comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pedimentis telictis. cũ inginti quinq cohortib mag¬
no equitatu contra treberos. ꝓficiscitur. & mille passu¬
um relicto spacio. castra cõmunit. Erat inter eos & la¬
bienũ difficibi transitu flumen. ripisq p̾ruptis. Noc
neq ipse transire in animo habebat: neq treberos
beris augebatur. Labienus loquit᷑ in concilio pala
qm̃ germani appinquare dicant᷑. sese suas exercitꝰ ꝙ
fortunas in dubiũ uon deuocaturũ: & postero diȩ pͥma
luce castra moturũ. Celerit̾ hec ad treberos deferuntur.
& ex magno sui equitatꝰ nuim̾o u̾nullos gallicis rebus
fauere natura cogebat. Labienus nocte tͥbunis mille¬
nis pͥmisq ordinib coactis. quid fit sui consilii ꝓpouit:
& quo facihꝰ det hostib timoris suspicionẽ. maiore stre¬
pitu & tumultu quã publicȩ rei fert consuetudo castra
moueri iubet. Is reb similem fuge ꝓfectionẽ effecit. Hec

Expanded text:
pedimentis relicto, cum viginti quinque cohortibus, magpedimentis relicto, cum viginti quinque cohortibus, magno equitatu contra Trebiros proficiscitur, et mille passuum relicto spatio castra communit. Erat inter eos et Labienum difficili transitu flumen ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire in animo habebat, neque Trebiros die spes Treberis. Labienus loquitur in consilio palam, quoniam Germani appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium non devocaturum, et postero die prima luce castra moturum. Celeriter haec ad Trebiros deferuntur, et ex magno suorum equitatus numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. Labienus nocte tribunis militum primisque ordinibus coactis, quid sit sui consilii proponit, et quo facilius det hostibus timoris suspitionem, majore strepitu et tumultu quam publicae rei fert consuetudo, castra moveri jubet. His rebus fugae similem profectionem efficit. Haec
Abbreviated transcription (Latin):
tib ad it triꝑtito edificra uicosq incendit. magno peco¬
ris atq homintͥi num̾o potitur. Quib rebꝰ coacti me¬
napi legatos ad eu̾ pacis petendȩ causa mittunt. Ille
obsidb acceptis hostiu̾ se in num̃̾io eos habiturũ con¬
firmat. si aut treberos aut ambiorigem auit eoꝵ legatos
finib suis accepissent. Nis reb confirmatis. cũ om̃i tba.
cũ equitatu. custodes in loco menapis reliquit. Int̾ hec
treberi magnis coactis peditatus equitatrisq copiis. labi¬
enũ cum una legione qui in eoꝵ finib hiemabat. ad¬
orrri parabant. iamq ab eo non longiꝰ uia bidui ab¬
erant. cum duas lȩgiones uenisse iussu cesaris. cogno¬
scunt. Positis castris a milib passuum quindecim. aux¬
slia geninanoꝵ expextare constituunt. Labienis cog¬
nito hostrum consilio. speratis temeritate eoꝵ aliquam
fore dimiicandi facultatẽ. quinq cohortib p̾ficlio tm¬

Expanded text:
tibus, adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecotibus, adit tripertito, aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero potitur. Quibus rebus coacti Menapi, legatos ad eum pacis petendae causa mittunt; ille obsidibus acceptis hostium se in numero eos habiturum confirmat, si aut Ambiorigem aut Trebiros aut eorum legatos finibus suis accepissent. His rebus confirmatis, Connium Attrabatem cum equitatu custodis loco in Menapis relinquit. Inter haec Trebiri, magnis coactis peditatus equitatusque copiis, Labienum cum una legione, qui in eorum finibus hiemabat, adoriri parabant; jamque ab eo non longius via bidui aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris cognoscunt. Positis castris a milibus passuum 15, auxilia Germanorum expectare constituunt. Labienus, cognito hostium consilio, sperans temeritate eorum aliquam fore dimicandi facultatem, quinque cohortibus praesidio im
Abbreviated transcription (Latin):
federe adiungunt. O.uib cognitis cesar. concilio ha¬
bito cũ reliqui p̾ter senonas. carnotesq treberosq ue¬
uissent. totꝰ & m̃te & animo in uellũ treberoꝵ &. am¬
biorigis succensus cũ senonib carnotisq paciscitur.
acceptis eoꝵ obsidib. Erant menapi ꝓpinqui eburo¬
num finib ꝑpetuis paludib siluisq mimiiti: qͥ uni
ex gallia de pace ad cesarẽ ñ miserant. Hec prius am¬
biorigi & treberis detrahenda existiuat auxilia. quã
ipsos bello lacesseret. Noc inito consitio. tocꝰ exercitus
impedimenta ad labienum in treberos mittit. duasq
legiones ad eos ꝓficisci iubet: ipse cum legionib expe¬
ditis quinq in menapios. ꝓficiscitur. Illi nulla coacta
manu loci p̾sidio freti. in siluas paludesq confugiũt
suaq eodem conferunt. Cesar partitis copiis cũ caitu¬
rione fabio. & marco crasso questore celerit̾ effectis põ¬

Expanded text:
foedere adjungunt. Quibus cognitis, Caesar concilio hafoedere adjungunt. Quibus cognitis, Caesar concilio habito, cum reliqui praeter Senones et Carnotas Trebirosque venissent, totus et mente et animo in bellum Trebirorum et Ambiorigis succensus, cum Senonibus Carnotisque paciscitur, acceptis eorum obsidibus. Erant Menapi propinqui Eburonum finibus, perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace ad Caesarem non miserant. biorigi et Treberis detrahenda auxilia existimabat, quam ipsos bello lacesseret. Hoc inito consilio, totius exercitus impedimenta ad Labienum in Trebiros mittit, duasque ad eum legiones proficisci jubet, ipse cum legionibus expeditis quinque in Menapios proficiscitur. Illi, nulla coacta manu, loci praesidio freti, in silvas paludesque confugiunt, suaque eodem conferunt. Caesar partitis copiis cum Fabio et M. Crasso quaestore, celeriter effectis pon
Abbreviated transcription (Latin):
portis omẽm equitatũ emittit. p̾cipit atq int̾dicit ꝑ¬
quisquã aliũ prĩ uulueret. quã illũ int̾fectũ uidero
qͦd mora reliquoꝵ spaciũ nactũ illũ effug̾e nolebat.
Magna ꝓponit his qͥ occiderent p̾mia: submittit eqͥ¬
nũ pet̾ent: in ipso fluminis uado dep̾hensus induci¬
omarꝰ int̾ficitur. caput eius refert᷑ in castra. Redeun
tes qͦs possunt consectant᷑ & occidunt. Hac re cogni¬
ta. om̃s eburonũ et neruioꝵ copie quȩ conuenerant.
discedunt: pauloq habuit post id factũ cesar galliã
quietiorẽ. Int̾fecto induciomaro ad enis propiquos
treberis imꝑrum defert᷑. illi finitimos g̾manos solli¬
citare ⁊ pecuniã polliceri ñ desistt. Cũ a ꝓximis inpet᷑re ñ possent : ulti¬
ores tẽptant. Inuentis ñ nulł ciuitatib iureuirando int̾ se ꝯfirmañ.¬
⁊ obsidib ⁊ pecunia captant: ambiorigem sibi societate et

Expanded text:
portis omnem equitatum emittit, praecipit atque interdicit, perportis omnem equitatum emittit, praecipit atque interdicit, perquisquam alium prius vulneret, quam illum interfectum videret; quod mora reliquorum spacium nactum illum effugere nolebat; magna proponit hiis qui occiderint praemia, submittit equmnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus Induciomarus interficitur, caputque ejus refertur in castra. Redeuntes equites quos possunt consectantur et occidunt. Hac re cognita, omnes Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt, pauloque habuit post id factum Caesar Galliam quietiorem. 10. Interfecto Induciomaro, ad ejus propinquos ad Treberim imperium defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare et pecuniam polliceri non desistunt. Cum a proximis inpetrare non possent, ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus, jurejurando inter se confirmant, obsidibusque et de pecunia cavent, Ambiorigem sibi societate et
Abbreviated transcription (Latin):
marꝰ sub castris eiꝰ uagabat᷑. alias ut situ̾ castroꝵ cog¬
nosceret: alias collocandi aut t̾ritandi causa. Equites
plerunq om̃s tela intra uallu̾ coniciȩbant. labienꝰ
suos intra munitiones continebat. timorisq opmni¬
onẽ quib cũq pot̾at augebat.reb Cũ maiore in ches
contentione induciomarꝰ accederet. nocte una intro¬
missis equitib om̃iu̾ finitimarũ ciuitatũ quos ac¬
cersiendos curauerat. tanta chligentia om̃s suos custo¬
diis in castra continuit: ut ea nulla ratione en̾tiari.
aut ad treberos ꝓferri posset. Int̾m induciomarus
ex consuetudine cotidiana ad castra accedit: atq ibi
magnã partẽ diȩi cosumit. Equites dela coniciunt: &
magna contumeliaͦ romanos ad pugnã ꝓuocant.
llullo a romanis responso dato: ubi uisum est. fub ue¬
spere disꝑsi ac dissipati discedunt. Subito labienꝰ duab

Expanded text:
marus sub castris ejus vagabatur, alias ut situm castrorum cogmarus sub castris ejus vagabatur, alias ut situm castrorum cognosceret, alias colloquendi aut territandi causa Equites plerumque omnes tela intra vallum conjiciebant. Labienus suos intra munitiones continebat, timorisque opinionem quibuscumque poterat rebus augebat. Cum majore in dies contemptione Induciomarus accederet, nocte una intromissis equitibus omnium finitimarum civitatum quos accersiendos curaverat, tanta diligentia omnes suos custodiis intra castra continuit, ut ea res nulla ratione enunciari aut ad Trebiros perferri posset. Interim Induciomarus ex consuetudine cottidiana ad castra accedit, atque ibi magnam partem diei consumit. Equites tela conjiciunt et magna contumelia verborum Romanos ad pugnam evocant. Nullo a Romanis responso dato, ubi visum est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt. Subito Labienus duabus
Abbreviated transcription (Latin):
belli. qͦd cõmuni lege om̃s puberes armati conuentre co-¬
guntur. qͥ ex his nouissimꝰ uenit. in conspectu multitu¬
dinis om̃ib cruciatib afflictus necat᷑. In eo concibio cin
dum curat. bona erus publicat. his reb confectis in con¬
cilo ꝓu̾tiat accersitũ se ab omĩb senonib & carnotib
aliis ꝙ c̃plurib gallie ciuitatib. hoc it facturũ ꝑ fines
labien oppugnaturũ. que fieri uelit p̾cepit. Labienꝰ cũ
& loci natura & manu munitissimis castris sese ten̾et
de suo ac legionis ꝑiculo nichil timebat: ne quã occa¬
sionẽ rei bene gerendȩ dimitteret cogitabat. Itaq a cin¬
getore atq etus. ꝓpinquis oratione inducioinari coginta
quã in concilio habint. circu̾miitit ad finitimas ciui¬
tates. equitesq undiq euocat: his certũ diẽ conuenien¬
di dicit. Int̾im prope cotidiȩ cũ om̃i equitatu inducio¬

Expanded text:
belli, quod communi lege omnes puberes armati convenire cobelli, quod communi lege omnes puberes armati convenire coguntur; qui ex his novissimus venit, in conspectu multitudinis omnibus cruciatibus afflictus necatur. In eo concilio Cingdum curat, bona ejus publicat. His rebus confectis, in concilio pronunciat, accersitum se a Senonibus et Carnotibus aliisque compluribus Galliae civitatibus, hoc iter facturum per fines Labieni oppugnaturum; quae fieri velit praecipit. Labienus cum et loci natura et manu munitissimis castris sese teneret, de suo ac legionis periculo nichil timebat; ne quam occasionem rei bene gerendae dimitteret, cogitabat. Itaque a Cingetorige atque ejus propinquis oratione Induciomari cognita quam in concilio habuit, circummittit ad finitimas civitates equitesque undique evocat; his certum diem conveniendi dicit. Interim prope cottidie cum omni equitatu Inducio
Abbreviated transcription (Latin):
stra labieni oppugnare decreuerat noctu ꝓfugit. om̃sq co¬
pias in treberos reduxit. Deinde tociꝰ sequentis hiemis nul¬
lũ tẽpꝰ int̾misert qum trans rhenũ legatos mitterent. ci¬
uitates sollicitarent. pecunias pollicitarent᷑: magna parte¬
ñ esse tẽptanlã. Hac spe lapsus induciomarꝰ nichilommꝰ
copias cogͥe. exercere. equos a finitimis cõꝑare. exulesq dãp¬
natosq tota galha magnis p̾miis ad se allicere cepit. ac
tantũ sibi iam his reb in galba auctoritatẽ cõꝑauerat ut
undiq ad eum legationes concurrerent: grãm atq amici¬
tiã publice pͥuatim q peterent. Ubi intellexit ultro ad
se uenire eos. alt̾a ex parte senones carnotesq instigare.
ałta neruios attuiaucosq bellũ romanis ꝑare. neq fibi
uoluntarioꝵ copias defore. si ex finib ꝓgredi cȩpisset ar¬
matũ consiliũ indicit. Hoc more galloꝵ est initium

Expanded text:
stra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit, omnesque costra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit, omnesque copias in Trebiros reduxit. Deinde totius sequentis hiemis nullum tempus intermiserunt, quin trans Renum legatos mitterent civitates sollicitarent, pecunias pollicitarentur, magna partem temptandam. Hac spe lapsus Induciomarus, nichilominus copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exules dampnatosque, tota Gallia magnis praemiis ad se allicere coepit; ac tantam sibi jam his rebus in Galliam auctoritatem comparaverat, ut undique ad eum legationes concurrerent, gratiam amicitiamque publice privatimque peterent. Ubi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte Senones Carnotesque conscientiam facinoris instigare, altera Nervios Attuaticosque bellum Romanis parare, neque sibi voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi coepisset, armatum concilium indicit. Hoc more Gallorum est inicium
Abbreviated transcription (Latin):
consensu tociꝰ galliȩ certior factꝰ est. labienu̾̃ lȩgatũ legi¬
onẽq cui is p̾erat qͦd factu facile arbit̾bat᷑. delere statuit:
ac deinde eburonib neruisq conunctꝰ. ad oppͥm̾̃dũ ce¬
sarẽ ꝑg̾e. Labienꝰ int̾itu sabii. cede cohortiu᷑ cognita.
bernis fuge simile̾ ꝓfectionẽ fecisset. hstiu impetũ se fu¬
stenere ñ posse. p̾sert̃ qͦs ex recenti uictoria efferri sciret.
litteras cesari mittit. quanto cũ ꝑiculo legionẽ ex hib̾¬
nis educturꝰ esset: rẽ gestã in buronib ꝑscribit. docet
is castris consedisse C esar mira celeritate uenit ad ner¬
uios ubi copias ambiorigis ciceronẽ legatũ cũ legione se¬
cunda delere ineditantes ambiorige fugato celerit suꝑa¬
uit: eaq de uictoria uelocissimu̾ nuntiu̾ labieno misit.
hac fama ad treberos ꝑlata induciomarꝰ qui postero diȩ ca-¬

Expanded text:
consensu totius Galliae certior factus est, Labienum legatum legiconsensu totius Galliae certior factus est, Labienum legatum legionemque cui his praeerat, quod facile factu arbitrabatur, delere statuit, ac deinde Eburonibus Nervisque conjunctus ad opprimendum Caesarem pergere . Labienus, interitu Sabini, caede cohortium cognita, bernis fugae similem profectionem fecisset, hostium impetum sustinere non posset, praesertim quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari mittit, quanto cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus perscribit, docet uum longe a suis castris consedisse. Caesar mira celeritate venit ad Nervios, ibi copias Ambiorigis, Ciceronem legatum cum legione secunda delere meditantes, Ambiorige fugato, celeriter superavit, eaque de victoria velocissimum nuncium Labieno misit. Hac fama ad Trebiros perlata, Induciomarus, qui postero die ca
Abbreviated transcription (Latin):
ualȩre. cuiꝰ egregiã uoluntatẽ in sȩ ꝑspexisset. Id fac¬
tũ grauit̾ tubit induciomarus. suã gr̾am int̾ fuos mi¬
nui: & qui iã ante iuimico auimo in romanos fuit:
multo grauiꝰ hoc dolore exarsit. Bello britaunrico confec¬
to cũ frum̃ta gallie ꝓpt̾ siccitatis angustias defecissent.
coactꝰ ÷ cesaralit̾ ac suꝑiorib annis exercitũ in hyberna
collocare. legionesq in plures ciuitates distribuere: ex
quib unã cũ tito labieno in confinio treberoꝵ & re¬
moꝵ hiemare iussit alterã cũ titurio sabiuo & cotta in
eburonas quoꝵ pars maxina est int̾ rhenũ & mosã
sub imꝑio ambiorigis ad hiemandũ misit. Inducio¬
marꝰ missis n̾tiis impulit ambiorige̾ ut legiones cum
legatis in suis finib hiemantes occideret. Quas cũ am¬
bioriges infidiis circũuentas funditꝰ int̾fecisset. induci¬
omarꝰ magnas armoꝵ habens copias. post quã etiã de

Expanded text:
valere, cujus egregiam voluntatem in se perspexisset. Id valere, cujus egregiam voluntatem in se perspexisset. Id graviter tulit Induciomarus, suam gratiam inter suos minui, et qui jam ante inimico animo in Romanos fuisset , multo gravius hoc dolore exarsit. Bello Brittannico confecto, cum frumentum Galliae propter siccitates angustius provenisset, coactus est Caesar aliter ac superioribus annis exercitum in hibernis collocare, legionesque in plures civitates distribuere. Ex quibus unam cum Tito Labieno in confinio Trebirorum et Remorum hiemare jussit, alteram cum Titurio Sabino et Cotta in Eburonas, quorum pars maxima est inter Renum et Mosam sub imperio Ambiorigis, ad hiemandum misit. Induciomarus missis nunciis inpulit Ambiorigem, ut legiones cum legatis in suis finibus hiemantes occideret . Quas cum Ambiorix, insidiis circumventos funditus interfecisset, Induciomarus, magnas armatorum copias habens, postquam etiam de
Abbreviated transcription (Latin):
ab om̃ib desereret᷑. legatos ad cesarẽ mittit. sese iccirco a¬
suis discedere atq ad eũ uenire noluisse qͦ faciliꝰ ciuitatẽ
in suo officio contineret: ne om̃is nobilitatis discessu plebs
ꝑꝑ imprudentiã laberet᷑. Itaq ciuitatẽ in sua potesta-¬
te esse. seq si cesar ꝑmitteret ad eu̾ uenturu̾ in castra.
ciuitatisq fortunas eius fidei ꝑmissurũ Cesar & si intel¬
ligebat qua de causa ea dicȩbantur. queq eũ res det̾rȩ¬
omarũ ad se cũ ducentis obfidib uenire iussit. his addu¬
ctis filiis ꝓpinquisq eiꝰ omib quos cesar nominati uoca¬
uerat. consolatꝰ induciomarũ hortatꝰ est ut in officio
maneret. Nichil t̾n egit sed pͥncipib treberoꝵ ad se con¬
uocatis. eos singillatĩ cingetori reconciliauit. Quod cum
m̾ito eius ad se fieri intelligebat. tam̃ magni int̾esse ar¬
bitrabatur. cuiꝰ auctoritatẽ & int̾ suos quãplurimum

Expanded text:
ab omnibus desereretur, legatos ad Caesarem mittit, sese a suis idcab omnibus desereretur, legatos ad Caesarem mittit, sese a suis idcirco discedere atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu plebs propter inprudentiam laberetur. Itaque civitatem in sua potestate esse, seque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum civitatisque fortunas eius fidei permissurum. Caesar, etsi intellegebat qua de causa ea dicerentur quaeque eum res omarum ad se cum ducentis obsidibus venire jussit. His adductis, filiis propinquisque ejus omnibus, quos Caesar nominatim evocaverat, consolatus Induciomarum hortatusque est ut in officio maneret. Nichil tamen egit; sed principibus Trebirorum ad se convocatis, eos singillatim Cingetorigi reconciliavit; quod cum merito ejus ab se fieri intelligebat, tamen magni interesse arbitrabatur, ejus auctoritatem et inter suos quam plurimum
Abbreviated transcription (Latin):
patosq. ĩpedim̾tisq eoꝵ hostes potitos ciuitati re¬
manos sollicitare cepȩrunt. Hac de causa cesar cũ legi¬
onib quatuor milib. & equitib ducentis infines
treberoꝵ ꝓfectꝰ est. hec ciuitas longe plurimu̾̃ docius
galliȩ equitatu ualȩbat. magnas q copias peditũ habebat.
rhenũ ut supͣ docuimꝰ tangens. In ea duo de yͥncipatu cõ¬
om̃s in officio futuros ꝯfirmat neq ab amicitia publicȩ
rei defectitros confirmauit: queq in treberim gerũ¬
tur ostendit. At induciomaiꝰ equitatũ peditatu q
cogere. eis ꝙ qui ꝑ etatẽ in armis esse ñ pot̾ant in sil¬
uam arduẽnã abditis. q̃ ingenti magnitudine ꝑ me¬
dios fines treberoꝵ a flumine rheno ad initiũ remoꝵ ꝑ
cipes ex ea ciuitate & auctoritate cingetoris adduc¬
ti. & aduentu romani exercitꝰ ꝑt̾riti. ad cesarẽ uene¬
ciuitati consulere tĩ possent. induciomarꝰ ueritꝰ ne

Expanded text:
castris impedimentisque eorum hostes potitos, civitati recastris impedimentisque eorum hostes potitos, civitati remanos sollicitare coeperunt. Hac de causa Caesar cum legionibus quatuor et equitibus octingentis in fines Trebirorum profectus est. Haec civitas longe plurimum totius Galliae equitatu valebat, magnasque copias peditum habebat, Renum, ut supra docuimus, tangens. In ea duo de principatu conomnes in officio futuros confirmat, neque ab amicitia publicae rei defecturos confirmavit, quaeque in Treberis geruntur ostendit. At Induciomarus equitatum peditatumque cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam abditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Trebirorum a flumine Reno ad initium Remorum cipes ex ea civitate, et auctoritate Cingetorigis adducti, et adventu Romani exercitus perterriti, ad Caesarem venecivitati consulere non possent: Induciomarus veritus ne
Abbreviated transcription (Latin):
se ñ posse effug̾e. in porta martia se rogauit sepeliri:
& hoc epytafrũ ad grãm treberoꝵ sepulchro suo fu¬
perinscribi fecit. Exul arrmaspes hic martis in arce
quiesco. Belgica roma mei ñ mea digna fuit. Iure bo¬
no. meritoꝵ nobilitate. triumphis. di tueant᷑. ei par
nͥ roma nichil. Uulueror epte reo. consul. pͥmꝰq fenatꝰ.
hic gaudete mei sie meritisse mori.
uno uero aute incarnationẽ dñi quinqͣgesimo
cũ uilius cȩsar ad gallias de roma fuisset missꝰ.
treberi quoꝵ int̾ gallos opinio est uirtutis singu¬
laris. auxiliũ equitũ cęsari misert̃. Sed cũ coutra¬
atrabatas & iuromandos puguatidũ foret. & uide¬
rent romanoꝵ castra multitudine hostiũ cõpleri:
legiones p̾mi. & pene circu̾uentas. tenere calones
equites. funditores nuinidas. diuersos dissipatosq
in om̃s partes fugere uidissent. desꝑatis romanis
domũ contͣdic̾e uoluer̾t. romanos pulsos castris su

Expanded text:
non posse effugere, in porta Martia se rogavit sepeliri non posse effugere, in porta Martia se rogavit sepeliri et hoc epitaphium ad gratiam Trebirorum, sepulcro suo super inscribi : Exul Arimaspes hac Martis in arce quiesco Belgica; Roma mei non mea digna fuit. Jure bono, meritorum nobilitate, triumphis Dii tueantur, ei par nisi Roma nichil. Vulneror, Epte reo, consul primusque senatus. Hic gaudete mei, sic meruisse mori. 9. Anno vero ante incarnationem Domini quinquagesimo cum Julius Caesar Treberi, quorum in Gallos opinio est virtutis singularis, auxilium equitum Caesari miserunt; set cum apud Attrabatas et Viromandos pugnandum foret, et viderent Romanorum castra multitudine hostium compleri, legiones premi et pene circumventas teneri, calones, equites, funditores Numidas diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, desperatis Romanis, domum contendere voluerunt, Romanos pulsos superatosque,
Abbreviated transcription (Latin):
noscunt᷑. hisdẽ tẽporib uenit ad treben̾ arimiaspes urbis
romȩ senator & rector: uolens auditã sepiꝰ de treberib iur¬
tutũ eminentiã ipsa fuimet meliꝰ exꝑtri sententia.
Eui treberi eo qͦd in romana urbe anministrane¬
rat. rectoris officiũ cõmiserẽ & egregiũ uirũ tanta
lib̾alitate & amcicia fouere. ut nequaquã ult̾ius cu¬
peret ad patriã remeare: Adhuc aute̾ eo romanũ ius
regente. contigit quendã nomine epten reu̾ ab ipso
aruuaspe capite condẽpnari. Qin udiciũ fugiens
hac & illac incertꝰ uagabat᷑ & ꝓfugus. hic uero ubi
fama uolante cognouit qualib honorib arunaspes
in treberis floreret. inuidit: & morte̾ sibi olim desti¬
natã ab ipso ulcisci desiderans. treberi uenit: ubi.
se nemine cognoscente. & ob hoc nichil inise sini¬
stri suspicante. tande̾ post mrultas insidias arnnaspẽ
inuentũ occidit. Qui sentiens hoc uultiere mortem

Expanded text:
noscuntur. Hisdem temporibus venit ad Treberim Arimaspes urbis noscuntur. Hisdem temporibus venit ad Treberim Arimaspes urbis Romae senator et rector, volens auditam saepius de Treberibus virtutum eminentiam ipsa suimet melius experiri sententia. Cui Treberi idem quod in Romana urbe administraverat rectoris officium commisere, et egregium virum tanta liberalitate et amicitia fovere, ut nequaquam ulterius cuperet ad patriam remeare. Adhuc autem eo Romanum jus regente, contigit quendam nomine Epten reum ab ipso Arimaspe capite condempnari. Qui judicium fugiens, hac et illac incertus vagabatur et profugus. Hic ergo ubi fama volante cognovit, qualibus honoribus Arimaspes in Treberis floreret, invidit, et mortem sibi olim ab ipso destinatam ulcisci desiderans, Treberim venit; ubi se nemine cognoscente et ob hoc nihil in se sinistri suspicante, tandem post multas insidias Arimaspem inventum occidit. Qui sentiens hoc se vulnere mortem
Abbreviated transcription (Latin):
u̾ a rege bithiniȩ uocati. regnũ cũ eo parta uictoria di¬
uisert: eã q regionẽ ex gallis & grecis cõposito nomine
gallogreciã cognominauert. Ibi exercitꝰ treberoꝵ pars
in patriã remissa. & pars quȩ remansit gallicũ getiꝰ pio¬
creaint: & duas linguas deinceps in usu habuit. id est
gallicã & grecã. Demq galathe qͥ ex gallogrecis orrist̾
excepto sermone greco quo om̃is oriens loquit᷑. eande̾
exinde corruerint. cũ affri fenicu̾ linguã ñnulla parte
mutauerint. & latinitas ipsa & regionib cotidiȩ mutet᷑
& tẽpore. Igit᷑ treberoꝵ dñatꝰ longȩ lateq dilatatꝰ: usq
ad temyora romanoꝵ mansit inuiolatꝰ. Deinde etiã cum
romani totũ orbe̾ armis & prudentia domuissent. amici¬
as cũ treberib & fedus firmissimũ iniere: & hanc urbem
te. scdãm romã appellauere. Tunc etiã treberi romana ni¬
ta & leges habȩre cepert̾: quas usq in hodiernũ diẽ tenere

Expanded text:
Bithiniae vocati, regnum cum eo parta victoria diviserunt, eamque regionem ex Gallis et Grecis composito nomine Gallo-Greciam cognominaverunt. Ibi exercitus Trebirorum pars in patriam remissa, et pars quae remansit Gallicum genus procreavit, et duas linguas deinceps in usu habuit, id est Gallicam et Grecam. Denique Galathae, qui ex Gallo-Grecis orti sunt, excepto sermone Greco, quo omnis Oriens loquitur, eandemexinde corruerint, cum et Afri Fenicum linguam nonnulla parte mutaverint, et Latinitas ipsa et regionibus cottidie mutetur et tempore. 8. Igitur Trebirorum dominatus longe lateque dilatatus usque ad tempora Romanorum mansit inviolatus. Deinde etiam cum Romani totum orbem armis et prudentia domuissent amicitias cum Treberibus et foedus firmissimum iniere, et hanc urbemtem, secundam Romam appellavere. Tunc etiam Treberi Romana jura et leges habere coeperunt, quas usque in hodiernum diem tenere
Abbreviated transcription (Latin):
tes inde diligent̃ exhortaturos spoponderunt. De quib fuit unus¬
uice functus apłica. cunctu d̾i exercitum prudent̃ & consulte
rexit: & ad hec negocia peragenda uiuaciter animauit. Talit̾
absolutionis benedictione data discessexunt. Et hec nescientib
postimnodum ad mansiones suas regressi: ꝑrout gestum fuerat
diuulgauerunt. Q uod ut passim per prouicias edictum est:

Expanded text:
tes inde diligenter se evocaturos spoponderunt. De quibus fuit unustes inde diligenter se evocaturos spoponderunt. De quibus fuit unusvice fungens apostolica, cunctum Dei exercitum prudenter et consulte rexit, et ad negotia peragenda vivaciter animavit. Taliterabsolutionis benedictione data, tunc discesserunt, et hoc nescientibus, postmodum ad mansiones suas regressi, prout gestum fuerat dilucide divulgaverunt. Quod ut passim per provincias edictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
beins̃ rogatu spplici cunctos exhortatus est. ut resumptis fidei
inriu eum ingenti sollicitudine ad expugnandas diaboli ma-¬
eimationes uiriliter se animarent: & eccłiȩ statum. a nefandis
le Hhis & alis plurib competenter ac discretȩ chispositis. euneti as¬
sistentes. tam elerus quam popłs do gras agendo. dictis dñi ur¬
bam summi pontificis. uotuntariȩ asprrauerant: ꝙ fideli pol¬
litatione illius decreta tenenda confirmauerunt. Tunc ait papa¬
do. regnumq uastando. Q uos quidem sisic aliquandru quiesce
re ꝑmiseritis: multo latius fideles d̾i supergredient᷑. Quaprop
ter supplici p̾ce hortor. non ego sed ctn̾s: presentib dico. absenti¬
missio semper aderit presens. Quod ituris annuo: dono tanto in¬
uestitus a cło. O quantum dedeciis: si geus tam spreta. degener.
peraueri⁊ quanta improperia uobis imputabuntur ab ip̃so do¬
ex titere raptores. Nunc iure contra barbaros pugnent: qui
olim contra fratres sanguine dimicabant. His dictis. & audien¬

Expanded text:
tenuit. Deinceps, rogitatu supplici cunctos exhortatus est, ut, resumptis fidei viribus, cum ingenti sollicitatione ad expugnandas diaboli machinationes viriliter se animarent; et Ecclesiae sanctae statum  His et aliis pluribus competenter dispositis, cuncti assistentes, tam clerus quam populus, Deo gratias agendo, dictis domini Urbani pontificis summi voluntarie aspiraverunt, et fideli pollicitatione decreta illa bene tenenda confirmaverunt. Sed ado, regnum quoque vastando. Quos quidem si sic aliquandiu quiete permiseritis, multos latius fideles Dei supergredientur. Qua de re supplici prece hortor, non ego, sed Dominus, ut cunctis cujuslimissio praesens aderit: quod ituris annuo, dono tanto investitus a Deo. O quantum dedecus, si gens tam spreta, degener, peraverit! O quanta improperia nobis ab ipso Doexstiterunt raptores. Nunc rite contra barbaros pugnent, qui olim contra fratres et consanguineos dimicabant. Nunc ae
Abbreviated transcription (Latin):
laueritis. Qui post passionem suam effracto inferno. & his
qui in aduentui eius credidȩxunt inde erutis. die t̾cia deus
uerus & homo resurgens a mortuis. abhinc die quadrage¬
simo uidentib qui digni erant ad celos ascendit. ubi sedet
in dexterã d̾i patris sui. equalis ei in diuinitate & coȩternus.
&̃ homo reddere unicuiq prout gessit in corpore siue
bonũ. siue malum. Nec minus credentum est in sp̃m sc̾m
qui ex patre filioq procedens. unruersa condita ui uifi¬
cat. ȩqualis & consubstantialis ꝑ om̃ia in diuinitatẽ pa
patri ꝙ filio: ꝓpter quod & fides xp̃ianoꝵ trium dei¬

Expanded text:
gaveritis ; qui post passionem suam effracto inferno, et his gaveritis ; qui post passionem suam effracto inferno, et his qui in adventu ejus crediderunt inde erutis, die tercia Deus verus et homo resurgens a mortuis, abhinc die 40, videntibus qui digni erant, ad coelos ascendit, ubi sedet in dextera Dei patris sui, aequalis ei et coaeternus inet homo, reddere unicuique prout gessit in corpore sive bonum sive malum. Nec minus credendum est in Spiritum sanctum, qui ex Patre et Filio procedens, universa condita vivificat, aequalis et consubstantialis per omnia in divinitate Deo Patri et Filio,
Abbreviated transcription (Latin):
eum patre uniꝰ est substantiȩ: quẽ õs pat̾ ante omia scła
genuit. uatiuitate illa in effabili. de qua dieit ysaias pro¬
ph̾a. Generationẽ enis quis enarrabit: Qui quidem
cum homines ꝑ multimoila uitia incedentes ad tantã
deuenissent insipientiam. ut neglecto ereatore suo. debi¬
tum d̾o. idolis manufactis honorem impenderent. sic̃
est infinitȩ miscdie condoluit. ꝑditioni eoꝵ. & ut eos ab
errore & perditione que de hac uita discedentes ereryi¬
ebat liberaret. manens quod erat suscepit qͦd non erat.
ex uoluntate patris cooperante spũ sc̃o homo uerus ꝑ
imma culatȩ uirginis uterum sine uiri semine tiatus.
Quem quia filium dĩ se esse dicebat. patres u̾ri crucifire¬
runt: & uos ipsoꝵ maledicto deuxxerunt. dicentes Sanguiꝰ
eius super nos & super filios nr̃os. Ueruntamentios hoc
maledictũ euadere potestis. si in ipsum firmo corde credide¬
ritis: & de peccatis ur̃̾is ipsum uobis propienim fieri postu¬

Expanded text:
um patre unius est substantiae, quem Deus pater ante omnia tempora genuit nativitate illa ineffabili, de qua dicit Esayas propheta: « Generationem ejus quis enarrabit? » Qui quidem cum homines per multimoda vicia incedentes ad tantam devenissent insipientiam, ut neglecto creatore suo debitum Deo idolis manu factis honorem inpenderent, sicut est infinitae misericordiae, condoluit perdicioni eorum, et ut eos ab errore et perdicione, quae de hac vita decedentes excipiebat, liberaret: manens quod erat, suscepit quod non erat, ex voluntate Patris, cooperante Spiritu. sancto, homo verus per immaculatae virginis uterum sine viri semine natus est; quem, quia filium Dei se esse dicebat, patres vestri crucifixerunt et vos ipsorum maledicto devinxerunt dicentes: « Sanguis ejus super nos et super filios nostros » . Verumptamen vos hoc maledictum evadere potestis, si in ipsum firmo corde credideritis et de peccatis vestris ipsum vobis propicium fieri ro
Abbreviated transcription (Latin):
entiã litt̾arũ ur̾arum bonã habetis :Utiq magnũ uobis
posset existere gaudium. & fid̾i incitam̃tũ: de assumptione
generis ur̃i in d̾m. Hoc autẽ dicȩbat. quia ut quidam sc̃oꝵ
dieit infidelib blandiendũ est. ut ad fidem conuertantur:
& ipsi de generis sui nobilitate gła̾ntur. et adimpeit. Ne
ntaꝙ acquiescite petitionib meis & consiliis & comiert¬
te possessionib ur̃is: & deniceps ab adu̾santib tuebor uos.
sum hec & his similia ad illos diceret. iniꝰ ex ilus legisdo¬
stor cui nom̾ erat micheas ceꝑit dicere. Uere sicut atri¬
s necessarĩ est nobis magis xỹianoꝵ fidei nos ninge¬
re: quã de die in diem talit̾ uitȩ n̾re & possessionũ ꝑcti¬
lis subiacere.Age gͦ qͦmodo credere debeamꝰ edissere: & ad¬

Expanded text:
entiam litterarum vestrarum bonam habetis? Utique magnum vobis posset existere gaudium et fidei incitamentum de assumptione generis vestri in Deum. Hoc autem dicebat, quia, ut quidam sanctorum dicit, Infidelibus est blandiendum, ut ad fidem convertantur, et ipsi de generis sui nobilitate gloriantur. Et adjunxit: Nunc itaque acquiescite peticionibus meis et consiliis, et convertte possessionibus vestris, et deinceps ab adversantibus tuebor vos. Cum haec et his similia ad illos diceret, unus ex illis legis doctor, cui nomen erat Micheas, coepit dicere: Vere, sicut dixisti, necessarium est nobis, magis christianorum fidei nos jungere, quam de die in diem taliter vitae nostrae et possessionum periculis subjacere. Age ergo, quomodo credere debeamus edissere et ad
Abbreviated transcription (Latin):
aquilo implerent. Deniq neq reges orientis sine mer¬
cenuario galloꝵ exercitu ulla bella gessert̃: neq pulfi
regno ad alios quã ad gallos confugert᷑. Tantus terror
gallici nominis. & armoꝵ inuicta erat felicitas. ut¬

Expanded text:
ut examine aliquo inplerent. Denique neque reges Orientis sine merut examine aliquo inplerent. Denique neque reges Orientis sine mercennario Gallorum exercitu ulla bella gesserunt, neque pulsi regno ad alios quam ad Gallos confugerunt. Tantus terror Gallici nominis et armorum invicta felicitas
Abbreviated transcription (Latin):
cedoniȩ ptholomeus. aduentũ galloꝵ intrepidꝰ audiuit.
Isq cũ paucis & incõpositis futriis parricidioꝵ agitatꝰ oc¬
currit. Igit᷑ galli duce belgio ad tẽptandos macedonũ ani¬
mos legatos ad ꝓtholomeũ mittunt. offerentes pace̾. si em̾e
uelint. Sed ꝓtholomeus int̾ suos belli metu pacẽ gallos pe¬
tere głatus est nec minꝰ ferocit̾ se legatis quã int̾ inmicos
iactauit. alit̾ se pacẽ daturũ negando. nisi pͥnopes suos
obsides dederint. & arma trachiderint: ñ enĩ fidẽ se nisi in¬
armis habiturũ. Reninitiata legatione risere galli. un¬
dq acclamantes. breui sensurũ sibi an illi colludentes
pacẽ obtulerint. Int̾iectis dieb p̾liũ conseritur. luicti ma¬
cedones cedunt᷑: ptholomeus multis uulnerib sauenis
capit᷑: caput eius amputatũ & lancea fixũ. tota aciȩ cr
seruauit: cet̾i aut capti aut ocessi. Tantȩ fecunditatis

Expanded text:
cedoniae Ptolomeus adventum Gallorum intrepidus audivit, cedoniae Ptolomeus adventum Gallorum intrepidus audivit, hisque cum paucis et incompositis, furiis parricidiorum agitatus occurrit. Igitur Galli duce Belgio ad temptandos Macedonum animos legatos ad Ptolomeum mittunt, offerentes pacem, si emere velint. Set Ptolomeus inter suos belli metu pacem Gallos petere gloriatus est, nec minus ferociter se legatis quam inter inimicos jactavit, aliter se pacem datu rum negando, nisi principes suos obsides dederint et arma tradiderint; non enim se fidem nisi inhermibus habiturum. Renunciata legatione, risere Galli, undique acclamantes, brevi sensurum, sibi an illi consulentes pacem obtulerint. Interjectis diebus praelium conseritur; victi Macedones caeduntur, Ptolomeus multis vulneribus saucius capitur, caput ejus amputatum et lancea fixum tota acie ad teservavit, ceteri aut capti aut occisi. Tantae fecunditatis
Abbreviated transcription (Latin):
centa milla hominũ ad sedes nouas q̃rendas ȩmiserunt:
ex his portio in italiã resedit. quȩ sedibꝰ ꝓpriis tuscos ex¬
pulit. & ciuitates has. mnediolanũ. arminũ. comũ. brixiã.
ueronã. ꝑganũ. tridentũ. uincentiãq condidit. & portio
illiricos sinus. ducib auib. nã anguriandi studio p̾ter cet̾
os callent galli: ꝑ strages barbaroꝵ penetrauit. & in panno¬
nia consedit. Gens asꝑa. audax. bellicosa. q̃ pͥma post her¬
cule̾ cui res ea untutis amirationẽ. & ĩmortalitatis fidẽ dedit.
alpiu̾ inuicta iuga. & frigore intractabilia loca transcendit:
ubi domitis pannoniis. ꝑ multos dies cũ finitimis bella
gessert̾ uaria. Hortante deinde successi. diuisis agminib.
alii q̃ciã. alii macedoniã. om̃ia ꝓsternentes ferro petiuȩre:
tantus q terror gallici nominis erat. ut etiã reges ñ laces¬
siti pacẽ ultro ingenti pecuma mercarent᷑. Solus rex ma¬

Expanded text:
centa milia hominum ad sedes novas quaerendas emiserunt. centa milia hominum ad sedes novas quaerendas emiserunt. Ex his portio in Italia consedit, quae sedibus propriis Tuscos expulit, et civitates has, Mediolanum, Ariminum, Comum, Brixiam, Veronam, Pergamum, Tridentum Vincentiamque condidit; et portio Illiricos sinus ducibus avibus--nam auguriandi studio Galli praeter ceteros callent--per strages barbarorum penetravit, et in Pannonia consedit; gens aspera, audax et bellicosa, quae prima post Herculem, cui res ea virtutis ammirationem et inmortalitatis fidem dedit, Alpium invicta juga et frigore intractabilia loca transcendit; ibique domitis Pannoniis, per multos annos cum finitimis varia bella gesserunt. Hortante deinde successu, divisis agminibus, alii Greciam, alii Macedoniam, omnia prosternentes ferro, petivere, tantusque terror Gallici nominis erat, ut etiam reges non lacessiti pacem ultro ingenti pecunia mercarentur. Solus rex Ma
Abbreviated transcription (Latin):
adolet thimiainata discus. hoc arte mechaniea factũ e¬
rat. ut thure aut aliqua alia odorifera specie. seutellȩ inie¬
cta. sine igne fumu̾ odoriferu̾ flagrans exhiberet: nec t̾n
species ipsa in aliquo inimita deficert. In urbe etiã lingo¬
nas ad quã usq suã potestatẽ extenderant: suꝑ portã scrip¬
& amicitiã imere ꝓpt̾ qͦd rem̾ses porta constuxerunt:
eã q trebericã appellauert. Treberi & iemenses pͥncipa¬
les st̃ in gallia. Gallia trifariã diuiditur. in galliã coma¬
tã. braccatã. & togatã. Gallia comata postea dicta est bel¬
gica. a belgio. treberoꝵ duce. a cuiꝰ nomine treberis di¬
cit᷑ belgis riuus quidã. qui alio nomine dicit᷑ oleuia. cũ
quo etiã belgio. portio maxiina galloꝵ in g̾ciã tran¬
siuit hoc modo. Nanq galli cũ tanta habundarent
multitudine ut eos ñ caperent terrȩ que genuerant. tre-¬

Expanded text:
adolet tymiamata discus. Hoc arte mechanica factum eadolet tymiamata discus. Hoc arte mechanica factum erat, ut, thure vel alia qualibet odorifera specie scutellae injecta, sine igne fumum odoriferum flagrans exhiberet, nec tamen species ipsa in aliquo minuta deficeret. In urbe etiam Lingonis, ad quam usque suam potestatem extenderant, super ppter quod Remenses portam construxerunt eamque Trebericam appellaverunt. 7. Treberi et Remenses principales sunt in Gallia. Gallia trifaria dividitur, Galliam comatam, bracatam et togatam. Gallia comata postea dicta est Gallia Belgica a Belgio Trebirorum duce; a cujus nomine Treberis dicitur Belgis , qui alio nomine dicitur Olevia. Cum quo etiam Belgio portio maxima Gallorum in Greciam transivit hoc modo. Namque Galli cum tanta habundarent multitudine, ut eos non caperent terrae quae genuerant, tre
Abbreviated transcription (Latin):
multos uero annos hȩ quinq urbes lib̾tatem sibi propͥam
uendicare cupientes. rebellauer̾t. & censũ debitũ triginta
annis contituis psoluere noluȩr̾t: s grando de cȩlo uenien
cũ maximo agroꝵ & umearũ detͥmento eos popul atͦur.
hinc tumor magnus & timor increuit ciuib illis. putan¬
tib hanc tẽpestate̾ grandinis a diis treberoꝵ sibi propt̾
uectigal inferri. & iccirco inito consilio. censũ triginta an¬
noꝵ collectũ treberis retulert̃ & demceps se persoluturos
quot annis fidelit̾ spopondert̃. Tunc treberenses statuam
p̾tiosi marmoris erexert̃. & suꝑ eam iouẽ & scutulã aure¬
am duoꝵ pedũ latitudinis in manu tenentẽ. hoc uerbo¬
rũ ordine caraxatã. Ioui uindici treberoꝵ ex cenfu quinq
urbiũ rheni per tria decennia denegato. s celesti igne &
t̾rore extorto: placabile holocaustũ. Ignib haut mixtis

Expanded text:
multos vero annos hae quinque urbes libertatem sibi propriam multos vero annos hae quinque urbes libertatem sibi propriam vendicare cupientes, rebellaverunt, et censum debitum triginta annis continuis persolvere noluerunt. Set grando de coelo veniens cum maximo agrorum et vinearum detrimento eas populabatur. Hinc rumor et timor magnus increvit civibus illis, putantibus hanc tempestatem grandinis a diis Trebirorum sibi propter retentum vectigal inferri. Et idcirco inito consilio censum triginta annorum collectum Treberis retulerunt, et deinceps se persoluturos quotannis fideliter spoponderunt. Tunc Treberenses statuam preciosi marmoris erexerunt, et super eam Jovem, scutulam auream duorum pedum latitudinis in manu tenentem, hoc verborum ordine caraxatam: Jovi vindici Trebirorum ex censu quinque urbium Reni per tria decennia denegato, set coelesti igne et terrore extorto placabile holocaustum. Item: Ignibus haut mixtus,
Abbreviated transcription (Latin):
mucronis iugulu̾ yuenire. sceleratȩ irori funesta imp̃catꝰ.
raptã eã secũ ex amphitheatro p̾cipitauit: & ęt̾nũ loco uoea¬
bułũ idest catholdi solariu̾ mddit: Trat itaq quitas ñ solũ hu¬
manis laborib ualde muita. sed etiam nat᷑alit̾ fluminib
siluis ac montib. arduũ & angustũ it pandentib uix acces¬
sibilis & munitissima. montib qͦ urano & cebenna: quoꝵ
alt̾ castellũ suꝑpositũ ad tutelã urbis contrnebat. Succesfu
deinde tẽpoꝵ prosꝑoq ęuentu belloꝵ finttimis undiq
gentib & urbib deuictis. iugu̾ imposuert̃: in qͥb quinq
urbes nobilissimas in riya rheni fluminis constitutas. hoc
est basileam. argentinã. wangiã .÷ uuormatiã. magontiã.
coloniã cũ popłis suis subiugauert̃. a quib & plurimũ uecti¬
gal annualit̾ accepere: & eo longe latȩq dñari cepere. Post

Expanded text:
mucronis jugulum praevenire, sceleratae uxori funesta inprecatus, mucronis jugulum praevenire, sceleratae uxori funesta inprecatus, raptam eam secum ex amphiteatro praecipitavit, et aeternum loco vocabulum, id est Catholdi solarium, indidit. 5. Erat itaque civitas non solum humanis laboribus valde munita, sed etiam naturaliter, fluminibus, silvis ac montibus arduum et angustum iter pandentibus, vix accessibilis, et munitissima montibus quoque Jure et Cebenna, quorum alter castellum superpositum ad tutelam urbis continebat. Successu deinde temporum prosperoque eventu bellorum finitimis undique gentibus et urbibus devictis jugum imposuerunt; in quibus quinque urbes nobilissimas in ripa Reni fluminis constitutas, hoc est Basileam, Argentinam, Wangiam, Mogonciam, Coloniam, cum populis suis, subjugaverunt; a quibus et plurimum vectigal annualiter accipere et eo longe lateque dominari coepere. 6. Post
Abbreviated transcription (Latin):
lis oꝑiebatur. Diȩ denommata ꝑfecta erarit amphitheatrũ
& aquȩductus. qui ex inscitia artificis undiq obstrusus. cũ
nulla admitteret aurarũ sprramina: impedite aquę tion
ꝑuenere ad destinata. Auxiũ de hac re seruum mulier ince¬
stuosa. nocte diẽ illã p̾cedente. ocultat sub lectulo in qͦ ipsa
cũ marito eiusdẽ rei habuit mentionẽ. Eia inquit ma¬
ritus seruus ille nr qui tam suꝑbe głatus est quã deiectus
& confusus est. Ego aut̾ẽ inquit noui: qua arte posset sibi
cito confulere. Tũ mulier uirũ aggredit᷑. rogat fibi artem
indicari: pollicetur fidem silentii. allicit. ꝑsuadet. Postre¬
mo hoc responsu̾ ab eo accepit. Si inquit quibda inlo
irrũperet: sine mora aqua sini cursu̾ perageret. Hoc auido
a quã parit̾ secũ urbi p̾sentauit. Quod ubi catholdꝰ cõperit.
clamante seruo dñe ecce aqua. uolens dedecorosũ seruilis

Expanded text:
lis operiebatur. Die denominata perfecta erant amphiteatrum lis operiebatur. Die denominata perfecta erant amphiteatrum et aquaeductus; qui ex inscitia artificis undique obstrusus, cum nulla in se admitteret aurarum spiramina, inpeditae aquae non pervenere ad destinata Anxium de hac re servum mulier incestuosa nocte diem illam praecedente occultat sub lectulo, in quo ipsa cum marito ejusdem rei habuit mentionem. Eia, inquit maritus, servus ille noster, qui tam superbe gloriatus est, quam dejectus et confusus est! Ego autem novi, qua arte posset sibi cito consulere. Tum mulier virum aggreditur, rogat sibi artem indicari, pollicetur fidem silentii, illicit, persuadet; postremo hoc ab eo responsum accepit: Si, inquit, quibusdam in locirrumperet, sine mora cursum suum aqua perageret. Hoc avido aquam secum pariter urbi praesentavit. Quod ubi mane Catholdus comperit, clamante servo: Domine, ecce aqua, volens dedecorosum servilis
Abbreviated transcription (Latin):
troducendũ. fimul & amphitheatrũ constrendũ Catholdꝰ
princeps acceperat. sorte. Qui dũ hesitaret qͦmodo il¬
lũ tam longe ꝑ tot montes & ualles circũduceret. ser¬
uus domesticus sũpta fiducia. spondet firmissime datis
sibi impensis eu̾ se in urbẽ p̾sentaturũ: qͦcimq diȩ dñs
amphitheatrũ foret perfecturus. Reluctari dns graui
pacto finẽ dedere certainini: ut si die statuta serinis qͦd
ꝓmiserat minꝰ implesset. a dño capite plecteretur: si uͦ
effectũ demonstrasset. pari mͦ ch̃ns a seruo piiret᷑. Atri¬
mauerat seruñ ad hoc facmus uxor dñi sui: q̃ mentita
fide maritali. sepiꝰ cũ eo in adulterio miscebatur. Iuid
plura: Ceptũ opꝰ feruebat utrinq. serirus interim contra¬
riis coningũ utroꝵq studiis. sũytib iuuabat᷑: dũ maritus
uitã sibi. necẽ serui. mulier nece mariti. uitã serui conrna¬

Expanded text:
troducendum simul et amphiteatrum construendum Catholdus troducendum simul et amphiteatrum construendum Catholdus princeps sorte acceperat. Qui dum hesitaret, quomodo illum tam longe per tot montes et valles circumduceret, servus domesticus sumpta fidutia spondet firmissime, sibi datis inpensis, eum se in urbem praesentaturum, quocumque die dominus amphiteatrum foret perfecturus. Reluctari graviter dpacto finem dedere certamini, ut si die constituta servus quod promiserat minus inplesset, a domino capite plecteretur, si vero effectum demonstrasset, pari modo dominus a servo puniretur. Animaverat servum ad hoc facinus uxor domini sui, quae mentita fide maritali saepius cum eo in adulterio miscebatur. Quid plura? Coeptum opus fervebat utrimque. Servus interim contrariis conjugum studiis sumptibus juvabatur, dum maritus necem servi vitam sibi, mulier necem mariti vitam servi conriva
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ hiuersa urbis loca turres firmas. & altas. capitolia. pala¬
cia templa. statuas. thermas. lauacra. theatra. sub t̾ra. &. in¬
tra urbem & extra. & in om̃i sua potestate. ignorantib qͥdẽ
ueritatem. incredibilia miracula multa fecere. Aquarũ qͦ
habundantiã habere cupientes. riuulu̾ qͥ a moderns
oleuta dicit᷑: sub monite iurano introduxere. Qan diuisꝰ
in partes: uix mediȩ ciuitati ad usũ sufficere potuit. Tñc
riitulũ. nomine rouerias. mniliario ab urbe scđo. & alterũ
riuulũ qͥ rouora uocat᷑. marmore habundante. influente̾
pͥmo super eande iuuorã. lapides fornicib. deide per de¬
uexa montiu̾ latera. & ualliu̾ ꝓfunda ducentes. uniu̾sȩ ci¬
uitatis plateas uiuentib aquis impleuere. Quȩ int̾dũ pbu¬
lualib aquis adauetȩ: cunctas platearũ sordes in mosellam
uexere. hunc autẽ riuubũ posteriꝰ ruuora nominatũ. in¬

Expanded text:
per diversa urbis loca turres firmas et altas, capitolia, palaper diversa urbis loca turres firmas et altas, capitolia, palatia, templa, statuas, thermas, lavacra, theatra. Sub terra etiam intra urbem et extra et in omni sua potestate ignorantibus quidem veritatem incredibilia miracula multa fecere. Aquarum quoque habundantiam habere cupientes, rivulum qui a modernis Olevia dicitur sub monte Jurano introduxere; qui divisus in partes vix mediae civitati ad usum sufficere potuit. Tunc rivulum nomine Ruoverias, miliario ab urbe secundo alterum rivulum qui Ruovora vocatur marmore habundans influentem, primo super eandem Ruovoram lapideis fornicibus, deinde per divexa montium latera et vallium profunda ducentes, universae civitatis plateas viventibus aquis implevere. Quae interdum pluvialibus aquis adauctae cunctas platearum sordes in Mosellam vexere. 4. Hunc autem rivulum posterius nominatum in