comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tia quȩ porphyrio tam multũ placet. ut
eã deoꝵ quoq suoꝵ uocib p̃dicet legit᷑
celos esse perituros: cur usq adeo uana
est ista fallacia ut infide. xp̃ianoꝵ uel
inter cętera uł p̃cȩteris hoc de testentur
quod in ea periturus creditur mundus.
quo utiq uisi pereunte cęli perire ñ pos¬
sunt : Et in litteris quidẽ sacris que pro¬
dus transit : legitur. cęlũ & terra transi¬
bunt. Sed puto: quod p̃terit. transit.
transibunt. aliquanto mitius dicta sunt
ubi aqua inundatus qui tunc erat peris¬
se dicꝰtus est mundus. satis clarũ est & que
pars mundi a toto significata. & quatenus
perisse sit dicta: & qui cęli repositi igni re¬
seruandi indiem uidicii & ꝑditionis ho¬
minũ impiorũ. Et meo quod paulo post
ait. ueniet dies dñi ut fur: in quo cęli un¬
petu magno transcurrent. elementa autẽ
ardentia resoluentur. & terra & que in
ipsa sunt opera exurentur. ac deinde sub¬

Expanded text:
tia, quae Porphyrio tam multum placet, ut tia, quae Porphyrio tam multum placet, ut eam deorum quoque suorum uocibus praedicet, legitur caelos esse perituros: quur usque adeo uana est ista fallacia, ut in fide Christianorum uel inter cetera uel prae ceteris hoc detestentur, quod in ea periturus creditur mundus, quo utique nisi pereunte caeli perire non possunt? Et in litteris quidem sacris, quae produs transit: legitur: Caelum et terra transibunt. Sed puto. quod praeterit, transit, transibunt aliquanto mitius dicta sunt ubi aqua inundatus qui tunc erat perisse dictus est mundus, satis clarum est, et quae pars mundi a toto significata. et quatenus perisse sit dicta, et qui caeli repositi igni reseruandi in diem iudicii et perditionis hominum inpiorum; et in eo quod paulo post ait: Veniet dies Domipetu transcurrent, elementa autem ardentia resoluentur. et terra et quae in ipsa sunt opera exurentur: ac deinde sub
Abbreviated transcription (Latin):
sicut uestimentũ ueterascent. Et sicut oꝑ¬
toriũ mutabis eos & mutabunt᷑. tu autẽ
idem ipse es. & anni tui non deficient.
Quid est quod porphirius cũ pietatem
laudet hebreorũ qua magnus & uerus &
ipsis numinib terribilis ab eis colitur ds.
xp̃ianos ob hoc arguit maximȩ stultidie
etiã ex oraculis deoꝵ suoꝵ. qͦd istũ mun¬
dum dicunt esse periturũ: Sece ulitte¬
ris pietatis hebreorũ dicit᷑ do quẽ confiten¬
te tanquam philosopho etĩa ipsa numina
ꝑ horrescunt. opera manuũ tuarũ sunt ce¬
li. ipsi peribunt. Nunquid quando celi
peribunt. mundus cuiusudem cęli suꝑior
parsest & tutior non peribit: Si hec sen¬
tentia ioui displicet. cuius ut scribit iste
philosophus ueluit grauioris auctoritatis
oraculo in xp̃ianoꝵ credulitate culpat᷑.
cur non similiter sapientiã tanquam stul¬
titiam culpat hebrȩoꝵ in quoꝵ libris pi¬
issimis inuenitur: Porro si i illa sapien¬

Expanded text:
ueterescent, et sicut opueterescent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Quid est quod Porphyrius, cum pietatem laudet Hebraeorum, qua magnus et uerus et ipsis numinibus terribilis ab eis colitur Deus, Christianos ob hoc arguit maximae stultitiae etiam ex oraculis deorum suorum, quod istum mundum dicunt esse periturum? Ecce in litteris pietatis Hebraeorum dicitur Deo. quem confitente tanto philosopho etiam ipsa numina perhorrescunt: Opera manuum tuarum sunt caeli, ipsi peribunt. Numquid quando caeli peribunt, mundus, cuius idem caeli superior pars est et tutior, non peribit? Si haec sententia Ioui displicet, cuius, ut scribit iste philosophus, uelut grauioris auctoritatis oraculo in Christianorum credulitate culpatur: quur non similiter sapientiam tamquam stultitiam culpat Hebraeorum, in quorum libris piissimis inuenitur? Porro si in illa sapien
Abbreviated transcription (Latin):
terra: ꝓfecto ipsa oꝑa miscdiȩ sunt sacrifi¬
cia quib placetur do. sicut in libro huis¬
cũ ibi positũ sit. om̃s qui sunt inmonum̃¬
tis. hic non ait ꝓpheta om̃s. sed multi dor¬
mientium interre aggere. Ponit enĩ aliqͦn¬
do scriptura ꝓ omnib multos. Propterea
& abrahȩ dictum. ẽ. patrem multarũ gen¬
tiũ posuite: cui tamen alio loco. insemine
inquit tuo benedicentur om̃s gentes. De
tali autẽ resur rectione. huic quoq ipsi ꝓ¬
phetȩ daniheli paulopost dr̃. Et tu ue¬
ni & requiesce. Ad huc enĩ dies incõpletio¬
nem consummationis: & requiesces & re¬
surges insorte tua infine dierũ.
inpsalmis: sed eoꝵ plura transeunter
& strictim. Hoc tam̃ quod de fine huius
seculi aꝑtissime dictum est ibi: nequaqͣm
silentio preteribo. Principio terrã tu fun¬
dasti dñe. & opera manuũ tuarũ sunt cę¬
li. Ipsi peribunt tu autẽ ꝑmanes: & om̃s

Expanded text:
terra: profecto ipsa opera misericordiae sunt sacrifiterra: profecto ipsa opera misericordiae sunt sacrificia, quibus placetur Deo, sicut in libro huicum ibi positum sit omnes qui sunt in monumentis, hic non ait propheta omnes, sed multi dormientium in terrae aggere. Ponit enim aliquando scriptura pro omnibus multos. Propterea et Abrahae dictum est: Patrem multarum gentium posui te, cui tamen alio loco: In semine, inquit, tuo benedicentur omnes gentes. De tali autem resurrectione huic quoque ipsi prophetae Danieli paulo post dicitur: Et tu ueni et requiesce; adhuc enim dies in conpletionem consummationis, et requiesces et resurges in sorte tua in fine dierum. in Psalmis, sed eorum plura transeunter et strictim. Hoc tamen quod de fine hujus saeculi apertissime dictum est ibi, nequaquam silentio praeteribo. Principio terram tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt coeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes: et o
Abbreviated transcription (Latin):
est cũ dicit᷑ & terram. id .ẽ. & aduocabit. &¬
sursum. ut iste sit sensus aduocabit cȩlum
sursum. & terrã aduocabit sursum: nichul
melius intelligi existimo. quã om̃s qui ra¬
pientur in obuiam. xp̃o in aera: sed celu
dictũ ꝓpter ammas. terram. ꝓpt̾ corꝑa
Discernere porto popłm suũ quid. ẽ. nsi
ꝑ udicium separare bonos amalis tanqui
oues ab hedis: Deinde conuersio sermoni
ad angłos facꝰta est: congregate illi iustos
eius. Profecto em̃ ꝑ angelicũ ministerium
res tanta ꝑ agenda est. Si autẽ querimus
quos iustos ei congregaturi sunt angli. qu
disponunt inquit testam̃tũ eiꝰ suꝑsacrifi¬
cia. Hec est om̃is uita iustorũ: disponal
testanientũ dĩ suꝑ sacrificia. Aut en ꝙ
p̃ponenda. iuxta sententĩa dĩ dicentis. il¬
sericordiã uolo & non sacrificiũ: aut si siu
sacrificia insacrificiis intelligit᷑ dictum.
quomͦ suꝑ terrã fieri dicit᷑ quod fit utiqꝙ l

Expanded text:
est, cum dicitur et terram, id est et aduocabit. et est, cum dicitur et terram, id est et aduocabit. et sursum, ut iste sit sensus: Aduocabit caelum sursum, et terram aduocabit sursum: nihil melius intellegi existimo quam omnes qui rapientur in obuiam Christo in aera, sed caelum dictum propter animas, terram propter corpora. Discernere porro populum suum, quid est nisi per iudicium separare bonos a malis, tamquam oues ab haedis? Deinde conuersio sermonis ad angelos facta est: Congregate illi iustos eius; profecto enim per angelicum ministerium res tanta peragenda est. Si autem quaerimus, quos iustos ei congregaturi sunt angeli: Qui disponunt, inquit, testamentum eius super sacrificia. Haec est omnis uita iustorum: disponere testamentum Dei super sacrificia. Aut enim praeponenda, iuxta sententiam Dei dicentis: Misericordiam uolo quam sacrificium; aut si super sacrificia in sacrificiis intellegitur dictum, quo modo super terram fieri dicitur quod fit utique in
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ dictũ est aduocabit cęlũ de sursum:
qm̃ sc̃i & iusti recte cęlũ appellantur. ni¬
mirũ hoc est quod ait apłs. Simul cum
illis rapiemur innubib in obuiam xp̃o
in aera. Nam scđm littere suꝑficiem qua
modo aduocatur cȩlum sursum. quasi
possit ẽẽ nisi sursum: Quod autẽ adum¬
ctum est & terrã discernere populũ suũ.
si tantũmͦ subaudiatur aduocabit. idest
aduocabit & terram. nec subaudiat᷑ sur¬
sum. hunc uidetur habere sensum scdm̃
recꝰtam fidem. ut cȩlũ intelligat᷑ in eis qͥ
cũ illo iudicaturi sunt: & terra ineis qͥ ui
dicandi sunt ut ad uocabit cęlũ sursum ñ
hic intelligamus rapiet in aera. sed in uidi¬
ciarias eriget sedes. Potest & illud intelli¬
gi aduocabit cȩlum sursum. aduocabit an¬
gelos insuꝑnis & excelsis locis cũ quib des¬
ceudet ad faciendum iudicium: aduoca¬
bit & terram id .ẽ. homines interra utiq
iudicandos. Si autẽ utrũq subaudiendum

Expanded text:
uero dictum est: Aduocabit caelum sursum: uero dictum est: Aduocabit caelum sursum: quoniam sancti et iusti recte caelum appellantur, nimirum hoc est, quod ait apostolus: Simul cum illis rapiemur in nubibus in obuiam Christo in aera. Nam secundum litterae superficiem, quo modo aduocatur caelum sursum, quasi possit esse nisi sursum? Quod autem adiunctum est: Et terram discernere populum suum, si tantummodo subaudiatur aduocabit, id est aduocabit et terram, nec subaudiatur sursum, hunc uidetur habere sensum secundum rectam fidem, ut caelum intellegatur in eis, qui cum illo iudicaturi sunt, et terra in eis, qui iudicandi sunt; ut aduocabit caelum sursum non hic intellegamus \'rapiet in aera\', sed \'in iudiciarias eriget sedes\'. Potest et illud intellegi aduocabit caelum sursum \'aduocabit angelos in supernis et excelsis locis, cum quibus descendat ad faciendum iudicium\'; aduocabit et terram, id est homines in terra utique iudicandos. Si autem utrumque subaudiendum
Abbreviated transcription (Latin):
non silebit. Ignis in conspectu eius ardebit:
& in circuitu eius tempestas ualida. Ad¬
uocabit cęlum sursum: & derram discer¬
nere popłm suũ. Congregate illi iustos
eius: qui disponunt testamentũ eiꝰ suꝑ sa¬
crificia. Hoc nos de dño stłu xp̃o intelligi¬
mus: quẽ speramus de cȩlo ẽẽ uenturum
aduiuos & mortuos iudicandos. Manife¬
stus enĩ ueniet inter iustos & imustos iu¬
dicaturus iuste. qui prius uenit occul¬
tẽ ab iniustis iudicandus iniustȩ: ipse in qͣm
manifestus ueniet & non silebit. id. ẽ. in
uoce iudicis euidens apparebit. qui prius
cũ uenisset occultus ante iudicem siluit.
quando sicut ouis ad immolandũ duc tus
est. & sicut agnus coram tondente fuit sine
uoce. quẽ admodũ de illo ꝑisaiam legimus
ꝓphetatũ. & in eũgłio udemus impletũ.
De igne uͦ & tempestate cũ insaie ꝓphe¬
tia tale aliqͥd tractaremus: quomͦ essent
hec intelligenda. iam diximus. Quod

Expanded text:
non silebit. Ignis in conspectu eius ardebit, non silebit. Ignis in conspectu eius ardebit, et in circuitu eius tempestas ualida. Aduocabit caelum sursum et terram discernere populum suum. Congregate illi iustos eius, qui disponunt testamento eius super sacrificia. Hoc nos de Domino Iesu Christo intellegimus, quem speramus de caelo esse uenturum ad uiuos et mortuos iudicandos. Manifestus enim ueniet inter iustos et iniustos iudicaturus iuste, qui prius uenit occultus ab iniustis iudicandus iniuste. Ipse, inquam, manifestus ueniet et non silebit, id est, in uoce iudicis euidens apparebit, qui prius cum uenisset occultus, ante iudicem siluit, quando sicut ouis ad immolandum ductus est et sicut agnus coram tondente fuit sine uoce, quem ad modum de illo per Esaiam legimus prophetatum et in euangelio uidemus inpletum. De igne uero et tempestate, cum in Esaiae prophetia tale aliquid tractaremus, quo modo essent haec intellegenda, iam diximus. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
ab oꝑe dĩ. tã nullũ eoꝵ aꝑditione secer¬
nitur. Non enĩ dignabuntur de petri
apłi locutione quẽ uehement̃ oderunt
hebreoꝵ defendere pietatẽ. deoꝵ suoꝵ o
raculis approbatam: ut saltem ne totus
mundus periturus esse credatur. sic a to¬
to pars accipiatur in eo qͦd dictũ. ẽ. ipsi
peribunt. cum soli cęli infimi perituri
sint: quẽ admodũ in apłica illa epła a toto
pars accipitur quod diluino perisse dic¬
tus est mundus. quãuis sola enis cũ suis
celis pars ima perierit. Sed quia hoc ut
dixi non dignabuntur. ne uel apłi petri
approbent sensum. uel tantũ concedant
conflagrationi nouissime quantũ dicimꝰ
ualuisse diluuium. qui nullis aquis nul¬
lis flaminis totũ genus humanũ perire
posse contendunt: restat ut dicant quod
ꝓpterea dii eorũ hebream sapientĩa lau-¬
dauerunt: quia istũ psalmum non lege¬
rant. In psalmo etiã quadragesimo no¬
no: de uidicio di nouissimo intelligitur
dictũ. D s̃ manifestuͣs ueniet: ds nr̃ &

Expanded text:
ab opere Dei, tam nullum eorum a perditione secernitur. Non enim dignabuntur de Petri apostoli locutione, quem uehementer oderunt, Hebraeorum defendere pietatem, deorum suorum oraculis adprobatam, ut saltem, ne totus mundus periturus esse credatur, sic a toto pars accipiatur in eo, quod dictum est: Ipsi peribunt, cum soli caeli infimi perituri sint, quem ad modum in apostolica illa epistula a toto pars accipitur, quod diluuio perisse dictus est mundus, quamuis sola eius cum suis caelis pars ima perierit. Sed quia hoc, ut dixi, non dignabuntur, ne uel apostoli Petri adprobent sensum, uel tantum concedant conflagrationi nouissimae, quantum dicimus ualuisse diluuium, qui nullis aquis, nullis flammis totum genus humanum perire posse contendunt: restat ut dicant, quod propterea di eorum Hebraeam sapientiam laudauerunt, quia istum psalmum non legerant. In psalmo etiam quadragensimo nono de iudicio Dei nouissimo intellegitur dictum: Deus manifestus ueniet, Deus noster, et
Abbreviated transcription (Latin):
questio de purgatoriis penis ut diligenti¬
us ꝑtractetur: intempus aliud differenda
est. Filios autẽ leui & iuda & ierłm. ipsã
dĩ eccłiam debemus accipere. non ex he-¬
breis tantũ sed ex aliis etiã gentib con¬
gregatam: nec talem qualis nunc. ẽ. ubi
si dixerimus quia peccatũ non habemus.
nos ipsos seducimus & ueritas in nobis ñ
est: sed qualis tunc erit uelut area ꝑuen¬
tilationem. ita ꝑuidicium purgata nouis¬
simũ. eis quoq mundatis igne quib ta-¬
lis mundatio necessaria est: ita ut nulluᷤ
omnino sit qͥ offerat sacrificiũ ꝓ peccatis
suis. Om̃s enĩ qui sic offerunt. ꝓfecto
in peccatis sunt ꝓ quib dimittendis offe¬
runt: ut cum obtulerint acceptũq do
fuerit: dunc dimittantur.

Expanded text:
quaestio de purgatoriis poenis, ut diligentiquaestio de purgatoriis poenis, ut diligentius pertractetur, in tempus aliud differenda est. Filios autem Leui et ludam et Hierusalem ipsam Dei ecclesiam debemus accipere, non ex Hebraeis tantum, sed ex aliis etiam gentibus congregatam; nec talem, qualis nunc est, ubi, si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et ueritas in nobis non est; sed qualis tunc erit, uelut area per uentilationem, ita per iudicium purgata nouissimum, eis quoque igne mundatis, quibus talis mundatio necessaria est, ita ut nullus omnino sit, qui offerat sacrificium pro peccatis suis. Omnes enim qui sic offerunt, profecto in peccatis sunt, pro quibus dimittendis offerunt, ut, cum obtulerint acceptumque Deo fuerit, tunc dimittantur.
Abbreviated transcription (Latin):
emundans sicut argentũ & sicut aurũ.
& emundabit filios leui. & fundet eos si¬
cut aurũ & argentũ: quid aliud intelli¬
gendum est: Dicit tale aliquid & isai¬
as. Lauabit dñs sordes filioꝵ & filiarum
syon. & sanguinem emundabit de medio
eoꝵ: spũ iudicii & spũ combustionis. Ni¬
si forte sic dicendum est eos emundari a
sordib & eliquari quod̃amͦ: cũ ab eis
mali ꝑ penale iudicium separantur: ut
eoꝵ segregatio atq damnatio purgatio
sit istorũ. quia sine taliũ de cętero ꝑmix¬
tione uicturi sunt. Sed cum dicit. & e¬
mundabit filios leui. & fundet eossicut
aurũ & argentũ. & erunt dño offerentes
hostias iniustitia. & placebit dño sacrifi¬
ciũ iudȩ & ierusalem: utiq ostendit eos
ipsos qui emundabuntur deinceps in sa¬
crificiis iustitiȩ dño ẽẽ placituros: ac ꝑ
hoc ipsi a sua iniustitia mundabuntur
inqua dño displicebant. Hostiȩ porro in
tales offerunt. quam se ipsos: Uerum. ista

Expanded text:
 sicut aurum et emundabit filios Leui, et fundet eos sicut aurum et argentum: quid aliud intellegendum est? Dicit tale aliquid et Esaias: Lauabit Dominus sordes filiorum et filiarum Sion, et sanguinem emundabit de medio eorum spiritu iudicii et spiritu combustionis. Nisi forte sic eos dicendum est emundari a sordibus et eliquari quodam modo, cum ab eis mali per poenale iudicium separantur, ut illorum segregatio adque damnatio purgatio sit istorum, quia sine talium de cetero permixtione uicturi sunt. Sed cum dicit: Et emundabit filios Leui et fundet eos sicut aurum et argentum; et erunt Domino offerentes hostias in iustitia, et placebit Domino sacrificium Iudae et Hierusalem, utique ostendit eos ipsos, qui emundabuntur, deinceps in sacrificiis iustitiae Domino esse placituros, ac per hoc ipsi a sua iniustitia mundabuntur, in qua Domino displicebant. Hostiae porro in tales offerunt quam se ipsos? Verum ista
Abbreviated transcription (Latin):
cio. & ero testis uelox suꝑ maleficos & su¬
ꝑ adulteros: & suꝑ eos qui uirant in nomi¬
ne meo mendaciter. & qui fraudant mer¬
cedem mercennarioꝵ. & opprimunt ꝑ
potentiam uiduas. & ꝑcutiunt pupillos.
& ꝑuertunt uidicium aduenȩ. & qui ñ
rere: m illo iudicio quascdam quorunda
purgatorias penas futuras. Ybi eni dicit᷑.
quis sustinebit diem introitus euis. aut qͥs
ferre poterit ut aspiciat eũ. quia ipse in

Expanded text:
ero testis uelox super maleficos et super adulteros et super eos, qui iurant in nomine meo mendaciter, et qui fraudant mercedem mercennario et obprimunt per potentiam uiduas et percutiunt pupillos et peruertunt iudicium aduenae, et qui non rere in illo iudicio quasdam quorundam purgatorias poenas futuras. Ubi enim dicitur: Quis sustinebit diem introitus eius, aut quis ferre pot
Abbreviated transcription (Latin):
Ropheta malachiel siuexu
Malachias qui & angłs dictus est. qui
etiã ez dras sacerdos cuius alia incanone
scripta recepta sunt ab aliquib creditur.
nam de illo hanc ẽẽ hebreorũ opinonẽ
ꝓphetat dicens. Ecce uenit dicit dñs om¬
npotens: & quis sustinebit diem introi¬
tus eius: Aut quis ferre poderit ut aspi-

Expanded text:
Propheta Malachiel siue Malachi, qui et angelus dictus est, qui etiam Esdras sacerdos, cuius alia in canonem scripta recepta sunt, ab aliquibus creditur nam de illo hanc esse Hebraeorum opinionem prophetat dicens: Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens; et quis sustinebit diem introitus -eius, aut quis ferre poterit
Abbreviated transcription (Latin):
ANihel de hoc ultimo iudicio sic ꝓ¬
phetat ut antixp̃m quoq prius uen¬
turũ ẽẽ p̃nuntiet: atq adeternũ reg¬
nũ scõꝵ ꝑducat narrationem sũa. Cũ
enĩ uisione ꝓphetica quatuor bestias sig¬
nificantes quatuor regna uidisset. ipsũq
quartũ a quoda rege superatũ qui anti-¬
xp̃c cognoscitur. & post hec ȩternũ regnũ
filii hominis qui intelligitur xp̃c: horru¬
it inquit sp̃s m̃s ego daNihel in hebetudine
mea territꝰ sũ & uisus capitis mei contur¬
babant me. Et accessi inquit adunum
de circũstantib & ueritatẽ quęrebam ab
eo de omĩb his: & dixit mͥ ueritatẽ. De¬
inde quid audierit ab illo a quo de om̃i¬
bus his quesiuit: tanquã eo sibi exponen¬
de sic loquitur. Hȩ bestiȩ magne quatuor.
quatuor regna surgent interra quȩ aufe
rentur. & accipient regnũ scĩ altissimi &
obtinebunt illud usq inscłm. & usq in
scłm scłoꝵ. Et querebam inquit diligen¬
ter de bestia quarta que erat differens

Expanded text:
aniel de hoc ultimo iudicio sic prophetat, ut Antichristum quoque prius uenturum esse praenuntiet adque ad aeternum regnum sanctorum perducat narrationem suam. Cum enim uisione prophetica quattuor bestias significantes quattuor regna uidisset, ipsumque quartum a quodam rege superatum, qui Antichristus agnoscitur, et post haec aeternum regnum filii hominis, qui intellegitur Christus: Horruit, inquit, spiritus meus, ego Daniel, in habitudine mea, et uisus capitis mei conturbabant me. Et accessi, inquit, ad unum de stantibus, et ueritatem quaerebam ab eo de omnibus his, et dixit mihi ueritatem. Deinde, quid audierit ab illo, a quo de omnibus his quaesiuit, tamquam eo sibi exponente sic loquitur: Hae bestiae magnae quattuor quatet accipient regnum sancti altissimi Dei, et obtinebunt illud usque in m. Et quaerebam, inquit, diligenter de bestia quarta, quae erat differens
Abbreviated transcription (Latin):
Insumma autẽ. om̃s geniti de trib filiis
Noȩ. idest quindecim de iafeth. trigin¬
ta uniis de cham. uiginti septem de sein:
fiunt septuaginta tres. Deinde sequitur
scriptura dicens. Hi filii sem intribubus
suis scdm̃ linguas suas. in regionib suis &
ingentibus sis. Idem de omnib Hȩ in¬
quit tribus filiorũ Nͥoe scd̾m generatio
nes eoꝵ : scdm̃ gentes ipsoꝵ Abhis disper¬
se sunt insulȩ gentium suꝑ terram post
diluium. Unde colligitur. septuaginta
tres uel potius quod postea demonstrabi¬
tur septuaginta duas gentes tunc fuisse
non homines. Nam & prius cum fuisfen
commemorati filii iaphet: ita conclusũ
est. Ex his segregate sunt insulȩ gentiũ
interra sua unusquisq scdm linguas su

Expanded text:
In summa igitur omnes progeniti de tribus filiis In summa igitur omnes progeniti de tribus filiis Noe, id est quindecim de Iapheth, triginta unus de Cham, uiginti septem de Sem fiunt septuaginta tres. Deinde sequitur scriptura dicens: Hi filii Sem in tribubus suis secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis; itemque de omnibus: Haec, inquit, tribus nes eorum, secundum gentes eorum. Ab his dispersae sunt insulae gentium super terram post diluuium. Unde colligitur septuaginta tres uel potius quod postea demonstrabitur septuaginta duas gentes tunc fuisse, non homines. Nam et prius, cum fuissent commemorati filii Iapheth, ita conclusum est: Ex his segregatae sunt insulae gentium in terra sua, unus quisque secundum l
Abbreviated transcription (Latin):
possit esse opinio. ut ea habraham tan¬
quam habraei dicti esse uideantur.
Sed nimirũ hoc uerum est quod ex he¬
ber heberei appellati sunt: ac deinde u¬
na detracta littera hebraicam li iguã solꝰ
isrł popłs potuit obtinere. in quo d̃ĩ ci¬
uitas & in sc̃is peregrinata est. & in om¬
nibus sacramento adumbrata. Igitur
filii sem prius sex nominantur: dein de
exx uno eoꝵ nati sunt quatuor nepotes
eius: itemq alter filioꝵ sem genuit eiꝰ
nepotem. atq ex illo itidem pronepos
natus est: atq inde abnepos qui est he¬
ber. G enuit autẽ heber duos filios : qͦ¬
rum unũ appellauit phalech. qͦd in¬
terpretatur diuidens. Deinde scriptu¬
ra subiungens. rationemq huiꝰ nominis
reddens: quia indieb inquit eiꝰ diuisa
est terra. Hoc autẽ quid sit: post appa¬
rebit. Aliiis uero qui natus. ẽ. ex heber.
genuit duodecim filios: ac per hoc fiunt
omnes progeniti de sem uiginti septem.

Expanded text:
possit esse opinio, ut ex Abraham tampossit esse opinio, ut ex Abraham tamquam Abrahaei dicti esse uideantur; sed nimirum hoc uerum est, quod ex Heber Heberaei appellati sunt, ac deinde una detrita littera Hebraei, quam linguam solus Israel populus potuit obtinere, in quo Dei ciuitas et in sanctis peregrinata est et in omnibus sacramento adumbrata. Igitur filii Sem prius sex nominantur, deinde ex uno eorum nati sunt quattuor nepotes eius, itemque alter filiorum Sem genuit eius nepotem, adque ex illo itidem pronepos natus est adque inde abnepos, qui est Heber. Genuit autem Heber duos filios, quorum unum appellauit Phalech, quod interpretatur diuidens. Deinde scriptura subiungens rationemque huius nominis reddens: Quia diebus, inquit, eius diuisa est terra. Hoc autem quid sit, postea apparebit. Alius uero, qui natus est ex Heber, genuit duodecim filios; ac per hoc fiunt omnes progeniti de Sem uiginti septem.
Abbreviated transcription (Latin):
strandum est: quia & multũ ad rem ꝑ¬
tinet quam requirimus. Sic enĩ legitur:
& sem natus est etiam ipsi patri om̃iũ
filiorũ heber. fr̃i iafech maiori. Ordo
uerborũ est. Et sem natus est heber
etiam ipsi. id. ẽ. ipsi sem natus est heber:
qui sem pater est omniũ filioꝵ suoꝵ.
Sem ergo patriarcham intelligi uolu¬
it omniũ qui destirpe eiꝰ exorti sunt
quos cominemoraturus est: siue sint fi¬
lii. siue nepotes. siue ꝓ nepotes. & dem¬
ceps mitidem exorti. Non sane istum
heber genuit sem: sed ab illo quintus in
primogenitorũ serie reperitur. Sem qͥp¬
pe inter alios filios genuit arfaccat: ar¬
faccat genuit chainan: chainan genu¬
it salam: Sala genuit heber. Non ita¬
q frustra ipse primus est nominatus
in progenie uemiente de sem. & prȩlatꝰ
etiam filiis cũ sit quintus nepos: insi qr
uerũ est quod traditur ea illo hebreꝯs ẽẽ
cognominatoᷤᷤ t̾ãquã hebereos: cũ & alia

Expanded text:
strandum est: quia et multum ad rem perstrandum est: quia et multum ad rem pertinet, quam requirimus. Sic enim legitur: Et Sem natus est etiam ipsi patri omnium filiorum Heber, fratri Japheth majori. Ordo verborum est: Et Sem natus est Heber, etiam ipsi, id est ipsi Sem, natus est Heber, qui Sem pater est omnium filiorum suorum. Sem ergo patriarcham intelligi voluit omnium qui de stirpe ejus exorti sunt, quos commemoraturus est, sive sint filii, sive nepotes sive pronepotes, et deinceps indidem exorti. Non sane istum Heber genuit Sem: sed ab illo quintus in progenitorum serie reperitur. Sem qpe inter alios filios genuit Arphaxat, Arphaxat genuit Cainan, Cainan genuit Sala, Sala genuit Heber. Non itaque frustra ipse primus est nominatus in progenie ueniente de Sem et praelatus etiam filiis, cum sit quintus nepos, nisi quia uerum est, quod traditur, ex illo Hebraeos esse cognominatos, tamquam Heberaeos; cum et alia
Abbreviated transcription (Latin):
ret de progeme sem ex ortos fuisse qͥ
postea regnum gigantis illius optine¬
rent. & inde ꝓcederent atq alias con¬
derent eiuitates: quarũ prima est ani¬
no appellata niniue. Hinc reditur ad
alium filium cham qui uocabatur mes¬
raim: & cominemorantur quos genu¬
it. non tanquã singuli homines sed na¬
tiones septem: & de seata uelut de sex¬
to filio gens commemoratur exisse quȩ
appellatur philistiim: unde fiunt octo.
Inde iterũ ad chanaan reditur in quo fi¬
lio maledictus est cham. & quos genuit
undecim nominantur: de inde usq ad
quos fines ꝑuenerint. commemoratis
quibus dã ciuitatibus dicitur: ac ꝑ hoc
filiis nepotibusq computatis de ꝓgenie
cham. triginta unus geniti referuntus.
Restat cominemorare filios sem macri¬
mi filii Noȩ: ad eum quippe gradatim
generationum istarũ ꝑuenit amini¬
mo exorta narratio. Ded unde incipi¬
unt cominemorari filii sem habet qͥd¬
dam obscuritatis quod eix positione illu¬

Expanded text:
ret de progenie Sem exortos fuisse qui ret de progenie Sem exortos fuisse qui postea regnum gigantis illius obtinerent, et inde procederent, atque alias conderent civitates, quarum prima est a Nino appellata Ninive. Hinc reditur ad alium filium Cham, qui vocabatur Mesraim, et commemorantur quos genuit; non tanquam singuli homines, sed nationes septem. Et de sexta, velut de sexto filio, gens commemoratur exiisse, quae appellatur Philistiim; unde fiunt octo. Inde iterum ad Chanaan reditur, in quo filio maledictus est Cham; et quos genuit undecim nominantur. Deinde usque ad quos fines pervenerint, commemoratis quibusdam civitatibus, dicitur. Ac per hoc, filiis nepotibusque computatis, de progenie Cham triginta unus geniti referuntur. 2. Restat commemorare filios Sem, maximi filii Noe: ad eum quippe gradatim generationum istarum pervenit a minimo exorta narratio. Sed unde incipiunt commemorari filii Sem, habet quiddam obscuritatis, quod expositione illu
Abbreviated transcription (Latin):
liis cham: cuius quinq filii iam fuerãt
computati. & nepotes duo. Sed istum
gigantem aut post nepotes suos uatos
genuit. aut quod est credibilius seor¬
sum de illo propter eius eminentiam
scriptura locuta est: quanda quidem
& regnũ eius commemoratũ est eunis
initium erat illa nobilissima babylon
ciuitas. & quȩ iurta commemorate st̃
siue ciuitates siue regiones. Quod uero
dictum est de terra illa idest de terra
sennaar quȩ ꝑtinebat ad regnũ nem¬
roth erisse assur & ȩdificasse niniuen.
& alias quas conteauit ciuitates. longe
postea factum est: quod ex hac occasio¬
ne ꝑstrinait ꝓpter nobilitatem regni
assiriorum quod mirabiliter dilatauit
Ninus beli filius conditor nimuę ciui¬
tatis magne: cuius ciuitatis nomen ex
illius nomine diriuatum est. ut anino
nimue uocaretur. Assur aute unde
assirii. non fuit in filiis cham medii fi¬
lii Noe: sed infiliis sem reperitur. qui
fuit Noe marimus filius. Unde appa¬

Expanded text:
liis Cham, cujus quinque filii jam fuerant liis Cham, cujus quinque filii jam fuerant computati, et nepotes duo. Sed istum gigantem aut post nepotes suos natos genuit; aut, quod est credibilius, seorsum de illo propter ejus eminentiam Scriptura locuta est; quandoquidem et regnum ejus commemoratum est, cujus initium erat illa nobilissima Babylon civitas, et quae juxta commemoratae sunt, sive civitates, sive regiones. Quod vero dictum est, de terra illa, id est de terra Sennaar, quae pertinebat ad regnum Nebroth, exisse Assur, et aedificasse Niniven, et alias quas contexuit civitates, longe postea factum est, quod ex hac occasione perstrinxit, propter nobilitatem regni Assyriorum, quod mirabiliter dilatavit Ninus, Beli filius, conditor Ninivae civitatis magnae: cujus civitatis nomen ex illius nomine derivatum est, ut a Nino Ninive vocaretur. Assur autem, unde Assyrii, non fuit in filiis Cham medii filii Noe, sed in filiis Sem reperitur, qui fuit Noe maximus filius. Unde appa
Abbreviated transcription (Latin):
usq terrenę scilicet & cȩlestis ꝑ tempora
procursus ostendatur. Ceptȩ sunt enim
commemorari a minimo filio qui uocatꝰ
est iafech: cuius filii octo nominatisunt.
nepotes autẽ septem de duob filiis eiꝰ: tres
ex uno. quatuor ex altero. Fiunt autẽ om¬
nes quindecim. Filii autẽ cham hoc est me¬
dii filii Noe quatuor: & nepotes quinq ex
uno eius filio: ꝓnepotes duo ex nepote u¬
no. Fit eorũ summa undecim. Quib e
numeratis: reditur tanquam ad caput¬
& dicitur. Chus autẽ genuit Nemroth.
Hic cȩpit ẽẽ gigas suꝑ terram. Hic erat
gigas uenator contra dñm dm̃. Propter
hoc dicunt. Sicut nemroth gigas uena¬
tor contra dñm. Et factũ est intiũ reg¬
ni eius babylon. oreg. archat. & calen¬
ne. interra sennaar. De terra illa exri¬
uit assur. & edificauit niniuen & roboth
ciuitatem. & chalanne. & resen: inter
tas magna. Porro iste chus pater gigan¬
tis nemroth primus nominatus. ẽ. infi¬

Expanded text:
riusque, terrenae scilicet et caelestis, per tempora riusque, terrenae scilicet et caelestis, per tempora procursus ostenditur. Coeptae sunt enim commemorari a minimo filio, qui uocatus est Iapheth, cuius filii octo nominati sunt, nepotes autem septem de duobus filiis eius, tres ex uno, quattuor ex altero; fiunt itaque omnes quindecim. Filii autem Cham, hoc est medii filii Noe, quattuor et nepotes quinque ex uno eius filio, pronepotes duo ex nepote uno; fit eorum numeratis, reditur tanquam ad caput, et dicitur: Chus autem genuit Nebroth: hic coepit esse gigas super terram. Hic erat gigas venator contra Dominum Deum. Propter hoc dicunt: Sicut Nebroth gigas venator contra Dominum. Et factum est initium regni ejus Babylon, Orech, Archad, et Chalanne in terra Sennaar. De terra illa exiit Assur, et aedificavit Niniven et Robooth civitatem, et Chalach, et Dasem inter tas magna. Iste porro Chus pater gigantis Nebroth primus nominatus est in fi
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ tamen ꝑtinent ad ciuitate dĩ: quia
& de hominib qui non sunt ciues eius
quicquid hic dicitur. adhoc dicit᷑. ut illa
er comparatione contraria uel ꝓficiat
uel emineat. Non sane omnia quȩ gesta
narrant᷑ ali qͥd etiã significare putanda st̃.
sed ꝓpt illa quȩ aliqo significãt. ea etiam
quȩ nichil significãt actexunt᷑. Solo enĩ uo¬
mere terra ꝓscindit᷑. sed ut hoc fieri pos¬
sit etiã cętera aratri membra sunt ne-¬
cessaria. Et soli nerui incitharis atq
huius modi uasis musicis aptantur ad
cantum: sed ut aptari possint insunt &¬
cȩtera incompagibus organorũ quȩ ñ
ꝑcutiuntur a canentibus. sed ea quȩ per-¬
cussa resonant his conectuntur. Ita in pro¬
phetica historia dicuntur & aliqua quȩ
nichil significant: sed quib adhereant
quȩ significant. & quodammodo religen
de: & quod de his dicendum uidetur atte¬
xendum est huic operi. quo ciuitatis ut¬

Expanded text:
quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia et de hominibus, qui non sunt ciues eius, quidquid hic dicitur, ad hoc dicitur, ut illa ex conparatione contraria uel proficiat uel emineat. narrantur aliquid etiam significare putanda sunt, sed propter illa que aliquid significant etiam ea que nichil significant attexuntur. Solo enim vomere terra proscinditur; set ut hoc fieri possit etiam cetera aratri membra sunt necessaria; et soli nerui in citharis adque huius modi uasis musicis aptantur ad cantum; sed ut aptari possint, insunt et cetera in conpagibus organorum, quae non percutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa resonant, his conectuntur. Ita in prophetica historia dicuntur et aliqua, quae nihil significant, sed quibus adhaereant quae significant et quodam modo religentdae, et quod de his dicendum uidetur, adtexendum est huic operi, quo ciuitatis ut
Abbreviated transcription (Latin):
id egerunt. Hȩc scripture secreta diuinȩ
indagamus ut possumus. alius alio ma¬
gis minusq congruenter: ueruntamen fi¬
deliter certum tenentes. non ea sine aliqua
prȩfiguratione futurorũ gesta atq con-¬
scripta. neq nisi ad xp̃m & eius eccłiam
quȩ cuuitas di est esse referenda. cuius ab
initio generis humani non defuit prędi¬
catio quã ꝑ omnia uidemus impleri. Be¬
nedictis igitur duob filiis Noe. atq uno
in medio eorũ maledicto: deinceps usq
ad abraham de iustorũ aliquorũ qui pie
dm̃ colerent cominemoratione silentiũ. ẽ.
ꝑ annos amplius quam mille. Nec eos de¬
fuisse crediderim. sed si omnes commemo¬
rarentur nimis longum fieret. & e̾ẽt hec¬
magis historica diligentia quã propħica
ꝓuidentia. Illa itaq ex equitur litterarũ
sacrarum scriptor istarũ. uel potius ꝑ eũ
di sp̃s : quib nonsolum narrentur prete¬
rita. uerũetiam prenuntientur futura.

Expanded text:
id egerunt. Haec scripturae secreta diuinae id egerunt. Haec scripturae secreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio magis minusue congruenter, uerum tamen fideliter certum tenentes non ea sine aliqua praefiguratione futurorum gesta adque conscripta neque nisi ad Christum et eius ecclesiam, quae ciuitas Dei est, esse referenda; cuius ab initio generis humani non defuit praedicatio, quam per omnia uidemus inpleri. Benedictis igitur duobus filiis Noe adque uno in medio eorum maledicto deinceps usque ad Abraham de iustorum aliquorum, qui pie Deum colerent, commemoratione silentium est per annos amplius quam mille. Nec eos defuisse crediderim, sed si omnes commemorarentur, nimis longum fieret, et esset haec historica magis diligentia quam prophetica prouidentia. Illa itaque exsequitur litterarum sacrarum scriptor istarum uel potius per eum Dei Spiritus, quibus non solum narrentur praeterita, uerum etiam praenuntientur futura,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ nobis & sanguinem ut pati posset assũp¬
sit: & ĩnebiiatua. ẽs id. ẽ. passiis es & nu¬
datus est. Ibi namq nudata est id . ẽ. ap¬
paruit eius infirmitas. de qua dicit apls:
& si crueifirus est ex infirmitate. Unde i¬
dem dicit. Infirmum dĩ fortius est homini¬
bus: & stultu: dĩ sapientius est hominib.
Quod uero addidit scriptura indomo su
a: eleganter ostendit. quod asuȩ carnis
gente & domesticis sanguinis sui utiq uu¬
deis fuerat crucem mortemq passurus.
Hanc passionem xp̃i. foris in sono tantum
uocis reprobi annuntiant. non enim qͦd
annuntiant intelligunt: probi autẽ in in¬
teriore homine habent tam grande miste¬
rium. atq honorant intus in corde. infir¬
mum & stultum dĩ: quod fortius & sapi-¬
entius est hominib. Huius rei figura est:
quod cham eriens hoc nuntiauit foris.
sem uero & iafech ut hoc uelarent idest
honorarent ingressi sunt. hoc est interuis

Expanded text:
pro nobis et sanguinem, ut pati posset, adsumpro nobis et sanguinem, ut pati posset, adsumsit, et inebriatus est, idest passus est, et nudatus est; ibi namque nudata est, id est apparuit, eius infirmitas, de qua dicit apostolus: Etsi crucifixu.s est ex infirmitate. Unde idem dicit: Infirmum Dei fortius est hominibus, et stultum Dei sapientius est hominibus. Quod uero a, eleganter ostendit, quod a suae carnis gente et domesticis sanguinis sui, utique Iudaeis, fuerat crucem mortemque passurus. Hanc passionem Christi foris in sono tantum uocis reprobi adnuntiant; non enim quod adnuntiant intellegunt. Probi autem in interiore homine habent tam grande mysterium adque honorant intus in corde infirmum et stultum Dei, quia fortius et sapientius est hominibus. Huius rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiauit foris; Sem uero et Iapheth, ut hoc uelarent, id est honorarent, ingressi sunt, hoc est interius
Abbreviated transcription (Latin):
Uestimentum significat sacramentum:
dorsa memor am prȩteritorum: quia
passionem xp̃i eo scilicet iam tempore qͦ
habitat iafeth indomib seni. & maliis fr̃
inmedio eorũ trans actam celebrat ecclesia
non adhuc prospectat futuram. Sed ma¬
lus frater infilio suo hoc est in opere suo. pu¬
er idest seruus est fratrum bonorũ: cũ uel¬
ad e.xercitationem patientie uel ad ꝓfec¬
t̾um sapientiȩ. scienter utuntur malis bo¬
tiant non caste: sed siue occasione inquit
pe plantauit uineam de qua dicit ꝓpħa
uinea dñi sabaoth domus israhel est: &¬
bibit de uino eius. siue ille calia hic in¬
telligatur de quo dicit. potestis bibere ca¬
licem quem ego bibiturus sum: et. pater
si fieri podest transeat a mẽ cali iste. quo
suam sine dubiꝯ significat passionem: si¬
ue quia uinum fructus. ẽ. uinee. hoc po¬
tius illo significatum est quod ex ipsa ui¬
nea hoc est ex genere israhelitarũ carnẽ

Expanded text:
Yestimentum significat sacramentum, Yestimentum significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia, non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in opere suo, puer. id est seruus est fratrum bonorum, cum ad exercitationem patientiae uel ad prouectum sapientiae scienter utuntur malis botiant non caste; sed siue occasione, inquit,pe plantauit uineam, de qua dicit propheta: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, transeat calix iste, quo suam sine dubio significat passionem; siue, quia uinum fructus est uineae, hoc potius illo significatum est, quod ex ipsa uinea, hoc est ex genere Israelitarum, carnem
Abbreviated transcription (Latin):
riantur & ꝑdite uiuunt. non absurde
possunt uideri medio Noe filio figurati.
Passionem quippe xp̃i quȩ illius homi¬
nis nuditate significata est: & annunti¬
ant ꝓfitendo. & male agendo ea hono¬
rant. De talib ergo dictum est. Ex frue¬
tibus eorũ cognoscetis eos. Id̾o cham in
filio suo maledictus est: tanquam infruc¬
tu suo. in opere suo. Unde. snuenienter &
ipse filius eius chanaan interpretatur mo¬
tus eoꝵ: quod. aliud quid est quã opus ip̃¬
sorum. Sem uero & iafech tanquam cir¬
cumcisio & prȩputium. uel sicut alio mo¬
do eos appellat apłs iudei & greci. sed uo¬
cati & iustificati. cognita quo quomodo
nuditate patris qua significabatur passio
saluatoris: sumentes uestimentum posu¬
erunt supra duo dorsa sua. & intrauert̾
auersi. & operuerunt nuditatem patris
sui: nec uiderunt quod reuerendo terre¬
runt. Quodam enim modo inpassione
xp̃i & quod pro nobis factũ est honora¬
mus : & uideorũ facinus auersamur.

Expanded text:
riantur et perdite uiuunt, non absurde riantur et perdite uiuunt, non absurde possunt uideri medio Noe filio figurati; passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiant profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est in opere suo. Unde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interpretatur motus eorum; quod aliud quid est quam opus eorum? Sem uero et Iapheth tamquam circumcisio et praeputium, uel sicut alio modo eos appellat apostolus, ludaei et Graeci, sed uocati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate patris, qua significabatur passio Saluatoris, sumentes uestimentum posuerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi et operuerunt nuditatem patris sui, nec uiderunt quod reuerendo texerunt. Quodam enim modo in passione Christi et quod pro nobis factum est honoramus et Iudaeorum facinus auersamur.
Abbreviated transcription (Latin):
pretatur calidus. medius Noe filius. tan¬
quam se ab utroq discernens & inter
utrumq remanens. nec in primitiis is¬
rahelitarum nec inplenitudine gentiũ:
quid significat nisi hereticorũ genus. ca¬
lidum non spu sapientiȩ sed impatientię.
quo solent hereticorum feruere primor¬
dia. & pacem ꝑturbare sc̃oꝵ. Sed hȩc
inusum cedent ꝓficientium: iuxta illud
apłi. Oportet & hereses esse: ut probati
manifesti fiant inuobis. Unde etĩa scrip¬
tum. est. Filius eruditus sapiens erit: im¬
prudente autem ministro utetur. Mul¬
ta quippe adfidem catholicam ꝑtinentia
dum hereticorum inquietudine callida¬
exx agitantur: ut aduersus eos defendi pos¬
sint. & considerantur diligentius. & in¬
telliguntur clarius. & instantius prȩdi¬
cantur. & ab aduersario mota questio
discendi eꝙ istit occasio: quamuis non
solum qui sunt aꝑtissime separati. uerũ¬
etiam omnes qui axp̃iano uocabulo glo¬

Expanded text:
rpretatur calidus, medius Noe filius, tamrpretatur calidus, medius Noe filius, tamquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens, nec in primitiis Israelitarum nec in plenitudine gentium, quid significat nisi haereticorum genus calidum, non spiritu sapientiae, sed inpatientiae, quo solent haereticorum feruere praecordia et pacem perturbare sanctorum ? Sed haec in usum cedunt proficientium, iuxta illud apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in uobis. Unde etiam scriptum est: Filius eruditus sapiens erit, inprudente autem ministro utetur. Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietudine exagitantur, ut aduersus eos defendi possint, et considerantur diligentius et intelleguntur clarius et instantius praedicantur, et ab aduersario mota quaestio discendi existit occasio. Quamuis non solum qui sunt apertissime separati, uerum omnes, qui Christiano uocabulo glo
Abbreviated transcription (Latin):
tius prodiderat nuditatem. Unde etiã qͦd
secutus adiungit benedictionem duorũ
maxrimi & minimi filiorũ dicens. bene¬
dictus dñs d̾s sem: & erit chanaan ser
uus enis. latificet d̾s iafech & habitet in
domib sem: sicut ipsa eiusdẽ Noe & ui¬
nee plantatio. & ea eius fructu mebria¬
tio. & dormientis nudatio. & quȩ ibi
cȩtera facta atq conscripta sunt. ꝓphe¬
ticis sunt grauidata sensib & uelata
iam inposteris consecuto. quȩ operta
fuerant satis aperta SUNe .LI.¬
US enim hec diligenter & intelligen¬
ter aduertens. non agnoscat in xp̃o.
Sem quippe de cuius semine in carne
natus est xp̃c: interpretatur nominatus.
Quid autẽ nominatius xp̃o. cuius no¬
men ubiq iam fraglat: ita ut incanti¬
cis canticorum etiam ipsa prȩcedente
prophetia ungento comparetur effuso:ͤ
Incuius domibus idest ecclesiis. habitat
gentium latitudo. Nam iafech latitudo
interpretatur. Cham porro. quod int̾¬

Expanded text:
tius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod tius prodiderat nuditatem. Unde etiam quod secutus adiunxit benedictionem duorum maximi et minimi filiorum dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, et erit Chanaan puer illius; latificet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata sensibus et uelata iam in posteris consecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius semine in carne natus est Christus, interpretatur nominatus. Quid autem nominatius Christo, cuius nomen ubique iam fragrat, ita ut in cantico canticorum etiam ipsa praecedente prophetia unguento conparetur effuso; in cuius domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Iapheth latitudo interpretatur. Cham porro, quod inte
Abbreviated transcription (Latin):
PROCURRENTS SCA
uestisla ciuitatis utrum continua¬
ta sint. an intercurrentibus impieta¬
tis interrupta temporib. ita ut nul¬
lus hominum ueri umus di cultor
ex isteret. adliquidum scripturis le¬
quentibus mmuenire difficile est: ꝓp¬
terea quod incanonicis libris post
Noe qui cum comuge ac trib filiis
totidemq nuribus suis. meruit ꝑ
arcam auastatione diliuii liberaꝵi.
non muenimus usq ad abraham eu¬
uis quam pietatem euidenti diuino
eloquio prȩdicatam: nisi quod Noe
duos filios suos sem & iafech prophe¬
tica benedictione commendat. intu¬
ens & prȩuidens quod longe fuerat
post futurum. Unde factum est etĩa
illud : ut filium suum medium hoe. ẽ.
primogenito iuniorem. ultimoq ma¬
iorem qui peccauerat inpatrem.
non in ipso sed infilio eius sus ne¬
pote malediceret his uerbis. Ualedictus¬
puer chanaan: famulus erit fr̃ib siris.
Chanaan porro natus fuerat ea cham:
qui patris dormientis nec dexęrat sed po¬

Expanded text:
procurrentis sanctae uestigia ciuitatis utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem et lapheth prophetica benedictione commendat, intuens et praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote maledicerethis uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, qui patris dormientis nec texerat, sed po
Abbreviated transcription (Latin):
minus ꝑfecti opificis putaremus errasse :
Nonitaq nobis uideri debet absurdum:
ut quem admodũ insingulis quibusq
gentib quedã monstra sunt hominũ.
ita mnuniuerso genere humano quȩd̃a
monstra sint gentium. Qua propter
ut istam questionem pede temptim cau¬
teq concludam: aut illa quȩ talia de qͥ¬
busdam gentib scripta sunt omnino
nulla sunt: aut si sunt. homines non st̃:
aut ex adam sunt si homines sunt.

Expanded text:
minus perfecti opificis, putaremus errasse? minus perfecti opificis, putaremus errasse? Non itaque nobis uideri debet absurdum, ut, quem ad modum in singulis quibusque gentibus quaedam monstra sunt hominum, ita in uniuerso genere humano quaedam monstra sint gentium. Quapropter ut istam quaestionem pedetemtim cauteque concludam: aut illa, quae talia de quibusdam gentibus scripta sunt, omnino nulla sunt; aut si sunt, homines non sunt; aut ex Adam sunt, si homines sunt.
Abbreviated transcription (Latin):
negari non possunt originem ducere: ita
quęcumq gentes indiuersitatib corpoꝵ
abusitato nature cursu quem plures et
prope omnes tenent uelut ex orbitasse tra¬
duntur. si definitione illa includuntur
ut rationalia animalia sint atq morta¬
lia. ab eodẽ ipso uno primo parente om¬
niũ stirpem trahere confitendum est :
si tamen uera sunt que de illarũ natio¬
num uarietate & tanta inter se atq no¬
biscum diuersitate traduntur. Nam &
symias. & circopheticos. & fingas. si ne¬
sciremus non homines ẽẽ sed bestias: pos¬
sent illi historici de sua curiositate glori¬
antes. uelut gentes aliquas hominum
nobis impunita uanitate mentiri. Sed
si homines sunt de quib illa mira con¬
scripta sunt: quid. si propterea d̾̃s uo¬
luit etĩa non nullas gentes ita ereare: ne
in his monstris quȩ apud nos oportet ex
hominib nasci. eius sapientiam qua na¬
turam fingit humanã uelut arte ciuꝰpĩa

Expanded text:
negari non possunt originem ducere, ita negari non possunt originem ducere, ita quaecumque gentes in diuersitatibus corporum ab usitato naturae cursu, quem plures et prope omnes tenent, uelut exorbitasse traduntur, si definitione illa includuntur, ut rationalia animalia sint adque mortalia, ab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem trahere confitendum est, si tamen uera sunt quae de illarum nationum uarietate et tanta inter se adque nobiscum diuersitate traduntur. Nam et simias et cercopithecoB et sphingas si nesciremus non homines esse, sed bestias, possent illi historici de sua curiositate gloriantes uelut gentes aliquas hominum nobis inpunita uanitate mentiri. Sed si homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt: quid, si propterea Deus uoluit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monstris, quae aput nos oportet ex hominibus nasci, eius sapientiam, qua naturam fingit humanam, uelut artem cuiuspiam