comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non potuit. Quare uos ergo non di¬
co ab innocentibus quod ꝓbatur. sed
ab ipsis quod non ꝓbat᷑ traditoribus
separastis: An ut dicere cȩperam gra¬
uiora sunt crimina traditorum quam
sosmaticorum: Non afferamu̾ stateras
dolosas ubi appendamus quod uolu¬
dicentes. hoc graue. hoc leue ẽ: sed
afferamus diuinã staterã. de scriptu¬
ris scĩs. tanquam de thesauris do¬
minicis. & in illa quid sit graiuus
appendamꝰ immo non appendamꝰ. sed
a dño appensa recognoscamꝰ. Tempo¬
re illo quo dñs priora delicta recen¬
tibꝰ penarum exemplis cauenda mon¬
strauit. & idolum fabricatum atq
adoratum ẽ: & ꝓpħicus liber irare¬
gis contemptoris incensus. & scis ma
temptatum. idolatria gladio punita
ẽ. exustio libri bellica cede & pere-¬
grina captiuitate: scisma hiatu ter¬
rȩ. sepultis auctoribus uiuis. & cȩte¬
riꝰ cȩlesti igne consumptis. Quis iam
dubitauerit hoc esse sceleratius cõmissũ.

Expanded text:
non potuit. quare uos ergo non dinon potuit. quare uos ergo non dico ab innocentibus quod probatur, sed ab ipsis quod non probatur traditoribus separastis? an, ut dicere coeperam, grauiora sunt crimina traditorum quam schismaticorum? non adferamus stateras dolosas, ubi appendamus quod uoludicentes: hoc graue, hoc leue est,\' sed adferamus diuinam stateram de scripturis sanctis tamquam de thensauris dominicis et in illa quid sit grauius appendamus, immo non appendamus, sed a domino appensa recognoscamus. tempore illo, quo dominus priora delicta recentibus poenarum exemplis cauenda monstrauit et idolum fabricatum adque adoratum est et propheticus liber ira regis contemptoris iucensus et schisma temptatum, idololatria gladio punita est, exustio libri bellica caede et peregrina captiuitate, schisma hiatu terrae, sepultis auctoribus uiuis et ceteris caelesti igne consumptis. quis iam dubitauerit hoc esse sceleratius commissum
Abbreviated transcription (Latin):
contaminant: Ur̃os quidẽ fuisse
traditores. manifestissima rerum gesta
testantur. Et si tunc in illos quos ar¬
guebatis uera diceretis: causam utãm
unitati orbis terrarum ꝑsuasissets. ut
uobis retentis illi excluderentur
Quod si conati estis facere ꝙ non obti¬
niustis: innocens est orbis terrarũ qui
udicibus ȩxcłiasticis podius qu̾a ui¬
ctis litigatoribꝰ credidit. Si autẽ no¬
luistis agere causam ur̃am: in nocens ẽ
orbis terrarum. qui damnare non po¬
tuit in auditos. Quare ergo uos ab in¬
nocentibꝰ separastis: Sacrilegium ses-¬
matis ur̃i defendere non ualetis. Sa
hȩc omitto. Hoc dico: si uos possent
contaminare tradidores qui non sunt
a uobis conuicti. & ã quibꝰ uos estis ul¬
cti: multomagis possent sacrilegia scisu¬
ticoꝵ ꝙ̃ hereticorum sine baptismo
scd̾m sententiã urãm recepta. contan¬
nare cipriam̃. Non se tamen ille se¬
parauit. Et quia ꝑmanebat in ȩccl̃i
manifestum est quod contaminari

Expanded text:
contaminant? uestros quidem fuisse contaminant? uestros quidem fuisse traditores manifestissima rerum gesta testantur. et si tunc in illos quos arguebatis uera diceretis, causam uestram unitati orbis terrarum persuasissetis, ut uobis retentis illi excluderentur. quod si conati estis facere et non optinuistis, innocens est orbis terrarum, qui iudicibus ecclesiasticis potius quam uictis litigatoribus credidit. si autem noluistis agere causam uestram, innocens est orbis terrarum, qui damnare non potuit inauditos. quare ergo uos ab innocentibus separastis? sacrilegium schismatis uestri defendere non ualetis. sed haec omitto, hoc dico: si uos possent contaminare traditores, qui non sunt a uobis conuicti et a quibus uos estis uicti, multo magis possent sacrilegia schismaticorum et haereticorum sine baptismo secundum sententiam uestram recepta contaminare Cyprianum. non se tamen ille separauit, et quia permanebat ecclesia manifestum est quod contaminari
Abbreviated transcription (Latin):
eius. qui facto concilio censuerunt. om̃s
qui extra ȩccłiȩ communionẽ fueruit
baptirati baptismũ non habere. ꝙ̃ ideo
cis dandum esse cũ ueniunt. Sed ecce
rursus in eadẽ unitate uideo q̾sda de
hac re diuersa sentire. & eos qui ab he¬
reticis uel scismaticis uenerint. agnto
in eis baptismo xp̃i non audere iteum
baptirare. Hos om̃s catholica units
materno sinu complectit᷑. inuicẽ onei
sua portantes. ꝙ studentes seruare uni¬
tatẽ sp̃s in uinculo pacis: donec alteris
eorum si quid aliter sapiebant dñs r
uelaret. Si uera isti sentiebant. ab ilis
bant. ab istis non contaminabantimn.
An contaminabant᷑: Quod uolueritis
eligite. Si contaminabant᷑: iam tunc
non erat ȩccłia. Respondete unde hi
existis. Si autẽ ꝑmanebat ȩccłia. nulla
modo boni a malis tali comunioni
contaminant᷑. Respondete quare iun¬
culum disrupistis. An forte scisimn
sine baptismo recepti non contam¬
nant. & traditores scõrum libroum

Expanded text:
ejus, qui facto concilio censuerunt omnes ejus, qui facto concilio censuerunt omnes qui extra Ecclesiae communionem fuerint baptizati, Baptismum non habere, et ideo eis dandum esse cum veniunt. Sed ecce rursus in eadem unitate video quosdam de hac re aliter sentire, et eos qui ab haereticis vel schismaticis venerint, agnito in eis Baptismo Christi non audere iterum baptizare. Hos omnes catholica unitmaterno sinu complectitur, invicem onera sua portantes, et studentes servare unitatem spiritus in vinculo pacis, donec alteris eorum, si quid aliter sapiebant, Dominus ruelaret. si uera isti sentiebant, ab illisbant, ab istis non contaminabantur an contaminabantur? quod uolueritis eligite. si contaminabantur, iam tunc non erat ecclesia. respondete: unde huc existis? si autem permanebat ecclesia, nullo modo boni a malis tali communione contaminantur. respondete: quare uinculum dirrupistis? An forte schismatici sine baptismo recepti non contaminant et traditores sanctorum librorum
Abbreviated transcription (Latin):
ipsas uos uiuere dicitus. Respondete
quare uos separastis. ꝓpterea certe. ne
malorum cõmunione periretis. Quomͦ
gͦ non perierunt ciprianus & tot colle-¬
gȩ ipsius: qui cum crederent hereticos
ꝙ̃ scismaticos baptismũ ñ habere. sine
baptismo tamen receptis. cum peccata
eorum tã immania tamq sacrilega
suꝑ eos esse crederent. eis tam̃ cõmunica-¬
re qũa separari ab unitate maluerunt:
dicente cipriano. neminẽ iudicantes. aut
a uire cõmunionis aliqũẽ si diuersum
senserit amouentes: Si ergo tali cõmu¬
nione malorum ꝑeunt iusti: iam ȩccł̃ia
tẽporibꝰ cipriani perierat. Unde igit᷑ ex¬
titit origo donati: Ubi cathecizatus est.
Ubi baptizatus: Ubi ordinatꝰ. quan¬
do iã ȩçcłam contagio cõmunionis extin¬
xerat. Si autẽ erat eccłia: nichil obesse
mali bonis in una cõmunione potue¬
runt. Quare uos separastis : fcce in un¬
tate uideo ciprianum & alios collegas

Expanded text:
ipsas vos vivere dicitis? Respondete, ipsas vos vivere dicitis? Respondete, quare vos separastis? Propterea certe, ne malorum communione periretis. Quomodo ergo non perierunt Cyprianus et tot collegae ipsius? Qui cum crederent haereticos et schismaticos Baptismum non habere, sine Baptismo tamen receptis, cum peccata eorum tam immania tamque sacrilega super eos esse crederent, eis tamen communicare, quam separari ab unitate maluerunt, dicente Cypriano, Neminem judicantes, aut a jure communionis aliquem, si diversum senserit, amoventes. 8. Si ergo tali communione malorum pereunt justi, jam Ecclesia temporibus Cypriani perierat. Unde igitur exstitit origo Donati, ubi catechizatus est, ubi baptizatus, ubi ordinatus, quando jam Ecclesiam contagio communionis exstinxerat? Si autem erat Ecclesia, nihil obesse mali bonis in una communione potuerunt. Quare vos separastis? Ecce in unitate video Cyprianum et alios collegas
Abbreviated transcription (Latin):
arderet ꝙ non haberet caritatẽ. nichil
ei ꝓdesset: ꝑ martyrii confessionẽ ꝑuenit
ad angłicam lucẽ. ut si non antea. ibi
certe reuelatũ agnosceret: quod cũ alit̃
saperet. sententiã diuersȩ opinionis.
uinculo ñ p̃posuit unitatis. Uos itaꝙ¬
donatistȩ. quid adhȩc dicitis: Si nostra
sententia de baptismo uera ẽ. om̃s qui
aliter sapiunt cipriani temporibꝰ non
sunt ab unitate ȩccłiȩ separati: donec
illud quod aliter saperent ds illis re
uelaret. Uos ergo quare separatione sacͥ¬
lega pacis uinculum difrupistis: Si au¬
tẽ ur̃a sententia de baptismo uera ẽ: cipͥ¬
anꝰ & cęteri cum quibꝰ tale concilium
celebrasse ꝑhibetis. cũ eis qui alit̾ sapie¬
bant. in unitate manserunt: quare uos
pacis uinculum disrupistis. Quodlib
horum elegeritis: contra urãm p̃cisionẽ
sententiam ferre cogimini. Responde¬
de quare uos separastis. quare contra or-¬
bem terrarum altare erexistis: quare

Expanded text:
arderet et non haberet caritatem nihil arderet et non haberet caritatem nihil ei prodesset, per martyrii confessionem peruenit ad angelicam lucem, ut si non antea, ibi certe reuelatum agnosceret, quod cum aliter saperet sententiam diuersae opinionis uinculo non praeposuit unitatis. Uos itaDonatistae, quid ad haec dicitis? si nostra sententia de baptismo uera est, omnes qui aliter sapiebant Cypriani temporibus non sunt ab unitate ecclesiae separati, donec illvelaret: vos ergo quare separatione sacrilega pacis vinculum disrupistis? Si autem vestra sententia de Baptismo vera est, Cyprianus et caeteri cum quibus eum tale concilium celebrasse perhibetis, cum eis qui aliter sapiebant, in unitate manserunt: quare vos pacis vinculum disrupistis? Quodlibet horum elegeritis, contra vestram praecisionem sententiam ferre cogimini. Respondete, quare vos separastis? Quare contra orbem terrarum altare erexistis? Quare
Abbreviated transcription (Latin):
habemꝰ ꝑfectionẽ angł̃i non habeamus
p̃sumptionẽ diaboli. Ideo dicit apł̃s. Tẽ-¬
ptatio uos non apprehendat. nisi hu¬
mana. Humanum ẽ gͦ. aliquid aliter
sapere. Propterea dicit alio loco. Quot
quot ergo ꝑfecti:. hoc sapiamꝰ. Et si quid
aliter sapitis: hoc quoq ds uobis reue¬
labit. Quibus autẽ reuelat cũ uoluerit
siue in hac uita siue post hanc uitam.
nisi ambulantibus in uiam pacis. &
in nullam p̃cisionem deuiantibꝰ. non
quales isti sunt qui uiam pacis ñ agno¬
uerunt. nec ꝓpter aliud unitatis uincu¬
lum disruperunt: Ideoq apłs cũ dicisset.
& siquid alit̃ sapitis hoc quoq uobis d̃s
reuelabit: ne putarent p̃ter uiam pacis
qd̃ alit̾ sapiebãt sibi posse reuelari. con¬
tinuo addidit. Uerũtam̃ in quod ꝑue¬
nimus: in eo ambulemꝰ. In quo ambu-¬
lans ciprianus. ꝑseuerantissima tole¬
rantia non fuso sanguine. sed in unita¬
te fuso. quia si traderet corpus suũ ut

Expanded text:
habemus perfectionem angeli, non habeamus habemus perfectionem angeli, non habeamus praesumptionem diaboli. ideo dicit apostolus: temptatio uos non adprehendat nisi humana. humanum est ergo aliquid aliter sapere. propterea dicit alquot ergo perfecti hoc sapiamus; et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit. Quibus autem revelat cum voluerit, sive in hac vita sive post hanc vitam, nisi ambulantibus in via pacis, et in nullam praecisionem deviantibus? Non quales isti sunt, qui viam pacis non cognoverunt , nec propter aliud unitatis vinculum disruperunt. Ideoque Apostolus cum dixisset, Et si quid aliter sapitis, hoc quoque vobis Deus revelabit; ne putarent praeter viam pacis quod aliter sapiebant sibi posse revelari, continuo addidit: uerumtamen in quod peruenimus in eo ambulemus. in quo ambulans Cyprianus perseuerantissima tolerantia non fuso sanguine sed in unitate fuso, quia si traderet corpus suum ut
Abbreviated transcription (Latin):
re cõmunionis aliqũe si diuersũ sense¬
rit amouentes: alterum autẽ idẽ. quo¬
mͦ accipere potuerit ueritatẽ contra id
quod sentiebat inuentã. & si litterę
tacent merita clamant: si epła non
inuenit᷑. corona testat᷑ si conciliũ non
indicat ep̃orum. consortiũ indicat
angłorum. Non enĩ paruum docu¬
mentum ẽ pacatissimȩ animȩ. in ea
unitate martyrium meruisse: unde se
diuersũ sentiens noluit separare. Ho¬
mines enĩ sumus. Unde aliquid ali-¬
ud sapere quã se res habet humana tẽ¬
ptatio ẽ. nimis autẽ amando sententi¬
am suã uel inuidendo melioribꝰ usq
ad p̃cidendȩ cõmunionis &̃ condendi
scisinatis uel heresis sacrilegium ꝑuenire
diabolica p̃sumptio ẽ. in nullo autẽ
aliter sapere quam se res habet. angli¬
ca ꝑfectio ẽ. Quia itaq homines sumꝰ.
sed spe angłi sumus. quibꝰ ȩquales in
refurrectione futuri sumꝰ: quãdui non

Expanded text:
re communionis aliquem si diuersum sensere communionis aliquem si diuersum senserit amouentes. alterum autem, id est quomodo accipere potuerit ueritatem contra id quod sentiebat inuentam, etsi litterae tacent, merita clamant. si epistula non inuenitur, corona testatur; si concilium non indicat episcoporum, consortium indicat angelorum. non enim paruum documentum est pacatissimae animae in ea unitate martyrium meruisse, unde se diuersum sentiens noluit separare. homines enim sumus, unde aliquid aliter sapere quam se res habet humana temptatio est. nimis autem amando sententiam suam uel inuidendo melioribus usque ad praecidendae communionis et condendi schismatis uel haeresis sacrilegium peruenire diabolica praesumptio est. in nullo autem aliter sapere quam se res habet angelica perfectio est. quia itaque homines sumus, sed spe angeli dei sumus, quibus aequales in resurrectione futuri sumus, quamdiu non
Abbreviated transcription (Latin):
regiones multis hinc atq hinc dispu¬
tationibus ꝙ collationibus episcopoꝵ
ꝑtractata constaret: Hoc autẽ facit sa¬
nitas pacis: ut cũ diutuis aliqua obscu¬
riora quęruntur. &̃ ꝓpt̃ inueniendi diffi-¬
cultatẽ diuersas pariunt in fr̃na disce¬
ptatione sententias. donec ad uerum
liquidũue ꝑueniat᷑. uinculum ꝑmane¬
at unitatis: non in parte p̃cisa remane¬
at insanabile uulnus erroris. Et ideo
plerũq doctioribꝰ minus aliquid reuela-¬
t᷑. ut eoꝵ patiens ꝙͣ humilis caritas in
qua fructus maior ẽ comꝓbet᷑: uel quo¬
mͦ teneant unitatẽ. cum in rebꝰ obscurio¬
ribus diuersa sentiunt. uł quomͦ accipi¬
ant ueritatẽ. cum contra id quod sentie-¬
bant declaratã esse cognoscunt. Quoꝵ
duorum manifestum tenemꝰ unũ in bea-¬
do cipriano: idẽ. quomͦ tenuerit unita¬
tẽ cum eis a quibus duersũ sentiebat.
ait enim neminẽ uidicantes. aut a u-¬

Expanded text:
regiones multis hinc adque hinc dispuregiones multis hinc adque hinc disputationibus et conlationibus episcoporum pertractata constaret? hoc autem facit sanitas pacis, ut, cum diutius aliqua obscuriora quaeruntur et propter inueniendi difficultatem diuersas pariunt in fraterna disceptatione sententias, donec ad uerum liquidum perueniatur, uinculum permaneat unitatis, ne in parte praecisa remaneat insanabile uulnus erroris. Et ideo plerumque doctioribus minus aliquid reuelatur, ut eorum patiens et humilis caritas in qua fructus maior est comprobetur, uel quomodo teneant unitatem, cum in rebus obscurioribus diuersa sentiunt, uel quomodo accipiant ueritatem, cum contra id quod sentiebant declaratam esse cognoscunt. quorum duorum manifestatum tenemus unum in beato Cypriano, id est quomodo tenuerit unitatem cum eis a quibus diuersum sentiebat; ait enim: neminem iudicantes aut a iu
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi tale aliquid auderemus asse¬
rere nisi uniuersȩ eccłiȩ concordissi¬
ma auctoritate firmati: cui ꝙ ipse si¬
ne dubio cederet. si iam illo tempore
quȩstionis huius ueritas eliquata
&̃ declarata. ꝑ plenarium concilium
solidaretur. Si enim petrum laudat
& predicat ab uno & posteriore col¬
lega patienter concorditerq corre¬
ctum: quanto ipse citius cum conci¬
lio ꝓuintiȩ suȩ uniuersi orbis aucto¬
ntati patefacta ueritate cessisset: Qui
ꝓfecto & uni uerum dicenti & demon¬
stranti. posset facillime confentire. tã
sc̃a anima tam pacata. Et fortasse fa¬
ctum est. sed nescimus. Neq enĩ om̃ia
quȩ illo tempore inter ep̃os gesta
sunt memoriȩ litterisq mandari
potuerunt: aut om̃ia quȩ mandata
sunt nouimꝰ. Quomodo enĩ potuit
ista res altercationum nebulis inuo¬
luta. ad plenarii concilii luculentam
illustrationem confirmationẽq ꝑdu¬
ci: nisi primo duitius ꝑ orbis terrarum

Expanded text:
ipsi tale aliquid auderemus adseipsi tale aliquid auderemus adserere nisi uniuersae ecclesiae concordissima auctoritate firmati, cui et, ipse sine dubio cederet, si iam illo tempore quaestionis huius ueritas eliquata et declarata per plenarium concilium solidaretur. si enim Petrum laudat t praedicat ab uno posteriore collega patienter concorditerque correctum, quanto ipse citius cum concilio prouinciae suae uniuersi orbis auctoritati patefacta ueritate cessisset! quin profecto et uni uerum dicenti et demonstranti posset facillime consentire tam sancta anima, tam pacata. et fortasse factum est, sed nescimus. neque enim omnia, quae illo tempore inter episcopos gesta sunt, memoriae litterisque mandari potuerunt aut omnia quae mandata sunt nouimus. quomodo enim potuit ista res tantis altercationum nebulis inuoluta ad plenarii concilii luculentam inlustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum
Abbreviated transcription (Latin):
cedere. ipsaq plenaria sepe priora po¬
sterioribus emendari. cum aliquo ex¬
ꝑimento rerum aꝑitur quod clausum
erat & cognoscitur quod latebat: sine
ullo typo sacrilege suꝑbiȩ. sine ulla
inflata ceruice arrogantiȩ. sine ulla
contentione liuidȩ inuidiȩ: cum scã
humilitate. cum pace catholica. cum
caritate xp̃iana:. Quaꝓpter sc̃s cipria¬
nus tanto excelsior quanto humilior
qui dotumentũ petri sic amauit ut
dicẽt. documentum scilicet nobis ꝙ
concordiȩ & patientiȩ tribuens. ut ñ
ꝑtinaciter nr̃a amemus. sed quȩ aliqͣn
do ã fr̃ibus & collegis nr̃is utiliter ꝙ̃
salubriter suggeruntur. si sint uera ꝙ
legitima. ipsa potius nr̃ã dicamꝰ: satis
ostendit facillime se correcturum fuis¬
se sententiam suam. siquis ei demon¬
straret baptismum xp̃i sic dari posse
ab eis qui foras exierunt. qũ eadmodũ
amitti non potuit cum foras exirent
unde multa iam diximus. Nec nos

Expanded text:
cedere ipsaque plenaria saepe priora a pocedere ipsaque plenaria saepe priora a posterioribus emendari, cum aliquo experimento rerum aperitur quod clausum erat et cognoscitur quod latebat, sine ullo tyfo sacrilegae superbiae, sine ulla inflata ceruice arrogantiae, sine ulla contentione liuidae inuidiae, -cum sancta humilitate, cum pace catholica, cum caritate christiana? Quapropter sanctus Cyprianus, tanto excelsior quanto humilior, qui documentum Petri sic amauit ut diceret: documentum scilicet nobis et concordiae et patientiae tribuens, ut non pertinaciter nostra amemus, sis utiliter et salubriter suggeruntur, si sint uera et legitima, ipsa potius nostra dicamus, satis ostendit facillime se correcturum fuisse sententiam suam, si quis ei demonstraret baptismum Christi sic dari posse ab eis qui foras exierunt, quemadmodum amitti non potuit cum foras exirent, unde multa iam diximus. nec nos
Abbreviated transcription (Latin):
am. cipriani concilium. Cur aucto¬
ritatem cipriani ꝓ ur̃o scismate assu¬
mitis. & eius exemplum ꝓ ęccłiȩ pa¬
ce respuistis: Quis autẽ nesciat scãm
scripturam canonicã tam ueteris
quã noui testamenti. certis suis ter¬
minis contineri. eamq om̃ibus po¬
sterioribus eꝑoꝵ litteris ita p̃poni.
ut de illa om̃ino dubitari &̾ disce¬
ptari non possit. utrum uerum. uel
utrum rectum sit quicquid in ea sc̃ri¬
ptum esse constiterit: ep̃orum autẽ
litteras quȩ post confirmatum ca¬
nonem uel scriptȩ sunt uel scribun¬
tur. ꝙ̃ ꝑ sermonem forte sapientiore
cuuislibet in ea re peritioris & ꝑ ali¬
orum ep̃orum grauiorem auctorita¬
tẽ. doctioremq prudentiam. & ꝑ con¬
cilia licere reprȩhendi. si quid in eis
forte a ueritate deuiatum est: & ipsa
concilia quȩ ꝑ singulas regiones ul
ꝓiuntias fiunt. plenariorum concilio¬
rum auctoritati quȩ fuint ex uniuer¬
so orbe xp̃iano. sine ullis ambagibus

Expanded text:
am, Cypriani concilium; cur auctoam, Cypriani concilium; cur auctoritatem Cypriani pro uestro schismate adsumitis et eius exemplum pro ecclesiae pace respuitis? quis autem nesciat sanctam scripturam canonicam tam ueteris quam noui testamenti certis suis terminis contineri eamque omnibus posterioribus episcoporum litteris ita praeponi, ut de illa omnino dubitari et disceptari non possit, utrum uerum uel utrum rectum sit quidquid in ea scriptum esse constiterit, episcoporum autem litteras, quae post confirmatum canonem uel scriptae sunt uel scribuntur, et per sermonem forte sapientiorem cuiuslibet in ea re peritioris et per aliorum episcoporum grauiorem auctoritatem doctioremque prudentiam et per concilia licere reprehendi, si quid in eis forte a ueritate deuiatum est, et ipsa concilia, quae per singulas regiones uel prouincias fiunt, plenariorum conciliorum auctoritati, quae fiunt ex uniuerso orbe christiano, sine ullis ambagibus
Abbreviated transcription (Latin):
ni litterȩ. quibus ꝓ sua sincera reli¬
giosa deuotione ad epłam nrãm rescͥ¬
bens. non tantum consensit: sed &
ut de hac ipsa re singuli quid sentia¬
mus proferamus: neminẽ uidican¬
tes. aut a iure communionis aliquẽ
si diuersum senserit amouentes. Neq
rum constituit. aut tyrannico terro¬
re ad obsequendi necessitatẽ collegas
suos adigit: quando habet om̃is eꝑs
ab alio ñ possit. quam nec ipse pot̃
alterum iudicare Sed expectemus um¬
unus est solus. habens potestatem ꝙͥ
preponendi nos in ȩccłiȩ suȩ gub̃nati¬
one. & de actu nr̃o iudicandi. Nunc
se si audent suꝑbȩ & tumidȩ ceruices
hereticorum. aduersus scãm humili¬
tadẽ huius sermonis extollant: insani
donatistȩ. quos ad pacem atq unita¬
tem sc̃ȩ ȩccłiȩ remeare. atq in ea sana-¬
ri cupimus ꝙ̃ optamus. Quid ad hec
dicitis : Uos certe soletis nobis obice
re cipriani litteras. cipriani sententi¬

Expanded text:
ni litterae quibus pro sua sincera et relini litterae quibus pro sua sincera et religiosa deuotione ad epistulam nostram rescribens non tantum consensit, sed etiam ut de hac ipsa re singuli quid sentiamus proferamus neminem iudicantes aut a iure communicationis aliquem si diuersum senserit amouentes. nequeepiscoporum constituit aut tyrannico terrore ad obsequendi necessitatem collegas suos adigit, quando habeat omnis epiab alio non possit, quam nec ipse possit alterum iudicare. sed expectemus uniunus est solus habens potestatem et praeponendi nos in ecclesiae suae gubernatione et de actu nostro iudicandi. Nunc se, si audent, superbae et tumidae ceruices haereticorum aduersus sanctam humilitatem huius sermonis extollant. insani Donatistae, quos ad pacem adque unitatem sanctae ecclesiae remeare adque in ea sanari cupimus et optamus, quid ad haec dicitis? uos certe nobis obicere soletis Cypriani litteras, Cypriani sententi
Abbreviated transcription (Latin):
pacis unitate esse uoluerit. etiam
cum eis qui de hacre diuersa senti-¬
rent: Quod indicat ipsius primus
sermo. in eiusdẽ concilii quod ab istis
ꝓfertur exordio. Nam ita se habet.
Cum in unum carthagine conue
nissent kłis septẽbribus ep̃i pluri-¬
mi. ex ꝓuintia africa. numidia. mau-¬
ritania. cum prbis ꝙ diaconibus
p̃sente etiam plebis maxima parte o
lectȩ essent littere iubaiani ad cipri-¬
anum factȩ. item cipriam ad iubaia¬
num rescriptȩ de hereticis baptizan¬
dis. quidq postmodum cipriano
iubaianus idem rescripserit: ciprianus
dixit. Audistis collegȩ dilectissimi
quid michi iubaianꝰ coep̃c noster scri¬
pserit: consulens mediocritatẽ nr̃am
de illicito &. ꝓfano hereticorum
baptismo: quidq ego ei rescripserĩ.
censens scilicet quod semel atq ite¬
rum & sepe censuimus. hereticos
ad ȩccłiam uenientes ȩccłiȩ baptis¬
mo baptirari & scĩficari oportere.
Item lectȩ uobis sunt & aliȩ iubaia¬

Expanded text:
pace unitatis esse uoluerit etiam pace unitatis esse uoluerit etiam cum eis, qui de hac re diuersa sentirent! quod indicat ipsius primus sermo in eiusdem concilii quod ab istis profertur exordio. nam ita se habet. Cnissent kalendis Septembribus episcopi plurimi ex prouincia Africa Numidia Mauritania cum presbyteris et diaconibus, praesentibus etiam plebis maxima parte, et lectae essent litterae Iubaiani ad Cyprianum factae, item Cypriani ad Iubaianum rescriptae de haereticis baptizandis quidque postmodum Cypriano Iubaianus idem rescripserit, Cyprianus dixit: audistis, collegae dilectissimi, quid mihi Iubaianus coepiscopus noster scripserit consulens mediocritatem nostram de inlicito et profano haereticorum baptismo quidque ego ei rescripserim, censens scilicet quod semel adque iterum et saepe censuimus haereticos ad ecclesiam uenientes ecclesiae baptismo baptizari et sanctificari oportere. item lectae sunt uobis et aliae Iubaia
Abbreviated transcription (Latin):
una est tamen martyrum gla. Et
si forte se inuicem in aliquo prȩce¬
dunt corda confitentium. ac pro
uera fide in unitate caritatis mo¬
rientium: dñs nouerit cuius occul¬
ta ꝙ mirabili dispensatione gr̃arum.
latro in cruce pendens semel eum
conficetur. ꝙ die ipso in paradiso mit¬
tit᷑. petrus dñs sequens ter eum ne¬
gat. y a corona differtur. Nobis hĩc
uidicare temerarium est. Uerũtam̃
si quisquam nunc cogat circumci¬
di aliquem more uidaico. & sic ba-¬
ptirari: multo amplus detestat᷑ hoc
genus humanum. quam si aliquis
cogatur rebaptitari. Quappter cum
petrus illud faciens a paulo posteri¬
ore corrigitur. & pacis atq unitatis
uinculo custoditus ad martẏrium
ꝓmouetur: quanto facilius & fortiꝰ
quod ꝑ uniuersȩ ȩccłiȩ statuta fir-¬
matum ẽ. uel unius eꝑi auctoritati.
uel unius prouintiȩ concilio prefe-¬
rendum ẽ: cum idem ipse ciprianus
ita dixerit quid ei uideretur ut in

Expanded text:
una est tamen martyrum gloria, et una est tamen martyrum gloria, et si forte se inuicem in aliquo praecedunt corda confitentium ac pro uera fide in unitate caritatis morientium, dominus nouerit, cuius occulta et mirabili dispensatione gratiarum latro in cruce pendens semel eum confitetur et die ipso in paradisum mittitur, Petrus dominum sequens ter eum negat et a corona differtur; nobis hinc iudicare temerarium est. uerumtamen si quisquam nunc cogat circumcidi aliquem more iudaico et sic baptizari, multo amplius detestatur hoc genus humanum quam si aliquis cogatur rebaptizari. quapropter cum Petrus illud faciens a Paulo posteriore corrigitur et pacis adque unitatis uinculo custoditus ad martyrium promouetur, quanto facilius et fortius, quod per uniuersae ecclesiae statuta firmatum est, uel unius episcopi auctoritati uel unius prouinciae concilio praeferendum est, cum idem ipse Cyprianus ita dixerit quid ei uideretur, ut in
Abbreviated transcription (Latin):
mentiri. ait enim. quȩ autẽ scribo uo¬
bis ecce corã d̃o quia ñ mentior. & post
tam sc̃am atq terribilem attestatio¬
nem dĩ narrauit hȩc om̃ia in quibꝰ
dixit cum uidissem quia non recte in¬
grediuntur ad ueritatẽ euangłii.
dixi petro coram om̃ibus. si tu cum¬
sis uideus gentiliter &̃ non iudaicȩ
uiuis: qũeadmodum gentes cogis iu¬
daizare. si potuit inquam petrus con¬
tra regulam ueritatis quam postea
ȩccłia tenuit cogere gentes uidarare:
cur non potuit ciprianus contra re-¬
gulam ueritatis quam postea dota
eccła tenuit cogere hereticos uel scis¬
maticos denuo baptizari: Pudo qͦd
sine ulla sui contumelia ciprianus
ep̃c petro apło comparatur. quan¬
tum attinet ad martyrii coronã.
cȩterum magis uereri debeo ne in pe-¬
trum contumeliosus existam. Quis
enim nescit. illum apostolatus princi-¬
patu cuiussibet episcopatui p̃ferendũ:
Sed etiam si distat cathediarum grã:

Expanded text:
mentiri: ait enim, Quae autem scribo vomentiri: ait enim, Quae autem scribo vobis, ecce coram Deo, quia non mentior : et post hanc tam sanctam atque terribilem attestationem Dei, narravit haec omnia, in quibus dixit, Cum vidissem quia non recte ingrediuntur ad veritatem Evangelii, dixi Petro coram omsis Iudaeus gentiliter et non iudaice uiuis, quemadmodum gentes cogis iudaizare? — si potuit, inquam, Petrus contra regulam ueritatis quam postea ecclesia tenuit cogere gentes iudaizare, cur non potuit Cyprianus contra regulam ueritatis quam postea tota ecclesia tenuit cogere haereticos uel schismaticos denuo baptizari? puto quod sine ulla sui contumelia Cyprianus episcopus Petro apostolo conparatur, quantum adtinet ad martyrii coronam. ceterum magis uereri debeo ne in Petrum contumeliosus existam. quis enim nescit illum apostolatus principatum cuilibet episcopatui praeferendum? sed etiamsi distat cathedrarum gratia,
Abbreviated transcription (Latin):
assumpsit. ut diceret se primatum
tenere. & obtemperari a nouellis ꝙ̃
posteris sibi potius oportere:. nec de
spexit paulum quod ȩccłiȩ prius ꝑse¬
cutor fuisset. sed consilio ueritatis ad¬
misit & rationi legitumȩ qũa paulꝰ
iundicabat facile consensit. docu¬
mentum scilicet nobis & concor¬
diȩ ꝙͣ patientiȩ cribuens. ut non
ꝑtinaciter nr̃a amemus. sed quȩ
aliquando a fr̃ibus ꝙ collegis nr̃i
utiliter ꝙ̃ salubriter suggeruntur.
si sint uera ꝙ legitima. ipsa potius urã
dicamus. Ecce ubi cõmemorat cipri¬
anus quod etiam nos in scripturis
scĩs didicimus. apłm petrum in qͦ
primatus apłorum tam excellenti
grã pręminet. aliter quam ueritas
postulabat de circumcisione agere
solitum: a posteriore apło paulo esse
correctum. Si ergo potuit petrus in
aliquo non recte ingredi ad uerita¬
tẽ euangłii. ita ut gentes cogeret¬
iudaitare. quod paulus in ea scribit
epła in qua dm̃ testatus est non se

Expanded text:
adsumpsit, ut diceret se primatum adsumpsit, ut diceret se primatum tenere et obtemperari a nouellis et posteris sibi potius opspexit Paulum quod Ecclesiae prius persecutor fuisset, sed consilium veritatis admisit, et rationi legitimae quam Paulus vindicabat facile consensit ; documentum scilicet nobis et concordiae et patientiae tribuens, ut non pertinaciter nostra amemus, sed quae aliquando a fratribus et collegis nostris utiliter et salubriter suggeruntur, si sint uera et legitima, ipsa potius nostra dicamus. ecce ubi commemorat Cyprianus, quod etiam nos in scripturis sanctis didicimus, apostolum Petrum, in quo primatus apostolorum tam excellenti gratia praeminet, aliter quam ueritas postulabat de circumcisione agere solitum a posteriore apostolo Paulo esse correctum. si ergo potuit Petrus in aliquo non recte ingredi ad ueritatem euangjudaizare, quod Paulus in ea scribit Epistola, in qua Deum testatus est non se
Abbreviated transcription (Latin):
re compulerit: ignoscant scientes. ne
offendantur nescientes. Satuis est eñ
offerre habenti: quam differre non
habentt. Quid ergo isti dicunt cum
ueritatis uiribus p̃focantur: cui con¬
sentire nolunt: Ciprianus inquiunt
cuius tantum meritum nouimus ta¬
tamq doctrinam. cum multis ep̃is
sius sententias ꝓprias conferentibus
in concilio statuit. hereticos uel scisma¬
ticos id est om̃s qui extra unius ȩcłe
cõmunionem sunt baptismum non
habere: & ideo quisquis ab eis bari¬
zatus ad ȩccl̃iam uenerit. esse in ciła
baptizandum. Non me terret aucte¬
ritas cipriani: quia reficit humili¬
tas cipriani. Magnum quidem me¬
ritum nouimus cipriani ep̃i ꝙ ma¬
T̾ris. sed numquid maius quam
petri apłi & martyris: De quo idẽ
ciprianus in epła ad quintum loqui¬
tur ita. Nam nec petrus inquit
quem primum dñs elegit. ꝙ supt
quem ȩdificauit ęccłiam suam. cu
secum paulus de circumcisione dist¬
aliquid insolenter. aut arroganter

Expanded text:
re conpulerit, ignoscant scientes, ne re conpulerit, ignoscant scientes, ne offendantur nescientes. satius est enim offerre habenti quam differre non habentem. Quid ergo isti dicunt cum ueritatis uiribus praefocantur, cui consentire nolunt? \'Cyprianus\', inquiunt, \'cuius tantum meritum nouimus tantamque doctrinam, cum multis coepiscopis suis sententias proprias conferentibus in concilio statuit haereticos uel schismaticos, id est omnes qui extra unius ecclesiae communionem sunt, baptismum non habere, et ideo quisquis ab eis baptizatus ad ecclesiam uenerit esse in ecclesia baptizandum.\' non me terret auctoritas Cypriani, quia reficit humilitas Cypriani. magnum quidem meritum nouimus Cypriani episcopi et martyris, sed numquid maius quam Petri apostoli et martyris? de quo idem Cyprianus in epistula ad Quintum ita loquitur: nam nec Petrus, inquit, quem primum dominus elegit et super quem aedificauit ecclesiam suam, cum secum Paulus de circumcisione postaliquid insolenter aut arroganter
Abbreviated transcription (Latin):
UAN TUO pro no¬
bis Hoc est pro pace
catholica faciant. ea
quȩ tamquam ex
auctoritate beati cỹ¬
priani aduersus noᷤ
a parte donati pro¬
feruntur. q.¬
quantum sint
respondendi necessitas. ea quȩ iam in
aliis libris posui rursus cõmemora¬
re coegerit. qũaqũa id modice faciam.
his qui iam illa legerunt ꝙ& tenent
onerosum esse non debet: quia ꝙ ea
quȩ instructioni sunt necessaria. sepiꝰ
oportet insinuare tardioribus: q̃ cũ
eadem multipliciter uariȩq uersant᷑
atq tractantur. ipsos quoq capacio¬
re intelligentia prȩditos adiuuant.¬
& ad facilitatẽ sciendi. ꝙ ad copiam
disserendi. Noui etiam quẽ admoaũ
soleat contristare lectorem: cum ab
eo libro quem gerit in manibus qͣn¬
do in aliquem nodum quȩstionis in¬
ciderit. in alium mittit᷑: ubi eius so¬
lutionem requirat. quem forte non
habet. Quaꝓpter quȩcumq in aliis
libris iam diximus. si necessitas prȩ¬
sentium quęstionum breuiter itera¬

Expanded text:
uantum pro nobis hoc est pro pace catholica faciant ea quae tamquam ex auctoritate beati Cypriani aduersus nos a parte Donati proferuntur, quantum sint me respondendi necessitas ea quae iam in aliis libris posui rursus commemorare coegerit, quamquam id modice faciam, his qui iam illa legerunt et tenent onerosum esse non debet, quia et ea quae instructioni sunt necessaria saepius oportet insinuare tardioribus, et cum eadem multipliciter uarieque uersantur adque tractantur, ipsos quoque capaciore intellegentia praeditos adiuuant et ad facilitatem sciendi et ad copiam disserendi. noui etiam quemadmodum soleat contristare lectorem, cum ab eo libro quem gerit in manibus, quando in aliquem nodum quaestionis inciderit, in alium mittitur ubi eius solutionem requirat, quem forte non habet. quapropter quaecumque in aliis libris iam diximus si necessitas praesentium quaestionum breuiter itera
Abbreviated transcription (Latin):
quaternarium numerũ triplum red¬
dunt. & ad duodecim sectas ꝑueniunt.
Ex illis autẽ quatuor rebus uarro tres
tollit. uoluptatem scilicet & quietem. &
utrumq: non quod eas improbet. sed
quod primogenia illa nature & uolupta¬
tem inse habent & quietem. Quid ergo
opus est ex his duab tria quȩd̃a facere.
duo scilicet cũ singillatim appetuntur
uoluptas aut quies. & dertium cũ am¬
bȩ simul: quandoquidem prima natu¬
rȩ & ipsas & preter ipsas alia multa conti¬
neant: De tribus ergo sectis ei placet di¬
ligenter esse tractandum: quȩ nam sit
potius eligenda. Non enim ueram plus
quã unam uera ratio ẽẽ ꝑmittit. siue
in his trib sit. siue alicubi alibi: quod
post uidebimus

Expanded text:
quaternarium numerum triplum redquaternarium numerum triplum reddunt et ad duodecim sectas perueniunt. Ex illis autem quattuor rebus Varro tres tollit, uoluptatem scilicet et quietem et utrumque; non quod eas inprobet, sed quod primigenia illa naturae et uoluptatem in se habeant et quietem. Quid ergo opus est ex his duabus tria quaedam facere, duo scilicet, cum singillatim adpetuntur uoluptas aut quies, et tertium cum ambae simul, quando quidem prima naturae et ipsas et praeter ipsas alia multa contineant? De tribus ergo sectis ei placet diligenter esse tractandum, quaenam sit potius eligenda. Non enim ueram plus quam unam uera ratio esse permittit, siue in his tribus sit siue alicubi alibi, quod post uidebimus
Abbreviated transcription (Latin):
quod ex achademicis nouis adhibitũ est.
rursus dimidia pars remauet. id . ẽ. ui¬
ginti quatuor. De sociali quoq uita qͦd
accesserat similiter auferatur : duodecim
sunt reliquȩ. quas ista differentia ut ui¬
ginti quatuor fierent duplicauerat. De
his ergo duodecim nichil dici potest: cur
secte nonsint habende. Nichil quippe
aliud in eis quęritur: quam finis bonoꝵ
& malorũ. Inuentis autẽ bonorũ finib:
ꝓfecto econtrario sunt malorũ. Heȩ au¬
tem ut fiant duodecim secte : illa quatu¬
or triplicantur. uoluptas. quies. utrũq
& prima nature: quȩ primogenia uar¬
ro uocat. hec quippe quatuor dum
singillatim uirtuti aliquando subdun¬
tur. ut non propter se ipsa sed propter
officium uirtutis appetenda uideantur.
aliquando preferuntur. ut non propt̾
se ipsam sed propter hec adipiscenda uel
conseruanda necessaria uirtus putetur.
aliquando iunguntur. ut propter se ipsa
& uirtus & ista appetenda credantur.

Expanded text:
quod ex Academicis nouis adhibitum est: quod ex Academicis nouis adhibitum est: rursus dimidia pars remanet, id est uiginti quattuor. De sociali quoque uita quod accesserat similiter auferatur: duodecim sunt reliquae, quas ista differentia, ut uiginti quattuor fierent, duplicauerat. De his ergo duodecim nihil dici potest, quur sectae non sint habendae. Nihil quippe aliud in eis quaeritur quam fines bonorum et malorum. Inuentis autem bonorum finibus profecto e contrario sunt malorum. Hae autem ut fiant duodecim sectae, illa quattuor triplicantur, uoluptas, quies, utrumque et prima naturae, quae primigenia Varro uocat. Haec quippe quattuor dum singillatim uirtuti aliquando subduntur, ut non propter se ipsa, sed propter officium uirtutis adpetenda uideantur, aliquando praeferuntur, ut non propter se ipsa, sed propter haec adipiscenda uel conseruanda necessaria uirtus putetur, aliquando iunguntur, ut propter se ipsa et uirtus et ista adpetenda credantur,
Abbreviated transcription (Latin):
mitas eius. uel in animo ut sunt ea quȩ uł
parua uel magna in hominum reperiun¬
tur ingeniis. Hȩc igitur quatuor idest
uoluptas. quies. utrumq prima nature.
ita sunt innobis: ut uel uirtus quã poste¬
a doc trina inserit ꝓpter hȩc appetenda
sit. aut ista propter uirtutẽ. aut utraq
propter se ipsam: ac ꝑ hoc fiunt hinc du¬
odecim secte. Per hanc enĩ rationem sin¬
gule triplicantur. Quod cum in una de¬
monstrauero: difficile non erit id incȩte¬
ris inuenire. Cum gͦ uoluptas corporis
anini uirtuti aut subditur. aut prefert᷑.
aut iungitur: triꝑtita uariatur diuersi¬
tate sectarũ. Subditur autẽ uirtuti.
quando inusum uirdutis assumitur. Per¬
tinet quippe ad uirtutis officium. & uiue¬
re patriȩ. & propter patriam filios ꝓcre¬
are: quorũ neutrũ fieri potest sine cor
manent. Eemota uͦ differentia ea cym¬
cis addita. ad dimidium rediguntur: &
quadraginta octo fiunt. Auferamus etiã

Expanded text:
mitas eius, uel in animo, ut sunt ea, quae uel mitas eius, uel in animo, ut sunt ea, quae uel parua uel magna in hominum reperiuntur ingeniis. Haec igitur quattuor, id est uoluptas, quies, utrumque, prima naturae, ita sunt in nobis, ut uel uirtus, quam postea doctrina inserit, propter haec adpetenda sit, aut ista propter uirtutem, aut utraque propter se ipsa; ac per hoc fiunt hinc duodecim sectae; per hanc enim rationem singulae triplicantur; quod cum in una demonstrauero, difficile non erit id in ceteris inuenire. Cum ergo uoluptas corporis animi uirtuti aut subditur aut praefertur aut iungitur, tripertita uariatur diuersitate sectarum. Subditur autem uirtuti, quando in usum uirtutis adsumitur. Pertinet quippe ad uirtutis officium et uiuere patriae et propter patriam filios procreare, quorum neutrum fieri potest sine cormanent. Remota uero differentia ex Cynicis addita ad dimidium rediguntur et quadraginta octo fiunt. Auferamus etiam
Abbreviated transcription (Latin):
Ex quadriꝑtita uelut generalium distri¬
butione sectarum. marcuis uarro in libro
de philosophia tam multam doginatum
uarietatem diligenter & subtiliter seruta¬
tus aduertit: ut adducentas octoginita &
octosectas non quȩ iam ẽent sed quȩ esse
possent. adhibens quasdam differentias fa¬
cillime ꝑueniret. Quodut breuiter osten¬
dam: inde oportet incipiam quod ipse
aduertit & posuit in libro memorato.
quatuor ẽẽ quȩdam quȩ homines sine ma¬
gistro. sine ullo docꝰtrinȩ amminiculo. si¬
ne industria uel arte uiuendi quȩ uirtꝰ
dicitur & ꝓculdubio discitur uelut na¬
turaliter appetunt: aut uoluptatẽ qua
delectabiliter mouetur corꝑis sensus:
aut quietem qua fit ut nullam molestiã
corporis quisq patiatur: aut utr̃ãq quã
tamen uno nomine uoluptatis epicurus ap¬
pellat: aut uniuersaliter prima nature in
quib & hec sunt & alia. uel in corpore ut
membrorũ integritas & salus atq incolu¬

Expanded text:
Ex qua tripertita uelut generalium distriEx qua tripertita uelut generalium distributione sectarum Marcus Varro in libro de philosophia tam multam dogmatum uarietatem diligenter et subtiliter scrutatus aduertit, ut ad ducentas octoginta et octo sectas, non quae iam essent, sed quae esse possent, adhibens quasdam differentias facillime perueniret. Quod ut breuiter ostendam, inde oportet incipiam, quod ipse aduertit et posuit in libro memorato, quattuor esse quaedam, quae homines sine magistro, sine ullo doctrinae adminiculo, sine industria uel arte uiuendi, quae uirtus dicitur et procul dubio discitur, uelut naturaliter adpetunt, aut uoluptatem, qua delectabiliter mouetur corporis sensus, aut quietem, qua fit ut nullam molestiam corporis quisque patiatur, aut utramque, quam tamen uno nomine uoluptatis Epicurus appellat, aut uniuersaliter prima naturae, in quibus et haec sunt et alia, uel in corpore, ut membrorum integritas et salus adque incolu
Abbreviated transcription (Latin):
E finibus enim bonorũ & maloꝵ
multa & multipliciter inder se phi¬
losophi disputarunt : quã questionem
maxrima intentione uersantes inuenire
conati sunt quid efficiat hominem bea¬
tum. Illud enim est finis bom nr̃i. prop¬
ter quod appetenda sunt cȩtera. ipsum
autem propter se ipsum: & illud finis
mali ꝓpter quod uitanda sunt cȩtera.
ipsum propter se ipsum. Finem boni ergo
nunc dicimus. non quo consumatur ut
non sit sed quo ꝑficiatur ut plenũ sit: &¬
finem mali non quo esse desinat. sed quous¬
q nocendo ꝑducat. Fines itaq isti sunt:
summũ bonum. & summũ malũ. De qͥ¬
bus inueniendis. atq in hac uita summo
bono adipiscendo. intando autẽ summo
malo. multum sicut dixi laborauerunt
qui studium sapientiȩ in scłi huius uani¬
tate ꝓfessi sunt: nec tamen eos quamuis
diuersis errantes modis uaturȩ limes in
tantũ ab itinere ueritatis deuiare ꝑmisit.
ut non alii in animo. alii in corpore. alii
in utroq fines bonorũ ponerent & maloꝵ

Expanded text:
e finibus enim bonorum et malorum multa et multipliciter inter se philosophi disputarunt; quam quaestionem maxima intentione uersantes inuenire conati sunt, quid efficiat hominem beatum. Illud enim est finis boni nostri, propter quod adpetenda sunt cetera, ipsum autem propter se ipsum; et illud finis mali, propter quod uitanda sunt cetera, ipsum autem propter se ipsum. Finem boni ergo nunc dicimus, non quo consumatur, ut non sit, sed quo per- ficiatur, ut plenum sit; et finem mali, non quo esse desinat, sed quo usque nocendo perducat. Fines itaque isti sunt summum bonum et summum malum. De quibus inueniendis adque in hac uita summo bono adipiscendo, uitando autem summo malo, multum, sicut dixi, laborauerunt, qui studium sapientiae in saeculi huius uanitate professi sunt; nec tamen eos, quamuis diuersis errantes modis, naturae limes in tantum ab itinere ueritatis deuiare permisit, ut non alii in animo, alii in corpore, alii in utroque fines bonorum ponerent et malorum.
Abbreviated transcription (Latin):
mũ & marime necessarium. ut unus qͥsq
eoꝵ. linguis om̃ium gentiũ loqueretur:
ita significans unitatem catholicȩ eccłiȩ
ꝑ omines gentes futuram. ac sic omnibus
ꝓphetiam. ex syon lea ꝓdiet & uerbum
dm̃i eix ierusalem: & scd̾m ipsius dñi xp̃i
prȩdicta. ubi post resurrectionem stu¬
pentib eum discipłis sins aperuit sensũ
ut intelligerent scripturas. & dicrit eis
qm̃ sic scriptũ est & sic oportebat xp̃m

Expanded text:
mum et maxime necessarium, ut unusquisque mum et maxime necessarium, ut unusquisque eorum linguis omnium gentium loqueretur; ita significans unitatem catholicae ecclesiae per omnes gentes futuram ac sic linguis prophetiam, Ex Sion lex prodiet, et verbum Domini ex Jerusalem : et secundum ipsius Domini Christi praedicta, ubi post resurrectionem stupentibus cum discipulis suis aperuit sensum, ut intelligerent Scripturas, et dixit eis, Quoniam sic scriptum es
Abbreviated transcription (Latin):
tus est dicens: agite penitentiã appropin¬
quabit enim regnum cȩloꝵ. Elegit di¬
scipulos quos & apłos nominauit humi¬
liter natos. in honoratos. inlitceratos. ut
quicquid magnũ ẽẽnt & facerent. ipse
ineis esset & faceret. Habuit inter eos u¬
num: quo malo utens bene. & suȩ passionis
impleret dispositum. & eccłiȩ suȩ toleran¬
dorũ maloꝵ preberet exemplũ. Semi¬
nato quantũ ꝑ eius oportebat presentĩa
corporalem sc̃o euangłio: passus est. mor¬
tuus est. resurrexrit: passione ostendens
quid sustinere ꝓueritate: resurrectioẽ
quid sꝑare inȩternitate debeamus: ex¬
cepta altitudine sacram̃ti qua sanguis
eiꝰ in remissionem fusus est peccatorum.
Conuersatus interra quadraginta die
cũ discipłis suis. atq ipsis uidentib as¬
cendit incęlũ: & post dies decem misit
ꝓmissum sp̃m scm̃. cuius uenientis in eoᷤ
qui crediderant. tunc signum erat macri-¬

Expanded text:
tus est dicens: Agite paenitentiam, adpropintus est dicens: Agite paenitentiam, adpropinquauit enim regnum caelorum. Elegit discipulos, quos et apostolos nominauit, humiliter natos, inhonoratos, inlitteratos, ut, quidquid magnum essent et facerent, ipse in eis esset et faceret. Habuit inter eos unum, quo malo utens bene et suae passionis inpleret dispositum et ecclesiae suae tolerandorum malorum praeberet exemplum. Seminato, quantum per eius oportebat praesentiam corporalem, sancto euangelio passus est, mortuus est, resurrexit, passione ostendens quid sustinere pro ueritate, resurrectione quid sperare in aeternitate debeamus, excepta altitudine sacramenti, qua sanguis eius in remissionem fusus est peccatorum. Conuersatus est in teiTa quadraginta dies cum discipulis suis adque ipsis uidentibus adscendit in caelum et post dies decem misit promissum Spiritum sanctum; cuius ueni. entis in eos qui crediderant tunc signum erat maxi
Abbreviated transcription (Latin):
separabit: non apparet tanta gła domus
huius. quanta tunc apparebit quando
quisquis ibi erit. semꝑ erit. In hoc ergo¬
scło maligno. in his dieb malis. ubi ꝑ hu-¬
militatem prȩsentem. futuram cõparat
eccłia celsitudinem. & timorũ stimulis.
dolorũ cormentis. laborũ molestiis. tẽp¬
tationum periculis eruditur. sola spe
gaudens quando sanum gaudet: multi
reprobi miscentur bonis. & utriq tãquã
insagenam ȩuangłicam colliguntur. &
in hoc mundo tanquã inmari utriq
reclusi in retib indiscrete natant: do¬
nec ꝑueniatur ad litus ubi mali segre¬
gentur abonis: & in bonis tanquã intem¬
plo suo sit ds om̃ia in om̃ib Promde. uo¬
cem nunc agnoscimus eius impleri qui
loquebatur inpsalmo. atq dicebat. An¬
nuntiaui & locutus sum: multiplicati
sunt suꝑ numerũ. Hoc fit nunc: ex quo
pͥmũ ꝑ os precursoris sui iohannis: de-¬
inde ꝑ os ꝓprium annuntiauit & locu¬

Expanded text:
separabit, non apparet tanta gloria domus separabit, non apparet tanta gloria domus huius, quanta tunc apparebit, quando, quisquis ibi erit, semper erit. CAPUT saeculo maligno, in his diebus malis, ubi per humilitatem praesentem futuram conparat ecclesia celsitudinem et timorum stimulis, dolorum tormentis, laborum molestiis, tentationum periculis eruditur, sola spe gaudens, quando sanum gaudet, multi reprobi miscentur bonis et utrique tamquam in sagenam euangelicam colliguntur et in hoc mundo tamquam in mari utrique inclusi retibus indiscrete natant, donec perueniatur ad litus, ubi mali segregentur a bonis, et in bonis tamquam in templo suo sit Deus omnia in omnibus. Proinde uocem nunc agnoscimus eius inpleri, qui loquebatur in psalmo adque dicebat: Adnuntiaui et locutus sum, multiplicati sunt super numerum. Hoc fit nunc, ex quo primum per os praecursoris sui Iohannis, deinde per os proprium adnuntiauit et locu