comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
numerabilia in carne uł ex carne si¬
millima. qͦs certe flores habere me
pulis ñ potestis. Qui si cia carnib
uesceremini. Squamas certe pisciũ & qͦsdĩ
uermiculos atq muscas. quȩ om̃ia &iã in
tenebris lucę ꝓpriȩ choruscant. pulm̃tis
ur̃is ñ ad hberetis. Quid igit᷑ restat. nisi ut
dicere desinatis habere uos idoneos indices
oculos. nares. palacũ. quib diuinȩ partis
p̃sentiã in corporib apꝓbetis. Sꝯis aũ re¬
motis unde docebitis ñ modo maiorẽ dĩ¬
partẽ in stirpib. eẽ. quã in carnib. sed
om̃ino. ẽẽ. aliqͥd eius instirpib ͦ An pul

Expanded text:
numerabilia in carne, vel ex carne sinumerabilia in carne, vel ex carne simillima, quos certe flores habere in epulis non potestis: qui si etiam carnibus vesceremini, squamas certe piscium, et quosdam vermiculos atque muscas, quae omnia etiam in tenebris luce propria coruscant, pulmentis vestris non adhiberetis. 43. Quid igitur restat, nisi ut dicere desinatis, habere vos idoneos judices oculos, nares, palatum, quibus divinae partis praesentiam in corporibus approbetis? His autem remotis, unde docebitis non modo majorem partem Dei in stirpibus esse quam in carnibus, sed omnino esse aliquid ejus in stirpi
Abbreviated transcription (Latin):
nopere hortat᷑. atq ad eo cogit inui¬
tos: ut int̃ docum̃ta cõmixti boni ni¬
chil coloris nitori p̃feratis. Ad illas
igit᷑ reducemini angustias: ut magis
in sanguine & in his quȩ animaliũ car¬
nib fȩtidissima sed nitide colorata
imitꝰ egerunt᷑ : qͣm inoliuȩ foliis pal¬
lentib partẽ dĩ habitare fateamini.
Qđ si dicitis: nã &ĩ hoc dicitis. oliux
folia cũ incendunt᷑ ignẽ emittere.
in qͦ p̃sentia lucis appar&. carnes aũ
cũ incendunt᷑ ñ idẽ facere. qͥd de
ad ipe respondebitis. qͥ ꝓpe om̃s italas.
lucernas illuminat: uid de fimo bu¬
bulo qͥ. ẽ. certe bouis carne sordidior.
quo siccato rustici sic utunt᷑ ad focũ
ut eius igne facilius nichil sit fumoq
purgatius.: Q. uid qđ si nitor &
fulgor maiorẽ p̃sentiã diuinȩ partis
ostendit. eã uos ñ purgatis. ñ consigna¬
tis. Non lib̃catis siqͥdẽ.x̃.: maxinre
in florib ut omittã sanguine. & in¬

Expanded text:
nopere hortatur, atque adeo cogit invinopere hortatur, atque adeo cogit invitos, ut inter documenta commixti boni, nihil coloris nitori praeferatis? 42. Ad illas ergo reducimini angustias, ut magis in sanguine, et in iis quae animalium carnibus foetidissima, sed nitide colorata in vicis egeruntur, quam in olivae foliis pallentibus partem Dei habitare fateamini. Quod si dicitis, nam etiam hoc dicitis, olivae folia, cum incenduntur, ignem emittere, in quo praesentia lucis apparet; carnes autem, cum incenduntur, non idem facere: quid de adipe respondebitis, qui prope omnes Italas lucernas illuminat? Quid de fimo bubulo, qui est certe bovis carne sordidior, quo siccato rustici sic utuntur ad focum, ut ejus igne facilius nihil sit fumoque purgatius? Quid quod, si nitor et fulgor majorem praesentiam divinae partis ostendit, eam vos non purgatis, non consignatis, non liberatis? Siquidem est maxime in floribus, ut omittam sanguinem, et in
Abbreviated transcription (Latin):
orcellus assus. hoc enĩ cogitis ut de
bono & de malo ñ scriptorib & libra¬
riis. Sed quoquis & dulciari is ministris
uobiscũ potius disseramꝰ. Portellus
gͦ assus. & colore nitidus. & odore blan¬
dus. & sipore iocundus .ẽ. MSabeas ꝑ¬
fectũ diuinȩ substantiȩ in habitantis
inditiũ. Primo testimonio uos inuitat.
& purgari ur̃a scĩtate desiderat In¬
uadite. Quid cunctamini: Quid
c̃tradicere p̃paratis: Colore solo
lenticulã fimus uincit infantis. odore
solo assa offella. Superat mitẽ ac ui¬
ridẽ ficũ. Sapore solo hedus occisus.
testib adiuuet᷑. Surd quȩritis ampliꝰ
Mut qͥd dicturi escis cur uos ȩpu¬
lantes inmundos faciant pulm̃ta. &
disputantes hac portenta ñ faciant.
p̃sertim cũ solis istius radius qut᷑ uos
certe & carnib om̃ib & frugib p̃pon̾¬
tis. nec oleat. nec sapiat. sed tantũ mͦdo
int̾ cȩtera corpora p̾stançia fulgen¬
tissimi coloris emineat. Qui uos mag¬

Expanded text:
Porcellus assus hoc enim cogitis, ut de Porcellus assus hoc enim cogitis, ut de bono et de malo, non scriptoribus et librariis, sed coquis et dulciariis ministris vobiscum potius disseramus: porcellus ergo assus et colore nitidus, et odore blandus, et sapore jucundus est: habetis perfectum divinae substantiae inhabitantis indicium; trino testimonio vos invitat, et purgari vestra sanctitate desiderat. Invadite, quid cunctamini? quid contradicere paratis? Colore solo lenticulam fimus vincit infantis, odore solo assa offella superat mitem ac viridem ficum, sapore solo haedus occisus htestibus adjuvetur. Quid quaeritis amplius? aut quid dicturi estis? Cur vos epulantes immundos faciant pulpamenta, et disputantes haec portenta non faciant: praesertim cum solis istius radius, quem vos certe et carnibus omnibus et frugibus anteponitis, nec oleat, nec sapiat, sed tantummodo inter caetera corpora, praestantia fulgentissimi coloris, emineat; qui vos mag
Abbreviated transcription (Latin):
Qđ si saporẽ opus. ẽ. attestari. ut cognoscamꝰ
habitare incorpore aliqͥd dei : magis ha¬
porcina qͣm infaba. magis in fico quã infi¬
cato. Ecce c̃cedo : sed & uos c̃ cedite magis
inficato qͣ inbeta. Qđ qđ ista ratione co¬
gimini c̃fiteri. quasdã stirpes quas certe
om̃s mundiores uultis. quã carnẽ ex ipsa
carne accipere dm̃ si Sapore ds̃ inmiaxtus
agnoscit᷑: Nã & holera sapidiora fiunt
cocta cũ carnib & herbas qͥb peccora
pascunt᷑ gustare ñ possumꝰ. c̃uersas aũ
in Sucũ lactis & colore p̾̃stantiores & sipo¬
re cõmodissimas iudicamꝰ. An bona tria
simul ubi fuerint id .ẽ. color bonus
& odor & sipor. ibi.et̃. maiorẽ boni
parte̾ putacis: Molite ergͦ cantope
re flores mirari atq laudare: quos
iudicandos ad tribunal palati ñ potes¬
tis ammictere. Nolite portulacã sal¬
cẽ carnib anteponere. quȩ Ab his coc¬
cis & colore. & odore. & Sapore superat᷑.

Expanded text:
Quod si saporem opus est attestari, ut cognoscamus Quod si saporem opus est attestari, ut cognoscamus habitare in corpore aliquid Dei, magis haporcina quam in faba; magis in fico quam in ficato, ecce concedo; sed et vos concedite, magis in ficato quam in beta. Quid quod ista ratione cogimini confiteri, quasdam stirpes, quas certe omnes mundiores vultis quam carnem, ex ipsa carne accipere Deum, si sapore Deus immixtus agnoscitur? Nam et olera sapidiora fiunt cocta cum carnibus: et herbas quibus pecora pascuntur, gustare non possumus; conversas autem in succum lactis, et colore praestantiores, et sapore commodissimas judicamus. 41. An bona tria simul ubi fuerint, id est color bonus et odor et sapor, ibi esse majorem boni partem putatis? Nolite ergo flores tantopere mirari atque laudare, quos judicandos ad tribunal palati non potestis admittere. Nolite portulacam saltem carnibus anteponere, quae ab his coctis et colore et sapore et odore superatur.
Abbreviated transcription (Latin):
olei clamare copiã coadmixti boni arbitra¬
mini. & ad id purgandũ fauces & uentrẽ
paratis. de pingui aũ carne simillimi ful¬
goris. de stillantib guttis labra contingere
mlactucis p̃dicat diim. in lacte ñ p̃dicat:
De colorib enĩ adhuc loqͦr: in qͥb ut omit¬
tã cȩtera uniꝰ pauonis pennis & plumis
quȩ certe de concubitu & carne nascunt᷑
nulla potestis uestita florib prata c̃ferre.
¶Dĩ & si odore inuenit᷑ hoc bonũ: ñ nulloꝵ
animaliũ carnib miri odoris c̃ficiuntur
unguenta. C ioi deniq ipsi qͥ cũ carnib
meluisculis conqͦqͥ solent. mulco iocundiꝰ
olent: quã si eis caro defuiss&r. Postremo
Si suauiꝰ olentia mundiora iudicatis. qͦdã
luto uesci auidiꝰ quã cisterninã aquã bi¬
bere debuistis: qͥa ꝑfusa imbri t̾ra siccior
nares miro odore demulc&. meliusq olet
cale lutũ : quã si exciperet᷑ pluinia purior.

Expanded text:
olei, clamare copiam coadmixti boni arbitraolei, clamare copiam coadmixti boni arbitramini, et ad id purgandum fauces et ventrem paratis; de pingui autem carne simillimi fulgoris destillantibus guttis labra contingere in lactucis praedicat Deum, in lacte non praedicat? De coloribus enim adhuc loquor, in quibus ut omittam caetera, unius pavonis pennis et plumis, quae certe de concubitu et carne nascuntur, nulla potestis vestita floribus prata conferre. 40. Nam si et odore invenitur hoc bonum, nonnullorum animalium carnibus miri odoris conficiuntur unguenta. Cibi denique ipsi, qui cum carnibus meliusculis concoqui solent, multo jucundius olent quam si eis caro defuisset. Postremo si suavius olentia mundiora judicatis, quodam luto vesci avidius, quam cisterninam aquam bibere debuistis; quia perfusa imbri terra siccior, nares miro odore permulcet, meliusque olet tale lutum, quam si exciperetur pluvia purior.
Abbreviated transcription (Latin):
Ex ipso coloris nitore inqͥunt. & odoris io¬
cunditate. saporis suauitate manifestũ. ẽ.
quȩ dũ ñ habent putria. eodẽ bono fese
deferta. ẽẽ. Significant. M put& dm̃ naso &
palaco inuentũ putare: Bed hoc omitto.
Latine enĩ uob̃ dicã. & ut dici assol& multũ
ed uob̃ illud pociꝰ qͣlicũq m̃te intelligendũ
fuit. si colore appar& in corporib boni p̃¬
sentia : fimũ animaliũ qđ ipsarũ &iã car¬
niũ purgam̃tũ. ẽ. Diuersis au̾nitere colo¬
rib alias candido. plerũq aureolo. & ut
aliis huiuscemodi. qͦs in pomis & florib ur¬
lut cestes dĩ p̃sentis atq in herentis acci¬
pitis. quid tandẽ causȩ .ẽ. qđ ruborẽ in rosa
indicẽ habundantis boni. ẽẽ. ꝑhibetis. & eũ¬
dem dãpnatis in sanguine: Cur in iuola
eundẽ colorẽ amplectimini. quẽ incholeri¬
b in morbo ictericoꝵ. in infantis denaq
fimo asꝑnamini: Cur nitorẽ atq fulgorẽ

Expanded text:
Ex ipso coloris nitore, inquiunt, et odoris juEx ipso coloris nitore, inquiunt, et odoris jucunditate, et saporis suavitate manifestum est: quae dum non habent putria, eodem bono sese deserta esse significant. Non pudet Deum naso et palato inventum putare? sed haec omitto. Latine enim vobis dicam, et, ut dici assolet, multum est ad vos. Illud potius qualicumque mente intelligendum fuit, si colore apparet in corporibus boni praesentia, fimum animalium, quod ipsarum etiam carnium purgamentum est, diversis nitere coloribus, alias candido, plerumque aureolo, et aliis hujusmodi, quos in pomis et floribus velut testes Dei praesentis atque inhaerentis accipitis. Quid tandem causae est, quod ruborem in rosa indicem abundantis boni esse perhibetis, et eumdem damnatis in sanguine? Cur in viola eumdem colorem amplectimini, quem in choleribus, in morbo ictericorum, in infantis denique fimo aspernamini? Cur nitorem atque fulgorem
Abbreviated transcription (Latin):
ruerit. nimias Sordes reliqͥs freri: &
ideo eoꝵ qui uescunt᷑ carnib animã
qͣntũ cegm̃ . ẽ. falsicatis. Quis ñ haec au¬
diens qui rerũ causas ñ didicit. qui
ñ dũ ueritatis qͣntulocũq lumine
asꝑsus corporeis imaginib fallitur
eo ipso quo haec minime apparent.
& ꝑ quȩdã simulachra rerũ uisibi¬
liũ cogitant᷑. & disserte dici possunt.
uera. ẽẽ. arbitret᷑. Taliũ aũ hominũ
magnȩ turbȩ atq greges uocant᷑ : qͦs
religios timor abhis fallaciis potius
quã racio tutos facit. Quã obrẽ ita
egͦ ista conabor refellere. qͣntũ nre
ds̃ adiuiure dignabit᷑: ut ñ solũ pru¬
dentiũ iudicio qͦsimul ac dicta fuerint
improbent᷑. s& ipsi &iã uulgari intelli¬
gentiȩ quã sinc falsa & absurda sacis e¬
luceat.
PPrioro enĩ quȩro: unde doceatis in¬
A frum̃tis & legumine & holerib & flori¬
b & pomis in ẽẽ. istã nescio qͣm parte̾ dĩ.

Expanded text:
ruerit, nimias sordes reliquas fieri, et ruerit, nimias sordes reliquas fieri, et ideo eorum qui vescuntur carnibus, animam quantum tegmen est falsitatis? Quis non, haec audiens, qui rerum causas non didicit, qui nondum veritatis quantulocumque lumine aspersus corporeis imaginibus fallitur, eo ipso quo haec minime apparent, et per quaedam simulacra rerum visibilium cogitantur, et diserte dici possunt, vera esse arbitretur? Talium autem hominum magnae turbae atque greges vocantur, quos religiosus timor ab his fallaciis potius quam ratio tutos facit. Quamobrem ita ego ista conabor refellere, quantum me Deus adjuvare dignabitur, ut non solum prudentium judicio, quo simul ac dicta fuerint improbentur, sed ipsi etiam vulgari intelligentiae, quam sint falsa et absurda satis eluceat. 39. Primo enim quaero, unde doceatis in frumentis, ac legumine, et oleribus, et floribus, et pomis inesse istam nescio quam partem Dei.
Abbreviated transcription (Latin):
ut ad regna ꝓpria. sine ulla sordiũ
difficultate referat᷑. Hinc . ẽ. enĩ qđ¬
m̃dicanti homini qͥ manicheus ñ sit
pane̾ uł aliqͥd frugũ uł aquã ipsi
quȩ om̃ib uilis .ẽ. dari ꝓhibetis. ne
m̃brũ dĩ qđ his reb admixtũ. ẽ. su¬
is peccatis sordidatũ. areditu impediat.
Carnes aũ tã de ipsis sordib dicitis
ẽẽ. c̃ cretas. Tugit enĩ aliqͥd partis
illiꝰ diumȩ ut ꝑhibetis.: cũ fruges
& poma carpunt᷑ fugit cũ adfligunt᷑.
uł terendo uł molendo. uł qͦ quendo.
uł ccũ moriendo atq manendo. Fugit
illa quȩ appellat᷑ digestio interiori ca¬
lore c̃ficit᷑: atq ita tot occasionib
diuina fugiente natura qͥddã sordi¬
dissimũ reman&s. unde ꝑ concubitũ ca¬
ro formet᷑. Cũ anima tam̃ boni gene¬
ris qm̃ quã uis plurimũ. ñ tam̃ totũ
bonũ mremoratis illis motib euolat.
Suo circa cũ anima &iã carnẽ dese¬

Expanded text:
ut ad regna propria sine ulla sordium ut ad regna propria sine ulla sordium difficultate referatur. Hinc est quod mendicanti homini, qui manichaeus non sit, panem vel aliquid frugum, vel aquam ipsam, quae omnibus vilis est, dari prohibetis; ne membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a reditu impediat. 37. Carnes autem jam de ipsis sordibus dicitis esse concretas. Fugit enim aliquid partis illius divinae, ut perhibetis, dum fruges et poma carpuntur; fugit cum affliguntur vel terendo vel molendo vel coquendo, vel etiam mordendo atque mandendo. Fugit illa quae appellatur digestio, interiore calore conficitur. Atque ita tot occasionibus divina fugiente natura, quiddam sordidissimum remanet, unde per concubitum caro formetur; cum anima tamen boni generis, quoniam quamvis plurimum, non tamen totum bonum, memoratis illis motibus evolat. Quocirca, cum anima etiam carnem dese
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb magna . ẽ. religionis auctoritas falsis capi¬
tib mmissis corruptos. ẽẽ. dicatis. Rapituł.¬
Iatione igit᷑ mi ꝑ suadete: qͦmͦ uescen¬
Etẽ carnes coinqͥnent. si sure ulla of¬
fensione. Sine ulla infirma opinione. sine
Suꝑsticiose huiꝰ abstientiȩ racionẽ cognos¬
Sic eni dicicis. Ne cõmixta utraq nacura.
id. t̃ boni & mali: mundus . ẽ. fabricatꝰ.
Pars aũ illa diuina exom̃i parte
mundi cotidiȩ purgat᷑. & in sua reg¬
na resumit᷑. Sed hoec ꝑtrã ex halans
& ad celũ tendens in currit instirpes
ita herbas & arbusta om̃ia fecundat
& urgetat. Huic animalia cibũ ca¬
piunt. quȩ si concubunt. ligant in
carne diuinũ illud m̃brũ. & a suo
certo itinere auersũ atq impeditũ:
errorib xrunisq implicant Itaq
cibi qui de frugib & pomis parant᷑.
ꝑ eoꝵ castitate & orationes & psalmos
quicqͥd in eis. ẽ. luculentũ & diumũ

Expanded text:
quibus magna est religionis auctoritas, falsis capiquibus magna est religionis auctoritas, falsis capitibus immissis corruptos esse dicatis. Ratione igitur mihi persuadete quomodo vescentem carnes coinquinent, si sine ulla offensione, sine ulla infirma opinione, sine superstitiosae hujus abstinentiae rationem cognossic enim dicitis, de commixta utraque natura, id est boni et mali, mundus est fabricatus. Pars autem illa divina ex omni parte mundi quotidie purgatur, et in sua regna resumitur: sed haec per terram exhalans, et ad coelum tendens, incurrit in stirpes, omnes herbas, et arbusta omnia fecundat et vegetat. Hinc animalia cibum capiunt, quae si concumbunt, ligant in carne divinum illud membrum, et a certo suo itinere aversum atque impeditum, erroribus aerumnisque implicant. Itaque cibi qui de frugibus et pomis parantur, salmos, quidquid in eis est luculentum et divinum
Abbreviated transcription (Latin):
salui fiant. Imitatores mei estote. sic̃ &egͦ
ostinendũ. His finis . ẽ. criplex. Ad cõ¬
prum̃dã delectationẽ. quȩ in his maui¬
int cybis baberi sol&. atq in tali potu
usq ad ebriositatẽ ꝑ uenire: ad tuen¬
dĩ infirmitatẽ ꝓpt̃ illa quȩ sacrificant᷑
atq libant᷑. & qđ maxime cõm̃dandũ. ẽ.¬
ꝓpt̃ caritatẽ. ne inbrcilliũ ab his cõtinenti¬
ũ offendat̾᷑ in firmitas. Olos aũ immunda
ẽẽ. obsonia dicitis cũ dicat apłs. om̃ia mũ¬
da.ẽẽ. Sed ei malũ. eẽ. qui ꝑ offensionẽ man¬
ducat: Et ꝓrsus credo uos istis epulis in¬
qͥnari. eo ipso qͦ iminundas. ẽẽ. arbitramini.
Ait enĩ. ¶redo & c̃fido in dño ihũ. qͥa nihil
cõmune ꝑ ipsũ. nisi ei qͥ exxistimat aliqͥdc̃o¬
mune. eẽ. illi cõmune.ẽ. Cui aũ dubiũ. e̾̃
cõmune illos immundũ & inqͥnatũ uocasse
Sedstultũ . ẽ. uodiscũ agere de scripturis: cũ &
ratione̾ pollicendo decipiatis. & eos libros in

Expanded text:
salvi fiant. Imitatores mei estote, sicut et eabstinendum. Is finis est triplex. Ad comprimendam delectationem, quae in his maxime cibis haberi solet, atque in tali potu usque ad ebrietatem pervenire. Ad tuendam infirmitatem, propter illa quae sacrificantur atque libantur. Et quod maxime commendandum epter charitatem, ne imbecilliorum ab his continentium offendatur infirmitas. Vos autem immunda esse obsonia dicitis, cum dicat Apostolus omnia munda esse, sed ei malum esse qui per offensionem manducat. Et prorsus credo vos istis epulis inquinari, eo ipso quo immunda esse arbitramini. Ait enim: Credo et confido in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum; sed ei qui existimat aliquid commune esse, illi commune est. Cui autem dubium est, commune illum immundum et inquinatum vocasse? Sed stultum est vobiscum agere de Scripturis, cum et rationem pollicendo decipiatis, et eos Libros, in
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑetur & uelle: Itemq cur ad monem᷑
petere ut accipiamꝰ : nͥ ut ab illo fiat qđ
uolumꝰ a quo factum. ẽ. ut uelimꝰ: Or amꝰ
gͥ ꝓinimicis nr̃is: ut miscdia eiꝰ p̃ueniat
eos : sic̃ p̃ueniat & nos. Oramꝰ autẽ ꝓnobis:
ut miscđia eius subsequatur nos.
eniebat UR itaq iusta dampnati.¬
one genus humanũ: & omnes erant
irȩ filii. De qua ira. scriptum. ẽ. Qm̃
om̃s dies nr̃i defecerunt. & in ira tua
defecimꝰ. anni nr̃i sicut aranea medi¬
tabuntur. Deqͣ ira: dicit etiam & lob.¬

Expanded text:
et velle? Item cur admonemur petere ut accipiamus, nisi ut ab illo fiat quod volumus, a quo factum est ut velimus? Oramus ergo pro inimicis nostris, ut misericordia Dei praeveniat eos, sicut praevenit et nos: oramus autem pro nobis, ut misericordia ejus subsequatur nos. enebatur itaque justa damnatione genus humanum, et omnes erant irae filii. De qua ira scriptum est: Quoniam omnes dies nostri defecerunt, et in ira tua defecimus; anni nostri sicut aranea meditabuntur
Abbreviated transcription (Latin):
am libero arbitrio male utens
homo: & se ꝑdidit & ipsum. Sic̃
enim qui se occidit utiq ui.¬
uendo se occidit: sed se occidendo
non uiuit. nec se ipsum poterit resus¬
citare cum occiderit. ita cum libero
peccaretur arbitrio: iuctore peccato
amissum. ẽ. & liberum arbitrium.
quo enim quis deuictus. ẽ. huic &
seruus ad dictus. ẽ. Petri certe apłi
est ista sententia. Que cum uera sit:
qualis queso potest serui addicti. eẽ.
libertas: nisi quando eum peccare
delectat: Liberalit̾ enim seruit. qui
sui dñi uoluntatẽ libent̃ facit: ac
ꝑ hoc ad percandũ liber.ẽ: qͥ peccati
seruus. ẽ. Unde ad iuste faciendum
liber non erit: nisi a peccato lib̃atus.
eẽ. iusticie ceꝑit seruus. Ipsa. ẽ. uera
libertas. ꝓpt̃ recte facti leticiam.:¬

Expanded text:
am libero arbitrio male utens homo, et se perdidit et ipsum. Sicut enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, nec se ipsum poterit resuscitare cum occiderit: ita cum libero peccaretur arbitrio, victore peccato amissum est liberum arbitrium; A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est . Petri certe apostoli est ista sententia: quae cum vera sit, qualis, quaeso, potest servi addicti esse libertas, nisi quando eum peccare delectat? Liberaliter enim servit, qui sui domini voluntatem libenter facit. Ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccatiservus est. Unde ad juste faciendum liber non erit: nisi a peccato liberatus, esse justitiae coeperit servus. Ipsa vero est vera libertas, habere recte facti laetitiam:
Abbreviated transcription (Latin):
& uoluntate hominis. & miscđia dĩ: ut sic
dictum accipiamꝰ ñ uolentis neq currentis
sed miserentis. ẽ. dĩ: tamꝗͣ diceretur. Non
sufficit sola uoluntas hominis: si n sit etiã
miscdia dĩ. Hon gͦ sufficit & sola miscłia
dĩ: si non sit etiam uoluntas hominis. Ac
ꝑ hoc si recte dictum. ẽ. ñ uolentis hominis
sed miserentis. e. dĩ. quia id uoluntas homi¬
nis sola ñ impl&: cur non & a contrario
recte dicitur ñ miserentis. ẽ. dĩ. sed uolen¬
tis. ẽ. hominis. quia id miscđia dĩ sola ñ.
impl& : Porro si nullus dicere xp̃ianus au.¬
debit non miserentis dĩ sed uolentis . ẽ. homi¬
nis. ne apłs aꝑtissime contradicat. restat
ut ꝓpterea recte dictum intelligat᷑ ñ
uolentis neq currentis sed miserentis est
dĩ: ut totum detur dõ qui hominis uolun¬
tatẽ bonam & p̃parat adiuuandã & adiu.¬

Expanded text:
ex voluntate hominis, et misericordia, ut sic ex voluntate hominis, et misericordia, ut sic dictum accipiamus: Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, tanquam diceretur: Non sufficit sola voluntas hominis, si non sit etiam misericordia Dei: non ergo sufficit sola misericordia Dei, si non sit etiam voluntas hominis: ac per hoc si recte dictum est, non volentis hominis, sed miserentis est Dei, quia id voluntas hominis sola non implet, quare non et e contrario recte dicitur: Non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet? Porro si nullus dicere Christianus audebit, Non miserentis Dei, sed volentis est hominis, ne Apostolo apertissime contradicat, restat ut propterea recte dictum intelligatur: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum detur Deo, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adjuvandam et adju
Abbreviated transcription (Latin):
p̃parauit ds̃ ut in illis ambulem. Tunc
gͦ efficim᷑ uere liberi: cum deus nos
fingit id . ẽ. format & creat: non ut
homines qđ iam fecit. sed ut homines¬
boni simꝰ. quod nunc grã sua facit.
ista libertas unde erit homini adcordis humani: non iam creauerat ds.
Tem ne quisqͣm & si non de oꝑib de ipso glet᷑
libero uoluntatis arbitrio. tamqͣm abipso
incipiat meritum. cui tamꝗͣ debitũ reddat᷑
p̃mium bene oꝑandi ipsa libertas. audiat
oꝑat᷑ in uobis & uelle & oꝑari: ꝓbona uolun-¬
tate. Et alio loco. Igitur non uolentis neq
currentis. sed miserentis. ẽ. dĩ: cũ ꝓculdubio
si homo eius ȩtatis. ẽ. ut ratione iam utatur:
noti possit credere: sꝑare: diligere. nͥ uelitꝰ:
nec ꝑuenire ad palmã suꝑne uocationis di÷
nͥ uoluntate cucurrerit. Quomͦ gͦ ñ uolentis
neq currentis: nͥ quia & ipsa uoluntas sicut
dictum. ẽ. non uolentis neq currentis sed
miserentis. ẽ. dĩ : quia ex utroq fit. id. ẽ.

Expanded text:
praeparavit Deus, ut in illis ambulemus . Tunc ergo efficimur vere liberi, cum Deus nos fingit, id est format et creat, non ut homines, quod jam fecit, sed ut boni homines simus, quod nunc gratia sua facit, ista libertas unde erit homini addito et vendito, nisi redimat eum, tem ne quisquam, etsi non de operibus, de ipso glorietur libero voluntatis arbitrio, tanquam ab ipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium bene operandi ipsa libertas, audiat operatur in vobis et velle et operari pro bona voluntate , et alio loco: Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei , cum procul dubio, si homo ejus aetatis est ut ratione jam utatur, non possit credere, sperare, diligere, nisi velit, nec pervenire ad palmam supernae vocationis Dei,  voluntate cucurrerit: quomodo non volentis, neque currentis est, nisi quod ipsa voluntas, sicut dictum est, non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia ex utroque fit, id est
Abbreviated transcription (Latin):
Id enĩ aut limꝰ defuit. unde femina for¬
maret᷑ . aut si uell&e ds̃. homini uigilanti.
costã sine dolore auferre ñ possit. Sue
gͦ ista figurate dicta s int: sure figurate¬
&iã facta sint : ñ frustra hoc mͦ uł dicta
uł facta st̃. Ssunt plane mysteria &sa¬
cram̃ta. siue hoc mͦ qͦ tenuitas nr̃a conat᷑
siue aliqͦ alio meliore. scđm sanã tam̃ fidẽ

Expanded text:
Num enim aut limus defuit unde femina forNum enim aut limus defuit unde femina formaretur? aut, si vellet Dominus, homini vigilanti costam sine dolore detrahere non posset? Sive ergo ista figurate dicta sint, sive etiam figurate facta sint, non frustra hoc modo dicta vel facta sunt; sed sunt plane mysteria et sacramenta, sive hoc modo quo tenuitas nostra conatur, sive aliquo alio meliore, secundum sanam tamen fidem
Abbreviated transcription (Latin):
uificandã. Mnde ut qͥsq huic sũ
parti recte dominet᷑. & frat qͣsi
c̃iugalis inse ipso. ut caro ñ c̃cupis
desinat. ẽẽ. carnalis. opꝰ haba ꝑfec¬
ta sapientia. Cuiꝰ cõtẽplatio qͥa
interior. e̾. & secretior. & ab om̃i sen¬
su corporis remotissima : c̃uenient̃
&riã isti soporis nomine intelligi
pocest. E enĩ ordinatissime caput muli¬
pientia dĩ. ẽ. Sane in locũ illiꝰ costȩ
carnẽ ad impleuit. ut hoc nomine insinu¬
aret᷑ dilectionis affectus. qͦ diligit qͥsq¬
cui p̃ est. enĩ sic nominata. ẽ. caro
isto loco. ut carnalẽ c̃cupiscentiã signifi¬
ca: sed illo modo potiꝰ qͦ ꝓpħa dicit. au¬
ferri popło cor lapideũ. & dari cor carneũ.
ista .ẽ. quã tractamꝰ mͦ. Qua ꝓpt̃ & si uisi¬
bilis femina scđm historiã de corpore um
primꝰ facta . ẽ. a dño dõ. ñ utiq sine causa
ita facta. ẽ : nisi aliqđ secretũ intimar&.

Expanded text:
gnificandam. Deinde, ut quisque huic suae gnificandam. Deinde, ut quisque huic suae parti recte dominetur, et fiat quasi conjugalis in seipso, ut caro non concupidesinat esse carnalis, opus habet perfecta sapientia. Cujus contemplatio quia interior est et secretior, et ab omni sensu corporis remotissima, convenienter etiam ista soporis nomine intelligi potest. Tunc enim ordinatissime caput mulipientia est Dei. 17. Sane in locum illius costae carnem adimplevit, ut hoc nomine insinuaretur dilectionis affectus, quo diligit unusqcui praeest. Non enim sic nominata est caro isto loco, ut carnalem concupiscentiam significet; sed isto modo potius quo propheta dicit auferri populo cor lapideum, et dari cor carneum .ista est quam tractamus modo. Quapropter etsi visibilis femina secundum historiam de corpore viri primo facta est a Domino Deo, non utique sine causa ita facta est, nisi ut aliquod secretum intimaret.
Abbreviated transcription (Latin):
ut uider& qͥd ea uocar&s. & eis
nomina imponer&. Ehoc enĩ ap¬
par&. ipsa ratione homint̾ meliore᷑
ẽẽ. quã pecora : qđ distinguere &
nominatĩ ea discernere ñ nisi racio
pocest. quȩ de ipsis iudicat. Sed
hxc facilis racio .ẽ. Cito enĩ homͦ
intelligit se meliorẽ. ẽẽ. pecorib.
Illa . ẽ. difficilis: qua intelligit inse pp¬
so aliud.ẽẽ. rationale qđ regit. aliuͦ
tiore sapientia uid&: ipsã uisionẽ
secretã nomine soporis signif icari
arbitror. quẽ inmisit ds̃ in adã:
quando ei mulier facta ẽ. U enĩ
hoc uideat᷑. ñ est opꝰ oculis istis corpͦ¬
us. fed quanto qͥsq ab istis uisibilib
reb in interiora incelligentiȩ seces¬
serit : hoc .ẽ. aũ qͣsi obdormiscere
tanto meliꝰ & sinceriꝰ illud uidet.
psi enĩ cognicio qua intelligit᷑ in
nobͣ aliud. ẽẽ. qđ ratione dominet᷑.
aliud qđ rationi obtẽpera: ipsa gͦ
cognitio ueluti effectio mulieris
ẽ. de costa uiri. ꝓpt̃ c̃ iunctionẽ ui¬

Expanded text:
ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere, nonnisi ratio potest, quae de ipsis judicat. Sed haec facilis ratio est; cito enim homo intelligit se meliorem esse pecoribus: illa est difficilis ratio, qua intelligit in seipso aliud esse rationale quod regtiore sapientia videt, ipsam visionem secretam nomine soporis significari arbitror, quem immisit Deus in Adam, quando ei mulier facta est. Ut enim hoc videatur, non est opus oculis istis corporeis, sed quanto quisque ab istis visibilibus rebus in interiora intelligentiae secesserit hoc est autem quasi obdormiscere, tanto melius et sincerius illud videt. Ipsa enim cognitio, qua intelligitur in nobis aliud esse quod ratione dominetur, aliud quod rationi obtemperet; ipsa ergo cognitio veluti effectio mulieris est de costa viri, propter conjunctionem si
Abbreviated transcription (Latin):
corpore isti ex orrescunt nisi mortalitateꝰ:
quã dapͥnatione meruimꝰ. Quidaũ mirũ
aut difficile dõ &iã si de limo istius t̾rȩ
homint̾ fecit tale tam̃ corpꝰ eiꝰ efficere.
qđ corruptioni ñ subiacer&. si homͦ p̃cep¬
tũ dĩ custodiens peccare noluiss&: Si
enĩ sprciẽ cęli ipsiꝰ de nihilo uł de informͥ
materia dicimꝰ factã. qͥa om̃ipotentẽ ar¬
tificẽ credimꝰ. qͥd mirũ si corpꝰ qđ de limͦ
qͣlicũq factũ ẽ. potuit ab om̃i pocenti ar¬
tifice tale fieri. ut nulla molestia. nulla
in digentia cruciar& bominẽ ante pec¬
catũ & nulla corruptione tabescer&
taq suꝑfluȩ quęrit᷑ unde hominis corpꝰ
ds̃ fecerit : si tam̃ nc̃ de corporis form᷑¬
tione dr̃. Sic enĩ ñ nullos nr̃os intelli¬
gere accẽpi: qͥ dicunt postea quã dic¬
ñ additũ ad imaginẽ & similitudinẽ
suã : qm̃ ᷤ de corporis formatione

Expanded text:
corpore isti exhorrescunt, nisi mortalitatem corpore isti exhorrescunt, nisi mortalitatem quam damnatione meruimus. Quid autem mirum aut difficile Deo, etiam si de limo istius terrae hominem fecit; tale tamen corpus ejus efficere, quod corruptioni non subjaceret, si homo praeceptum Domini custodiens peccare noluisset? Si enim speciem coeli ipsius de nihilo, vel de informi materia dicimus factam, qui omnipotentem artificem credimus, quid mirum si corpus quod de limo qualicunque factum etifice tale fieri, ut nulla molestia, nulla indigentia cruciaret hominem ante peccatum, et nulla corruptione tabesceret? Itaque superflue quaeritur unde homini corpus Deus fecerit. Si tamen nunc de corporis formatione dicitur, sic enim nonnullos nostros intelligere accepi, qui dicunt posteaquam dicnon additum ad imaginem et similitudinem s
Abbreviated transcription (Latin):
unc uideamꝰ post unuise creat᷑ȩ
Sinsinuationẽ cã uisibilis quã in¬
uisibilis. & uniuĩsale beneficiũ diumni fon¬
tis erga inuisibilẽ creat᷑ã. qͥd de homine
specialit intimet᷑. qđ ad nos maxime ꝑ¬
minẽ. sol&e habere quȩstionẽ : qͣlis ille
limꝰ fuerit. uł quȩ materia nomine
limi significata sit. Illi aũ in imici uete¬
rũ libroꝵ omĩa carnalit̾ intuentes. &
ꝓpt̾ ea sẽꝑ errantes. & iã hoc rep̃hende¬
re mordacit᷑ solent. qđ de limo ds bo¬
minẽ fixxit. Dicunt enĩ. quare de limo
fecit ds̃ hominẽ. an de fuerat ei melior &
cȩlestis materia. unde hominẽ facer&. ut de
labe t̾rena tã fragilẽ mortalẽq formar&.
ñ intelligentes primͦꝰ. quã multis significa¬
cionib uł t̾ra uł aqͣ in scripturis ponat᷑.
Nimꝰ enĩ aquȩ ac t̾rȩ cõmixxtio. ẽ. Dicimꝰ enĩ.
tabidũ & fragile & morti destinatũ corpꝰ hu¬
manũ post peccatũ. e̾ẽ. cȩpisse. Henĩ in nr̃o

Expanded text:
unc videamus post universae creaturae insinuationem tam visibilis quam invisibilis, et universale beneficium divini fontis erga invisibilem creaturam, quid de homine specialiter intimetur, quod ad nos maxime pfinxit, solet habere quaestionem qualis ille limus fuerit, vel quae materia nomine limi significata sit. Illi autem inimici veterum Librorum, omnia carnaliter intuentes, et propterea semper errantes, etiam hoc reprehendere mordaciter solent, quod de limo Deus hominem finxit. Dicunt enim: Quare de limo fecit Deus hominem? an defuerat ei melior et coelestis materia, unde hominem faceret, ut de labe terrena tam fragilem mortalemque formaret? Non intelligentes primo quam multis significationibus vel terra vel aqua in Scripturis ponatur: limus enim aquae et terrae commixtio est. Dicimus enim tabidum et fragile et morti destinatum corpmanum, post peccatum, esse coepisse. Non enim in nostro
Abbreviated transcription (Latin):
uoluptas dr̃. diuidit᷑ in quattuor
partes. & quattuor uirtutes signi¬
ficat. prudentiã. forticudinẽ. cẽpe¬
rantĩ. iusticiã. Ot᷑ aũ phison: ip¬
se .e. ganges. Geon aut̃ nilus. qđ oriã
in iheremia ꝓpħa anĩaduerti po¬
cest. Aaliis nominib appellant᷑.
la dicebat᷑. Tgris uͦ & eufrates. & tĩ
nc̃ eadẽ nomina tenent. Quib ca¬
m̃ nominib uirtutes ut dixi sp̃ita¬
les significant᷑. Qđ criã ipsoꝵ nomͥ¬
nũ int̾p̃tatio dõc&r. siqͥs hebreã lin¬
guã uł syrã c̃ sider& : sic̃ hierłn
quãius sit uisibilis & t̾renꝰ locꝰ. significat
tam̃ ouutatẽ pacis spitalit᷑. E sion quã¬
uis sitͥ mons in t̾ra. speculationẽ tam̃ sig¬
nificat᷑. Et hoc nom̃ inscripturarũ alle¬
goriis ad spĩcalia intelligenda sȩpe tran¬
fert᷑. Qille qͥ descendebat ab ierłm in
iherico. sic̃ dñs dic̃. & in uia uulneratꝰ
sauciꝰ & semiuuuiꝰ relictꝰ .ẽ. alatronib.¬

Expanded text:
voluptas dicitur: dividitur in quatuor voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. la dicebatur. Tigris autem et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent. Quibus tamen nominibus virtutes, ut dixi, spiritales significantur, quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet, si quis Hebraeam linguam vel Syram consideret, quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritaliter: et Sion, quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat, et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritalia intelligenda saepe tranfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut Dominus dicit, et in via vulneratus, saucius et semivi
Abbreviated transcription (Latin):
plantatũ. ẽ. & ideo lignũ dioscen¬
tie boni &mali dr̃: qr si anima qͦ
deba in ea quȩ interiora st̃ se in¬
tendere id .ẽ. in dm̃. & ea quȩ poste¬
riora st̃ obliuisci. id .ẽ. corporeas
uoluptates ad se tpsã deserto dõ
c̃uersa fuerit. & sua potentia tãqͣ
sine dõ frui uoluerit. intumescit
suꝑbia: qđ ẽ. miciũ om̃is peccati.
Ecũ hoc eiꝰ peccatũ pena fuerit
c̃secuta. experiendo discit. qͥd in¬
t̃ . ẽ. int̾ bonũ qđ deseruit: & malũ
in qđ cecidit. Et hoc ei erit. gus¬
tasse de fructu arboris. dinoscen¬
crȩ boni & mali cipit᷑ gͦ illi. ut
de omĩ ligno qđ. ẽ. in paradiso e¬
dit. ex ligno aũ in qͦ . ẽ. dinoscen¬
cia boni & mali ñ edat : id .ẽ. ñ sic
eo fruat᷑. ut ipsã ordinatã inte¬
gritatẽ naturȩ suȩ qͣsi mandu¬
cando uiol& atq corrũpat Es m̃¬
cũ dic̃. torrente uoluptatis cuę
potabis eos. hoc ẽ. edẽ : qđ latine

Expanded text:
plantatum est; et ideo lignum dignoscenplantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Praecipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi manducando violet atque corrumpat. cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine
Abbreviated transcription (Latin):
uł epulũ hoc ũbo significari dr̃: si ex
hebreo in latiuĩ int̾p̾tet᷑. ꝑitũ. ẽ. aũ sic
sine int̾p̃tatione. ut aliquẽ locũ signi¬
ficare uideat᷑: magisq figuratã faciat
locitionẽ. Ex ductũ aũ exe t̾ra om̃e illud
lignũ. accipimꝰ om̃e illud guidiũ
sp̃italẽ. id .ẽ. suꝑ eminere t̾re. & ñ
in uolui atq obrui t̾renarũ cupi¬
ditatũ in plicam̃tis. N gnũ aũ uitȩ
plantatũ in medio paradisi. sapien¬
ciã illã significat : qua oport& in
telligat anima. in medio qͦdĩ rerũ
se. c̃e. odinatã : ut quãuis subiectã
sibi habrat omnẽ naturã corporeã.
supra se tam̃. eẽ. incelligat naturã
di: ut neq indexterã declin&.
sibi arrogando qđ ñ. ẽ: neq ad
sin istrã ꝑ negligentiã cõtẽpnendo
qđ ẽ. T hoc . ẽ. lignũ plantatũ
in medio paradisi. Hi gno aũ scientiȩ
boni & mali: ipsa itẽ medietas animͦ
&e ordinata integritas significat᷑.
Ns & ipsũ lignũ. in medio paradisi

Expanded text:
vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi
Abbreviated transcription (Latin):
nũ ad escã. Eit lignũ uitȩ plantauit
inmedio paradisi : & lignũ scientiȩ
boni & mali. Flum̃ aũ ꝓdiebat eoc e¬
den: & irrigabat paradisũ. Inde di¬
uidit᷑ in quattuor partes. I.Nom̃ uni
phison: hoc . ẽ. qđ circuit totã t̾rã e¬
uilat. Ibi .ẽ. aurũ. Aurũ aũ t̾rȩ illiꝰ
optimũ. Ibi .ẽ. carbunculus. & lapis
prasimus. Et nom̃ scđi fluminis gron.
Hoc circuit totã t̾rã xchopiȩ. Et
flum̃ t̃ciũ tigris. Hoc .ẽ. qđ uadit ẽ¬
tra assyrios. Et flum̃ quartũ dr̃ eu
frates. Et supsit dñs ds̃ hominẽ quẽ
fecerat. & posuit illũ in paradiso. ut
operaret᷑ ibi. & custodir&. eũ. Eit
p̃cepit dñs ds̃ adȩdicens. Ex om̃i
ligno qđ .ẽ. in paradiso edes adescã.
de ligno aũ scientiȩ boni & mali ñ
edetis abro. Qua die enĩ ederitis
ab illo: morte moriemini. Et dix̃
dñs dĩ. N est bonũ eẽ. homint̃ solũ.
Paciamꝰ ei adiutoriũ. simile sibi. Et qͦ¬
cũq fiocerat dĩ ex om̃i genere pe¬

Expanded text:
 vitae plantavit in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Flumen autem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de ligno autem scientiae boni et mali non edetis ab eo: qua die enim ederitis ab illo, morte moriemini. Et dixit Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sibi. Et quaecumque finxerat Deus ex omni genere pe
Abbreviated transcription (Latin):
culũ. & lapidẽ prasinũ. id .e. disciplinã
uiurendi : quȩ ab om̃ib t̾renis sordib qͣsi
de couta nitescit sic̃ aurũ obtimũ: &ue¬
ritatẽ quã nulla falsitas uincit. sic̃ car¬
bunculi fulgor nocte ñ uincit᷑: & uitã
xt̾̃nã quȩ uiriditate lapidis prasmi sig¬
nificat᷑ ꝓpt̃ uigorẽ qui ñ arescit. Flu¬
uiuꝰ aũ ille qͥ circuit t̾rã ethiopiã multũ
calidã atq fluentẽ. significat fortitu¬
dinẽ : calore actionis alacrẽ atq impigrã¬
¶tꝰ aũ tigris uadit c̃tra assyrios: & signi¬
ficat cẽperantiã quȩ resistit libidini.
multũ ad uersanti consiliis prudentiȩ.
Tħ plerũq inscripturis assiri aduersa¬
rioꝵ loco ponunt᷑. Quartꝰ fluuiꝰ. ñ est
dictũ c̃cra qͥd ua dit. aut quã c̾rã circũ¬
eat. Iusticia enĩ ad om̃s parces animȩ p¬
tin. qͥa ipsa ordo & eqͥtas animȩ .ẽ. qua
sibi tria ista c̃cordit̃ copulant᷑. E ma
prudentia. scđa forticudo. c̃cia cẽperan¬

Expanded text:
culum, et lapidem prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus, quasi decocta nitescit, sicut aurum optimum; et veritatem, quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; et vitam aeternam, quae viriditate lapidis prasini significatur, propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini, multum adversanti consiliis prudentiae. Unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponitur. Quartus fluvius, non est dictum contra quid vadit, aut quam terram circumeat. Justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi tria ista concorditer copulantur: prima prudentia, secunda fortitudo, tertia temperan
Abbreviated transcription (Latin):
uã in t̾ra inueniant᷑. sp̃italit̾ cogit intelligͥ.
r udentia gͦ quȩ significat ipsã capł¬
contẽplationẽ ueritatis ab om̃i ore
humano alienã qͥa . ẽ. in effabilis. quã si
eloqͥ uelis. parturis eã pociꝰ quã paris. qͥa
ibi audiuit & apł̃s meffabilia uerba quȩ
ñ lic& homini loqͥ : haec gͦ prudentia

Expanded text:
spiritaliter cogit intelligi. Prudentia ergo quae significat ipsam contemplationem veritatis, ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui velis, parturis eam potius quam paris, quia et ibi audivit Apostolus ineffabilia verba quae non licet homini loqui. Haec ergo pru
Abbreviated transcription (Latin):
orit᷑ celũq c̃surgit. qđ superiꝰ corpꝰ. ẽ.
nr̃o corpore atq excellentiꝰ: ꝓpt̾ea his
uerb̃ & ũ spitales deliciȩ qͣs hab& beata
uita figurate explicant᷑. & ad orientẽ
paradisus plantat᷑. Acelligamꝰ aũ nr̃a
gaudia sp̃italia significare om̃e lignũ
formosũ ad aspectũ intelligentiȩ. & bo¬
nũ ad escã quȩ ñ corrũpitur: qua beatȩ

Expanded text:
corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lignum formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae
Abbreviated transcription (Latin):
nemͦ scit quȩ st̃ hominis. nisi sp̃s hominis
qͥ in ipso. ẽ: ne forte si ꝓbaret᷑ his testimo¬
niis animã factã. ẽẽ. ñ de essent qͥ dice¬
rent sp̃m hominis ñ. ẽẽ. Factũ. & ipsũ ar¬
bitrarent᷑. ẽẽ. naturã dĩ : & in ipsũ dice¬
rent partẽ dĩ. ẽẽ. c̃uersa. cũ illa insuf¬
flacio facta .ẽ. Quđ sina doctrina
similit̃ respint: qͥa & ipse sp̃s hominis cũ
aliqͣdo errat. & aliqͣdo prudent̃ sapit.
mutabilẽ se. ẽẽ. clamat. I nullomͦ de
natura di fas .ẽ. credere. IeSaũ pocest

Expanded text:
Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur esse naturam Dei, et in ipsum dicerent partem Dei esse conversam, cum illa insufflatio Dei facta est. Quod sana doctrina similiter respuit, quia et ipse spiritus hominis cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽ dĩ signific&r: qua fecit animͣ
in homine sp̃ũ potentiȩ suŗ. Saũ
hõ ille qͥ factꝰ erat. tĩ corpꝰ & anima
erat. ipsi animȩ sens. ẽ. ad ditꝰ ista in¬
sufflatione. cũ factꝰ. ẽ. hõ in animã
uiuentẽ : ñ qͥa illa insufflatio c̃uer¬
sa.ẽ. in animã uiuentẽ. sed oꝑata . ẽ.
in animã uiuentẽ. Endũ cam̃ sp̃i¬
talẽ hominẽ debemꝰ incelligere.
qͥ factꝰ .ẽ. in animã uiuentẽ: sed ad¬
huc animalẽ. Tenĩ sp̃icalis effectꝰ ẽ.
cũ in paradiso hoc .ẽ. in brata uita con¬
scitutꝰ. p̃ceptũ & iã ꝑfectionis accepͭ
ut uerbo dĩ c̃sũmaret᷑. Itaq post
& dimissꝰ ẽ. de paradiso. in eo remans
catũ nati sumꝰ : donec asseqͣm᷑ spĩta
uunficati restituam᷑ in paradisũ. ubi
latro ille ipsa die meruit. ẽẽ. q istã.

Expanded text:
rationem Dei significet, qua fecit animam rationem Dei significet, qua fecit animam in homine Spiritu potentiae suae. Si autem homo ille qui factus erat, jam corpus et anima erat; ipsi animae sensus est additus ista insufflatione, cum factus est homo in animam viventem: non quia illa insufflatio conversa est in animam viventem, sed operata est in animam viventem. Nondum tamen spiritualem hominem debemus intelligere, qui factus est in animam viventem, sed adhuc animalem. Tunc enim spiritualis effectus est, cum in paradiso, hoc est in beata vita constitutus, praeceptum etiam perfectionis accepit, ut verbo Dei consummaretur. Itaque poemissus est de paradiso, in eo remansicatum nati sumus, donec assequamur spirivivificati, restituamur in paradisum, ubi latro ille cum ipso eo die meruit esse, quo vitam
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ. Sed &iã si nc̃ qͦq hominẽ ex cor¬
pore & anima factũ intelligamꝰ.
ut ñ alicuiꝰ noui oꝑis inchoatio. sed
superiꝰ breuit̃ insinuati diligentior
retractatio isto sermone explicet᷑.
si ergo ut dixi homine̾ hoc loco ex
corpore & anima factũ intelligamꝰ.
ñ absurde ipła cõmixtio limi nom̃
accepit. Scut enĩ aqͣ t̾rã colligit.
tione limꝰ efficit᷑ : sic anima corpo
ris materiã uiuificando in unitatẽ
c̃cordẽ c̃fornat. & ñ ꝑmittit labi
flauit in eũ sp̃m uitȩ. & factꝰ. ẽ.
hõ in animã uiuentẽ. si adhuc corpꝰ
solũ erat animã adiunctã corpori
hoc loco intelligere debemꝰ. siue
quȩ iã facta erat. sed tãquã more
dĩ erat. id.ẽ. ieiꝰ ueritate uł sapi¬
entia. unde tam̃ ñ recessit quasi
locis separata. qͣndo insufflata. ẽ.
ñ enĩ ds̃ loco c̃cinet᷑. sed ubiq p̃¬
sens .ẽ: siue tc̃ anima facta. ẽ.
quando millud figm̃tũ ds̃ insufflaũ
spm̃ uitȩ. ut illa insufflatio ipsã ope¬

Expanded text:
Dei. Sed etiamsi nunc quoque hominem ex corpore et anima factum intelligamus, ut non alicujus novi operis inchoatio, sed superius breviter insinuati diligentior retractatio isto sermone explicetur; si ergo, ut dixi, hominem corpore et anima factum intelligamus, non absurde ipsa commistio limi nomen accepit. Sicut enim aqua terram colligit, tione limus effris materiam vivificando, in unitatem concordem conformat, et non permittit labi flavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem: si adhuc corpus solum erat, animam adjunctam corpori hoc loco intelligere debemus; sive quae jam facta erat, sed tanquam in ore Dei erat, id est in ejus veritate vel sapientia, unde tamen non recessit quasi locis separata, quando insufflata est; non enim Deus loco continetur, sed ubique praesens est: sive tunc anima facta est, quando in illud figmentum Deus insufflavit spiritum vitae, ut illa insufflatio ipsam ope
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ qm̃ sic concludit᷑. ut ñ ad unũ lo¬
qͣt᷑. sic enĩ dic̃: qua die aũ manducaueritas.
morte mortemini. incipit exponi: qͦmͦdo
sit facta fęmina. E facta dr̃ in aduitoriũ
uiri. ut copulatione spĩtali spĩtales fexꝰ
eder& : id . ẽ. bona oꝑa diuine laudis. dũ
ille regit. hac obtẽperat: ille a sapientia
regit᷑ hec a uiro. Caput enĩ uiri xp̃c.
qͥa corpꝰ seruilẽ locũ obtin&: sed
etiã uirilis ratio subiugar& sibi a¬
nimalẽ partẽ suã. ꝑ quã ad adiuco¬
riũ imperat corpori. Adhuiꝰ rei
exẽplũ femina facti. ẽ: quã rerũ
ordo subiugat uiro. ut qđ in duob
hominib euidentiꝰ appar&. id ẽ.
in masculo & fenima. &iã inuno
homine c̃siderari possit : ut appe¬
titũ animȩ ꝑquẽ de m̃bris cor¬
poris oꝑam᷑ habeat mens interior
tãquã uirilis ratio subiugatũ. &
iusta lege modũ imponat adiu¬
torio suo sic̃ deb& uir feminã re¬
gere: nec eã ꝑmittere dominari

Expanded text:
ceptum, quoniam sic concluditur, ut non ad unum loquatur; sic enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. Caput enim viri Christus, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege modum imponat adjutorio suo, sicut vir debet feminam regere, nec eam permittere dominari