios, quod illa adoptio significat quam Paulus commemorat, eosdem dixit natos ex Deo. Atque ut apertius ostenderet qua gratia factum sit, Et Verbum, inquit, caro factum est, et habitavit in nobis : tanquam diceret, Quid mirum si filii Dei facti sunt cum caro essent, propter quos unicus caro factus est, cum Verbum esset? Hac sane magna distantia, quia nos effecti filii Dei mutamur in melius, ille autem Filius Dei cum filius hominis factus esset, non est mutatus in de
Abbreviated transcription (Latin):
tero adoptantem patrem finsse
cominemoratum. Heq euim ab¬
ne s caritate geninsse. quem fi¬
lium sibi adoptauerit. Aut uͦ
etiam nos quib dedit deus pote¬
statem fĩtioi eiis sił i de natu¬
ra atq substantia fua nonge¬
unt sicut unicum filium. sed
utiq dilectione adoptauit. Qͦ
uerbo apłs scpe uti non obali¬
ua intelligitur. nisi ad discer¬
uendum uingentum ante õ¬
nem creaturam ꝓ quem facta
sunt omnia. qui solus de sub¬
stantia patris natus est scd̃m
equalitatem diumitatis hoc
ommino quod pater. Quem mi¬
ssum dicit ad suscipiendam car¬
nem ex illo genere quo & nos
sccłm naturam mãm sumus.
ut illo participante mortalita¬
tem nrãm ꝑ dilectionem. nos
efficeret. participes diuinitatiᷤ
sue ꝑ adoptionem. Ita eim di¬
cit. Cum autem uenit plenitu¬
do temporis. misit deus filiũ
suum factum ex muliere. fac¬
tum sub lege ut eos qui sub le¬
ge erant redimetet: ut adopti¬
onem filiorum recipiamu s.

Expanded text:
tero adoptantem patrem fuisse tero adoptantem patrem fuisse commemoratum. neque enim abne, sed caritate genuisse, quem filium sibi adoptauerit, aut uero etiam nos, quibus dedit deus potestatem filios eius fieri, de natura adque substantia sua nos genuit sicut unicum filium, sed utique dilectione adoptauit. quo uerbo apostolus saepe uti non ob aliud intellegitur, nisi ad discernendum unigenitum ante omnem creaturam, per quem facta sunt omnia, qui solus de substantia patris natus est, secundum aequalitatem diuinitatis hoc omnino quod pater, quem missum dicit ad suscipiendum carnem ex illo genere, quo et nos secundum naturam nostram sumus, ut illo participante mortalitatem nostram per dilectionem nos efficeret participes diuinitatis suae per adoptionem. ita enim dicit: cum autem uenit plenitudo temporis, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum recipiamus.
Abbreviated transcription (Latin):
facile est ut aduertant duos pa¬
tres habere potuisse ioseph.
Inum a quo genitis. alterũ.¬
narrante ⁊ matheo scłe ⁊ luca.
ut unus corum eius patris ori¬
ginem tenuerit qui geuuerat.
alter eius qui adoptauerat io¬
seph. quem ꝓbabilius intelligi¬
mus adoptantis originem te¬
musse quam eum qui uoluit
ioseph genitum dicere ab illo cu¬
nis cum filium ẽẽ narrabat. Cõ¬
modius enim filius eius dictꝰ
est a quo fuerat adoptatus. ꝙͣ
dicerenir ab illo genitus cunuis
carne non erat natus. Math̾s
autem dicens. abraham genu¬
it isaac. isaac geniit iacob. atq
ita in hoc uerbo quod est geni¬
it ꝑseuerans. done ultimo di¬
ceret. i acob autem geniit io¬
seph. satis expressit ad eum se¬
patrem ꝑduxisse cedinem ge¬
nerantium. a quo iosepħ noñ
adoptatus s genitus erat. quã¬
quam si lucas genitum diceret:
ioseph ab heli. nec sic nos hoc u̾¬
bum ꝑturbare deberet ut ali¬
ud crederemus quam ab uno
euangelista gignentem. ab al¬

Expanded text:
facile est, ut advertant duos patres habere potuisse Joseph, unum a quo genitus, alterunarrante, et Matthaeo scilicet et Luca, ut unus eorum ejus patris originem tenuerit qui genuerat, alter ejus qui adoptaverat Joseph, quem probabilius intelligimus adoptantis originem tenuisse, quam eum qui noluit Joseph genitum dicere ab illo cujus eum filium esse narrabat? Comodius enim filius eius dictus est, a quo fuerat adoptatus, quam diceretur ab illo genitus, cuius carne non erat natus. Mattheus autem dicens: Abraham genuit Isaac, Isaac genuit Iacob, adque ita in hoc uerbo quod est genuit perseuerans, donec in ultimo diceret: Iacob autem genuit Ioseph, satis expressit ad eum patrem se perduxisse ordinem generantium, a quo Ioseph non adoptatus, sed genitus erat. Quamquam si etiam Lucas genitum diceret loseph ab Heli, nec sic nos hoc uerbum perturbare deberet, ut aliud crederemus quam ab uno euangelista gignentem, ab al
Abbreviated transcription (Latin):
Unde intelligit᷑ lucas patieoꝵ
ioseph non a quo genitus. s a
quo fuerat adoptatus. susce¬
pisse in euangłio suo. cuius
ꝓgeneratores sursum uersus
commemoraret. donec exiret
a dauid. Cum enim necesse
sit utroq euangłista uera

Expanded text:
unde intellegitur Lucas patrem unde intellegitur Lucas patrem Ioseph, non a quo genitus, sed a quo fuerat adoptatus, suscepisse in euangelio suo, cuius progenitores sursum uersus commemoraret, donec exiret ad Dauid. cum enim necesse sit utroque euangelista uera
Abbreviated transcription (Latin):
apud illum popłm hebreorũ
etiam mistica unctio sigurabat᷑
.i. chrisma. unde xp̃i nomen e¬
lucet tanto ante etiam euidẽ¬
tissima significatione prenũ¬
tiatũ.
quod alios ꝓgen̾a¬
tores matheus enu¬
merar descedilens a daina usq
ad ioseph. alios autem lucas
ascendens a ioseph usq ad d.¬
qua est enim consuetudo ad¬
optandi etiam in illo popło
di. ut sͥ filios facerent. quos
non ipsi geniussent. Nam ex¬
cepu quoci t̃ia pharaonis mo¬
ysen adoprauerat parentesis
illa quippe alienigena fuit.
ips&r iacob nepotes suos ex io¬
seph natos. ũbis manifestissi¬
mis adoptauit dicens. Nunc
itaq filli tui duo qui factisũt
tibi priusquam ad te uenirẽ
mei sunt effrem ⁊ manasses
tamquam reben ⁊ simeon er̃t
michi. Natos autem si genue¬
ris postea: tibi erunt. Unde ⁊̃
factum est ut duodecim tri¬
b ẽẽnt isrł excepta tribu leui
que templo seruiebat. Cum
ea quippe tredecim fuerunt.
cum .xii. fuissent filii iacob.

Expanded text:
aput illum populum Hebraeorum aput illum populum Hebraeorum etiam mystica unctio figurabatur, id est chrisma, unde Christi nomen elucet tanto ante etiam ista euidentissima significatione praenuntiatum. quod alios progeneratores Mattheus enumerat descendens a Dauid usque ad Ioseph, alios autem Lucas ascendens a Ioseph usque ad Dqua est enim consuetudo adoptandi etiam in illo populo dei, ut sibi filios facerent, quos non ipsi genuissent. nam excepto quod filia Pharaonis Moysen adoptauerat — illa quippe alienigena fuit — ipse Iacob nepotes suos ex Ioseph natos uerbis manifestissimis adoptauit dicens: nunc itaque filii tui duo, qui facti sunt tibi, priusquam ad te uenirem, mei sunt, Efrem et Manasse tamquam Ruben et Symeon erunt mihi. natos autem si genueris postea, tibi erunt. unde etiam factum est, ut d-uodecim tribus essent Israhel excepta tribu Leui, quae templo seruiebat; cum ea quippe tredecim fuerunt, cum duodecim fuissent filii Iacob.
Abbreviated transcription (Latin):
appellat. insi quia & intuune
marie recte intelligimus sine
commixtione carius ipsa copii¬
latione comugii: Et ob hoc
etiam xp̃i patren. multo con¬
ninctius qui ex enis comuge
natus sit. quam si ei eẽt alum¬
de addoptatus. Unde marife¬
stum est illud quod ait. sicut
putabatut filius ioseph ꝓatel
ilos dixissẽ. qui eum er ioserh
sicut alii homines nascuntur.
natum arbitrabantur.
C ꝑ hoc etiam¬
si demonstrare a¬
liqͥuis possẽt matiam ex daiud
millam consanguinitatis ori¬
ginem ducere. satis erat scdł̃m
nttam tationem acciꝑe xp̃m fi¬
lium dauuid: quia r̾one etiam
ioseph pater enis recte apellatꝰ
stirpe dauid aliquam consan¬
guinitatem ducere dubitare
utiq non debemus. Cuius fe¬
mine nec sacerdotale genus ta¬
cetur. insinuante luca quod co¬
guata ẽẽt elisabeth. quam de
filiab aaron: sirmissime tenẽ¬
dum est carnem xp̃i ex utroq
genere ꝓpagatam: ⁊ regum scłc
ce̾ sacerdotum. in quib ꝑsoniᷤ

Expanded text:
appellat, nisi quia et uirum appellat, nisi quia et uirum Mariae recte intellegimus sine commixtione carnis ipsa copulatione coniugii et ob hoc etiam Christi patrem multo coniunctius, qui ex eius coniuge natus sit, quam si ei esset aliunde adoptatus? unde manifestum est illud, quod ait: sicut putabatur, filius Ioseph, propter illos dixisse, qui eum ex Ioseph, sicut alii homines nascuntur, natum arbitrabantur. II. Ac per hoc, etiamsi demonstrare aliquis posset Mariam ex Dauid nullam consanguinitatis originem ducere, sat erat secundum istam rationem accipere Christum filium Dauid, qua ratione etiam Ioseph pater eius recte appellatus stirpe Dauid aliquam consanguinitatem duxisse dubitare utique non debemus! cuius feminae quoniam nec sacerdotale genus tacetur insinuante Luca, quod cognata eius esset Elisabeth. quam dicit de filiabus Aaron, firmissime tenendum est carnem Christi ex utroque genere propagatam, et regum scilicet et sacerdotum, in quibus personis
Abbreviated transcription (Latin):
te parer esset etiam enis quem
nou ge sua comuge procteatũ
asninde adoptaset. Putabat̃
quidem xp̃c etram aliter fili
ioseph. tanquam ex enis omni¬
no catne progenitus. s ab eis
hoc putabatur. quos marie
latebat uirginitas. Nam lu¬
cas ait. Et ipse iħs incipiens
quasi annorum xexut puta¬
batur filtus ioseph. Qui tam̃
lucas non eius parentera solã
matiam. s ambos parentes ei
appellare minime dubitaũ
ubi ait. puer autem crescebat
&e confortabatur plenus sapi¬
entia ⁊⁊ gr̃ã dei erat millo. Et
ibant parentes cius ꝑ omnes
antios in ierłm in die sollemp¬
m pasche. S ne quisquar
hic parentes confanguineos po¬
tis matie cum ipsa matre eꝰ
intelligendos putaret. quia ad
alnid respondebit. quod ipse
item lucas suꝑuis dix̃. & erat pa¬
ter enis ⁊ mater mirantes suꝑ
his que dicebantut de ilo. Cur
q ipse narret non ex concubitu
ioseph s ex maria uirgine nae¬
tum xp̃m. unde eum patrẽ eiꝰ

Expanded text:
ecte pater esset etiam eius quem ecte pater esset etiam eius quem non ex sua coniuge procreatum alicunde adoptasset. Pulabatur quidem Christus etiam aliter filius Ioseph, tamquam ex eius omnino carne progenitus, sed ab eis hoc putabatur quos Mariae latebat uirginitas. nam Lucas ait: et ipse Iesus erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur, filius Ioseph. qui tamen Lucas non eius parentem solam Mariam, sed ambos parentes eius appellare minime dubitauit, ubi ait: puer autem crescebat et confortabatur plenus sapientia, et gratia dei erat in illo. et ibant parentes eius per omnes annos in Hierusalem in die sollemni paschae. sed ne quisquam hic parentes consanguineos potius Mariae cum ipsa matre eius intellegendos putet, quid ad illud respondebit quod ipse item Lucas superius dixit: et erat pater eius et mater mirantes super his quae dicebantur de illo? cum igitur ipse narret non ex concubitu Ioseph, sed ex . Maria uirgine natum Christum, unde eum patrem eius
Abbreviated transcription (Latin):
suscepisse narrandam. Scd̃m ho̾c
uim xp̃s filius hominis est:
quod enam se ipse sepissime ap¬
pellat: cammendans nobis q̃uod
misericorditer dignatus sit ẽẽ pro
nobis. Nam illa suꝑna & em̾a ge¬
neratio. scđ̾m quam filius dĩ uni¬
genitus est ante omnem creatu¬
ta sunt ita meffabilis est: ut de
illa dictum a ꝓpħ̃a intelligatur.
generationem eius quis enarrabit:
Arequitur gͦ humanam gen̾atio¬
nem. xp̃imatheus. ab abraham
geñatores commemorans. quos
ꝑãucit ad ioseph uirum marie.
de qua natus est iħs. Noq enim
fas erat ut cum ob hoc a conu¬
gio oarie seꝑandum putaret.
quod non ex enis concubitu. sed
nirgo peꝑit xp̃m. Hoc enim ex¬
emplo magnifice insimiatur fi¬
delibus comugatis. etiam seruata
pari consenfu continentia. posse
ꝑmanere uocariq comugnim. ñ
ꝑmirto corparis sern. s custodito
mentis affecti. p̃sertim quia eis
etiam filius potuit. sine ullo com¬
pleru carnali. qui ꝓpt̃ solos gegs¬
nendos filios adhibendus est.

Expanded text:
suscepisse narrandam. Secundum hanc enim Christus filius hominis est, quod etiam seipse saepissime appellat, commendans nobis quod misericorditer dignatus sit esse pro nobis. Nam illa superna et aeterna generatio, secundum quam Filius Dei unigenitus est ante omnem creatuta sunt, ita ineffabilis est, ut de illa dictum a propheta intellegatur: generationem eius quis enarrabit? exsequitur ergo humanam generationem Christi Mattheus ab Abraham generatores commemorans, quos perducit ad Ioseph uirum Mariae, de qua natus est Iesus. neque enim fas erat ut eum ob hoc a coniugio Mariae separandum putaret, quod non ex eius concubitu, sed uirgo peperit Christum. hoc enim exemplo magnifice insinuatur fidelibus coniugatis etiam seruata pari consensu continentia posse permanere uocarique coniugium non permixto corporis sexu, sed custodito mentis affectu, praesertim quia nasci eis etiam filius potuit sine ullo conplexu carnali, qui propter solos gignendos filios adhibendus est n
Abbreviated transcription (Latin):
ordinie.
De illo qui manũ aridam cum hret sa¬
bato curanus est quemadmodũ narra¬
tio mathei concordet cum marco ⁊ lu¬
ça uel rerum ordine. uel dm̃ ⁊ uideor¬
uerbie

Expanded text:
ordine. De illo qui manum aridam cum haberet sabbato curatus est, quemadmodum narratio Matthei concordet cum Marco et Luca uel rerum ordine uel domini et Iudaeoruerbi
Abbreviated transcription (Latin):
qd płes discipłos faceret & bap¬
tizaret. quam fecerat &e bapti¬
zauerat iohs.
AM tunc̃ de illo sermone ꝓlixo
quem scłm matħm in monte
habuit dñs. uideamꝰ utrum ei
ceti euangłiste nicħ aduersari
uideantur. Martꝰ quippe non e-¬
um cominemorauit omĩo. nec
De hoc lepso mundato talia co¬
necut. ut ipse intelligatur quẽ
matħs cominemorat tunc ẽẽ
mundatum. qñ post illum ser¬
monem dñs de monte descend̾.
Sic enim ait matħs. Cum ã
descendisset de monte. secute
sunt eum turbe multe. Et
ecce seprosus ueniens. adora

Expanded text:
d plures discipulos faceret et baptizaret, quam fecerat et baptizauerat Iohannes. Iam nunc de illo sermone prolixo, quem secundum Mattheum in monte habuit dominus, uideamus, utrum ei ceteri euangelistae nihil aduersari uideantur. Marcus quippe non eum commemorauit omnino necde hoc leproso mundato talia connectit, ut ipse intelligatur, quem Matthaeus commemorat tunc esse mundatum, quando post illum sermonem Dominus de monte descendit. Sic enim ait Matthaeus: Cum autem descendisset de monte, secutae sunt eum turbae multae. Et ecce leprosus, veniens adora
Abbreviated transcription (Latin):
ce filuis hominis passurus est ab
eis. ⁊ unc intelsȩtunt discipłi. qi
de iohanne baptista dixiset cis.
Hot idem martus etiam hunc or¬
dmem seruans cominemorauit.
&e in non nulla diuersitate uer¬
borum. nusquam tamen sentẽ
S ipse non addidit intellexissẽ
discipłos qd ioħ̾m adñs sigͥnficas¬
set. dicendo quod helias iamne¬

Expanded text:
passurus est ab eis. Tunc intellexerunt discipuli quia de Joanne Baptista dixisset eis . Hoc idem Marcus, etiam hunc ordinem servans, commemoravit et in nonnulla diversitate verborum, nusquam tamen ab ejust : sed ipse non addidit, intellexisse discipulos quod Joannem Dominus significasset, dicendo quod Elias jam
Abbreviated transcription (Latin):
piebant ad perrum. i dyxer̃t ei.
Magistet ur̃ non soliit didrag¬
ma. Ait. qnam. ⁊ c̾. usq ad illud
uͥ ait. inuenies staterem illum
sumens da cis ꝓme &e te. Hoc
solus iste commemorat. Quo in¬
terposito. cundem ordinem seq̃r
Tetunt discipłi adiħm. dicenteᷤ.
Quis putas maior est in regno
celor Et adnocans iħs parim

Expanded text:
ebant ad Petrum et dixerunt ei: magister uester non soluet didragma ait: etiam, et cetera usque ad illud ubi ait: inuenies staterem, illum sumens da eis pro me et te. hoc solus iste commemorat, quo interposito eundem ordinem sequitur, serunt discipuli ad legum dicentes: quis putas maior est in regno caelorum? et aduocans Iesus pa
Abbreviated transcription (Latin):
&̾ ei tres alios conferentes. usq
in finem in nullo eos ł sͥ uł nt¬
ter se repugnare dociamus.
marcum similit̾ uideamꝰ. ut
exceptis his que cum matheo
dixit. de quib iam qd disserẽ¬
dum indebatur absolunus.
cetã eius inspecta atq collata
nulli eorum repugnare mon-¬

Expanded text:
 ei tres alios conferentes usque in finem in nullo eos uel sibi uel inter se repugnare docuimus, Marcum similiter uideamus, ut exceptis his quae cum Mattheo dixit, de quibus iam quod disserendum uidebatur absoluimus, cetera eius inspecta adque conlata nulli eorum repugnare mon
Abbreviated transcription (Latin):
sa in mare.⁊ de proferente de thesauro
noua ce uetera. quomodo mairo & lu¬
ce matłis consentiat. uelm his que c̃
illo dixerunt. uł narrationis ordine
quoduenit in parriam firam & mira¬
bantur doctrinam. cum gemis enis cõ¬
tempnerẽt.
Q uomodo consentiat marto & luce ma¬
theus. maxime utrum narrandi ordo
nicħ alteri adũsetur.
Quemadmodũ int̾ se comieuant ma¬
ths. martlis ⁊ lucas. ae u̾bis herodis
cum andisset de nitrabilib dni. uel
de ipso narrationis ordine.
De ioh̾e nicluso uel ettam occiso. quo or¬

Expanded text:
sa in mare et de proferente de thensauro sa in mare et de proferente de thensauro noua et uetera, quomodo Marco et Lucae Mattheus consentiat uel in his quae cum illo dixerunt uel narrationis ordine. Quod uenit in patriam suam et mirabantur doctrinam, cum genus eius contemnerent, quomodo consentiat Marco et Lucae Mattheus, maxime utrum narrandi ordo nihil alteri aduersetur. Quemadmodum inter se conueniant Mattheus, Marcus et Lucas de uerbis Herodis, cum audisset de mirabilibus domini, uel de ipso narrationis ordine. De Iohanne incluso uel etiam occiso, quo or
Abbreviated transcription (Latin):
Consid̃erandum utrum ab isto cuiꝰ ari¬
da mamis sanata est. ita digrediant᷑
hi tres euangliste. ut inmillo d̾ adũ¬
sentur ipso narrationis ordme.
De muto ce ceco quidemomum hab̾ebat.
quomodo matħs lucasq consentiant.
Ubi ci dictum est qd in berlrebub cicc̾it
demoma. quicquid ex ipsa occasione
locutus est de blasphenna adũsus sp̃o
lo maths a duob alis maxime a luca
dissentiant.
O a respondit petentib signim᷑ de iona
ꝓpħaci de mniuitis & de regna austri
& de spũ imimuindo. qui cum erierit
ab homine redit & inuenit donum
mundatã. queadmodum matħs lu¬
ce congruat.
¶bi ei minttata ẽ. mater ⁊ fr̾s eiꝰ. utrũ
a maito & luca ipse ordo non discrepr.
uod ex naiicula turbis locutus est
de illo cuiuis inseminando aliud ce¬
cidit in tua ⁊ cetera. ⁊ de illo cimis suꝑ¬
seminata sunt ⁊izama &e de grano fi¬
napis:i de fermento.i quod in domo lo¬
cimis est de thesauro abscondito i
agro. ⁊ de margarita:⁊ de sagena mis¬

Expanded text:
Considerandum utrum ab isto cuius arida manus sanata est. ita digrediantur hi tres euangelistae, ut ia nullo sibi aduersentur ipso ■arrationis ordine. De muto et et eaeco, qui demonium habebat. quomodo Mattheus Lucasque consentiant. Ubi ei dictum est quod in Bdzebul eicit demonia. quidquid ex ipsa occasione locutus est de blasphemia aduersus spirlo Mattheus a duobus aliis, maxime a Luca, dissentiat. Quod respondit petentibus signum de Iona propheta et de Nineuitis et de regina Austri et de spiritu inmundo, qui cum exierit ab homine redit et inuenit domum mundatam. quemadmodum Mattheucongruat Ubi ei nuntiata est mater et fratres eius, utrum a Marco et Luca ordo ipse non discrepet. Quod ex nauicula turbis locutus est de illo cuius in seminando aliud cecidit in uia et cetera et de illo cui superseminata sunt zizania et de grano sinapis et de fermento, et quod in domo locutus est de thensauro abscondito in agro et de margarita et de sagena mis
Abbreviated transcription (Latin):
Et eosdem
annos qui¬
bus paulatĩ
libros det̾nitate dictabam. scrip¬
ĩ r alios labore cotinuo interpo¬
nẽs cos illoꝵ taporibus in quib
pͥmus liber adu̾sus illos cõscrip¬
nis est qui taiquã marine sa¬
pientẽ xp̃m uł honorant uł
honorare se fingũt. ⁊ ĩõ nolũt
spͥta sũt s ab eius cliscipłis quos
existimar ei clĩnitatẽ. qr crecdetur
cleus errore tribuisse. inquolibͥ¬
nicleor hebreor. est quicłe ⁊ hoc
credibłe ut hebreĩ uelut abrahet
cdicticẽ uideant᷑. S exillo neruis
intlligũt᷑ applłati qui uocabatur
eber tãqͣmꝰ ebrei. Dequa re in libro
sexto clecimo dle cuutate satis disse¬
prĩb iosepħ. ab altõ clixi geuitũ
abalto adoptatũ. S licẽdũ fuit
altĩ ad optatũ. Defũcto .n. ꝙ mag̃
credũdũ ẽ sccũdũ legem fuerat
adoptatus. qm̃ qui eum genu¬
it euis matrẽ frarris defũcti con¬
uigem dux̾at. Item uͥ clixi. lucas
uero acdipm dauid ꝑnathan as¬
illius expiauit. ꝑcuiꝰ nominis

Expanded text:
er eosdem annos, quibus paulatim libros de trinitate 20 dictabam, scripsi et alios labore continuo interponens eos illorum temporibus, in quibus . quorum primus liber aduersus illos conscriptus est, qui tamquam maxime sapientem Christum uel honorant uel honorare se fingunt et ideo nolunt scripta sunt, sed ab eius discipulis, quos existimant ei diuinitatem, qua crederetur deus, errore tribuisse. In quo libntem Hebreorum est quidem et hoc credibile, ut Hebrei uelut Abrahei dicti esse uideantur, sed ex illo uerius intelleguntur appellati, qui uocabatur Heber, tamquam Heberei, de qua re in libro sexto decimo de ciuitate dei satis dissepatribus Ioseph, ab alab altero adoptatum; sed dicendum fuit: alteri adoptatum. defuncto enim, quod magis credendum est, secundum legem fuerat adoptatus, quoniam qui eum genuit eius matrem, fratris defuncti coniugem, duxerat. item ubi dixi: Lucas uero ad ipsum Dauid per Nathan asipsius expiauit, per cuius nominis
Abbreviated transcription (Latin):
admodum illi matħs ipso oradme cõ¬
gruat.3
Nocat ad tollendum iugum ⁊ sarturã
siam. quemadiodum maths a lu¬
ca non discrepet menarrando ordi¬
ne

Expanded text:
admodum illi Mattheus ipso ordine congruat. Ubi uocat ad tollendum iugum et sarcinam suam, quemadmodum Mattheus a Luca non discrepet in narrandi ordine
Abbreviated transcription (Latin):
EIT ABRAHAM
QUO EOROTOSIO
SATIS OSTENUIE SE HERXHO¬
pellat: commendans nobis quod
misericorditer dignanis sit ẽẽ pro
nobis. Nam illa suꝑna & et̾na ge¬
neratio. scd̃m quam filius dĩ uni¬
geninus est ante omnem creani¬
ta sunt ita meffabilis est: ut de
illa dictum a ꝓpħa intelligatur.
generationem eius quis enarrabit:
Qrequitur gͦ humanam gen̾atio¬
nem. xp̃i matheus. ab abraham
gen̾atores cominemorans. quos
ꝑa̾ucit ad ioseph uirum mrarie.
de qua natus est iħs. Neq enim
fas erat ut eum ob hoc a conu-¬
gio marie seꝑandum putaret.
quod non ex enis concubitu. sed
nirgo pepit xp̃m. Hoc enim ex¬
emplo magnifice insinuatur fi¬
delibus comugatis. etiam seruata
pari consensu continentia. posse
ꝑmanere uocariq comugnim. ñ
ꝑmixto corporis seru. s custodito
mentis affectii. p̃sertim quia ^ eili
etiam filius potuit. sine ullo com¬
pleru carnali. qui ꝓpt̾ solos grg

Expanded text:
fili Abraham. quo exordio suo satis ostendit generatiopissime appellat commendans nobis, quid misericorditer dignatus sit esse pro nobis. nam illa superna et aeterna generatio, secundum quam filius dei unigenitus est ante omnem creatuta sunt, ita ineffabilis est, ut de illa dictum a propheta intellegatur: generationem eius quis enarrabit? exsequitur ergo humanam generationem Christi Mattheus ab Abraham generatores commemorans, quos perducit ad Ioseph uirum Mariae, de qua natus est Iesus. neque enim fas erat ut eum ob hoc a coniugio Mariae separandum putaret, quod non ex eius concubitu, sed uirgo peperit Christum. hoc enim exemplo magnifice insinuatur fidelibus coniugatis etiam seruata pari consensu continentia posse permanere uocarique coniugium non permixto corporis sexu, sed custodito mentis affectu, praesertim quia nasci eis etiam filius potuit sine ullo conplexu carnali, qui propter solos gig
Abbreviated transcription (Latin):
euanglicis libris. in comiementra quedã
& repugnantra se deprehendisse exitr¬
mantes. magis ea contentiose obiectan¬
da. quam prudenter considerauda ar
bitrantut.

Expanded text:
euangelicis libris inconuenientia quaedam et repugnantia se deprehendisse existimantes magis ea contentiose obiectanda quam prudenter consideranda esse arbitrantur.
Abbreviated transcription (Latin):
uũ inqͥt dñi nõ oportet litigare. s mansuetũ eẽ
ad om̃s. doctorẽ patientẽ. cũ modestia corripientẽ
eos qui resistunt. Rursũq. argue. obsecra. inere¬
pa. in om̃i patientia. ⁊ doctrina. Qd̃ uidelicet ma¬
lum ꝓterine deterius adhuc subditos quã p̃latos
nocet. Sepius enĩ contingit. ut lenit ac cum ca¬
ritatis dulcedine ꝓlatã correptionẽ sꝑnant. ⁊ cõt᷑
humilitatis uerba dispectionis emittant iacula.
Unde scriptũ ẽ. Qui arguit derisorẽ. ipse facit in¬
estẽ habes dm̃ in ceł. nõ tibi sit cure qͥd de te
suspicent᷑ homines interris. S humil satisfactio resꝰ:
on ẽ danda detrahendi occasio. nõ susurandi
suspicio. s si ad st̃ que corrigant᷑ manifestã¬
da: aut certe si dest̃. humili ꝓtestatione negan¬
da: quia ⁊ apłs monet. Nullã occasionẽ dare
diabolo. maledicti grã. Qd̃ etiã in ill decestatꝰ ẽ. qui
xp̃ianã fidẽ censentes. in idolio ad comedendũ recum¬

Expanded text:
 oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes: doctorem patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt. » Rursumque: « Argue, obsecra, increpa, in omni patientia et doctrina . » Quod videlicet malum proterviae, deterius adhuc subditis quam praelatis nocet. Saepius enim contigit ut leniter ac cum charitatis dulcedine prolatam correctionem spernant, et contra humilitatis verba, despectionis emittant jacula. Unde scriptum est: « Qui arguit derisorem, ipse sibi facit inTestem habes Deum in coelis, non tibi sit curae quid de te suspicentur homines in terris. HUMILIS SATISFACTIO RESPONDET: CAP. X. Non est danda detrahendi occasio, non susurrandi suspicio, sed si adsunt quae corrigantur, manifestanda, aut certe si desunt, humili protestatione neganda: quia et Apostolus monet, « nullam occasionem dare diabolo maledicti gratia . » Quod etiam in illis detestatus est, qui Christianam fidem censentes, in idolis ad comedendum recum
Abbreviated transcription (Latin):
moysi officio. Ntta salꝰ ÷ ĩ domo si ñ cͥse muñ hõ suꝑlimi¬
naoria. Neq sensit gladiũ. n amisit filiũ qͥłqͥs egit talia. Ligna
lages ⁊ sarepta spẽ salutiᷤ ÷ adeꝑta pauꝑ muliercta. Sñ
lignis̃ fidei. nͣ lechitꝰ ole ual. n farinula. Roma nauẽ sie¬
nuusa ⁊̃ ꝑfũdo undit m̃sas unã c̃ maxẽcio. fusi tͣtes. celi ꝑse.
s ⁊ paras dux adũse uictꝰ ab heraclio. In scͥptis sub figis.

Expanded text:
a salus est in domo, Nisi cruce munit homo Superliminaria. Neque sensit gladium, Nec amisit filium, Quisquis egit talia. Ligna legens in Sarepta, Spem salutis est adepta Pauper muliercula. Sine lignis fidei, Nec lecythus olei Valet, nec farinula, Roma naves universas In profundum vidit mersas Una cum Maxentio. Fusi Thraces, caesi Persae. Sed et partis dux adve
Abbreviated transcription (Latin):
Desꝑatio dicit:
ue ⁊ quanta cõmisisti quã grauia crimipa
quam numerosa delicta ⁊ pene in melius necdũ
uitã mutasti. necdũ conuersatione mucilit̾ corre¬
xisti. Ecce enĩ ut cernis mala sẽꝑ consuetudine
obligatꝰ teneris. conaris exurg̾e. s peccatorũ hone¬
rib pregrauatꝰ relab̃is. Qind ergo agendũe qͣndo
de p̃teritis certa dampnatio ĩmmet. de presentib
emendatio nulla succurrit nisi ut nõ amittant̃
rerũ tẽporaliũ uoluptates dũ conseqͥ nequeunt

Expanded text:
ERATIO DICIT: Quae et quanta commisisti, quae gravia crimina, quae innumerosa delicta, et pene in melius necdum vitam mutasti, necdum conversationem utiliter correxisti? Ecce enim, ut cernis, mala semper consuetudine obligatus teneris. Conaris exsurgere, sed peccatorum oneribus praegravatus, relaberis. Quid ergo agendum est quando de praeteritis certa damnatio imminet, de praesentibus nulla emendatio succurrit, nisi ut non amittantur rerum temporalium voluptates, dum consequi nequeunt
Abbreviated transcription (Latin):
miũ queras. Iusticiã: ꝓsola et̃na remimeratione distri¬
bue. Qui enĩ p̃sentia dona affectat: futurã głam nõ
sꝑat. Qui bona hic recipit: ulteriꝰ qđ ex pectet p̃miũ

Expanded text:
aemium quaeras. Justitiam pro sola aeterna remuneratione distriaemium quaeras. Justitiam pro sola aeterna remuneratione distribue. 83. Qui enim praesentia dona affectat, futuram gloriam non sperat; qui bona hic recipit, ulterius quod exspectet praemium
Abbreviated transcription (Latin):
suetudinẽ. serua legẽ. usus auctoritati cedat. prauũ usũ
ut fiac alius tibi : hoc tu fac illi. Tał esto aliis: qual eẽ
optas circa te alios. testimonio tuo nulli noceas. Ad nul¬
lius ꝑiculũ ꝑiculũ: uocẽ testificationis tue adhibeas.
Sermo tuus nec anime cuiusquã nec reb impecliat.
Qđ nõ uis pati nec facias: qd̃ nõ uis fieri tibi. alteri nũꝗͣ¬
inferas. Non inferes alioͥ mala: nec patiaris similia. In
te serua modestiã. in aliis cõserua iusticiã. Tene uiris eqͥ¬
tatẽ: sequere ueritatẽ iudiciorũ. Hulla contͣ u̾itatem
deferendas. Nũ iudicas caue ne ꝑsone affectu deflecta¬
ris auero: pauꝑandiues sit. C ausã ꝓspice nõ ꝑsonam.
In om̃ib ueritatẽ custodi. Hulla ambitione uł precio mo¬
tur auro iusticia: cito corrũpit᷑ munere. Ne iusto iuidi¬
cio tẽporalia lucra nõ appetas. Miusticia: nullũ scłi p̃¬

Expanded text:
suetudinem, serva legem; usus auctoritati cedat, pravum usum suetudinem, serva legem; usus auctoritati cedat, pravum usum ut faciat alius tibi, hoc et tu facito illi: talis esto aliis quales esse optas circa te alios. Testimonio tuo nulli noceas, ad nullius periculum vocem testificationis adhibeas. Sermo tuus nec animae cujusquam, nec rebus noceat. Quod non vis pati, non facias; quod non vis fieri tibi, alteri nunquam facias; non inferas alii mala, ne patiaris similia. In te serva modestiam, in aliis serva justitiam, tene juris aequitatem, sequere veritatem judiciorum. 82. Nullum contra veritatem defendas; dum judicas, nullius personae affectu deflectaris a vero. Pauper an dives sit, causam perspice, non personam. In omnibus veritatem custodi, nulla ambitione vel pretio motur auro justitia, cito corrumpitur munere; de justo judicio temporalia lucra non appetas, pro justitia nullum saeculi pr
Abbreviated transcription (Latin):
quã oportet nec infra. etiã in bonis in moderatũ ẽẽ nõ
decet. Omĩa mediocria utilia. om̃ia in suo modo ꝑfeeta.
Que contẽꝑantia fuint salubria st̃. Bona aũ in mocda¬
to usu: noxia efficiunt᷑. Nimi enĩ ominis in uitio depu¬
lũ. Perspice quoq quid cui am̃itũ sit tẽpori: qͥd ubi.
quando. qualit̃. quãdiu. facere debeas. Causas rerũ
et tẽporũ regulas inspice. Singulorũ operũ discretio¬
nẽ agnosce: diligent̃ distingue omĩa que agis. Qualit̃
bonũ incipias. qualit̃ ꝑagas scito. In om̃i actione tene
discretionẽ. In nulla re: in discretꝰ appareas. Serui uni¬
cuiq uirtuti congrue in tẽpore suo. Cũ bene distinris
opus tuũ: optime iustus eris. Quicquid boni cũ dis¬
cretione feceris uirtꝰ ẽ. qͥcqͥ a sine discretione gesseris.
uiciũ ẽ. Uirtus enĩ indiscreta: ꝓuitio deputat᷑. Uirtꝰ¬

Expanded text:
quam oportet, nec infra; etiam in bonis immoderatum esse non quam oportet, nec infra; etiam in bonis immoderatum esse non decet. 78. Omnia mediocria utilia, omnia in suo modo perfecta; quae cum temperantia fiunt, salubria sunt. Bona autem immoderato usu noxia efficiuntur. Nimietas enim omnis in vitio depulum, perspice quoque quid cui aptum sit tempori, quid ubi, quando, qualiter, quandiu facere debeas. 79. Causas rerum et temporum regulas inspice, singulorum operum discretionem agnosce; diligenter distingue omnia quae agis; qualiter bonum incipias, qualiter peragas, scito. In omni actione tene discretionem, in nulla re indiscretus appareas. Servi unicuique virtuti congrue in tempore suo; cum bene distinxeris opus tuum, optime justus eris. Quidquid boni cum discretione feceris, virtus est; quidquid sine discretione gesseris, vitium est. 80. Virtus enim indiscreta pro vitio deputat
Abbreviated transcription (Latin):
obediuit. Simił ẽ qui obtẽꝑat in malũ ei qui ait. malũ
facientẽ ⁊ obsequentẽ. par pena constringit. Asubditis ue¬
nerari magis quã timeri stude. Subiecti plus te ueant᷑:
quã metuant. Plus dͥ officio dilectionis: quã conditionis
necessitate adħeant. Talem te redde subditis: ut magis a-¬
meris quã timearis. Ex reuerentia enĩ: amor ꝓcedit.
Odiũ timor affert. ẜidẽ metꝰ tollet: affectꝰ restituet. Ti¬
mor nõ serueͬt diuturnã fidẽ. Ubi timor nõ ẽ. audatia¬
austeritatẽ. Sũma bonitate: subdicos rege. Hon sis ter¬
ribił insubiectis: sic eis dominare. ut tibi delectent᷑. Et
et indisciplina ⁊ in modestia modũ serua. Hec minimũ
nec parũ indulgeas: nec modicũ nec satis ignoscas. Tẽ¬
ne modũ in om̃i oꝑe tuo. In om̃i re: tene tẽꝑamentũ.
Nichil intẽꝑantiꝰ agas. Ne minꝰ ne nimiũ aliquid ne ult

Expanded text:
 qui obtemperat in malo ei qui agit malum,  qui obtemperat in malo ei qui agit malum, facientem et obsequentem par poena constringit. 76. A subditis venerari magis quam timeri stude, subjecti plus te revereantur quam metuant, plus tibi officio dilectionis quam conditionis necessitate adhaereant; talem te redde subditis, ut magis ameris quam timearis. Ex reverentia enim amor procedit, 517 odium timor affert; fidem metus tollit, affectus restituit; timor non servat diuturnam fidem. Ubi timor est, audaausteritatem, summa bonitate subditos rege, non sis terribilis in subjectis. Sic eis dominare, ut tibi delectentur servire; et in disciplina, et in modestia modum serva; nec nimium nec parum indulgeas, nec modicum nec satis ignoscas. Tene modum in omni opere, in omni re tene temperamentum, nihil intemperantius agas, nec minus nec nimium aliquid, nec ultra
Abbreviated transcription (Latin):
plus habet honorẽ. In om̃i re finis intendit᷑. extrema q̃¬
runt᷑. Melior ẽ. finis: quã pͥncipiũ. Melior ẽ nouissimuis
sermo: quã primꝰ. Uenerare autẽ homines scientie me
equalẽ : seniorib p̃sta obedientiã. famulare imꝑiis eoꝵ
Auctoritati cede. obseq̃re uoluntati: defer obseqͥa iusta
maiorib. Obedi cunctis in bonis p̃ceptis. Ita obtẽꝑa ho¬
mini: ut uoluntatẽ di nõ offendas. de mał iussionib¬
alum facere iussus. nõ adquiescas. nõ obtẽꝑandis.
malũ fac̾e ussus: nõ consentias. Hoͥ in malo potestati
euiquã consentire. etiã si pena cõpellat. si supplicta ĩmi¬
neant. si tormenta occurrant. Melius ẽ mortẽ pati: quam
ꝑniciosa iussa cõplere. Melius ẽ ab homine iugulari: quã
dãpnari et̃no iudicio. Nõ solũ factores. s ⁊ conscios peceati
teneri obnaxios. Neq enĩ ẽ in munis abscelere. qͥut fieret¬

Expanded text:
plus habet honoris; in omni re finis intenditur, extrema quplus habet honoris; in omni re finis intenditur, extrema quaeruntur. Melior est finis quam principium, melior novissimus sermo quam primeas. Senioribus praesta obedientiam, famulare imperiis eorum, eorum auctoritati cede, obsequere voluntati. Defer obsequia justa majoribus, obedi cunctis in bonis praeceptis. Ita autem obtempera homini, ut voluntatem Dei non offendas. 75. Malum facere jussusmalum facere jussus, non consentias. Noli in malum potestati cuidam consentire, etiam si poena compellat, si supplicia immineant, si tormenta occurrant; melius est mortem pati quam perniciosa jussa complere, melius est ab homine jugulari quam damnari aeterno judicio; non solum factores, sed etiam conscii peccati tenentur obnoxii, nec enim e
Abbreviated transcription (Latin):
disserenda. In om̃i tẽpore paratꝰ esto ad instructionem.
Nullũ tẽpus sit uacuũ. qđ nõ edifices. Nulla hora pre¬
Q ł decẽ tibi scientie sentis: quere ab aliis. Collatione
enĩ obtecta clarescunt. cõferendo difficilia aꝑiunt᷑.
scire latentia. caue indicare que st̃ asensib huma¬
nis remota. Precer mitte quasi secretũ. qđ scripture
auctoritate nõ didicisti. nichil ultra quã scmptũ est
queras. Nichil ampliꝰ ꝑquiras quã diuine litc̃e pre¬
dicant. scire nõ cupias: qđ sciri nõ licet. Curiositas
ꝑiculosa p̾sũptio ẽ: curiositas dãpnosa ꝑitia e. In ħe¬
sim ꝓuocat : infabulas sacrilegas mẽtẽ p̃cipitat. In cau¬
uincendi defensionẽ. cede cito u̾itati. Non contradicas ius¬
ticie : nõ contendas euacuare qđ rectũ ẽ. Disputare stu¬
de. nõ suꝑare. Plusdilige audire quã dicere. Plus auscul¬
tare quã loqui. Inpͥncipio audi. loquere nouissimꝰ. Fini:

Expanded text:
disserenda. 70. In omni tempore paratus esto ad instructionem; disserenda. 70. In omni tempore paratus esto ad instructionem; nullum tempus sit vacuum, quo non aedifices, nulla hora praequod deesse tibi scientiae sentis, quaere ab aliis, collatione enim obtecta clarescunt, conferendo difficilia aperiuntur. ndi latentia. Cave indagare quae sunt a sensibus humanis remota. Praetermitte, quasi secretum, quod Scripturae auctoritate non didicisti. Nihil ultra quam scriptum est quaeras, nihil amplius perquiras quam divinae litterae praedicant. Scire non cupias quod scire non licet: curiositas periculosa praesumptio est, curiositas damnosa peritia est; in haeresim provocat, in fabulas sacrilegas mentem praecipitat, in cauvincendi defensionem, cede cito veritati, non contradicas justitiae, non contendas evacuare quod rectum est. de, non superare; plus dilige audire quam dicere, plus auscultare quam loqui. 73. In principio audi, loquere novissimus; finis
Abbreviated transcription (Latin):
re concipis: ore effunde. Sapientiã cũ ceteris inꝑtis: tͥ
magis hanc auges. Doctrina quantomagis uel ampliꝰ
data fuerit: tanto magis habundat. Sapientia dan¬
do largior fit : retinendo minoat᷑. Hargiendo redun
ter. s ⁊ imitator uirtutis. Si doces ⁊ facis cũc głosus
haberis. Hon enĩ satis ẽ laudare qđ dicis: nisi dictis
facta coniunxeris. Indoctrina ipsa : ab humana lau
de tẽpera. Sic instrue alios: ut te custodias. Sic doce:
ut humilitatis gr̃am non amictas. Caue nec dũ aliis
docendo erigis: ipse laudis appecitu dem̾garis. Cũ do¬
ces autẽ: noli uerborũ obscuritate uti. ita dic ut intel
dentes offendas. Iuxta uulnꝰ adhibendus erit sermo
doctoris. Scd̃m mores inꝑtienda ẽ doctrina. Iuxta uul
quomͦ erudias tracta. Cõmunia autẽ om̃ib. Secre¬
ta ꝑfectiorib loquere. Aꝑta cunctis: oꝑta paucis de¬
nuntia. Quedam enĩ plurimis: quedã paucis sũt

Expanded text:
re concipis ore effunde. Sapientiam cum caeteris impertiris, tibi re concipis ore effunde. Sapientiam cum caeteris impertiris, tibi magis hanc auges; doctrina quanto amplius data fuerit, tanto magis abundat. Sapientia dando largior fit, retinendo minoratur; largiendo redundter, sed et imitator virtutis. Si doces, et facis, tunc gloriosus haberis. Non enim satis est laudare quod dicis, nisi dictis facta conjunxeris. In doctrina ipsa ab humana laude te tempera. Sic instrue alios, ut te cuut humilitatis gratiam non amittas. 16. Cave, ne, dum alios docendo erigis, ipse laudis appetitione derogeris. 344 Cum autem instruis eos, obscuritate noli uti, sed ita dic ut intelldentes offendas; juxta spiritum audientium erit sermo doctorum. Secundum mores incipienda est doctrina; juxta vulnerudias tracta; communia omnibus, secreta perfectioribus loquere; aperta cunctis, operta paucis denuntia; quaedam enim plurimis, quaedam paucis sunt
Abbreviated transcription (Latin):
scientia suatuꝰ. nichil stulticia penus. nichil insipien
tiam preualet. Ignorantia quid sit culpa dignũ non
sentit. Ignorantia: nec quando delinquit agnoscit. ꝑ
inꝑiciã namq multi peceant. Ignorantia assidue pec¬
cat. Indoctꝰ enĩ facile decipit᷑. Sstultus in ui̾a cito dela¬
bit᷑. Prudens autẽ cito deprehendit insidias. prudentis
celeriꝰ errores agnoscit. Hoxia nõ uitamꝰ nisi ꝑsapientiã.
Sapiens omĩa prudent̃ examinat. Inter bonũ et ma¬
lum: sapiens intelligendo duudicat. Sũmũ bonũ est.
scire qđ caueas. sũma miseria nescire qđ teneas. Dilige
igitur sapientiã ⁊ manifestabit᷑ tibi: accede ad illã ⁊ appro¬
ꝑinquabit ad te. Assidiuiꝰ esto illi: ⁊ instruet te. de doctͥna.
isce qd nescis. ne doctor inutił inueniaris. antea esto
auditor: postea doctor. Pdisciplinã: nomen magistri
accipe. B onũ qd audieris dic: bonũ qđ didiceris doce.
Discendi ⁊ docendi: nõ contẽpnas studiũ. Scientiã quã

Expanded text:
scientia suavius, nihil stultitia pejus, nihil insipienttiam praevalet; ignorantia enim quid sit dignum culpa non sentit, ignorantia nec quando delinquit agnoscit. Per imperitiam namque multi peccant, insipiens assidue peccat. indoctus enim facile decipitur. Stultus in vitia cito dilabitur. Prudens autem cito deprehendit insidias, prudens celerius errores agnoscit; noxia non vitamus, nisi per sapientiam.sapiens omnia prudenter examinat. Inter bonum et malum sapiens intelligendo dijudicat. Summum bonum est scire quid caveas, summa miseria nescire quo tendas. Dilige ergo sapientiam, et manifestabitur tibi, accede ad illam, et appropinquabit ad te, assiduus esto illi, et instruet te. 67. Disce quod nescis ne doctor inutilis inveniaris; antea esto auditor, postea doctor: per disciplinam nomen magistri accipe; bonum quod audieris dic, bonum quod didiceris doce; discendi et docendi non contemnas studium. Scientiam quam
Abbreviated transcription (Latin):
uentiũ ꝑsecutio. adu̾sus conglobatas uirtutũ acies
deseuit: O quã durus. oquã amarus ẽ suꝑbie con¬
gressus. que angłos de celo ꝓiecit. homines de paradi¬
so minauit. cuiꝰ exͥcitus atq armoꝵ conflictꝰ uicia st̃.
que breuit̃ cõprehensa tetigimꝰ. S uideamꝰ quẽ ad¬
modũ astͣ celi ⁊ inferni dimicent. arma xp̃i diaboli
collisa decertant. Suꝑbia namq dicit:
erte multis in mo etiã pene om̃ib melior es u̾bo.
scientia. diuitiis. honorib. ⁊ cunctis queq uel car¬
nalib uł sp̃ualib suppetunt charismatib. Cunctos gͦ

Expanded text:
rtutum acies desaevit? O quam durus, o quam amarus est superbiae congressus! quae angelos de coelo projecit, homines de paradiso eliminavit; cujus exercitus, atque armorum conflictus vitia sunt, quae breviter comprehensa tetigimus. Sed videamus quemadmodum castra coeli et inferni dimicent, arma Christi et diaboli consilia decertent. SUPERBIA DICIT: Certe multis imo etiam pene omnibus melior est verbo, scientia, divitiis, honoribus, et cunctis quae vel carnalibus vel spiritualibus suppetunt charismatibus. Cunctos