comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Si intellectus ẽ quobeatir̃ mundicor¬
des qm̃ ipsidm̃ uidebunt. Oremus ñ
duci intẽptationẽ. neh abeamus duplex
cor ñ appetendo sĩplex bonũ quo refe¬
ramus omnia quȩ operamur. Sed si¬
mul tẽporalia & terrena sec tando:
Tẽptationes enĩ ex his reb quȩ graues
& calamitose uident᷑ hominib ñ in
nosualent: siñ ualent ille quȩ blandi¬
tiis earũ rerũ accidunt quas hominer
Ipsa enĩ liberatio liberosnos facit idẽ
filios dĩ ut spũ adoptionis lamemus
dũ ẽ qđ ex omnib hissententiis quib:
nos orare dñs precepit. ea potissimũ cõ¬
mendandã ẽẽ iudicauit quȩ ꝑtinet ad
dimissionẽ peccatorũ inquanos miseri¬
cordes eẽ uoluit. qđ unũ ẽ c̃siliũ mise¬
rias euadendi: innulla enĩ alia senten¬
tia sic oramus ut quasi paciscamur cũdñ o:
dicimus enĩ dimitte nob debita nra sic̃ &
nos dimittimꝰ In qua pactione simenti¬
m᷑ totius orationis nullus erit fructus.
Sic enĩ dic̃. si enĩ dimiseritis hominib:

Expanded text:
s intellectus est, quo beati sunt mundicordes, quoniam ipsi deum uidebunt, oremus non induci in temtationem, ne habeamus duplex cor, non appetendo simplex bonum, quo referamus omnia quae operamur, sed simul temporalia et terrena sectando. temtationes enim de his rebus, quae graues et calamitosae uidentur hominibus, non in nos ualent, si non ualeant illae quae blanditiis earum rerum accidunt, quas homines ipsa enim liberatio liberos nos faciet, id est filios dei, ut spiritu adoptionis clamemus: mnibus iis sententiis, quibus nos orare Dominus praecepit, eam potissimum commendandam esse judicavit, quae pertinet ad dimissionem peccatorum: in qua nos misericordes esse voluit, quod unum est consilium miserias evadendi. In nulla enim alia sententia sic oramus, ut quasi paciscamur cum Deo: dicimus enim, Dimitte nobis sicut et nos dimittimus. In qua pactione si mentimur, totius orationis nullus est fructus. Sic enim dicit: Si enim dimiseritis hominibus
Abbreviated transcription (Latin):
tanto ẽ grauius ut nullasit conparatio.
Ex quo intellegit᷑ &iã in ista .u. petitione
quadicimus dimitte nob̵ debitanra ñ de
pecunia quidẽ dici Sed de omnib quȩ in
nos quisq peccat. Ac ꝑhoc &iã depecu¬
nia: peccat nãq inte inquit qui tibi pe¬
cuniã debitã cũhabeat unde reddat.
recurat reddere: qđ peccatũ siñ dimi¬
seris. non poteris dicere dimitte nobis
sicut & nos dimittimus.: Si aũ ignoue¬
ris uides &iã pecuniã dimittendõe
ammonere eũ cuitali prece orare
precipit᷑. illud sane tractare potest
lã fecisse sieis ñ dimittimus quiueniã
petunt : quia & nobis ueniã petentib ab enignis¬
simo patre dimitti uolumus: Sed illorursus
prȩcepto quo ilbemur orare ꝓinimicis nr̃is.
ñ prohis iubemur quiueniã petunt: ĩa enĩ quita¬
les sunt. ñ s̃ inimici: Nullo modo aũquis quã
uere dixerit orare se pro eo cui ñ ignouerit:
qua ꝓpt̃ fatendũ ẽ omnia peccata dimittenda

Expanded text:
tanto est gravius, ut nulla sit comparatio. tanto est gravius, ut nulla sit comparatio. Ex quo intelligitur etiam in ista quinta petitione, qua dicimus, Dimitte nobis debita nostra, non de pecunia quidem dici; sed de omnibus quae in nos quisque peccat, ac per hoc etiam de pecunia. Peccat namque in te, qui tibi pecuniam debitam, cum habeat unde reddat, recusat reddere. Quod peccatum si non dimiseris, non poteris dicere, Dimitte nobis, sicut et nos dimittimus: si autem ignoveris, vides etiam de pecunia dimittenda admoneri eum cui tali prece orare praecipitur. 29. Illud sane tractari potest,lam fecisse, si eis non dimittamus, qui veniam petunt, quia et nos veniam petentibus nobis a benignissimo Patre dimitti volumus. Sed illo rursus praecepto, quo jubemur orare pro inimicis nostris , non pro his jubemur qui veniam petunt. Jam enim qui tales sunt, non sunt inimici. Nullo modo autem quisquam vere dixerit orare se pro eo cui non ignoverit. Quapropter fatendum est omnia peccata dimittenda
Abbreviated transcription (Latin):
nipẽcumario debitori dimittere debitũ:
sed ei qui reddere noluerit. in tantũ ut
uellet &iã litigare: seruu aũ dñĩ ut ait
a postolus ñ o portet litigare: Quiergo
ł sponte ł conuentus pecuniã debitam
reddere noluerit dimittenda ẽ ills: du¬
as enĩ obres nollet reddere uł qđ ñ ha¬
bet. ł quod auarus sit. reiq alienȩ cupi¬
dus: utrũq aũ ꝑtinet ad inopiã. nã il¬
la inopia ẽ reifamiliaris. hec animi :
Quis quis itaq tali dimittit debitũ in o¬
pi dimittit op:q xp̃ianũ operatur:
manente illa regula ut inanimo para¬
tus sit amittere qđ sibi debet᷑. Nã simo¬
deste aclenit̃ omnimodo egerit ut si¬
birestituat᷑ ñ tã intendens fructum
pecuniȩ : qua ut hominẽ corrigat: cuisinedu¬
bio ꝑniciosũ ẽ habere unde reddat & ñ red¬
lere: ñ solũ ñ peccauit. sed ꝓderit &iã
plurimũ ne illedũ alienã pecuniã lu¬
crũ facere uult. dãnũ fidei paciat᷑ quod

Expanded text:
ni pecuniario debitori dimittere debitum, ni pecuniario debitori dimittere debitum, sed ei qui reddere noluerit, in tantum ut velit etiam litigare; Servum autem Domini, ut ait Apostolus, non oportet litigare . Qui ergo vel sponte vel conventus pecuniam debitam reddere noluerit, dimittenda illi est. Duas enim ob res nolet reddere, vel quod non habeat, vel quod avarus sit reique alienae cupidus: utrumque autem pertinet ad inopiam; nam illa inopia est rei familiaris, haec animi. Quisquis itaque tali dimittit debitum, inopi dimittit, opusque christianum operatur, manente illa regula, ut in animo paratus sit amittere quod sibi debetur. Nam si modeste ac leniter omni modo egerit, ut sibi restituatur, non tam intendens fructum pecuniae, quam ut hominem corrigat, cui sine dubio perniciosum est habere unde reddat, et non reddere; non solum non peccabit, sed proderit etiam plurimum, ne ille dum alienam pecuniam lucrum facere vult, damnum fidei patiatur; quod
Abbreviated transcription (Latin):
illa quȩ deuictu corporis necessario ł sacramento
dominici corporis istã sententiã uult accipere.
oportet ut coniuncta accipiant᷑ omnia tria
ut scilic& cottidianũ panẽ simul petemus &
necessariũ corpori. & sec cram̃tũ uinbile &
inuisibile uerbi dĩ: SeQuitt᷑ quita petitio.
Et dimitte nob̵ debita nr̃a. sicut & nos dimit¬
timus debitorib nr̃is: Debita peccata dicima
nifestũ ẽ uł illud qđ ait idẽ dñs :Non ex¬
ies donec reddas nouissimũ qua
tiati sunt extincti. ł ruina turris ł quorum
sanguinẽ herodes sacrificio miscuitꝰ dixit
enĩ putare homines. qđ illi ultra modũ debi¬
tores eẽnt: idẽ peccatores: Et ad didit. Amen
dico uob̾ nisi penitentiã egeritis similiter mo
riemini: Nonergo hic quisq: urgetur pecu¬
niam dimitiatere debitorib sed quȩcũq in eũ
alius peccauerit: nã pecuniã dimittere illo
potius iubemur precepto quod superius dictũ
ẽ Si quis tibi tunicã tollere uoluerit di

Expanded text:
iam de victu corporis necessario, vel de Sacramento Dominici corporis istam sententiam vult accipere, oportet ut conjuncte accipiantur omnia tria; ut scilicet quotidianum panem simul petamus, et necessarium corpori, et sacratum visibilem, et invisibilem verbEt dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Debita, penifestum est, vel illo quod ait idem Dominus: Non exies donec reddas novissimum quadtiati sunt exstincti vel ruina turris, vel quorum sanguinem Herodes sacrificio miscuit; dixit enim putare homines quod illi ultra modum debitores essent, id est peccatores, et addidit: Amen dico vobis, nisi poenitentiam egeritis, similriemini . Non hic ergo quisque urgetur pecuniam dimittere debitoribus, sed quaecumque in eum alius peccaverit. Nam pecuniam dimittere illo potius jubemur praecepto, quod superius dictum est, Si quis tibi tunicam tollere voluerit, et
Abbreviated transcription (Latin):
rabimur inȩternũ: ut non tunc dicatur cot¬
tidianus panis. quia ibi tẽporalis uolubilitas
quȩ dieb dies succetlere facit unde apelletur
cottidit nulla erit. Ut aũ dictũ est hodie siuocẽ¬

Expanded text:
rabimur in aeternum, ut non tunc dicatur quorabimur in aeternum, ut non tunc dicatur quotidianus panis; quia ibi temporis volubilitas, quae diebus dies succedere facit, unde appelletur quotidie, nulla erit. Ut au
Abbreviated transcription (Latin):
tat igit᷑ ut cottidianũ panẽ accipiamus sp̃italẽ.
precepta scilic& diuma quȩ cottidiȩ oportet
meditari & operari: Nã de ipsis dñs dic̃. ope¬
ramini escã quȩ ñ corrũpit᷑: Cottidianus aũcib
cedentes succedentesq ꝑagit᷑: Et reuera quã¬
diu nunc insuperiora nunc in inferiora: idẽ nunc
inspiritalia nunc incarnalia animi affectus al¬
ternant: tãquã ei qui aliquando pascit᷑ cibo ali¬
quando famẽ patit᷑: cottidie panis necessarius
ẽ. quo reficiat᷑ esuriens & relalenserigat᷑. Sic̃
itaq cor pus nr̃m inhac uita ante illã scili¬
c& in mutationẽ ciboreficit᷑. quia sentit
dispendiũ : sic & animus quo tẽporalib affec¬
tib quasi dispendiũ ab intentione dĩpatitur:
preceptorũ ciboreficiat᷑: Danobis hodie autẽ
dictũ ẽ quã diudicit᷑ hodie: idẽ in hac tẽpora¬
li uita: sic enĩ cibo sp̃itali post hancuitã satu¬

Expanded text:
tat igitur ut quotidianum panem accipiamus spiritualem, tat igitur ut quotidianum panem accipiamus spiritualem, praecepta scilicet divina, quae quotidie oportet meditari et operari. Nam de ipsis Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur. Quotidianus autem cedentes succedentesque peragitur. Et revera quamdiu nunc in superiora, nunc in inferiora, id est, nunc in spiritualia, nunc in carnalia animi affectus alternat, tanquam ei qui aliquando pascitur cibo, aliquando famem patitur; quotidie panis necessarius est, quo reficiatur esuriens, et relabens erigatur. Sicut itaque corpus nostrum in hac vita, ante illam scilicet immutationem, cibo reficitur, quia sentit dispendium: sic et animus, quoniam temporalibus affectibus quasi dispendium ab intentione Dei patitur, praeceptorum cibo reficiatur. Da nobis hodie autem dictum est, quamdiu dicitur hodie, id est, in hac temporali vita. Sic enim cibo spirituali post hanc vitam satu
Abbreviated transcription (Latin):
ris dñi ut illi ñ moueat qu estionẽ qui plirimi in
orientalib partib: ñ cottidiȩ cenȩ dominicȩ com¬
municent cũ iste panis cottidianus dictus ẽ: Vt¬
ergo illitaceant neq dehac re suã sententiã de¬
fendant. ł ipsa auctoritate ecclesiastica qđ si¬
ne scandalo ista faciunt. neq ab eis qui ecclesis
prȩsunt facerȩphibent᷑. neq: non obtẽperantes.
dãnant᷑: Vnde ꝓbat ñ hunc in illis partib in¬
tellegi cotidianũ panẽ: nã magni peccati crimine
de istis ut dictũ ẽ nihil mnaliquã partẽ dissera¬
quod cũ itasit: quis ẽ qui audeat dicere sȩmel
tantũ nos orare debere orationẽ dñicã: Aut
certe &iã suterũ ł tertio usq: ad eã tantũ ho¬
rã qua cõpori dñi cõmunicamus: posteauero
non sit orandũ ꝑ reliquas partes dieiꝰ non enĩ
iã dicere poterimus da nob hodie qđ iã acce¬
peramus. Aut poterit quisq cogitare ut &iã ulti¬
ma diei parte sacramentũ illud celebremus. Res¬

Expanded text:
ris Domini, ut illi non moveant quaestionem, qui plurimi in Orientalibus partibus, non quotidie coenae Dominicae communicent, cum iste panis quotidianus, dictus eergo illi taceant, neque de hac re suam sententiam defendant vel ipsa auctoritate ecclesiastica, quod sine scandalo ista faciunt, neque ab eis qui ecclesiis praesunt facere prohibentur, neque non obtemperantes damnantur; unde probatur non hunc in illis partibus intelligi quotidianum panem; nam magni peccati crimine de istis, ut dictum est, nihil in aliquam partem disseraQuod cum ita sit, quis est qui audeat dicere, semel tantum nos orare debere orationem dominicam; aut certe etiam si iterum vel tertio, usque ad eam tantum horam qua corpori Domini communicamus, postea vero non sic orandum per reliquas partes diei? Non enim jam dicere poterimus, da nobis hodie, quod jam accepimus: aut poterit quisque cogere, ut etiam ultima diei parte Sacramentum illud celebremus. 27. Res
Abbreviated transcription (Latin):
test uel consiliumbonũ uł beniuolũ dareani¬
mum: Nec se auertere abeo qui mutuaricupit.
Diligere mnimicos. benefacere his quise oderunt
Orare proeis quise persecuntur. Quis ergo hȩc fa¬
cit nisi plene perfecteq misericors quo uno
consilio miseria deuitatur opitulante illo
quiait. Misericordiam uolo magis quã scccri¬
ficium : Beatiergo misericordes qui a ipsorum
miserebitur: Sed ĩa cõmode fieriputo. ut hiclec¬
tor tã longo uolumine fatigatus respiret ali¬
quantulũ & ad cetera reficiat in alio librocon¬

Expanded text:
test, vel consilium bonum, vel benevolum dare anitest, vel consilium bonum, vel benevolum dare animum, nec se avertere ab eo qui mutuari cupit; diligere inimicos, benefacere his qui se oderunt, orare pro eis qui se persequuntur? quis ergo haec facit, nisi plene perfecteque misericors? Quo uno consilio miseria devitatur, opitulante illo qui ait, Misericordiam volo magis quam sacrificium Osemiserebitur. Sed jam commode fieri puto, ut hic lector tam longo volumine fatigatus respiret aliquantum, et ad caetera se reficiat in alio libro con
Abbreviated transcription (Latin):
precipitur sifilii dĩ eẽ uolumus: Quantũ enim
huius uite solacium afferat lux ista uisibilis
& pluuia corporalis. quis tã ingratus ẽ ut ñ
sentiat: Quod solaciũ uidemus & iustisin hac
uita & peccatorib: communiter ex hiberi: Non aũ
ait qui facit solem oriri suꝑbonos & malos sed ad¬
didit. suum id est quẽ ipse fecit atque constituit.
& anullo aliquid sũpsit ut faceret sicut ingenesi¬
deomnib: luminarib: scribitur. qui proprie potest
dicere sua eẽ omnia quȩ denihilo creauit: Ut
hinc ammoneremur quanta liberalitate inimicis
nostris exprecepto eius presta re debeamus quȩ¬
nos non creauimus. sed munerib: eius accipimus:¬
Quis aũ potest uł paratus eẽ ab infirmis in iurias
sustinere quantũ eorum saluti prodest: & malle
amplius iniquitatis alienȩ perpetiquam id quod
perpessus estreddere : Omni petentiꝰse aliquid
uel id quod petit sihabetur & nirecte daripo¬

Expanded text:
praecipitur, si filii Dei esse volumus. Quantum enim praecipitur, si filii Dei esse volumus. Quantum enim hujus vitae solatium afferat lux ista visibilis, et pluvia corporalis, quis tam ingratus est ut non sentiat? Quod solatium videmus et justis in hac vita et peccatoribus communiter exhiberi. Non autem ait, qui facit solem oriri super bonos et malos; sed addidit, suum, id est, quem ipse fecit atque constituit, et a nullo aliquid sude omnibus luminaribus scribitur; qui proprie potest dicere sua esse omnia quae de nihilo creavit: ut hinc admoneremur quanta liberalitate inimicis nostris ex praecepto ejus praestare debeamus, quae non creavimus, sed muneribus accepimus80. Quis autem potest vel paratus esse ab infirmis injurias sustinere, quantum eorum saluti prodest; et malle amplius iniquitatis alienae perpeti, quam id quod perpessus est reddere; omni petenti a se aliquid, vel id quod petit, si habetur, et si recte dari po
Abbreviated transcription (Latin):
sed illã sapientiã dequa dicitur. Candor est
enĩ lucis aeternȩ : Dequa item dicitur ortus
est mihi iustitiȩ sol. et iterũ. uobis autem qui
timetis nomen dñi orietur sol iustitiȩ: Vt&iã
pluuiã accipias inrigationẽ doctrinȩ uerita¬
tis quia & bonis & malis apperuit: & bonis &
malis euangeligatus ẽ xp̃s: Siue istũ solem
maius accipere non solũ hominũ sed&iã
peccorum corporeir oculis prolatũ: &istam
pluui amqua fructus gignuntur qui ad
refectionẽ corporis datisunt: Quod proba¬
bilius intellegi existimo: ut ille sol spiritalis
non oriatur nisibonis & scĩs: Qui & hoc ipsum
ẽ quod plangunt iniqui in illo libro qui sapi¬
entia salomonis inscribitur: & sol non ẽ ortus
nobis. Et illa pluuia spiritalis non inrigatni¬
si bonos. quia malos significabat uinea dequa
dictũ ẽ. Mandabo nubib meisnepluant su¬
per eam: Sed siue illud siue hoc intellegas
magna dĩ bonitate fit. quȩ nobis imitanda

Expanded text:
sed illam sapientiam, de qua dicitur, Candor est sed illam sapientiam, de qua dicitur, Candor est enim lucis aeternae ; de qua item dicitur, Ortus est mihi justitiae sol; et iterum, Vobis autem qui timetis nomen Domini, orietur sol justitiae : ut etiam pluviam accipias irrigationem doctrinae veritatis, quia bonis et malis apparuit, et bonis et malis evangelizatus est Christus. Sive istum solem mavis accipere non solum hominum, sed etiam pecorum corporeis oculis propalatum; et istam pluviam qua fructus gignuntur, qui ad refectionem corporis dati sunt: quod probabilius intelligi existimo: ut ille sol spiritualis non oriatur, nisi bonis et sanctis; quia hoc ipsum est, quod plangunt iniqui in illo libro qui Sapientia Salomonis inscribitur, Et sol non ortus est nobis : et illa pluvia spiritualis non irriget nisi bonos; quia malos significavit vinea, de qua dictum est, Mandabo nubibus meis ne pluant super cam . Sed sive hoc sive illud intelligas, magna Dei bonitate fit, quae nobis imitanda
Abbreviated transcription (Latin):
autem potestate accepta efficimur filirinquan¬
tũ eaquȩ ab illo precipiuntur implemus. Unde¬
& a postolica disciplina adoptionem appellat
qua & in ȩterna hereditate uocamur: ut cohe¬
redes xp̃i ẽẽ possimus : filii ergo efficimur rege¬
neratione spiritali & ad optamur in regnũ dĩ:
non tãquã alien sed tãquã ab illo facti &creati
hoc ẽ conditi: utunũ beneficium sit qui nos fe¬
cit eẽ peromni potentiam suã cũ ante nihil
essemus: alterum coadoptauit ut cũ eo tãquã
filii uita ȩternã pro nostra participatione
frueremur. Itaq non ait facite ista quia estis
filii. sed facite ista ut sitis filii: Cũ aũ ad hoc
nos uocat ꝑ ipsũ unigenitũ: ad similitudinem
suã nos uocat. ille enĩ sicut consequenter di¬
cit solẽ suũ oriri facit suꝑ bonos & malos.
et pluit suꝑ iustos & iniustosꝰ Siue solẽ suũ
non istũ carneis oculis uisibilem accipias

Expanded text:
autem potestate accepta efficimur filii, in quanautem potestate accepta efficimur filii, in quantum ea quae ab illo praecipiuntur implemus. Unde apostolica disciplina adoptionem appqua in aeternam haereditatem vocamur, ut cohaeredes Christi esse possimus. Filii ergo efficimur regeneratione spiritali, et adoptamur in regnum Dei, non tanquam alieni, sed tanquam ab illo facti et creati, id est conditi, ut unum beneficium sit, quo nos fecit esse per omnipotentiam suam, cum ante nihil essemus; alterum, quo adoptavit, ut cum eo tanquam filii vita aeterna pro nostra participatione frueremur. Itaque non ait: Facite ista, quia estis filii; sed facite ista ut sitis filii. Cum autem ad hoc nos vocat per ipsum Unigenitum, ad similitudinem suam nos vocat. Ille enim, sicut consequenter dicit, solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Sive solem suum non istum carneis oculis visibilem accipias,
Abbreviated transcription (Latin):
tamquã aerem cȩdens sed castigo corpus meũ
& seruituti subicio: Nã hoc inse utique proster¬
nebat & debilitabat & uictũ ordinabat. Unde
stephanũ ceterosq xp̃ianos fuerat ꝑsecutus:
Quis ergo conuicit martyres scõs non talẽ suã
uindictã adño eẽ deprecatos cũ &iã finẽ huius
sȩculi inquo tanta exitia pertulerunt: ad suã
uindictã potuerunt libenter optare: Quod
qui orant : & proinimicis suis orant qui sanabi¬
lessunt : & contra illos non orant qui insa nabi¬
les eẽ uoluerunt: qui ad s̃ quoq puniendo
illos non ẽ maliuolus tortor: sed iustissimus
ordinator: Sine ulla ergo dubitatione dili¬
gamus inimicos nr̃os: bene faciamus eis qui
oderunt nos : Et oremus pro eis quinos per
ut sitis filii patris ur̃i qui incęlis ẽ: exillare¬
gula intellegendũ ẽ qua & iohannes dicit:
Dedit illis potestatem filios dĩ fieri Unus enĩ natu¬
raliter filius ẽ qui nescit omnino peccare: Nos

Expanded text:
tanquam aerem caedens; sed castigo corpus meum, tanquam aerem caedens; sed castigo corpus meum, et servituti subjicio ? Nam hoc in se utique prosternebat, et debilitabat, et victum ordinabat, unde Stephanum caeterosque Christianos fuerat persecutus. Quis ergo convincit martyres sanctos non talem suam vindictam a Domino esse deprecatos, cum etiam finem hujus saeculi, in quo tanta exitia pertulerunt, ad suam vindictam potuerint licenter optare? Quod qui orant, et pro inimicis suis orant qui sanabiles sunt, et contra illos non orant qui insanabiles esse voluerunt: quia Deus quoque puniendo illos non est malevolus tortor, sed justissimus ordinator. Sine ulla ergo dubitatione diligamus inimicos nostros, benefaciamus his qui oderunt nos, et oremus pro eis qui nos perUt sitis filii Patris vestri qui in coelis est, ex illa regula intelligendum est, qua et Joannes dicit, Dedit illis potestatem filios Dei fieri . Unus enim naturaliter Filius est, qui nescit omnino peccare: nos
Abbreviated transcription (Latin):
per prophetã :Nam illa ut dictum est predica¬
tio futurorum non optatio supplicii fuit: Nec
sicut ab apostolo contra alex andrum: nã &
inde iã satis dictũ est .: Sed sicut in apocalipsi
iohannis legimus martyres orare ut uindicen¬
tur : cũ ille primus martyr ut lapidatoribus
suis ignosceretur orauerit : sed hinc ñ opor¬
tet moueri: Quis enim audeat ad firmare
Nam ipsa ẽ plena & sincera iustitiȩ & mise¬
ricor diȩ uindicta martyrum : ut euerta¬
tur regnum peccati: Quos regnante tanta
perpessi sunt: Ad cuius euersionem nititur
apostolus dicens : Non ergo regnet peccatũ
inuestro mertali corpore: Pestruitur aũ
& euertitur peccati regnum : partim cor¬
rectione hominũ ut caro spũi subiciatur
partim damnatione ꝑseuerantiũ inpeccato:
tibus molesti ẽẽ non possint: Intuere a postolũ
paulum nonne tibi uidetur inse ipso stephanũ
martyrem uindicare cum dicit. Non sic pugno

Expanded text:
per prophetam; nam illa, ut dictum est, praedicper prophetam; nam illa, ut dictum est, praedictio futurorum, non optatio supplicii fuit: nec sicut ab Apostolo contra Alexandrum; nam et inde jam satis dictum est: sed sicut in Apocalypsi Joannis legimus martyres orare ut vindicentur ; cum ille primus martyr ut lapidatoribus suis ignosceretur, oraverit. 77. Sed hinc non oportet moveri. Quis enim audeat affirmare,Nam ipsa est sincera et plena justitiae et misericordiae vindicta martyrum, ut evertatur regnum peccati, quo regnante tanta perpessi sunt. Ad cujus eversionem nititur Apostolus, dicens: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore . Destruitur autem et evertitur peccati regnum, partim correctione hominum, ut caro spiritui subjiciatur; partim damnatione perseverantium in peccato, tibus molesti esse non possint. Intuere apostolum Paulum; nonne tibi videtur in seipso Stephanum martyrem vindicare, cum dicit: Non sic pugno,
Abbreviated transcription (Latin):
nos oderunt : Et orandũ prohis quinos ꝑ¬
secuntur: Vt proquidã &iã fratrũ pec¬
catis intellegatur non preceptũ eẽ ut ore¬
mus: ne inperitiã nostrã diuina scriptura
qđ fieri non potest ase dissentire uideatur:
Sed utrũ sicut proquib dã non ẽ orandum :
ita &iam contra aliquos orandũ sit ñdũ
satis apparet: Generaliter enim dictum ẽ.
Benedicite & nolite maledicere: Et illud
nemini malum promalo reddentes: pro
quo aũ non oras: non &iã contra illũ oras:
Potest enĩ uidere certã eius poenã & pe¬
nitus desperatã salutem. & quia non au
disti eum ideo pro illo non oras. Sed qui¬
a sentis nihil te posse proficere : Et orati¬
onẽ tuã ñ uis repelli aiustissimo iudice
Sed quid agimus dehis contra quos oratum ascĩs
accipimus non ut corrigerentur: Nã hoc po
tius modo pro ipsis oratũ ẽ : sed ad illã ultimã
damnationem : non sicut contra dñi traditorẽ

Expanded text:
nos oderunt, et orandum pro his qui nos pnos oderunt, et orandum pro his qui nos persequuntur, ut pro quibusdam etiam fratrum peccatis intelligatur non praeceptum esse ut oremus; ne per imperitiam nostram divina Scriptura quod fieri non potest a se dissentire videatur. Sed utrum sicut pro quibusdam non est orandum, ita etiam contra aliquos orandum sit, nondum satis apparuit. Generaliter enim dictum est, Benedicite, et nolite maledicere: et illud, Nemini malum pro malo reddentes . Pro quo autem non oras, non etiam contra illum oras: potes enim videre certam ejus poenam, et penitus desperatam salutem, et non quia odisti eum, ideo pro illo non oras; sed quia sentis nihil te posse proficere, et orationem tuam non vis repelli a justissimo judice. Sed quid agimus de his contra quos oratum a sanctis accepimus, non ut corrigerentur, nam hoc modo potius pro ipsis oratum est; sed ad illam ultimam damnationem: non sicut contra Domini traditorem
Abbreviated transcription (Latin):
in spm̃ scm̃ peccasse credendisint: Non enim
hoc colligitur deuerbis dñi: quãuis enĩ eoden
locodixerit: Quicũq enĩ dixerit uerbũ ne¬
quã infiliũ hominis. remitteturei: Qui aũ
ei neq in hoc seculo neq infuturo: Tamen
uideri potest adhuc eos monuisse ut accedani
al gratiã. & post acceptã gratiã non ita pec¬
cent utitunc peccauerunt: Nunc enĩ infi¬
liũ hominis dixerunt uerbũnequã & potest
eis dimitti : si conuersi fuerint. & ei credide
si fraternitati inuidere: & gratiã quã acce¬
perant oppugnare uoluerint : non eis dimit
ti in hoc sȩculo neq infuturo: Nã n eossic
haberet condemnatos ut nullã spem illis reli¬
quis set: non ad huc monendo s̃ iedicaret cũ addi¬
dit dicens: aut facite arborem bonã & fructũ
eius bonũ. Aut facite arborẽ malam & fruc¬
tũ eius malum: Sic itaq accipiatur diligen¬
dos inimicos eẽ : & bene faciendũ his qui

Expanded text:
in Spiritum sanctum peccasse credendi sunt? Non enim in Spiritum sanctum peccasse credendi sunt? Non enim hoc colligitur de verbis Domini. Quamvis enim eodem loco dixerit, « Quicumque enim dixerit verbum nequam adversus Filium hominis, remittetur ei: qui autem ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro; » tamen videri potest ad hoc eos monuisse, ut accedant ad gratiam, et post acceptam gratiam non ita peccent, ut nunc peccaverunt. Nunc enim in Filium hominis dixerunt verbum nequam, et potest eis dimitti, si conversi fuerint, et ei crediderintsi fraternitati invidere, et gratiam quam acceperunt oppugnare voluerint, non eis dimitti, neque in hoc saeculo neque in futuro. Nam si eos sic haberet condemnatos, ut nulla spes illis reliqua esset, non adhuc monendos judicaret, cum addidit dicens: Aut facite arborem bonam, et fructum ejus bonum: aut facite arborem malam, et fructum ejus malum . 76. Sic itaque accipiatur diligendos inimicos esse, et benefaciendum his qui
Abbreviated transcription (Latin):
tentiȩ ignoscat ds̃ multienĩ multocitius
se fatentur peccasse : atq ita sibi succen¬
sent ut uehementer se peccasse nollent :
Sed tamen animũ adhumiliandũ & ob¬
terendum cor. implorandamq: ueniam
non de ponunt: Quã mentis affectionẽ
propter peccati magnitudinẽ iã dedã¬
natione illos habere credendũ ẽ: & hoc
pugnare caritatem post acceptam
grãtiam sp̃s scĩ : quod peccatum dñs
neque hic neq infuturo seculo dimit¬
tidicitur: Vnde quȩri potest utrum
in sp̃m scm iudei peccauerint quando
dixerunt. qđ in bel ⁊ ebub principe dȩ¬
moniorum demonia dñs expelleret : Vtrũ hoc in
ipsum dictum dnm accipiamur quia dese dicit
alio loco: Sienĩ patrem familias belgebub uoca¬
uerunt : quanto magis domesticos eius: Anqũo
demagna inuidentia dixerunt: ingrati presen¬
tib beneficiis : quã uis non dũ xp̃iani fuerint.
tamen propter ipsã inuidiȩ magnitudinem

Expanded text:
tentiae ignoscat Deus. Multi enim multo citius tentiae ignoscat Deus. Multi enim multo citius se fatentur peccasse, atque ita sibi succensent ut vehementer se peccasse nollent; sed tamen animum ad humiliandum et obterendum cor, implorandamque veniam non deponunt: quam mentis affectionem, propter peccati magnitudinem, jam de damnatione illos habere credendum est. 75. Et hoc pugnare charitatem post acceptam gratiam Spiritus sancti, quod peccatum Dominus neque hic, neque in futuro saeculo dimitti dicit. Unde quaeri potest utrum in Spiritum sanctum Judaei peccaverint, quando dixerunt quod in Beelzebub principe daemoniorum daemonia Dominus expelleret: utrum hoc in ipsum Dominum dictum accipiamus, quia de se dicit alio loco, Si enim patrem familias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus ? An quoniam de magna invidentia dixerant, ingrati tam praesentibus beneficiis, quamvis nondum christiani fuerint, tamen propter ipsam invidentiae magnitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
runt: orat ut eis ignostatur .: Sic enĩdicit:
alexander erarius multa mihim ala osterdit
reddet illi dñs secundum opera eius. quem
& tu euita ualde enĩ restitit nr̃ issermonib::
De inde subiungit proquib: orat itadicens:
Inprima mea defensione nemo mihi affuit
sedomnes me derelinquerunt : non illis in¬
puterur .⁊ Ista differentia peccatorũ iudã
tradentẽ a petronegante distinguit: Non
quia petenti non sit ignoscendũ ne con¬
tra illam sententiã dñi ueniamus : qui a
precepit sẽꝑ ignoscendũ eẽ fratripeten¬
ti ut sibi frater ignoscat : Sed quia illius
peccati tantalabes. ẽ. ut de precandi
humilitatẽ subire non possit &iã sppec¬
catum suum malaconscientia & agnoscere &
enuntiare cogatur.: Cum enim dixit iudar.
peccaui qđ tradiderim sanguinẽ iustũ: faci¬
lius tamen desperatione cucurrit adlaq ũ:
quã humilitate ueniã deprecatus est:
Quã propter multũ inter est: qualipȩni¬

Expanded text:
rant, orat ut eis ignoscatur. Sic enim dicit: rant, orat ut eis ignoscatur. Sic enim dicit: Alexander aerarius multa mihi mala ostendit; reddet illi Dominus secundum opera ejus: quem et tu devita; valde enim restitit nostris sermonibus. Deinde subjungit pro quibus orat, ita dicens: In prima mea defensione nemo mihi affuit, sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur . 74. Ista differentia peccatorum Judam tradentem a Petro negante distinguit: non quia poenitenti non sit ignoscendum, ne contra illam sententiam Domini veniamus, qua praecipit semper ignoscendum esse fratri petenti ut sibi frater ignoscat : sed quia illius peccati tanta labes est, ut deprecandi humilitatem subire non possit, etiam si peccatum suum mala conscientia et agnoscere et enuntiare cogatur. Cum enim dixisset Judas, Peccavi, quod tradiderim sanguinem justum; facilius tamen desperatione cucurrit ad laqueum , quam humilitate veniam deprecatus est. Quapropter multum interest quali poeni
Abbreviated transcription (Latin):
si infidelis discedit : discedat : Non enĩ serui¬
tuti sub iectus ẽ frater uł soros in huius modi:
Peccatũ ergo fris ad mortẽ puto eẽ : cum
ipsã gratiã qua reconcilia . ẽ dõ inuidentiȩ
facib agitatur. Peccatũ aũ non ad mortẽ
ẽ : siquisquã non amorẽ afratre alienaue¬
rit : sed officia fraternitati debita ꝑ aliquã
infirmitatẽ animi non exhibuerit: Qua¬
propter & dñs incruce ait : Pater ignosce
illis. quia nesciunt quid faciunt: Nondũ
scẽ fraternitatis inierant. Et beatus ste¬
phanus in actib apostolorũ orat ꝓ eis a
quibus lapidatur : quia nondũ xp̃o crediderant
neq aduersus illã communem gratiã dimicabant.
et apostolus paulus propter ea credo non o¬
rat pro alexandro quia iam frater erat &
admortem idest inuidiȩ facib fraternitatẽ
oppugnando peccauerat: Prohis aũ qui non
abruperant amorem. sed timore suc cbu e¬

Expanded text:
si infidelis discedit, discedat: non autem servisi infidelis discedit, discedat: non autem servituti subjectus est frater vel soror in hujusmodi . Peccatum ergo fratris ad mortem puto esse, cum ipsam gratiam, qua reconciliatus est Deo, invidentiae facibus agitatur. Peccatum autem non ad mortem est, si quisquam non amorem a fratre alienaverit, sed officia fraternitatis debita per aliquam infirmitatem animi non exhibuerit. Quapropter et Dominus in cruce ait, Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt : nondumsanctae fraternitatis inierant. Et beatus Stephanus in Actibus Apostolorum orat pro eis a quibus lapidatur ; quia nondum Christo crediderant, neque adversus illam communem gratiam dimicabant. Et apostolus Paulus propterea, credo, non orat pro Alexandro, quia jam frater erat, et ad mortem, id est, invidentia fraternitatem oppugnando, peccaverat. Pro his autem qui non abruperant, amorem, sed timore succubue
Abbreviated transcription (Latin):
rũ minuere & plurimũ afferre affectibus
scit pecca re fratrẽ suũ. peccatũ non admor¬
tẽ: postu labit & dabit illi dñs uitã quipec¬
cat non ad mortem : Peccatũ aũ est admor¬
tẽ. non pro illo dico ut roget : Aperte enim
ostendit eẽ quosdã fratres proquib: orare
non nobis precipitur : cũ dñs &iã properse¬
cutorib: nr̃is orare nos iubeat: nec istaquęs¬
tio solui potest: nisi fateamur eẽ aliquapec¬
cãta infratrib quȩ inimicorũ ꝑsecutione
grauiora sint: fratres aũixp̃i anos signifi¬
carimultis diuinarũ scripturarũ documen¬
tis probari potest: manifestissimutam en
illudẽ qđ a postolus ita ponit: Sc̃ĩficatus ẽ
enĩ uir infidelis inuxore. & sc̃ificata ẽ mu¬
lier infidelis infratre: Non enĩ ad didit nr̃o.
sed manifestũ existimauit. cũ fr̃is nomine
xp̃i anũ intellegiuoluit. qui infidelẽ habe¬
ret uxorẽ : Et ideo paulo post dicit: Quod

Expanded text:
rum minuere, et plurimum addere affectibus rum minuere, et plurimum addere affectibus scit peccare fratrem suum peccatum non ad mortem, postulabit, et dabit illi Dominus vitam qui peccat non ad mortem: est autem peccatum ad mortem; non pro illo dico ut roget . Aperte enim ostendit esse quosdam fratres pro quibus orare non nobis praecipitur, cum Dominus etiam pro persecutoribus nostris orare jubeat. Nec ista quaestio solvi potest, nisi fateamur esse aliqua peccata in fratribus, quae inimicorum persecutione graviora sint. Fratres autem Christianos significare, multis divinarum Scripturarum documentis probari potest. Manifestissimum tamen illud est, quod Apostolus ita ponit, Sanctificatus est enim vir infidelis in uxore, et sanctificata est mulier infidelis in fratre. Non enim addidit, nostro; sed manifestum existimavit, cum fratris nomine christianum intelligi voluit, qui infidelem haberet uxorem. Et ideo paulo post dicit, Quod
Abbreviated transcription (Latin):
reddat : sed reddet illi dñs iuxta opera ẽi
Quod uerbũ prȩnuntiantis est non in pre¬
cantis: Sicut᷑ de illa hypocrisi iudeorum
dequa dictũ ẽ cui euersionem inminere
cernebat dixit. Percutiet te ds̃ paries de¬
albate : Prophege aũ maximȩ solent figu¬
ra in precantis futura prȩdicere: sicut fi¬
gura preteriti temporis eaquȩ uentura
erant. sepe cecinerunt : Sicuti ẽ illud Qua¬
re fremuerunt gentes: & populi medtãti
sunt in ania : Non enĩ dixit. Quarefrement
gentes & populi meditabuntur in ania:
cum ea non quasi iã transacta meminisset. sed uen¬
tura prospiceret: Tale &iã illud ẽ. Piuiserunt sibi
uestimenta mea & super uestem meã miserunt
sortem : Et hic enĩ non dixit. Diuident sibi uesti¬
menta mea & suꝑ uestimentũ meũ mittent
sortem: Nec tamen de his uerbis quisquam
calumniatur: nisi quinonsentit uarietatem
istã figurarũ in loquendo nihil ueritati re¬

Expanded text:
Reddat; sed, Reddet illi Dominus secundum opera ejus: Reddat; sed, Reddet illi Dominus secundum opera ejus: quod verbum praenuntiantis est, non imprecantis. Sicut et de illa hypocrisi Judaeorum, de qua jam dictum est, cui eversionem imminere cernebat, dixit, Percutiet te Deus, paries dealbate . Prophetae autem maxime solent figura imprecantis futura praedicere, sicut figura praeteriti temporis ea quae ventura erant saepe cecinerunt: sicut est illud, Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania ? Non enim dixit, Quare frement gentes, et populi meditabuntur inania; cum ea non quasi jam transacta meminisset, sed ventura prospiceret. Tale etiam illud est, Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestimentum meum miserunt sortem : et hic enim non dixit, Divident sibi vestimenta mea, et super vestimentum meum mittent sortem. Nec tamen de his verbis quisquam calumniatur, nisi qui non sentit varietatem istam figurarum in loquendo nihil veritati re
Abbreviated transcription (Latin):
li &uxor eius uidua: et quȩ alia uel supra
uel infra in eodem psalmo inpersonam
iudȩ per prophetã dicuntur: multa alia
usque quaq: inscriptur is reperiuntur
quȩ uideantur ẽẽ contraria: & huic precep¬
to dñi & illi apostolicoquiait: Benedici¬
te & nolite maledicere: Cum & de dõscrip¬
tum sit. quodm ale dixerit ciuitatib quȩ
uerbũ eius non ac ceperunt : Et memora¬
tus a postolus de quodã ita dixerit :
Reddet illicdñs̃ secundum opera illius:
Sed hȩc facile soluuntur: quia & propheta per
in precationem quid eẽt futurũ cecinit: non
optantis uoto sed spũ preuidentis: Ita & dñs
ita & a postolus : quãquã inhorũ &iã uerbis
non hoc inuenitur qđ optauerint : sed quod
prȩdixerint: Non enim cũ ait dñs uetibica¬
farnaum. aliquid sonat : nisi aliquid ei ma¬
li euenturũ merito infidelitatis: qđ futu¬
rũ dñs non maliuolentia optabat sed di¬
uinitate cernebat: Et a postolus. non ait.

Expanded text:
li, et uxor ejus vidua ; et quae alia vel supra li, et uxor ejus vidua ; et quae alia vel supra vel infra in eodem psalmo in personam Judae per Prophetam dicuntur. Multa alia usquequaque in Scripturis reperiuntur, quae videantur esse contraria et huic praecepto Domini, et illi apostolico, quo ait, Benedicite, et nolite maledicere : cum et de Domino scriptum sit quod maledixerit civitatibus quae verbum ejus non acceperunt ; et memoratus Apostolus de quodam ita dixerit, Reddet illi Dominus secundum opera illius . 72. Sed haec facile solvuntur, quia et Propheta per imprecationem quid esset futurum cecinit, non optantis voto, sed spiritu praevidentis; ita et Dominus, ita et Apostolus: quanquam in horum etiam verbis non hoc invenitur quod optaverint, sed quod praedixerint. Non enim cum ait Dominus, Vae tibi, Capharnaum, aliud sonat nisi aliquid ei mali eventurum merito infidelitatis: quod futurum Dominus non malevolentia optabat, sed divinitate cernebat. Et Apostolus non ait,
Abbreviated transcription (Latin):
git : quam uis adhuc oderit inimicum: eiuriũ
imperio quiuenit legem implere non solue¬
re per ficiet beniuolentiã & benignitatem:
cum eã usq: ad inimici dilectionẽ perduxerit:
Nã ille gradus quam uis nollus sit. tãpar¬
uus est tamen ut cũ publicanis &iam possit
eẽ communis: Nec quod in lege dictũ ẽ:
oderis inmicam tuum. uox iubentisiusto
accipienda est sed permittentir in sirmo :
Oritur hic sane nullomodo dissimulanda quȩs¬
tio: quod hiuic precepto dñi quo nos hortatur
diligere inimicos nrõs & bene facere hisqui
nos oderunt : Et orare prohis quinos persequun¬
tur:, multȩ aliȩ scripturarũ partesminus di¬
ligenter : & sobrie considerantib: uidentur
ad uersȩ: Quia & in prophetis inueniuntur
multe in precationess aduersus inimicos
quȩ maledictiones putantur : sicuti ẽ illud:
fiat mensa eorum in laqueum. & ceteraquȩ
ibi dicuntur: Et illud. fiant filii eiuspupil¬

Expanded text:
git, quamvis adhuc oderit inimicum. Ejus autem git, quamvis adhuc oderit inimicum. Ejus autem imperio, qui venit Legem implere, non solvere, perficiet benevolentiam et benignitatem, cum eam usque ad inimici dilectionem perduxerit. Nam ille gradus quamvis nonnullus sit, tam parvus est tamen, ut cum Publicanis etiam possit esse communis. Nec quod in Lege dictum est, Oderis inimicum tuum, vox jubentis justo accipienda est, sed permittentis infirmo. 71. Oritur hic sane nullo modo dissimulanda quaestio, quod huic praecepto Domini, quo nos hortatur diligere inimicos nostros, et benefacere his qui nos oderunt, et orare pro his qui nos persequuntur, multae aliae Scripturarum partes minus diligenter et sobrie considerantibus videntur adversae; quia et in Prophetis inveniuntur multae imprecationes adversus inimicos, quae maledictiones putantur: sicut est illud, Fiat mensa eorum in laqueum ; et caetera quae ibi dicuntur: et illud, Fiant filii ejus pupil
Abbreviated transcription (Latin):
ii nonne & publicam hoc faciunt᷑ &sisa¬
lutauerits fr̃s ur̃os tantũ. quidampli¬
N us faciatis. nonne & aethnici hocipsũ¬
i faciunt: estote ergouos perfecti sicut
I & pater ur̃ qui in cȩlisẽ per fectus est
Sine ista dilectione quȩ etiã inimicos
& per secutores nr̃os diligere iubemur:
Ea quȩ superius dicta sunt implere quis potest :
Per fectio autem misericordiȩ qua plurimũ animȩ
laboranti consulitur. ultra dilectionem inimicipor¬
rigi non potest. & ideo sic clauditur: Estote er¬
go uos perfecti sicut & pater uester qui incȩlis
ẽ per fectus est : Itatamen ut ds̃ intellegatur
perfectus tamquã dĩ & anima perfecta tãquã
anima: Eradum tarmen eẽ aliquẽ inphari¬
seorũ iustitia quȩ allegem ueterem pertinet
hinc intellegitur : quod multi homines eos etiã
a quibus diliguntur oderunt: Sicut luxurio¬
si filii . parentes coercitores luxuriȩ suȩ: As¬
cendit ergo aliquem gradũ qui proximũ dili¬

Expanded text:
onne et Publicani hoc faciunt? Et si salutaveritis fratres vestros tantum, quid amplius facitis? nonne et Ethnici hoc ipsum faciunt? Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester qui in coelis est, perfectus est. Nam sine ista dilectione, qua etiam inimicos et persecutores nostros diligere jubemur, ea quae superius dicta sunt implere quis potest? Perfectio autem misericordiae, qua plurimum animae laboranti consulitur, ultra dilectionem inimici porrigi non potest; et ideo sic clauditur: Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester qui in coelis est, perfectus est. Ita tamen ut Deus intelligatur perfectus tanquam Deus, et anima perfecta tanquam anima. 70. Gradum tamen esse aliquem in Pharisaeorum justitia, quae ad Legem veterem pertinet, hinc intelligitur, quod multi homines eos etiam a quibus diliguntur oderunt; sicut luxuriosi filii parentes coercitores luxuriae suae: ascendit ergo aliquem gradum qui proximum dili
Abbreviated transcription (Latin):
redditoro cõmendamus : Et plerũq homi¬
nes qui proposito diuino premio donare
parati sunt : addandũ qđ mutuũ petitur pi¬
gri fiunt. quasi nihil recepturi adõ cũ rem
quȩdatur ille qui accipit ex soluat: Recte
itaq: adhac beneficii tribuendi genus. nos
diuina hortatur aurtoritas dicens : Et qui
uoluerit ate mutuari neuersatus fueris. id est
ne propter ea uoluntatẽ alienes ab eo qui petit
quia & pecunia tua uacuat & dr̃ tibi non red¬
diturus est cũ homo reddiderit. sedcũ idex
precepto dĩ facis. apud illum qui hec iubet

Expanded text:
reddituro commodamus. Et plerumque homireddituro commodamus. Et plerumque homines, qui proposito divino praemio donare parati sunt, ad dandum quod mutuum petitur pigri fiunt, quasi nihil recepturi a Deo, cum rem quae datur, ille qui accipit exsolvat. Recte itaque ad hoc beneficii tribuendi genus nos divina hortatur auctoritas dicens, Et qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris: id est, ne propterea voluntatem alienes ab eo qui petit, quia et pecunia tua vacabit, et Deus tibi non redditurus est, cum homo reddiderit; sed cum id ex praecepto Dei facis, apud illum qui haec jubet,
Abbreviated transcription (Latin):
tur oprimere : Quid si postremo stuprũpe¬
tect: sed nemulta. per sequar quȩ sunt innu¬
merabilia: id profecto dandũ est quod necti¬
bi nec alteri noceat: quantũ sciri aut credi
ab homine potest: & cui iuste negaueris qđ
petit: indicanda ẽ ipsa iustitia ut non eũ ia¬
nẽ dimittas: Ita omni petenti te dabis quã¬
uis non sẽper id qđ petit dabis: sed aliquando
melius aliquid dabis cũ petentẽ iniuste cor¬
rexeris: Quod autẽ ait. qui uult atemutua¬
ri neauersatur fueris : ad animã referen¬
dũ ẽ: hilarẽ enĩ datorẽ diligit ds̃ Mutuat᷑
aũ omnis qui accipit: &iã sinon ipse soluturus
ẽ : Cũ enĩ misericordib ds̃ plura restituat
omnis qui beneficiũ prestat foeneratur. aut
si non placet accipere mutuantẽ nisi eũ qui
accipit redditurus : Intellegendũ ẽ dñm ipsa
duo generec prestandi eẽ conplexum Nã¬
q: aut donamus qđ danamus beniuole: aut

Expanded text:
tur opprimere? quid si postremo stuprum petur opprimere? quid si postremo stuprum petat? Sed ne multa persequar quae sunt innumerabilia, id profecto dandum est quod nec tibi nec alteri noceat, quantum sciri aut credi ab homine potest: et cui juste negaveris quod petit, indicanda est ipsa justitia, ut non eum inanem dimittas. Ita omni petenti te dabis, quamvis non semper id quod petit dabis; et aliquando melius aliquid dabis, cum petentem injusta correxeris. 68. Quod autem, ait, Qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris; ad animum referendum est. Hilarem enim datorem diligit Deus . Mutuatur autem omnis qui accipit, etiam si non ipse soluturus est: cum enim misericordibus Deus plura restittat, omnis qui beneficium praestat, feneratur. Aut si non placet accipere mutuantem nisi eum qui accipit redditurus, intelligendum est Dominum duo ipsa genera praestandi esse complexum. Namque aut donamus quod damus benevole, aut
Abbreviated transcription (Latin):
&ideo fortasse additũ ẽ : qui uoluerit tecum
iudicio contendere: quia qđ periudiciũ auffer¬
tur non ea .ui. putatur auferri cui uindicta debe¬
atur: Tertium uero ex utroque confectũ sit:
ut & sine uindicta & cũ uindicta possit restitui:
Nãq operã indebitã uiolenter exigere sineul¬
lo iudicio sicut facit qui angariat hominẽ in¬
probe & cogitse inlicite adiuuari ab in uito:
& poenã in probitatis potest luere & operam
reddere. si hanc ille repetat qui in probũ per¬
tulit ⁊ In his ergo omnib: generib: in iuriarum
dñs docet. patientissimũ & misericordissimũ.
& ad plura perferenda paratissimũ animum
re nisi etiã prestas beneficiũ quantũ potes:
consequenter adiungit & dicit: Omni petenti
te da & qui uoluerit mutuari ate neauer¬
satus fueris.: Omni petenti inquit. ñ omnia
petenti : ut id des qđ dare honeste & iuste potes :
Quid sienĩ pecuniã petat qua in nocentẽ cone¬

Expanded text:
ideo forte additum est, Qui voluerit tecum ideo forte additum est, Qui voluerit tecum judicio contendere, quia quod per judicium aufertur, non ea vi putatur auferri, cui vindicta debeatur: tertium vero ex utroque confectum sit, ut et sine vindicta et cum vindicta possit restitui. Nam qui operam indebitam violenter exigit sine ullo judicio, sicut facit qui angariat hominem improbe, et cogit se illicite adjuvari ab invito, et poenam improbitatis potest luere, et operam reddere, si hanc ille repetat qui improbum pertulit. In his ergo omnibus generibus injuriarum Dominus docet patientissimum et misericordissimum, et ad plura perferenda paratissimum animum re, nisi etiam praestes beneficium quantum potes, consequenter adjungit, et dicit: Omni petenti te da, et qui voluerit mutuari a te, ne aversatus fueris. Omni petenti, inquit; non, omnia petenti: ut id des quod dare honeste et juste potes. Quid si enim pecuniam petat, qua innocentem cone
Abbreviated transcription (Latin):
omni no nescientes : Tenebitur ergo in hoc in¬
iuriarũ genere qđ peruindictã luitur iste axp̃i¬
anis modus ut accepta in iuria non surgatodiũ:
sed infirmitatis misericordia paratus sit animus
plura perpeti: nec correctionẽ ne glegat qua
uel consilio uel auctoritate. uł potestate uti
potest : Aliud in iuriarũ genus ẽ qđ in in tegrũ
restitui potest: cuius duȩ species una ad pecuni¬
ã. altera ad operã pertinet: qua propter illius
detunicȩ uestimento. huius de angaria mille
passuũ & duo milium exempla subiecta sub¬
iecta sunt: quia & reddi uestimentum potest :¬
& quẽ adiuuarir opera potest te etiã ipse si
opus fuerit ad iuuare nisi forte ita potius dis¬
tinguendũ ẽ : ut prius qđ positũ ẽ de percussa
maxilla : omnia signific& quȩ sic ingeruntur
ab in probis ut restitui non possint nisiuindic¬
ta secundũ qđ positũ ẽ deuestimento : omnia
significet quȩ pos sunt restitui sine uindicta ::

Expanded text:
omnino nescientes. 66. Tenebitur ergo in hoc inomnino nescientes. 66. Tenebitur ergo in hoc injuriarum genere, quod per vindictam luitur, iste a Christianis modus, ut accepta injuria non surgat in odium, sed infirmitatis misericordia paratus sit animus plura perpeti; nec correctionem negligat, qua vel consilio, vel auctoritate, vel potestate uti potest. Aliud injuriarum genus est, quod in integrum restitui potest: cujus duae species, una ad pecuniam, altera ad operam pertinet. Quapropter illius de tunica et vestimento, hujus de angaria mille passuum et duum millium exempla subjecta sunt: quia et reddi vestimentum potest; et quem adjuveris opera, potest te etiam ipse, si opus fuerit, adjuvare. Nisi forte ita potius distinguendum est, ut prius quod positum est de percussa maxilla, omnia significet quae sic ingeruntur ab improbis, ut restitui non possint nisi vindicta: secundum quod positum est de vestimento omnia significet quae possunt restitui sine vindicta; et