comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ratoriam maiestatem
nõ solum arimis de co¬
ratansset ctiam legib
portet cẽ armatamiut
Iutrumq tempꝰ ⁊ belloꝵ
⁊ pacis. recte possit gub̃na
l princeps romanus in¬
ctor existat. no solum in ho¬
rilihꝰ prelus. set etiam per le¬
gitima es trauntes calumpn¬
iãtum miquitates ex pella¬
⁊̃ fiat tam muis religiosissi
tiumphitor: ¶Quoꝵ utrã¬
q mam cum simnins iug¬
iliis i summa diligentia a¬
licos quidem sudores m̃ds
babance gentes subnostia
niga deducte. sognoscunt.⁊
tam affrica quam alie Mini¬
erose prouicie post tanta
tempoꝵ spacia nrĩs inctori
ꝯselesti nimine prestitis

Expanded text:
tatem non solum armis decoratam, sed eciam legibus oportet esse armatam, ut utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit gubernari et princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus preliis, sed eciam per legittimos tramites calumpniancium iniquitates expells triumphator. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia alicos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub iuga nostra deductaefo cognoscunt et tam Africa quam aliae innumerosae provinciae post tanta temporum spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis
Abbreviated transcription (Latin):
n uel alii postea lege lata. ¶Te
aut ius quo utimur uel ad ꝑ¬
sonas ꝑtinet uel ad res /nel ad
accõnes ac prius deꝑsoni uide¬
amus. nã parũ ẽ ins nosse. si¬

Expanded text:
 vel alia postea lege lata. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si
Abbreviated transcription (Latin):
a cessare ius respondendi datu
est qui iuris cõsulti appellabant
Nuoꝵ omiũ sentecie ⁊ opimo¬
nes eã tenebant auctoritatem uͭ
iudici recede aresponso eoꝵ non
licet. ut ẽ cõscitutũ. ¶ Ex nõ sc̃¬
pto ius uenit qd usus aprobau
nã diuturm mores cosensu utẽ

Expanded text:
sare ius respondendi datum est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responso eorum non liceret, ut est constitutum. Ex non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam diuturni mores consens
Abbreviated transcription (Latin):
qualia sũt sins locis ꝓpone¬
mus. ¶Set ius quidem ex
una quaq curitate appellat
ueluti athemensium nam
siqus uelit selonis uł drac¬
oms leges appellare nis cun¬
le athemensiũ nõ eiranent.
Pic em̃ ⁊ ius quo populus
romanus utitur. iom ani¬

Expanded text:
qualia sunt, suis locis proponemus. Sed ius quidem civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Atheniensium: nam si quis velit Solonis vel Draconis leges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. sic enim et ius quo populus Romanus utitur ius ci
Abbreviated transcription (Latin):
słime. si primo leui ac simp¬
lici uia. post deinde diligen¬
ticcima atq ex actissima in¬
t̃pretacõne singula tradanꝰ
alicqum si statim ab mitõ
rudem ad huc ⁊ in ficiu
ammui studiosi multitu¬
ome ac uarieta renum hoñ¬
raũimus: duoꝵ altum alit
desertorum studioꝵ eficie¬
mus aut̃ cũ magno labore
enis. sepe etiam cum diffide¬
tia que płrumq inuenes
autit serius ad id ꝑlucemꝰ
ad ꝙ lemori ma ductus sñ
magno labore. ⁊ sine ulla diᷤᷤ¬
fidentia matinus ꝑ duci
potuisset. ¶ Iuris pcepta st̃

Expanded text:
ssime, si primo levi ac simpssime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitudine ac varietate rerum oneraverimus, duorum alterum aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via ductus sine magno labore et sine ulla diffidentia maturius perduci potuisse
Abbreviated transcription (Latin):
seu pandectorum in quigꝰ
omne nis antiquum colle¬
ctum est. quos per eundem
iuirum excelsum tubuma¬
nim nec nõ ⁊ ceteros urroᷤ
illustres ⁊ facundissimos
e fecimus. in hos quatuor lib¬
ios easdem cõstitucones par¬
tiri nissimus. ut sint legiti
helementa inquib breuiter
ex positũ est. ⁊ ante obtinebat
mamibratum ab imꝑiali ie¬
medio illuminatum est.¶S
tariis gan nr̃i tam institucõ¬
num quam rerum cotidia¬
narim alii.q multis com̃¬
tanis cõpositas. cũ tres pre¬
dicti uri prudentes nobis
obtulerut ⁊ leginius et co¬
gnomimus.⁊ plenissimu
nostrarum costitu cõmini
robur eis accomodauimiꝰ.
Suma itaꝙ oꝑe. ⁊ alacri stu¬
dio has leges urãs accipite.
⁊ uos met ip̃os sic eruditos
ostenoite. ut spes uos pulch¬
enima foneat toto legitio
bus eius nobis ciedendis
⁊ ꝑpetua uoluntas. iꝰ
sinim cuiq tũbuens
Cuus prudentia est di
tibus. nob̾ ex ponere uira
populi romam. ita maxie
indetur posse tradi omodi¬

Expanded text:
seu pandectarum, in quos omne ius antiquum collatum est quos per eundem virum excelsum Tribonianum nec non ceteros viros illustres et facundissimos confecimus, in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint totius elementa. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebatumbratum ab imperiali remedio illuminatum est. Qutariis Gaii nostri tam institutionum quam rerum cottidianarum aliisque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum constitutionum robur eis accommodavimus. Summa itaque ope et alacri studio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimoibus eius vobis credendis et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens. Iurisprudentia est divtibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodi
Abbreviated transcription (Latin):
tum iei romane spectat spri¬
uatum ẽ. ꝙ ad singuloru
utilitatem pertinet. ¶ Dicẽ¬
dum ẽ igitur deiure prmato¬
ꝙ est tripertire collectum.¬
¶ Est enim naturalib pre¬
ceptis aut gentium aut cun
aminaliũ que ĩ celo que ĩ
tra que in mari nascuntur

Expanded text:
tum rei Romanae spectat, privatum quod ad singulorum utilitatem pertinet. dicendum est igitur de iure privato, quod tripertitum est; collectum est enim ex naturalibus praeceptis aut gentium aut civianimalium, quae in caelo, quae in terra, quae in mari nascuntur
Abbreviated transcription (Latin):
anb uel promulgatis uel
cõpositis reguntur¶
sacratissimas cõstitiicor
antea Cofusas in sucuilent ã
creximus cõsonantiam mi¬
nc nostram extendimus cu¬
ram ad in mensa prirdencie
netis uolumina ⁊ per opuᷤ
despatum quasi per mediu
Tumq hoc deo ꝓpitio peractũ¬

Expanded text:
 vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum sacratissimas constitutiones antea confusas in luculentam ereximus consonantiam, tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, quasi per medium Cumque hoc Deo propitio peractu
Abbreviated transcription (Latin):
mentis ierum accepimus
cõuocatis specialit mandiu¬
iius. ut nostia auctoritate
nũsq suasiombꝰ cõponat
institucõnes ut liceat ub̃
pruna legum cunabula no
ab antiquis fabulis diccere
set ab impiali splendore apꝑ
sis rerum optinet argumen¬
tis accipiant. ¶Et ꝙ inpri¬
ori tempore uix post quadri¬
euinum priorib cõtingeb¬
at. ut tũc cõstitucõnes im¬
patonias legerent.hoc uos
aprimordio in grediamm
digni tanto honore tanta
Igitur post libros .l. digestoꝵ¬

Expanded text:
accepimus, convocatis, specialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appesis rerum optinet argumentis, accipiant, et quod in priore tempore vix post quadriennium prioribus contingebat, ut tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaqIgitur post libros qui
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ⁊ septimũ ami impleuerit ⁊
octauũ decimũ am̃ tetigerit.
Sum emĩ intiquitas huiꝰmoĩ
etati etiam pro alii postulare
cocessit cur nõ er̃ sin mdicii
stabilitas. ita eos ad iuuare ẽ¬
datur ut ad lib̾tatẽ dĩtam ser¬
ms sins posint puenire. de le

Expanded text:
 decimum annum impleverit et octavum decimum tetigerit. cum enim antiquitas huiusmodi aetati et pro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iudicii stabilitas ita eos adiuvare credatur, ut et ad libertates dandas servis suis possint pervenire. TIT.
Abbreviated transcription (Latin):
satiffuerat ĩhũanũ uuios qͥ¬
dẽ licentiã hẽre totam suam fa¬
miliã lib̃tati donare insi alia
c̾a impediat lib̾tate morientib̾
aut̃ huiꝰ mocli licẽtiam adim̃e¬

Expanded text:
satis fuerat inhumanum, vivos quidem licentiam habere totam suam familiam libertate donare, nisi alia causa impediat libertati, morientibus autem huiusmodi licentiam adimere
Abbreviated transcription (Latin):
nmnttatur. ¶ Semel autem¬
b causa approbat᷑n siue uera sĩ
falsa sit nõ rerractatur. ¶ Cum̃
legem elescẽtiã costitutus sit
eueriebat. ut qui .xiiii. anos eta¬
tis impleuerat licet testiñ fa¬
c̃e possit. ⁊ ĩ eo sibi herede cõstit¬
uere. legata relĩquere possit. tũ
si ad huc minor sit annis .xx.¬
tebatur. quare nõ similiter ei
que admedũ alias res. ita et ł¬
nes suos ĩultima nolũtate di¬
spone quẽ id modũ uolũt. ꝑ
mittimꝰ ut lib̾tatẽ ĩeis possit

Expanded text:
umittatur. Semel autem causa adprobata, sive vera sive falsa sit, non retractatur. Cum legem Aeliam Sentiam constitutus sit, euenit, ut qui XIIII annos aetatis expleuerit, licet testamentum facere possit et in eo heredem sibi instituere legataque relinquere possit, tamen si adhuc minor sit annorum Xtebatur. quare nos similiter ei quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima voluntate disponere, quemadmodum voluerit, permittimus, ut et libertatem eis possi
Abbreviated transcription (Latin):
dacoem.suu remane uolunse
⁊ neminẽ sibi hr̃dem fore. ¶ In
standem aũt c̃ditoꝵ manumi¬
ite indetur. qui uel iam eo tpr̃e
quo manumittit soluẽdo nõ
ẽ. uel quidatis lib̃tatibꝰ desitu
ius loluẽdo esse. ¶Preualins¬

Expanded text:
voluisse et neminem sibi heredem fore. In fraudem autem creditorum manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo manumittit solvendo non est, vel qui datis libertatibus desiturus est solvendo esse. praevaluis
Abbreviated transcription (Latin):
li res nob̃ ad ꝯuiruntur fich .n.
tam ꝯuemes e naturali equita¬
ti c̃u uolũtatẽ dm̃ nolentis re
suam i alium cianfferre ratam
ienantur uocantur aũt stipend
tis aut qualib alia ex cã restra¬
dantur sñ dubio tranfferuntur
Uendite uero ⁊ tradite nõ alit̃
emptori ad qͥruntur Siis uendi¬
tori pssiũ soluerit nesalmũ mod
eis satis fec̾it ueluci ex ymissore

Expanded text:
uiruntur: nihil enim tam conveniens est naturali aequitati, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre, ratamienantur. vocantur autem stipenditis aut qualibet alia ex causa tradantur, sine dubio transferentur: venditae vero et traditae non aliter emptori adquiruntur, quam si is venditori pretium solverit vel alio modo ei satisfecerit, veluti expromissore
Abbreviated transcription (Latin):
tibi as aut dotiaint quãuis ti.
ex ea ca tibi eam nõ tradid̃it eo
¶Item siquis m̃ses in horreo dee¬
positas nendid̾it simulatq
claues horrei cradidit ep̾tori trã¬
sfert ꝓprietate̾ m̃sium ademp¬
torem. ¶ ħ amplius mĩdum¬

Expanded text:
tibi aut donaverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam non tradiderit, eo Item si quis merces in horreo depositas vendiderit, simul atque claves horrei tradiderit emptori, transfert proprietatem mercium ad emptorem. Hoc amplius i
Abbreviated transcription (Latin):
possone ꝯstituto edificatore celi
soli dñs petat domũ suam ẽe nec
rũ posse eum exceptoe doli ma¬
li repelli utiq sibont fidei posẜor
fuit qui edificasset. Namscienti

Expanded text:
essione constituto aedificatore, soli dominus petat domum suam esse, nerum, posse eum per exceptionem doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit qui aedificasset: nam scienti
Abbreviated transcription (Latin):
us alienĩ tũd̾ possid̾it nõ iderr
ꝯcessũ ẽ Itaq cũ fu̾do ⁊ fructus
izcosupti sint cogitur restitũe.
Is uero ad quem usus fructus
ꝑtinet nõ alit̾ fuctuũ dñs effici¬
tur quam siecs it d̃us ꝑcepit. ⁊
de colonoitelliguntur. ¶In pec¬
uõ fruccu fetus ẽ Sicutilac ⁊ pi
li ⁊ intuli. ⁊ diili statim natural
iire dm sut fructuarisprtus ũo¬

Expanded text:
s alienum fundum possederit non idem concessum est. itaque cum fundo etiam fructus, licet consumpti sint, cogitur restituere. Is ad quem usus fructus fundi pertinet non aliter fructuum dominus efficitur, quam si eos ipse perceperit. et de colono dicuntur. In pecudum fructu etiam fetus est, sicuti lac et pilus et vituli et equuli statim naturali iure dominii sunt fructuarii. partus
Abbreviated transcription (Latin):
diti trĩ afuribꝰ ⁊ aquibꝰdum alii
possessorib possũt ¶ Si dnorũ
mat̾ie ex uolũtate drĩoꝵ ꝯfuse
sint. tot̾ id corpꝰ qd̾ ex ꝯfusione
argenti uel auri cõflaiunt ¶S

Expanded text:
aliis possessoribus possunt. Si duorum materiae ex voluntate dominorum confusae sint, totum id corpus quod ex confusione argenti vel auri conflaverint. sed
Abbreviated transcription (Latin):
fundi ꝯmutat. ⁊ obid sirecesser
aqua palam ẽ fũdĩ eiꝰ manere
cuius ⁊ ante fuit. ¶Cum ex alieñ
mnatia sp̃es aliq̃ fca sit ab aliquo.
meri solet quis eoꝵ naturali ra¬
cione dominus fit ut̾um iqͥ fec̃
an ille poc̾ qui mat̾ie dñs fu̾it.
ut ecce siquis ex aliems inui

Expanded text:
fundi commutat et ob id, si recesserit aqua, palam est eum fundum eius manere cuius et fuit. Cum ex aliena materia species aliqua facta sit ab aliquo, quaeri solet, quis eorum naturali ratione dominus sit, utram is qui fecerit, an ille potius qui materiae dominus fuerit: ut ecce si quis
Abbreviated transcription (Latin):
quidem aduinũ ⁊ mel resolii
ex aliena spetiem aliquã fec̾it
quisq uelit ex suo uino ⁊ alieno
ns medicamẽtis emplastum
cũno solum oꝑam sciam dedit
s ꝑtem eiusdem mat̾ie p̃̾stamt
ce cedit uestimento. ⁊ qui dñs
fuerit purpure adu̾sus eum qui

Expanded text:
quidem ad vinum et mel resolvi ex aliena speciem aliquam fecerit quisque, velut ex suo vino et alieno is medicamentis emplastrumcum non solum operam suam dedit, sed et partem eiusdem materiae praestavit. ce cedit vestimento: et qui dominus fuit purpurae, adversus eum qui
Abbreviated transcription (Latin):
Datus a tutor ad uinũsũ pat᷑¬
moniũ. datus ẽẽ c̾ditur qͥture¬
lam alicius gessit. ĩuitus cura¬
tor enis dẽ fieri nõ ꝯpellitur
tm̾ ut liceat p̾r qui testõ tutorẽ
ded̾it. ad iec̾it. Se eund̾ curato¬
no cogend̃ eẽ diuo seĩs ⁊ an̾¬

Expanded text:
Datus autem tutor ad universum patrimonium datus esse creditur. Qui tutelam alicuius gessit, invitus curator eiusdem fieri non compellitur, in tantum ut, licet pater qui testamento tutorem dederit adiecit, se eundem curatonon cogendum, divi Severus et Ant
Abbreviated transcription (Latin):
men deinde ĩfra utum agiumali¬
cusus ĩformã iuane redeg̾it. ei¬
demꝑmanet is agͥcꝰ ⁊ fuerat quod¬
sinaturali alneo inimsĩ de reli¬
cto alia ꝑte fluere ceꝑit prior q̃de
alueus coꝵ ẽ qui ꝓpe ripĩ eius p̃¬
cuisq agri que latitudo ꝓperi¬
pam fit. Nouus aut alueus eius
ad porem alueuinreũsu finut flu

Expanded text:
men, deinde infra unitum agrum alicuius in formam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager cuius et fuerat. Quodsi naturali alveo in universum derelicto alia parte fluere coeperit, prior quidem alveus eorum est qui prope ripam eius prcuiusque praedii, quae latitudo prope ripam sit: nouus autem alueus eius ad priorem alueum reuersum fu
Abbreviated transcription (Latin):
mc̃re tutoris ueluti sise ĩ at ꝙ¬
coem ded̾it legitim a tm̾tutela
perit. cet̾e nõ pͦcurt. s pupil
u puꝑille q capitis diumincõ
licit ⁊ mimia sit. es cutelas
toiut. ¶ Pretta qͥad c̾tũ tẽpus

Expanded text:
one tutoris, veluti si se in adoptionem dederit, legitima tantum tutela perit, ceterae non pereunt. sed pupilli et pupillae capitis deminutio, licet minima sit, omnes tutelas tollit. Praet
Abbreviated transcription (Latin):
sidiatiam accone eẽ nõ queulti¬
nri eis pͥ̾siorũ possit asferrit.n
omĩo acutorib ulcuratoribus
sat̾cmi nõ curauerũt aũ nõ ido¬
nee passi ẽent cam̃i q̃ quidtã exp̃¬

Expanded text:
 quae ultimum eis praesidium possit afferre. omnino a tutoribus vel curatoribus satisdari non curaverint aut non idonee passi essent caveri. quae quidem tam ex
Abbreviated transcription (Latin):
quibꝯdam tuto.
siq̃ dari sibistipulentur. nõ e
ncc̃a totoris tutoris auctoritas
dã suã odicionẽ lic̃e eis fac̾e. etiã
sinc tutoris auitoritate dec̾io¬

Expanded text:
quibusdam non si quid dari sibi stipulentur, non est necessaria tutoris auctoritas: dem suam condicionem licere eis facere etiam sine tutoris auctoritate, deterio
Abbreviated transcription (Latin):
dies uemret. aut ħes existet.ꝓ
hostib quoq tutore capto. ex
hiis legib tutor petebatur. ques
nã reũso accipiebat tutelã iure
ntuoq exo tutores ex ĩquisia¬
one receꝑũt. ¶ Deide pretores
ibꝰ n decaucione atutoribꝰ exi¬
geda nt res salua pupillis for
n de ꝯpellẽdis tutorib atucele

Expanded text:
dies veniret aut heres existeret. Ab hostibus quoque tutore capto ex his legibus tutor petebatur, qui dnam reversus recipiebat tutelam iure utriusque sexus tutores ex inquisitione dare coeperunt, deinde praetores ibus neque de cautione a tutoribus exigenda rem salvam pupillis fore, neque de compellendis tutoribus ad tutelae
Abbreviated transcription (Latin):
gorifficaret. & quantũ sũma priꝰ ꝑ dispensationẽ uiclinauit aduo
conaeret. tantũ nc̃ una ꝑ elignationẽ exaltaret. D Quare ñ ereau
deus homines simul: sicut angłos creau̾at.  Quia uoluit ut unĩ
eẽt humani generis pͥncipiũ. DQtuare hoc uoluit: M Aa retim¬
dencia suꝑbiam cdiaboli. stiua enĩ liabolꝰ sitebe aliud a deo pͥncipi¬
ũ ẽẽ appetiit. ut magis confund̾et᷑ eꝰ elatio hoc homo accepit: quati¬
nꝰ in to c̃ dignitatẽ similitudinis di habet. qͦd sicut ille rebꝰ om̃ibꝰ
ereationis pͥnctpiũ existit. ita iste ẽẽt om̃ibꝰ hommib pͥncipiũ ge¬
uerationis. & om̃s homines dũ se ab uno & unũ ẽẽ cognosc̾e̾nt. om̃s se¬

Expanded text:
ret; et quantum prius summa per dispensationem inclinavit dum conderet, tantum nunc ima per dignationem exaltaret. D. Quare non creavit Deus homines simul, sicut angelos creaverat? M. Quia voluit ut unum esset humani generis principium. D. Qnare hoc voluit? M. Ad retundendam superbiam diaboli. Quia enim diabolus superbe aliud a Deo principium esse appetiit, ut magis confunderetur ejus elatio, hoc homo accepit, quatenus etiam in eo dignitatem similitudinis Dei haberet, quod sicut ille rebus omnibus creationis principium exstitit, ita iste esset omnibus hominibus principium generationis; et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognosce
Abbreviated transcription (Latin):
paradisũ factus: M Ne beneficiũ aei imputaret naturȩ. sed gr̃ȩ.
Quibꝰ p̃ceptis informauit as̾ hominẽ: cũ eũ collocaret in paradiso:¬

Expanded text:
paradisum factus est? M. Ne beneficium Dei imputaret naturae, sed gratiae. D. paradisum factus est? M. Ne beneficium Dei imputaret naturae, sed gratiae. D. Quibus praeceptis informavit Deus hominem, cum eum collocaret in paradis
Abbreviated transcription (Latin):
illud qͦd addebat᷑ multo maiꝰ fuerat quã ipsa costa ciu addebatur
inde potiꝰ mulierẽ factã scriptura dixisse debuit. unde plutes sub¬
stantiȩ suȩ partes accepit. Similit̃ sia quod costȩ in augm̃tũ uenit
de nchilo factũ creditur.cur eam de uiro factã dicimꝰ. & ñ potiꝰ de
nichilo: cũ illud eiꝰ quod ẽ nichilo factũ mnest multo maiꝰ sit quã id
quod de uiri sub̾a incorpꝰ illius tͣnsurit: Restat gͦ ut credamꝰ coftã
illam inisemet ipsam multiplicatã nullũ ex tͥnseꝰ augm̃tũ susce pisse.
Qnomꝰ potest fieri ut aliqua res crescat. cui nichil aliunde apponit.
Pluis de nichilo aliquid facere: quã paruã substantiã inse ipsammulti¬
plicare. DCertũ est. Qua ꝓpt̾. ea quȩ restant ꝓsequere. Mfactos gͥ
extra paradisũ in paradisum posuit. informatos p̃ceptis uitȩ os disdi¬
plinę. Quare homo qͥ in paradiso mansionẽ habitutꝰ erat extra

Expanded text:
illud quod addebatur multo majus fuit quam ipsa costa cui addebatur, illud quod addebatur multo majus fuit quam ipsa costa cui addebatur, inde potius mulierem factam Scriptura dixisse debuit unde plures substantiae suae partes accepit. Similiter si id quod costae in augmentum venit, de nihilo factum creditur; cur eam de viro factam dicimajus sit quam id quod de viri substantia in corpus illius transivit? Restat ergo ut credamus costam illam in semetipsam multiplicatam nullum extrinsecus augmentum suscepisse. D. Quomodo potest fieri ut aliqua res crescat cui nihil aliunde apponitur? M. Plus est de nihilo aliquid facere, quam parvam substantiam in seipsum multiplicare. D. Certum est: quapropter ea quae restant prosequere. M. Factos igitur extra paradisum in paradiso posuit, informans praeceptis vitae et disciplinae. D. Quare homo, qui in paradiso mansionem habiturus fuerat, extra
Abbreviated transcription (Latin):
inũ pͥncipiũ. QQuare de latere facta : M Ut ostendetur quia in ꝯ¬
sortiũ creabatur dilectionis: ne de capite facta fiisset. p̃ferenda in¬
ro uiãctur ad dnãtionẽ. aut si de pedibꝰ subitienda ad seruituten.
Quia gͦ uiro nec dñã nec ancilla parabat᷑. sed socia: nec de capite
nec pedibꝰ sed de lat̾e fuerat ꝓducenda: ut iuxta se ponenda agnoso̾et
quã de uixta se sũptã didieisset. Misit gͥ soporẽ in adam: & tulit imã ae
costis eiꝰ: & ex inde mulier̃ẽ fabricauit. Mluare dormienti petiꝰ quã ui¬
gilanti uoluit costam subtrahere: MNe putar et᷑ illi eã pȩnaliter
abstraxisse. D Quomꝰ de sola costa fieripotuit mulier: Num qͥd aliud
a liqͥd deus illi costȩ ad augm̃tũ extͥnsecꝰ addidit: an nouũ aliqͥd cre¬
auit. an ipsam in semetipsam costam multiplicar fecit: M Sia ami¬
lieris corpus ꝑficiendũ illi costȩ deus extrinsecꝰ augm̃tũ addiait. cũ

Expanded text:
n esset. D. Quare de latere facta est? M. Ut ostenderetur quia in consortium creabatur dilectionis; ne si de capite facta fuisset, praeferenda videretur viro ad dominationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur, sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda, ut juxta se ponendam agnosceret, quam de juxta se sumptam didicisset: Misit igitur Deus soporem in Adam, et tulit unam de costis ejus , et exinde mulierem fabricavit. D. Quare dormienti potius quam vigilanti voluit costam subtrahere? M. Ne putaretur illi eam poenaliter abstraxisse. D. Quomodo de sola costa fieri potuit mulier? Nunquid aliquid aliud Deus illi costae ad augmentum extrinsecus addidit, aut novum aliquid concreavit, aut ipsa in semetipsa costa multiplicari coepit? M. Si ad mulieris corpus perficiendum illi costae Deus extrinsecus augmentum addidit cum
Abbreviated transcription (Latin):
asfrmare uelim.: quia & sisimilit̃ de oꝑe secł̾ȩ diti ctici possit. qͦ cpͥ¬
mũ fiͥn am̃tũ uit̾ a quas & aquas fecerit. dem̃ cursũ eiꝰ usq aa
exortũ diei t̾cię direxerit: tñ de motu firmam̃ti quia necdũ certũ
exꝑim̃tũ inuenimꝰ. huiꝰ questionis nodũ aliosi placet mͦ dissoluamꝰ.
Potet namq non inconuenient̃ dici. ñ ita in illis sex diebꝰ am̃ sui
opis striem contiruasse. quasi nullo int̾im it̾uallo temporis op
int̃mserit. sed quia nullũ in oꝑando diẽ int̾misit: septimo autẽ
die sic demũ ab om̃i oꝑe quieuisse. ut nec alia p̃terea quȩ iam fac¬
ta fuerant deinceps crearet. nec alit̃ quã disposita iã erant qͣntr̃
ad ordinẽ ꝑtinet uniu̾sitatis disponeret. Neq aliud postmotũ
numero uniu̾sitatis addidit.: neq ordinẽ umu̾sitatis in aliqͦ com¬
mutauit. D Ex quid. qͦd adhuc quotidie nouȩ creant᷑ animȩ o

Expanded text:
re velim; quia, etsi similiter de opere diei secundae dici possit, quod primum firmamentum inter aquas et aquas fecerit; deinde cursum ejus usque ad exortum diei tertiae direxerit tamen quia de motu firmamenti necdum certum experimentum invenimus: hujus quaestionis nodum alio si placet modo dissolvamus. Potest namque non inconvenienter dici non ita in illis sex diebus Dominum sui operis seriem continuasse, quasi nullo interim intervallo temporis opus intermiserit; sed quia nullum in operando diem intermisit, septima autem die sic demum ab omni opere quievisse, ut nec alia praeter ea quae jam facta fuerant deinceps crearet, nec aliter quam disposita jam erant quantum ad ordinem pertinet universitatis disponeret. Neque enim aliquid postmodum numero universitatis addidit, neque ordinem unversitatis in aliquo commutavit. D. Et quid quod adhuc quotidie novae creantur animae.
Abbreviated transcription (Latin):
sit. & se sub manu aliena ponens suȩ seruitutis ei dapnũ uit ulit.
tenet hominẽ. sed homo iuste tenetur: quia nũquã diabłs ꝓme¬
ruit ut hominẽ sibi subiectũ prem̾e̾t.: sed homo meruit ꝑculpao
suã ut ab eo p̃mi ꝑmitt̾et᷑. Licet enĩ ignoraret falsũ eẽ qa diabłs
ꝑtinet ad culpã suam: inuiste aũ qͣntũ ꝑtinet ad diaboli fraudu¬
lentiã. Si gͥ hotałe patronũ habe̾t eiuiꝰ potentia diabolus iu
causam aduci posset. iuste dm̃o ciꝰ ħo contradicet: quia nulla m¬

Expanded text:
tum ejus contempsit et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. tum ejus contempsit et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret, sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus uantum pertinet ad culpam suam: injuste autem quantum pertinet ad diaboli fraudulentiam. Si igitur homo talem patronum haberet cujus potentia diabolus in causam adduci posset, juste do
Abbreviated transcription (Latin):
iusti & sapientes. querent & ñ inuenient. laborabunt & deficieñ.
ꝓmittent multis & nulli ostendent. Cũ aũ om̃s defecerut.
multisq ꝓmissionibꝰ. multis &̃ uerbis inuanũ ꝓlatis siluerint.
consiliũ a secłis: tñ temporib nouissimis manifestũ. Preterea
si nos ad redemptionis sortẽ ꝑtinere uolumꝰ : iustũ ÷ ac decens
ut eiꝰ redemptionis nr̃e motu ñ ignoremꝰ. Consiliũ hoc ieo
fuit qualit̾ ħo iuste uel a potestate diaboli ertpi. uel deo posset
reconciliari. MDesido ad modu scire qualit̃ hoc fieri potuisset. Q
Causã hominis prius considera: & tunc facile pot̾is uidere qua
minis adu̾sus duos consistit: id adusus dm & adiisus diabolũ. Q¬
ꝓpt̃ non te pigeat sihanc ipsam causã quasi sub triũ ꝑsonarỹ
conformatione eixplanẽ. O Totũ me in expectatione posiusti.
MTres incgusam ueniunt. ħo. ds. diabolus. Diabolus do fecisse muiriã¬
comuneit᷑: quia seruũ eiꝰ id hominẽ & fraudulent̃ ab aũxit. & iuolen¬

Expanded text:
justi et sapientes, quaerent et non invenient; laborabunt et deficient, promittent multi et nulli ostendent. Cum autem omnes defecerint et multis promissionibus, multis etiam verbis prolatis siluerint, consilium a saeculis. D. Tamen temporibus novissimis manifestum. Praeterea si nos ad redemptionis sortem pertinere volumus, justum est ac decens ut ejus redemptionis nostrae modum non ignoremus. M. Consilium hoc in eo fuit qualiter homo juste vel a potestate diaboli eripi, vel Deo posset reconciliari. D. Desidero admodum scire qualiter hoc fieri potuerit. M. Causam hominis prius considera; et tunc facile poteris videre quaminis adversus duos consistit, id est adversus Deum et adversus diabolum; quapropter non te pigeat si hanc ipsam causam quasi sub trium personarum conformatione explanem. D. Totum me in exspectatione posuisti. M. Tres in causam veniunt, homo, Deus, et diabolus. Diabolus Deo injuriacitur, quia servum ejus hominem et fraudulenter abduxit, et violen
Abbreviated transcription (Latin):
dus inueniret᷑. Q quia eũ deus ad salutẽ p̃ordinauerat. locỹ
os spaciũ correctionis & pęnitentiȩ concessit: quatinꝰ eũ in¬
terim ꝑ gram suã tałe efficeret quẽ tande̾ ñ solũ misedit̃. s¬
õ iuste ad salutẽ indicare potuisset. DQiis locus penitentiȩ
quẽ concessit deus homini. Mundus iste. D Ee quod spaci¬
um penitentię: s uita p̃sens: id abnucio mundi usqm
finẽ secłi. d Satis magnȩ sunt induciȩ iste. Sed uelim ad hius
aicas: quare mundũ istũ uoces locũ penitentie. MQuaduor sint

Expanded text:
dus inveniretur. Et quia eum Deus ad salutem praeordinaverat, locum dus inveniretur. Et quia eum Deus ad salutem praeordinaverat, locum et spatium correctionis et poenitentiae concessit, quatenus eum interim  juste ad salutem judicare potuisset. D. Quis est locus poenitentiae quem Deus concessit homini? M. Mundus iste. D. Et quod est spatium poenitentiae? M. Vita praesens, id est ab initio mundi usque in finem saeculi. D. Satis magnae sunt induciae istae: sed velim ut dicas adhuc quare mundum istum voces locum poenitentiae? M. Quatuor sunt
Abbreviated transcription (Latin):
Ainate ñ appetere: Quare ñ pot̃: M ꝓpt̃ infirmitatẽ suam. M
Quare infirmꝰ: Quia deus integritatẽ naturȩ passibilita¬
te mortalitatis confregit. d Quare hoc fecit: Mideo quo tendas. d
test excusare. D Sed quid faciet.  Querat adiutoriũ gr̃e: octicat
de necessitatibus meis eripe me dñe. sicut apłs aicit. Infelix ego h̃o:¬
intnũ nr̃m. O Ergo homo nͥ ꝑ grãm di liberari ñ pot est.iõ
potest. Dicimꝰ enĩ quod homo in appetitu iusti derelicto sponte.
peccauerit. in appetitu. rõmodi retento duplicit̃ punitus sit.
siue quia ab ordinatis cõmodis restringit. siue quia ad mordi¬
nata cõmoda relaxat᷑. In alt̾o pęna: in alt̾o pena & culpa. Quia gͦ
homo tali pęna multatꝰ ÷ ꝑ quã culpa ñ purgaret᷑ sed crescĩt.
nͥ fuisset liberatꝰ per grãm: ꝑ hanc pęnã adpęnas dampnatiõis
ꝯ t̃nȩ merito descenaisset. Itaq dilatũ ÷ iudiciũ eiꝰ. ne damꝑnai¬

Expanded text:
Non potest. D. Quare non potest? M. Propter infirmitatem suam. D. Quare infirmatus est? M. Quia Deus integritatem naturae passibilitate mortalitatis confregit. D. Quare hoc fecit? M. Video quo tendas. D.test excusare. D. Sed quid faciet? M. Quaerat adjutorium gratiae et dicat: De necessitatibus meis erue me, Domine ; sicut dicit Apostostrum . D. Ergo homo nisi per gratiam Dei liberari non potest? M. Non potest. Dicimus enim quod homo in appetitu justi derelicto sponte peccaverit; in appetitu commodi retento dupliciter punitus sit; sive quia ab ordinatis commodis restringitur, sive quia ad inordinata commoda relaxatur. In altero poena, in altero poena et culpa. Quia igitur homo nisi fuisset liberatus per gratiam, per hanc poenam ad poenas damnationis aeternae merito descendisset. Itaque dilatum est judicium ejus ne damnan
Abbreviated transcription (Latin):
endum tam̃÷ quod hȩc necessitas concupiscendi ñ ido culpa ñ est
quia necessitas :: quia ut eẽt hȩc necessitas. ñ necessitas causa fu¬
coitũ appetit. extinguere cupit carnis pruriginẽ. cũ cibũ ap¬
petit uel potũ. gulȩ ardorẽ. DSiont̃is appetitus ad cõmodum

Expanded text:
endum tamen est quod haec necessitas concupiscendi non ideo culpa non est endum tamen est quod haec necessitas concupiscendi non ideo culpa non est quia necessitas est; quia ut esset haec necessitas, non necessitas causa fucoitum appetit, exstinguere cupit carnis pruriginem, dum cibum appetit vel potum, gulae ardorem. D. Si omnis appetitus commodum
Abbreviated transcription (Latin):
in illis sumendis ꝑiculũ. indigentiã simul & appetitũ carnaleor
certa mensura temꝑauit: quatinꝰ ei ad fom̃tũ & pauca sufficere
possent. & ad sacietatẽ modica. Itaq ꝓuidentia carnis non tam
labor quã oblectam̃tũ & excercitatio futura foret: si homo iusti¬
ciam tenuisset. Sed quia sp̃c suprase elatꝰ appetitũ suũ intra
m̃ surã sitã cohibere noluit. iccirco meruit ut ĩa subtꝰ se ꝑ infi¬
nitos labores dissipatꝰ inappetitũ carnis suȩ m̃suram tenere non
possit. fregit enĩ deus mortalitate in tegritatẽ humani cor¬
poris & ob hoc plurib iã fomentis indiget. quã priꝰ tam ad rãpa¬
randa incolumitatẽ quantũ ꝑiit. quã ad ꝯseruanda quantũ re¬
miansit. hinc dira necessitas gignit᷑. ut extra ordiñẽ natura ap¬
petitũ extendat: ut ñ solũ naturã custodiat. sed os̃ ut uiciũ na¬
ture expellat. Sp̃ẽ enĩ sicut naturalit̃ datũ ÷ cõmodũ carnis suȩ

Expanded text:
iculum, indigentiam simul et appetitum carnalem certa mensura temperavit; quatenus ei ad fomentum et pauca sufficere possent, et ad satietatem modica. Itaque prudentia carnis tam labor quam oblectamentum et exercitatio futura foret si homo justitiam tenuisset. Sed quia spiritus supra elatus appetitum suum intra mensuram cohibere noluit, idcirco meruit ut jam subtus per infinitos labores dissipatus in appetitu carnis suae mensuram tenere non possit. Fregit enim Deus mortalitate integritatem corporis humani, et ob hoc pluribus jam fomentis indiget quam prius, tam ad reparandam incolumitatem quantum periit quam ad conservandam quantum remansit. Hinc illa dura necessitas gignitur ut extra ordinem natura appetitum extendat; ut non solum naturam custodiat, sed etiam vitium naturae expellat. Spiritus enim sicut ei naturaliter datum est commodum carnis suae
Abbreviated transcription (Latin):
est ꝑ aliuad animal tẽptare nͥ per serpentẽ: ut naturalis astu¬
tia serpentis maliciã ꝓderet tẽptatoris: ut ꝑindum̃tũ qͦd foriᷤs
erat. homo cognosceret qͣntũ eiꝰ qui intꝰ tegebat᷑ astutiã cauere
debuisset. D Euomͦ temptatꝰ: homo: MExt̾iori temptatione tan¬
tũ. Quȩ ÷ ext̾ior temptatio.Mersuas io alicuiꝰ facta uł signo
uł uerbo: ut ille cui fit ad ꝯsensũ peccati inclinet᷑. D Quȩ est int̾i¬
or temptatio: I Motꝰ prauȩ delectationis: ꝑ quã antmꝰad peccan¬
du impellit᷑. hȩc difficiliꝰ umneitur: quia interiꝰ opignans ae
nr̃o contra nos roborat᷑. Ppterea diabolus ueniã ñ meruit:
quia milla temptatione peccaiit. homo uͦ quia sola exteriora tempta¬
tione pulsatꝰ cecicit: tanto grauiꝰ plectendus erat. quanto leuiore mi¬
to graiuorẽ in peccando temptationis iuoient iam patim᷑: tanto le¬
uiori piacło ad grãm amissam renouam᷑. D. Quo ordine tempta¬

Expanded text:
est per aliud animal tentare nisi per serpentem, ut naturalis astutia serpentis malitiam proderet tentatoris; ut per indumentum quod foris erat homo cognosceret quantum ejus qui intus regebatur versutiam cavere debuisset. D. Quomodo tentatus est homo? M. Exteriori tentatione tantum. D. Quae est exterior tentatio? M. Suasio alicujus facta vel signo vel verbo ut ille cui fit ad consensum peccati inclinetur. D. Quae est interior tentatio? M. Motus primae delectationis per quem animus ad peccandum impellitur. nostro contra nos roboratur. Propterea diabolus veniam non meruit, quia sine ulla tentatione peccavit. Homo vero quia sola exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat, quanto leviori im quanto graviorem in peccando tentationis violentiam patimur, tanto leviori piaculo ad gratiam amissam renovamur. CAP. X. Ut
Abbreviated transcription (Latin):
in ebedientia p̃uaricatoriñnaturanoceret. Cũ aũ de concessio¬
ne naturali p̃ceptũ disciplinȩ firmandũ fuisset. congruũ fuit
magis ut scđd̾m ꝓhibitionẽ hoc fieret: ne cdliabolus posset obecti¬
entiam calũpniari. & in uno tantũ ñ in pluribꝰ. ne mobectientia
ualeret ab homine exeusari. Si gͥ homo in hac obedientia ꝑstitisset. post
tempus disfiitũ ado ad illud summũ bonũ quod incelis ei p̃paratũ
fuerat. sine mortis dolore tnfferri debuerat cũ om̃i ꝓle in consortõ
beatoꝵ angłoꝵ et̃nalit̾ uicturus. D Quare deus inigentiã in ho¬
mortalis. an inmortalis homo: m Utrũq potestate. neutrũ ne¬
cessitate utrũq postea fut᷑m necessitate. neutrũ potestate. Alte
queris quod uides. Adorientẽ ing̃ssus tuus: hoclignũ uitȩ qͥd
conspicis. D Quare uocatũ est lignum uitȩ Quia talis meo uir¬

Expanded text:
inobedientia praevaricatori non natura noceret. Cum autem de concessioinobedientia praevaricatori non natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset, congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret, ne diabolus posset obedientiam calumniari; et in uno tantum non in pluribus, ne inobedientia valeret ab homine excusari. Si igitur homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud summum bonum quod in coelis ei praeparatum fuerat, sine mortis dolore transferri debuerat cum omni prole sua in consortio beatorum angelorum aeternaliter victurus. D. Quare Deus indigentiam in homortalis an immortalis homo? M. Utrumque potestate, neutrum necessitate; utrumque postea futurus necessitate, neutrum potestate; alterquaeris quod vides? Ad orientem ingressus tuus, hoc est lignum vitae quod conspicis. D. Quare vocatum est lignum vitae? M. Quia talis in eo vir
Abbreviated transcription (Latin):
naturalis fuit discretio ꝑquã ei inspiratũ: quȩ eẽnt naturȩ suȩ
noxia: concessio. discretioeoꝵ quȩ erant media. id ÷ quibꝰ uti & ñ uti
sine incõmodo potuisset. Si gͥ homo ꝑnaturale prȩceptũ imbutꝰ ne¬
gligentiã cauisset.: diui̾na ꝓuidentia nulla eũ iuolentia oppͥmi ꝑmit¬
teret. Potuit namq ħo ꝑ prȩceptũ naturȩ ꝯseruare bonũ qͦd habu¬
it: sed ꝑ illud ñ potint bonũ quod necdũ habuit acipisci. Neq enĩ
meritũ pot̾at ẽẽ homini.siuel uitaret noxia. uł salubria appe¬
teret. siue adutrũlibet iectiis uteret᷑. qm̃ in hisom̃ibꝰ ñ tam p̃ci¬
pientis affectũ. quã cominoctu obedientis adtenderet. Itaq ut ħo
enti ñ eẽt: aut si mutaret mandatũ. ipse sibi contrariꝰ fieret. O¬
portuit gͦ ut de concessione sumeret᷑. sic tñ ut ꝑ ipsũ p̃ceptũ
concessio ñ mutaret᷑. id ut ñ p̃ceptũ natura corrũꝑet. sed

Expanded text:
naturalis fuit discretio per quam ei inspiratum est quae essent naturae suae noxia; concessio discretio fuit eorum quae erant media, id est quibus uti et non uti sine incommodo potuisset. Si igitur homo per naturale praeceptum imbutus negligentiam cavisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi permitteret. Poterat namque homo per praeceptum naturae conservare bonum quod habuit; sed per illud non potuit bonum quod necdum habuit adipisci. Neque enim meritum esse poterat homini si vel vitaret noxia vel salubria appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur; quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo enti non esset; aut si mutaret mandatum, ipse sibi contrarius fieret. Oportuit ergo ut de concessione sumeretur, sic tamen ut per ipsum praeceptum concessio non mutaretur, id est ut non praeceptum naturam corrumperet, sed
Abbreviated transcription (Latin):
sũmis inia ꝯuinxit: ostendens uidelicet quia qͦd erat corpꝰ sp̃ũ.
hoc qͦda mͦ sp̃c erat sibi: & sicut excellentiam sp̃c infirmitati cor¬
porał nature ꝯunxerat una creationis ꝯditio. ita humilitatẽ
ereature spuał excellentie creatoris soerare debueratima pieta¬
tis dignatio. fecit gͦ ut dictũ: corpus hominis de limo t̃re & in¬
spirauit ei amniã rõnałe quã ereauit de nichilo: ut incorp̃e
obedient̃ iuuentẽ. ad consortiĩ illoꝵ sp̃uũ quisine corporibus inue

Expanded text:
summis ima conjunxit; ostendens quia, quod erat corpus spiritui, summis ima conjunxit; ostendens quia, quod erat corpus spiritui, hoc quodammodo spiritus erat sibi. Et sicut excellentiam spiritus infirmitati corporalis naturae conjunxerat una creationis conditio, ita humilitatem creaturae spiritualis, excellentiae Creatoris sociare debuerat una pietatis dignatio. Fecit ergo, ut dictum est, corpus hominis de limo terrae et inspiravit ei animam rationalem quam creavit de nihilo , ut in corpore obedienter viventem ad consortium illorum spirituum qui sine corpore vive
Abbreviated transcription (Latin):
insua puritate ꝑsist̾e̾nt. partim ut carne uestiti corpus huma¬
nũ ad uitã & ad sensũ animarent. Illis gͦ spiritibꝰ qͥ corporibꝰ soci¬
andi erant. locũ & habitationẽ in t̾ra constituit. illisuͦ quunsua
puritate ꝑmansuri fuerant mansionẽ in celo collocauit: illos
qͥde ꝑ dignationẽ in fũmo constituens. istos ꝑ dispensationẽ ini¬
mo disponens: ut & istos qñq ꝑ obedientiã abimo ad sũma ꝓuehet.
& illos ꝑ obedientiã insũmo confirmaret. D Quare uoluit ds sp̃s
sociare corporibꝰ cũ maioris fuissent ẽxcellentiȩ insua puritate
ꝑmanentes. M uoluit in illis excreatione ostende: qͦd post mody
facturus ipse in illis fuerat ex dignatione. Quia enĩ in rebus creatiᷤ
nichil excellentiꝰ : spũ. nichil t̃ra infirmiꝰ atq corruptibiliꝰ. aũ
corpori de t̾ra facto & corruptibiłẽ mat̾iam habenti rõnałe spo

Expanded text:
in sua puritate persisterent, partim ut carne vestiti corpus humain sua puritate persisterent, partim ut carne vestiti corpus humanum ad vitam et ad sensum animarent. Illis ergo spiritibus qui corporibus sociandi erant, locum et habitationem in terra constituit; illis vero qui in sua puritate permansuri fuerant, mansionem in coelo collocavit. Illos quidem per dignationem in summo constituens; istos per dispensationem in imo disponens, ut et istos quandoque per obedientiam ab imo ad summa proveheret, et illos per obedientiam in summo confirmaret. D. Quare voluit Deus spiritus sociare corporibus, cum majoris excellentiae fuissent in sua puritate persistentes? M. Voluit in illis ex creatione ostendere quod postmodum facturus ipse in illis fuerat ex dignatione. Quia enim in rebus creatis nihil excellentius est spiritu, nihil terra infimius atque corruptibilius, dum corpori de terra facto et corruptibilem materiam habenti, rationalem
Abbreviated transcription (Latin):
ne creatũ ñ fuisset. DMulta adhuc inhis oꝑibꝰ digna inqͥsitione uido.
quȩ quid̾e nolens p̃t̾ire compellor: ne forte in eiusmodi site plus
uisto detineã. ad alia quȩ restant magis necessaria ñ ꝑting̃a. Nũc
gͦ si placet adhominẽ reuertam᷑ : ut causã creationis eiꝰ mͥ ad motũ desi¬
danti aꝑias quia ꝓfecto dignũ est ut quia omĩa ꝓpt̾ ipsũ factaiã ere¬
dimꝰ. &̃ cur ipse factus sit ñ ignoraemꝰ. Os qui suminũ & uerũ
ꝑfectũq bonũ ÷. ita ab et̃no ꝑse & inse beatꝰ fuit: ut tiꝰ gła & beatity¬
do quia ȩ t̾na & incõmutabilis erat. ñ posset minui: & quia plena
atq ꝑfecta fuerat ñ posset augeri. Nullo gͥ indigens. sedbonũ
qͦd ipse erat. & qͦ beatꝰ fuerat cũ aliisparticipare & alios in illo &
ꝑ illud beatificare uolens. nulla necessitate. sedsola caritate ere¬
auit racionałe ereaturã. id÷ sp̃s rationales: iussitq ut ipsi parcĩ

Expanded text:
ne creatum non fuisset. D. Ultra adhuc in his operibus digna inquisitione video, quae quidem nolens praeterire compellor; ne forte in hujusmodi si te plus justo detineam, ad alia quae restant magis necessaria non pertingam. Nunc ergo si placet ad hominem revertamur, ut causam creationis ejus mihi admodum desideranti aperias. Quia profecto dignum est ut qui omnia propter ipsum facta jam credimus, etiam cur ipse factus sit non ignoremus. M. Deus qui summum et verum perfectumque bonum est ita ab aeterno in se et per se beatus fuit, ut ejus gloria et beatitudo, quia aeterna et incommutabilis erat, non posset minui, et quia plena et perfecta fuerat, non posset augeri. Nullo igitur indigens, sed bonum quod ipse erat et quo beatus erat, cum aliis participare et alios in illo et per illud beatificare volens, nulla necessitate, sed sola charitate creavit rationalem creaturam, id est spiritus rationales, jussitque ut ipsi partim
Abbreviated transcription (Latin):
iussime factus: homo:Quia homo uniu̾sȩ creaturȩ p̃ficiendus
fuit. congruũ erat ut prius mansio eius p̃pararet᷑ : postinodũ ipse
ordinatis om̃ibꝰ quasi possessor & rector introduceret᷑ ui orb̾e ter¬
rarũ. hȩc sunt gͥ opera ꝯditionis quę sex diębus fecit deus atq
compleuit. añ omnẽ diẽ creats. tribꝰ primis diebꝰ disponens & ordi¬
nans. tribus sequentibꝰ exornans. pͥma discernens. scci̾a distinguens.
tercia. disponens. quarta exornans oȩ los. quinta aerẽ & aquã. sexta
t̾ram. D Quare sex diebus fecit d̾s oꝑa sua: & septima requieuit:
M Senarius quia ex partibꝰ suis constat. signũ ꝑfectionis ÷: & ic
circo uoluit deus sexdiebꝰ complere oꝑa sua. ut ostendet se inhis
quȩ fecrrat. nec suꝑfluũ aliqͥd posuisse. nec reliquisse imꝑfectũ. Cõ¬
pletis aũ sexdiebꝰ seͥptina dͥemũ die requieint id ab oꝑe cessauit: nõ

Expanded text:
vissime factus est homo? M. Quia homo universae creaturae praeficiendus vissime factus est homo? M. Quia homo universae creaturae praeficiendus fuit, congruum erat ut prius mansio ejus praepararetur, postmodum ipse ordinatis omnibus quasi possessor et rector introduceretur in orbem terrarum. Haec igitur sunt opera conditionis quae sex diebus fecit Deus atque complevit, ante omnem diem creans, tribus primis diebus disponens et ordinans, tribus sequentibus exordinans: prima discernens, secunda distinguens, tertia disponens, quarta exornans coelos, quinta aerem et aquam, sexta terram. D. Quare sex diebus fecit Deus opera sua, et septima requievit? M. Senarius quia ex partibus suis constat, signum perfectionis est; et idcirco voluit Deus sex diebus complere opera sua, ut ostenderet se in iis quae fecerat, nec superfluum aliquid posuisse nec reliquisse imperfectum. Completis autem sex diebus septima demum die requievit , id est ab opere cessavit; non
Abbreviated transcription (Latin):
ohaos fumalit̃ ibi suspendunt᷑. penaulȩ ad modũ nebulȩ lerns: quał
in pͥncipio nat᷑a om̃iuo aquarũ fuisse putat᷑. D Quȩ fuit formatio
diei terciȩ. O Uquȩ illȩ quȩ sub sirmam̃to pendentes remanserant.
compactȩ sunt ad inuicẽ. & ponde tande deorsũ p̃ssȩ congregatȩ st̃
in locũ unũ. id in magnã ilła abẏssũ. quã priꝰ desuꝑ obtexerant. uñ¬
& nc̃ ad om̃s terrarũ partes ꝑ tracones & alueos suos diriuant᷑. Cong̃¬
gatis aũ aquis cepit apparere arida. hoc ÷ t̾ra: quȩ priꝰ caligine illa
& confusione inuoluta latuit. Quã apparentẽ aeus germinibꝰ siris ue¬
adeinde in aere collocatȩ sunt: pisces in originali sede ꝑmanserunt. O
re aues quȩ in aere collocatȩ sunt non sunt factȩ de ipso aere. sicut
pisces de aqua. & bestiȩ parit̾ & homo ae t̾ra: MQuia aer tałe ñ bt
corpulentiã. ut de eo animal fieriposset sicut & terra. O Quare no¬

Expanded text:
enduntur pendulae ad modum nebulae levis, qualis in principio natura omnium aquarum fuisse putatur. D. Quae fuit formatio diei tertiae? M. Aquae illae quae sub firmamento pendentes remanserant compactae sunt ad invicem; et pondere tandem deorsum pressae congregatae sunt in locum unum , idunc ad omnes terrarum partes per thracones et alveos suos derivantur. Congregatis autem aquis, coepit apparere arida , hoc est terra, quae prius caligine illa et confusione involuta latuit; quam apparentem Deus germinibus suis vedeinde in aere collocatae sunt; pisces in originali sede permanserunt .re aves, quae in aere collocatae sunt, non sunt factae de ipso aere, sicut pisces de aqua, et bestiae pariter et homo de terra? M. Quia aer talem non habet corpulentiam ut de eo animal fieri possit sicut et de terra. D. Quare no
Abbreviated transcription (Latin):
corpori p̃sidebat inumnxit. Ne uͦ in illo exequendo si exsola hoc p̃cep¬
tione non õs examore impleret seruili conditione sp̃c p̃meretur.
dedit illi deus affectũ qͦ corpus suũ amaret: & sicut eiꝰ utegritatẽ
& sanitatẽ dili geret. sic &̃ omĩa que ad ilłã conseruanda ualent¬

Expanded text:
corpori praesidebat injunxit. Ne vero in illo exsequendo, si ex sola hoc praecepcorpori praesidebat injunxit. Ne vero in illo exsequendo, si ex sola hoc praeceptione non etiam ex amore impleret, servili conditione premeretur, dedit ei Deus affectum quo corpus suum amaret, ut sicut ejus integritatem et sanitatem diligeret, sic etiam omnia quae ad illa
Abbreviated transcription (Latin):
litudinẽ ci appetiit. Leccauit itaq ħo in hoc qͦd deseruit appetitũ
iusti: & punitꝰ ÷ in retento appetitu cõmodi. D. Quomͦ. MDu¬
plicit̾ punitꝰ ÷ in appetitu cõmodi: siue quia abhis quȩ ordinate
appetit restringit᷑. siue quia ad in ordinationẽ cõmoda appeten¬
di relaxat᷑. In alt̾o ÷ pęna: mn alt̾o pęna & culpa. O. Uñ uenit ho¬
mini ut appetat mordinata: o Apena peccati. D Moctũ reqͥ¬
ro. Meus fecerat pͥmũ corpus hominis sanũ & in tegrũ. Inte¬
grũ quide. quia nichil ei deerat ad ꝑfectionẽ: sanũ quia n¬
chil ruerat ad corruptionẽ. Sed inutroq talem ꝯditionem posy¬
erat. ut nec integritas nec sanitas sine ãminicło posset conser¬
uari. Itaq in rebus creatis quȩdã forinsecus ordinauit. quȩ
ad conseruanda atq tuenda incolumitatẽ siuie integritatem
enis ualere potuissent. hoꝵ aũ ꝓuidendoꝵ curã & officiũ spũi qui

Expanded text:
litudinem Dei appetiit. Peccavit itaque homo in hoc quod deseruit appetitum litudinem Dei appetiit. Peccavit itaque homo in hoc quod deseruit appetitum justi, et punitus est in retento appetitu commodi. D. Quomodo? M. Dupliciter punitus est in appetitu commodi; sive cum ab his quae ordinare appetit restringitur, sive quia ad inordinata commoda appetenda relaxatur. In altero est poena, in altero est poena et culpa. D. Unde venit homini ut appetat inordinata? M. A poena peccati. D. Modum requiro. M. Deus fecerat primum corpus hominis sanum et integrum. Integrum quidem, quia nihil ei deerat ad perfectionem; sanum, quia nihil inerat ad corruptionem. Sed in utroque talem conditionem posuerat ut nec integritas nec sanitas sine adminiculo posset conservari. Itaque in rebus creatis forinsecus quaedam ordinavit quae ad consejus valere potuissent; horum autem providendorum curam, et officium spiritui qui