comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uari posse sine etiam sinistus fuerit. Qum abhis ꝑcipien cus
uel articulus necessitatis exeludit. uel sicut diximus ad hec ꝑ¬
cipienda ratio temꝑis non ꝯsfͥngit. Quẽ ad modũ hñ qui sub
naturali lege erant iusti. eiꝰmodi sacram̃tis non ubueantur.
sicut & p̃ceptis henꝰ modi non tenebant᷑. Ouiꝯq gͦ rem sacra¬
menti infide recta. & caritate uera habuerunt. sacramentis
istis. dampnabilit̾ non caruerunt. quia ea uel ꝑtemꝑe susci¬
pe non debuerunt. uel ꝓiminente necessitate sus ciꝑe nõ po-¬
tuerunt. Quid gͦ tibi uidetur. tu quiꝯq sacram̃ta dei uene¬
raris. & cũ te sacramenta dei honorare putas. dm̃ in honoras:
Sacram̃tis iuidicis necessitatẽ & auctori sacram̃torũ toulis po-¬
testatem & negas pietatẽ. dicis mͥ quia qui nonbabet sacra¬
menta dei saluari non potest. & ego dico tibi qui babet iur¬
tutem sacramtorũ dei ꝑire non potest. aut nega uirtutẽ. eẽ.

Expanded text:
vari posse sine his etiam si justus fuerit, cum ab his percipiendis vari posse sine his etiam si justus fuerit, cum ab his percipiendis vel articulus necessitatis excludit vel sicut diximus, ad haec percipienda ratio temporis non constringit. Quemadmodum ii qui sub naturali lege erant justi, ejusmodi sacramentis non imbuebantur, sicut et praeceptis ejusmodi non tenebantur. Quicunque ergo rem sacramenti in fide recta et charitate vera habuerunt, sacramentis istis damnabiliter non caruerunt; quia ea vel pro tempore suscipere non debuerunt, vel pro imminente necessitate suscipere non potuerunt. Quid igitur tibi videtur, tu quicunque sacramenta Dei veneraris, et cum te sacramenta Dei honorare putas Deum inhonoras? Sacramentis indicis necessitatem, et auctori sacramentorum tollis potestatem, et negas pietatem. Dicis mihi quod qui non habet sacramenta Dei salvari non potest, et ego dico tibi qui habet virtutem sacramentorum Dei perire non potest. Aut nega virtutem esse
Abbreviated transcription (Latin):
uare potest. qui uirtutẽ suã & scĩficationẽ & salutẽ quocũq
ipse uoluerit mͦ homini largiri potest. Illo namq spũ quo
docet hominẽ sine uerbo. iustificare etiam ualet. siuoluerit
sine sacram̃to. quia uirtus dei ex necessitatis elem̃tis nõ sub¬
ditur. etiam si grã dei exdispensatione ꝑsacram̃ta donet᷑.
hinc est quod quosdam etiam sine huiꝰ modi sacram̃tis
iustificatos legimus. & credimus saluatos. quẽ admodũ
Ieremias inut̾o sc̃ificatus legitur. Et iohannes baptis.
habuisse non leginus de quorum tam̃ salute nequaꝙͣ
duoitamus. & quiȩx ilis sacramenta ista post iustificationẽ sus¬
cepunt. signa mag̃ iuisticie sue habuerunt inistis qm̃ causã
pcipent. uel ratio tempis non poposcit. uel necessitas non pnu¬
sit. numiqm̃i ꝯtemptus relgionis effecit. Nuilus g̃ ineientis
sic legem iusticie duune ꝯstituat. ut dicat homine nec uisti¬
ficari posse sine his etiam sigrãm iustificantẽ hab̾utt. nec sai¬

Expanded text:
are potest, qui virtutem suam et sanctificationem et salutem quocunque ipse voluerit modo homini largiri potest. Illo namque spiritu quo docet hominem sine verbo, justificare etiam valet si voluerit sine sacramento; quia virtus Dei ex necessitate elementis non subditur, etiam si gratia Dei ex dispensatione per sacramenta donetur. Hinc est quod quosdam etiam sine hujusmodi sacramentis justificatos legimus et credimus salvatos. Quemadmodum Jeremias in utero sanctificatus legitur, et Joannes Baptistahabuisse non legimus, de quorum tamen salute nequaquam dubitamus, et qui ex illis sacramenta ista post justificationem susceperunt signa magis justitiae suae habuerunt in istis quam causaperciperent, vel ratio temporis non poposcit, vel necessitas non permisit, nunquam contemptus religionis effecit. Nullus ergo in elementis sic legem divinae justitiae constituat, ut dicat hominem nec justificari posse sine his etiam si gratiam justificantem habuerit, nec sal
Abbreviated transcription (Latin):
ueritati uicinius ꝓfitemur. qm̃ simul intempore uno. & inpͥnci¬
pio temporis: qñ ipsa temꝑa ceperunt. facta siue creata. parit̃¬
ominiũ rerum insibilium mat̾ia & inusibiliũ increatura angl̃i¬
ca & spũali natura. hec fuisse in temꝑe. nec cepisse in tempe. alte¬
ram sine altera. nec pͥus unam qm̃ alt̾am. s utrumq simul uitẽ.¬
pore. & cum temꝑe. & tamen pͥorẽ fuisse. ad quam facta.ẽ. altera.¬
& inqua fuerunt exemplaria. sapientie quoꝵ effectus sunt. &
ex p̃ssiones que uisibilia facta sunt. Et hoc modo pͥmo omniũ:
treata sapientia. Quia autem dicunt ante celum & t̾ram ange¬
los creatos. & sustitisse ante omĩa que mirabilia facta sunt. & cõ¬
putant spatia & annos. & scła quib ante mundi ꝯstitutionẽ dõ
serierunt: asserunt qm̃ cum mundo tempus cepit. & nõ fuit
tempꝰ ante mundũ. qm̃ mutabilitas non fuit. & tam̃ fuisse au¬
gelos inmutabilit̾ & intemporalit̾ pͥusqm̃ mundꝰ factus. ẽ. Et

Expanded text:
veritati vicinius profitemur, quod simul in tempore uno et in principio temporis quando tempora ipsa coeperunt, facta est sive creata pariter rerum omnium visibilium materia, et invisibilium in creatura angelica et spirituali natura. Nec fuisse in tempore nec coepisse alteram sine altera, nec prius unam quam alteram, sed utramque simul in tempore et cum tempore; et tamen priorem fuisse ad quam facta est altera in qua fuerunt exemplaria sapientiae quorum effectus sunt et expressiones quae visibilia condita sunt, ex hoc modo primo omnium creata est sapientia. Qui autem dicunt ante coelum et terram angelos creatos, et substitisse ante omnia quae mutabilia facta sunt, et computant spatia et annos et saecula quibus ante mundi constitutionem Deo servierunt, asserunt quod cum mundo tempus coepit, et non fuit tempus ante mundum, quoniam mutabilitas non fuit; et tamen fuisse angelos immutab
Abbreviated transcription (Latin):
ognitione id quod creditur fide. ꝓpt̃ea fides que inaffectu
habet sub̃am quia affectus ipscesides. ẽ: in ognitione habet

Expanded text:
ognitione id quod fide creditur. Propterea fides in affectu habet substantiam, quia affectus ipse fides est; in cognitione habet
Abbreviated transcription (Latin):
tum fuit ꝯugium. & ꝯiugũ offitium utrumq adsacram̃tũ.
ut ꝯiuigium quidem sc̃ificaret᷑ puram̃tis dilectione offitium
quoq ꝯiuigĩi impleret᷑ sine carnis pollutione. Nunc uero qͥa
ꝑ peccatum boĩs caro humana corrupta. ẽ. iam post peccatũ
carnis ꝯmixtio sine carnali copula fieri non potest. Fortas¬
sis autem aliquẽ mouere potest. qͣre post peccatũ homo pͥo-
tissimũ opus sine peccato expiere non potest. S diligenter ꝯ¬
sideranti ratio manifesta occurrit. Quam du enim sp̃s ra-¬
tionalis creatori suo subditus fuit. nullam in carne sua con-¬
tradictionẽ inuenit. & erant menbra corꝑis. imꝑio amme
sub̃ta ut nec p̃ter ipsam aliqͣndo moueret᷑. neq ad aliqͥd
ꝯtra ipsam. Postqm autẽ sp̃s aduersus creatorẽ suũ ꝑsu-¬
pbiam intumuit merito suo inferiori ius antiquũ do-¬
minadionis amisit. ut menbra copis iameuuie ne ꝑio adur

Expanded text:
um fuit conjugium et conjugii officium, utrumque ad sacramentum, ut conjugium quidem sanctificaretur pura mentis dilectione; officium quoque conjugii impleretur sine carnis pollutione. Nunc vero quia per peccatum hominis caro humana corrupta est, jam post peccatum, carnis commistio sine carnali concupiscentia fieri non potest. Fortassis autem aliquem movere potest, quare post peccatum homo hoc potissimum opus sine peccato explere non potest. Sed diligenter consideranti ratio manifesta occurrit. Quandiu enim spiritus rationalis creatori suo subjectus fuit, nullam in carne sua contradictionem invenit; et erant membra corporis imperio animae subjecta, ut nec praeter ipsam aliquando moverentur, nec ad aliud contra ipsam. Postquam autem spiritus adversus creatorem suum per superbiam intumuit, merito in suo inferiori jus antiquae dmnationis amisit, ut membra corporis jam e
Abbreviated transcription (Latin):
It̾um eñi hoc menbrũ corꝑis impiũ anime non sequit᷑. ut sic̃
aliqͥnddo non mouet᷑. qnͣdo uult. sic sepe etiam qͣndo ñ uult
moueatur. Ex indde gͦ carnale ꝯmertiũ abhomine exerceri
non debuit. exquo illud sine turpi ꝯcupiscentia & carnis li¬
bidine exerceri non potuit. Ipse eñi nimił hoc illicitũ fecit.
ex quo se talem fecit. qui illud licite implere non possit.
S quia carnis humane infirmitas turpius ad ominẽ ꝯcupis.¬
centiam efflueret. sinon inparte aliqua licite exciꝑetur. ꝯ¬
cessũ. ẽ. postea adremediũ q̃ti pͥus ad offitiũ solum fuerat
institutum. ut dum ꝑ indulgentiã ꝓmaiori malo eui¬
danido a grum ipsum. quod ei in ẽ. maisi infirmitatis. ꝑ
pidicitiam ꝯuigasẽ excusetur. Et depͥma quicde institũ¬
tione. ꝯiugũ bec inp̾senti loco. dicta sufficere possunt

Expanded text:
In tantum enim hoc membrum corporis imperium animae non sequitur ut sicut In tantum enim hoc membrum corporis imperium animae non sequitur ut sicut aliquando non movetur quando vult, sic saepe etiam quando non vult moveatur. Exinde ergo carnale commercium ab homine exerceri non debuit; ex quo illud sine turpi concupiscentia et carnis libidine exerceri non potuit. Ipse enim sibi hoc illicitum fecit, ex quo se talem fecit qui illud licite implere non possit. Sed quia carnis humanae infirmitas turpius ad omnem concupiscentiam efflueret si non in parte aliqua licite exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius ad officium solum fuerat institutum. Ut dum per indulgentiam pro majori malo evitando agitur, ipsum quod inest ei malum infirmitatis, per pudicitiam conjugalem excusetur. Et de prima quidem institutione conjugii haec in praesenti loco dicta sufficere possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ciradore subta. eẽ. non deberẽt. Q mauero ut a himianar
meaaten sus subsistere posset si mĩnbri corꝑis siui iunlam
msrationalis p otestatem haberet. undictam suam aũr
inparte ꝑiisticiam grercuit. & in parte mise diter tẽpauit.
hrium potestati anime sub traxit. ꝑ qͦd poslitas incarne se.¬
minanda fuit. ut om̃s qui ꝑ ilud generant᷑: se filios in o.¬
bedientie. ẽẽ. intelligant. & ex sua origine quales. & eroua¬
ub generantur agnoscant. Qua gͦ inhoc menbro ꝓ quod
humana ꝓpagatio transire debuit. signum inobedientie po¬
situm .e. cunctis ꝑ illud transeuntib manifeste ostenditur.
qm̃ cum culpa in obedientie generat᷑. Quasi enim in ipso ti¬
tulo porte qui inscͥpturis. ẽ. ꝑq̃m transeunt agnoscunt. uñ
uenuint. & quo uadunt. ꝓpt̾ hoc gͦ cet̾a menbra corpil. qͥ
impium rationis seqͣntur. sine culpa oꝑari possunt. hoc gͦ
menbrum inquo ꝯcupiscentia p̃cipue regnat. quia nutũ
uoluntatis non sequitur. ut sicut sine culpa non opatur.

Expanded text:
n deberent. Quia vero vita humana nullatenus subsistere posset si in membris corporis sui nullam spiritus rationalis potestatem haberet, vindictam suam Deus in parte per justitiam exercuit, et in parte misericorditer temperavit, re humano membrum potestati animae subtraxit, per quod posteritas in carne seminanda fuit, ut omnes qui per illud generentur se filios inobedientiae esse intelligant, et ex sua origine quales et ex qualibus generentur agnoscant. Quia ergo in hoc membro per quod humana propagatio transire debuit signum inobedientiae positum est, cunctis per illud transeuntibus manifeste ostenditur quod cum culpa inobedientiae generantur. Quasi enim in ipso titulo qui portae inscriptus est per quam transeunt, agnoscunt unde veniunt et quo vadunt Propter hoc ergo caetera membra corporis quae imperium rationis sequuntur sine culpa operari possunt; hoc vero membrum in quo concupiscentia praecipue regnat, quia nutum voluntatis non sequitur; sine culpa non operatur.
Abbreviated transcription (Latin):
anime rationalis expͥm̃ent necessitate mag̃. & quasi res¬
pectu ꝯmoditatis cuuꝰdam amare ꝑsuaderet᷑. sic tamen
utͥmq uoluntaria eẽt dilectio. Quia siuoluntaria nõ eẽt.

Expanded text:
animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi resanimae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi respectu commoditatis cujusdam amare persuaderetur. Sic tamen ut utrinque voluntaria esset dilectio, quia si voluntaria non esset
Abbreviated transcription (Latin):
inferior erat. quia sibi sufficiens non erat. & ꝑse stare nõ po-¬
terat. & ꝑpt̾ea eius dilectio necessitate mag̃ ꝯuertebatur ad
suꝑiorẽ. Suꝑior diligendo benefitiũ p̾stitit. Inferior diuigẽ.¬
do. benefitiũ accepit. Huiꝰ gͦ societatis que utͥnq dilectione
mutua ꝯstabat. sacram̃tũ formatum ẽ. qͣndo ꝯugiũ institu¬
tum est. Alt̾ius societatis sacram̃tũ inꝯiugio. Flt̾ius socie¬
tatis sacram̃tũ inꝯugii officio. ꝓpt̾ea natura humana. du.¬
plici qualitate distincta. ẽ. ut inuiro quidem robusti or in
femina uero infirmior. & aliena ope egens apparent. & uins¬
ti sunt duo inunũ una dilectione. & societate una. ut in
una ailectione. eeñt. & ꝑdilectionẽ unam in una societate
man̾ent. & uir quidem ut imago dei fieret. in hoc sacram̃¬
to pietate ad dilectionẽ in clinaretur. Pemina uͦ ut formã

Expanded text:
inferior erat; quia sibi sufficiens non erat, et per se stare non poinferior erat; quia sibi sufficiens non erat, et per se stare non poterat. Et propterea ejus dilectio necessitate magis convertebatur ad superiorem. Superior diligendo beneficium praestitit, inferior diligendo beneficium accepit. Hujus ergo societatis quae utrinque dilectione mutua constabat, sacramentum formatum est, quando conjugium institutum est alterius societatis sacramentum, in conjugio, alterius societatis, sacramentum in conjugii officio Propterea natura humana duplici qualitate distincta est, ut in viro quidem robustior, in femina vero infirmior et aliena epe egens appareret. Et juncti sunt duo in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam
Abbreviated transcription (Latin):
ex om̃ib sacram̃tis que adremediũ bõis instituta sunt
Ante peccatũ hoĩs legit᷑ institutũ. non tam̃ ꝓpt̾ peccatũ. s ad
sacram̃tũ solum ꝙ ad offitium. Ad sacram̃tu ꝓpt̾ eruditionẽ.
Adoffitium ꝓpt̾̃ exercitationẽ. Erant enim duohec inꝯiugio
ipso. ꝯuigium. ipsum. & ꝯiugũ offitium. & utrũq sacram̃tum
trat. Comugiũ sacram̃tũ fuit ꝯstabat inꝯsensu federis sociał.
Offi cium ꝯiugũ ꝯstabat incopula carins. Comugiũ sacram̃tũ
fuit cuiusdam societatis spiritalis. que ꝑdilectionẽ erat init̾
dm̃ & animam. inqua societate sponsa erat. & sponsus ds̃.
Offitiũ ꝯigii sacram̃tũ fuit. cuiusdam societatis. que fut᷑a
erat ꝑ carnẽ assumptam int̾ xp̃m. & ecclesiam. Inqua socie¬
tate xp̃c. sponsus futurus erat. & sponsa ecclesia. Et qui
sponsus erat utrobiq suꝑior erat. & eius dilectio ꝑ pietatẽ
trahebatur adinferiorem. Que autem sponsa erat utrobiq

Expanded text:
ex omnibus sacramentis quae ad remedium hominis instituta sunt, ante peccatum hominis legitur institutum; non tamen propter peccatum, sed ad sacramentum solum et ad officium. Ad sacramentum propter eruditionem, ad officium propter exercitationem. Erant enim duo haec in conjugio ipso: conjugium ipsum, et conjugii officium, et utrumque sacramentum erat. Conjugium constabat in consensu foederis socialis, officium conjugii constabat in copula carnis. Conjugium sacramentum fuit cujusdam societatis spiritualis quae per dilectionem erat inter Deum et animam in qua societate anima sponsa erat et sponsus Deus. Officium conjugii sacramentum fuit cujusdam societatis quae futura erat per carnem assumptam inter Christum et Ecclesiam, in qua societate Christus sponsus futurus erat et sponsa Ecclesia. Et qui sponsus erat utrobique superior erat, et ejus dilectio per pietatem trahebatur ad inferiorem. Quae autem sponsa erat, utrobique
Abbreviated transcription (Latin):
femina forma prudentie. Bestie autem similitudo sen¬
sualitatis. & ꝯcupiscentie. ꝓpt̾ea serpens feminã peccatũ
suadendo decepit. Pemina uero uirum decepta ad ꝯsen-¬
sum inclinauit. quia ꝯcupiscentia prudentie carnit pͥ¬
mum delectationẽ peccati suggerit. De inde prudentia
carnis ꝑ delestationẽ pecati. decepta rationẽ adꝯsensũ inqͥ¬
tatis trahit. ꝓpt̾ has & huiꝰcemodi rationes: discretaẽ. huma.¬
na natura. ut in alt̾a parte robustior. eẽt. In alt̾a uͦ infirmior
demonstraret᷑ ut in eaunũ inueniret᷑ qͦd regeret. & aliud qͦd
regeret᷑. Adiuncta. ẽ. deinde fous in carne etiam discretio sen

Expanded text:
femina forma prudentiae, bestia autem similitudo senfemina forma prudentiae, bestia autem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad consensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde prudentia carnis per delectationem peccati decepta, rationem ad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes discreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in altera vero infirmior demonstraretur, ut in ea unum inveniretur quod regeret, et totum quod regeretur. Adjuncta est deinde foris in car
Abbreviated transcription (Latin):
quippe inhoĩe ratio supp̃mo loco ꝯstituta. solis diuinis & in¬
uisibilib intendens. & diuine uoluntati se ꝯfirmans. Post
hec alia queciam ratio ad corꝑalia & uisibilia respiciens. qͦ
litati dñabatur. qui teruõ imo & loco ꝯstituta fuerait.
Sic itaq tria inuenta sunt inhomine. Sapientia. prudẽ.¬
tia. & sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad aui¬
mam. Prudentia autẽ hoc ẽ. ratio adhumana. Sensua¬
litas uero hoc ẽ. affectus. siue appetitus adt̾rena. Equib
pͥma ratio regebat tantum & non regebat᷑. Sensualitas
ultima regebatur tantum & non regebat. Media uͦ
ratio & asuꝑiori regebatur. & inferius regebat. Ad hãs
similitudinem tria animalia facta sunt foris. Unũ tationa.¬
le cͦro dominabat᷑. aliud inrationale qͦo subiciebatur. t̾ciũ
rationale similit̾. qͦd asupior quidem regebatur. & cum
fupiore inferiori dnabatur. Erat gͥ uir amt ago sapietie

Expanded text:
quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et inquippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam ratio ad corporalia et visibilia respiciens, qualitati dominabatur, quae tertio et imo loco fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem hoc est ratio ad humana; sensualitas vero hoc est affectus sive appetitus ad terrena. Equibus prima, scilicet ratio, regebat tantum et non regebatur. Sensualitas ultima regebatur tantum et non regebat. Media vero ratio et a superiori regebatur et inferius regebat. Ad hanc similitudinem tria animalia foris facta sunt. Unum rationale quod dominabatur, secundum irrationale quod subjiciebatur, tertium rationale similiter quod a superiori quidem regebatur, et cum superiore inferiori dominabatur. Erat igitur vir imago sapientiae,
Abbreviated transcription (Latin):
tur est eic lesic sue. It̾um ne occisa eẽt. societas ꝯuigaus iter
masculii &e feminam ꝓpt̾ea post sacram̃tũ ꝯuigũ aoditumẽ.
ꝯuigũ offitium gͦd inꝯmixtione carnis expleri debuerat.
Qt ies ꝯuicti exercerent᷑ ꝑobedientiam adiurturtẽ. & frusti¬
ficarent ꝑ prolis generationẽ. Inquo offitio masculo quiãe
qui suꝑior erat. datum. ẽ. qͦd ꝓpagandũ fuisset desuo semĩe.
femine autẽ ꝯciꝑe & parẽm ut in eadem similitudine demon¬
straretur. qm̃ mnilla inuisibili societate anima rationals nul.¬
latenus fructificare posset nisi pͥus semen uirtutis ad eo ꝯc iꝑ¬
et. Erat adbuc aliud innatura. humana. qͦd ꝑsocietatẽ ꝯ¬
nigñ monstrari. debuisset. Sic quippe ꝯditusẽ. homo ut
quiꝰ aam ineo supp̃mũ ẽẽt. & in hoĩe nichil altius eẽt. Post
ilud autẽ aliud sub illo. eẽt. & subditum illi de inde aliud
noiussimũ. & mnuno ꝯstitutũ. & cet̾is duob subditũ. Erat

Expanded text:
tus est Ecclesiae suae. Iterum ne etiosa esset societas conjugalis inter masculum et feminam, propterea post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et in caeteris duobus subjeetum. Erat
Abbreviated transcription (Latin):
ite omnẽ creaturam creator erat solus quidẽ s tam non
solitarius. quia cum ipso sapientia sua erat. inq omĩa
abet̾no pprouidentiam fuerunt. que ab ipso intempore ꝑeẽn¬
tiam facta sunt. Solus gͦ fuit qͣndo p̃ter ipsum nichil fuit.
& tam̃ solitarius ñfuit. quia aliena societate non eguit. qͥs
fuit sufficiens. Qut nichil defuit. qm̃ sicut dictum. ẽ. totũ.
inipso ꝑ ꝓuidentiam fuit. quod ab ipso ꝑeẽntiam suam facien¬
dum fuit. Hec gͦ duo diligent̃ & int̾ se distinguenda sunt
ꝙ inse ꝯsideranda. creator. scilicet & creatura. uel creat᷑a eter¬
na credatur. uel creator temꝑalis. Inhis eñ auob omĩs cog.¬
nitio ueritatis consistit. Pmũ enĩ ꝯsiderare opartet. que
de creatore dicenda sunt. uel credenda. Oreatorẽ gͥ om̃ĩũ
rerum unũ ꝯfitemͣ & tͥnũ. unũ in eẽntia. tͥnũ in ꝑsonis qͥa

Expanded text:
te omnem creaturam Creator erat solus quidem, sed tamen non solitarius, quia cum ipso erat sapientia sua in qua omnia ab aeterno per providentiam fuerunt quae ab ipso in tempore per essentiam facta sunt. Solus fuit quando nihil praeter ipsum fuit; et tamen solitarius non fuit, quia aliena societate non eguit qui sibi sufficiens fuit; cui nihil defuit, quia, sicut dictum est, totum in ipso per providentiam fuit, quod ab ipso per essentiam faciendum fuit. Haec ergo duo diligenter et inter se distinguenda sunt et in se consideranda; Creator scilicet et creatura; ne vel creatura aeterna credatur, vel Creator temporalis. In his enim duobus omnis cognitio constat veritatis. Primum ergo considerare oportet quae de Creatore dicenda sunt vel credenda. Creatorem igitur omnium rerum unum confitemur et trinum, unum in essentia, trinum in
Abbreviated transcription (Latin):
ligere. neq ꝯcupiscere qm̃ simplex erat. & pͥncipiũ pͥmũ & tñ
liberum arbitͥum iam tunc erat qm̃ uoluntas erat. cui merat
hoc & exqua subsequebatur. qm̃ ex hoc mota. ẽ. statim. & spon¬
taneo appetitu ducta melectionẽ ꝓpͥam¬

Expanded text:
ligere, neque concupiscere, quoniam simplex erat et principium primum; et tamen ligere, neque concupiscere, quoniam simplex erat et principium primum; et tamen liberum arbitrium jam tunc erat, quoniam voluntas erat cui inerat hoc et ex qua hoc subsequebatur; quoniam ex hoc mota est statim et spontaneo appetitu ducta in electionem p
Abbreviated transcription (Latin):
& alicuius. ẽ. quia in aliquo. ẽ: & ad aliqͥd ẽ. quia ad aliꝙ¬
est. qͥa de aliqͦ. ẽ. omis autẽ uoluntas aut bona .ẽ. siuel ex
natura. uel scdm̃ iustitiam. aut mala.ẽ. si p̃ter naturã. ẽ.
uel contra iustitiam. Woluntati gͦ male. uitium.ẽ. exip̃a
quo mala est. Ordo autẽ exdeo. ẽ. quo ꝑuelle. siue ad hoc
siue ad aliud. ẽ. In uoluntate gͦ uitiũ. ẽ. & ipsum malũ est¬
& exipso uoluntas mala. ẽ. In uelle autẽ & uitiũ. ẽ. in qͣnt̃
uelle ex uoluntate in ala. ẽ. & ordo. ẽ. inqͥntum in hoc uel
ad hoc exdispositione. ẽ. Et cum ipsũ uelle ad hoc aliquid.ẽ.
malũ est. qͦd quia adhoc mala.ẽ. qͥa mala uoluntate est.
liberi arbitrũ. qͥ uoluntario appetitu mouerentur. scd̃m electio¬
nis uoluntatis. & inclinationẽ desiderũ sui. sine coactione. Uerũp¬
tamen qͦd pͥmum erat in illis inciꝑe & moueri. non erat neq e¬

Expanded text:
alicujus est quia in aliquo est; et ad aliquid est quia de alialicujus est quia in aliquo est; et ad aliquid est quia de aliquo est. Omnis autem voluntas aut bona est si vel ex natura est vel secundum justitiam: aut mala est si praeter naturam est vel contra justitiam. Voluntati ergo malae vitium est ex ipsa quo mala est; ordo autem ex Deo est, quo per velle sive ad hoc sive ad illud est. In voluntate ergo vitium est, et ipsum malu. In velle autem et vitium est in quantum velle ex voluntate mala; et ordo est, in quantum ad hoc vel ad hoc ex disponente est. Et cum ipsum velle ad hoc aliquid est, malum est quod ad hoc est; quia mala voluntate est.liberi arbitrii, ut voluntario appetitu moverentur; sed secundum electionem voluntatis et inclinationem desiderii sui sine coactione. Verumtamen quod primum erat in illis, incipere moveri non erat; neque e
Abbreviated transcription (Latin):
quo malas etiã uoluntates. p̃sidens occulta & inin-¬
sibili oꝑatione adsuũ arbitͥum temꝑat. & inclinat hoc sciẽ¬
dum ẽ. ut credatur ds̃ in alis uoluntatib non dare corrup¬
tionem. s ordinem. Omĩs enĩ uoluntas pͥus ÷ qmͣ uelle . &
uelle quidem semꝑ ad aliqͥd. ẽ. quia omnis qui uult aliqͥd
uult. & uoluntas autẽ non semꝑ ad aliqͥd. ẽ. donec uelle. ẽ.
quia non omĩs qui uoluntatẽ habet ad aliquid habet do¬
nec ipsa uoluntate uelle incipit & aliquid uelle. Sic nõ
omis quiuisionẽ habet statim. ad aliqͥd ht̃ donec ipsaui-¬
sione uidere incipit aliquid uidere. isionẽ enĩ hab̃e
aliquis. & intenebris. post qm̃ non uidet. Uidere autẽ
non potest nisi in luce qnͣdo aliqͥd uidet. Sic & uolunta¬
tem habere potest aliquis. & non dum ad aliqͥd. uelle aũ
non potest nisi ad aliqͥd. Omnis aut̃ uoluntas alicuiꝰ. ẽ. s
non semꝑ ad aliqͥd. ẽ. donet uelie incipiat. Nelle autẽ ome

Expanded text:
quo malas etiam voluntates praesidens occulta et invisibili operatione ad suum arbitrium temperat et inclinat, hoc sentiendum est, ut credatur Deus malis voluntatibus non dare corruptionem sed ordinem. Omnis enim voluntas prius est quam velle; et velle quidem semper ad aliquid est, quia vult. Voluntas autem non semper ad aliquid est donec velle est, quia non omnis qui voluntatem habet, ad aliquid habet, donec ipsa voluntate velle incipit et aliquid velle, sicut non omnis qui visionem habet statim ad aliquid habet, donec ipsa visione videre incipit et aliquid videre. Visionem vero habere aliquis et in tenebris potest quando non videt; videre autem non potest nisi in luce quando aliquid videt. Sic et voluntatem potest habere aliquis, et nondum ad aliquid; velle autem non potest nisi ad aliquid. Omnis ergo voluntas est alicujus, sed non semper ad aliquid est, donec velle incipiat. Velle aute
Abbreviated transcription (Latin):
tͥnitatis. ẽ. & unitas manet. Quia ibi eñ est quia nullo
est. &. ẽ. ibi qui ab illo. ẽ. parit̾ cumutͦq qui abutͦq ÷ tͥnitas .ẽ.
Neq eũi qui anullo. ẽ. eẽ. potest. ille qui abalio. ẽ. & qui abutͦq
est. uel ille qui anullo. ẽ. uel qui abillo tm̃. ẽ. ẽẽ potest. Itaq
tͥnitas uera est. & unitas manet ꝑfecta. qm̃ indeo nich. eẽ. pot̾.¬

Expanded text:
Trinitas, et unitas manet. Quia enim ibi est qui a nullo est, et est ibi qui ab illo est, et pariter cum utroque qui ab utroque est, Trinitas est. Neque enim qui a nullo est, esse potest ille qui ab alio est; et qui ab utroque est, vel ille qui a nullo est, vel qui ab illo tantum est, esse potest. Itaque Trinitas est vera, et unitas manet perfecta, quoniam in Deo nihil esse pot
Abbreviated transcription (Latin):
Ed libet ꝯsiderare qmͣ timida fuerit in pͥncipio atten¬
dendam uirtutem huius hostis malitia. quasi enĩ pa¬
rum de suis uirib p̃sumens humanam nat᷑am in eam partẽ. ubi
deliberior uidebatur agressus. ẽ. Ut si forte illuc aliquatenus p̃.¬
ualere potuisset. post modum cum maiori fidutia. ad alt̾am que
robustior fuit pulsandam aut potus subuertandã accederet
Sciens gͦ quia uerum. eẽt. quãuis adhuc dictum ñ. eẽt. ue
soli quia cum ceciderit etiam habet sulleuantem. Et si quispiã
p̃ualuerit aduersus unĩr: duo resistunt ei. pͥmũ diligenter
solitariam feminã explorauit. inueniens & in ea pͥmũ ominẽ
sue temptationis conatum. exꝑi disposuit.
tione exorsus est.

Expanded text:
 Libet considerare quam timenda fuerit in principio ad tentandam virtutem hominis hujus hostis malitia. Quasi enim parum de suis viribus praesumens humanam naturam in eam partem ubi debilior videbatur aggressus est, ut si forte illic aliquatenus praevalere potuisset, postmodum cum majori fiducia ad alteram quae robustior fuit pulsandam aut posterius subvertendam accederet. Sciens ergo quod verum esset quamvis adhuc dictum non esset Vae soli, quia cum ceciderit non habet sublevantem . Et si quispiam praevaluerit adversus unum duo resistunt ei; primum diligenter solitariam feminam exploravit, et inveniens; in ea primum omnem suae tentationis conatum experiri disposuit. ione exorsus est.
Abbreviated transcription (Latin):
potest siue uidelicet pͥma illa inobedientia hominis. que
pͥma omĩum peccatorũ fuit. & subsequentiũ om̃ium origo exti¬
tit. siue initium illud cum quo ab illo trans ducto uniuersi ori¬
untur. qui ab illo ꝑ carnis ꝓpagationẽ trans ducunt᷑. Hoc autẽ
uitiũ corationis humane duplici corruptione naturã inficit ig¬
norantia scilicet mentem. & ꝯcupiscentia carnẽ. Hec duo ma-¬
la inpͥmo quidem parente. penai fuerunt p̃ceddentis culpe. &
culpa simul actualis. In nobis autẽ culpasubsequentis pene. &
culpa simul & pena originalis. Qnͣdo gͦ originale peccatũ. qnͣ¬
obedientie illius. Que illi quidẽ originalis dicitur non qͦd ab illa
uel cum illa originem acceꝑit: natura illius sed qͦd exilla quasi
pͥma omniũ postmodum orta fuit. & exierunt subseqñtia omĩa
mala illius. Quia autẽ millo apma origine nullum peccatum
descendit. illud etiam peccatũ qͦd millo originale dicitur. actua.¬

Expanded text:
potest, sive videlicet prima illa inobedientia hominis quae prima omnium peccatorum fuit et subsequentium origo omnium exstitit, sive vitium illud cum quo ab illo traducto universi oriuntur, qui ab illo per carnis propagationem traducuntur. Hoc autem vitium originis humanae duplici corruptione naturam inficit; ignorantia scilicet mentem, et concupiscentia carnem. Haec duo mala in primo quidem parente poena fuerunt praecedentis culpae et culpa actualis; in nobis autem culpa subsequentis poenae, et culpa simul et poena originalis. Quando ergo originale peccatum qobedientiae illius quae illi quidem originalis dicitur; non quod ab illa vel cum illa originem acceperit natura illius, sed quod ex illa quasi prima omnium postmodum orta sint, et exierint subsequentia omnia mala illius. Quia autem in illo a prima origine nullum peccatum descendit, illud etiam peccatum quod in illo originale dicitur actua
Abbreviated transcription (Latin):
ut de nr̃o eẽt holosaustũ offerendũ ꝓnobis. ut in hoc
ipso ad nos ꝑtineret redemptio: quia de nr̃o sumpta erat
immnolatio. Quius quidẽ redemptionis participem effi.¬
cimur: supsi redemptori ꝑcarnem nobis sociato. ꝑfidem¬
munimur. Natura quidem humana tota ꝑpeccatũ cor¬
rupta fuerat. & tota ꝑpeccatũ dampnationi debita erat.
& iccͥcoᷤ tota dampnata. iniustitia non fuisset. Uenit

Expanded text:
ut de nostro esset holocaustum offerendum pro nobis, ut in hoc ipso ad nos pertineret redemptio; quia de nostro sumpta erat immolatio. Cujus quidem redemptionis participes efficimur, si ipsi redemptori per carnem nobis sociato per fidem unimur. Natura quidem humana tota per peccatum corrupta fuerat, et tota propter peccatum damnationi debita erat; et idcirco si tota damnata fui
Abbreviated transcription (Latin):
tum passionis eiꝰ. & ꝑfidem suscipiunt. & ꝑreuelatã iam ꝯ.¬
gnitionẽ agnoscunt. Unde beda ineadem questione unum
te facte luce euangelii semꝑ aꝑte p̃dicabant. ita ut nunc
om̃is populus xͥanus scire & ꝯfiteri debeat fidem qmͣ eo tẽꝑe
pauci admodũ & ꝑfectiores quiq nouerunt. ꝙ uis omĩs dei
populus etiã tunc eiꝰdem mistĩa fidei inlegalib ceremoniis c¬
pice portauerunt.

Expanded text:
ntum passionis ejus, et per fidem suscipiunt, et per revelatam jam contum passionis ejus, et per fidem suscipiunt, et per revelatam jam cognitionem agnoscunt. Unde Beda in eamdem quaestionem: Unum, tefacta luce Evangelii semper aperte praedicabant; ita ut nunc omnis populus Christianus scire et confiteri debeat fidem, quam eo tempore pauci admodum, et perfectiores quique noverunt, quamvis omnis Dei populus etiam tunc ejusdem mysteria fidei in legalibus caeremoniis typice portaret.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s ui fide redemptionis uenture iustificatos fuise quia eandẽ
redemptionẽ uel uenturã ꝯgnouerunt. uelognoscentib &e cre¬
dentib crediderunt. Et cum hac fide sacram̃ta ipsuus redemꝑ¬
tionis que abinitio instituta sunt. ad scĩficatione susceput.
& inipsis iam candem redemptionẽ suam quasi in umbra &
figura portauerunt. Quod bene duo uiri illi signauerunt. qͥ
botrum inuecte suspensũ de t̾ra ꝓmissionis ad filios israhei
indeserto portauerunt. Botrus si quidem inuecte xp̃s in
cruce ẽ. cuius mistĩum insacram̃to duo populi portant. Qi
p̃cesserunt portauerunt quidem seo non inderunt. quia p̃ce¬
dentes ad uentũ eiꝰ sacram̃ta passionis eiꝰ om̃s quidẽ ꝑfidem
portauerunt. s non om̃s ꝑ ognitionẽ qͦd portauerunt in tel¬
ligere meruerunt. Seq̃ntes autem & portant & uident. qͥa
fideles qui post aduentũ eius incarne subsequunt᷑. sacram̃¬

Expanded text:
omnes in fide redemptionis venturae justificatos fuisse, quia eamdem omnes in fide redemptionis venturae justificatos fuisse, quia eamdem redemptionem vel venturam crediderunt, vel credentibus et cognoscentibus crediderunt; et cum fide sacramenta ipsius redemptionis, quae ab initio instituta sunt, ad sanctificationem susceperunt; et in ipsis eamdem redemptionem suam, quasi in umbra et figura portaverunt. Quod bene illi duo viri signaverunt, qui botrum in vecte suspensum, de terra promissionis ad filios Israel in desertum portaverunt. Botrus siquidem in vecte Christus in cruce est, cujus mysterium in sacramento duo populi portant. Qui praecesserunt, portaverunt quidem: sed non viderunt, quia praecedentes adventum ejus; sacramenta passionis ejus, omnes quidem per fidem portaverunt, sed non omnes per cognitionem, quod portaverunt intelligere meruerunt. Sequentes autem et portant et vident: quia fideles qui post adventum ejus in carne subsequuntur; sacrame
Abbreviated transcription (Latin):
quia eadem fidesimediatoris saluos iustos faciebat antiquos.
pusillos cum magnis. quia eandẽ fidẽ mediatoris antiqui ha-
buerunt pusilli cum magnis. Alii quidẽ que uentura erant
sicut uentura erant credentes & ꝯgnoscentes. Alii uero non
quidẽ ꝯgnoscentes sed credendo & desiderando ꝯgnoicentibus
credimus incarne uenisse. sic illi uenturũ sicut nos mortuum
quib hec uentura p̃scire singularit̾ datum. ẽ. ut om̃s quidem
candem s ed non eandem fider ꝯgnitionẽ habuisse dicantur.
aut side omnib hoc dictũ intelligitur. om̃s qui futurã redẽp.¬
tionẽ & resurrectionẽ crediderunt. Hec etiam in quib redẽp¬
tio ꝯstabat crediduse. non in quenient affirmantur. Inquã¬
tum eni ipsam ꝯue omia hec ꝯtinebat redemptionẽ uentũ
crecuderunt. hoc credider ũt. qĩnuis eandem de ipsis om̃s in
credendo ognitionẽ habuerunt. Hoc gͥ modo sano in tellectu
dici potest. om̃s ab initio iustos saluatoris fidem habuisse. &

Expanded text:
ia : Eadem fides mediatoris salvos justos faciebat antiquos, pusillos buerunt pusilli cum magnis. Alii quidem quae ventura erant, sicut ventura credentes et cognoscentes; alii vero non quidem cognoscentes, sed credendo et desiderando, cognoscentibus enisse, sic illi uenturum, sicut nos mortuum, ura haec praescire singulariter datum est, ut omnes quidem eamdem fidem sed non eamdem fidei cognitionem habuisse dicantur; aut si de omnibus hoc dictum intelligitur, omnes qui futuram redemptionem crediderunt, haec etiam in quibus redemptio constabat credidisse, non inconvenienter affirmantur. Inquantum enim ipsam quae omnia haec continebat redemptionem venturam crediderunt, haec crediderunt, quamvis eamdem de ipsis omnes in credendo cognitionem non habuerunt. Hoc modo igitur sano intellectu dici potest omnes ab initio justos fidem Salvatoris habuisse, et
Abbreviated transcription (Latin):
et sunt quib abinitio niebil minus
unqͣm recta fides habere potuit. credere uidelicet
unum. eẽ. dm̃ creatorẽ omĩũ. dñm & rectorẽ uaelicet uni¬
torem. Hec simplitiũ fidei munitio suffecisse credimus quib
& si nichil amplius additum est ad ꝯgnitionẽ. muitũ tamẽ
collatum ẽ. ad deuotionẽ. Ita quidem uent᷑um incarne redẽp¬
torem. & ineadem carne moriturũ & resurrecturũ. & ascensu¬
rum. siue alia quedam que illis temꝑib abscondita fuerunt.
manifeste nonꝯgnouerunt. & tam fidem natiuitatis. & passio
nis. resurrectionis. & ascensionis eius in hoc eos uerissime habu¬
isse dicimus. quia credentib & scientib hec. ficie & de uotione
sub spẽ. & expectatione eiusdem redemptionis sue: similit non¬

Expanded text:
ec sunt quibus ab initio nihil minus unquam recta fides habere potuit. Credere videlicet unum esse Deum creatorem omnium, Dominum et rectorem unitorem. Haec simplicium fidei in initio suffecisse credimus, quibus, etsi nihil amplius additum est ad cognitionem, multum tamen collatum est ad devotionem. Isti quidem venturum in carne redemptorem, et in eadem carne moriturum, resurrecturum, et ascensurum; sive alia quaedam quae illis temporibus abscondita fuerunt, manifeste non cognoverunt. Et tamen fidem nativitatis et passionis, sive resurrectionis et ascensionis ejus, in hoc eos verissime habuisse dicimus; quia credentibus et scientibus haec fide et devotione sub spe et exspectatione ejusdem redemptionis adhaeserun
Abbreviated transcription (Latin):
itna pietas. una deuocio. una cult᷑a. dñm unum. & dm̃ unũ. sic
dix̃ rõ. & appbauit in se ne scĩma mertium fieret in pła pͥncipalia.
& non eẽt certa salus. & melius ẽẽ. & consentiens magis u̾itati. & ꝯ¬
sentaneũ nat᷑e. pͥncipium unum. & finem unum. in quem hr̃e
possent conuersionẽ. que abillo consist̾ent omĩa. Alioqͥn dissi¬
pationem. eẽ. uniu̾sitqͣs sine capite & pͥncipio. & moderatore. &
clamauit illi natura. foris. & contestata ÷ ad eandẽ ueritatẽ &
dixit. opus unũ auctorẽ unũ. & concordia una. consiliũ unũ.
& una administratio. ꝓuidentiã unã. Eit manifestatus. ẽ. ds̃
creator unus. unus moderator. unus rector. quia totũ unũ. &¬

Expanded text:
Una pietas, una devotio, una cultura, Dominum unum et Deum unum. Sic dixit ratio et comprobavit in se, ne schisma mentium fieret in plura principia: et non esset certa salus. Et melius esse et consonum magis veritati et consentaneum naturae principium unum et finem unum ent omnia. Alioqui dissipationem esse universitatis sine capite et principio et moderatore. Et clamavit illi natura foris, et contestata est ad eamdem veritatem; et dixit opus unum et auctorem unum; et concordia una consilium unum, et una administratio providentiam unam. Et manifestatus est Deus unus, creator unus, moderator unus et rector; quia totum unu
Abbreviated transcription (Latin):
ue ds̃ uult malum. graue. ẽ. auditu & non facile receꝑit hoc pia
m̃s de bono. quia malũ uult. Widet᷑ enĩ hoc solum dici. cuma
dicit᷑ ds̃ uult malũ. quia bonũsmalũ diligit. & approbat qͦd
pͣuum. ẽ. & amicam sibi reputat iniquitatẽ. & gaudet quasi

Expanded text:
us vult malum, grave est auditu et non facile recipit hoc pia mens de bono quod malum vult. Videtur enim hoc solum dici cum dicitur Deus vult malum, quia bonus malum diligit et approbat quod pravum est, et amicam sibi reputat iniquitatem, et gaudet quasi
Abbreviated transcription (Latin):
incipit. initiũ boni & pͥncipiũ restaurationis nemoratur. Que
indelicet restauratio secundũ incrementa fidei crescit dũ homo
nꝑagnitionẽ amplius illuminat᷑. ut plenius agnoscat. & inflam¬
matur ꝑdilectionẽ ut ardentius diligat. Sicut gͦ ustus qͣm¬
diu in hac corpe existens ꝑegͥnatur adño. uiuere habet ex fide
quẽadmodũ cum eductus de hoc ergastulo fuerit. & intͦductꝰ
ingaudiũ dñ sui. inuere habet ex ꝯtemplatione. S mira dei
dispensatione agitur. qͦd nunc int̾im malitia bostis antiqui ad
inpugnandos. & ꝑsequendos fideles relaxatur. quatinus uideu-¬
cet hoc homini reputetur ꝓmerito. sinunc ꝑfidem ambulans uiã
ueritatis etiam inpugnatus non deserat qui pͥus uisione p̃sentis
dei roboratus. sola ꝑsuasione ꝓstratus erat. Ut autẽ in hoc p̃lio
in uictus stare possit. ꝙ bonũ suũ illesũ custodire. dantur ei ut
dictum. ẽ. in sacramentis arma. quib se muniat inoꝑib bonis.

Expanded text:
incipit, initium boni, et principium restaurationis ejus memoratur. Quae videlicet restauratio secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur, ut plenius agnoscat, et inflammatur per dilectionem, ut ardentius diligat. Sic ergo justus, quandiu in hoc corpore existens, peregrinatur a Domino, vivere habet ex fide, quemadmodum cum eductus de hoc ergastulo fuerit, et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc malitia interim hostis antiqui ad persequendos et impugnandos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito; si nunc per fidem ambulans, viam veritatis etiam impugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei roboratus, sola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit, et bonum suum illaesum custodire, dantur ei ut dictum est in sacramentis arma, quibus se muniat; in operibus bonis
Abbreviated transcription (Latin):
adiuncturis  ꝯm̃darẽt᷑ & pulcͥora fierent ꝯꝑatione. malorũ.
& bona eẽnt mala uit̾ bona. que ñ erant bona. qm̃ exeis orna
corem & pulcͥtudinẽ uniuersorũ. Et respexit cuncta iordĩe
suo. & uidit bona ibi. & que sͥ bona ñ fuerũt. & uoluit sicut ẽẽ
omĩa. ut bonũ fuit. quia ita bonũ fuit. ut uidit & uoluit.
qͦd fut᷑um fuit. Et pensauit equo iuditio uniu̾sa que uidit
inꝯplacito uno. qͦd bonũ fuit. & iustũ totũ ẽẽ. & nichil aliud
eẽ. & uoluit. totũ. ẽẽ. aliud non ẽẽ. Et hac uoluntate ꝓpt̾ea
fecit ut bona eẽnt. que. ẽẽ. bonũ erat. sicut uiderat & uolue¬
rat. & ꝑmisit ut mala eeñt que. ẽẽ. bonũ erat. que cũbonis fu¬
tura ẽẽ p̃uid̾at. & ut eent cum bonis uoluerat. qͥa bonũ erat.
Et erat quidẽ uoluntas eius et̾na. & debonis & de malis q̃ꝙ
uoluit ut eeñt. s nõ erat tͥotũ hominibꝰ donec ꝯplerent᷑¬

Expanded text:
arentur, et pulchriora fierent comparatione malorum, et bona essent mala inter bona quae non erant bona. Quoniam ex eis ornarcorem et pulchritudinem universorum. Et respexit cuncta in ordine suo: et vidit bona ibi, et quae bona sibi bona fuerunt, et voluit sic esse omnia ut bonum fuit, quia ita bonum fuit ut vidit et voluit quod futurum fuit. Et pensavit aequo judicio universa, quae vidit in complacito uno quo bonum fuit et justum totum esse, et nihil aliud esse; et voluit totum esse et aliud non esse. Et hac voluntate postea fecit ut bona essent quae esse bonum erat, sicut viderat et voluerat. Et permisit ut mala essent quae esse bonum erat, quae cum bonis futura esse praeviderat, et ut essent cum bonis voluerat quia bonum erat. Et erat quidem voluntas ejus aeterna et de bonis et de malis quae voluit ut essent; sed non erat notum hominib
Abbreviated transcription (Latin):
homoIntercio statu totũ ds accipiet. In pͥmo statu laus dei erat & aliqͥd
p̃ter laudem nichil tam̃ ꝯtra laudem dei. Insecundo statu nichil
ad laudem. s: totum ꝯtra laudem dei. Int̾cio statu totũ ad laudẽ.
nichil p̃ter laudem. ne contra laudẽ dei. Ao laudem dei caritas. p̃¬
ter laudem dei necessitas. ꝯtra laudem inquitas. In pͥmo statu sa-¬
ritas. & necessitas. In scd̃o statu necessitas. & iniquitas. Int̾tio sola sa¬

Expanded text:
homo; in tertio statu, Deus totum accipit. In primo statu, laus Dei erat, et aliquid homo; in tertio statu, Deus totum accipit. In primo statu, laus Dei erat, et aliquid praeter laudem, nihil tamen contra laudem Dei; in secundo statu nihil ad laudem, sed totum contra laudem Dei; in tertio statu totum ad laudem: nihil praeter laudem, nec contra laudem Dei. Ad laudem Dei charitas, praeter laudem Dei necessitas, contra laudem Dei iniquitas. In primo statu charitas et necessitas; in secundo statu necessitas et iniquitas; in tertio sola
Abbreviated transcription (Latin):
potuit custodia. nec molentia patet᷑. Qui quãcunq s illatũ fuisset.
nichil omĩno pat̾et᷑. Nam si uiolentiã pati potuit. qͦmodo etiã mori
non potuit. Si autem mori potuit. qͣnͣdo ĩmortalis fuit. ꝓpt̾ hmodi
rationes soluendas. que abhis diligentius secreta scrutari solent o¬
biciunt᷑. Tres status uite humane pͥma consideratione distingui¬
mus. & in his qualis homo fuit. siue in corpore siue inanima. qͣntũ¬
cumq abeo. quia pͥmum factus. ẽ. miitatus sit. aut in quo idem
ꝑstit̾it. necõ det̾minandũ putamus. Pmus status hominis fuit
ante peccatum ineo qͦd fuit conditus. Secundꝰ status. ẽ. post pecca¬
tum. si tam̃ status dicendꝰ ÷ & non potius ruina. inquem ꝑpeccatũ
& ꝑpenam peccati pot᷑ peccatum sequentẽ. ẽ. lapsus. Tercius est¬
fuit ꝯditus. s suꝑ id etiam usq ad illud ad qͦd conditus fuit restitue¬
tur. In pͥmo statu diuisit ãs & homo. Insecundo statu diuisit diabolꝰ. &

Expanded text:
ia ne violentiam pateretur qui quodcunque illatum sibi fuisset nihil omnino pateretur. Nam si violentiam pati potuit, quomodo etiam mori non potuit? Si autem mori potuit, quomodo immortalis fuit? Propter hujusmodi rationes solvendas quae ab iis qui diligentius secreta scrutari solent objiciuntur tres status vitae humanae prima consideratione distinguimus, et in his qualis homo fuerit sive in corpore sive in anima quantumque ab eo quod primum factus est mutatus sit, aut in quo idem perstiterit necessario determinandum putamus. Primus status hominis fuit ante peccatum in eo in quo fuit conditus. Secundus status est post peccatum si tamen status dicendus est, et non potius ruina in quem per peccatum et poenam peccati post peccatum sequentem, est lapsus. Tertius sfuit conditus, sed supra id etiam usque ad illud ad quod conditus fuit restituetur. In primo statu divisit Deus et homo; in secundo statu divisit diabolus et
Abbreviated transcription (Latin):
quomͦ ante fcm̃ solem dies ẽẽ potuit. qͥa antequa
sol fieret luxerat. et uidit deus lucem qͦd esset bo¬
na: & uocauit lucem diem. ⁊ tenebras noctem. & ipsa lux
tres ipos pͥmos dies faciebat anteqͣ fieret. & in illuminaiuit
mundũ. Sed qui d significat qͦd ñ statim fẽs ẽ sol. exqͦ lucem fieri
oportuit. s ut qͣsi lur ẽẽt pͥusꝗͣ clara lux. & fortassis confusio plena
luce. digna non erat. aliqͣm tñ lucẽ accepit ut uideret᷑ exire ad ordi¬
nem & dispositionẽ¬

Expanded text:
quomodo ante factum solem dies esse potuit; quia antequam sol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et dispositione
Abbreviated transcription (Latin):
non peccasset colenda & exercenda fuisset nõ conuenient̃ dicit᷑ p̃t̾
int̾na. & spũalia studia. & sapientie. & diuine contemplationis. foris
etiam int̾re culturas. siue na rando. siue seminando. siue plantã¬
do. & cet̾is huiꝰmodi oꝑib quib natura bona exculta ꝑfectum ca-¬
pit in melus. pͥmũ hominẽ non adlaborem. sed addelectationẽ
exercendum. ut oͣpus eẽt ad delectationẽ. exemplũ ad eruditionẽ
Sic namq ext̾ioi homo exercendꝰ erat. ut ab ipso studio ext̾ioris oꝑis
forma sumeret᷑ studii int̾ioris. & meo qͦd foris faceret agnosceret.
quid sibi intus faciendum erat. nam & intus similit quedã terra
erat. que bona quidẽ creatura erat. & tam̃ sibene excoleret᷑: ad huc
melior ẽẽ pot̾at que culta fructus bonos daret. neglecta uͦ mala
& noxia gramina pro ferret.

Expanded text:
non peccasset colenda et exercenda fuisset; non inconvenienter dicitur praeter interna et spiritualia studia sapientiae et divinae contemplationis, foris etiam in terra culturas sive in arando, sive in seminando, sive in plantando, et caeteris ejusmodi operibus quibus natura bona exculta profectum capit in melius, primum homines non ad laborem, sed ad delectationem exercendum, ut et opus esset ad delectationem, et exemplum ad eruditionem. Sic namque exterior homo exercendus erat ab ipso studio exterioris operis, ut forma sumeretur studii interioris; et in eo quod foris faceret, agnosceret quid sibi intus faciendum esset. Nam et intus similiter quaedam terra erat quae bona quidem creata erat, et tamen si bene excoleretur adhuc melior esse poterat; quae culta fructus bonos daret, neglecta vero mala et noxia germina proferret.
Abbreviated transcription (Latin):
est etiam hoc quomͦ inuisibiles illas &e spũales nat̾uras
modatur ds̃. si em̃ lberi arbitu sunt faciunt qͦd uolunt. Qd
si faciunt qͦd uolunt nq̃ndo exfententia dei pendet qͦd sasũt:

Expanded text:
est etiam hoc quomodo invisibiles illas et spirituales naturas moderatur Deus. Si enim liberi arbitrii sunt, faciunt quod volunt; et si faciunt quod volunt, quomodo ex sententia