comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
antur.: Intercae tera tamen frs quac
possunt accipi adlitteram. Num quid
& hoc qđ dictũ ẽ : illic passeres nidifi¬
cabunt. fulicae domus duxest eorum.
Num quiddomus fulicae dux est passerũ.
Autdomꝰ fulicae duxẽ cedrorũ. & hoc
enimibi est. & cedri libaniquas plantauit
illic passeres nidificabunt. fulicȩ domus
duxẽ eorum.: Et quidem latina locu¬
tione eorum cedrorũ non possumus in¬
tellegere : Ced rienim feminini generis suN:
Fulicȩ itaq domꝰ quomodo est dux passerũ.
hoc enim inista creatura quaeo culis
nris adiac&. intellegi nullo pacta potest.
Fulicas enim aues esse marinas ł stagnei¬
ses nouimus: Domus fulicȩ sit nidus fu¬
licȩ .: Quomodo ergo domus fulicȩ dux
passerum: quare quae dam in reb uisi¬
bilibus. quasi absurd amisc& spr̃ sc̃s. Nisi
ut ex eo quod non possumus accipere ad
literam. cog at nos istas piritalit̃q: quȩre r¬
re .: Ergosi ad caelum intellectu ut dixi
ad extenͣdam pellem uultis ascendere: &

Expanded text:
antur. Inter caetera tamen, fratres, quae possunt accipi ad litteram; numquid et hoc quod dictum est, «Illic passeres nidificabunt; fulicae domus dux est eorum?» Numquid domus fulicae dux est passerum? aut domus fulicae dux est cedrorum? Et hoc enim ibi est, «Et cedri Libani quas plantavit: illic passeres nidificabunt; fulicae domus dux est eorum.» Et quidem latina locutione, «eorum» cedrorum, non possumus intelligere; cedri enim feminini generis sunt. Fulicae itaque domus quomodo est dux passerum? Hoc enim in ista creatura, quae oculis nostris adjacet, intelligi nullo pacto potest. Fulicas enim aves esse marinas vel stagnenses novimus. Domus fulicae sit nidus fulicae: quomodo ergo domus fulicae dux passerum? Quare quaedam in rebus visibilibus quasi absurda miscet Spiritus sanctus, nisi ut ex eo quod non possumus accipere ad litteram, cogat nos ita spiritualiter quaerere? 19. Ergo si ad coelum intellectu, ut dixi, ad extentam pellem vultis ascendere,
Abbreviated transcription (Latin):
EQVl tur in psalmo quem susce¬
pimus disserendum: Auerte ocu¬
los meos neuideant uanitatem. in
uia tua uiuificame. Acontrario in¬
terse differunt: uanitas etueritas.
Huius aũ mundi cupiditas. uanitas:
Sed xp̃s qui ex hoc mundo liberat:
ueritas. Ipse est etuia inqua se
uult iste uiui ficari. quia ipse est
et uita: Ipse quippe ait. Ego sũ

Expanded text:
equitur in psalmo quem suscepimus disserendum, «Averte oculos meos, ne videant vanitatem; in via tua vivifica me.» A contrario differunt inter se vanitas et veritas. Hujus autem mundi cupiditas, vanitas: sed Christus, qui ex hoc mundo liberat, veritas. Ipse est et via in qua se vult iste vivificari, quia ipse est et vita; ipse quippe ait: «Ego sum
Abbreviated transcription (Latin):
colimus nisi propt̃ dm̃ Ut sicul¬
tus ipse sit merces ipsũ diligamus
inseipsum. ipsum diligamus in
nobis: Ipsum in proximis nr̃is.
quos diligimus sic̃ nos metipsos. siue
habeant eũ. siue ut habeant eum:
Quod nobis quõ ipso donante confert᷑.
Ideo illidicit᷑ : Inclinacor meum
intestimonia tua et non in auaritiũ:
Sed quae sequntur. alio sermone

Expanded text:
colimus nisi propter Deum, ut sui culcolimus nisi propter Deum, ut sui cultus ipse sit merces. Ipsum diligamus in seipso, ipsum diligamus in nobis, ipsum in proximis nostris quos diligimus sicut nosmetipsos, sive habeant eum, sive ut habeant eum. Quod nobis quoniam ipso donante confertur, ideo illi dicitur. «Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.» Sed quae sequuntur, al
Abbreviated transcription (Latin):
tem decepti. et deiecti non fuissens.
nisi plus quam acceperant habere.
et plus quam factierant. esse uoluis¬
sent : Hoc quippe ille promise¬
rat dicens : Fritis sicut dii. Ergo
Plus enim uolentes habere quã
acceperant. et quod acceperant
ueritatis qua ubiq: dispersa sunt.
et inforensi iure deprehensumẽ:
Quo institutũ est ut petendo plus.¬
causa cadat: Idest ut qui plus
petierit quam ei debetur. et quod
ei habebatur ammittat: Omnis
enim anobis circum ciditur auaritia
sigratis colatur ds̃. Ad quod scm̃
iob inagone temptationis. ipse
prouocat inimicus cum de illo dicit:
Numquid gratis iob colit dnm
Putabat enim diabolus quod in dõ
colendo uir iustus cor inclinatum
haberet in auaritiã. et causa
emolumenti uel utilitatis rerũ
temporaliũ quibus eum di tauerat
ds̃ uelut mercennarius ei protali
mercede deseruiret: Sed quam
gratis dm̃ colere temptatus appa¬
ruit : Siergo cornon habemus
inclinatum in auaritiã dm̃ non

Expanded text:
tem decepti et dejecti non fuissent, tem decepti et dejecti non fuissent, nisi plus quam acceperant habere, et plus quam facti fuerant esse voluissent. Hoc quippe ille promiserat dicens: «Eritis sicut dii» . Ergo Plus enim volentes habere quam acceperant, et quod acceperant, veritatis quae ubique dispersa est, et in forensi jure deprehensum est, quo institutum est ut plus petendo causa cadat: id est, ut qui plus petierit quam ei debetur, et quod ei debebatur amittat. Omnis autem a nobis circumciditur avaritia, si gratis colatur Deus. Ad quod sanctum Job in agone tentationis ipse provocat inimicus, cum de illo dicit: «Numquid gratis colit Job Deum» ? Putabat enim Diabolus quod in Deo colendo vir justus cor inclinatum haberet in avaritiam, et causa emolumenti vel utilitatis rerum temporalium quibus eum ditaverat Dominus, velut mercenarius ei pro tali mercede serviret: sed quam gratis Deum coleret, tentatus apparuit. Si ergo cor non habeamus inclinatum in avaritiam, Deum non
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ ut eum gratis colamus. quod
impedit auaritia. radixomniũ ma¬
lorum : Tali uerbo greco hic appel¬
lata quo possit intellegi genera¬
lis auaritia qua plus appetit quis¬
q quam satest: Pleon enimlati¬
ne plus est. Ex his habitus est.
ab eo quod est habere. Ergo plus
habendo: appellata est. Pleonexiu
quam latini interpretes in hoc loco.
non nulli interpretati sunt emo¬
lumentum : quidam uero utilitatẽ
sed melius qui auaritiam: Dicit aũ
apostolus. Radix enim omniũ ma¬
lorum est auaritia⁊ Sed ingraeco
unde in nr̃am linguam uerba ista
trans lata sunt : Nonlegitur apuo
apostolum pleonexia. quod in loco
isto psalmi huius: sed filargiria.
Quo uerbo significatur amorpeccu¬
niae: Uerum apostolus intellegen¬
dus est isto nomine genus signifi¬
casse perspeciem: Idẽ peramo¬
rem pecuniȩ. uniuersalem gene¬
ralemq: auaritiam : quae uere
radix est omniũ maloꝵ. Nam
ipsi primi hamines: pere serpen¬

Expanded text:
Deus, ut eum gratis colamus; quod Deus, ut eum gratis colamus; quod impedit avaritia radix omnium malorum. Tali verbo graeco hic appellat, a quo possit intelligi generalis avaritia, qua plus appetit quisque quam sat est: πλέον enim latine plus est; ἔξις habitus est, ab eo quod est habere. Ergo a plus habendo appellata est πλεονεξία, quam latini interpretes in hoc loco nonnulli interpretati sunt «emolumentum,» quidam vero «utilitatem;» sed melius qui «avaritiam.» Dicit autem Apostolus: «Radix enim omnium malorum avaritia est» . Sed in graeco, unde in nostram linguam verba ipsa translata sunt, non legitur apud Apostolum πλεονεξία, quod in loco isto psalmi hujus; sed φιλαργυρία, quo verbo significatur amor pecuniae. Verum Apostolus intelligendus est isto nomine genus significasse per speciem, id est, per amorem pecuniae universalem generalemque avaritiam, quae vere radix est malorum omnium. Nam ipsi primi homines per serpen
Abbreviated transcription (Latin):
angusta. nisi dilatato corde non
adhuc currit: Et ideo diuinũ
auxilium quo deducatur inquirit.
Quia neq uolentis neq: curren¬
tis sed miserentis est dĩ : Deniq
quia et ipsum uelleds̃ operatur
in nobis: Preparatur enĩ uolun¬
tas adnõ. Sequitur et dicit. In¬
clina cormeum intestimoni a tua.
et non in auariti ã: Quid est indli¬
natum ad aliquid corhabere. nisi
hoc uelle. Et uoluit ergo. etorat
ut uelit. Voluit cum dicit. De¬
duc me insemita mandatorũ tuorũ
quõ ipsam uolui: Orat aut̃ ut uelit¬
cum dicit: Inclina cormeum intes¬
timonia tua et ñin auaritiã . Hoc¬
itaque orat ut in ipsa uoluntate
monia: nisi quibus sibi ipse ad testa¬
tur: Testimonus enim dĩ aliquid
probatur: Ac per hoc iustificatio¬
nes dĩ et mandata dĩ testimonis
dĩ probantur. Et quic quid nobis
persuadere uult ds̃: suis testimo¬
nis persuadet. In quae iste petit
inclinari corsuum. et non in auaritiã.
Testimonus quippe suis agit nobiscũ.

Expanded text:
angusta, nisi dilatato corde non angusta, nisi dilatato corde non adhuc currit; et ideo divinum auxilium quo deducatur inquirit, quia neque volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei ; denique quia et ipsum velle Deus operatur in nobis , praeparatur enim voluntas a Domino; sequitur et dicit, «Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam.» Quid est inclinatum cor ad aliquid habere, nisi hoc velle? Et voluit ergo, et orat ut velit. Voluit, cum dicit, «Deduc me in semita mandatorum tuorum, quia ipsam volui:» orat autem ut cum dicit. Inclina cor meum in testimonia tua, et non in avaritiam. Orat ergo ut in ipsa voluntate monia, nisi quibus sibi ipse attestatur? Testimoniis enim aliquid probatur; ac per hoc justificationes Dei et mandata Dei testimoniis Dei probantur; et quidquid nobis persuadere vult Deus, suis testimoersuadet: in quae iste petit inclinari cor suum, et non in avaritiam. Testimoniis quippe suis agit nobiscum
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo comprehendit: nisi ad nõ
acceperit intellectum: Vnde iste
adiungit etdicit. Damihi intel¬
lectum et scrutabor legemtuam.
et custodiam illam in toto cordemeo:
Cumenim quisq: legem scrutatus
fuerit. et ad eius alta peruenerit.
Inquibus tota pendet. profecto
debet dm̃ diligere ex toto corde
extota anima. extotamente. et
proximum suum sicut se ipsum.
In his enim duobus preceptis. tota
lex pendet et prophetȩ: Hoc uidetur
illam in toto corde meo: Sed quia et
hoc minus ualet uiribus proprus. ni¬
si adiuuetur ab illo quiiubet ut faciat
quod iubet. Deduc meinquit in
semita mandatorum quia ipsam
uolui: Parum est mihi uoluntas
mea: nisi in eo quod uolui me ipsede¬
ducas: Et certa ipsa est semita. Hoc
est uia mandatosum dĩ quam se dilu¬
tato ab illo corde suo cucurrisse iam
dixerat: Quam propter ea etiã
semitam uocat : quia angusta uia ẽ
quae ducit aduitam. Et cumsit

Expanded text:
, nemo comprehendit, nisi a Domino , nemo comprehendit, nisi a Domino acceperit intellectum: unde iste adjungit et dicit, «Da mihi intellectum, et scrutabor legem tuam, et custodiam illam in toto corde meo.» Cum enim quisque legem scrutatus fuerit, et ad ejus alta pervenerit, in quibus tota pendet; profecto debet Deum diligere ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente; et proximum suum tanquam seipsum. In his enim duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae . Hoc videtur illam in toto corde meo.» 5. «vers.» 35. Sed quia et hoc minus valet viribus propriis, nisi adjuvetur ab illo qui jubet, ut faciat quod jubet, «Deduc me,» inquit, semita mandatorum tuorum, quia ipsam volui.» Parum est mihi voluntas mea, nisi in eo quod volui, me ipse deducas. Et certe ipsa est semita; hoc est via mandatorum Dei, quam se, dilatato ab illo corde suo, cucurrisse jam dixerat. Quam propterea etiam semitam vocat, quia angusta est via quae ducit ad vitam ; et cum sit
Abbreviated transcription (Latin):
sirecte dicitur exquiri. quod sine
fastidio diligitur : et id agitur ne a¬
mittatur semper: omnino: sine fine :¬
quȩremus legem dĩ. hoc est uerita¬
tem dĩ: In hoc quippe ipso dicitur
psalmo. etlex tua ueritas : Queritur
nunc. ut teneatur : Tunc tenetur. ne
relinquatur: Sicut despũ dĩ dictũ
est: quod omnia scrutetur : etiam
altitudines dĩ : Nonutiq: ut quod
nescit inueniat. sed qui nihil relin¬
itaq: dĩ precipue nobis commendatur.
quando sibi legem poniposcit adnõ
Qui utiq iam legem secundũ litte¬
ram nouerat: Sed quia littera occi¬
dit. sp̃s autem uiuificat. Ora
Orat ut
per sp̃m faciat. quod perlitteram
sciebat: ne perscientiam mandati
non obseruati :. etiam preuaricationis
ei crimen accedat. Quamquam ut¬
etiam sciatur lex. Quomodo scienda
est: idest ut intellegatur quid sibi
uelit quare sit eis posita. qui eam
Quid habeat
utilitatis. etiam hoc ipsum quod lex
sub intrauit ut abundaret delictũ.

Expanded text:
si recte dicitur exquiri quod sine si recte dicitur exquiri quod sine fastidio diligitur, et id agitur ne amittatur; semper omnino sine fine quaeremus legem Dei, hoc est veritatem Dei: in hoc quippe ipso dicitur psalmo, «Et lex tua veritas.» Quaeritur nunc, ut teneatur; tunc tenebitur, ne derelinquatur: sicut de Spiritu Dei dictum est quod omnia scrutetur, etiam altitudines Dei ; non utique ut quod nescit inveniat, sed quia nihil relinitaque Dei nobis praecipue commendatur, quando sibi legem poni poscit a Domino, qui utique jam legem secundum litteram noverat. Sed quia littera occidit, spiritus autem vivificat ; orat ut per Spiritum faciat quod per litteram sciebat; ne per scientiam mandati non observati etiam praevaricationis ei crimen accedat. Quanquam etiam ut sciatur lex quomodo scienda est, id est, ut intelligatur quid sibi velit, quare sit eis posita qui eam quid habeat utilitatis etiam hoc ipsum quod «lex subintravit, ut abundaret delictum»
Abbreviated transcription (Latin):
te: Ansemper dic tum est quã diu
hic uiuitur. quia semper proficitur:
Post hanc autem uitam quibene hic
proficiebat. ibi perficitur: Sicut
de quibusdam feminis dictũ est. Sem¬
per discentes. sed illȩ male: quia
secutus ad iunxit: et adueritatis
scientiam numquã peruenientes:
Qui uero in melius semꝑ hic proficit.
quo proficiendo nititur peruenit :
Ubi iam non proficiat. quia perfec¬
tus sine fine consistit: Nec de illis
tamen ita dictum ẽ: semper discen¬
tes : ut et post mortem discere per¬
seuerent: Vana et infructuo sacũ
tabulis doctrinis successerint Non
studia. sed supplicia aeterna
Hic ergo exquiritur dĩ
lex. quam diu in ea proficitus. et
sciendo et diligendo: Ibi aũ plenitu¬
do eius manet ad fruendum. non re¬
manet adquerendum : Sic etiam
illud dictum est: querite faciem
eius semper: Ubi semper : nisihic.
Nonenim etibi queremus dĩ faciẽ:
Vbi uidebimus facie ad faciem. Aut

Expanded text:
te» ? An, «semper,» dictum est, quamdiu te» ? An, «semper,» dictum est, quamdiu hic vivitur, quia tamdiu proficitur; post hanc autem vitam qui bene hic proficiebat, ibi perficitur? Sicut de quibusdam feminis dictum est, «semper discentes:» sed illae male, quia secutus adjunxit, «Et ad veritatis scientiam nunquam pervenientes» . Qui vero in melius semper hic proficit, quo proficiendo nititur, pervenit, ubi jam non proficiat, quia perfectus sine fine consistit. Nec de illis tamen ita dictum est, «semper discentes,» ut et post mortem discere perseverent vana et infructuosa; cum talibus doctrinis successerint non studia, sed supplicia sempiterna. Hic ergo exquiritur Dei lex, quamdiu in ea proficitur, et sciendo et diligendo; ibi autem plenitudo ejus manet ad fruendum, non remanet ad quaerendum. Sic etiam illud dictum est, «Quaerite faciem ejus semper» . Ubi «semper,» nisi hic? Non enim et ibi quaeremus Dei faciem, ubi videbimus facie ad faciem . Aut
Abbreviated transcription (Latin):
nis efficit filiosꝰ Sed et ille quienis
meminit: nec eam diligit: eo modo
reus est : quia memoria eius lapis
illiest quodammodo scriptus : Non
quo adornetur. sed quo prematur
Pondus oneris nontitulus honoris.
Hanc aũ legem iste uiam iustifica¬
tionum dĩ uocauit. Nec alia uia est
mandatorum eius: quam secucurris¬
se iam dixerat cum dilatatum ẽ coreus:
Ergo et cucurrit. et currit donec
perueniat ad palmã supernae uoca¬
tionis dĩ: Deniq: cum dixisset. Le¬
gem pone mihi dñe uiam iustificatio¬
num tuarum. Addidit: et ex quirã
illam semper: Quid enim exquirit
quod habet : nisi quia ethabet agen¬
do. et exquirit proficiendo: Sed
quid est semper : utrum ex qui rendi
non erit finis: sicut dictũ est. sem¬
perlaus eius in ore mȩo. Q
dandi nonerit finis . Neq enim
dm̃ non laudabimus cumadeius regnũ
peruenerimus aeternũ: Cum legi¬
mus: beati qui habitant indomo
tua. in sȩcula seculorum laudabunt

Expanded text:
nis efficit filios. Sed et ille qui ejus nis efficit filios. Sed et ille qui ejus meminit, nec eam diligit, eo modo reus est; quia memoria ejus lapis illi est quodammodo scriptus, non quo adornetur, sed quo prematur; pondus oneris, non titulus honoris. Hanc autem legem iste viam justificationum Dei vocavit; nec alia via est mandatorum ejus, quam se cucurrisse jam dixerat, cum dilatatum est cor ejus. Ergo et cucurrit, et currit, donec perveniat ad palmam supernae vocationis Dei. Denique cum dixisset, «Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum;» addidit, «et exquiram eam semper.» Quid enim exquirit quod habet, nisi quia et habet agendo, et exquirit proficiendo? 3. Sed quid est, «semper?» Utrum exquirendi non erit finis; sicut dictum est, «Semper laus ejus in ore meo» ; quia laudandi non erit finis: neque enim Deum non laudabimus, cum ad ejus regnum pervenerimus aeternum, cum legamus, «Beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt
Abbreviated transcription (Latin):
Quod autem inuitus facit. si posset
fieri. mallet utiq: non iuberi.
Ac per hoc legis quam uellet non
esse : non est amicus. sed potius
inimicus: Nec mundatur opere : qui
inmundus est uoluntate. Talis non
potest dicere quod iste dixit insupe¬
rioribus uersibus : Uiam mandatorum
tuorum cucurri: cum dilatasti cormeũ :
Quia illa dilatatio caritatem signifi¬
cat: quae secundum a postolum legisẽ
plenitudo: Cur ergo iste adhuc pos¬
cit sibi legem poni : quae utiq: si non
ei posita fuisset: non uiam mandatoꝵ
dĩ in cordis latitudine cucurrisset:
Sed quia proficiens loquitur. et di
donum nouit ẽẽ quod proficit: Quid
aliud petit cum sibi legem pomipetit.
nisi ut in ea magis magisq proficiat .
Quem ad modum si poculum plenum
teneas. et sicienti dare incipias. et
haurit bibendo. et poscit desideran¬
do Quibus autem iniustis et non
sub ditis lex in lapideis tabulis ponit᷑.
preuaricationis reos. non promissio¬

Expanded text:
Quod autem invitus facit, si posset Quod autem invitus facit, si posset fieri, mallet utique non juberi: ac per hoc legis, quam vellet non esse, non est amicus, sed potius inimicus; nec mundatur opere, qui immundus est voluntate . Talis non potest dicere quod iste dixit in superioribus versibus, «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum;» quia illa dilatatio charitatem significat, quae secundum Apostolum legis est plenitudo . 2. Cur ergo iste adhuc poscit sibi legem poni; quae utique si non ei posita fuisset, non viam mandatorum Dei in cordis latitudine cucurrisset? Sed quia proficiens loquitur, et Dei donum novit esse quod proficit; quid aliud petit, cum sibi legem poni petit, nisi ut in ea magis magisque proficiat. Quemadmodum si poculum plenum teneas, et sitienti dare incipias; et haurit bibendo, et poscit desiderando. Quibus autem injustis et non subditis lex in lapideis tabulis ponitur, praevaricationis reos, non promissio
Abbreviated transcription (Latin):
testamentum nouum: Non secun¬
dum testamentum quod disposui
patribus eorũ. indie qua ad prehen¬
dimanum eorum: cumeducerem eos
de terra aegypti : quo ipsi non per¬
manserunt in testamento meo et ego
neglexi eos dicit dñs: Quõ hoc est
testamentum quod constitui domui
is rahel postdies illos dicit dñs : dando
leges meas in mentibus eorum . et in
cordibus eorũ scribam eds: Ecce
quo modo uult iste legem sibi poni
adñõ: Non sicut in iustis et non sub¬
ditis: Aduetus testamentũ perti¬
nentibus. posita est in tabulis lapi¬
daeis: Sed sicut scĩs filiis liberȩ.
hoc est supernȩ hierusalem: filiis
promissionis: filuis hereditatis &ernȩ:
Scõ spũ tamquam digito dĩ inmen¬
tem datur : et incordibus scribitur.¬
Non quam memoria teneant et
uita neglegant: sed quam sciant
intellegendo: faciant diligendo :
In latitudine amoris non intimo¬
ris angustus : Nam qui timore
penȩ non amore iustitiae opus
legis facit. profecto inuitus facit.

Expanded text:
testamentum novum: non secuntestamentum novum: non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum, in die qua apprehendum manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti: quoniam ipsi non permanserunt in Testamento meo, et ego negligam eos, dicit Dominus; quoniam hoc est Testamentum quod constituam domui Israel, post dies illos, dicit Dominus: Dabo leges meas in mentes eorum, et in cordibus eorum scribam eas ? Ecce quomodo vult iste legem sibi poni a Domino; non sicut injustis et non subditis ad Vetus Testamentum pertinentibus posita est in tabulis lapideis; sed sicut sanctis filiis liberae, hoc est, supernae Jerusalem, filiis promissionis, filiis haereditatis aeternae, sancto Spiritu tanquam digito Dei in mente datur, et innon quam memoria teneant, et vita negligant; sed quam sciant intelligendo, faciant diligendo, in latitudine amoris, non in timoris angustiis. Nam qui timore poenae, non amore justitiae opus legis facit, profecto invitus facit.
Abbreviated transcription (Latin):
N psalmo isto magno sequitur.
quod nobis adiuuante dño conside¬
randum atq: tractandum: Legem
pone mihi dñe uiam iustificationũ
tuarum et exquiram eam semper
Apostolus dicit. Iusto lex non est
posita: In iustis autem et non subditis
et cetera quae ibi concludens ait.
Et siquid aliud sane doctrinȩ aduer¬
satur. quae est secundum euangeliũ
gloriae beati dĩ. quod creditum est
mihi: Numquid talis erat iste qui
dicit. Legem pone mihi dñe: Quali¬
bus beatus paulus dicit. positam le¬
gem absit⁊ Sienim talisesset . non
superius dixisset: Uiam mandato¬
rum tuorum cucurri cum dilatasti
cormeum : Quid est ergo quod o¬
rat ut sibi lex ad nõ ponatur. si
non ponitur iusto: aneo modo non
ponitur iusto. quo modo posita est
populo contumaci. intabulis lapi¬
deis. non intaabulis cordis carnalibis:
Secundum testamentum uetus ex
monte sina. quod inserui tutem
generat. Non secundum testu¬
mentum nouum: de quo scriptũ est
bo domui israhel: et domui iuda

Expanded text:
n psalmo isto magno sequitur quod nobis, adjuvante Domino, considerandum atque tractandum est: «Legem pone mihi, Domine, viam justificationum tuarum, et exquiram eam semper.» Apostolus dicit, «Justo lex non est posita, injustis autem et non subditis,» et caetera, quae ibi concludens ait, «Etsi quid aliud sanae doctrinae adversatur, quae est secundum Evangelium gloriae beati Dei, quod creditum est mihi» . Numquid ergo talis erat iste qui dicit, «Legem pone mihi, Domine,» qualibus beatus Paulus dicit positam legem? Absit. Si enim talis esset, non superius dixisset, «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.» Quid est ergo quod orat ut sibi lex a Domino ponatur, si non ponitur justo? An eo modo non ponitur justo, quomodo posita est populo contumaci, in tabulis lapideis , non in tabulis cordis carnalibus ; secundum testamentum vetus ex monte Sina, quod in servitutem generat , non secundum testamentum nouum. quod promissum est bo domui Israh
Abbreviated transcription (Latin):
dñs clamat ÷ Siquis sitit ueniat
adme. qui credit in me flumine
aquȩ uiuȩ fluent deuentre eius:
Et exponens euangelista quid
dixerit. ł loc aũ inquit dicebat
de spũ quem accepturi erant qui
credituri erant in eum: Multu
dici possent de ista cordis latitu¬
dine : Sed huius sermonis iam
contra dicitur longitudine.¬

Expanded text:
Dominus clamat, «Qui sitit veniat Dominus clamat, «Qui sitit veniat ad me. Qui credit in me, flumina aquae vivae fluent de ventre ejus:» et exponens Evangelista quid dixerit, «Hoc autem,» inquit, «dicebat de Spiritu quem accepturi erant qui credituri erant in eum» . Multa dici possent de ista cordis latitudine, sed hujus sermonis jam contradicitur longitudini.
Abbreviated transcription (Latin):
elegi. iudicia tua non sum oblitus.
adhesi testimoniis tuisꝰ Cursus est
quippe iste : uiae mandatorũ dĩ.
Et quia potius eius beneficia quã
sua merita dño allegat. tam quam
diceretur ei. quo modo istam cucur¬
risti eligendo. et dĩ iudicia non ob¬
liuiscendo. et eius testimoniis ad he¬
rendo: anperte ipsum ista potiustiꝰ
non ait: Quidergo uiam mandu¬
torum tuorũ inquit cucurri. cũ
dilatarss cor meum: Non ergo
perproprium et quasi nullus tuae
opis indigum arbitrium meum :
sed cum dilatasti cormeum: Cor¬
dis dilatatio. iustinȩ ẽ delectatio.
Hoc munus estdĩ. ut in preceptis
eius non timore penȩ angustemur:
sed dilectione et delectatione iusti¬
tiae delatemur . Hanc enĩ nobis
promittit latitudinem dicens. ha¬
bitabo in eis et deambulabo. Quã
et in plateis tuis discurrant aquȩ
tuae: Platea quippe de uerbo
greco alatitudine nomen accepit :
Qũo grece platin dicitur latum:
Hae sunt autem aquae de quibus

Expanded text:
elegi, judicia tua non sum oblitus, elegi, judicia tua non sum oblitus, adhaesi testimoniis tuis.» Cursus est quippe iste viae mandatorum Dei. Et quia potius ejus beneficia quam sua merita Domino allegat; tanquam diceretur ei, Quomodo istam viam cucurristi, eligendo, et Dei judicia non obliviscendo, et ejus testimoniis adhaerendo, an per teipsum ista potuisti? Non, ait. Quid ergo? «Viam mandatorum tuorum,» inquit, «cucurri cum dilatasti cor meum.» Non ergo per proprium, et quasi nullius tuae opis indigum arbitrium meum; sed «cum dilatasti cor meum.» Cordis dilatatio, justitiae est delectatio. Haec munus est Dei, ut in praeceptis ejus non timore poenae angustemur, sed dilectione, et delectatione justitiae dilatemur. Hanc enim nobis promittit latitudinem ejus dicens: «Habitabo in eis, et deambulabo» . Quam Et in plateis tuis discurrant aquae tuae» : platea quippe de verbo graeco a latitudine nomen accepit; quoniam graece πλατὺ dicitur latum. Hae sunt aquae de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ergo gloriatio: exclusa est : Perquã
legem. factorum : non . sed perlegẽ
fidei: Haec est lex fidei. quacre
dimus et oramus: Pergratiam no¬
bis donari : ut faciamus. quod pernos¬
met ipsos implere non possumus.
Neignorantes dĩ iustitiã & nr̃am
uolentes constituere. iustitiae
re mei : De bene ficus eius quȩ iam
consecutus est : quodam modo dici
potest: prȩscribit ut impetret
cetera: quae non dum ẽ consecutus.
Ait enim: Uiam ueritatis elegi.
iudicia tua non sum oblitus: Ad he¬
si testimoniis tiuis dñe. noli me con¬
fundere. Uiam ueritatis elegi
ubi currerem : Iudiciatua non sum
oblitus ut currerem: Adhesi
testimoniis tuis cumcurrerẽ : Dne.
noli me confundere: quo curro
pertendam: quotendo ꝑueniã.:
Non enim uolentis. neq: currentis.
sed miserentis dĩ est. Deniq sequit᷑.
Uiam mandatorum tuorũ cucurri
cum dilatasticor meum: Non curre¬
rem: nisi dilatassescormeum: Pror¬
sus isto uersu exponitur. quem ad¬
modum dictum sit . Uiam ueritatis

Expanded text:
ergo gloriatio exclusa est per quam legem factorum non sed per legem fiddimus et oramus per gratiam nobis donari, ut faciamus quod per nosmetipsos implere non possumus; ne ignorantes Dei justitiam, et nostram volentes constituere, justitiae re mei;» de beneficiis ejus quae jam consecutus est, quodammodo, si dici potest, praescribit, ut impetret caetera quae nondum est consecutus. Ait enim: «Viam veritatis elegi; judicia tua non sum oblitus. Adhaesi testimoniis tuis; Domine, noli me confundere. Viam veritatis elegi,» ubi currerem: «judicia tua non sum oblitus,» ut currerem. «Adhaesi testimoniis tuis,» cum currerem: «Domine, noli me confundere;» quo curro pertendam, quo tendo perveniam. Non enim volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei . Denique sequitur: «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.» Non currerem, nisi dilatasses cor meum. Prorsus isto versu exponitur quemadmodum dictum sit, «Viam veritatis
Abbreviated transcription (Latin):
addexterã patris : Quid agitur ut
ut ponantur inimici eius scabellũ
pedũ eius:. Quid agitur: audi illũ
docentẽ et exponentem.: Et prae¬
dicabitur in nomine eius peniten¬
tia et remissio peccatorũ per om¬
nes gentes incipientibus ab hierusa¬
lem. Quia uirgã uirtutis tuae
emittet dñs exsion.: Uirgã uirtu¬
tis tuae : hoc ẽ segnũ potentiae
tuae : quia reges eos inuirga fer¬
rea: emittet dñs exsion: quia in¬
cipientibus ab hierusalem.: Cũ
ergo miserit exsion uirgã uirtutis
in medio inimicorũ fuorũ. Pri¬
us dominare. in medio inimicorũ.
inter frem̃tes gentes .: Nũ enĩ
postea cũ acceperint honorem
suũ. scient suam damnationem

Expanded text:
ad dexteram Patris, quid agitur? ut ponantur inimici ejus scabellum pedum ejus, quid agitur? Audi illum docentem et exponentem: «Et praedicabitur in nomine ejus poenitentia et remissio peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Jerusalem» ; quia, «Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Sion. Virgam virtutis tuae,» hoc est regnum potentiae tuae; quia, «Reges eos in virga ferrea» : «emittet Dominus ex Sion;» quia, «Incipientibus ab Jerusalem.» 11. Cum ergo emiserit ex Sion virgam virtutis in medio inimicorum tuorum.» Prius «dominare in medio inimicorum tuorum:» inter frementes gentes. Numquid enim postea cum acceperint honorem suum sancti, et suam damnationem
Abbreviated transcription (Latin):
dore: Id est pudeat eos de traxis¬
se mihi: sed hoc potest et in bono
accipere dum corriguntur : ut o¬
periantur sicut di ploide confusi¬
one sua : Diplois : duplex̃ pal¬
lium est.: Nã quidã etiã sic
inter p̃tati sunt istũ uersũ : Et
operiantur sicut palliũ duplex
confusione sua. Intellegitur
aũ: Confundant᷑ et int̾ et fo¬
ris: Id est et corã dõ et homini
ore meo.: Nimis dici solet in
consuetudine sermonis latini:
Quod plus ẽ : plus ẽ quam debet.
Cui contrariũ est : qđ minus ẽ quã
debet: Sedminus graece : agans
dicitur. Iste aũ uersus. non

Expanded text:
dorem:» id est, pudeat eos detraxisdorem:» id est, pudeat eos detraxisse mihi. Sed hoc potest et in bono accipi, dum corriguntur. «Et operiantur sicut diploidem confusionem suam.» Diplois duplex pallium est. Nam quidam etiam sic interpretati sunt istum versum: «Et operiantur sicut pallium duplex confusionem suam.» Intelligitur autem, confundantur et intus et foris, id est et coram Deo et coram hore meo, Nimis» dici solet in consuetudine sermonis latini, quod plus est quam debet: cui contrarium est parum, quod minus est quam debet. Sed «nimis,» graece ἄγαν dicitur; iste autem versus non
Abbreviated transcription (Latin):
nũ suã manu facitꝰ: Quomodo
ergo hic dictũ est : Et sciant quõ
manus tua haec: et tu dñe fecis¬
ti eam:: Intellegamus utique
manũ dĩ esse xp̃m : Unde ali¬
bi dicitur: et brachiũ dñi ciure¬
uelatũ est.. Haec manus et ẽ
et fecit eam: quia in principio
erat uerbũ : et uerbũ caro factũ
ẽ : et erat sine tempore. secundũ
diuinitatẽ : et factus ẽ ei exsemi¬
ne dauid secundũ carnẽ.¬
Maledicent illi et tu benedices.¬
Uana est ergo et falsa maledictio fi¬
liorũ hominũ diligentiũ uanitatẽ.
et quaerentiũ mendaciũ. Ds̃ aũ
cũ benedicit: facit quod dicit.
Qui in surgunt inme confundantur:
Ut enim insurgant aliquid se aduer¬
sum me proficere arbitrantur :
Sed cũ exaltatus fuero super caelos:
et esse coeperit super terrã glo¬
ria mea: confundentur: Seruus
ra patris: siue in suis membris lae¬
tantibus : et inter temptationes in
spe : et p̾ temptationes in aeternũ.:

Expanded text:
num suam manu facit? Quomodo num suam manu facit? Quomodo ergo hic dictum est, «Et sciant quoniam manus tua haec, et tu, Domine, fecisti eam?» Intelligamus itaque manum Dei esse Christum: unde alibi dicitur, «Et brachium Domini cui revelatum est» ? Haec manus et erat, et fecit eam; quia, «In principio erat Verbum, et Verbum caro factum est» : et erat sine tempore secundum divinitatem, et factus est ei ex semine David secundum carneMaledicent illi, et tu benedices.ana est ergo maledictio filiorum hominum, diligentium vanitatem, et quaerentium mendacium . Deus autem cum benedicit, facit quo«Qui insurgunt in me, confundantur». Ut enim insurgant aliquid se adversus me proficere arbitrantur; sed cum exaltatus fuero super coelos, et esse coeperit super omnem terram gloria mea, confundentur. «Servus ra patris, sive in suis membristantibus, et inter tentationes in spe, et post tentationes in aeternum. 3
Abbreviated transcription (Latin):
Et ego factus sũ obprobriũ illis: per
mortem crucis. Xp̃s enim nosre¬
demit de maledicto legis: factus
pronobis maledictus. Uiderunt
me et mouer̃ capita sua : Quia
uider̃ pependisse : ñ uiderunt
resurrexisse : Uiderunt quan¬
do eius genua sunt infirmata.
Ñ uider̃ quando caro inmutata ẽ:¬
Ad iuiua me dñẽ ds̃ meus saluũ me
fac pp̃t miseri cordiã tuam:
Hoc ad totũ referri potest: id est
et ad caput et adcorpus: Ad ca¬
put pp̃t formã serui: adcorpus.
pp̃t ipsos seruos .⁊ Potuit enim
et in eis dicere dõ: adiuua me.
et saluum me fac: In quibus sau¬
lo dixit : quid me ꝑsequeris. Qđ
aũ addidit. secundũ misericor¬
diam tuam.: Gratuita gratia
commemoratur . non exoperum de
De his dixit : sciant proquibus se¬
uientib et orauit: quia in eis quib
factus ẽ obprobriũ : Mouentib
in eius in lusione capita suã erant
etiã hi qui in eũ post eu credi¬
derunt: Discant aũ qui formã
humani corporis dõ tribuunt:

Expanded text:
Et ego factus sum opprobrium illis:» per mortem crucis. «Christus» enim «nos redemit de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum» . «Viderunt me, et moverunt capita sua.» Quia viderunt pependisse, non viderunt resurrexisse; viderunt quando genua ejus sunt infirmata, non viderunt quando est caro immutataAdjuva me, Domine Deus meus, salvum me fac secundum misericordiam tuam.» Hoc ad totum referri potest, id est et ad caput, et ad corpus: ad caput, propter formam servi; ad corpus, propter ipsos servos. Potuit enim et in eis dicere Deo, «Adjuva me,» et, «salvum me fac;» in quibus Saulo dixit, «Quid me persequeris» ? Quod autem addidit, «secundum misericordiam tuam;» gratuita gratia commemoratur, non ex operum debDe his dixit, «sciant,» pro quibus saevientibus et oravit; quia in eis quibus factus est opprobrium moventibus in ejus illusionem capita sua, erant etiam hi qui in eum postea crediderunt. Discant autem qui formam humani corporis Deo tribuunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ppt oleum.. Ut eos a mea morte
deficientes mea resurrectione
firmarem : Emisso spũ scõ ungue¬
rẽ : quia non ad eos uenisset : ni¬
si ego abissem.: Hoc enim dixerat.
ñ potest ille uenire : nisi ego abi¬
ero:: Fuangelista dix̃: Nondum
erat sp̃s datus: quia ihs̃ nondum
erat glorificatus: non dũ erat in¬
mutata caro eius: Siue aũ per
aquã propter ablutionẽ: uel in¬
rigationẽ : siue ꝑoleũ ꝓp̃t exul¬
tationem et inflammationem
Non ideo est ase ipso diuersus: qui¬
a signa diuersa sunt.: Multũ
enim diuersi sunt etiã leo et ag
xp̃s. Leo propter aliud. Agnꝰ
pp̃t aliud. Non tam̃ alius quia
nec fortis ẽ agnus: nec in nocens
leo Xp̃s aũ et in nocens ẽ ut
agnus: fortis ut leo .⁊ Dicit aũ

Expanded text:
 oleum,» ut eos mea morte deficientes, mea resurrectione firmarem, et misso Spiritu sancto unguerem, qui non ad eos venisset, nisi ego abiissem. Hoc enim dixerat, «Non potest ille venire, nisi ego abiero» : et Evangelista dixit, «Nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus» . Nondum erat immutata caro ejus. Sive autem per aquam propter ablutionem vel irrigationem, sive per oleum propter exsultationem et inflammationem s sanctus; non ideo est a seipso diversus, quia signa diversa sunt. Multum enim diversa sunt etiam leo et agnest Christus. Leo propter aliud, agnus propter aliud; non tamen alius: quia nec fortis est agnus, nec innocens leo; Christus autem et innocens est ut agnus, et fortis ut leo. Dicit autem
Abbreviated transcription (Latin):
quas tempus erat ut inciperent a
domo dñi. sed ad iuuabunt me in¬
quit: Et quis non uideat: quantũ
adiuuerit ecłam sanguis ecclesiȩ.
quanta ex illa semente seges toto
sus aperit se. et quae persona per
totum psalmum loquebatur osten¬
dit. E¬
Erraui inquit sicuto uis
perdita : quȩ reseruum tuũ. quia
mandata tua non sum oblitus : Non¬
nulli codices non habent quaere.
sed uiuificame. Una quippe syl¬
laba interest : qua interse greca
et ipsi codices greci uariant: sed
quod libet horum sit ouis perditu
quȩratur : Ouis perdita uiui fice¬
tur : propter quam pastoreius. non a¬
ginta nouem dimisit in montibus.
et eam quaerens. iudaicis laceratus
est uepribus : Sed ad hucquȩritur.

Expanded text:
quae tempus erat ut inciperent a domo Domini . Sed «adjuvabunt me,» inquit. Et quis non videat quantum adjuverit Ecclesiam sanguis Ecclesiae? quanta ex illa semente seges toto sus aperit se, et quae persona per totum Psalmum loquebatur, ostendit. «Erravi,» inquit, «sicut ovis perdita; quaere servum tuum, quia mandata tua non sum oblitus.» Nonnulli codices non habent «quaere,» sed «vivifica.» Una quippe syllaba interest, qua inter se in graeco et ipsi codices graeci variant. Sed quodlibet horum sit, ovis perdita quaeratur, ovis perdita vivificetur, propter quam pastor ejus nonaginta novem dimisit in montibus, et eam quaerens , Judaicis laceratus est vepribus. Sed adhuc quaeritur
Abbreviated transcription (Latin):
Confitebor tibi inquit in directione
cordis. Utiiue si dirigantur uiae
meae.
enim
confitebor. in eo. quod
didi¬
cerim iudicia iustitiaetuȩ
si di¬
rectum corhabeo: direc¬
tis ii¬
delicet uiis meis adcus¬
todien¬
das iustificationes tuas.
Nam quid mihi proderit quod ea didi¬
cerim: si corde per uerso uias hu¬
bebo prauas: Non enim letabor in
eis. sed accusabor ab eis.. Peinde
conectuntur qđ ait. Utinã dirigant᷑
uae meae. ad cus todiendas iustifi¬
cationes tuas. Tunc non confundar
dum inspicio in om̃u mandata tu.
Et confitebor tibi in directione cordis.
et iustificationes tuas custodiam.
Sed quid quod sequitur. Nederelinquas
me usq ualde. Uel sicut non nul¬
li codices habent usq nimis: proeo.
quod ẽ ualde .y Nam hoc uerbum
grecum ẽ et hic: id est sphodru: qua¬
si reliquisse dnm uelit. Sed non
usq ualde: absit .y Sed quia relique¬
rit ds̃ mundum merito peccatorum:

Expanded text:
«Confitebor,» inquit, «tibi in directione «Confitebor,» inquit, «tibi in directione cordis.» Utique si dirigantur viae meae, enim «confitebor in eo quod didicerim judicia justitiae tuae,» si directum cor habebo, directis videlicet viis meis ad custodiendas justificationes tuas. Nam quid mihi proderit quod ea didicerim, si corde perverso vias abibo pravas? non enim laetabor in eis, sed accusabor ab eis. 5. «verconnectuntur, quod ait: «Utinam dirigantur viae meae ad custodiendas justificationes tuas: tunc non confundar, dum inet «confitebor tibi in directione cordis,» et «justificationes tuas custodiam.» Sed quid est quod sequitur? «Ne derelinquas me usque valde;» vel, sicut nonnulli codices habent, «usque nimis,» pro eo quod est «valde:» nam hoc verbum graecum est et hic id est, σφόδρα: quasi relinqui se a Domino velit, sed non «usque valde.» Absit. Sed quia reliquerat Deus mundum merito peccatorum
Abbreviated transcription (Latin):
Considerauit enimse
et. abut. et statim oblitus ẽ qualis
rit  Qui aũ per spexerit in
legem perfectã libertatis et per¬
manserit. non auditor obliuosus
factus. sed factor operis. hic beat᷑
in facto suo erit.
Talẽ et iste uult
esse ut inspiciat tamquã inspecu¬
lo mandata dĩ et non confundat᷑.
quia non auditor tantum eorũ uult
esse sed factor. Pi
Propter ea op¬
tat dirigiuias suas : ad custodien¬
das iustificationes dĩ. Vnde di¬
riginisi gratia dĩ: aliquintegent
legẽ dĩ habebit.
Non ubi gratu¬
letur. sed ubi confundatur. si uolue¬
rit mandata in spicere quȩ non facit.
Confitebor in quit tibi dñe in directio¬
ne cordis. in eo qđ didicerim iudicia
iustitiae tuae. Non ẽ peccatorum
confessio ista. sed laudis. sicut ait
etiam ipse in quo peccatũ nullũ erat.
Confiteor tibi pater. dnẽ caeli et t̾rae.
Et sicut scriptum ẽ in libro ecclesias¬
tico. haec dicetis in confessione. ope¬
ra dñi uniuersa quõ bona ualde.

Expanded text:
consideravit enim se, et abiit, et statim oblitus est qualis fuerit: qui autem perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit» . Talem se iste vult esse, ut inspiciat tanquam in speculo mandata Dei, et non confundatur; quia non «auditor» eorum tantum vult esse, sed «factor.» Propterea optat dirigi vias suas ad custodiendas justificationes Dei. Unde dirigi, nisi gratia Dei? Alioquin legem Dei habebit, non ubi gratuletur, sed ubi confundatur, si voluerit mandata inspicere, quae non facit.Confitebor,» inquit, «tibi, Domine, in directione cordis, in eo quod didicerim judicia justitiae tuae.» Non est peccatorum confessio ista, sed laudis: sicut ait etiam ipse in quo peccatum nullum erat, «Confitebor tibi, Pater, Domine coeli et terrae» ; et sicut scriptum est in libro Ecclesiastico, «Haec dicetis in confessione, Opera Domini universa quoniam bona valde» .
Abbreviated transcription (Latin):
fundar dum inspicio i nom̃a man¬
data tua . Mandata dĩ siue cum
leguntur. siue cum memoria reco¬
luntur. tam quã speculũ intuenda
s̃t. secundũ a postolũ iacobũ dicen¬
tem: Siquis auditor ẽ uerbi et
non factor. hic comparabitur uiro.

Expanded text:
fundar, dum inspicio in omnia mandata tua.» Mandata Dei sive cum leguntur, sive cum memoria recoluntur, tanquam speculum intuendum est, secundum Apostolum Jacobum dicentem, «Si quis est auditor verbi et n
Abbreviated transcription (Latin):
ille in primo psalmo. In lege dñi
medi tabitur die ac nocte .: In his
omnibus: quȩ ut potumus dispu¬
tauimus. Meminerimus hem̃i
eum qui abscondit incorde suo
elo quia dñi : et enuntiauit inlu¬
biis suis om̃a iudicia oris eius.
Et in uia testimoniorum delecta¬
tur. sicut in omnibus diuicus.
et garriens uel sese exercens in
con siderat uias eiꝰ : et meditatur
in iustificationibus ei. ne obliuis¬
catur uerborum eius perque
omã utiq lege dñi. atq doctrina
in struct̾ apparet orare tamen et
dicere. : Benedictus es dne do¬
ce me iustificationes tuas. Ubi
nihil aliud in tellegitur poscere:
nisi aduitoriũ gratiae. ut qđ iam
nouit sermone: discat et opere¬

Expanded text:
eatus ille in primo psalmo, in lege Domini eatus ille in primo psalmo, in lege Domini meditabitur die ac nocte . 5. In his omnibus quae, ut potuimus, disputavimus, meminerimus, charissimi, eum qui abscondit in corde suo eloquia Domini, et enuntiat in labiis suis omnia judicia oris ejus, et in via testimoniorum ejus delectatur sicut in omnibus divitiis, et garriens vel sese exercens in considerat vias ejus, et meditatur in justificationibus ejus, ne obliviscatur verborum ejus, per quae omnia utique lege Dei atque doctrina instructus apparet; orare tamen et dicere, «Benedictus es, Domine; doce me justificationes tuas.» Ubi nihil aliud intelligitur poscere, nisi adjutorium gratiae, ut quod jam novit sermone, discat et opere
Abbreviated transcription (Latin):
didit illum. quomodo et nunc
cum illo omnia nobis donauit
Sequitur: In mandatistius gar¬
riam. et considerabo uias tuas :
latini inter pretes quidam gar¬
riam : quidam exercebor in ter¬
pretati sunt .. Que duo inter
se uidentur esse diuersa.:
Sed si exercitatio in tellegatur
in genii : cum quadam dilectio¬
ne disputationis utrumq con¬
iungitur.. Et quasi ex utroq
unum ali quid temperatur: ut
non sit aliena. ab huius modi
exercitatione garrulitas. S0o¬
lent enim garruli. uocari loquu¬
es Sic autem se in dĩ man¬
datis exercet ecclesia omnes¬
at que catholicȩ. copiosis doctorũ
dis putationibus garruli. quȩ tunc
fructuosȩ sunt disputantibus. si
non ibi considerentur nisi uiȩ dñi:¬
est. misericordia et ueritas.:
Quorũ duorum plenitudo. inuenit᷑
in xpo.  Per hanc suauem exer¬
citationem: fit eciam quod ad iun¬
git In iustificationibus tuis me¬
ditabor. non obliuiscar uerborũ
tuorum. Ideo utique meditabor

Expanded text:
didit eum, quomodo non et didit eum, quomodo non et cum illo omnia nobis donSequitur: «In mandatis tuis garriam et considerabo vias tuas.» latini interpretes quidam «garriam,» quidam «exercebor,» interpretati sunt; quae duo inter se videntur esse diversa: sed si exercitatio intelligatur ingenii, cum quadam delectatione disputationis, utrumque conjungitur, et quasi ex utroque unum aliquid temperatur, ut non sit aliena ab hujusmodi exercitatione garrulitas. Solent enim garruli vocari loquas. Sic autem se in Dei mandatis exercet Ecclesia, adveratque catholicae copiosis doctorum disputationibus garrula: quae tunc fructuosae sunt disputantibus, si non ibi considerentur nisi «viae Domiest, «misericordia et» «veritas» ; quorum duorum plenitudo invenitur in Christo. Per hanc suavem exercitationem fit etiam quod adjungit: «In justificationibus tuis meditabor, non obliviscar verborum tuorum.» Ideo utique «meditabor
Abbreviated transcription (Latin):
is enuntiare non cessat ecclesia .y
tus sum. quasi in omnibus diui¬
cus. ⁊ Uiam testimoniorum dĩ
nihil citius. nihil cercius. nihil
breuius. nihilque grandius intel¬
legimus esse quam xp̃m : In quo
sunt omnes thesauri sapientiae
et scientiae absconditi. Inde et
iste ait se iocundatum uel delec¬
tatum in hac uia: quasi in omni¬
bus diuiciis. Tes timonia quip¬
pe dĩ sunt quibus quantum nos
diligat: nobis probare dignatur.
Commendat autem suam caritatẽ
ds̃ in nobis: quod cum ad huc pec¬
catores essemus. xp̃s pronobis
dicat ego sum uia: et humilitas
eius carnalis natiuitatis at que
passionis euidentia sint testi¬
monia diuinȩ erga nos dilecti¬
onis: pro cul dubio uia testimo¬
orum dĩ xp̃s est. : Per
haec quippe testimoniu
quȩ in illo uidemus impleta:
eciam futura erganos quae sẽ¬
piterna promissa sunt. ex pec¬
tamus et speramus implendu. y¬
Qui enim proprio filio non peper¬
cit. sed pronobis omnibus tra¬

Expanded text:
is enuntiare non cessat Ecclesia. 3.is enuntiare non cessat Ecclesia. 3.tus sum, quasi in omnibus divitiis.» Viam testimoniorum Dei nihil citius, nihil certius, nihil brevius, nihilque grandius intelligimus esse quam Christum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi . Inde et iste ait se jucundatum vel delectatum in hac via, «quasi in omnibus divitiis.» Testimonia quippe Dei sunt, quibus quantum nos diligat, nobis probare dignatur. Commendat autem suam charitatem Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis dicat, «Ego sum via» , et humilitas ejus carnalis nativitatis atque passionis, evidentia sint testimonia divinae erga nos dilectionis; procul dubio via testimoniorum Dei Christus est. Per haec quippe testimonia quae in illo videmus impleta, etiam futura erga nos, quae sempiterna promissa sunt, exspectamus et speramus implenda. Qui enim proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tra
Abbreviated transcription (Latin):
tio: ut in accessibilis sit iuiri¬
bus nostris: accedatur aut̃
ad eum muneribus nostris.:¬
suis.
Quam quam et si nemini omnino
sanctorum: quam diu corpus
quod corrum pitur aggrauat
animam: omnic iudiciu
dĩ scire con ceditur. Quiu
reuera multum est ad hominẽ
cum pro fecto ut aliquid exem¬
pli gratia dicam : unde iudi¬
ciorum di coniciatur in men¬
sitas.: Nemo sine uidicio dĩ
sit tardus in animo. uel clau¬
dus in corpore.: Habet tu¬
men unde dicat ecclesia
Hoc est populus ad qui sicionis:
et ueraciter dicat: In labiis
rum tuorum tacui. que mihi
per eloqui a tuu in notescere
uoluisti. sed omnia prorsus in
labiis meis enuntiaui.: Hoc
enim mihi uidetur significa¬
re uoluisse quod non ait om¬
nia iudicia tua. sed omniu
iudicia oris tiui: Id est quae
mihi dixisti ut peros eius elo¬
quium eius intellegamus.
Quod fecit ad nos in reuelationi¬
bus sanctorum pluribus. et tes¬
tamentis duobus. quȩ omnia
udicia us quequaqe in labus su¬

Expanded text:
tio, ut inaccessibilis sit viritio, ut inaccessibilis sit viribus nostris, accedatur autem ad eum muneribus suis. Quanquam etsi nemini omnino sanctorum, quamdiu corpus quod corrumpitur aggravat animam , omnia judicia Dei scire conceditur, quia revera multum est ad hominem, cum profecto ut aliquid exempli gratia dicam, unde judiciorum Dei conjiciatur immensitas nemo sine judicio Dei sit tardus in animo, vel claudus in corpore: habet tamen unde dicat Ecclesia, hoc est populus acquisitionis, et veraciter dicat, «In labiisnihil judiciorum tuorum tacui, quae mihi per eloquia tua innotescere voluisti, sed omnia prorsus in labiis meis enuntiavi. Hoc enim mihi videtur significare voluisse, quod non ait, omnia judicia tua; sed, «omnia judicia oris tui,» id est, quae mihi dixisti: ut per os ejus eloquium ejus intelligamus, quod fecit ad nos in revelationibus sanctorum pluribus, et Testamentis duobus; quae omnia judicia usquequaque in labiis su