comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter infirmitatẽ auditoꝵ que post¬
ea adueniente grã consummata st̃.
Lex enim dicit non mechaberis corpo¬
ralẽ tantũ mechiam ꝓhibens. xp̃c dic̃
quia quicumq uiderit mulierem
ad concupiscendum eam iam mechatꝰ
est eam in corde suo. omnẽ illicitã con-¬
cupiscentiam tam animȩ quam cor-¬
poris contradicens. Quartum pre qͣrtũ.¬
ceptũ est. Non furtum facies. Furtũ
accipitur in hoc loco pro qualibet illi-¬
cita usurpatione rei alienȩ. siue oc¬
culta. siue manifesta. Qui enim fur¬
tum ꝓhibuit rapinã non concessit.
cum sit maius peccatũ ut testantur
sc̃ĩ. aꝑte & uiolenter rapere. quam
occulte subtrahere. quia maius odiũ
& iram excitat. Sub furco etiam cõp̃¬
henditur usura Quntum p̃cep¬
tum scdȩ tabule ẽ. Non falsum testi-¬
moniũ dices. Ut ergo melius liqueat
quid sit falsum testimonium. altius in¬
cipiendũ est idest a mendatio. Aliud
est enim simplex mendatiũ in falso

Expanded text:
propter infirmitatem auditorum, quae postpropter infirmitatem auditorum, quae postea, adveniente gratia, consummata sunt. Lex enim dicit: Non moechaberis, corporalem tantum moechiam prohibens. Christus dicit: Quicunque viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo ; omnem illicitam concupiscentiam tam animae quam corporis contradicens. Quartum praeceptum est: Non furtum facies . Furtum accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpatione rei alienae, sive occulta sive manifesta. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non concessit, cum sit majus peccatum ut testantur sancti aperte et violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. Sub furto etiam comprehenditur usura. Quintum praesecundae tabulae. Non falsum testimonium dices . Ut ergo melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso
Abbreviated transcription (Latin):
preceptũ scdẽ tabulȩ est. Hon occides.
Homicidium fit multis modis. Manu.
Lingua. Consensu. Manu fit cum quis
alium actualiter a uita priuat. uel
in locum mortis. ubi uita priuet᷑ pre¬
cipitat. ut in carcerem. uel in alium
quẽ libet locum talem. Lingua fit du¬
obus modis. idest precipiendo. uel sug¬
gerendo. Iudei quippe. xp̃m occiderũt.
dum ut occideretur iudici suggesserc̃.
Consensu similiter duob modis fit ho-¬
micidium. dũ uel mortem alterius de-¬
sideramus & cupimus. uel si dum eum
a morte liberare possumꝰ uitam eius
negglimus. idest adiutorium non in-¬
pendimus. T ercium preceptum
scđȩ tabulȩ est. Non mechaberis .idest ñ
fornicaberis. Fornicatio est om̃is illicitus
concubitus. & est duplex fornicatio.
Anime: unde ꝓpħa. ꝑdidisti om̃s qui for¬
nicantur abste. & corporis: de qua hic
agitur. Noc enim preceptum & quedã
alia sub ueteri lege tantum inchoata
sunt. idest non plene s ex parte data

Expanded text:
praeceptum secundae tabulae. Non occides . praeceptum secundae tabulae. Non occides . Homocidium sit multis modis, manu, lingua, consensu. Manu fit cum quis alium actualiter vita privat, vel in locum mortis ubi vita privetur praecipitat, ut in carcerem, vel alium quemlibet talem locum. Lingua fit duobus modis, id est, praecipiendo vel suggerendo. Judaei quippe Christum occiderunt, dum ut occideretur, judici suggesserunt. Consensu similiter duobus modis fit homicidium, vel dum mortem alteruis desideramus et cupimus, vel si dum eum a morte liberare possumus, vitam ejus negligimus, id est, adjutorium non impendimus. Tertium praeceptum secundae tabulae est: Non moechaberis , id est non fornicaberis. Fornicatio est omnis illicitus concubitus; et est duplex fornicatio. Animae, unde Propheta: Perdidisti omnes qui fornicantur abs te . Corporis, de qua hic agitur. Hoc enim praeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata sunt, id est non plene, sed ex parte data,
Abbreviated transcription (Latin):
tam accipimus. sed quia phanc ad illã
uitã intraturi sumus. Bene ergo cũ
dictum ẽẽt honora patrem tuũ & ma-¬
trẽ tuam. subiuncta est causa. ut be¬
ne sit tibi. & sis longeuus suꝑ terrã.
scilicet uiuentium. quia hoc diligẽ
debemus in auctore uitȩ huius. quod
ab illo ꝑ hanc uitam ad uitam futurã
initiati sumus. & pulchre honoranti
principium suũ longeuitas promit¬
tit᷑. quia dõ ꝑ dilectionem adherere.
eternitatẽ promeretur. Sane quantũ
spectat ad sensum litterȩ duobus mo¬
dis parentes nr̃os honorare debemus.
& obediendo eis uidelicet in om̃ibus
exceptis his in quib dilectio dĩ patris
offenditur. & eos quantũ nr̃a facultas
suppetit adiuuando. Sed & de patͥb
spiritalib idest prelatis nr̃is id ipsũ
intelligere nichil impedit. quibus obe¬
dientiam debemus quanta nr̃a habet
possibilitas. & auxilium immo seruitiũ
Iquantum suppetit facultas. Scđm

Expanded text:
tam accipimus, sed quia per hanc ad illam tam accipimus, sed quia per hanc ad illam vitam intraturi sumus. Bene ergo cum dictum esset: Honora patrem et matrem, subjuncta est causa, ut bene tibi sit, et sis longaevus super terram, scilicet viventium, quia hoc diligere debemus in auctore vitae hujus quod ab illo per hanc vitam ad futuram vitam initiati sumus. Et pulchre honoranti principium suum, longaevitas promittitur, quia Deo per dilectionem adhaerentes aeternitatem promerentur. Sane quantum spectat ad sensum litterae, duobus modis parentes nostros honorare debemus, et obediendo eis videlicet in omnibus exceptis his in quibus dilectio Dei Patris offenditur et eos quantum facultas nostra suppetit, adjuvando. Sed et de patribus spiritalibus, id est praelatis nostris idipsum intelligere nihil impedit, quibus obedientiam debemus quantum nostra habet possibilitas, et auxilium imo servitium, quantum suppetit facultas. Secundum
Abbreviated transcription (Latin):
patrẽ tuum & matrẽ tuam. demde
subiungit. ut bene sit tibi.
& sis longeuus suꝑ terrã.
Quid est ergo quod ibi ante pre¬
ceptum causa p̃cepti p̃mittit᷑. hic post
preceptũ subinfertur. nisi quia ds
diligendus est ꝓpt̃ seipsum. & homo
ꝓpter dm̃: Nam & amor parentũ
si ad solam carnem respicit. sp̃uale
premium non adquirit. Ex dõ igit᷑
in nobis prius est. ꝓpter quod postea
diligendus est a nobis. quia eius gr̃a
nr̃a dilectio preuenitur. & nr̃a dile¬
ctio ꝑ eius grãm excitata subsequit᷑
In patribus autẽ carnis nr̃e. si ad id
solum beneficium nr̃a dilectio ten¬
dit᷑. quo carnaliter abhis nr̃m me¬
ritum p̃uenitur. quia ultra carnis
affectum. & supra carnis intuitum
non ꝓficit: ad ꝑfectionem p̃mii spi¬
ritualis non ꝑtingit. Ergo ꝓpt̃ uitã
ȩternitatis diligendus est auctor uite
temporalis. ut scilicet ñ hoc diligat᷑
quia hanc ab illo immo ꝑ illum ui-¬

Expanded text:
patrem tuum et matrem tuam , deinde patrem tuum et matrem tuam , deinde subjungit: ut bene tibi sit, et sis longaevus super terram. Quid est ergo, quod ibi ante praeceptum causa praecepti praemittitur; hic post praeceptum subinfertur, nisi quia Deus diligendus est propter seipsum, et homo propter Deum? Nam et amor parentum, si ad solam carnem respicit, spirituale praemium non acquirit. Ex Deo igitur in nobis prius est, propter quod postea diligendus est a nobis, quia ejus gratia, nostra dilectio praevenitur, et nostra dilectio per ejus gratiam excitata subsequitur. In patribus autem carnis nostrae si ad id solum beneficium nostra dilectio tenditur, quo carnaliter ab his nostrum meritum praevenitur, quia ultra carnis affectum, et supra carnis intuitum non proficit, ad perfectionem praemii spiritualis non pertingit. Ergo propter vitam aeternitatis, diligendus est auctor vitae temporalis, ut scilicet non hoc diligatur, quia hanc ab illo, imo per illum, vi
Abbreviated transcription (Latin):
patrem ꝑtinet hominẽ. sic̃ pͥmũ pͥmȩ
ad patrem dm̃. Utrobiq paternitas
p̃ponitur. utrobiq principii digni¬
tate honoratur. quia scđm quendã
modum sic habemus principiũ nas¬
cendi ꝑ generationẽ a patre homine.
sic̃ principium existendi ꝑ conditio¬
nem accepimus a deo patre. & pat̾-¬
nitas hominis sacramentũ est &
imago diuinȩ paternitatis. ut dis-¬
cat cor humanũ in eo principio qd̃
uidet. quid debeat illi principio
a quo est & quod non uidet. Sic gͦ
dictum ẽ. honora patrẽ tuum & ma-¬
trem tuã ut bene sit tibi. & sis lon-¬
geuus suꝑ terram. Sic̃ suꝑius dictũ
ẽ. in primo precepto primȩ tabulȩ.
ita & hic ñ totum ad preceptionem
ꝑtinet quod positum ẽ. sed ibi quod
p̃ter preceptũ erat premissũ ẽ. Hic
subiunctũ est. Audi isrł. ds tuus ds
unus est. hoc totum ante preceptũ pre¬
mittitur. ipsum preceptũ postea sub
seruies. Hic preceptũ p̃cedit honora

Expanded text:
patrem pertinet hominem, sipatrem pertinet hominem, siad Patrem Deum, utrobique paternitas praeponitur, utrobique principii dignitate honoratur, quia secundum quemdam modum sic habemus principium nascendi per generationem a patre homine, sicut principium existendi per conditionem accepimus a Deo Patre. Et paternitas hominis sacramentum est et imago divinae paternitatis. Ut discat cor humanum in eo principio quod videt, quid debeat illi principio a quo est et quod non videt. Sic ergo dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram . Sicut superius dictum est in primo praecepto primae tabulae, ita et hoc non totum ad praeceptionem pertinet quod propositum; sed ibi quod praeter praeceptum erat praemissum est, hic subjunctum est: Audi, Israel: Deus tuus unus est . Hoc totum ante praeceptum praemittitur, ipsum praeceptum postea subiservies . Hic praeceptum praecedit: Honora
Abbreviated transcription (Latin):
nam referri uidetur cũ dicit᷑. obserua
sabbatũ. ut uidelicet in presenti eũ¬
suscipiamus & custodiamꝰ intra nos
in gaudium bonȩ conscientie. quatinꝰ
eum in futuro susciꝑe & possidere
mereamur in gaudium uitȩ. Igitur
sunt tria precepta primȩ tabule. in
quib: precipue dilectio dei commen-¬
datur. & tota trimtas unus ds equa¬
lit̃ adoranda. & colenda precipitur.¬
eptem alia scd̃a tabula conti¬
nebat. quȩ hominẽ ad dilectionẽ ꝓxi-¬
mi instruunt. & ꝓpterea septenario
distinguuntur. quia in presenti uita
tantũ que septem diebus uoluit᷑. nr̃a
caritas pietatis oꝑibus exercetur erga
ꝓximũ. postea consummatis oꝑib
& finitis laboribus ꝑ contemplatio¬
nem pariter cum ꝓximo beatifican¬
da in dm̃. Amor ergo ꝓximi & tem¬
poralis est quantum ꝑtinet ad exhi-¬
bitionem oꝑis. & eternus quantum
ꝑtinet ad affectum dilectionis. łͥ mũ¬
Irimum preceptũ scđȩ tabule ad

Expanded text:
nam referri videtur, cum dicitur: Observa nam referri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti suscipiamus eum et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et posmereamur, in gaudium vitae. Haec igitur sunt praecepta tria primae tabulae. In quibus praecipue dilectio Dei commendatur, et tota Trinitas unus Deus aequaliter adoranda et colenda praecipitur.Septem alia, secunda tabula continebat, quae hominem ad dilectionem proximi instituunt; et propterea septennario distinguuntur, quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur: nostra charitas pietatis operibus exercetur erga proximum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemplationem pariter cum proximo beatificanda in Deum. Amor igitur proximi et temporalis est quantum pertinet ad exhibitionem operis, et aeternus quantum pertinet ad effectum dilectionis. Primum praeceptum secundae tabulae ad
Abbreviated transcription (Latin):
ercium preceptum est obserua sab¬
batum. Quatuor sabbata commemo¬
rare uidetur scriptura. Primũ illud
in quo ds ꝑfectis oꝑibus suis requie¬
uisse dicitur. Scdm illud quod filiis is¬
rahel carnalit custodiendũ mandat᷑.
in ꝓmissione sabbatum pro sabbato
suis ds dilectorib pollicetur. Duo igit᷑
sunt sabbata exterius. unum dei &
unũ hominis. & duo interius. unũ dĩ
& unũ hominis. Sabbatum dei illud
quo exterius ab oꝑe cessasse dicit᷑. sa¬
cramentum ẽ illius interioris sabbati
eius in quo ipsius ȩterna in mortalisq
fruens nullo unquã labore fatigatur.
Sabbatum hominis quod ei exterius ui¬
sibiliter seruandũ precipit᷑ sacram̃tũ
est interioris sabbati. ubi mens sc̃a ꝑ
bonam conscientiã a seruitute peccati
quiescens in gaudio sp̃c sc̃i iocundat᷑.
Hoc sabbatum quisqͥs in presenti uita
seruauerit ut nullis consentiat malis.
mala. Sic̃ dictũ est & erit sabbatum
pro sabbato. mensis pro mense. Istud

Expanded text:
ertium praeceptum est: Observa diem Sabbati . Quatuor Sabbata commemorare videtur Scriptura. Primum illud, in quo Deus perfectis operibus suis requievisse dicitur. Secundum illud quod filiis Israel carnaliter custodiendum mandatur. in repromissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius, unum Dei et unum hominis: et duo interius, unum Dei et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius interioris sabbati ejus in quo ipsius aeterna immortalitas, fruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita ita servaverit, ut nullis consentiat malis, mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense. Istud
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ꝯcupiscauxrorẽ ꝓximitui. Ut furtũ ñ
facias. ñ ꝯcupiscasrẽ ꝓximi tui hec s
decẽ precepta. quȩ primȩ ꝑfectiõis
uiam. & semitam pandunt direc̃¬
tionis. Prima enim ꝑfectio ꝑ bonã
oꝑationem hominẽ in semetͥipso di¬
rigit. Scd̾a ꝑ caritatẽ ꝓximi in la¬
tum expandit. tercia ꝑ caritatẽ dĩ
in altum extollit. quia denarius
primȩ ꝑfectionis lineam porrigit.
centenarnis scdȩ expandit latitudi¬
nem. millenarius in altum summã
tollit ꝑfectionẽ. Hec autẽ in presen¬
ti de expositione decem preceptoꝵ
legis dicta sufficiant. De mobilibꝰ

Expanded text:
non concupiscas uxorem proximi tui; ut furtum non non concupiscas uxorem proximi tui; ut furtum non nec concupisces rem proximi tui . Haec sunt decem praecepta, quae primae perfectionis viam, et semitam pandunt directionis. Prima enim perfectio per bonam operationem hominem in seipso dirigit. Secunda per charitatem proximi in latum expandit. Tertia per charitatem Dei in altum extollit, quia denarius primae perfectionis lineam porrigit. Centenarius secundae expandit latitudinem. Millenarius in altum summam tollit perfectionem. Haec autem in praesenti, de expositione decem praeceptorum legis dicta sufficiant. CAP. I
Abbreviated transcription (Latin):
tum non furtũ facies. Non mechabe¬
ris hoc ꝑtinet ad uitam ꝓpriam. non
furtũ facies. hoc ꝑtinet ad uitam ali¬
enam. Supra enim iussus est & suam
& alterius uitam conseruare. Hic iube¬
tur & suam & alterius uitam non le¬
dere. Iustũ est enim ut in uia uite cor
ruptionem caueat. qui in patria ui-¬
tam incorruptam expectat. & qui¬
iam uitam ꝓximi ꝑ aꝑtam uiolentiã
non opprimit. etiam ꝑfraudem occul¬
tam in hiis quȩ ad usum uiuendi da-¬
ta sunt ei non noceat. Ꝙ non solũ ip
se ꝑse non noceat. sed neq nocentib &
nocere uolentib sua auctoritate uel at¬
testatione fiduciam aut firmamentũ.
prestare presumat. Hoc enim se¬
quenti mandato ꝓhibetur cũ dicit᷑.
Non falsum testimoniũ dices. Et quia
ab oꝑe lesionis diu se cohibere non
potest. qui mentẽ suam ab intentio¬
ne & uoluntate ledendi non cohibet.
nec c̃cupisceꝰ rẽ ꝑximitui. Ut ñ mecheriᷤᷤ

Expanded text:
tum: Non furtum facies . Non moechabetum: Non furtum facies . Non moechaberis, hoc pertinet ad vitam propriam. Non furtum facies, hoc pertinet ad vitam alienam. Supra enim jussus est homo et suam et alterius vitam conservare, hic jubetur et suam et alterius vitam non laedere.ruptionem caveat, qui in patria vitam incorruptam exspectat, et qui vitam proximi per apertam violentiam non opprimit, etiam per fraudem occultam in iis quae ad usum vivendi data sunt ei non noceat. Et non solum ipse per se non noceat, sed neque nocentibus et nocere volentibus sua auctoritate vel attestatione fiduciam aut firmamentum praestare praesumat. Hoc enim sequenti mandato prohibetur cum dicitur: Non falsum testimonium dices . Et quia ab opere laesionis diu se cohibere non potest, qui mentem suam ab intentione et voluntate laedendi non cohibet, nec concupisces rem proximi tui . Ut non moecheris,
Abbreviated transcription (Latin):
ex aduersis. foris occurrentib pro ue¬
ritate. sed discas eẽ pacificus etiam int̃
illos qui pacem oderunt. Predices ueri¬
tatem. & non omittas caritatem. Hec
sunt tria precepta prime tabule dehis
quȩ ꝑtinent ad dm̃. post quam sequit᷑
scda tabula de his quȩ spectant ad
ꝓrimum. Primum ergo p̃ceptũ est¬
scłȩ tabule in quo tibi precipitur ut
honores principium tuũ ut uitã lon-¬
geuam habere possis. qm̃ qui non ho-¬
norat eum a quo est. dignus est ut re¬
tinere non possit id quod est. Scd̃m p̃
ceptum est non occides. Conuenient̃
sane cui ĩ precedenti mandato uite lon¬
geuitas ꝓmittit᷑. hic ne alienam uitã
extinguat ꝓhibetur. ut hoc ex carita¬
te dei sit quod principiũ suum hono¬
rans ad uitam quȩ finem nescit inhi-¬
at. Hoc uero ex caritate ꝓrimi quod
ad uitȩ aliene finem nullo credulita¬
tis odio se relaxat. Deinde sequitur
terciũ preceptũ. non mechaberis. & qͣr¬

Expanded text:
ex adversis foris occurrentibus pro veex adversis foris occurrentibus pro veritate. Sed discas esse pacificus etiam inter illos qui pacem oderunt, praedices veritatem, et non omittas charitatem. Haec sunt tria praecepta primae tabulae, de iis quae pertinent ad Deum. Postquam sequitur secunda tabula de iis quae spectant ad proximum. Primum ergo praeceptum secundae tabulae est, in quo tibi praecipitur, ut honores principium tuum, ut vitam longaevam habere possis, quoniam qui non honorat eum a quo est, dignus est ut retinere noaeceptum est: Non occides . Convenienter sane cui in praecedenti mandato vitae longaevitas promittitur, hic ne alienam vitam exstinguat prohibetur, ut hoc ex charitate Dei sit, quod principium suum honorans, ad vitam quae finem nescit inhiat; hoc vero ex charitate proximi quod ad vitae alienae finem nullo crudelitatis odio se relaxat. Deinde sequitur tertium praeceptum: Non moechaberis; et quar
Abbreviated transcription (Latin):
tu conuenienter dici ueterẽ legem ꝑ¬
concupiscentiã uxoris siue rei alienȩ
non illam significasse quȩ sola uo¬
luntate agitur. sed ambitionem &
machinationem quȩ studio quodã
& adnisu ad implendum desideriũ
& ad optinendũ id quod in deside-¬
sed intus quoq dampnabilẽ esse os-¬
tendit in desiderio uoluntatis.
dĩ sine consideratione transi¬
re non oportet. Nam si ordo iuuendi
est. est utiq & ordo precipiendi. Pri-¬
mum ergo attende quod dicit᷑ tibi ut
adores deũ tuum & seruias illi. Hoc ẽ
primũ preceptũ. In adoratione agnos¬
mas. quatinꝰ uerbum ueritatis in ore
tuo sit ꝓpter ueritatẽ. ut post fidẽ cordis
sequatur confessio oris. Primum deuo¬
tio ad bonam conscientiam. postea exẽ-¬
plum oꝑis ad bonam famã. Nouissime
uerbũ predicationis ad doctrinam. De¬
inde sequitur tercium preceptũ. & dr
tibi ut sabbatũ obserues. hoc est men¬
tis quietẽ custodias. ut non ꝑturberis¬

Expanded text:
tu convenienter dici veterem legem tu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae non illam significasse, quae sola voluntate agitur; sed ambitionem et machinationem quae studio quodam et ad nisu ad implendum desiderium et ad obtinendum id quod in desidesed intus quoque damnabilem esse ostendit in desiderio voluntatis. Dei sine consideratione transire non oportet. Nam si ordo vivendi est, est utique et ordo praecipiendi. Primum ergo attende quod dicitur tibi, ut adores Deum tuum, et servias illi . Hoc est primum praeceptum. In adoratione agnosmas , quatenus verbum veritatis in ore tuo sit, propter veritatem, ut post fidem cordis, sequatur confessio oris. Primum devotio ad bonam conscientiam; postea exemplum operis, ad bonam famam. Novissime verbum praedicationis ad doctrinam. Deinde sequitur tertium praeceptum et dicitur tibi, ut Sabbatum observes; hoc est, mentis quietem custodias, ut non
Abbreviated transcription (Latin):
derit mulierẽ ad concupiscendã eã.
iam mechatus est in corde suo. omnẽ
tam corporalẽ quam spiritualẽ me-¬
chiam ẽẽ interdictam. Quomͦ enim
euuangłium suppleuit quod lex
scripta prius minus habuit. cum id¬
ipsum quod euuangłiũ abiecisse
creditur. in lege scriptũ prius inue-¬
natur: Qui enim dixit non mecha-¬
beris corporalem mechiã ꝓhibens. post¬
ea dixit non concupisces. etiam spiri-¬
tualẽ mechiam omnimodis cauen-¬
dam ẽẽ ostendens. Iuid ergo noua
lex suppleuit. quod uetus minus
habuit:. Phibuit lex corporalem me-¬
lex quamuis concupiscentiã homi-¬
nis a re aliena cohibuit. in ꝓpria tam̃
minime temꝑauit. quia qui dixit
non concupisces uxorẽ & rem ꝓximi
tui. mulierẽ & rem omnino concu-¬
piscendam non uetuit. sed ab aliena
tantum appetitum cohibendum
demonstrauit. Noua autẽ lex & in
ꝓpriis temꝑatũ ẽẽ debere edocuit. ut
omnẽ illicitã concupiscentiam exlu¬
deret. Potest autem & alio intellec¬

Expanded text:
iscendam eam, jam moechatus est in corde suo; omnem tam corporalem quam spiritualem moechiam esse interdictam. Quomodo enim Evangelium supplevit quod lex scripta prius, minus habuit, cum idipsum quod Evangelium adjecisse creditur, in lege scriptum prius inveniatur? Qui enim dixit: Non moechaberis corporalem moechiam prohibens; postea dixit: Non concupisces, spiritualem moechiam omnino cavendam esse ostendens. Quid ergo nova lex supplevit, quod vetus minus habuit? Lex corporalem moelex, quamvis concupiscentiam hominis a re aliena cohibuit, in propria tamen minime temperavit. Quia qui dixit: Non concupisces uxorem et rem proximi tui, mulierem et rem omnino concupiscendam non vetuit, sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova autem lex et in propriis temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellec
Abbreviated transcription (Latin):
IORUM de sacramentis
xp̃iane fidei studio quo¬
rũdam scribere conpulsus sum. in
quo ñ nulla que antea sparsim dic¬
taueram. ꝓpterea qđ iterato eadem
stilo exprimere molestũ uł suꝑflu¬
um uidebatur. inserui. In quibꝰ
si forte sermo simplicior colorem
dictaminis seruare ñ potuerit: ñ
multũ interesse putaui eadem

Expanded text:
ibrum de sacramentis Christianae fidei studio quorumdam scribere compulsus sum; in quo nonnulla quae antea sparsim dictaveram propterea quod iterato eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem
Abbreviated transcription (Latin):
bi inter cetera di dona ad io¬
cunditatẽ uitȩ humanȩ pre¬
parata. etiam illud mirandũ cõme¬
ut certis temporib sumptũ uitã corpo¬
ralem in homine quamdiu ipse ho¬
mo illo uterecur. non solum a morte
s ab om̃i etiam defectu illesam custo

Expanded text:
bi inter caetera Dei dona ad jucunditatem vitae humanae praeparata, etiam illud mirandum commeut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte, sed ab omni etiam defectu illaesam custo
Abbreviated transcription (Latin):
Id ñ soli uiro p̃ceptũ datum sit.
ane hoc conside¬
randum quod non quẽad¬
modum suꝑiꝰ uidetur soli iuro pre¬
ceptũ datum est. Ip̃sa enim mulier
hic testatur sibi quoq mandatum.
ut lignum scientiȩ boni & mali non
tangeret. S uoluit scriptura osten-¬
dere. quia mulier que uiro subiec¬
ta fuit diumnũ mandatũ ñ nisi me-¬
diante uiro acciꝑe debuit. ut sermo
dei primũ quasi inmediate ad ui-¬
rum fieret. deinde mediante uiro ad
mulierem quoq quȩ subiecta uiro
fuit. & consilio uiri instituenda ꝑue

Expanded text:
d non soli viro praeceptum datum sit. Sane hic considerandum quod non quemadmodum superius videtur soli viro praeceptum datum sit. Ipsa enim mulier hic testatur sibi quoque mandatum, ut lignum scientiae boni et mali non tangeret. Scilicet voluit Scriptura ostendere quod mulier quae viro subjecta fuit divinum mandatum non nisi mediante viro accipere debuit, ut sermo Dei primum quasi immediate ad virum fieret, deinde mediante viro ad mulierem quoque, quae subjecta viro fuit et consilio viri instituenda pe
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓhibitio. similiter & in scda. ut u¬
trimq studeas & facere quȩ debes &
cauere que non debes. In altero nãq
si offendis delictum est. In altero uͦ
si offendis peccatũ. Facere enim non
facienda peccatum ẽ. Facienda autẽ
non facere delictum.

Expanded text:
et prohibitio, similiter in secunda, ut uet prohibitio, similiter in secunda, ut utrumque studeas et facere quod debes, et cavere quod non debes. In altero namque si offendis, delictum est. In altero vero si offendis, peccatum est. Facere enim non facienda peccatum est, facienda autem non facere, delictum.
Abbreviated transcription (Latin):
modum in tribus precedentib demõ-¬
strat᷑ qualem se exhibere debeat homo
erga dm̃. Unde & prima tabula dic¬
ta est. quia excellentiora continet
mandata. quȩ ꝑtinent ad dilectionẽ
dei. Scd̾a autẽ quia inferiora & ꝓri¬
ma post hȩc precepta continet que ꝑ-¬
tinent ad dilectionẽ ꝓximi. Uel prima
tabula dicit᷑. quia in ea continentur
precepta. quȩ insinuant fidem. Scd̃a¬
autẽ quia in ea continent᷑ precepta.
quȩ instruunt ad bonam oꝑationem.
In prima tabula tria sunt p̾cepta. qͥa
qui fide creditur trinitas est ds̃. In scła
tabula septem sunt p̃cepta. quia in
nno : exhibentur. Tria uero & sep¬
tem denariũ complent. quia ꝑfec¬
tum facit fides recta & oꝑatio bona
Primum preceptum primȩ tabulȩ ad dĩ
pr̃emꝑtinet. sicut p̃ceptũ primũ scdẽ
tabulȩ ad hominẽ patrem. ut utrimq
paternitas principii auctoritate ho¬
noretur. In prima tabula preceptio ẽ

Expanded text:
modum in tribus praecedentibus demonmodum in tribus praecedentibus demonstratur, qualem se exhibere debeat homo erga Deum. Unde et prima tabula dicta est, quia excellentiora continet mandata, quae pertinent ad dilectionem Dei. Secunda autem quia inferiora et proxima post haec praecepta continet quae pertinent ad dilectionem proximi. Vel prima tabula dicitur, quia in ea continentur praecepta quae insinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt praecepta, quia quae fide creditur Trinitas, est Deus. In secunda tabula septem sunt praecepta; quia in proximo exhibentur. Tria vero et septem denarium complent; quia perfectum facit fides recta, et operatio bona. Primum praeceptum primae tabulae ad Deum Patrem pertinet, sicut praeceptum primum secundae tabulae ad hominem patrem, ut utrinque paternitas principii auctoritate honoretur. In prima tabula praeceptio est
Abbreviated transcription (Latin):
quęcumq uultis ut faciant uob̃
homines. eadem & uos facite illis.
Lria sacramenta. decimȩ. oblationes.
& sacrificia. Decimȩ in portionibꝰ. obla¬
tiones in rebꝰ. sacͥficia m aĩalibꝰ. Suble¬
ge scͥpta multa fuer̃ p̃cepta ⁊ multa sacͣ¬
nĩta. ꝓcepta enĩlegis scriptȩ alia fuer̃
mobilia. alia ĩmobilia. Mobilia s̃. qͦ ex
dispensatione ad tẽpꝰ s̃ ordinata ĩmobi¬
lia sunt que a natura ueniunt. &
uel ita mala sunt. ut nullo tempo¬
re sine culpa possinr fieri. uel ita bo¬
na ut nullo tempore possint sine cul¬
pa dimitti. de ĩ mnobilibꝰ p̃ceptis.
nmobilia ergo lex sola naturalis habu¬
it. duob p̃ceptis comprehensa. In uno
bona p̾cipiendo. in altero mala ꝓhi¬
bendo. Hec uero duo precepta natu¬
ralis legis. ꝑ legem scriptam latius ex¬
plicita sunt & distincta ꝑ illa septem
precepta. quȩ scd̃a tabula continebat.
in quib ostenditur qualẽ se exhibere
debeat homo erga ꝓrimum. quẽad¬

Expanded text:
Quaecunque vultis ut faciant vobis Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eademTria sacramenta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramenta. Praecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti. CAP. V. De immobilibus praeceptis. Immobilia ergo sola lex naturalis habuit duobus praeceptis comprehensa. In uno bona praecipiendo, in altero mala prohibendo. Haec vero duo praecepta naturalis legis per legem scriptam latius explicata sunt et distincta, per septem illa praecepta quae secunda tabula continebat. In quibus ostenditur qualem se exhibere debeat homo erga proximum, quemad
Abbreviated transcription (Latin):
Dacramentis scripte legis.
ex scripta tria continet. Pre¬
cepta. Sacramenta. Promissa. In pre-¬
ceptis est meritũ. in ꝓmissis est pre¬
mium. in sacramentis est adiutoriũ.
ꝑprecepta eundum fuerat ad ꝓmissa.
Sed quia homo ꝑ se infirmus erat. ue¬
nerunt sacramenta media inter p̃¬
cepta & ꝓmissa. quȩ illum adiuua¬
rent. & ad precepta ꝑficienda. & ad
ꝓmissa optinenda. Sub lege natu¬
rali pauca erant sacramenta. sub
lege autẽ scripta utraq multiplica¬
ta sunt. & p̃cepta scilicet & sacram̃¬
ta. Nam cum primũ medicus d̾s ad
hominẽ egrotum curandũ accessiss:
totũ occupauerat morbus. quod to¬
tum reliquerat salus. Et apposuit
in corpore generis humani in primiᷤ
pauca antidota. & paucis membris.
hoc est ꝑsonis paucis. ut paulatim
morbus deficeret & salus cresceret.
Postea sub lege scripta remedia plu¬
lege naturali duo precepta fuert̃.
& tria sacramenta. Duo p̃cepta: qd̃
tibi non uis fieri alii ne feceris. &

Expanded text:
acramentis legis scriptae. Lex scripta tria continet: Praecepta, sacramenta, promissa. In praeceptis est meritum, in promissis est praemium, in sacramentis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promissa quae illum adjuvarent, et ad praecepta perficienda, et ad promissa obtinenda. Sub lege naturali pauca erant sacramenta, sub lege scripta utraque multiplicata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plulege n tria sacramenta. Duo praecepta: Quod tibi non vis, alii ne feceris; et:
Abbreviated transcription (Latin):
tione fidei illoꝵ. nisi ut ita dicam ñ
fides sed opinio quedã dicenda est.
quos intantum certiores agnoscimꝰ
fuisse de futuro. quam nos de p̃teri¬
to. qm̃ illi quod in re non uiderunt
agnouerunt ꝑ sp̃m. nos quod non
uidimus. auditu solo concipimꝰ per
uerbum: Quod si uerum ẽ quis non
uideat. quod aduentus xp̃i fidelib
lit. sed certiorem & meliorem agnitio¬
nen abstulit:. Quo circa fidẽ rectam
consulentes cõmodiora saluti & pro-¬
pinquiora ueritati confiteamur. &
cognitionẽ eoꝵ quȩ ad fidẽ ꝑtinẽt.
sicut in uno eodemq tempore scđ̃m
capacitatẽ diuersoꝵ differentẽ ag

Expanded text:
atione fidei illorum, nisi, ut ita dicam, non atione fidei illorum, nisi, ut ita dicam, non fides, sed opinio quaedam dicenda est? quos in tantum certiores agnoscimus fuisse de futuro quam nos de praeterito; quoniam illi quod in re non viderunt, agnoverunt per spiritum; nos quod non vidimus, auditu solo percipimus per verbum. Quod si verum est, quis non videat quod adventus Christi lit, sed certiorem et meliorem agnitionem abstulit? Quocirca rectam fidem consulentes, commodiora saluti et propinquiora veritati confiteamur: et cognitionem eorum quae ad fidem pertinent, sicut in uno eodemque tempore secundum capacitatem dive
Abbreviated transcription (Latin):
oportuit. xp̃m paci & resurgere a mor¬
tuis & sic intrare in głam suã : Po¬
stremo quod est misteriũ a scł̃is ab¬
sconditum. & ne forte putetur solis
malis absconditũ. subiecit nouissimiᷤᷤ
temporibus scĩs reuelatũ. Si om̃s hoc
ab initio boni cognouerunt. quomͦ
uel mali hoc ignorare pocuerunt.
maxime cum ab ipsis bonis qui hoc
ꝑcepissent. qui uere boni uel mali
ẽẽtit. quib hoc reuelandũ uel celan¬
dum foret discerni non potuisset.
Atq in hunc modũ consequens ẽẽ ma¬
nifeste agnoscimus. ut si bonis om̃ib
hec reuelata confitemur. malis q̃q
non ignota fuisse non dubitemus.
Porro si hoc stare debebit. quis non
uideat quam ineffabilit priora illa
tempora posteriorib seculis p̃ferenda
sint. cum fides quȩ hic solo foris audi¬
tu uerboꝵ ꝑcipitur. illic ꝑ contem¬
placionẽ ꝓpħice aspirationis intus ab
om̃ib plena & manifesta ueritatis lu-¬
ce legeretur. Quid fides nr̃a comꝑa-¬

Expanded text:
oportuit Christum pati et resurgere a moroportuit Christum pati et resurgere a mortuis, et ita intrare in gloriam suam? Postremo quod est mysterium a saeculis absconditum; et ne forte putetur solis malis absconditum, subjecit novissimis temporibus sanctis revelatum. Si omnes hoc ab initio boni cognoverunt, quomodo vel mali hoc ignorare potuerunt, maxime cum ab ipsis bonis qui hoc percepissent, qui vere boni vel mali essent; quibus hoc revelandum vel celandum foret discerni non potuisset. Atque in hunc modum consequens esse manifeste agnoscimus, ut si bonis omnibus haec revelata confitemur, malis quoque non ignota fuisse non dubitemus. Porro si hoc stare debebit, quis non videat quam ineffabiliter priora illa tempora posterioribus saeculis praeferenda sint, cum fides quae hic foris solo auditu verborum percipitur, illic per contemplationem propheticae aspirationis, intus ab omnibus plena et manifesta veritatis luce legeretur? Quid fides nostra compar
Abbreviated transcription (Latin):
ante saluatoris aduentum dm̃ oĩpo¬
tentẽ tenentes & diligentes sue salu¬
tis gratuitũ promiss orẽ. credentes
in ꝓmissione fudelẽ. sꝑantes certissi¬
mum redemptorem. in hac fide &
expectatione saluati sunt. licet quan¬
do & qualiter & quo ordine salus
repmissa fieret ignorarent. Nam &¬
ipsis apłis quos iustos fuisse nemo
est qui ambigat presente saluatore
& regnũ celoꝵ manifesta iam luce
predicante. misterium passionis in
tantum adhuc ignotũ fuisse atq
occultum legitur. ut ipso dño hoc
aperte predicante & predicente illi
nec intelligere possent que dicebant᷑.
Duo quoq illi discipłi quib euntib
& dubitantib in uia ih̃c apparuit.
ad ipsius interrogationẽ pulsati int̃
cetera dixisse referuntur. Nos sꝑabamꝰ
quod ipse esset redempturus isrł. In
quo aperte ostendunt quod redemp
de redemptione desꝑabant. Propter
quod & illis ibidem dicitur. Ostulti
& tardi corde ad credendum. nonne

Expanded text:
ante Salvatoris adventum, Deum omnipoante Salvatoris adventum, Deum omnipotentem tenentes et diligentes suae salutis gratuitum promissorem, credentes in promissione fidelem, sperantes certissimum Redemptorem, in hac fide et exspectatione salvati sunt: licet quando, et qualiter, et quo ordine salus repipsis apostolis quos justos fuisse nemo est qui ambigat; praesente salvatore et regnum coelorum manifesta jam luce praedicante, mysterium passionis in tantum adhuc ignotum fuisse atque occultum legitur, ut ipso Domino hoc aperte praedicante et praedicente, illi nec intelligere possent quae dicebantur. Duo quoque illi discipuli quibus euntibus et dubitantibus in via Jesus apparuit; ad ipsius interrogationem pulsati, inter caetera dixisse referuntur: Nos sperabamus quod ipse erat redempturus Israel . In quo aperte ostendunt quod redemptde redemptione desperabant. Propter quod et illis ibidem dicitur: O stulti et tardi corde ad credendum. Nonne
Abbreviated transcription (Latin):
audire que auditis & non audiert̃.
Quare: Ut uidelicet clarius largiusq
ꝑciꝑent. quod uix tenuiter obscureq
presenserant. Alioqum quid opus erat
foris uidere carnem. & carnis audire
sermones. siiam intus a sp̃u fuerant
ꝑfecte instructi de om̃ib. presertim
cum dñs dicat. caro non ꝓdest quicꝗͣ
sp̃c est qui uiuificat: Quod si ꝓpħȩ &
qui illustriores uidebantur in illo
popło. non om̃s om̃ia aliquando equa¬
liter agnoscere ualuerunt. sed alii plus
alii minus. prout sp̃c dabat. diuidẽs
singulis prout uolebat. idq absq
preiudicio suç sc̃itatis atq ꝑfectioĩs.
quanto magis simpliciores quiq iusti
sine decrimento salutis saluationis
tempus modum & ordinem nescire
potuerunt. quam tamen certa spe
& fide. uti promissa fuerat firmissime
tenuerunt. Quanti hodieq profecto
turi. quod indubitanter credunt q
sꝑant. & ardenter desiderant. formã
tamen ac statum ne cogitare quidẽ
uel tenuiter norunt. Ita ergo mulci

Expanded text:
audire quae auditis et non audierunt . Quare? ut videlicet clarius largiusque perciperent quod vix tenuiter obscureque praesenserant. Alioqui, quid opus erat foris videre carnem, et carnis audire sermones, si jam a Spiritu intus fuerant perfecte instructi de omnibus; praesertim cum Dominus dicat: Caro non prodest quidquam; Spiritus est qui vivificat . Quod si prophetae et qui illustriores videbantur in illo populo non omnes omnia aliquando aequaliter cognoscere valuerunt; sed alii plus, alii minus, prout spiritus dabat, dividens singulis prout volebat; idque absque praejudicio suae sanctitatis atque perfectionis, quanto magis simpliciores quique justi sine detrimento salutis, salvationis tempus, modum et ordinem nescire potuerunt, quae tamen certa spe et fide, uti promissa fuerant, firmissime tenuerunt? 15. Quanti hodieque profecto turi, quod indubitanter credunt et sperant, et ardenter desiderant, formam tamen ac statum ne cogitare quidem vel tenuiter norunt? Ita ergo multi
Abbreviated transcription (Latin):
Moyses scribit dm̃ ad se loquentẽ diris¬
se sic. Ego sum dłs abraham. & ds ysa¬
ac. & ds lacob. & nomen meum adonay
non indicaui eis. subaudis sicut tibi.
Ostendit ergo se de ddei noticia plus ali¬
quid precedentib patrib accepisse.
Dauid quoq suꝑ doctores suos & sen¬
ores donĩi s intelligentiȩ. audacter
p̃sumit ita dicens. Suꝑ om̃s ddocentes
me intellexi. quia testim̃. tua. me.mẽ¬
Et rursum. Suꝑ senes intellexi ͤSea &
ꝓpha daniel. ꝑtransibunt ait pluri¬
mi. & multiplex erit scientia. amplio¬
rem scilicet noticiam ꝓmittens & ipse
posteris. Si ergo ut ait etiam sc̃s pa¬
pa gregorius. scdm incrementa tem¬
porum creuit & scientia spiritualiũ
patrũ. & quanto uicimores aduen¬
tui saluatoris exciterunt. tanto mi¬
sterium salutis plemus ꝑcepunt. ñ
est dubium quin in his qui & presen¬
tes fuerunt multo amplius contu¬
lerit rerum ipsarum exhibitio. atq
presentia exhibentis. Deniq & au¬

Expanded text:
Moyses scribit Deum ad se loquentem dixisMoyses scribit Deum ad se loquentem dixisse sic: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob, et nomen meum Adonai non indicavi eis , subaudi sicut tibi. Ostendit ergo se de Dei notitia plus aliquid praecedentibus patribus accepisse. David quoque supra doctores suos et seniores donum intelligentiae sibi audacter praesumit ita dicens: Super omnes docentes me intellexi, quia testimonia tua meet rursum, Super senes intellexi . Sed et propheta Daniel, Pertransibunt, ait, plurimi et multiplex erit scientia ; ampliorem scilicet rerum notitiam promittens et ipse posteris. Si ergo, ut ait etiam sanctus papa Gregorius, secundum incrementa temporum crevit et scientia spiritualium patrum; et quanto viciniores adventui Salvatoris exstiterunt, tanto mysterium salutis plenius perceperunt : non est dubium, quin his qui et praesentes fuerunt, multo amplius contulerit rerum ipsarum exhibitio, atque praesentia exhibentis. Denique et au
Abbreviated transcription (Latin):
płi quoq suam. ut & ipsis minimi
quod ullo omnino pacco mertco ñ
ferimus. ut dñs uidelicet głe sentiat᷑
uel falli umquã potuisse. uel fallere
uoluisse. & quidem ipse ꝓtestatꝰ est.
inter natos mulierum non surrexisse
maiorem iohe baptista. Hide autẽ
si non uere falsum fateri cogimur
ueritatis hoc testimonium. si tantũ
tͥbuamus ueteribus. quantũ nec io¬
hanni uendicare ualemus. Non utiq
fit mitiria ioh̃i si quid ignorasse cre¬
ditur aut dicitur. nimirum quia & p¬
se non difficetur. S: si quod precon
ueritatis negamus contra preconiũ
ueritatis alteri damus. non tantum
iniuria s blasphemia est. & plant emn¬
tradicere iohanni non. sed ueritati.
Quid ergo: Amicus sponsi dubitat ꝙ
querit. tu es qui uenturus es. an aliuĩ
expectamus. & nos milib hominũ
certitudinem de om̃ib nr̃o mendatio
confirmamus: Nec ipsos de se ita uett¬
res senfisse. paucis aduertere possumꝰ

Expanded text:
postoli quoque suam, ut et ipsi quoque minimi postoli quoque suam, ut et ipsi quoque minimi quod ullo omnino pacto merito non ferimus, ut Dominus videlicet gloriae sentiatur, vel falli unquam potuisse, vel fallere voluisse, et quidem ipse protestatus est: Inter natos mulierum non surrexisse majorem Joanne Baptista . Vide autem si non vere falsum fateri cogimur veritatis hoc testimonium; si tantum tribuamus veteribus, quantum nec Joanni vindicare valemus. Non utique fit injuria Joanni si quis ignorasse creditur, aut dicitur: nimirum quod et ipse non diffitetur. Sed si quod praeconi veritatis negamus, contra praeconium veritatis alteri damus; non tantum injuria, sed blasphemia est, et plane contradicere non Joanni, sed veritati. Quid ergo? Amicus Sponsi dubitat et quaerit: Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? Et nos millibus hominum certitudinem de omnibus nostro mendacio confirmamus. Nec ipsos de se ita veteres sensisse, paucis advertere possumus.
Abbreviated transcription (Latin):
euangłium: frustra glatur paulus
de primiciis sp̃c quas putat se cum¬
sociis suis coapłis accepisse. cum nicħ
tale in dieb suis potuit exꝑiri. Demq
aiebat. Num quid om̃s ꝓpħȩ : frustra
inquam głatur de euangłio suo. quia
non ab homine neq ꝑ hominẽ illud
acceꝑte. sed quasi speciali quadam p̃ro
lis reuelatũ. Sed nec apł̃s petrus ꝓfec¬
to debuit ꝓpħicum illud ad sua tem¬
pora retorquere. Effundam de sp̃u meo
ur̃i & filiȩ ur̃ȩ. si abundantior iam
precesserat transactis seculis effusio
diceret intuebatur. non plane effun¬
dam s subtraham magis de sp̃u meo
dixisse debuerat. Quid enim: Si filus
euuangłu om̃s ueteres iustos patres
facimus in scientia. numquid non &
suꝑiores om̃s in gr̃ã consequenter fa¬
teri necesse est. ut pote quos non leccio
sicut nos aut predicatio. sed ipsa unc¬
tio docuerit om̃s de om̃ib Esto tam̃.
toleremus nos nr̃am miuriam. & a¬

Expanded text:
Evangelium? Frustra gloriatur Paulus Evangelium? Frustra gloriatur Paulus de primitiis spiritus, quas se putat cum suis coapostolis accepisse; cum nil tale in diebus suis potuerit experiri. Denique aiebat: Numquid omnes prophetae? Frustra, inquam, gloriatur de Evangelio suo, quia non ab homine, neque per hominem illud acceperit, sed quasi speciali quadam praerlis revelatum. Sed nec apostolus Petrus profecto debuit propheticum illud ad sua tempora retorquere, Effundam de Spiritu meo ri, et filiae vestrae ; si abundantior jam praecesserat transactis saeculis effusio diceret intuebatur, non plane effundam; sed subtraham magis de Spiritu meo dixisse debuerat. Quid enim? Si filiis Evangelii omnes veteres justos pares facimus in scientia, nunquid non et superiores omnes in gratia, consequenter fateri necesse est? Utpote quos non lectio sicut nos aut praedicatio, sed ipsa unctio docuerit omnes de omnibus? Esto tamen, toleremus nos nostram injuriam, et a
Abbreviated transcription (Latin):
ab illis estimant᷑. & sicut a propositis
auccoritatib affirmari uidetur. fuit
antiquis temporib aut ꝑrara salus.
aut nimiũ numerosa ꝑfectio. quorũ
quidem quodlibet sapere discrecioĩs
terminos excedere est. Quod si iuidetur
tolerabibus. immo & d̃o dignius uidi-¬
catur. replesse potius & ditasse scla illa
multitudine ꝑfectoꝵ. quam saluan-¬
doꝵ tanta fuisse paucitate contemptũ.
quatinus & salui non pauci tunc fie-¬
rent. & om̃s nichilominus repleti sp̃u¬
ꝓpħico. necdum reuelata mysteria iam
tunc penetrarent. si inquam hoc reci-¬
pitur. benedicimus qͥd̃ dm̃ in donis
sius. sed quid tempori gre reseruatũ
sit. non uidemus. nisi quod tempꝰ grẽ
illud potius iuxta sententiam hanc
fuerit apellandum. in quo tot & tan¬
tȩ dei popło diuiciȩ sp̃c affluebant.
ut illud prorsus incredibili feluliaiẽ
cerneretur impletum. quod moyses
optat cum diceret. Quis dabit ut om̃s
ꝓphetent: Queso quid simile attulit

Expanded text:
ab illis existimantur, et sicut a propositis ab illis existimantur, et sicut a propositis auctoritatibus affirmari videntur aut in antiquis temporibus fuit perrara salus; aut nimium numerosa perfectio, quorum quidem quodlibet sapere, discretionis terminos excedere est. Quod si videtur tolerabilius, imo etiam Deo dignius judicatur, ipsum replesse potius et ditasse saecula illa multitudine perfectorum quam salvandorum tanta fuisse paucitate contentum, quatenus et salvi non pauci tunc fierent, et omnes nihilominus repleti Spico, necdum revelata mysteria jam tunc penetrarent: si, inquam, hoc recipitur, benedicimus quidem Deum in donis suis; sed quid tempori gratiae reservatum sit, non videmus: nisi quod tempus gratiae illud potius juxta sententiam hanc fuerit appellandum, in quo tot et tantae Dei populo divitiae spiritus affluebant; ut illud prorsus incredibili felicitate cerneretur impletum, quod Moyses optabat, cum diceret: Quis dabit ut omnes prophetent? Quaeso, quid simile attulit
Abbreviated transcription (Latin):
preterita. Alioquin non uere dicendũ
fidem horum om̃iũ habuisse. qui ista
non agnouerunt. Ista autẽ omĩa quȩ
in sacramento nr̃e redemptionis com¬
pleta sunt. eos & credidisse & agnouisse.
non solum hac ratione probare se putãt.
quod quẽadmodum nos modo ad illã
redemptionẽ non ꝑtineremus nisi hec oĩa
iam & facta agnosceremus. & agnita
crederemꝰ. sic quidem illi ꝑ hec saluati
non fiussent. nisi hec om̃ia & facienda
agnouissent. & agnita credidissent. ue¬
rum etiam quia aliquotiens scripturȩ
testantur. nullũ ab initio sine fide. xp̃i
ẽẽ saluatũ. & beatus augustimis de ħ
ipso loquens sic ait. Eadem fides media¬
toris iustos saluos faciebat antiquos. pus¬
illos cum magnis. non uetus testamen-¬
tũ quod in seruitutem generat. non lex
que non sic est data ut possit uiuificare.
turũ. sicut nos mortuũ. ita illi moriturũ.
sicut nos resurrexisse. ita illi resurrectũ.

Expanded text:
praeterita. Alioquin non vere dicendum praeterita. Alioquin non vere dicendum fidem horum omnium habuisse qui ista non agnoverunt. Ista autem omnia quae in sacramento nostrae redemptionis completa sunt eos et credidisse et agnovisse non solum hac ratione probare se putat, quod quemadmodum nos modo ad illam redemptionem non pertineremus nisi haec omnia jam et facta agnosceremus, et agnita crederemus; sic quidem illi per haec salvati non fuissent, nisi haec omnia facienda agnovissent et agnita credidissent. Verum etiam quia aliquoties Scripturae testantur, nullum ab initio sine fide Christi esse salvatum; et beatus Augustinus de hoc ipso loquens sic ait: Eadem fides mediatoris salvos justos faciebat antiquos pusillos cum magnis: non Vetus Testamentum quod in servitutem generat; non lex quae non sic est data ut possit vivificare, turum, sicut nos mortuum, ita illi moriturum, sicut nos resurr
Abbreviated transcription (Latin):
sibilitatis mensuram nesciunt. quia
suam possibilitatẽ non atcendunt.
Et si attendunt. maiori stulticia esti¬
mant hoc om̃s ẽẽ debere. quo se pre
ceteris uident amplius aliquid ac¬
cepisse. Affirmant fidelẽ nulla ratione
eẽ dicendum. qui non magna que¬
dam & multa. & sublimia fidei sac¬
menta agnouerit. & de maiestate
creatoris. & de humilitate saluatous.
quarundam disputationũ ꝓfundita¬
tem. & rerum gestarum seriem me-¬
moria comp̃henderit. Ipsam quoq
diumatis naturã rudib animis. &
uix ad ea quȩ uibent sufficientibus
erplicandã. & corporeã ab incorporea na-¬
tura subtili quadam consideratione dis-¬
de sacramentis redemptionis nr̃ȩ. in na¬
tiuitate. & passione. & resurrectione. &
ascensione saluatoris nr̃i. mundo iam
manifesta sunt. om̃ib ab initio mun¬
di iustis & fidelib tam minorib quã
maiorib eadem cognitione patiusse
uentura qua a nobis nunc cognoscũt᷑

Expanded text:
sibilitatis mensuram nesciunt; quia sibilitatis mensuram nesciunt; quia suam passibilitatem non attendunt, et si attendunt, majori stultitia existimant hoc omnes esse debere, quo se prae caeteris vident amplius aliquid accepisse. Affirmant fidelem nulla ratione esse dicendum, qui non magna quaedam et multa et sublimia fidei sacramenta agnoverit; et de majestate creatoris, et de humilitate Salvatoris quorumdam disputationem, profunditatem, rerum gestarum seriem memoria comprehenderit. Ipsam quoque divinitatis naturam rudibus animis, et vix ad ea quae vident sufficientibus explicandam, et corpoream ab incorporea natura subtili quadam consideratione propde sacramentis redemptionis nostrae in nativitate, et passione, et resurrectione et ascensione Salvatoris nostri mundo jam nt, omnibus ab initio mundi justis et fidelibus, tam majoribus quam minoribus, eadem cognitione patuisse ventura; qua a nobis nunc cognoscuntur