comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mulum iam romanum. uel etiã usq
ad regni primordia successoris eꝰ qume
pompilii: ez echias quippe rex uida
eousq regnauit: ac ꝑhoc. ꝑ ea dẽpora
isti uelut fontes ꝓphetiȩ pariter erupe¬
runt. quando regnum defecit assyrioꝵ
cepitq Romanum: ut scilicet quemad
modum regni assyriorũ primo temꝑe
extitit abraham. cui promissiones aper-¬
tissime fierent in eius semine benedicꝰtio¬
nis omnium gentium: ita in occidenta¬
lis babylonis exordio qua fuerat. xp̃e
imperante uenturiis. in quo impleren¬
tur illa promissa: oracula ꝓphetarum
non solum loquentium uerũ etiam scri¬
bentium. intantȩ rei future testimoni¬
um soluerentur. Cum enim ꝓphetę
numquã fere defuissent popło isrł ex qͦ
ibi reges esse cȩperunt: in usum tantum¬
modo eorũ fuere. non gentium. Quan¬
do autẽ ea scriptura manifestius ꝓphe¬
tica condebatur quȩ gentib quandoq
ꝓdesset: tunc oportebat inciperet.

Expanded text:
mulum iam Romanum, uel etiam usque mulum iam Romanum, uel etiam usque ad regni primordia successoris eius Numae Pompilii Ezechias quippe rex Iuda eo usque regnauit; ac per hoc per ea tempora isti uelut fontes prophetiae pariter eruperunt, quando regnum defecit Assyrium coepitque Romanum; ut scilicet, quem ad modum regni Assyriorum primo tempore exstitit Abraham, cui promissiones apertissimae fierent in eius semine benedictionis omnium gentium, ita occidentalis Babylonis exordio, qua fuerat Christus imperante uenturus, in quo inplerentur illa promissa, oracula prophetarum non solum loquentium, uerum etiam scribentium in tantae rei futurae testimonium soluerentur. Cum enim prophetae numquam fere defuissent populo Israel, ex quo ibi reges esse coeperunt, in usum tantummodo eorum fuere, non gentium; quando autem scriptura manifestius prophetica condebatur, quae gentibus quandoque prodesset, tunc oportebat inciperet,
Abbreviated transcription (Latin):
iuda Noros quoq: dieb regis oriȩ pro¬
phetasse se scribit. Ada̾it etiã hieroboam
regem isrł: qui ꝑ eosdem dies fuit. Nec ñ
isaias filius amos. siue supra dicti ꝓpħe.
siue quod magis phibetur alterius qui
non propheta eodem nomine uocabat᷑.
eosdem reges quatuor quos posuit os eȩ
incapite libri sui ponit: quorũ dieb se ꝓ¬
phetasse prȩloquitur. Nicheas etiã ea¬
dem sue ꝓphetie commemorat dempora:
post dies orie. Nam tres qui sequuntur
reges nominat qͦs & osee nominauit:
ioatham. & achaz. & ezechiam. Hisunt:
quos eodem tẽꝑe simul prophetasse ex eoꝵ
licteris inuenitur. His adiungitur ionas
eodẽ ozia rege regnante: & iohel. cũ ia
regnaret ioatham qui successit oriȩ. Sed
istorum ꝓphetarũ duoꝵ tẽpora incro¬
nicis non ieorũ libris potuimus inueni¬
re: qm̃ de suis dieb tacent. Tenduntur
audẽ hi dies. a rege latinorum proca si¬
ue suꝑiore auentino. usq ad regem Ro¬

Expanded text:
Juda . Amos quoque diebus regis Oziae proJuda . Amos quoque diebus regis Oziae prophetasse se scribit: addit etiam Jeroboam regem Israel, qui per eosdem dies fuit . Necnon Isaias fisiue, quod magis perhibetur, alterius qui non propheta eodem nomine uocabatur, eosdem reges quattuor, quos posuit Osee, in capite libri sui ponit, quorum diebus se prophetasse praeloquitur. Michaeas etiam eadem suae prophetiae commemorat tempora post dies Oziae. Nam tres qui sequuntur reges nominat, quos et Osee nominauit, Ioatham et Achaz et Ezechian. Hi sunt, quos eodem tempore simul prophetasse ex eorum litteris inuenitur. His adiungitur Ionas eodem Ozia rege regnante et Ioel, cum iam regnaret Ioatham, qui successit Oziae. Sed istorum prophetarum duorum tempora in chronicis, non in eorum libris potuimus inuenire, quoniam de suis diebus tacent. Tenduntur autem hi dies a rege Latinorum Proca siue superiore Auentino usque ad regem Ro
Abbreviated transcription (Latin):
sunt gesta quȩ conscripta sunt in libro
iuditħ: quẽ sane incanone scripturar ũ
iudȩi non recepisse dicuntur. Sub
dario ergo rege ꝑsarum impletis septu¬
aginta annis quos ieremniaᷤᷤ ꝓpheta prȩ¬
dixerat: reddita est iudeis soluta capti¬
uitate libertas: regnante romanorum
septimo rege tarquinio. Quo expulso:
etiam ipsi a regum suoꝵ dominatione li¬
beri esse cȩperunt. Usq adhoc tempus:
ꝓphecas habuit popłs isrł. Qui cũ mul¬
ti fuerint. paucorum & apud uidȩos &
apud nos canonica scripta retmentur:
de quib me aliqua positurũ ẽẽ ꝓmisi
in hoc libro cum clauderem superiorẽ:
quod iam uideo esse faciendũ. Temꝑa¬
igitur eorũ ut possimus aduertere: in an¬
teriora paululum recurramus. In capite
libri os eȩ ꝓphete qui primus induode¬
cim ponitur: ita scriptũ est. Uerbũ dñi
quod factum est ad os eȩ: indieb or iȩ.
& ioathani. & achar. & er echiȩ regum

Expanded text:
sunt gesta, quae conscripta sunt in libro sunt gesta, quae conscripta sunt in libro Iudith; quem sane in canone scripturarum Iudaei non recepisse dicuntur. Sub Dario ergo rege Persarum inpletis septuaginta annis, quos Hieremias propheta praedixerat, reddita est Iudaeis soluta captiuitate libertas, regnante Romanorum septimo rege Tarquinio. Quo expulso etiam ipsi a regum suorum dominatione liberi esse coeperunt. Usque ad hoc tempus prophetas habuit populus Israel; qui cum multi fuerint, paucorum et aput Iudaeos et aput nos canonica scripta retinentur. De quibus me aliqua positurum esse promisi in hoc libro, cum clauderem superiorem, quod iam uideo esse faciendum. igitur eorum ut possimus advertere, in anteriora paululum recurramus. In capite libri Osee prophetae, qui primus in duodecim ponitur, ita scriptum est: Verbum Domini quod factum est ad Osee in diebus Oziae, et Joathan, et Achaz, et Ezechiae regum
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ dicens sibillȩ erithreȩ. Ubi ostendit
& morũ nonnulla prȩcepta sententiarũ
breuitate cõplexri sunt. Nichil autẽ mo¬
minentorũ quod ad litteras attinet po¬
steris reliquerunt: nisi quod solon quas¬
dam leges atheniensib dedisse ꝑhibet᷑.
Thales uero phisicus fuit: & suoꝵ dog¬
matũ libros reliquit. Eo captiuitatis
nidaice tẽꝑe: & anacrimander. & ana¬
ximenes. erenophanes. phisici clarue¬
runt. Tunc & pytagoras: ex quo cȩpe¬
runt appellari phylosophi. Per idem¬
tẽpus: cyrus rea ꝑsarum qui etiam
chaldȩis & assyriis imperabat. relaxa¬
ta aliquanta captiuitate uideoꝵ: quin¬
quagnita milia hominum ex eis adin¬
staurandum templum regredi fecit.
Aquib tantũ prima cepta fundamina.
& altare constructum est. Incursantibus
autẽ hostib nequaquã ꝓgredi ȩdifican¬
do ualuerunt: dilatumq opus est usq
ad darium. Per idem tempus etiã illa

Expanded text:
esse dicens Sibyllae Erythraeae, ubi ostenditesse dicens Sibyllae Erythraeae, ubi ostendit morum nonnulla praecepta sententiarum breuitate conplexi sunt. Nihil autem monumentorum, quod ad litteras adtinet, posteris reliquerant, nisi quod Solon quasdam leges Atheniensibus dedisse perhibetur; Thales uero physicus fuit et suorum dogmatum libros reliquit. Eo captiuitatis Iudaicae tempore et Anaximander et Anaximenes et Xenophanes physici claruerunt. Tunc et Pythagoras, ex quo coeperunt appellari philosophi. tempus Cyrus, rex Persarum, qui etiam Chaldaeis et Assyriis imperabat, relaxata aliquanta captiuitate Iudaeorum, quinquaginta milia hominum ex eis ad instaurandum templum regredi fecit. A quibus tantum prima coepta fundamina et altare constructum est. Incursantibus autem hostibus nequaquam progredi aedificando ualuerunt, dilatumque opus est usque ad Darium. Per idem tempus etiam illa
Abbreviated transcription (Latin):
EUTPORE igitur quo roma condi¬
ta est. popłs isrł habebat interra ꝓmis¬
sionis annos septingentos decem & octo:
ea quib uiginti sepdem ꝑtinent ad iesũ
naue: deinde ad tempus iudicum. trecen
ti uiginti nouem. Ex quo autẽ reges ibi
esse cȩperant. anni erant trecenti sexagin¬
ta duo: & rea tunc erat iniuda cinus no¬
men erat achar. uel sicut alii cõputant
qui ei successit ez echias: queni quidẽ con¬
stat optimum & piissimum regem. Ro¬
muli regnasse temporibus. In ea uero he¬
brei populi parde que appellabatur is¬
rahel. regnare cȩperat osee:.¬
lam erithream uaticinatam fer̾t.
Dybillas autẽ uarro ꝓdit plures fuisse.
etiam nos prius in latina lingua uersib
male latinis & non stantib legimus. ꝑ
uescio cuius interp̃tis imperitiam: si¬
cut post cognouimus. Nam uir claris¬
simus flatianus qui etiã ꝓconsul fuit
homo facillimȩ facundiȩ multȩq do¬
ctrinȩ: cũ de crp̃o colloqueremur. gre¬
cum nobis codicem ꝓtulit: carmina

Expanded text:
empore igitur quo Roma condita est, populus Israel habebat in terra promissionis annos septingentos decem et octo. Ex quibus viginti septem pertinent ad Jesum Nave, deinde ad teti uiginti nouem. Ex quo autem reges ibi esse coeperant, anni erant trecenti sexaginta duo. Et rei tunc erat in Iuda, cuius nomen erat Achaz uel, sicut alii conputant, qui ei successit Ezechias, quem quidem constat optimum et piissimum regem Romuli regnasse temporibus. In ea uero Hebraei populi parte, quae appellabatur Israel, regnare coeperat Osee.la ErythrSibyllas autem Varro prodit plures fuisse, etiam nos prius in Latina lingua uersibus male Latinis et non stantibus legimus per nescio cuius interpretis inperitiam, sicut post cognouimus. Nam uir clarissimus . Flaccianus, qui etiam proconsul fuit, homo facillimae facundiae multaeque doctrinae, cum de Christo conloqueremur, Graecum nobis codicem protulit, carmina
Abbreviated transcription (Latin):
popłm uel eiꝰ rem dixerim non ẽẽ rem pu¬
blicam. quandui manet qualiscũq ratio¬
nalis multitudinis cȩtus. rerũ quas diligit
concordi cõmunione sociatus. Q uod au¬
tẽ de isto popło & ista republica dixi: hoc
de atheniensium uel quorũcũq grecoꝵ.
hoc de egiptiorũ. hoc de illa priore baby¬
lone assyriorũ. quando in reb publicis su¬
is imperia uel parua uel magna tenuert̃.
& de aliquacũq allarũ gentium intelligar
dixisse atq sensisse. G eneraliter quippe
ciuitas impiorũ eui non imperat ds obe¬
dienti sibi ut sacrificiũ non offerat nͥ tan¬
tũmͦ sibi. & ꝑ hoc in illa & animus corpori
ratioq uitiis recte ac fideliter imperet.
caret iustitiȩ ueritate.

Expanded text:
populum uel eius rem dixerim non esse rem pupopulum uel eius rem dixerim non esse rem publicam, quamdiu manet qualiscumque rationalis multitudinis coetus, rerum quas diligit concordi communione sociatus. Quod autem de isto populo et de ista re publica dixi, hoc de Atheniensium uel quorumcumque Graecorum, hoc de Aegyptiorum, hoc de illa priore Babylone Assyriorum, quando in rebus publicis suis imperia uel parua uel magna tenuerunt, et de alia quacumque aliarum gentium intellegar dixisse adque sensisse. Generaliter quippe ciuitas inpiorum, cui non imperat Deus oboedienti sibi, ut sacrificium non offerat nisi tantummodo sibi, et per hoc in illa et animus corpori ratioque uitiis recte ac fideliter imperet, caret iustitiae ueritate.
Abbreviated transcription (Latin):
diffimatur modo. uelut si dicatur popls
est cetus multitudinis rationalis rerũ quas
diligit concordi cõmunione sociatus: ꝓfe¬
cto ut iudeatur qualisquisq popłs sit. illa
sunt intuenda quȩ diligit. Quęcũq tam̃
diligat. si cetus. ẽ. multitudinis non pecoꝵ
sed rationaliũ creaturarũ. & eoꝵ quȩ dili¬
git concordi cõmunione sociatus. ẽ. non ab¬
surde popłs nuncupatur. tanto utiq me¬
lior quanto in meliorib tantoq deterior
quanto. ẽ. in deteriorib concors. Scd̃m
istam diffinitionem nrãm romanus popłs.
popłs est: & res eius sine dubitatione respu¬
blica. Quid autẽ primis tẽporib sius. quid¬
ue sequentib popłs ille dilexerit. & quib
morib ad eruentissimas seditiones. atq in
de socialia atq ciuilia bella ꝑueniens. ip¬
sam concordiam quȩ salus est quodamodo
popłi ruperit atq corruperit: destat᷑ histo¬
ria de qua in precedentib libris multa po¬
s̃iumis: nec ido tamen uel ipsum non esse

Expanded text:
iniatur modo, uelut si dicatur: Topulus est coetus multitudinis rationalis rerum quas diligit concordi communione sociatus\', profecto, ut uideatur qualis quisque populus sit, illa sunt intuenda, quae diligit. Quaecumque tamen diligat, si coetus est multitudinis non pecorum, sed rationalium creaturarum et eorum quae diligit concordi communione sociatus est, non absurde populus nuncupatur; tanto utique melior, quanto in melioribus, tantoque deterior, quanto est in deterioribus concors. Secundum istam definitionem nostram Romanus populus populus est et res eius sine dubitatione res publica. Quid autem primis temporibus suis quidue sequentibus populus ille dilexerit et quibus moribus ad cruentissimas seditiones adque inde ad socialia adque ciuilia bella perueniens ipsam concordiam, quae salus est quodam modo populi, ruperit adque corruperit, testatur historia; de qua in praecedentibus libris multa posuimus. Nec ideo tamen uel ipsum non esse
Abbreviated transcription (Latin):
dño coherentẽ inȩt̾na beatitudine retinerẽt.
Iudicat etĩa nonsolum innũsalit̾ de gene¬
re demonũ atq hominũ. ut miseri sint
propt̃ primoꝵ meritũ peccatoꝵ: sed etĩa
de singulorũ oꝑib ꝓpriis que gerunt ar¬
bitrio uoluntatis. Nam & demones ne tor¬
queantur p̃cant᷑: nec utiq iniuste uel par¬
citur eis. uel pro sua quiq improbitate tor¬
quent᷑. Et homines plerũq aꝑte semper
occulte luunt ꝓsuis factis diunitus penas.
siue in hac uita siue post mortẽ: quãuis nul¬
lus hominũ agat recte nͥ diuino adiuue¬
tur auxilio: nullus demonũ aut hominũ
agat inique. nisi diuino eodẽq iustissimo
iudicio ꝑmittat᷑. Sicut enĩ ait apłs non. ẽ.¬
iniquitas apud dm̃: & etĩa sicut ipse alibi

Expanded text:
Domino cohaerentem in aeterna beatitudine retineret. Domino cohaerentem in aeterna beatitudine retineret. Iudicat etiam non solum uniuersaliter de genere daemonum adque hominum, propter primorum meritum peccatorum; sed etiam de singulorum operibus propriis, quae gerunt arbitrio voluntatis. Nam et daemones ne torqueantur, precantur : nec utique injuste vel parcitur eis, vel pro sua quique improbitate torquentur. Et homines plerumque aperte, semper occulte, luunt pro suis factis divinitus poenas, sive in hac vita, sive post mortem: quamvis nullus hominum agat recte, tur auxilio; nullus daemonum aut hominum agat inique, nisi diuino eodemque iustissimo iudicio permittatur. Sicut enim ait apostolus, non estiniquitas aput Deum; etiam sicut ips
Abbreviated transcription (Latin):
los. hunc diuini uidicii diem ultimum
elenmus. id ẽ noiuissimũ tepus. Nam p
quot dies hoc iudiciũ tendat᷑ incertũ est:
sed scripturarũ more sc̃arũ diem poni sole¬
re ꝓtẽꝑe. nemo qui illas litteras quãlibet
negligenter legerit nescit. Idõ aũ cũ diem
iudicii di dicimus. ad dimus ultimũ uel
nouissimũ: quia & nunc iudicat. & abhu¬
mani generis initio iudicauit dimittens
de paradyso & aligno uitȩ separans pͥmos
homines peccati magni ꝑpetratores: im¬
mo etiã quando angelis peccantib ñ pe¬
ꝑcit. quoꝵ pͥnceps homines ase ipso sub¬
uersos inuidendo subuertit. ꝓculdubio
iudicauit: nec sine illius alto iustoq iudicio.
& in hoc aerio cęlo & interris. & demonũ &
hominũ miserrimȩ est uita errorib erum¬
nisq plenissima. Uerũ & si nemo peccasset.
non sine bono rectoq iudicio uniuersam ra¬
tionalem creaturã ꝑseuerantissime sibi suo

Expanded text:
dos, hunc diuini iudicii ultimum dos, hunc diuini iudicii ultimum diem dicimus, id est nouissimum tempus. Nam per quot dies hoc iudicium tendatur, incertum est; sed scripturarum more sanctarum diem poni solere pro tempore nemo, qui illas litteras quamlibet neglegenter legerit, nescit. Ideo autem, cum diem iudicii Dei dicimus, addimus ultimum uel nouissimum, quia et nunc iudicat et ab humani generis initio iudicauit dimittens de paradiso et a ligno uitae separans primos homines peccati magni perpetratores; immo etiam quando angelis peccantibus non pepercit, quorum princeps homines a se ipso subuersus inuidendo subuertit, procul dubio iudicauit; nec sine illius alto iustoque iudicio et in hoc aerio caelo et in terris et daemonum et hominum miserrima est uita, erroribus aerumnisque plenissima. Verum etsi nemo peccasset, non sine bono rectoque iudicio uniuersam rationalem creaturam perseuerantissime sibi suo
Abbreviated transcription (Latin):
DIE
UL¬
MI
IUDICII Dei QUoo ip̃se doN ayeri⁊
locuturi. eumq asserturi aduersus impi¬
os & incredulos tanquam mȩdificii funda¬
mento prius ponere testimonia diuina de¬
bemus: quib qui nolunt credere humanis
ratiunculis falsis atq fallacib contraueni¬
re conantur: adhoc ut aliud significare con-¬
tendant qͦd adhibetur testimoniũ de litte¬
ris sacris. aut om̃ino dictũ ẽẽ diuinitus ne¬
gent. Nam nullũ existimo ẽẽ mortaliũ: qͥ
cum ea sicut dicta sunt intellexerit: & asum¬
mo ac uero dõ ꝑ animas scãs dicta ẽẽ ere¬
diderit. non eis cedat atq consentiat siue
id etiã ore fateatur. siue aliquo utio fateri
erubescat aut metuat. uel etiã ꝑiucacia
simillima insaniȩ id quod falsum ẽe no¬
uit aut credit. contra id qͦd uerũ ẽẽ nouit
aut credit etiã contentiosissime defendere
moliatur. Q uod gͦ in confessione ac ꝓfes¬
sione tenet omĩs ȩccłia di ueri xp̃m de cȩ¬
lo ẽẽ uenturũ adinuos & mortuos iudicã¬

Expanded text:
die ulmi iudicii Dei quod ipse donauerit locuturi eumque adserturi aduersus inpios et incredulos tamquam in aedificii fundamento prius ponere testimonia diuina debemus: quibus qui nolunt credere, humanis ratiunculis falsis adque fallacibus contrauenire conantur, ad hoc ut aut aliud significare contendant quod adhibetur testimonium de litteris sacris, aut omnino diuinitus esse dictum negent. Nam nullum existimo esse mortalium, qui cum ea, sicut dicta sunt, intellexerit et a summo ac uero Deo per animas sanctas dicta esse crediderit, non eis cedat adque consentiat, siue id etiam ore fateatur siue aliquo uitio fateri erubescat aut metuat, uel etiam peruicacia simillima insaniae id, quod falsum esse nouit aut credit, contra id, quod uerum esse nouit aut credit, etiam contentiosissime defendere moliatur. Quod ergo in confessione ac professione tenet omnis ecclesia Dei ueri Christum de caelo esse uenturum ad uiuos ac mortuos iudican
Abbreviated transcription (Latin):
Uerba quoq eius illa in animo suo. si mͥ
centum annos habenti nascetur filius.
& si sara annoꝵ nonaginta pariet. non
sunt dubitantis sed ammirantis. Si quẽ
uero mouet. quod dictum. ẽ. & dabo ti¬
bi & semini tuo post te terram inqua tu
in cola es. omnem terram chanaan in pos
impletum. siue adhuc eirpectetur implen¬
dum. cum possessio quȩcumq terrena.
eterna cuilibet genti ẽẽ non possit: sciat
appellant aeonion qͦd ascło diriuatũ est.
Eonon quippe grece: scłm nuncupatur.
Sed non sunt ausi latini hoc dicere sȩcu¬
lare. ne longe in aliud mitterent sensũ.
Secularia quippe dicuntur multa: quȩ
in hoc scło sic aguntur ut breui eciã tem¬
pore transeant. T eonion autẽ qͦd dicit᷑.
aut non habet finem. aut usq in huius
scłi tenditur finem. XXUII.¬

Expanded text:
Verba quoque ejus illa in animo suo, Si mihi Verba quoque ejus illa in animo suo, Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet? non sunt dubitantis, sed admirantis. Si quem vero movet quod dictum est, Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in qua tu incola es, omnimpletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio quaecunque terrena, aeterna cuilibet genti esse non possit. Sed scappellant Aeonion, quod a saeculo derivatum est. Aeon quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa quae in hoc saeculo sic aguntur, sicut brevi etiam tempore transeant. Aeonion autem quod dicitur, aut non habet finem, aut usque in hujus saeculi tenditur finem. Et i
Abbreviated transcription (Latin):
& naturalem ꝓcreationis excursum oꝑet᷑¬
đs: ubi tamen eudens opus dĩ est uitiata
& cessante natura. ibi euidentius intelligit᷑
grã. Et quia hoc non ꝑ generationemꝰ s
ꝑ regenerationem futurum erat: ido nunc
imperata est circumcisio. quando de sara
promissus est filius. Et quod omnes non
solum filios sed etiam seruos. uernaculos &
empticios circumcidi iubet: omnes adistã
grãm ꝑtinere testatur. Quid enim aliud
circumcisio significat: quam naturam e&x¬
uta uetustate renouatam: Et quid aliud
quam xp̃m octauus dies: qui ebdomada
completa hoc est post sabbatum resurre¬
xit: Parentum mutantur & nomina.
Omnia resonant nouitatem: & intesta¬
mento ueteri obumbratum intelligit᷑¬
nouum. Quid est enim quod dicitur de¬
stamentũ uetus: nsi noui ꝯccultatio.
Et quid est aliud qͦd dicit᷑ nouũ: nsi ue¬
teris reuelatio: Risus abrahȩ exultatio
est gratulantis: non irrisio diffidentis.

Expanded text:
et naturalem procreationis excursum Deus opereet naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, et in testamento uetere obumbratur nouum. Quid est enim quod dicitur testamentum uetus nisi noui occultatio? Et quid est aliud quod dicitur nouum nisi ueteris reuest gratulantis, non irrisio diffidentis.
Abbreviated transcription (Latin):
dicam autẽ illam. & dabo tibi e&r ea filiũ:
& benedicam illũ & erit innationes. & re¬
ges gentium e&x eo erunt. Et procidit
abraham suꝑ faciem suam & risit: & di¬
arit in anmo suo dicens. Si michi centũ
annos habenti nascetur filius: & si sara
annorũ nonaginta pariet: Dixit autẽ
abraham ad adm̃. Ismahel hicuuat incon¬
spectu tuo. Dixit autẽ ds ad abrahã. Ita.
Ecce sara uxor tua pariet tibi filiũ. & uo¬
cabis nom̃ eiꝰ is aac Et statuã testam̃tũ me¬
& semini eiꝰ post illũ. De ismahel aũ ecce ex¬
audiuite. Ecce benedixi eũ. & ampliabo eũ.
& multiplicabo illũ ualde. Duodec̃i genteᷤᷤ ge¬
Iestamentum autẽ meũ statuam ad isa¬
ac quempariet tibi sara intemꝑe hoc
in anno sequente. Hic aꝑtiora ꝓmissa
sunt de uocatione gentium inisaac id ẽ.
infilio promissionis. in quo significatur
grã non natura. quia de sene & anu¬
sterili promittitur filius. Quamuis enĩ

Expanded text:
dicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, dicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham super faciem suam et risit et dixit in animo suo dicens: Si mihi centum annos habenti nascetur filius, et si Sarra annorum nonaginta pariet? Dixit autem Abraham ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statuam testamentum meet semini eius post illum. De Ismael autem ecce exaudiui te; ecce benedixi eum et ampliabo illum et multiplicabo eum ualde. Duodecim gentes geTestamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem. Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anusterili promittitur filius. Quamuis enim
Abbreviated transcription (Latin):
qua incola es. derram chanaan omnem
inpossessionem ȩternam: & ero illis ds.
Et dirit dds ad abraham. Tu autẽ testa¬
mentum meũ conseruabis. tu & semen
tuum post te: in progenies suas. Et hoc
testamentum quod conseruabitis inter me
& uos. & inter semen tuũ post te: ingene¬
rationes suas. Circuncidetur ur̃m om̃e
masculinum. & circumcidemini carne
preputii ur̃i: & erit insignum testam̃ti
inter me & uos. Et puer octo dierum¬
circumcidetur: omne ur̃m masculinum
in progenies ur̃as. Uernaculus & emptici¬
us ab omni filio alieno qui non est de se¬
mine tuo circumcisione circumcidetur.
uernaculus domus tuȩ & empticius:
& erit testamentum meũ incarne urã
intestamento ȩterno. Et masculus qui
non fuerit circumcisus carne preputii¬
sui octauo die. interibit anima illa de
genere eius: quia testamentum meũ dis¬
siꝑauit. Et dixrit ds ad abraham. Saras
uaor tua non appellabitur nomen eius
sarai: sed sara erit nomen eius. Bene¬

Expanded text:
qua incola es, omnem terram Chanaan in qua incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus mascuibit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Bene
Abbreviated transcription (Latin):
Osc̃ hec natus est ismahel ea agar
in quo putare posset ẽẽ impletum qͦd¬
ei promissum fuerat cum sibi uernaculũ
suum ad optare uoluisset. dõ dicente.
Non erit heres tuus hic: sed qui exriet
missum ne in ancille filio putaret imple¬
tum: iam cum ẽẽt annorum non aginta
& nouem apparuit ei dñs. & dicrit illi.
Ego sum ds. Place inconspectu meo &
esto sine quȩrela: & ponam destamentum
meum inter me & inter te: & implebo de
ualde. Et procidit abram infaciem suã:
& locutus est illi ds̃ dicens. Ecce statuo te¬
stamentum meũ tecum. & eris pat̾ mul¬
aitudinis gentium: & non appellabitur
adhuc nomen tuũ abram sed erit nom̃
tuũ abraham. quia patrem multarum
gentium posui te: & augebo te ualde. &
ponam inte gentes. & reges exte exibiiii.¬
Et statuam testamentum meũ inter me
& incer te: & inder semen tuũ post te in
generationes eoꝵ intestamentum et̾nũ:
ut sim tibi d̾s & semini tuo post te. Et
dabo tibi & semini tuo post te terrã in

Expanded text:
ostquam natus est Ismahel ex Agar, in quo putare posset Abram impletum quod promissum fuerat, cum sibi vernaculum suum adoptare voluisset, Deo dicente, Non hic erit haeres tuus, sed qui exiet missum ne in ancillae filio putaret impletum, jam cum esset annorum nonaginta et novem, apparuit ei Dominus, et dixit illi: Ego sum Deus, place in conspectu meo, et esto sine querela, et ponam testamentum meum inter me et inter te, et implebo te valde. Et procidit Abram in faciem suam. Et locutus est illi Deus, dicens: Et ego, ecce testamentum meum tecum; et eris pater multitudinis gentium: et non appellabitur adhuc nomen tuum Abram, sed erit nomen tuum Abraham; quia patrem multarum gentium posui te: et augebo te valde, et ponam te in gentes, et reges ex te exibunt: statuam testamentum meum inter me et inter te et inter semen tuum post te in generationes eorum in testamentum aeternum, ut sim tibi Deus et semini tuo post te. Et dabo tibi et semini tuo post te terram, in
Abbreviated transcription (Latin):
sipauit. quando in adam cum omnib eti¬
am ipse peccauit. Si enim dirisset quia
hoc testamentum meum dissipauit: non
nisi de ista circumcisione intelligi cõgeret.
Nunc uero qm̃ non exrpressit cuiusmodi
testamentũ paruulus dissipauerit: liberũ
est intelligere de illo testamento dictum
cuius dissĩpatio ꝑtinere possit ad paruulũ.
Si autẽ hoc quisquã non nisi de ista cir¬
cumcisione dictum esse contendit. quod
in ea testamentum di qm̃ non est cireu̾ci¬
sus dissipauerit paruulus: quęrat locuti¬
onis aliquem modum quo non absurde
possit intelligi idõ dissipasse testamentum.
quia licet non abillo tamen in illo est dis¬
sipatum. Uerum sic quoq animaduerten¬
dum est: nulla inse negligentia sua. in ui¬
ste interire incircuincisi animam par¬
uuli: nisi originalis obligatione peccati.

Expanded text:
sipauit, quando in Adam cum omnibus etisipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit. Si enim dixisset: Quia hoc testamentum meum dissipauit\', non nisi de ista circumcisione intellegi cogeret; nunc uero, quoniam non expressit cuius modi testamentum paruulus dissipauerit, liberum est intellegere de illo testamento dictum, cuius dissipatio pertinere posset ad paruulum. Si autem hoc quisquam non nisi de ista circumcisione dictum esse contendit, quod in ea testamentum Dei, quoniam non est circumcisus, dissipauerit paruulus: quaerat locutionis aliquem modum, quo non absurde possit intellegi, ideo dissipasse testamentum, quia licet non ab illo, tamen in illo est dissipatum. Verum sic quoque animaduertendum est nulla in se neglegentia sua iniuste interire incircumcisi animam paruuli nisi originalis obligatione peccati.
Abbreviated transcription (Latin):
res existimaui om̃s peccatores terre: insi
quia omnes legis alicuius preuaricate suis
rei. qui aliquo peccato tenentur obstricti:
Quam obrem. si etiam paruuli quod uera
fides habet nascuntur non proprie sed o-¬
riginaliter peccatores. unde illis grãm rę¬
missionis peccatorũ necessariam confitem᷑:
ꝓfecto eo modo quo sunt peccatores etiã
prȩuaricatores illius legis quȩ in paradyso
data est agnoscuntur: ut uerũ sit utrũq
quod scriptũ est: & preuaricatores existi¬
maui om̃s peccatores terre. et. ubi lex
non est nec prȩuaricatio. Ae ꝑhoc. quia
circumcisio signum regenerationis fuit.
& non immerito paruulum ꝓpt̾ origina¬
le peccatum quo primũ dĩ dissipatum. ẽ.
testamentũ generatio disꝑdet. nisi regene¬
ratio liberet: sic intelligenda sunt hȩc
uerba diuina tanquam dictum sit. Qui
non fuerit regeneratus. interibit amma
illa de genere eius: quia testamentũ dĩ dis¬

Expanded text:
res aestimaui omnes peccatores terrae, nisi res aestimaui omnes peccatores terrae, nisi quia omnes legis alicuius praeuaricatae sunt rei, qui aliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo modo, quo sunt peccatores, etiam praeuaricatores legis illius, quae in paradiso data est, agnoscuntur; ut uerum sit utrumque, quod scriptum est, et: Praeuaricatores aestimaui omnes peccatores terrae, et: Ubi lex non est, nec praeuaricatio. Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non inmerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: \'Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius\', quia testamentum Dei dis
Abbreviated transcription (Latin):
qui non circumcidetur carne prȩputii sui
octauo die. interibit anima illa de genere
eius quia testamentum meũ dissipauit:
cum hȩc nulla culpa sit paruuli cuius di¬
xit animam perituram. nec ipse dissipaue¬
rit testamentum dĩ. sed maiores qui eum
circuincidere non curarunt: nisi quia eti¬
am paruuli non scdm suȩ uite ꝓprietatem
originem. om̃s in illo uno testamentũ dĩ
dissipauerunt in quo om̃s peccauerunt.
Uulta quippe appellantur testamenta
dĩ. eirceptis duob illis magnis uetere &
nouo: quod licet cuiq legendo cognosce¬
re. Testamentum autem primũ quod fac¬
t̾um est adhominem primum. ꝓfecto il¬
lud est: qua die ederitis morde moriemi¬
ni. Unde scriptum est inlibro qui eccłasti¬
cus appellatur. Omnis caro sicut uestis
ueterascit. Testamentum enĩ a scło est :
morte morieris. Cum enĩ lex euidentior
postea data sit. & dicat apłs. ubi autẽ non
est lex nec prȩuaricatio: quo pacto quod
inpsalmo legitur uerum est: pręuaricato¬

Expanded text:
cidetur carnem praeputii sui octauo die, interibii anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit, cum haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam perituram, nec ipse dissipauerit testamentum Dei, sed maiores, qui eum circumcidere non curarunt; nisi quia etiam paruuli, non secundum suae uitae proprietatem, originem omnes in illo uno testamentum Dei dissipauerunt, in quo omnes peccauerunt. Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat apostolus: Ubi autem non est lex, nec praeuaricatio, quo pacto in psalmo quod legitur uerum est: Praeuaricato
Abbreviated transcription (Latin):
cium iustitiamq faciendi. quã dum eẽt
incarne non fecit. & sic diuinũ euadi
posse iudicium: inmedio terrȩ uidetur
michi dictum. cum quisq uiuit in cor¬
pore. In hac quippe uita suam terrã qͥsq
circunfert: quam moriente homine re¬
cipit terra cominunis. resurgente utiq
redditura. Proinde in medio terre idest
cum anima nr̃a ipso terreno clauditur
corꝑe. faciendum est iudiciũ atq iusti¬
tia. quod nobis ꝓsit inposterũ. quando
recipit quisq scdm ea que ꝑ corpus
gessit siue bonum siue malum. Per corpꝰ
quis uixit incorpore. Neq em̃ si quis ma¬
ligna mente atq impia cogitatione blas¬
phemet. & neq id ullis membris corꝑis
operetur: ido non erit reus quia id non
motu corꝑis gessit. cum hoc ꝑ illud tẽpus
gesserit quo gessit & corpus. Isto modo
congruenter intelligi potest etiam illud
quod in psalmo legitur. ds autẽ rex nr̃ an¬
te scła. operatus est salutem in medio terre

Expanded text:
cium iustitiamque faciendi, quam dum esset cium iustitiamque faciendi, quam dum esset in carne non fecit, et sic diuinum euadi posse iudicium: in medio terrae mihi detur dictum \'cum quisque uiuit in corpore\'. In hac quippe uita suam terram quisque circumfert, quam moriente homine recipit terra communis, resurgenti utique redditura. Proinde in medio terrae, id est, cum anima nostra isto terreno clauditur corpore, faciendum est iudicium adque iustitia, quod nobis prosit in posterum, quando recipit quisque secundum ea, quae per corpus gessit, siue bonum siue malum. Per corpus quo uixit in corpore. Neque enim si quis maligna mente adque inpia cogitatione blasphemet neque id ullis membris corporis operetur, ideo non erit reus. quia id non motu corporis gessit, cum hoc per illud tempus gesserit, quo gessit et corpus. Isto modo congruenter intellegi potest etiam illud, quod in psalmo legitur: Deus autem rex noster ante saecula operatus est
Abbreviated transcription (Latin):
sciat dñm. Quid enim habes ait apłs
quod non accȩpisti: Si aut̃ẽ & accepisti:
quid gloriaris quasi non accȩperis: Id. ẽ.
quasi a te ipso tibi sit unde gloriaris. Facit
autẽ iudicium & iustitiam: qui recte uiuit.
Recte autẽ uiuit: qui obtemperat prȩci¬
pienti dõ. Et finis prȩcepti idest ad quod
refertur pręceptum caritas est: de corde
puro & conscientia bona & fide nonficta.
Porro ista caritas sicut iohannes apłs te¬
statur: ex dõ est. Facere igitur iudicium
& iustitiam: ea dõ est. Sed quid est in me¬
dio terrȩ: Neq enim non debent face¬
re iudicium & iustitiam. qui habitant
ineatremis terre: Quis hoc direrit :¬
Cur ergo additum est inmedio terrȩ: Qͦd
si non adderetur. & tantũmodo diceretur
facere iudicium & iustitiam: magis hoc
preceptũ adutrosq homines ꝑtineret.
& mediterraneos & maritimos. Sed ne
quisquã putaret post finem uitȩ quȩ in
hoc agitur corpore suꝑesse tempus uidi¬

Expanded text:
sciat Dominum. Quid enim habes, ait apostolus, sciat Dominum. Quid enim habes, ait apostolus, quod non accepisti? Si autem et accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? id est, quasi a te ipso tibi sit, unde gloriaris. Facit autem iudicium et iustitiam, qui recte uiuit. Recte autem uiuit. qui obtemperat praecipienti Deo; et finis praecepti, id est, ad quod refertur praeceptum, caritas est de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. Porro ista caritas, sicut Iohannes apostolus testatur, ex Deo est. Facere igitur iudicium et iustitiam ex Deo est. Sed quid est: In medio terrae? Neque enim non debent facere iudicium et iustitiam qui habitant in extremis terrae. Quis hoc dixerit? Quur ergo additum est: In medio terrae? Quod si non adderetur et tantummodo diceretur: Facere iudicium et iustitiam, magis hoc praeceptum ad utrosque homines pertineret, et mediterraneos et maritimos. Sed ne quisquam putaret post finem uitae, quae in hoc agitur corpore, superesse tempus iudi
Abbreviated transcription (Latin):
sti: umũ est quod facimus: alterũ quod
sumimus. Sed hoc alterũ do largitore ñ
sumitur. nisi cũ ipso adiutore primũ il¬
lud efficitur: quia non inuirtute potens
est uir. Dñs infirmũ faciet aduersariũ
eus: illum scilicet qui homini uouenti
inuidet & resistit. ne ualeat implere qͦd
uouit. Potest ex ambiguo greco intelli¬
gi: & aduersarium suũ. Cum enĩ possi¬
dere noscȩperit. ꝓfecto aduersarniis qui
nr̃ fuerat ipsius fit: & uincitur a nobis
sed non uirib nr̃is: quia non inuirtute
potens est uir. Dñs ergo infirmũ faciet
aduersarium suũ. dñs sẽs: ut uincatur
ꝑ hoc nongłetur prudens in prudentia su¬
a. & non glorietur potens inpotentia sua.
& non glorietur duies indiuitiis sins: sed
in hoc głetur qui gloriatur. intelligere
& scire dñm. & facere iudicium & iusti¬
tiam inmedio terrȩ. Non parua eix parte
intelligit & scit dñm: qui intelligit & scit

Expanded text:
sti, unum est quod facimus, alterum quod sti, unum est quod facimus, alterum quod sumimus. Sed hoc alterum Deo largitore non sumitur. nisi cum ipso adiutore primum illud efficitur: Quia non in uirtute potens est uir. Dominus infirmum faciet aduersarium eius; illum scilicet, qui homini uouenti inuidet et resistit, ne ualeat inplere quod uouit. Potest ex ambiguo Graeco intellegi et aduersarium suum. Cum enim Dominus possidere nos coeperit, profecto aduersarius, qui noster fuerat, ipsius fit, et uincetur a nobis, sed non uiribus nostris, quia non in uirtute potens est uir. Dominus ergo infirmum faciet aduersarium suum, Dominus sanctus; ut uincatur per hoc non glorietur prudens in prudentia sua, et non glorietur potens in potentia sua, et non glorietur dives in divitiis suis, sed in hoc glorietur, qui gloriatur, intellegere et scire Dominum et facere iudicium et iustitiam in medio terrae. Non parua ex parte intellegit et scit Dominum, qui intellegit et scit
Abbreviated transcription (Latin):
omnes diuites pauꝑ. & de illostercore erec¬
tus est supra omnes opulentos ille in ops:
ut sedeat cum potentib popłi quib ait. se¬
debitis suꝑ duodecim sedes. Et sedem głe
hereditatem dans eis. Dixerunt enĩ poten¬
des illi. Ecce nos dimisimus omĩa: & secu¬
ti sumus te. Hoc uotũ potentissime uoue¬
rant. Sed unde hoc eis: nisi ab illo de quo
hic continuo dictũ est. dans uotũ uouen¬
d : Alioquin: exx illis eẽnt potentib quoꝵ
infirmatus est arcus. Dans inquit uotũ
uouenti. Non enĩ dño quisquam quicqͣm
rectum uoueret: nisi qui ab illo acciperet
quod uoueret. Sequitur. Et benedicrit
annos iusti: ut cum illo scilicet sine fine ui-¬
uat cui dictum est & anni tui non defi¬
cient. Ibi enĩ stant anni: hic autẽ transerits
imino pereunt. Antequã ueniant enĩ non
sunt: cum autẽ uenerint non erunt: quia
cũ suo fine ueniunt. Horũ autẽ duoꝵ id ẽ
dans uotũ uouenti. & benedirit annos ui¬

Expanded text:
omnes diuites pauper, et de illo stercore erecomnes diuites pauper, et de illo stercore erectus est supra omnes opulentos ille inops, ut sedeat cum potentibus populi, quibus ait: Sedebitis super duodecim sedes, et sedem gloriae hereditatem dans eis; dixerant enim potentes illi: Ecce nos dimisimus omnia et secuti sumus te. Hoc uotum potentissime uouerant. Sed unde hoc eis, nisi ab illo, de quo hic continuo dictum est: Dans uotum uouenti? Alioquin ex illis essent potentibus, quorum infirmatus est arcus. Dans, inquit, uotum uouenti. Non enim Domino quisquam quidquam rectum uoueret, nisi qui ab illo acciperet quod uoueret. Sequitur: Et benedixit annos iusti, ut cum illo scilicet sine fine uiuat, cui dictum est: Et anni tui non deficient. Ibi enim stant anni, hic autem transeunt, immo pereunt; antequam ueniant enim, non sunt; cum autem uenerint, non erunt, quia cum suo fine ueniunt. Horum autem duorum, id est dans uotum uouenti, et benedixit annos iu
Abbreviated transcription (Latin):
Nam quid hoc sit ut sciamus: quod sequit᷑
audiamus. Humiliat & exaltat. Utiq su¬
perbos humiliat: & humiles exaltat. Gͦd
enim alibi legitur. ds suꝑbis resistit. humi¬
libus autem dat gr̃am: hoc totus habet
sermo huius cuius nomen inter pretatur
grã eius. Iam uero quod adiungitur. susci¬
tat a terra pauperem: de nullo melius
quã de illo intelligo qui ꝓpter nos pauꝑ
factus est cum diues esset. ut eius pauꝑta¬
te sicut paulo ante dictũ est ditaremur.
Ipsum enim de terra suscitauit tam cito:
ut caro eius non uideret corruptionem.
Nec illud ab illo alienabo quod additum
est: & de stercore erigit pauperem. In ops
quippe idem qui pauꝑ. Stercus uͦ unde e¬
rectus est. rectissime intelliguntur ꝑ secu
tores iudei: in quorũ numero cum se dixis
esse duxi: nec solum detrimenta uerũetĩa
stercora existimaui ẽẽ. ut xp̃m lucriface¬
rem. De terra ergosuscitatus est ille supra

Expanded text:
Nam quid hoc sit ut sciamus, quod sequitur Nam quid hoc sit ut sciamus, quod sequitur audiamus: Humiliat et exaltat; utique superbos humiliat et humiles exaltat. Quod enim alibi legitur: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, hoc totus habet sermo huius, cuius nomen interpretatur gratia eius. Iam uero quod adiungitur: Suscitat a terra pauperem, de nullo melius quam de illo intellego, qui propter nos pauper factus est, cum diues esset, ut eius paupertate, sicut paulo ante dictum est, ditaremur. Ipsum enim de terra suscitauit tam cito, ut caro eius non uideret corruptNec illud ab illo alienabo quod additum est, Et de stercore erigit inopem. Inops quippe, idem qui pauper, stercus vero, unde erectus est, rectissime intelliguntur Judaei persecutores; in quorum numero cum se dixissesse duxi: nec solum detrimenta, verum etiam stercora existimavi esse, ut Christum lucrifacerem. De terra ergo suscitatu
Abbreviated transcription (Latin):
terã dĩ sedens. salubriter utiq mortificant᷑
a dño: quib adiungit. quȩ sursum sunt sa¬
pite non que suꝑ terram: ut ipsi sint illi qͥ
esurientes transierunt derram. Mortui e¬
nim estis inquit. Ecce quomodo salubrit
mortificat ds. Deinde sequitur. Et uita
urã abscondita est cum xp̃o indõ. Ecce qͦ
modo eosdem ipsos uiuificat ds. Sed nũ¬
quid eosdem deduait ad inferos. & redu¬
xit: Hoc utrumq sine controuersia fide¬
lium in illo potius uidemus impletum.
capite scilicet nr̃o: cum quo uitã nr̃ãm in dõ
apls dirit absconditam. Nam qui ꝓprio
filio non pepercit. sed pro nobis omnib tra¬
didit eum: isto modo utiq mortificauit
eum. Et quia resuscitauit a mortuis: eun¬
dem rursus iinficauit. Et quia in ꝓpħa
uor eius agnoseitur. non derelinques ani-¬
mam meam in inferno: eundem deduxit
ad inferos & redurit. Hac eius pauꝑtate di¬
tati sumus: dñs enĩ pauperes facit & ditat.

Expanded text:
tera Dei sedens, salubriter utique mortificantur tera Dei sedens, salubriter utique mortificantur a Domino: quibus adiungit: Quae sursum sunt sapite, non quae super terram; ut ipsi sint illi, qui esurientes transierunt terram. Mortui enim estis, inquit; ecce quo modo salubriter mortificat Deus; deinde sequitur: Et uita uestra abscondita est cum Christo in Deo; ecce quo modo eosdem ipsos uiuificat Deus. Sed numquid eosdem deduxit ad inferos et reduxit? Hoc utrumque sine controuersia fidelium in illo potius uidemus inpletum, capite scilicet nostro, cum quo uitam nostram in Deo apostolus dixit absconditam. Nam cum proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, isto modo utique mortificauit eum; et quia resuscitauit a mortuis, eundem rursus uiuificauit. Et quia in prophetia uox eius agnoscitur: Non derelinques animam meam in inferno, eundem deduxit ad inferos et reduxit. Hac eius paupertate ditati sumus. Dominus enim pauperes facit et ditat.
Abbreviated transcription (Latin):
septem scribit ȩccłias: eo modo se osten-¬
dens adunius plenitudinem scribere. Et
in prouerbiis salomon hoc antea prȩfigu¬
rans: sapientia inquit edificauit sibi domũ.
& suffuls it colinis septem. Sterilis enĩ
erat inomnib gentib dĩ ciuitas: antequã
iste fecus quem cernimus oriretur. Cerni¬
mus etiam quȩ multa infiliis erat nunc in¬
firmatam ierłm terrenam. qm̃ quicũq fi¬
lii liberȩ mea erant. uirtus eius erant: nc̃
uero ibi qm̃ littera est & sp̃s non est. amis¬
sa uirtute infirmata est. Dñs mortificat
& uiuificat. Mortificauit illam que mul¬
ta erat infiliis: & uiuificauit hanc steriłe
quȩ peperit septem: quamuis commodi¬
us possit intelligi eos dem uunficare quos
mortificauerit. Id enĩ uelut repetiuit. ad¬
dendo: deducit ad inferos & reducit. Qui¬
bus enim dicit apłs. si mortui estis cũ xp̃o
que sursum sunt quęrite ubi xp̃c est index¬

Expanded text:
septem scribit ecclesias, eo modo se ostenseptem scribit ecclesias, eo modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere; et in prouerbiis Salomonis hoc antea praefigurans Sapientia aedificauit sibi domum et subfulsit columnas septem. Sterilis enim erat in omnibus gentibus Dei ciuitas, antequam iste fetus, quem cernimus, oreretur. Cernimus etiam, quae multa in filiis erat, nunc infirmatam Hierusalem terrenam; quoniam quicumque filii liberae in ea erant, uirtus eius erant; nunc uero ibi quoniam littera est et spiritus non est, amissa uirtute infirmata est. Dominus mortificat et uiuificat; mortificauit illam. quae multa erat in filiis, et uiuificauit hanc sterilem, quae peperit septem. Quamuis commodius possit intellegi eosdem uiuificare, quos mortificauerit. Id enim uelut repetiuit addendo: Deducit ad inferos et reducit Quibus enim dicit apostolus: Si mortui estis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dex
Abbreviated transcription (Latin):
serere mei dñe: qm̃ infirmus sum. Pleni
panib inquit minorati sunt: & esurientes
transierunt terram. Qui sunt intelligendi
pleni panib. nisi idem ipsi quasi potentes.
idest isrłite quib credita sunt eloquia dĩ:
Sed in eo popło ancillȩ filii minorati sunt.
Quo uerbo minus quidem latino. bene ta¬
men expressum est quod ex maioribus
minores factisunt: quia & in ipsis panib
idest diuinis eloquiis quȩ israhelitȩ soli de
ex omnib gentib accȩperunt terrena sa¬
piunt: gentes autẽ quib lex ulla non erat
data. postea quã ꝑ nouũ testamentũ ad
eloquia illa uenerunt. multũ esuriendo
terram transierunt: quia meis non terre¬
na sed cȩlestia sapuerunt. Et hoc uelut
quȩreretur causa cur factum sit: quia ste¬
rilis inquit peperit septem. & multa infi¬
liis infirmata est. Hoc dotũ quod ꝓphe¬
tabatur eluxit agnoscentib numerum
septenariũ: quo est uniuersȩ eccłiȩ signifi¬

Expanded text:
serere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Pleni serere mei, Domine, quoniam infirmus sum. Pleni panibus, inquit, minorati sunt, et esurientes transierunt terram. Qui sunt intellegendi pleni panibus. nisi idem ipsi quasi potentes, id est Israelitae, quibus credita sunt eloquia Dei? Sed in eo populo ancillae filii minorati sunt quo uerbo minus quidem Latine, bene tamen expressum est, quod ex maioribus minores facti sunt, quia et in ipsis panibus, id est diuinis eloquiis, quae Israelitae soli tunc ex omnibus gentibus acceperunt, terrena sapiunt. Gentes autem, quibus lex illa non erat data, postea quam per nouum testamentum ad eloquia illa uenerunt, multum esuriendo terram transierunt, quia in eis non terrena, sed caelestia sapuerunt. Et hoc uelut quaereretur causa quur factum sit: Quia sterilis, inquit, peperit septem, et multa in filiis infirmata est. Hic totum quod propbetabatur eluxit agnoscentibus numerum septenarium, quo est uniuersae ecclesiae signifi