comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
re. & si quid ibi eos offendit. falsum atꝙ inmissũ
dicere Aut si talis oratio impudens est sicuti ẽ
cur in pauli epłis. cur in quatuor euangelii libris.
ea ualere aliquid putant. In quib hautl scio an
multo plura sint pro portione. quã in illo libro
eẽ potuerunt : quȩ a corruptorib inter iecta. credi
volunt. Sed nimirũ illud est qđ mihi uid&ur. qđ
p&o placidissimo & serenissimo iudicio mecũ consi¬
deres. Nosti enim qđ auctoris sui manirhei ꝑsonã.
in apostolorũ numerũ inducero molientes. dicunt
ꝑ ipsum adnos uenisse. Itaꝙ si illos actus apłorũ
acciperent. in quib: euidenter aduentus scĩ sp̃s
ẽẽ dicerent. Uolunt enim nescio quos corrupto¬
res diuinorũ librorũ. ante ipsius manichei tem¬
pora fuisse Corrupisse aũ illos. qui iudeorũ
legẽ euangelio miscere cupiebant. Hoc de spũ
scõ dicere nequeunt. nisi forte diuinasse illos as¬

Expanded text:
re et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum re et, si quid ibi eos offendit, falsum atque inmissum dicere. aut si talis oratio inpudens est, sicuti est, cur in Pauli epistulis, cur in quattuor euangelii libris ea ualere aliquid putant, in quibus haud scio an multo plura sint proportione quam in illo libro esse potuerunt, quae a corruptoribus interiecta credi uolunt ? sed nimirum illud est, quod mihi uidetur, quod peto placidissimo et serenissimo iudicio mecum consideres. nosti enim, quod auctoris sui Manichaei personam in apostolorum numerum inducere molientes dicunt sper ipsum ad nos uenisse. itaque si illos Actus apostolorum' acciperent, in quibus euidenter aduentus sancti spiesse dicerent. uolunt enim nescio quos corruptores diuinorum librorum ante ipsius Manichaei tempora fuisse, corrupisse autem illos, qui Iudaeorum legem euangelio miscere cupiebant. hoc de spiritu sancto dicere nequeunt, nisi forte diuinasse illos ad
Abbreviated transcription (Latin):
posita: & enodata multa quȩ me maxime mouebant
ea scilic& in quib illorũ plerumq se iactat. & quo se¬
curius sine aduersalio. eo effusius exultat oratio: Nihil
mihi uid&ur ab eis impudentius dici. uelut mitius lo¬
quar. incuriosius & imbecillius. quã scripturas diuinas
eẽ corruptas. cũ idnullis intã recenti memoria ex¬
tantis exemplarib possint conuincere. Si enim
dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse.
qđ ab his essent conscripte. quos uerũ scripsisse
non arbitrarentur. eẽt ut cumq tergiuersatio
eorũ tectior. Uel error humanior Hoc enĩ de
illo libro fecerunt. qui actus apostolorũ inscribi¬
tur: qđ eorũ consiliũ cũ mecũ ipse ꝑtracto. Ne¬
queo satis mirari. Non enim sapientiã hominũ in hac
re. sed cor medio cre desidero: Tanta enim liber
iste hab&. quȩ similia sint his quȩ accipiunt. ut
magnȩ stultitiȩ mihi videatur : Non & hunc accipe¬

Expanded text:
posita et enodata multa, quae me maxime mouebant, posita et enodata multa, quae me maxime mouebant, ea scilicet, in quibus illorum plerumque se iactat et quo securius sine aduersario, eo effusius exultat oratio, nihil mihi uidetur ab eis inpudentius dici uel, ut mitius loquar, incuriosius et inbecillius quam scripturas diuinas esse corruptas, cum id nullis in tam recenti memoria extantibus exemplaribus possint conuincere. si enim dicerent eas sibi penitus accipiendas non putasse, quod ab his essent conscriptae, quos uerum scripsisse non arbitrarentur, esset utcumque tergiuersatio eorum rectior uel error humanior. hoc enim de illo libro fecerunt, qui Actus apostolorum' inscribitur. quod eorum consilium cum mecum ipse pertracto, nequeo satis mirari. non enim sapientiam hominum in hac re, sed cor mediocre desidero. tanta enim liber iste habet, quae similia sint his, quae accipiunt, ut magnae stultitiae mihi uideatur non et hunc accipe
Abbreviated transcription (Latin):
abici. Nisi fornicationis causa. relatũq ess& ab
interrogantib:. moysen libello dato. repudu
ꝑmisisse licentiã. Hoc inquit moysenꝰ fecit
propter duritiã cordis ur̃i. Hic enim causa red¬
dita est . cur illud amoyse ꝓtempore bene per¬
tempore demonstrare uider&ur. Horũ autem
temporũ uices atq ordinẽ. mira quadã diuinȩ
ꝓuidentiae dispositione digestũ atꝙ compositũ.
longũ est explanare. Iam porro analogiã qua
Utriusq testamenti congruentia ꝑspicitur . quid
ego dicã usus fuisse omnes. quorũ auctoritati
illi cedunt. cum secũ ipsi considerare possint: quã
multa soleant dicere inmissa eẽ scripturis diui¬
nis Anescio quib corruptorib ueritatis Quae
Uox mihi semꝑ quidẽ &iam cum eos audirẽ. In uali¬
dissima uisa est nec mihi soli sed &iã tibi Nam be¬
ne memini. nobisq omnib qui paulo maiorẽ dili¬
gentiã in iudicando habere conabamur. quã tur¬
ba credentiũ : Nunc vero post ea qũa mihi sunt ex¬

Expanded text:
abici nisi fornicationis causa relatumque esset ab interrogantibus Moysen libello dato repudii permisisse licentiam, hoc, inquit, Moyses fecit propter duritiam cordis uestri. hic enim causa reddita est, cur illud a Moyse pro tempore bene pertempora demonstrare uideretur. horum autem temporum uices atque ordinem mira quadam diuinae prouidentiae dispositione digestum atque conpositum longum est explanare. Iam porro analogiam, qua utriusque testamenti congruentia perspicitur, quid ego dicam usos fuisse omnes, quorum auctoritati illi cedunt? cum secum ipsi considerare possunt, quam multa soleant dicere inmissa esse scripturis diuinis a nescio quibus corruptoribus ueritatis. quae uox mihi semper quidem, etiam cum eos audirem, inualidissima uisa est; nec mihi soli, sed etiam tibi - nam bene memini — et nobis omnibus, qui paulo maiorem diligentiam in iudicando habere conabamur quam turba credentium. nunc uero posteaquam mihi sunt ex
Abbreviated transcription (Latin):
inquit generationibus non ẽ agnitũ filiis
hominum. sicut nunc reuelatũ ẽ scĩs eius. qui
b uoluit reuelare diuitias gloriae mysteru
huius ingentibus. quod est xp̃s in uobis spes
glorie: quem nos adnuntiamus. Siigitur est

Expanded text:
inquit, generationibus non est agnitum filiis inquit, generationibus non est agnitum filiis hominum, sicut nunc revelatum est sanctibus voluit revelare divitias gloriae mysterii hujus in gentibus, quod est Christus, in vobis spes gloriae, quem nos annuntiamus . Si igitur est
Abbreviated transcription (Latin):
templa dĩ estis uiui: & rursus nescitis quod¬
corpora uestra. templum est sp̃s scĩ qui est
in uobis. quem hab&is adõ uerum si ita auint
nostrum in habitantẽ inse secun dm̃ habuisse a¬
perte consite antur Et cũ ipsum adorari conspi¬
ciunt tam anobis quã ab angelis. in caelo pa¬
riter & interra. erubescant tamquam diuer
nescientes. nec habentes inse fidem. quam nobis
tradiderunt qui in principio & uiderunt & mi¬
nistrauer̃ uerbo Sin aũ dicant quod prop¬
ter ea ds sit. & ut ds̃ glorificetur. quia in co
tantũ in habitar& dĩ patris uerbũ. ac non prop¬
ter ea quia factus sit homo. audient rursus
a nobis : si in eis qui in habitantẽ in secundum ha¬
buerint. satis ẽ ut id circo uere duesse possint
randi Inhabitat enĩ inscĩs angelis H abui
inhabitarit in eo tamquã in homine communi.
enim. ideo & d̃s. & Adorandus
DICTA APOSTOLICA IN QUIBUS D̃S NOMI¬
e mysterio dicens secundum xp̃m. quod aliis

Expanded text:
templa estis Dei vivi . Et rursus: Nescitis templa estis Dei vivi . Et rursus: Nescitis corpora vestra templum esse Spiritus sancti, qui est in vobis, quem habetis a Deo . Verum si ita aiunt, unumquemque nostrum, inhabitantem in sese Deum habuisse, aperte confiteantur; cum ipsum adorari conspiciunt, tam a nobis, quam ab angelis, in coelo pariter et in terra, erubescant tamquam diversnescientes, nec habentes in se fidem, quam nobis tradiderunt, qui in principio et viderunt, et ministraverunt Verbo Si autem dicant, quod propterea Deus sit, et ut Deus glorificetur, quia in eo tantum inhabitavit Dei Patris Verbum; ac non propterea, quia factus sit homo; audient rursus a nobis: Si iis, qui inhabitantem in se Deum habuerint, satis est, ut idcirco vere dii esse possint, randi; inhabitat enim Deus in sanctis angelis. Habuiminhabitarit in eo, tamquam in homine communi, enim idem et Deus, et adorandus. Dicta apostolica in quibus Deus nomiDe mysterio dicens secundum Christum: Quod aliis,
Abbreviated transcription (Latin):
ba autem mea non transibunt Ad hoc & iam
ꝑphetȩ uocẽ. ipse quiloquor presto sum. Ergo
cum factus est in carne. tunc locutus est nobis
pater in ipso. sicut ait beatus paulus. nouissimis di¬
ebus Sed neque parũ credamus. quod ipse sit il
le & ante sȩcula filius. intulit statim. ꝑ quem fe¬
cit & saccula Splendorẽ &iã gloriȩ & figuram
substantiȩ patris esse commemorat: Homo igitur
tem Nam si haec recte se habere confidunt. suꝑ
dicitur ds̃ uerbũ. si non factum ẽ caro. similem¬
ItCeuc. similem nostri eum factum esse de¬
clarat. mansisse tamen sic quoque ipsum supra
nos. immo &iã supra uniuersam creaturam
Oportere autem existimo ea quȩ dixi. exem
ipsum efficiens tam quam & alios. quidiuinita¬
tis ipsius fuere particeps
in ambulabo. & ero ipsis ds̃ & ipsi erunt mihi
populus : nec non etiam ipse dñs nr̃ iħs xp̃c
autem sumus etiam templa dĩ. uos enim inquit

Expanded text:
ba autem mea non transibunt . Adde etiam ba autem mea non transibunt . Adde etiam prophetae vocem: Ipse qui loquebar, praesto sum . Ergo cum factus est Filius  Baluz. om. Filius in carne, tunc locutus est nobis Pater in ipso, sicut ait beatus Paulus, novissimis diebus . Sed ne parum credamus, quod ipse sit ille qui etiam ante saecula Filius, intulit statim: Per quem fecit et saecula , splendorem etiam gloriae et figuram substantiae Patris esse commemorans. Homo igitur tem. Nam, si haec recte se habere, vere confidunt, supedicit Deum Verbum, si non factus est caro? Vit similem nostri eum factum esse significat, et mansisse tamen sic quoque ipsum supra nos; immo supra universam ipsam creaturam. Oportere autem existimo, ea quae dixi, exempipsum efficiens, tamquam alios, qui divinitatis ipsius fuere participesinambulabo, et ero ipsis Deus, et ipsi erunt mihi populus . Nec non etiam ipse Dominus noster Jes sumus etiam templum Dei: Vos enim, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
Qui fidem hab& in xp̃o in maculatam & rec¬
tis omnium sufragus comprobatam dicat ui¬
delic& quod ipsum excõ patre uerbum. ex¬
inanitate descenderit. formam serui accipiens¬
̃ Proprium autẽ sibi faciens corpus quod
est natum ex uirgine. factus sit nr̃i similis. & nun¬
cuputus sit filius hominis. Est autem ds̃ qui¬
dem secundum spm. homo autem idem secun¬
dum carnem Denique diuinus paulus. iude¬
orũ populum alloquebatur dicens. multifariam
multisque modis olim ds̃ loquens patribus in pro¬
ph&is. nouissimis diebus istis locutus ẽ nobis infilio
Et quonia modo intellegatur locutus fuisse ds̃ &
pater. nouissimis diebus infilio. locutus est enĩ an¬
tiquioribus persese legem. id circo &iã ipse filius
suos dicit esse sermones ꝑsapientissimum moysen
Ait enĩ. nolite putare quia ueni soluere legẽ̾ aũt
ꝓphetas. non ueni soluere sed implere. Dico enĩ.
uobis iota unũ aut unus apex non transibit delege
donec om̃a fiant Cȩlum & terra transibit. ueri¬

Expanded text:
Qui fidem habent in Christo immaculatam, et rectis omnibus suffragiis comprobatam, dicant videlicet, quod ipse ex Deo Patre Deus Verbum in exinanitatem descenderit, formam servi accipiens, propriumque sibi faciens corpus, quod est natum ex virgine; quod factus sit nostri similis, et nuncupatus filius hominis. Est autem Deus quidem secundum spiritum; homo autem idem secundum carnem. Deinde divinus Paulus Judorum populum alloquebatur dicens: Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissimis diebus istis locutus est nobis in Filio . Et quonam modo intelligatur locutus fuisse Deus et Pater novissimis diebus in Filio? Locutus est enim antiquioribus per ipsum dans legem, et idcirco ipse Filius, suos dicit esse sermones, per sapientissimum MoysenAit enim: Nolite putare quia veni solvere legem, aut prophetas. Non veni solvere, sed implere. Dico enim vobis, iota unum, aut unus apex non transibit a lege, donec omnia fiant. Coelum et terra transibunt, ver
Abbreviated transcription (Latin):
foliorum ut riditas exiuit. UIIII.¬
uncta ergo in semine simullatent. quȩ
tamen non simul exsemine prodeuñ
Exsemine quippe ꝓducitur radix. exra¬
dice prodit uirgultũ. exuirgulto oritur
fructus. infructu etiã ꝓducitur semen
Addamus ergo. quia & semen lat& insemne
Quid igitur mirũ. si ossa. neruos. carnem
capillosq reducat expuluere: qui lignũ.
fructus. folia. in magna mole arboris.
ex paruo cottidie semine restaurat. Cum
ergo dubitans animus. de resurrections
potentia rationem quȩrit . earũ rerum
ei quȩ stiones inferendȩ sunt. quȩ & inces¬
santer fiunt. & tamen ratione cõprehen¬
di nequaquã possunt. Ut dum non ual&
ex uisione rei pene trare qđ conspicit. de
ꝓmissione diuinȩ potentiȩ credat quod
audit. Illa ergo uobiscum frs carissimi
ꝓmissa cogitate. quȩ ꝑmanent. Quȩ uero
cũ tempore transeunt. uelut iam dimissa
despicite Ad huius resurrectionis gloriã: quã
inse ueritas ostendit. tota intentione festi¬

Expanded text:
foliorum viriditas exivit? Cuncta ergo in semine simul latent, quae tamen non simul ex semine prodeunt. Ex semine quippe producitur radix, ex radice prodit virgultum, ex virgulto oritur fructus, in fructu etiam producitur semen. Addamus ergo quia et semen latet in semine. Quid igitur mirum, si ossa, nervos, carnem, capillosque reducat ex pulvere, qui lignum, fructus, folia, in magna mole arboris ex parvo quotidie semine restaurat? Cum ergo dubitans animus de resurrectionis potentia rationem quaerit, earum rerum ei quaestiones inferendae sunt, quae et incessanter fiunt, et tamen ratione comprehendi nequaquam possunt, ut dum non valet ex visione rei penetrare quod conspicit, de promissione divinae potentiae credat quod audit. Illa ergo vobiscum, fratres charissimi, promissa cogitate quae permanent; quae vero cum tempore transeunt, velut jam dimissa despicite. Ad hujus resurrectionis gloriam quam in se Veritas ostendit tota intentione festi
Abbreviated transcription (Latin):
innobis dilectionis affectũ. Ideo non ad mo¬
nuit apłs. ut non contristemur. sed non sic̃
cxeri. qui sp̃e non habent. Contristamur
ergo nos in nr̃orũ mortib necessitate a¬
mittendi sed cũ spe recipiendi Inde angimꝰ.
hinc consolam᷑ Inde infirmitas afficit. hinc
fides reficit. Inde dol& humana conditio. hinc
agmina ex equiarũ. sumꝑtuosa diligentia sepul

Expanded text:
in nobis ipsius dilectionis affectum. Ideo non admoin nobis ipsius dilectionis affectum. Ideo non admonuit Apostolus, ut non contristemur; sed, non sicut caeteri qui spem non habent. Contristamur ergo nos in nostrorum mortibus necessitate amittendi, sed cum spe recipiendi. Inde angimur, hinc consolamur: inde infirmitas afficit, hinc fides reficit: inde dolet humana conditio, hinc agmina exsequiarum, sumptuosa diligentia sepul
Abbreviated transcription (Latin):
dmon& beatus apłs. ut dedormientibus.
hoc ẽ mortuis carissimis nr̃is non contri¬
stemur. sicut & cȩteri qui spem non habent
Spem scilic& resurrectionis. & in corruptio¬
nis ȩ ternȩ Nam ideo & dormientes eos ap¬
pellat. scripturae ueracissima consuetudo.
ut cum dormientes audimus. euigilaturos
minime desperemus. Unde &iam cantatur
in psalmo. Numquid qui dormit. Non adici¬
& ut resurgat . Ist ergo de mortuis eis
qui diliguntur. quaȩdam tristitia quodãmo¬
do naturalis. Mortẽ quippe horr&. Ñopinio
sed natura. nec mors homini accider&.
nisi expoena quam prȩcesserat culpa
Qua ꝓpter . si animalia quȩ itacreata sunt.
ut suo quȩq tempore moriantur. mortem
fugiunt. diligunt uitã: quanto magis homo:
qui sic fuerat creatus. ut siuiuere sine pec¬
cato uoluiss&. si ne termino uiuer&
Hinc itaq necesse est ut tristes simus. quan¬
do nos moriendo deserunt. quos amamus
Quia &si nouimus eos non ingernũ relinque¬
tura refugit. cũ occupat dilectũ. contristat

Expanded text:
os beatus Apostolus, ut de dormientibus, hoc est, mortuis charissimis nostris, non contristemur, sicut et caeteri qui spem non habent, spem scilicet resurrectionis et incorruptionis aeternae. Nam ideo et dormientes eos appellat Scripturae veracissima consuetudo, ut cum dormientes audimus, evigilaturos minime desperemus. Unde etiam cantatur in Psalmo: Numquid qui dormit, non adjiciet ut resurgat ? Est ergo de mortuis eis qui diligunt, quaedam tristitia quodam modo naturalis. Mortem quippe horret, non opinio, sed natura. Nec mors homini accideret, nisi ex poena quam praecesserat culpa. Quapropter si animalia quae ita creata sunt, ut suo quaeque tempore moriantur, mortem fugiunt, diligunt vitam; quanto magis homo, qui sic fuerat creatus, ut si vivere sine peccato voluisset, sine termino viveret? Hinc itaque necesse est ut tristes simus, quando nos moriendo deserunt quos amamus: quia etsi novimus eos non in aeternum relinquetura refugit, cum occupat dilectum, contristat
Abbreviated transcription (Latin):
gamus ad hominẽ ꝑtinere. coniugẽ ac liberos
& eorũ salutẽ . si quispiã peregre positus quem¬
ad modũ ualeant ac sese agant. sua coniunx ac
liberi. om̃s aduenientes sedulo ꝑcont&ur. mag¬
na vtiq ducitur cupiditate noscendi. & tamen
hunc studiosum non uocamus : qui & magnopere sci¬
re uult. & ea quȩ ad se maxime ꝑtinent. Quare iam
intellegis eo uacillare istã diffinitionẽ studiosi
quod omnis quidẽ studiosus ea nosse uult quȩ ad
se ꝑtinent: Non tamen omnis qui id agit studi¬
osus uocandus est. sed is qui ea quȩ ad animũ nutri¬
endum. liberaliter atq ornandũ ꝑtinent. inpen¬
sissime requirit: tamen studentẽ recte appella¬
mus. prȩsestim addentes. quid studeat audire
Nam &iã suorũ studiosũ possumus appellare. si suos
tantũ diligit. Non tamen ad iunctione nulla: com¬
muni nomine studiosorũ dignũ putamus. Audi¬
endi aũ cupidũ quem admodũ se sui haberent. non

Expanded text:
gamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos gamus ad hominem pertinere coniugem ac liberos et eorum salutem, si quispiam peregre positus, quemadmodum ualeant ac sese agant sua coniux ac liberi. omnes aduenientes sedulo percontetur, magna utique ducitur cupiditate noscendi. et tamen. hunc studiosum non uocamus, qui et magno opere scire uult et ea, quae ad se maxime pertinent. quare iam intellegis eo uaccillare istam definitionem studiosi, quod omnis quidem studiosus ea nosse uult, quae ad se pertinent, non tamen omnis. qui id agit. studiosus uocandus est, sed is. qui ea, quae ad animum nutriendum liberaliter atque ornandum pertinent, inpensissime requirit: tamen studentem recte appellamus praesertim addentes, quid studeat audire. nam etiam suorum studiosum possumus appellare, si suos tantum diligit. non tamen adiunctione nulla communi nomine studiosorum dignum putamus. audiendi autem cupidum, quemadmodum se sui haberent, non
Abbreviated transcription (Latin):
aequũ te p̃beas Sed ut commode fiat. volo quasi
respondeas interroganti. & primo dicas mihi qua¬
re tibi uideatur non esse credendũ. Quod ipsa
inquis credulitas. aqua creduli nominantur : Uitiũ
qđdam mihi uid&ur esse. Alioquin. hoc nomen
non pro conuitio obiectare soleremus. Nam si
suspiciosus in uitio est. eo qđ non comperta suspi¬
catur : quanto magis credulus : qui hoc a suspicioso
diffest. qđ ille in cognitis aliquã. iste nullã tribu¬
it dubitationẽ: Interim accipio hanc opinionẽ
ac diftinctionẽ: sed scis &iã curiosũ non nos solere
appellare sine conuitio : Studiosũ uero. &iã cũ
laude: Quã obrem attende si plac&. &iã int̃
haec duo. quid tibi distare uideatur. Id ceste
respondeas quod quãuis uterq agatur magna
cupiditate noscendi. curiosus tamen ea requirit.
quȩ nihil adse attinent. Studiosis aũ contra
quȩ ad sese attinent requirit : Sed quia non ne¬

Expanded text:
aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi aequum te. praebeas. sed ut commode fiat, uolo quasi respondeas interroganti et primo dicas mihi, quare tibi uideatur non esse credendum. quod ipsa, inquis, credulitas, a qua creduli nominantur, uitium quoddam mihi uidetur esse, alioquin hoc nomen non pro conuicio obiectare soleremus. nam si suspiciosus in uitio est, eo quod non conperta suspicatur, quanto magis credulus, qui hoc a suspicioso differt. quod ille incognitis aliquam, iste nullam tribuit dubiationem. interim accipio hanc opinionem ac distinctionem. sed scis etiam curiosum non nos solere appellare sine conuicio, studiosum uero etiam cum laude. quamobrem adtende, si placet. etiam inter ' haec duo quid tibi distare uideatur. id certe respondes. quod quamuis uterque agatur magna cupiditate noscendi, curiosus tamen ea requirit. quae nihil ad se adtinent. studiosus autem contra quae ad sese adtinent requirit. sed quia non ne
Abbreviated transcription (Latin):
reddituros: eoq catho licã maxime criminantur
quod illis qui ad eã ueniunt p̃cipitur ut credant
se aũ non iugũ credendi imponere. sed docendi
fontem aperire gloriantur. Quid inquis dici po¬
tuit . qđ ad eorum laudẽ maxime ꝑtiner&: non
ita est. Hoc enim faciunt nullo robore pͣditi
sed ut aliquã concilient mubtitudinẽ. nomine
rationis: qua ꝓmissa naturaliter anima gaud&
humana. nec uires suas valitudinemq considerans
sanorũ escas app&endo quȩ male committuntur
Nisi ualentib iñ ruit inuenena fallentiũ. Nam ue¬
rȩ religioni si credantur ea quȩ quisq postea
si se bene gesserit dignusq fuerit. assequatur atq
ꝑcipiat. & omnino sine quodã graui auetorita¬
tis imperio. in iri recte nullo pacto potest: Sed
quȩris fostasse. uel de hoc ipso aliquã accipere rati¬
onẽ quȩ tibi ꝑsuad&eur. non prius ratione quã
fide. te ẽẽ docendũ. Quod facile potest. si modo

Expanded text:
reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, reddituros, eoque catholicam maxime criminantur, quod illis, qui ad eam ueniunt, praecipitur, ut credant, se autem non iugum credendi inponere, sed docendi fontem aperire gloriantur. quid, inquis, dici potuit, quod ad eorum laudem maxime pertineret? non ita est. hoc enim faciunt nullo robore praediti, sed ut aliquam concilient multitudinem nomine rationis: qua promissa naturaliter anima gaudet humana nec uires suas ualetudinemque considerans sanorum escas adpetendo, quae male committuntur nisi ualentibus, inruit in uenena fallentium. nam uera religio, nisi credantur ea. quae quisque postea, si se bene gesserit dignusque fuerit, adsequatur atque percipiat, et omnino sine quodam graui auctoritatis imperio inire recte nullo pacto potest. Sed quaeris fortasse uel de hoc ipso aliquam accipere rationem, qua tibi persuadeatur non prius ratione quam fide te esse docendum. quod facile potest, si modo
Abbreviated transcription (Latin):
nensis ep̃i. Ut non sine spe aliqua. de ipso v&ere
testamento multa quȩrere cuperẽ. quȩ ut scis
male nobis commendata ex secrebamur : Decre¬
ueramq tam diu eẽ cathecuminus in ecc̃ła. cui
traditus a parentib eram. Donec aut inuenirẽ
quod uellẽ. aut mihi ꝑsuaderẽ non ẽẽ quȩrendũ
O postunissimũ ergo me ac ualde docilẽ. tunc
inuenire poss&. qui poss& docere. Hoc ergo
modo & simili. animȩ tuȩ cura sit: diu quoque
te affectũ uides Et si iam satis tibi iactatus ui¬
deris. finemq huius modi laborib uis imponere
sequere uiã catholicȩ disciplinae. quȩ ab ipso
xp̃o ꝑ apostolos adnos usq manauit. & ab hinc
ad posteros manatura est Pidiculũ in quis
istud est. cum omnes hanc se profiteantur tene¬
re ac docere: ꝓfitentur Hoc om̃s heretici.
negare non possum. sed ita. ut eis quos in lec¬
tant. rationẽ se de obscurissimis reb polliceantur

Expanded text:
nensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere nensis episcopi, ut non sine spe aliqua de ipso uetere testamento multa quaerere cuperem, quae, ut scis, male nobis commendata execrabamur. decreueramque tamdiu esse catechumenus in ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut inuenirem, quod uellem, aut mihi persuaderem non esse quaerendum. oportunissimum ergo me ac ualde docilem tunc inuenire posset, qui posset docere. hoc ergo modo et simili animae tuae cura sit. diu quoque te adfectum uides; et si iam satis tibi iactatus uideris finemque huiusmodi laboribus uis inponere, sequere uiam catholicae disciplinae, quae ab ipso Christo per apostolos ad nos usque manauit et abhinc ad posteros manatura est. Ridiculum, inquis. istuc est, cum omnes hanc se profiteantur tenere ac docere. profitentur hac omnes haeretici, negare non possum, sed ita, ut eis, quos inlectant, rationem se de obscurissimis rebus polliceantur
Abbreviated transcription (Latin):
magniq fluctus cogitationũ mearũ. in achademi co¬
rum suffragiũ ferebantur Sepe rursus intuens
quantum poterã mentẽ humanã . tam uiuacẽ. tam
sagacem. tam ꝑspicacẽ : Non putabã latere ueri¬
tatem : nisi qđ in ea quȩrendi modus later&. eun¬
demq ipsum modũ ab aliqua diuina auetoritate
esse sumendũ. Restabat quȩrere quȩ nam illa
ess& auctoritas. cum in tantis dissensionib se
quisq illam traditurũ pollicer&ur. Occurre¬
bat igitur in explicabilis silua. cui demum inseri
multũ pigebat. atq inter haec sine ulla requie.
cupiditate repperiendi ueri. animus agitabatur
Dissuebam me tamen magis magisq ab istis. quos
iam deserere ꝓposuerã. Restabat autẽ aliud
nihil in tantis periculis. quã ut diuinã ꝓuidentia
lacrimosis & miserabilib uocib ut opẽ mihi ferr&
deprecarer: Atq id sedulo faciebã: &iam fere me
commouerant non nullȩ disputationes medio la¬

Expanded text:
magnique fluctus cogitationum mearum in academicomagnique fluctus cogitationum mearum in academicorum suffragium ferebantur. saepe rursus intuens, quantum poteram, mentem humanam tam uiuacem, tam sagacem, tam perspicacem, non putabam latere ueritatem, nisi quod in ea quaerendi modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua diuina auctoritate esse sumendum. restabat quaerere, quaenam illa esset auctoritas, cum in tantis dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. occurrebat igitur inexplicabilis silua, cui demum inseri multum pigebat; atque inter haec sine ulla requie cupiditate reperiendi ueri animus agitabatur. dissuebam me tamen magis magisque ab istis. quos iam deserere proposueram. restabat autem aliud nihil in tantis periculis, quam ut diuinam prouidentiam lacrimosis et miserabilibus uocibus. ut opem mihi ferret, deprecarer. atque id sedulo faciebam; et iam fere me commouerant nonnullae disputationes Mediola
Abbreviated transcription (Latin):
opinor ita iusta sunt. Ut optinere apud te istã cau¬
sam quouis aduersario debeã. edam tibi ut possum
cuius modi uiam usus fuerim. cum eo animo quȩre¬
rem uerã religionẽ. quo nunc exposui esse quae¬
rendã Vt enim a uobis transmare abscessi. iam
cunctabundis. atq hesitans quid mihi tenendum
quid dimitiendũ ess& Quȩ mihi cunctatio in dies
maior oboriebatur : Ex quo illũ hominẽ cuius no¬
bis aduentus ut nosti. ad explicanda om̃a quȩ nos
mouebant. quasi decę̧lo ꝓmittebatur audiui.
eumque excepta quadã eloquentia. talẽ quales cȩ¬
teros eẽ cognoui. Rationẽ ipse mecũ habui. mag¬
namq: deliberationẽ. iam in italia constitutus. non
utrum manere in illa secta. in quã me incidisse poe¬
nitebat. sed quo nam modo uerũ inueniendũ ess&.
in cuius amorẽ. suspiria mea nulli melius quã tibi
nota sunt. Sepe mihi uidebatur non posse inuerri

Expanded text:
opinor. ita iusta sunt, ut obtinere apud te istam cauopinor. ita iusta sunt, ut obtinere apud te istam causam quouis aduersario debeam, edam tibi, ut possum, cuiusmodi uiam usus fuerim, cum eo animo quaererem ueram religionem, quo nunc exposui esse quaerendam. ut enim a uobis trans mare abscessi, iam cunctabundus atque haesitans. quid mihi tenendum, quid dimittendum esset — quae mihi cunctatio in dies maior oboriebatur, ex quo illum hominem, cuius nobis aduentus, ut nosti, ad explicanda omnia, quae nos mouebant, quasi de caelo promittebatur, audiui eumque excepta quadam eloquentia talem quales ceteros esse cognoui — rationem ipse mecum habui magnamque deliberationem iam in Italia constitutus. non utrum manerem in illa secta, in quam me incidisse paenitebat, sed quonam modo uerum inueniendum esset. in cuius amorem suspiria mea nulli melius quam tibi nota sunt. saepe mihi o uidebatur non posse inueniri
Abbreviated transcription (Latin):
satis est. Una est catholica. cui hereses aliȩ diuer¬
sa nomina imponunt. cũ ipsȩ singulȩ ꝓpriis uo¬
cabulis quȩ negare non audeant appellentur
Ex quo intellegi datur. iudicantib arbitris. quos
nulla impedit gratia. cui sit catholicũ nomen.
ad qđ om̃s ambiunt tribuendũ. Sed ne id
loquacissime. aut superfluo quispiã disserendũ put&
Una est certe. in qua ipsȩ quodam modo &iã humanȩ
leges xxistianȩ sunt. Nullũ ego hinc prȩ iudicium
fieri volo. sed exordiũ quęrendi opostunissimũ iu¬
dico. Non enim m&uendũ est. Ne uerus dĩ cultus.
Nullo ꝓprio robore innixus. ab eis quos fulcire de¬
beat. fulciendus esse uideatur. Sed certe ꝓfectae
felicitatis : si poterit ibi uerũ inueniri. ubi & inqui¬
sitio eius & retentio sccurissima est. Si non potu¬
erit. tũ demũ alia quocumq periculo ad eunda
& rimanda sunt. His igitur constitutis. quȩ ut

Expanded text:
satis est. una est catholica, cui haereses aliae diuersatis est. una est catholica, cui haereses aliae diuersa nomina e • ito inponunt, cum ipsae singulae propriis uocabulis, quae negare non audeant, appellentur. ex quo intellegi datur, iudicantibus arbitris, quos nulla inpedit gratia, cui sit catholicum nomen, ad quod omnes ambiunt, tribuendum. sed ne id loquacissime aut superfluo quispiam disserendum putet. una est certe, in qua ipsae quodam modo etiam humanae leges christianae sunt. nullum ego hinc praeiudicium fieri uolo, sed exordium quaerendi oportunissimum iudico. non enim metuendum est, ne uerus dei cultus nullo proprio robore innixus ab eis. quos fulcire debeat, fulciendus esse uideatur; sed certe perfectae felicitatis est, si potuerit ibi uerum inueniri, ubi et inquisitio eius et retentio securissima est: si non potuerit, tum demum alia quocumque periculo adeunda ue rimanda sunt. His igitur constitutis, quae, ut
Abbreviated transcription (Latin):
Honestissimũ est religionis nomen & prȩclarissimũ
Quid impedit tandẽ ꝑscrutari atq discutere. pia & sedula
inuestigatione. Utrũ hic sit illud qđ sincerissime nosse
& custodire paucos necesse est: &ĩ si omniũ in id gentiũ
voluntas fauorq conspir& :. Quȩ cũ ita sint. fac nos vt
dixi. nunc primũ quȩrere. cuinam religioni animas
nr̃as purgandas instaurandasq tradamus: Procul dubio
a catholica ecła sumendũ exordiũ. Plures enim iam
xp̃iani sunt. quã si iudei simulacrorũ cultorib adiun¬
gantur Eorundẽ autẽ xp̃ianorũ. cum sint hereses
plures. atq om̃s se catholicos uelint uideri . aliosque
pr&er se her&icos nominant. Una est ecclesia ut
om̃s concedunt. si totũ orbẽ consideres. refertior
multitudine: Ut aũ qui nouerunt ad firmant.
&iam ueritate sincerior c&eris omnib: sed de
ueritate alia quȩstio est Quod aũ quę̧rentib

Expanded text:
honestissimum est religionis nomen et praeclarissimum. honestissimum est religionis nomen et praeclarissimum. quid inpedit tandem perscrutari atque discutere pia et sedula inuestigatione. utrum hic est illud. quod sincerissime nosse et custodire paucos necesse est, etiamsi omnium in id gentium uoluntas fauorque conspiret? . Quae cum ita sint, fac nos, ut dixi, nunc primum quaerere, cuinam religioni animas nostras purgandas instauran dasque tradamus. procul dubio a catholica ecclesia sumendum exordium. plures enim iam christiani sunt, quam si Iudaei simulacrorum cultoribus adiungantur. eorundem autem christianorum, cum sint haereses plures atque omnes se catholicos uelint uideri aliosque praeter se haereticos nominent, una est ecclesia, ut omnes concedunt: si totum orbem consideres, refertior multitudine; ut autem qui nouerunt adfirmant, etiam ueritate sincerior ceteris omnibus. sed de ueritate alia quaestio est. quod autem quaerentibus
Abbreviated transcription (Latin):
terpr&ari & alexin puerũ. In quẽ plato &iã car¬
men amatoriũ fecisse dicitur. nescio quid magnũ
significare: Sed imperatorũ iudiciũ fugere af¬
firment: cum sine ullo sacrilegio po&a uber¬
rimus. uideri possit libidinosas cantiunculas edi¬
disse. Sed reuera reuocabat nos. atq prohibe¬
bat a quȩrendo. aut alicuius legis sanctio. aut
aduersantiũ potentia. Aut sacrdrũ persona uilis
aut fdrma turpis. aut institutionis nouitas. aut oc¬
culta professio Nihil horũ est: om̃a diuina & hu¬
mana iura ꝑmittunt quȩrere catholicam fidem:
Tenere aũ & colere. ꝑhumanũ certe ius lic&. sine di¬
uino quã diu erramus. incertũ est. Nemo in becil¬
litatem nrãm terr& inimicus. quamquã ueritas atq
animae salus. si diligenter quaesita. aut ubi tutissi¬
me lic& inuenta non fuerit: Cum quo uis discrimi¬
ne queri debeat: Omniũ dignitatũ & potestatum
gradus. huic diuino cultui deuotissime inseruiunt

Expanded text:
terpretari et Alexim puerum, in quem Plato etiam carterpretari et Alexim puerum, in quem Plato etiam carmen amatorium fecisse dicitur, nescio quid magnum significare, sed inperitorum iudicium fugere adfirment, cum sine ullo sacrilegio poeta uberrimus uideri possit libidinosas cantiunculas edidisse? Sed reuera reuocabat nos atque prohibebat a quaerendo aut alicuius legis sanctio aut aduersantium potentia aut sacratorum persona uilis aut fama turpis aut institutionis nouitas aut occulta professio? nihil horum est. omnia diuina et humana iura permittunt quaerere catholicam fidem: tenere autem et colere per humanum certe ius licet. si de diuino quamdiu erramus, incertum est: nemo inbecillitatem nostram terret inimicus - quamquam ueritas atque animae salus si diligenter quaesita, ubi tutissime licet, inuenta non fuerit, cum quouis discrimine quaeri debeat - omnium dignitatum et potestatum gradus huic diuino cultui deuotissime inseruiunt;
Abbreviated transcription (Latin):
riebatur . cũ labore inuestigar&ur. Deerat in¬
Deerat in
ea terra quã incolebas. quȩ causa utilius coge¬
r& peregrinari : In continenti prorsus latebat .¬
aut non erat. Nauigar&ur si in propinquo. trans
mare: non inueniebatur : Progrederis usq ad
illas terras. inquib ea quȩ illis libris continentur .
gesta esse dicuntur : Quid tale fecimus hono¬
rate ÷ & tamen religionem. fostasse scĩssimam
Ad huc enim quasi dubitandũ sit loquor. cuius opi¬
nio totũ iam terrarũ orbẽ occupauit. miserrimi
pueri pro nostro arbitrio iudicioq damnauimus
Quid si illa quȩ non nullos inperitos in eisdẽ scrip¬
turis uidentur offendere. eo sunt ita posita. Ut
cum res ab horrentes a sensu qualium cumq ho¬
minum. ne dũ prudentiũ atq scorum legeren¬
tur. secr&ã significationẽ multo studiosius quȩ¬
reremus. Nonne cernis ut catamitũ bucolicorum.
cui pastor durus effluxit. conentur homines in¬

Expanded text:
riebatur? cum labore inuestigaretur. riebatur? cum labore inuestigaretur. deerat in ea terra, quam incolebas? quae causa utilius cogeret peregrinari? in continenti prorsus latebat aut non erat? nauigaretur. si in propinquo trans mare non inueniebatur, progredereris usque ad illas terras, in quibus ea, quae illis libris continentur. gesta esse dicuntur. quid tale fecimus, Honorate? et tamen religionem fortasse sanctissimam — adhuc enim quasi dubitandum sit loquor — cuius opinio totum iam terrarum orbem occupauit, miserrimi pueri pro nostro arbitrio iudicioque damnauimus. quid? si illa, quae nonnullos inperitos in eisdem scripturis uidentur offendere, eo sunt ita posita, ut cum res abhorrentes a sensu qualiumcumque hominum, nedum prudentium atque sanctorum, legerentur, secretam significationem multo studiosius quaereremus? nonne cernis, ut Catamitum bucolicorum, cui pastor durus effluxit, conentur homines in
Abbreviated transcription (Latin):
tibus. nempe inimicis. qua lib& crcusa. qualib& ratione:
N on enim hoc nunc queritur: tamen inimicis cum legerem
perme ipse cognoui Itanees nulla inbutus po&ica dis¬
ciplina Terrentianum maurum. sine magistro attin¬
gere non auderes. Asper. cornutus. donatus. & alii in¬
numerabiles requiruntur . vt quilib& po&a possit intellegi
cuius carmina & theatri plausus uidentur captare.
Tuincos libros. qui quo quomodo sehabeant. scĩ tamen di¬
uinarumq rerum pleni. prope totius generis humani
confessione diffamantur. sine duce iñruis. seddehis sine
p̃ceptore audes ferre sententiam Nec sitibi aliqua occur¬
runt quȩ uidebantur absurda. tarditatem tuam & pu¬
tre factum tabe huius mundi animum. qualis omnium
stultorum est. accusas potius. quã eos qui fortas¬
se atalibus intellegi nequeunt Quȩreres ali¬
quẽ piũ simul & doctũ. uel qui talis ẽẽ multis
consentientib dicer&ur. cuius & preceptis me¬
lior & doctrina peritior fieres: non facile reppe¬

Expanded text:
tibus? nempe inimicis, qualibet causa, qualibet ratione — non enim hoc nunc quaeritur — tamen inimicis. cum legerem, per me ipse cognoui. itane est? nulla inbutus poetica disciplina Terentianum Maurum sine magistro adtingere non auderes, — Asper, Cornutus, Donatus et alii innumerabiles requiruntur, ut quilibet poeta possit intellegi, cuius carmina et theatri plausus uidentur captare — tu in eos libros, qui quoquo modo se habeant, sancti tamen diuinarumque rerum pleni prope to tius generis humani confessione diffamantur, sine duce inruis et de his sine praeceptore audes ferre sententiam nec si tibi aliqua occurrunt, quae uideantur absurda, tarditatem tuam et putrefactum tabe huius mundi animum, qualis omnium stultorum est, accusas potius quam eos, qui fortasse a talibus intellegi nequeunt? quaerquem pium simul et doctum. uel qui talis esse multis consentientibus diceretur, cuius et praeceptis melior et doctrina peritior fieres. non facile repe
Abbreviated transcription (Latin):
noscendum sunt quã diuinȩ. & in quibuscumq sanctio¬
ribus & prȩstantiorib. quo maius eis obsequiũ cultũq
debemus. eo sceleratius periculosiusq peccatur. Nihil
igitur nobis restare admodũ vides. quamdiu stulti su¬
mus. si nobis uita optima. & religiosa cordi est. nisi ut
quaeramus sapientes. quib obtemperando domnatio¬
nem stultitiȩ neq ita multũ sentire dũ in est nobis.
& euadere aliquando possimus
Hic rursus ori

Expanded text:
noscendum sunt quam diuinae et in quibuscumque sanctionoscendum sunt quam diuinae et in quibuscumque sanctioribus et praestantioribus, quo maius eis obsequium cultumque debemus, eo sceleratius periculosiusque peccatur. nihil igitur nobis restare admodum uides, quamdiu stulti sumus, si nobis uita optima et religiosa cordi est, nisi ut quaeramus sapientes, quibus obtemperando dominationem stultitiae neque ita multum sentire, dum inest nobis, et euadere aliquando possimus. Hic rursus ori
Abbreviated transcription (Latin):
si recte factũ non est. peccatũ est. Non recte factũ
esse ullo modo potest. qđ non arecta ratione profi
Porro recta ratio est. ipsa uistus. Cui aũ homi
num uirtus. nisi sapientis animo pręsto est: Solus igit᷑
sapiens. non peccat. Stultus ergo omnis peccat. nisi in
his factis. in quib sapienti obtemperauerit. Arecta
enim ratione talia facta proficiscuntur. Nec ut ita
dicam dominus sui facti stultus existimandus est. cum
est instrumentum ministeriumq sapientis. Qua re
si omnibus hominib non peccare quã peccare meli¬
us est. melius ꝓfecto stulti om̃s viuerent. si serui possen
esse sapientiũ. Atq hoc si in rebus minorib. Ut in mer¬
cando uel colendo agro. inuxore ducenda. insuscipien¬
dis educandisq liberis. in ipsa deniq re familiari admi¬
nistranda expedire nemo ambigit. multo magis in re¬
ligione. Nam & res humanae promptiores addi¬

Expanded text:
si recte factum non est, peccatum est; nec recte factum si recte factum non est, peccatum est; nec recte factum esse ullo modo potest, quod non a recta ratione proficiscitur. porro recta ratio est ipsa uirtus. cui autem num uirtus nisi sapientis animo praesto est? solus igitur sapiens non peccat. stultus ergo omnis peccat. nisi in iis factis, in quibus sapienti obtemperauerit; a recta enim ratione talia facta proficiscuntur nec, ut ita dicam, dominus sui facti stultus existimandus est, cum est tamquam instrumentum ministeriumque sapientis. quare si omnibus hominibus non peccare quam peccare melius est, melius profecto stulti omnes uiuerent, si serui possent esse sapientium. atque hoc si in rebus minoribus, ut in mercando uel colendo agro, in uxore ducenda, in suscipiendis educandisque liberis, in ipsa denique re familiari administranda expedire nemo ambigit, multo magis in religione. nam et res humanae promptiores ad di
Abbreviated transcription (Latin):
hil credere ftatuerimus. quod non possumus tene¬
re perceptũ . Sed nunc accipe. qđ iam facilius me
tibi persuarurũ esse confido. Cũ dereligiune. id est
cum decolendo atq intellegendo dõ agitur Li mi¬
nus sequendi sunt. qui nos credere u&ant. rationẽ
promptissime pollicentes. Nam nemini dubiũ est
om̃s homines. aut stultos aut sapientes eẽ: Nunc aũ
sapientes uoco. non cordatos. & in geniosos homines.
sed eos quib in est. quanta in esse homini potest. ipsius
hominis dĩq firmissime ꝑcepta cognitio. atq huic
cognitioni. uita moresq congruentes. C&eros aut̃
cuiusq modi astib. in estusq affecti sunt. quo lib&
uictu probandi. siue improbandi. stultorũ in nume¬
ro deputauerim. Quae cum ita sint. quis medio¬
criter intellegens. Non plane uiderit. stultis utili¬
us atq salubrius eẽ. p̃ceptis obtemperare sapientiũ
quam suo iudicio uitã degere: Nam omne factũ.

Expanded text:
hil credere statuerimus, quod non possumus tenehil credere statuerimus, quod non possumus tenere perceptum. Sed nunc accipe, quod iam facilius me tibi persuasurum esse confido. cum de religione, id est cum de colendo atque intellegendo deo agitur, ii minus sequendi sunt, qui nos credere uetant, rationem promptissime pollicentes. nam nemini dubium est omnes homines aut stultos aut sapientes esse. nunc autem sapientes uoco non cordatos et ingeniosos homines, sed eos, quibus inest, quanta inesse homini potest, ipsius hominis deique firmissime percepta cognitio atque huic cognitioni uita moresque congruentes: ceteros autem cuiusque modi artibus inertiisque adfecti sunt, quolibet uictu probandi siue inprobandi, stultorum in numero deputauerim. quae cum ita sint. quis mediocriter intellegens non plane uiderit stultis utilius atque salubrius esse praeceptis obtemperare sapientium quam suo iudicio uitam degere? nam omne factum,
Abbreviated transcription (Latin):
seruiant parentib liberi. eosq mutua pi&ate dili¬
gant. quos parentes suos esse non credant. Non
enim ratione ullo pacto sciri potest. sed interposi¬
ta matris auctoritate de patre creditur. De ipsa ue¬
ro matre. plerumq: nec matri. sed obstetricib nutri¬
cibus famulis. Nam cui furari filius potest. aliusꝙ
supponi. nonne potest decepta decipere: Credimus
tamen & sine ulla dubitatione credimus. qđ sciri non
posse confitemur. Quis enim non uideat pi&atem.
Nisi ita sit scĩssimũ generis humani uinculũ. superbissimo
scelere uiolari: Nam uel quis insanus eũ culpandũ
put&. qui cis officia debita impenderit. quos paren¬
tes esse crediderit: &iã si non essent: quis contra. non
exterminandum iudicauerit. qui ueros fostasse pa¬
rentes minime dilexerit : dũ ne falso diligat m&u¬
it: multa possunt adferri. quib ostendatur nihil
omnino humanȩ soci&atis in colome remanere. si ni¬

Expanded text:
seruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diliseruiant parentibus liberi eosque mutua pietate diligant, quos parentes suos esse non credant. non enim ratione ullo pacto sciri potest, sed interposta matris auctoritate de patre creditur; de ipsa uero matre plerumque nec matri, sed obstetricibus, nutricibus, famulis. nam cui furari filius potest aliusque subponi, nonne potest decepta decipere? credimus tamen et sine ulla dubitatione credimus, quod sciri non posse confitemur. quis enim non uideat pietatem, nisi ita sit, sanctissimum generis humani uinculum. superbissimo scelere uiolari? nam quis uel insanus eum culpandum inputet, qui eis officia debita inpenderit, quos parentes esse crediderit, etiamsi non essent? qui contra non exterminandum iudicauerit, qui ueros fortasse parentes minime dilexerit, dum, ne falsos diligat, metuit? multa possunt adferri, quibus ostendatur nihil omnino humanae societatis incolume remanere, si ni
Abbreviated transcription (Latin):
se. quam nihil credere. uoluit uideri. Quis enim quod
probat non credit: aut quo modo est illud quod se¬
qͥuntur si non probatur probabile: Quare. duo ge¬
nera possunt esse aduersantiũ ueritati. Unum eo¬
rum qui scientiam tantũ obpugnant. non fidem
Alterum eorum. qui utrumq contempnant. Qui
tamen Utrum in rebus humanis inueniri possint
rursus ignoro. Haec dicta sunt. ut intellegeremus
nos r&enta fide. illarum &iam rerum quas non¬
dum comprehendimus. atemeritate opinantiũ vin¬
dicari. Nam qui dicunt nihil esse credendũ. nisi
quod scimus: id unũ cauent nomen opinionis. quod
fatendum est turpe ac miserrimũ. Sed si diligenter
considerent plurimũ interesse. vtrum se scire quis
put&. an quod nescire se intellegit credat. aliqua
auctoritate commotus. profecto erroris & inhuma¬
nitatis atq superbiae crimen uitauit. Quaero
enim. si quod nescitur credendũ non est. quo modo

Expanded text:
se quam nihil credere uolunt uideri. quis enim quod se quam nihil credere uolunt uideri. quis enim quod probat non credit? aut quomodo est illud quod sequuntur, si non probatur, probabile? quare duo genera possunt esse aduersantium ueritati: unum eorum, qui scientiam tantum obpugnant, non fidem, alterum eorum, qui utrumque condemnant: qui tamen utrum in rebus humanis inueniri possint, rursus ignoro. haec dicta sunt, ut intellegeremus nos retenta fide illarum etiam rerum, quas nondum conprehendimus. a temeritate opinantium uindicari. nam qui dicunt nihil esse credendum nisi quod scimus, hi unum cauent nomen opinationis, quod fatendum est turpe ac miserrimum; sed si diligenter considerent plurimum interesse, utrum se scire quis putet, an quod nescire se intellegit. credat aliqua auctoritate commotus, profecto errores et inhumanitatis atque superbiae crimen euitabunt. Quaero enim, si quod nescitur, credendum non est, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
credit. Credit omnis & qui opinatur . non omnis qui
credit intellegit. Nullus qui opinatur intellegit
Haec ergo tria. si ad illa quinq hominũ genera. quȩ
paulo ante commemorauimus referantur. idest
duo probanda quae priora posuimus. & tria reli¬
qua uitiosa: Inuenimus primũ beatorũ genus ipsi
ueritati credere: Secundũ aũ. studiosorũ amato¬
rumq ueritatis auctoritati. In quib duorũ gene¬
ribus. laudabiliter creditur. In primo aũ uitioso¬
rum. idest eorũ qui opinantur se scire quod nes¬
ciant. est profecto uitiosa credulitas Ca&era
Ca&era
duo improbanda genera. nihil credunt: & illi qui
uerum quęrunt. cũ disperatione inueniendi. & illi
qui omnino non quęrunt. Et hoc dum taxat in re¬
bus ad aliquam pestinentib disciplinam. Nam in
alio uitae actu. prorsus nescio. quo pacto possit
homo nihil credere. quamquam in illis &iã qui se in
agendo probabilia sequi dicunt. scire potius nihil pos¬

Expanded text:
credit, credit omnis et qui opinatur; non omnis qui credit, credit omnis et qui opinatur; non omnis qui credit intellegit; nullus qui opinatur intellegit. haec ergo tria si ad illa quinque hominum genera, quae paulo ante commemorauimus, referantur, id est duo probanda, quae priora posuimus, et tria reliqua uitiosa: inuenimus primum beatorum genus ipsi ueritati credere, secundum autem studiosorum amatorumque ueritatis auctoritati. in quibus duobus generibus laudabiliter creditur. in primo autem uitiosod est eorum, qui opinantur se scire quod nesciant, est profecto uitiosa credulitas. cetera duo inprobanda genera nihil credunt: et illi qui uerum quaerunt cum desperatione inueniendi, et illi qui omnino non quaerunt. et hoc dumtaxat in rebus ad aliquam pertinentibus disciplinam. nam in alio uitae actu prorsus nescio quo pacto possit homo nihil credere. quamquam in illis etiam qui se in agendo probabilia sequi . dicunt, scire potius nihil pos