comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut non existentia crearet. iustus est ut
errantia & delinquentia iudicet. Alii
dicunt ad iusticiam hominis ꝑtinere.
ut in hac uita sine pugna iuuat. cũ
potius iustꝰ ẽ non possit. si non pug¬
nat. Neq enim ad iusticiã huius uit
ꝑtinet non temptari. sed a temptatio¬
ne non suꝑari. Nec ut qui bonus est
numquã cadat. sed cum ceciderit it
resurgat. Similit sunt qui dicunt fi¬
delem non eẽ. qui uel aliter credit q̃¬
dam. quia ꝑ infirmitatẽ comprehen-¬
dere non ualet qualiter in ipsa ueri¬
tate est. uel non omĩa credit quia ꝑ
ignorantiam cape non potest quan-¬
tum ẽ. Et beatificandã putant hũ fi-¬
dem uerã in multitudine cognitiois
potius. quam in magnitudine deuo¬
tionis. cum pietas chumna non atten-¬
dat. quanta cognitione credatur. s
magis quanta deuotione id quod cre¬
ditur diligatur. Noc idcirco cõme-¬
moramꝰ. quia agnouimꝰ quosdam
ẽẽ minus discretos. qui humanȩ pos¬

Expanded text:
ut non existentia crearet, justus est ut ut non existentia crearet, justus est ut errantia et delinquentia judicet. Alii dicunt ad justitiam hominis pertinere ut in hac vita sine pugna vivat, cum potius justus esse non possit si non pugnet. Neque enim ad justitiam hujus vitae pertinet non tentari, sed a tentatione non superari, nec ut qui bonus est nunquam cadat; sed, cum ceciderit ut resurgat. Similiter sunt qui dicunt fidelem non esse qui vel aliter credit quaedam, quia per infirmitatem comprehendere non valet qualiter in ipsa veritate est, vel non omnia credit, quia per ignorantiam capere non potest quantum est. Et beatificandam putant hi fidem veram in multitudine cognitionis potius quam in magnitudine devotionis, cum pietas divina non attendat quanta cognitione credatur, sed magis quanta devotione id quod creditur, diligatur. Hoc idcirco commemoramus, quia agnovimus quosdam esse minus discretos, qui humanae pos
Abbreviated transcription (Latin):
ratione coherent & obhoc indiuise ꝑ¬
tractari exposcunt. Nlec leui conside¬
ratione in huiusmodi opus e̾ẽ pucemꝰ.
fide disputatur. Nec parũ hoc ẽẽ ꝑi¬
culũ putandum ẽ. Quomͦ enim de
his que credenda sunt fide. bene sen¬
tire possumꝰ.si de ipsa fide male sen¬
timus. Propterea consideranda sunt
diligent̃ singula quȩ dicunt᷑. ut ea
dicamꝰ & sentiamus. in quib dum fi¬
dem rectam astruere nitimur. sane fi¬
dei obuiare non conumncamur. Sunt
homines qui quasi pietate quadam
impii in dm̃ efficiunt᷑. & dum ultra
id quod in ueritate est sentiunt. in
ipsam ueritatẽ offendunt. Hȩc autẽ
ignorantia multos parit errores. tam
de bonitate quam de ueritate. Dicũt
alii bonitati diuine non eẽ conueni¬
ens. ut in oꝑa sua crudelis ẽẽ dicatur.
& ut aliquid ex his quȩ fecit ꝑire ꝑmit¬
tat. qui nichil ad hoc fecit ut ꝑeat. Ita
dum se honorare putãt bonitatẽ offen-¬
dunt ueritatem. Qui enim pius fuit

Expanded text:
ratione cohaerent, et ideo indivise pratione cohaerent, et ideo indivise pertractari exposcunt. Nec levi consideratione in hujusmodi opus esse putemus,fide disputatur, nec parvum hoc esse periculum putandum est. Quomodo enim de iis quae credenda sunt fide bene sentire possumus, si de ipsa fide male sentimus? Propterea consideranda sunt diligenter singula quae dicuntur, ut ea dicamus et sentiamus in quibus dum fidem rectam asserere nitimur sanae fidei obviare non convincamur. Sunt homines qui quasi quadam pietate impii in Deum efficiuntur, et dum ultra id quod in veritate est sentiunt in ipsam veritatem offendunt. Haec autem ignorantia multos parit errores, tam de bonitate quam de veritate. Dicunt alii bonitati divinae non esse conveniens ut in opera sua crudelis esse dicatur, et ut aliquid ex his quae fecit perire permittat qui nihil ad hoc fecit ut pereat. Ita dum se honorare putant bonitatem, offendunt veritatem. Qui enim pius fuit
Abbreviated transcription (Latin):
ergo deinde. ea quȩ in scđa parte
posuimus. Ubi primum in saluato¬
re agnoscimus redemptionẽ. in sacͣ¬
mentis eius redemptionis preparati¬
onem. Prima pars fidei spectat ad de¬
bitum naturȩ. scđa pars fidei spec-¬
tat ad debitum gr̃e. Illa credere de¬
bemus. quia ꝑ naturam conditi sumꝰ.
ista credere debemus. quia ꝑ grãm
que in prima distinctione
huius tractationis ꝓposuimus. quin¬
to & sexto loco. post quatuor ista de
quib haccenus tractatum est pro¬
sequenda. Quorũ unum est si scdm
mutationẽ tempoꝵ ab initio fides
credentum mutata sit. siue una
eademq fidei forma. & in his qui
ab initio fuerunt. & qui usq in fi-¬
nem credentes futuri sunt scĩs consi¬
stat. Alterum uero quid sit quo ab
initio nichil minus umquam rec¬
ta fides habere potuit. idest qͥd sit
illud cui nichil umquã demi potu¬
it ut fides recta constaret. etiam si adici
aliquid potuit ut cresceret. Hȩc duo

Expanded text:
ergo deinde ea quae in secunda parte ergo deinde ea quae in secunda parte posuimus, ubi primum in Salvatore agnoscimus redemptionem; in sacramentis ejus redemptionis praeparationem. Prima pars fidei spectat ad debitum naturae; secunda pars fidei spectat ad debitum gratiae. Illa credere debemus, quia per naturam conditi sumus. Ista credere debemus, quia per gratiam quae in prima distinctione hujus tractationis proposuimus quinto et sexto loco post quatuor ista de quibus hactenus tractatum est prosequenda. Quorum unum est an secundum mutationem temporum ab initio fides credentium mutata sit; sive una eademque fidei forma et in iis qui ab initio fuerunt et qui usque in finem credentes futuri sunt sanctis consistat. Alterum vero quid sit quod ab initio nihil minus unquam fides recta habere potuit, id est quid sit illud cui nihil unquam demi potuit, ut fides recta constaret, etiam si aliquid adjici potuit ut cresceret. Haec duo
Abbreviated transcription (Latin):
cut & unicuiq horum quod suum ẽ¬
tribuat. & uicissim alterius ꝓprietatẽ
in alteram non transfundat. idest
ut nec creature attribuat creatoris
maiestatẽ. nec creatori asscribat crea-¬
turȩ infirmitatem. nec dm̃ concludat
tempore. nec creaturam tendat ȩterni¬
tate. Ita fides unicuiq quod suum
est tribuit recte offert. si in utrumq
bene discernit recte diuidit & non
peccat. Si uero in quolibet horũ de¬
linquitur fides sana necesse est detͥ¬
mentum patiat᷑. Nam illi qui crea-¬
turã pro deo colentes gemino erro¬
re decepti. uel creaturam ȩcernam.
uel dm̃ temporalẽ ẽẽ crediderunt. qͥd
isti aliud fecisse dicendi sunt. quam
excellentiam factoris oꝑi. & infirmi¬
tatem facture tribuisse creatori : Rur-¬
sus philosophi gentilium. quamuis
inter creatorem & opus suum recte
discernerent. nequaquã tamen fide
les apellandi sunt. quia fidem de sal-¬
uatore non habuerunt: Sequuntur

Expanded text:
ut unicuiqut unicuiqtribuat, et vicissim alterius proprietatem in alterum non transfundat, id est ut nec creaturae attribuat Creatoris majestatem, nec Creatori ascribat creaturae infirmitatem; nec Deum concludat tempore, nec creaturam extendat aeternitate. Ita fides, si unicuique quod suum est tribuit, recte offert; si inter utrumque bene discernit, recte dividit, et non peccat. Si vero in quolibet horum delinquitur, fides sana necesse est detrimentum patiatur. Nam illi qui, creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam vel Deum temporalem esse credunt, quid inde aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam Factoris operi, et infirmitatem facturae seu creaturae tribuisse Creaturi? Rursus philosophi gentilium, quamvis inter Creatorem et opus suum recte discles appellandi sunt, quia fidem de Salvatore non habuerunt. Sequuntur
Abbreviated transcription (Latin):
ab uno utrumq factum est ut bo
num nr̃m totũ eẽt ab uno. & tocũ
in uno & unum. Creatori debemꝰ qd̃
sumꝰ. saluatori quod reparati sumus.
Hȩc sunt ergo duo. quȩ fidei ꝓposita
sunt credenda. creator & saluator.
Ꝙ que ꝑtinent ad creatorem. & que y¬
tinent ad saluatorẽ similit̃. Creator.
& quȩ ꝑtinent ad creatorem. hȩc est
una pars fidei. Saluator & quȩ ꝑti¬
nent ad saluatorẽ hec est altera. In
prima parte discernit fides incer cre¬
atorem & oꝑa sua. In scda parte dis¬
cernit fides inter saluatorem & sacra
menta sua. Ad creatorem ꝑtinent oꝑa
condicionis. quȩ sex dieb facta sunt.
Ad saluatorem ꝑtinent oꝑa restaurati¬
onis. quȩ complentur sex etatib. In
prima parte ad fidem ꝑtinet confi¬
teri unum creatorem.ꝙ ab eo facta eẽ
omĩa que habent eẽ. In sccła parte ad
fidem ꝑtinet uenerari unum salua
In prima parte recta fides inter creato¬
rem & creaturã ita discernere debet.

Expanded text:
ab uno utrumque facab uno utrumque facnum nostrum totum esset ab uno, et totum in uno et unum. Creatori debemus quod sumus, Salvatori quod reparati sumus. Haec sunt ergo duo, quae fidei proposita sunt credenda, Creator et Salvator, et quae pertinent ad Creatorem, et quae pertinent ad salvatorem similiter. Creator et quae pertinent ad creatorem: hic est una pars fidei. Salvator et quae pertinent ad salvatorem: hic est altera. In prima parte discernit fides inter Creatorem et opera sua; in secunda parte discernit fmenta ejus. Ad Creatorem pertinent opera conditionis quae sex diebus facta sunt; ad Salvatorem pertinent opera restaurationis, quae complentur sex aetatibus. In prima parte ad fidem pertinet confiteri unum creatorem, et ab eo facta esse omnia quae habent esse. In secunda parte ad fidem pertinet venerari unum salvatIn prima parte recta fides inter creatorem et creaturam ita discernere debet
Abbreviated transcription (Latin):
uertur etiam qus resad
fidem ꝑtineant. quas credere oport&
eum qui fidelis iure nominat᷑. Nam
fides illa qua aliquid creditur hoc
modo ut qui credit fide illa fidelis
non dicatur. presentis propositi ñ ẽ.
Dine fide enim eciam infideles non
homo in hac uita uiuens. sicut ha¬
bet quedam quȩ ꝑ exꝑientiam sen-¬
tat. ita quedam etiam habet. quȩ
non uisa nec exꝑta sola fide credat.
Fidem tam̃ quȩ in dm̃ nequaquã ha¬
bere dicitur. nisi qui illa credit. quȩ
credendo & amando homo dm̃ ꝓme¬
retur. Hec sunt ergo quȩ ad fidem ꝑ¬
tinere dicuntur. quȩ credendo homo
fidelis nominatur. Quȩ uero ista sit
si diligent̃ inquirimus. in duob
hec principaliter constare inuenimꝰ.
Sunt enim quedã duo. & hȩc duom
uno sunt. & unum sunt duo hec.
Creator & saluator. duo sunt nomi¬
na & res una. Tamen aliud notat
creator. aliud saluator. Creator qͥa
fecit᷑. Saluator quia redemit nos.
Primũ non eramus & facti sumus.
postea ꝑieramꝰ. & redempti sumꝰ. &

Expanded text:
eritur etiam quae res ad fidem pertineant, quas credere oportet eum qui fidelis jure nominatur. Nam fides illa qua aliquid creditur hoc modo ut qui credit fide illa, fidelis non dicatur; praesentis propositi non est. Sine fide enim etiam infideles non homo in hac vita vivens, sicut habet quaedam quae per experientiam sentiat, ita quaedam etiam habet quae nec visa nec experta, sola fide credat. Fidem tamen quae in Deum est nequaquam habere dicitur, nisi qui illa credit quae credendo et amando homo Deum promeretur. Haec sunt ergo quae ad fidem pertinere dicuntur quae credendo homo fidelis nominatur. Quae vero ista sint si diligenter inquirimus, in duobus haec principaliter constare invenimus. Sunt enim quaedam duo, et haec duo in uno sunCreator et Salvator; duo sunt nomint et res una; tamen aliud notat creator, aliud salvator. Creator quia fecit nos, salvator quia redemit nos. Primum non eramus et facti sumus; postea perieramus et redempti sumus, et
Abbreviated transcription (Latin):
te. Media libertas post reparationẽ
ante confirmationẽ. habet grãm in
bono. infirmitatem in malo. Grãm
in bono adiuuantẽ propter liberta¬
tem. & grãm contra malum adiu¬
uantem propt̃ infirmitatẽ. ut sit
in ea posse peccare propter liberta¬
tem & infirmitatẽ. & posse non pec¬
care propter libertatem & grãm
adiuuantẽ. naindũ tamen non poᷤ¬
se peccare propter infirmitatẽ adhuc
ꝑfecte non ablatam. & propter grãm
confirmantẽ adhuc ꝑfecte nonsum-¬
matam. Cum autem infirmitas to¬
ta e medio sublata fuerit. & gr̃a
confirmans fuerit consummata.
erit non posse peccare. non quia uł
tunc aut arbitrii libertas. aut natu¬
re habilitas destruatur. sed quod gr̃a
confirmans qua presente peccatum
nequaquam mẽe potest. am¬
plius non auferatur. De uirtute ho¬

Expanded text:
te. Media libertas post reparationem, te. Media libertas post reparationem, ante confirmationem habet gratiam in bono, infirmitatem in malo: gratiam in bono adjuvantem propter libertatem; et gratiam contra malum adjuvantem propter infirmitatem, ut sit in ea posse peccare propter libertatem et infirmitatem, et posse non peccare propter libertatem et gratiam adjuvantem, nondum tamen non posse peccare propter infirmitatem adhuc perfecte non ablatam; et propter gratiam confirmantem adhuc perfecte non consummatam. Cum autem infirmitas tota e medio sublata fuerit, et gratia confirmans fuerit consummata, erit non posse peccare. Non quia vel tunc aut arbitrii libertas aut naturae humilitas destruatur, sed quod gratia confirmans qua praesente peccatum nequaquam inesse potest amplius non auferatur. CAP. X
Abbreviated transcription (Latin):
ctat in presenti adicimus. Liberum
arbitrium hominẽ ante peccatũ ha¬
buisse nulladenus ambigendũ ẽ. ea
sane libertate qua potuit siue adbo¬
num siue ad malũ uoluntatis sue
appetitum mdinare. Ad bonũ qͥdẽ
solum ꝑmittente non cogente. Prima
ergo libertas arbitrii fuit. posse pecca¬
re. & posse non peccare. sicut ultima
erit libertas posse non peccare. & non
posse peccare. Prima libertas ad bo¬
num quidem achiutorium habuit.
sed ad malum infirmitatem non ha¬
buit. sic tamen ut nec ad bonũ coge¬
retur. nec contra malum teneretur.
Utima libertas in bono grãm habe¬
bit. in malo infirmitatem non ha-¬
bebit. nec solum grãm in bono ad¬
uuantem. s etiam contra malũ con¬
firmantẽ. Adnuiantẽ. ut sit posse non
peccare. Confirmantẽ ũ sit ñ poᷤse peccare.
& idcirco in ea est posse peccare. non
posse non peccare. Posse peccare quia
ubertatem habet sine gr̃a confirman-¬
te. non posse non peccare quia infir¬
mitatem habet sine gr̃a achuuan¬

Expanded text:
 in praesenti adjicimus. Liberum arbitrium hominem habuisse ante peccatum nullatenus ambigendum est, ea sane libertate qua potuit sive ad bonum sive ad malum voluntatis suae appetitum inclinare. Ad bonum quidem solum Deo permittente non cogente. Prima ergo libertas arbitrii fuit posse peccare et posse non peccare, sicut ultima erit libertas posse non peccare et non posse peccare. Prima libertas ad bonum quidem adjutorium habuit, sed ad malum infirmitatem habuit; sic tamen ut nec ad bonum cogeretur, nec contra malum teneretur. Ultima libertas in bono gratiam habebit, in malo infirmitatem non habebit, nec solum gratiam in bono adjuvantem, sed etiam contra malum confirmantem; adjuvantem, ut sit posse non peccare: confirmantem, ut sit non posse peccare. et idcirco in ea est posse peccare, non posse non peccare. Posse peccare, quia libertatem habet sine gratia confirmante; non posse non peccare, quia infirmitatem habet sine gratia adjuvan
Abbreviated transcription (Latin):
tiam. eorum quȩ ad rem ñ ꝑtineñ
cognitionem ⁊ ꝓuidentiam. ⁊ presci¬
entiam futurorum. & eorum quȩ
circa se uentura erant fuisse in illis.
& aliter imꝑfectos ⁊ ignorantes et
non sicut oportutt consũmatos &
plenos. qualia facere omnipotentẽ
non decuit ⁊ perfectum ⁊ bonum:
S non discernunt quia ad ꝑfecti¬
ouem aliquiad facere ut ꝑficiatur¬

Expanded text:
e ad rem non pertinet cognitionem et providentiam et praescientiam futurorum, et eorum quae circa ipsos ventura erant fuisse in illis; et aliter imperfectos, et ignorantes, et non sicut oportuit consummatos et plenos; qualia facere omnipotentem non decuit et perfectum et bonum. Sed non discernunt quod ad perfectionem aliquid facere ut
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ scientia de aliquo ẽ. quia si ni¬
chil ẽet de quo scientia esset. scien¬
tia nulla esset. Non gͦ in deo coecer¬
na scientia uł p̾scientia esset. nisi
futurũ esset aliquid de quo ẽẽt.
Si gͦ creatũ nichil uł creandũ fuiss&
nichil in creatore scitũ uł p̃scitũ fu¬
issee. Ac ꝑ hoc scientia nulla. uł p̃¬
scientia fuisset. Si autẽ scientia
nulla in creatore fuisset: manife¬
ste consequit᷑. qm̃ nec ipse creator
fuisset. qui utiq sine scientia ẽẽ ñ
potuisset. cui idem ẽ esse qd̾ scire.
Ut ergo scientia uł p̃scientia in crea¬
tore esse potuisset. necesse erat aliqͥd
ẽẽ uł futurum esse. de quo ẽẽ potu¬
isset. cum sicut dictum ẽ. si de nichi¬
lo ẽẽt: nulla esset. Omĩs enim scien¬
dia aliciius ẽ scientia. & de aliquo
est. Si ergo ex creaturis pendet p̃sci¬
entia creatoris. causaliter priꝰ ẽẽ uide¬
bitur quod creatum ẽ ipso qui cre¬
auit illud. Quomodo om̃ia in deo

Expanded text:
ergo scientia de aliquo est; quia si niergo scientia de aliquo est; quia si nihil esset de quo scientia esset, scientia nulla esset. Non ergo in Deo aeterna scientia vel praescientia esset nisi futurum esset aliquid de quo esset. Si ergo creatum nihil vel creandum fuisset, nihil in Creatore scitum vel praescitum fuisset. Ac per hoc scientia nulla vel praescientia fuisset. Si autem scientia nulla in Creatore fuisset, manifeste consequitur, quoniam nec ipse Creator fuisset; qui utique sine scientia esse non potuisset, cui idem est esse quod scire. Ut ergo scientia vel praescientia in Creatore esse potuisset, necesse erat aliquid esse vel futurum esse de quo esse potuisset: cum sicut dictum est si de nihilo esset nulla esset. Omnis enim scientia alicujus est scientia, et de aliquo est. Si ergo ex creaturis pendet praescientia Creatoris causaliter, prius esse videbitur quod creatum est, ipso qui creavit illud. CAP. XV. Quomodo omnia in Deo
Abbreviated transcription (Latin):
scientia & prescientia ci. & qm̃ ex ea
Iin rebus necessitas cadere uidetur.
idetur enĩ in
deũ necessitas cadere rerũ faci¬
endarũ. quasi creator ẽe non posset.
nisi creatura ẽẽt. Deinde ex ipsa p̃¬
scientia & ꝓuidentia d̃ĩ alia neces¬
sitas in rebus factis uł faciendis pro-¬
uenire. quasi fieri non possit ut nõ
eueniat quod ꝓuisum est uel presci-¬
tum adeo. quod utrumq pari incõ¬
uenientia animum pulsat. & con¬
siderationẽ ꝑturbat. Primũ gͦ consi-¬
derandũ ẽ qua ratione rerũ facien¬
darum necessitas in dm̃ cadere uide¬
atur ex p̃scientia. & ꝓuidentia. ex
dispositione. uł p̃destinatione eoꝵ
que facienda fuerant ab ipso. Omĩs
enim scientia. ⁊ p̃scientia. & ꝓuiden¬
tia. & dispositio. uel p̃destinatio. ad
aliquid esse uidentur. & alicinꝰ esse
uident᷑. Omĩs quippe scientia sicut
alicuius ẽ quia in aliquo est: ita a
scit. nichil scit. Scientia quippe que
de nullo est. & ipsa nulla est. Dm̃iᷤ

Expanded text:
entia et praescientia Dei; et quod ex ea in rebus necessitas provenire videtur. Videtur enim in Deum necessitas cadere rerum faciendarum, quasi Creator esse non posset nisi creatura esset. Deinde ex ipsa praescientia et providentia Dei alia necessitas in rebus factis vel faciendis provenire, quasi fieri non possit ut non eveniat quod praevisum est vel praescitum a Deo; quod utrumque pari inconvenientia animum pulsat et considerationem perturbat. Primum ergo considerandum est qua ratione rerum faciendarum necessitas in Deum cadere videatur ex praescientia et providentia, ex dispositione et praedestinatione eorum quae facienda fuerant ab ipso. Omnis enim scientia, et praescientia, et providentia, et dispositio vel praedestinatio ad aliquid esse videtur, et alicujus esse videtur. Omnis quippe scientia sicut alicujus est quia in aliquo est; ita alt aliquid, nihil scit. Scientia quippe de nullo est; et ipsa nulla est. Omnis
Abbreviated transcription (Latin):
quia semꝑ in hominib p̃cedit uo¬
luntas consilium. & consiliũ opus
subsequit᷑. Sed quid facimꝰ : Nũqͥd
audebimꝰ inducere tempora in eter¬
nitatẽ : Nam si hȩc in deo sunt quẽ.¬
admodũ in hominib. aliqͥd in eo
priꝰ fuit. aliqͥd posteriꝰ. & non totus
es ecernus est. S hoc nefas est con¬
fueri. si uod tria in deo coeterna
fuerunt.
taq eterna bonitate semꝑ uoluit. &
eterna sapientia semꝑ disposuit. qd̃
cocterna potestate aliquando facit.¬
& erant simul semꝑ. bonitas. sapi¬
entia & pocestas. Nec diuidi uł sepa¬
rari abinuicẽ tẽpore poterant. que
substantialit̃ idem erant. Ꝙ ab hiis
formã dedit oꝑi suo arcifex ds. qͥb
cõsummata sunt om̃ĩa. ab euo incho
quidem unum sunt. sed ꝑ creature¬
speciem aiuisim se ad cognitionẽ
effundunt. Suscepit enim formã
potestatis rerum inmensitas. sapi¬
entiȩ uero pulchritudo. bonitatis
utilitas. & uidebant᷑ hec foris. & con¬

Expanded text:
quia semper in hominibus praecedit voquia semper in hominibus praecedit voluntas consilium, et consilium opus subsequitur. Sed quid facimus? Nunquid audebimus inducere tempora in aeternitatem? Nam si haec in Deo sunt quemadmodum in hominibus, aliquid in eo prius fuit, aliquid posterius; et non totus Deus Deus aeternus est. Sed hoc nefas est confiteri. CAP. XI. Quod tria in Deo coaeterna fuerunt. Itaque aeterna bonitate semper voluit, et aeterna sapientia semper disposuit, quod coaeterna potestate aliquando facit. Et erant simul semper bonitas, sapientia, et potestas; nec dividi vel separari ab invicem tempore poterant quae substantialiter idem erant, et ab his formam dedit operi suo artifex Deus, quibus consummata sunt quidem unum sunt, sed per creatuspeciem divisium se ad cognitionem effundunt. Suscepit enim formam potestatis rerum immensitas; sapientiae pulchritudo, bonitatis utilitas. Et videbantur haec foris et con
Abbreviated transcription (Latin):
proprie disposuit. qd̾ uoluntate
facturꝰ fuit. ꝙ uoluntas ecerna fuit.
& opus uoluntatis ȩxernũ fuit. Semꝑ
enim uoluit ut faceret. & non uoluit
ut semꝑ faceret. sed ut aliquando
faceret qd̃ semꝑ uoluit ut aliquando
faceret. Sic uoluntas ecerna fuit de
oꝑe temporali. qm̃ ipsum tempꝰ in et̃¬
na uoluntate fuit quando fieret. quod
futurũ fuit. Duo hec itaq in creatore
parit̾ erant. bonitas & sapientia. & ħ
eterna erant. & aderat simul potes¬
tas coeterna. & bonitate uoluit. sapien¬
tia disposuit. potestate fecit. Et uidi¬
tur quasi quedam ẽẽ distinctio. &
successio temporalis. & demonstrat
se considerationi prima bonitas. qͥa
ꝑ eam uoluit ds. deinde sapientia.
quia ꝑ eam disposuit. nouissima po¬
testas. quia ꝑ eam fecit. qm̃ ordo ui¬
decur ẽẽ. & fuisse uoluntas prima.
& post eam dispositio. & nouissime
oꝑatio subsecuta. Nisi enim uoluisse
non disposusset. & nisi disposuisset
ñ fecisset. Et occurrit magna ratio.

Expanded text:
it quod voluntate facturus fuit; et voluntas aeterna fuit, et opus voluntatis aeternum non fuit. Semper enim voluit ut faceret, et non voluit ut semper faceret; sed ut aliquando faceret, quod semper voluit ut aliquando faceret. Sic voluntas aeterna fuit de opere temporali; quoniam et ipsum tempus in aeterna voluntate fuit, quando fieret quod futurum fuit. Duo itaque haec in Creatore pariter erant bonitas et sapientia, et haec aeterna erant; et aderat simul potestas coaeterna, et bonitate voluit, sapientia disposuit, potestate fecit. Et videtur quasi quaedam esse distinctio et successio temporalis; et demonstrat se considerationi prima bonitas, quia per eam voluit Deus, deinde sapientia, quia per eam disposuit, novissima potestas quia per eam fecit; quoniam ordo videtur esse, et fuisse voluntas prima, et post eam dispositio, et novissime operatio subsecuta. Nisi enim voluisset non disposuisset, et si non disposuisset, non fecisset. Et occurrit magna ratio,
Abbreviated transcription (Latin):
sibilia inuisibilia uideret. & uidit
creatoris potentiã. & sapientiam.
& bonitatẽ a semet ipsa ꝑ ea que
foris paruerunt in agnitionem excita¬
ta. Et hec erant quasi admonitio & recor¬
datio pͥma trinũ ẽẽ deum. sed nondũ
ꝑfecta consũmatio agnitionis. qm̃
ad substantiam erant. nec poterant
singulariter duidi quȩ unũ erant.
Non enĩ singularit ꝑsone patris po¬
dentia erat. que filii erat. & sp̃c scĩ
erat. neq singularit̾ sapientia. ꝑso¬
ne filii erat. quȩ patris erat. & sp̃c
filii erat. sed predicabatur trinitas
ex istis non significabatur in istis.
Et tam̃ hec tria eterna erant. & cau¬
sa om̃iũ erant. & ꝑ hec facta sunt
omĩa. & ipsa non sunt facta. & as¬
signauimꝰ bonitati uoluntatẽ. ⁊ sa¬
pientiȩ dispositionem. & potestati
oꝑationẽ. Et oboritur conquisitio

Expanded text:
lia videret. Et vidit Creatoris potentiam et sapientiam et bonitatem a semetipsa, per ea quae foris apparuerunt in agnitionem excitata. Et haec erant quasi admonitio et recordatio prima trinum esse Deum; sed nondum perfecta consummatio agnitionis, quoniam ad substantiam erant; nec poterant singulariter dividi quae unum erant. Non enim singulariter personae Patris potentia erat quae Filii erat et Spiritus sancti erat; neque singulariter sapientia personae Filii erat, quae Patris erat, et SpirFilii erat; sed praedicabatur Trinitas ex istis, non significabatur in istis; et tamen haec tria aeterna erant, et causa omnium erant et per haec facta sunt omnia, et ipsa non sunt facta; et assignavimus bonitati voluntatem, et sapientiae dispositionem; et potestati operationem. E
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃sic uoluit fieri ⁊ sic ẽẽ ut factũ ẽ. qͣm
bonum erat sic fieri & sic ee̾ ut fac¬
tum est & non aliter. eẽ. sed sicesse bo-¬
num erat etiam in eo quod bonum
erat. & ipsum quod bonum nõ erat
non uoluit. sed ẽẽ ipsum uoluit
qm̃ id bonũ erat. Et cum factũ ẽ id
factum est quod uolure. qm̃ bonũ
erat & hoc uoluit. Lamen dicis mi¬
nus habuit uoluncas eius. & minꝰ
adepta est. & minus impleta & im¬
ꝑfecta remansit. quia factum non
est bonum quod uoluit. & quod no¬
luit malum factum est. Non ergo
consideras qm̃ sicut malum non
habet quod factum ẽ qd noluit. ita
nec bono caret quod factum non ẽ
quod uoluit. Quod uult enim & di¬
ligit: habet. & quod non uult & o¬
dit non habet. & quod uult esse
adipiscitur. quia fit. & quod uult
non eẽ similit̾ quia non fit. & ñꝗͣ¬

Expanded text:
quia sic voluit, fieri, et sic esse ut factum est, quia honum erat sic fieri et sic esse ut factum est, et non aliter esse. Et sic esse bonum erat etiam in eo quod bonum non erat. Et ipsum quod bonum non erat non voluit, sed esse ipsum voluit quoniam id bonum erat. Et cum factum est, id factum est quod voluit; quoniam bonum erat, et hoc voluit. Tamen dicis: minus habuit voluntas ejus et minus adepta est et minus impleta, et imperfecta remansit; quia factum non est bonum quod voluit; et quod noluit malum factum est. Non ergo consideras quod sicut malum non habet quod factum est quod noluit; ita neque bono caret, quod factum non est quod voluit. Quod enim vult et diligit habet; et quod non vult et odit non habet. Et quod vult esse adipiscitur quia fit; et quod vult non esse similiter, quia non fit. Et n
Abbreviated transcription (Latin):
in se desiderio ecerno. Et malũ quod
suum non fuit in se non dilexit. neq:
ad se concupiuit. sed reꝓbauit & ren¬
nuit animo dileccionis. & non sus¬
cepit consensu caritatis. ut locũ illi
daret in beneplacitis suis. Quod sẽꝑ¬

Expanded text:
in se desiderio aeterno. Et malum quod suum non fuit in se non dilexit, neque ad se concupivit; sed reprobavit et renuit animo dilectionis: et non suscepit in se consensu charitatis, ut locum ei daret in beneplacitis suis. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
minatur conuenient ꝑfectum. Est
enim scdm tempus ꝑfectum. & est
scd̃m naturam ꝑfectum. & uniuer¬
saliter ꝑfectum Primum ꝑfectum
tur qͦd marus ẽ scd̃m naturam per¬
fectum. ⁊ tercium ẽ & maximum
& suꝑ excellens uniu̾saliter ꝑfectum:

Expanded text:
ur convenienter perfectum. Est enim secundum tempus perfectum, et secundum naturam perfectum, et universaliter perfectum. Primum perfectum tur quod majus est secundum naturam perfectum; et tertium est maximum et superexcellens universaliter perfectum
Abbreviated transcription (Latin):
Iam hii qui dicunt dm̃ aprin¬
cipio ꝓposuisse animas corpo¬
ribus uiuificandis sociare. & corpoꝵs
quidem generandoꝵ homini officũ
iniunxisse. animarũ autẽ creandar
potestatem sibi retinusse. ut homo
iustus corpora munda generaret. ds
iustus animas mundas crearet & cor¬
poribus sociaret. & si homo opus suum
corrupit. ds ꝓpositum suum muttare
non debuit. ꝓptereaq dm̃ scđ̃m ꝓposi¬
tũ bonum animas mundas creare. &
corporibus sociare. in quib dum corrup¬
dionẽ iueniunt. & corruptionẽ tra¬
hunt. non hoc ex dõ ẽẽ qui sine corcip¬
dione illas fecit. sed ex homine quicn¬
poꝵ naturã corrupit. Qui ergo hoc di¬
cunt rationẽ diuine iusticiȩ non expo-¬
nunt. quia sicut ad diumnã bonitatẽ
non ꝑtinuit ut eas malas faceret: sc
nec conuenire uidebatur. ut ꝓponerlt
illic collocare ubi malas fieri necesse
ẽẽt. Non igitur magnoꝑe insistendũ

Expanded text:
am ii qui dicunt Deum a principio proposuisse animas corporibus vivificandis sociare, et corporum quidem generandorum homini officium injunxisse, animarum autem creandarum potestatem sibi retinuisse, ut homo justus corpora munda generaret: Deus autem justus animas mundas crearet et corporibus sociaret. Et si homo opus suum corrupit, Deus propositum suum mutare non debuit. Proptereaque Deus secundum propositum bonum animas mundas crearet et corporibus sociaret, dum in quibus corruptionem inveniunt et corruptionem trahunt non hoc ex Deo esse qui sine corruptione illas facit; sed ex homine qui corporum naturam corrupit. Qui ergo hoc dicunt rationem divinae justitiae non exponunt; quia, sicut ad divinam bonitatem non pertinuit ut eas malas faceret, sic nec convenire videbatur ut proponeret illic collocare ubi malas fieri necesse esset. Non igitur magnopere insistendu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ natura minus subtiles ⁊ sapientia
minꝰ ꝑspicaces conditi sunt : merito
dignitate inferius sunt ordinati.
ita tamen ut ⁊ hii qui excellentio¬
res constititi sunt. sine suꝑbia pre¬
lati essent. & qͥ inferiores positi st̃.
sine miseria subiecti De differẽtia

Expanded text:
et natura minus subtiles et sapientia et natura minus subtiles et sapientia minus perspicaces conditi sunt, merito dignitate inferiores sunt ordinati, ita tamen ut ii qui excellentiores constituti sunt sine superbia praelati essent, et qui inferiores positi sunt, sine miseria subjecti. CAP. XI. De di
Abbreviated transcription (Latin):
munda ⁊ clara ⁊ quasi meliorem &
digniorem substantiã uł essentiam
uł formã habentia. & alia leuia &
coaptata & prompta & integra et
incorrupta magis. & alia fragilia
& corruptioni ꝓxima ⁊ infirma et
feculenta ⁊ uilia. ⁊ ponderosa & in¬
congrua. Et est pulchra tamen in
uniuersitatis compage ⁊ cedine ista
diu̾sitas. in qua minus bonũ malũ
non ẽ: ⁊ differens bonũ maius bo¬
num ẽ Ad hunc gͦ modũ rationa¬
bile est illas quoq spiritales naturas
quȩ uniu̾salit bene conditȩ sunt
conuenentes suȩ puritati et excel¬
lentiȩ non indignas. & in essentia
⁊ in forma differentias & gradus in
ipso mox exordio conditionis suȩ ac-¬
cepisse. quibꝰ alii suꝑiores alii inferi¬
ores possent ꝯstitui scđm moderamen
sapientiȩ cuncta bona creantis ⁊ be¬
ne ordinantis dei: De differẽtia cogni
ui enim natura subtiles. tibis.
magis ⁊ sapientia amplius ꝑspi¬
caces creati sunt. hii merito dignita
tis suꝑiores sunt constituti Qui uͦ

Expanded text:
munda et clara et quasi meliorem et digniorem substantiam vel essentiam vel formam habentia; et alia levia et coaptata et prompta et integra et incorrupta magis; et alia fragilia et corruptioni proxima et infirma et feculenta et vilia et ponderosa et incongrua. Et est pulchra tamen in universitatis compage et ordine ista diversitas, in qua minus bonum malum non est, et differens bonum majus bonum est. Ad hunc ergo modum rationabile est illas quoque spirituales naturas quae universaliter bene conditae sunt, convenientes puritati suae et excellentiae; non indignas et in essentia et in forma differentias et gradus in ipso mox exordio cognitionis suae accepisse, quibus alii superiores, alii inferiores possent constitui secundum moderamen sapientiae cuncta bona creantis et bene ordinantis Dei. CAP. X. De differentia cogniui enim natura magis subtiles, et sapientia amplius perspicaces creati sunt, hte superiores sunt constituti. Qui vero
Abbreviated transcription (Latin):
tutum dona cȩteris omnibꝰ sub¬
limiꝰ ꝑcipit. ⁊tam̃ ab excellentiori
dono id est caritate uocabulum
trahens. cȩtera sequentibꝰ post
se ordinibus ad de nominationẽ
reliquit: Proximꝰ post hunc or¬
do a ꝓximo dono id ẽ cognitiõe
ueritatis cherubin appellatus ẽ
tur sicut seraphin propter igñe
dilectiois ardens uł succendens
dicit᷑. Adhunc modum etiam de
sequentibꝰ intelligendum ẽ ordiniubꝰ.¬

Expanded text:
tutum dona caeteris omnibus subtutum dona caeteris omnibus sublimius percipit, tamen ab excellentiori dono, id est charitate vocabulum trahens, caetera sequentibus post se ordinibus ad denominationem reliquit. Proximus post hunc ordo a proximo dono, id est cognitione veritatis cherubim appellatus estr interpretatur, sicut seraphim propter ignem dilectionis ardens vel succendens dicitur. Ad hunc modum etiam de sequentibus intelligendum est ordinib
Abbreviated transcription (Latin):
De cognominatione spirituũ
hoc hic precipue cõmemorã¬
dum putamus. quia nomina illis
non ꝓpter se s ꝓpter nos data sunt:
Qui enĩ sibi notisunt contempla¬
tione. nobis innotescunt cognomi¬
natione: Ilia gͦ dona gratiarum in
singulis denotant᷑ ex nomine. non
quȩ singularit s quȩ excellenter
data sunt in participatione In
illa enĩ cęlesti patria ubi plenitu¬
do boni est. licet quȩdam data sit
excellenter. nichil possidetur sin¬
gulariter: Omnia enim in om-¬
nibus sunt non quidem ȩqualit.
quia alii aliis quȩdam sublimiꝰ
possident. s cõmuniter quia õs
omnia habent. Item sciendum
quia omnia dona gratiarum
suꝑiores ordines sublimiꝰ & ꝑfectiꝰ
ꝑceperunt. & tam̃ ex precipiuis
tantum mͦ nomina sortiendo. eȩt̾a
sequentibꝰ post se ordinibus ad
cognominationẽ relinquunt:
Ut uerbi gratia seraphin qui or¬
do excellentissimus omnium esti¬
matur. tam dilectionem quã co¬
gnitionẽ diuinitatis & cȩtera uir¬

Expanded text:
De cognominatione spirituum hoc hic praecipue commemorandum putamus, quia nomina illis non propter se sed propter nos data sunt. Qui enim sibi noti sunt contemplatione, nobis innotescunt cognominatione. Illa ergo dona gratiarum in singulis denotantur ex nomine; non quae singulariter sed quae excellenter data sunt in participatione. In illa enim coelesti patria ubi plenitudo boni est, licet quexcellenter, nihil tamen possidetur singulariter. Omnia enim in omnibus sunt non quidem aequaliter quia alii aliis quaedam sublimius possident, sed communiter, quia omnes omnia habent. Item sciendum quod omnia dona gratiarum superiores ordines sublimius et perfectius perceperunt, et tamen ex praecipuis tantummodo nomina sortiendo caetera sequentibus post se ordinibus ad cognominationem relinquunt. Ut verbi gratia Seraphim qui ordo excellentissimus omnium existimatur tam dilectionem quam cognitionem divinitatis, et caetera vir
Abbreviated transcription (Latin):
ordo dispositioq a summo
isq ad imum in unuersitatis hu¬
ius compage. ita sese causis quib¬
dam rationũq genituris ꝓsequit᷑.
ut om̃iũ que sunt. inchil incone¬
xum aut separabile natura
ext̾nũq inueniatur. Quecũq enĩ
sunt rerũ om̃num. aut cause mn¬
ueniunt᷑ subsequentiũ effectuũ

Expanded text:
ordo dispositioque a summo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sese causis quibusdam rationumque genituris prosequitur, ut omnium quae sunt, nihil inconnexum aut separabile natura externumque inveniatur. Quaecunque enim sunt rerum omnium, aut causae inveniuntur subsequentium effectuum
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ & ipse aliquid quo posteri¬
ores inueniantur. qm̃ non prece¬
dunt omia. In hac enĩ umuersi-¬
tate. rerũ om̃ium ita cunctis cau¬
salit̾ coherentib. aliquid pͥmum
inuenitur. ut ex his om̃ib nichil
prius ẽẽ possit. qm̃ ipsum ex õib
pͥmum ẽ om̃ium. & tam̃ ipso aliqͥd
prius ẽẽ necesse ẽ. qm̃ ex om̃ib ẽ. qͥb¬

Expanded text:
tamen et ipsae aliquid quo posteritamen et ipsae aliquid quo posteriores inveniantur, quoniam non praecedunt omnia. In hac enim universitate rerum omnium, ita cunctis causaliter cohaerentibus aliquid primum invenitur, ut ex his omnibus nihil prius esse possit, quoniam ipsum ex omnibus primum est omnium; et tamen ipso aliquid prius e
Abbreviated transcription (Latin):
non etiã effectus sicut pͥma om̃iũ.
alia effectus tantũ non etiã causȩ.
sicut ultima & postrema uniuersoꝵ
Alia autẽ & cause sunt ad posteriora
que generant. & ad pͥora a quib ge¬
nerant᷑ effectus. & sicut his quȩ ul¬
tima sunt & effectus tantũ prioꝵ.
nichil posteriꝰ cernitur. sic his qͥdẽ
que prima sunt & cause tantũ sub¬
sequentium nichil prius iuenit᷑.
De mediis autẽ quecũq priora sunt
magis cause nominant᷑. & minus
effectus. Quecũq uero posteriora sũt
magis sunt effectus. & minus causȩ.
& prima causalissima. & que pri¬
ma sunt post prima primi sunt
effectus. & quȩ ultima sunt ante ul¬
tima: causȩ ultimȩ. ⁊ ultima genera¬
ta. & pͥma generantia: pͥme autem
cause. aliȩ creatȩ sunt. & que sunt
in suo genere pͥme: aliȩ increate.
que unniersalit̃ pͥmȩ sunt. Quę
enim in suo genere primȩ sunt. ad
aliquid pͥme sunt. sed uniuersalit̾
pͥmȩ non sunt. qm̃ & si precedunt
que subsequuntur om̃ia. habent

Expanded text:
non etiam effectus; sicut prima omnium causa. Aliae effectus tantum, non etiam causae; sicut ultima et postrema universorum. Aliae autem et causae sunt ad posteriora quae generant; et ad priora a quibus generantur effectus; et sicut his quae ultima sunt et effectus tantum priorum nihil posterius cernitur; sic quidem iis quae prima sunt et causae tantum subsequentium, nihil prius invenitur. De mediis autem quaecunque priora sunt, magis causae nominantur, et minus effectus. Quaecunque vero posteriora sunt, magis sunt effectus; et minus causae, et prima causalissima. Et quae prima sunt post prima, primi sunt effectus; et quae ultima sunt ante ultima, causae ultimae, et ultima generata, et prima generantia. Primae autem causae aliae creatae sunt et quae sunt in suo genere primae, aliae increatae et quae universaliter primae sunt. Quae enim in suo genere primae sunt, ad aliquid primae sunt; sed universaliter primae non sunt; quoniam etsi praecedunt quae subsequuntur omnia, habent
Abbreviated transcription (Latin):
na de institutione sacramentoꝵ.
Decima de fide. Undecima de
sacramentis naturalis legis. Duode¬
cima de sacramentis scripte legis.
huius libri capitula ꝑ singulas par¬
tes subter ordinauimꝰ in hc modũ.
In clistincnctione ꝓlogi capła st hȩc

Expanded text:
na de institutione sacramentorum. na de institutione sacramentorum. Decima de fide. Undecima de sacramentis naturalis legis. Duodecima de sacramentis scriptae legis. Hujus libri capitula per singulas partes subter ordinavimus in hunc modum: In distinctione prologi capitula sunt haec
Abbreviated transcription (Latin):
duos libros distinxi. quatinus in
canta rerum multitudine & ꝓlixi¬
tate incisio narrationis legentib
dediũ toller&. & simul utrũq scri¬
bere ñ ualentib aut diuisum ha¬
bere uolentib cõmodiorẽ formã¬
exhiberet. Primus liber a principio
usq ad incarnationem uerbi nar¬
rationis seriem deducit. Secuncdꝰ
liber ab incarnatione uerbi usq
ad finem & consummationẽ õiũ
ordine ꝓcedit. Item primus liber
duodecim clausulas siuie partes
complectitur. Frima pars tractat
de creatione & constitutione huiꝰ
sensibilis mundi. Sccła Pars trac¬
tat de causa creationis humane.
& de primordialibus causis rerum
dione dei. qualiter ab initio ma¬
nifestatus ẽ & unus & trinus.
dĩ & de diuersis modis. quib sacra
scriptura de uoluntate loqui con¬
atione angłoꝵ & confirmatione
& lapsu & de ceteris que ad ipsos
ꝑtinent. Sexta pars de creatione
hominis. & de statu eius ante
peccatũ. Septima tractat de lap¬
su. Octaua de reparatione. No¬

Expanded text:
duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodioreibri duo. Primus liber a principio mundi usque ad Incarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem omnium ordine procedit. Item primus liber duodecim clausulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione et constitutione hujus sensibilis mundi. Secunda de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum tione Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus et trinus. Dei et de diversis modis, quibus sacra Scriptura de voluntate Dei loqui conatione angelorum, et confirmatione et lapsu, et de caeteris quae ad ipsos pertinent. Sexta de creatione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de lapsu. Octava de reparatione. No
Abbreviated transcription (Latin):
tamen tempus naturalis legis adaꝑte
malos ꝑtinet. quia illi tunc & nume¬
ro plures & statu excellentiores fuert.
Tempus scriptȩ legis ad ficte bonos. quia
tunc homines in timore seruientes. opꝰ
mundabant non animũ. Tempus gr̃e
ad uere bonos ꝑtinet. qui modo & sinu¬
mero plures non sint: tamen statu sc̃
excellentiores. & di gr̃apublice anferunt᷑.
eciam ab his qui eis morib contradict̃.
Scias ergo quocumq tempore ab iitio
mundi usq ad finẽ. nullum fuisse
uel ẽẽ uere bonum. nisi iustificatum
ꝑ grãm. Gr̃ãꝰ autem nunquã aliquẽ
adipisci potuisse nisi ꝑ. xp̃m. ita ut õs
siue precedentes siue subsequendes. u¬
no scĩficationis remedio saluatos agnoᷤ¬
cas. Aspice ergo causam regis nr̃i. & a¬
cies exercitus eius in armis spiritalib¬
fulgentes. & quanta precedentiũ sub-¬
sequentiũq populoꝵ multitudine sti¬
empus institutionis sacramen

Expanded text:
Tempus tamen naturalis legis ad aperte Tempus tamen naturalis legis ad aperte malos pertinet, quia illi tunc et numero plures et statu excellentiores fuerunt. Tempus scriptae legis, ad ficte bonos, quia tunc homines in timore servientes opus mundabant non animum. Tempus gratiae ad vere bonos pertinet, qui modo etsi numero plures non sint, tamen statu sunt excellentiores, et Dei gratia publice ante feruntur, etiam ab iis qui eis moribus contradicunt. Scias ergo quocunque tempore ab initio mundi usque ad finem, nullum fuisse vel esse vere bonum, nisi justificatum per gratiam, gratiam autem nunquam aliquem adipisci potuisse, nisi per Christum. Ita ut omnes sive praecedentes sive subsequentes uno sanctificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice ergo castra regis nostri et acies exercitus ejus fulgentes in armis spiritalibus, quanta praecedentium subsequentiumque populorum multitudine stiempore institutionis sacramen
Abbreviated transcription (Latin):
qui sola naturali ratione uitam suã
dirigunt. Uel podius homines natu-¬
ralis legis dicuntur. qui scđm concu-¬
piscentiam in qua nati sunt ambu-¬
lant. Nommes scripte legis hii qui ex¬
teriorib preceptis ad bene uiuendũ in-¬
formantur. Homines grẽ sunt hii qui ꝑ
aspirationẽ sp̃c sci afflati. & illuminant᷑
ut bonum quod faciendum est agnos¬
cant. & inflammantur ut diligant. &
corroborant᷑ ut ꝑficiant. & ut idem ma-¬
nifestiori distinctione signemus. homi¬
nes naturalis legis sunt aꝑte mali. ho-¬
mines scriptȩ legis ficte boni. hommnes
grẽ uere boni. ficte boni sunt cecti.aꝑte
mali sunt dececti. qui ꝑ gog & magog
significati sunt. quod interprecatur
tectus & decectus. & in ꝑsecutionẽ popłi
dei uenturi p̃dicãtur. quia hȩc duo
genera hominũ semꝑ uere bonos ꝑse¬
cuntur. In primo genere continent᷑
xp̃ĩani. Ista tria genera hominũ ab ini¬
tio nunquam ullo tempore defuert̃.

Expanded text:
qui sola naturali ratione vitam suam qui sola naturali ratione vitam suam dirigunt. Vel homines potius homines naturalis legis dicuntur qui secundum concupiscentiam in qua nati sunt ambulant. Homines scriptae legis sunt ii qui exterioribus praeceptis ad bene vivendum informantur. Homines gratiae sunt ii qui per inspirationem Spiritus sancti afflati et illuminantur ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligunt, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione signemus: homines naturalis legis sunt aperte mali, homines scriptae legis ficte boni, homines gratiae vere boni. Ficte boni, sunt tecti; aperte mali, sunt detecti; qui per Gog et Magog significati sunt; quod interpretatur tectus et delectus. Et in persecutionem populi, Dei venturi praedicantur, quia haec duo genera hominum semper vere bonos persequuntur. In primo genere continenturertio genere, Christiani. Ista tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ad finẽ electi subsequuntur. nisi mili-¬
tes alios non tamen alium sed ipsum
regem suũ precedentem. unamiiter
atq alacriter sequentes. habentes &
ipsi arma noui noua tamen ab eodẽ
armati. & contra eundem pugnatu¬
ri: Siue igitur precedentes siue sub¬
seq̃nteᷤ uniꝰregiꝰsacͣĩta portanteᷤᷤ. uniregimi¬
litanteᷤ. ⁊ unũ tyrannũ suꝑanteᷤᷤ. illi uent᷑ũ
precedentes. isti precedentẽ subseqñ-¬
tes. Unde patet quia ab mitio & si
non nomine re tamen xp̃ians fuert̃.
Tria enim sunt tempora ꝑ quȩ p̃¬
sentis sclĩ spacium decurrit. Primũ
est tempus naturalis legis. Scd̾m
tempus scriptȩ legis. Tercium est¬
tempus gr̃e. Primum est ab adam
usq ad nroysen. Scdm a moyse usq
ad xp̃m. Tercium a xp̃o usq ad finẽ
scłi. Dimiliter tria sunt genera ho-¬
minũ idest homines naturalis legis.
homines scriptȩ legis. homines gr̃ȩ
Homines naturalis legis dici possunt.

Expanded text:
ad finem electi subsequuntur, nisi miliad finem electi subsequuntur, nisi milites alios, non tamen alium, sed ipsum suum regem praecedentem unanimiter atque alacriter subsequentes, habentes et ipsi novi arma nova, tamen ab eodem armati et contra eumdem pugnaturi? Sive igitur praecedentes sive subsequentes, unius regis sacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; illi venturum praecedentes, isti praecedentem subsequentes. Unde patet quod ab initio et si non nomine, re tamen Christiani fuerunt. Tria enim sunt tempora per quae praesentis saeculi spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium tempus gratiae. Primum ab Adam usque ad Moysen. Secundum a Moyse usque ad Christum. Tertium a Christo usque ad finem saeculi. Similiter tria sunt genera hominum; id est homines naturalis legis, homines scriptae legis, homines gratiae. Homines naturalis legis dici possunt
Abbreviated transcription (Latin):
mentoꝵ eius approbare debuisset.
Proposuit & diabolꝰ sacramenta
sua. quib suos sibi alligaret qua¬
tinus ab illis qui eus imꝑium de-¬
tractabant. quanto eos manifestuis
discerneret. tanto securius possider&.
Cepit ergo genus humanũ mox in par¬
tes contrarias diuidi. aliis diaboli sa-¬
cramenta suscipientib. aliis uero sus-¬
cipientib sacramenta xp̃i. & facte sc̃
duȩ familiȩ. una. xp̃i. altera diaboli.¬
Quid enim uerbum incarnatum dix¬
erim. insi regẽ qui hunc mundũ in¬
trauit ꝑ assumptam humanitatẽ cũ
diabolo bellaturus. et eũ exinde qua-¬
si tẏrannũ & iuolent̾ in alieno domi¬
nantẽ expulsurus. Ꝙ quid om̃s prio¬
res scõs qui ante incarnationẽ ab mni¬
do fuerunt electi apellauerim. nisi
milites quosdã optimos regem uent᷑ũ
ĩ acie precedentes. ipsis quib tunc scĩfi¬
cabantur sacramentis. quasi quibdã
armis muniti atq precincti: Quid
idem eosqui post incarnationẽ usq

Expanded text:
amentorum ejus approbare debuisset: amentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias dividi aliis diaboli sacramenta suscipientibus, aliis vero suscipientibus sacramenta Christi: et factae sunt duae familiae: una Quid enim verbum incarnatum dixerim, nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellaturus, et eum exinde quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem expulsurus? Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem verbi ab initio fuerunt electi appellaverim, nisi milites quosdam optimos regem venturum in acie praecedentes ipsis quibus tunc sanctificabantur sacramentis quasi quibusdam armis muniti atque praecincti? Quid item eos qui post incarnationem usque