comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tantã insaniã ꝓphanȩ uocis erumpat. ut in iusticiȩ dm̃ arguat.
si unt indebitã donauerit grãm. alteri reddiderit debitã pęnã: Ita
uilt indurat: ibi paululũ humanȩ mentis intentio. ũbi nouitate
confidit᷑. S non ita intelligendũ ẽ: quasi dĩ in hoĩe. ipsam quȩ
ñ. eẽt. duritiã cordis operet᷑. Qͥd ẽ. enĩ aliud duritia: quã dei obui¬
are mandatis: Uñ illud beatꝰ stephanꝰ dicebat ad popłm. dura ceruice.
iñ circunciso corde ⁊ auribus. uos sẽꝑ sp̃ui scõ restitistis. Quã qͥ adõ
fieri putat. ꝓpt̾ea ꝙ. dictũ ẽ. quẽ uult indurat: ipsũ p̾uari¬
cationis intueatur exordium. ⁊ deo dante mandatũ: ꝗͥ tͦnsgͣssio¬
nis culpã inuecorde fuerit operatus attendat: quanuis ne ab ipso
qͥdẽ si negar& assensũ: potuit tẽptatore cãpelli. Ergo qͥc qͥo pꝰillã p̃¬

Expanded text:
tantam insaniam profanae vocis erumpat, ut injustitiae Deum arguat, tantam insaniam profanae vocis erumpat, ut injustitiae Deum arguat, si uni indebitam donaverit gratiam, alteri reddiderit debitam poenam? CAvult indurat, ibi paululum humanae mentis intentio verbi novitate confunditur. Sed non ita intelligendum est, quasi Deus in homine ipsam, quae non esset, duritiam cordis operetur. Quid enim aliud est duritia, quam Dei obviare mandatis? Unde illud beatus Stephanus dicebat ad populum: Dura cervice, et non circumciso corde et auribus, vos semper Spiritui sancto restitistis . Quam qui a Deo fieri putat, propterea quod dictum est, Quem vult indurat; ipsum praevaricationis intueatur exordium, et Deo dante mandatum, qui transgressionis culpam in corde fuerit operatus attendat: quamvis ne ab ipso quidem, si negaret assensum, potuit tentatore compelli. Ergo quidquid post illam pr
Abbreviated transcription (Latin):
inxp̃o renati sunt. uidemꝰ mortis lege constringi: ꝑhoc quos uide
to. pęna minime sequeret᷑. quã ut nulla cõmunicatione peccati. par¬
tẽ sumat pęnȩ. qͥ nõ ht̃ culpȩ. Si gͦ ut apparuit. de p̾uaricatioris
semine om̃s nascim̃ debitores. qm̃ in ipso om̃s sic̃ ait apłi peccauer¬
upsa iã in pͥncipio uñ descendimꝰ massa dãpnata est. nullus de
duricia sua. nullus pͤȩna conqueri audeat. quȩ &̃ ñ existentib pec¬
catis ꝓpͥis. sola nascendi conditione debet᷑. Qđ uͦ dĩ aliis gͣtuita uo¬
catione conũsis. mĩam largit᷑a indebitã : ñ ad dispensatoris in iusti¬
ciam:s ad donantis misericordissimã lib̾tatẽ. ueritatis ratione refe¬
rendum. ẽ. An audebit debitor creditorẽ iniquitatis arguere: si alt̾i
donans. ab eo quod debeat exegerit: Si gͦ int̾ contractus hominũ.
nullus ex hoc p̃scriptionis locus est. ut se dicat debitor in uiste ex¬
igi. qr scit alii debitori. ab eodẽ q debeat creditore donatũ: qͥs in

Expanded text:
isto renati sunt, videmus mortis lege constringi; per hoc quod vicato, poena minime sequeretur, quam ut nulla communicatione peccati partem sumat poenae, qui non habet culpae. Si ergo, ut apparuit, de praevaricatoris semine omnes nascimur debitores quoniam in ipso omnes, ut ait Apostolupsa jam in principio unde descendimus massa damnata est; nullus de duritia sua, nullus de poena sua conqueri audeat, quae etiam non existentibus peccatis propriis, sola nascendi conditione debetur. Quod vero Deus aliis gratuita voisericordiam largitur indebitam, non ad dispensatoris injustitiam, sed ad donantis misericordissimam largitatem, veritatis ratione referendum est. An audebit debitor creditorem iniquitatis arguere, si alteri donans, ab eo quod debebat exegerit? Si ergo inter contractus hominum, nullus ex hoc praescriptionis locus est, ut a se dicat debitor injuste exigi, quia scit alii debitori ab eodem quod debeat creditore donatum: quis in
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ut ad ñtiet᷑ nom̃ m uniũsa t̾ra: Indurasse aut̃ cor eiꝰ ds̃ in eadem
script᷑a aꝑtissimȩ dr̃. cũ moysi de signis q̃ in egiptios ꝑeũ facien¬
da fuerat loq̃ret᷑. Sic enĩ dic̃. Ego aut̃ indurabo cor pharaons ne dimit¬
tat popłm. hic̃ iã ꝑ aꝑta se iactans calũnator astutꝰ. iusticiã dĩ
ad suũ libr& arbitriũ. ⁊ qͣnta potest uociferatioẽ respondeat: si
cui uult misereat᷑. ⁊ quẽ uult indurat. Qͥd ad huc querit᷑: uolun¬
tati n eiꝰ qͥs resistit: huiꝰ elationi dicat. Ohõ tu qͥs es qͥ responde

Expanded text:
ur nomen meum in universa terra . Indurasse autem cor ejus Deus in eadem Scriptura apertissime dicitur, cum Moysi de signis quae in Aegyptios per eum facienda fuerant loqueretur. Sic enim dicit, Ego autem indurabo cor Pharaonis, ne dimittat populum . Hinc jam per aperta se jactans calumniator astutus justitiam Dei ad suum libret arbitrium, et quanta potest vociferatione respondeat, Si cujus vult miseretur, et quem vult indurat, quid adhuc queritur? Voluntati enim ejus quis resistit? Hujus el
Abbreviated transcription (Latin):
de regno dei. Et quomꝰ conuersatꝰ sit cũ illis. & p̾ceperit eis nedis¬
cederent ab ierosclimis. s sustinerent pollicitacionẽ patris. quã
audistis inquid ex ore meo. qđ ioħs quidem baptiz auit aqua. uos
aut sp̃u scõ incipietis baptizare. Quẽ accepturi estis non pꝰ mul¬
tos dies istos. usq ad pentecostem. Iili qͥdem cũ conuenissent. int̾¬
rogabuit eũ dicentes. duẽ si intẽpore hoc restitues regnũ ifrł.

Expanded text:
de regno Dei, et quomodo conversatus sit cum illis, et praeceperit eis ne discederent ab Jerosolymis, sed sustinerent pollicitationem Patris, quam audistis, inquit, ex ore meo. Quoniam Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem Spiritu sancto incipietis baptizari: quem et accepturi estis non post multos dies istos usque ad Pentecosten. Illi quidem cum venissent, interrogabant eum, dicentes: Domine, si hoc
Abbreviated transcription (Latin):
indux̃ me dñs hereditate int̾rã istãbonã. Non ꝓpt̾ iusticiã tuã neꝙ¬
ꝓpt̃ scĩtatẽ cordis tui intras hereditare t̾rã eoꝵ: s ꝓpt̾ iniqͥtatẽ genti¬
exordiis scĩ sp̃c uoce firmatũ: nouellȩ p̾sũptionis impietas conat᷑ eũte.
Clarȩ siqͥdẽ in uno atq in eodẽ scripturȩ loco: bonitatẽ & seueritatẽ dei
ꝓpħa beatꝰ ostendit dicens. Hon ꝓpt̃ iusticias suas popło hereditatẽ
t̃re illiꝰ reddi. s grã tantũ miserante donari. illos aut̃ ꝓpt̃ iusticias
suas pelli. Ecce in iłł iustȩ punit᷑ inqͥtas. in istis gͣtis nulla iusticia mu¬
nerat᷑. Nec sufficit beato moysi ꝙ dix n ꝓpt̃ merita ipsoꝵ hereditatẽ
t̃rȩ illiꝰ isrłitico pꝰpło fuisse concessam. nͥ &̃ ad deret ꝙ ad iĩxit. uñeoᷤᷤ
om̃i bono monstrauͤ  indignos. Se qͥt᷑ enĩ pꝰ illud ꝙ supͣ memorauimꝰ¬

Expanded text:
induxit me Dominus haereditare terram bonam induxit me Dominus haereditare terram bonam titatem cordis tui intras haereditare terram eorum, sed propter iniquitatem gentiexordiis sancti Spiritus voce firmatum, novellae praesumptionis impietas conatur evertere. Clare siquidem in uno atque eodem Scripturae loco, bonitatem et severitatem Dei Propheta beatus ostendit, dicens, non propter justitias suas populo haereditatem terrae illius reddi, sed tantum gratia miserante donari, illos autem propter injustitias suas pelli. Ecce in illis juste punitur iniquitas; in istis gratis nulla justitia muneratur. Nec suffecit beato Moysi quod dixerat, non propter merita ipsorum haereditatem terrae illius Israelitico populo fuisse concessam, nisi etiam adderet quod adjunxit, unde eos om
Abbreviated transcription (Latin):
diũ. seu bona. seu mala circa geminã ꝓlem. q̃ eod̾ concepta concu¬
bitu. eod̾q inlucẽ ꝓ iecta mom̃to est: ẽẽ paria debuerunt. Qđ si fu¬
qd p̃misit apt̃s dicens. ñ ex oꝑibꝰ s ex uocante dictũ ẽ: qr maior seru¬
tura q̃ ñdũ erant. p̃destinatꝰ ẽ gͦ iacob uas inhonorẽ: qr ñ exoꝑib s ex
rẽ p̃destinata. suis aliqͥd uirib tribuendo. negarent głam creato¬
ñ ex uobis. s deidonũ est. Beatus &̃ moyses inde utero nomio dic̃ ad po¬
popłm: Et ͣdicas in corde tuo. fortitudo mea. ⁊ potentia manꝰ meȩ: fec̃ mͥ
uirtutẽ magnam hanc:⁊ memorabis dñi dei uͣilIi. quia ipse tͥ dat for¬
titudinẽ. facere uirtutẽ: ut statuat testam̃tũ suũ ꝙ iuraũ patrib
tuis. ltẽ paulopꝰ ibidẽ ad eos. Ne dicas inqͥt incorde tuo. cũ consũpse¬
rit dñs ds̃ tuus gentes istas. ante faciẽ tuã: dicens: ꝓpt̃ iusticias m̃as

Expanded text:
dium, seu bona, seu mala, circa geminam prolem, quae eodem concepta concudium, seu bona, seu mala, circa geminam prolem, quae eodem concepta concubitu, eodemque in lucem projecta momento est, paria esse debuerunt. Quod si fuquod praemisit Apostolus dicens: Non ex operibus, sed ex vocante dictum est, quia major servtura quae nondum erant. Praedestinatus est Jacob vas in honorem, quia non ex rem praedestinata aliquid suis viribus tribuendo negarent gloriam Creatomio dicit ad populum: Et ne dicas in corde tuo: Fortitudo mea, et potentia manus meae fecit mihi virtutem magnam hanc; sed memoraberis Domini Dei tui, quia ipse tibi dat fortitudinem facere virtutem, ut statuat testamentum suum, quod juravit patribus vestris . Item paulo post ibidem ad eos: Ne dicas, inquit, in corde tuo, cum consumpserit Dominus Deus tuus gentes istas ante faciem tuam, dicens: Propter justitias meas
Abbreviated transcription (Latin):
neret. ñ ex oꝑib s ex uocante dictũ ẽ. qr maior seruiet minori.
sic̃ scriptũ ẽ. Iacob dilexi. esau aut̃ odio habui. Statimq sub iec̃
Q&ͥa dicemꝰ: Nũ qͥd iniqͥtas ap̃ dm̃: Negansq respondit. absit. ut iã
cetera q̃ secũtꝰ ad hanc sententiã suspensa referant᷑. i relata soluan¬
tur: ꝗͣ negauit ap̃dm̃i eẽ iniqͥtatẽ. S hic qͥd ͤ gerit apłice dispu¬
tationis intentio: satis ad monẽdũ claret. Non solũ enĩ fr̃s. s gemi¬
nos: nec solũ geminos: s uno &̃ concubitõ fusos in utero cõꝑauit: ut
qm̃ in inũdũ natis. ñdũq aliqͥd oꝑatis. nulla eẽ poterant mom̃¬
ta meritoꝵ: ne exparentũ qͥdẽ meritis. quȩ diuerso tpr̃ uaria eẽ po¬
tuer̃: aliqͥd cont᷑ grãm relinqueret᷑ obsta culi. Quȩ utiq parentũ me¬
rita. ⁊̃ siꝑ mittamꝰ diuinũ paruulis. ł a uertisse. uł conciliasse p̃si¬

Expanded text:
sed ex vocante dictum est, quia major serviet minori, sed ex vocante dictum est, quia major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui; statimque subjecit: Quid dicemus? Nunquid iniquitas apud Deum ? Negansque respondit: Absit: ut jam caetera quae sequuntur, ad hanc sententiam suspensa referantur, et relata solvantur, qua negavit apud Deum esse iniquitatem. Sed hic quid egerit apostolicae disputationis intentio, satis admodum claret. Non solum enim fratres, sed et geminos; nec solum geminos, sed uno etiam concubitu fusos in utero comparavit: ut quoniam in nondum natis nondumque aliquid operatis nulla esse poterant momenta meritorum, ne ex parentum quidem meritis, quae diverso tempore varia esse potuerunt, aliquid contra gratiam relinqueretur obstaculi. Quae utique parentum merita, etiamsi permittamus divinum parvulis vel avertisse vel conciliasse praesi
Abbreviated transcription (Latin):
illiꝰ sententiã fuisse cõpletã: qͣ dic̃ dĩ pharaoni. In hoc ipsũ excitaui
te ut ostendam inte uirtutẽ meã. ⁊ ut ad anũtiet nom̃ meũ in u¬
niũsa t̾ra. Utente enĩ dño bñ ⁊̃ malis induratiõe pharaoĩs. flagel¬
lis egẏpti. ⁊ tot ac tantis in illa gente miracłis. parit̃ aceruatĩq. ꝑ
fectis. qͥd aliud gestũ est. ꝙͣ ut dĩ uͥtꝰ ap̃ se magna. inse plena. ad
humani gn̾is noticiã ꝑuengret. ñ dõ s ipsis relegentib icredenti¬
b ꝓ fut᷑a : pharaonẽ ñ eẽ mutandũ. ullã om̃em gentẽ. q̃ post tot
alta illa ꝓuidentiȩ ds su̾ȩ luce p̾sciuit: s ꝑit̾oꝵ interitũ. p̃destina
statis in hominũ de dectione iuidiciũ paulo ante cõmemoraus beatꝰ
apłs rob̾tissimis monst̾iuit exẽplis: cũ de rebecce partu adhuc int̾
utũ constituto. totũ ad dei grãm referens log̃ret᷑. Sic enĩ ait. S &
rebecca. ex uno concubitu hns isaac patris nr̃ynͣdũ nati fuissent.

Expanded text:
illius sententiam fuisse completam, quia dixit Deus Pharaoni: In hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra . Utente enim Deo bene etiam malis, induratione Pharaonis, flagellis Aegypti, et tot ac tantis in illa gente miraculis pariter acervatimque peractis, quid aliud gestum est, quam ut Dei virtus apud se magna, in se plena, ad humani generis notitiam perveniret, non Deo, sed ipsis relegentibus et credentibus profutura? Pharaonem non esse mutandum, et illam omnem gentem, quae post tot alta illa Deus providentiae suae luce praescivit. Sed periturorum interitum praedestinatstatis in hominum electione judicium paulo ante commemorans beatus Apostolus robustissimis monstravit exemplis, cum de Rebeccae partu adhuc intra uterum constituto, totum ad gratiam Dei referens loqueretur. Sic enim ait: Sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri, cum nondum
Abbreviated transcription (Latin):
scripture relegat. uͥ pͥmo moẏsi in rubo ignis apparuit. atq ita cor
eiꝰ ardore diuinȩ caritatis igniuit. ut in conspectu regũ sic đd̃ dic̃. te¬
stimonia eiꝰ sine confusione loq̃ret᷑. ⁊ ibi inueniet hoc totũ ꝙ induras¬
se ds̃ pharaonis cor ꝓmittit. ñ ad oꝑationẽ dĩ s ad p̾scientiã ꝑtinere: lo¬
qͣns enĩ dñs de rubo. sic dic̃. Ego aũt scio q. ñ dimittet uos pharao¬
rex egẏpti. nͥ ꝑ magnã manũ: S extendens manũ meã ꝑcutiã egy¬
ptios in oĩb mirabilib q̃ faciã. ⁊ pꝰea dimitet uos Hec pͥma dẽĩ
uox est: q̃ fut᷑am uoluntatẽ pharaoĩs. sic̃ p̃uiderat uł indicabat: ui

Expanded text:
or ejus ardore divinae caritatis ignivit, ut in conspectu regum, sicut David dicit , testimonia ejus sine confusione loqueretur; et ibi inveniet totum hoc, quod indurasse Deus cor Pharaonis praemittit, non ad operationem Dei, sed ad praescientiam pertinere. Loquens enim Drex Aegypti, nisi per manum magnam . Sed extendens manum meam, percutiam Aegyptios in omnibus mirabilibus quae faciam, et postea dimittet vos. Haec prima vox Dei est, qua futuram voluntatem Phara
Abbreviated transcription (Latin):
ut debitas pęnas. aut iuste reddat. aut miseri cordit̃ donet. Uitia¬
tȩ enĩ radicis macula. ita ꝓpaginis traduce ꝓ generationũ sar¬
m̃ta disfusa est. ut ne infans quidẽ uniꝰ diei a cuͥpa sit pͥmȩ
p̃uaricatioĩs alienus. nͥ ꝑ indebitã saluatoris grãm fuerit lib̾a¬
tus. Qđ sinec quidẽ sine peccato ẽ. qͥ ꝓpͥum adhuc habere non
potuit: conficit᷑ ut illuo traxerit alienũ. de qͦ apłs dicit: ꝓ unũ
hoĩem peccatũ intͣuit in mundũ. ⁊ ꝑ peccatũ mors. ⁊ita in om̃s ꝑtn

Expanded text:
ut debitas poenas aut juste reddat, aut misericorditer donet. Vitiaut debitas poenas aut juste reddat, aut misericorditer donet. Vitiatae enim radicis macula ita propaginis traduce per generationum sarmenta diffusa est, ut nec infans quidem unius diei a culpa sit primae praevaricationis alienus , nisi per indebitam Salvatoris gratiam fuerit liberatus. Quod si nec hic quidem sine peccato est qui proprium habere non potuit, conficitur ut illud traxerit alienum de quo Apostolus dicit: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors, et ita in omn
Abbreviated transcription (Latin):
in iuista est : Ab illo enim qui sũmȩ iustus est: om̃e qđ qͣlit̾cunq iu¬
stũ est: manare iustum est. Q gͦ erit qͥ in cõmu tabilit̾ manantẽ.⁊¬
omĩa q̃ sunt condentẽ. regentẽ. atꝙ seruantẽ dei sapientiã. huma¬
est gͦ. de illa maiestate diuinȩ sapientiȩ humanȩ uanitatis arbi¬
ł typo suꝑbiȩ blandiente decipitur. ut dicat. qđ ñnullos eẽ dicturõ
nouerit hac plus nos adhumilitatẽ ac pietatẽ cogi artariq senten¬
tia: Cum enim ad dm̃ referens totũ. humanis uirib neg& doctor
amplissimꝰ: qͥd aliud quã n dm̃ toto corde suspensi. ab eo salutis
auxiliũ postule mꝰ hortat᷑: Quẽ gͦ mouet hec diuinȩ gr̃ȩ dispen¬
satione diũsitas / ⁊ in uistũ putat negari alteri.ꝙ alt̾ acceperit:
intelligat quẽad modũ diuinitꝰ dixerit psalmꝰ. Uniũse uię dñi

Expanded text:
injusta est. Ab illo enim qui summe justus est, omne quod qualitercunque juinjusta est. Ab illo enim qui summe justus est, omne quod qualitercunque justum est, manare manifestum est. Quis ergo erit qui incommutabilitomnia quae sunt condentem, regentem, atque servantem, Dei sapientiam humaest ergo de illa majestate divinae sapientiae, humanae vanitatis arbivel typho superbiae blandiente decipitur, ut dicat quod nonnullos esse dicturos militatem ac pietatem cogi atque arctari sententia. Cum enim totum ad Deum referens humanis viribus neget doctor amplissimus, quid aliud quam ut in Deum toto corde suspensi, ab eo salutis auxilia postulemus hortatur? Quem ergo movet haec in divinae gratiae dispensatione diversitas, et injustum putat negari alteri quod alter acceperit, intelligat quemadmodum divinitus dixerit Psalmista, Universae viae
Abbreviated transcription (Latin):
te dño possumꝰ occulta memoremꝰ. Quã beatꝰ apłs paulus diuer¬
sis locis. ñ parũ &̃ discrepantib ũbis. studiosis ꝓponit scrutatori¬
bus eiꝰ ꝙ̃ ꝑipsaͣm loquit᷑ ueritatis Sententiam siqͥdẽ indĩ gr̃a p̃¬
cedente latissima. ⁊ robustissima disputatione confectã. ita con¬
cludens ait: Ergo cui uult miseret᷑. ⁊ quẽ uult obdurat: cum
in alia epła de diuina beniuolentia ipse sdicat. Ꝙ uult õs hõĩe ᷤᷤ
saluos fieri: ⁊ ad agnitionẽ ueritatis uenire. Occurrit enĩ cur per¬
alioꝵ : aut qͦmͦ om̃s uelit saluos fieri hoĩes. cũ ipse ñnullos ne sal¬
uentur induret: hoc quantũ ad humanã iusticiã. uidet᷑ in iustum:
Ssqͥuis ita desipiat. uł potiꝰ qͥs ita blasfemet: ut dicat de iusticia dei lege
humanae iusticiȩ disputandũ. quȩ ꝓfecto si iusticiȩ dei aduersatur

Expanded text:
donante possumus, occulta memoremus, quam beatus apostolus Paulus diverdonante possumus, occulta memoremus, quam beatus apostolus Paulus diversis in locis, non parum discrepantibus verbis, studiosis proponit scrutatoribus, eisque per ipsam loquitur veritatem. Sententiam siquidem in Dei gratia praecedente, latissima et robustissima disputatione confectam ita concludens, ait, Ergo cujus vult miseretur, et quem vult indurat ; cum in alia Epistola de divina benevolentia, ipse sic dicat: Qui vult omnes homines salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire . Occurrit enim, cur peraliorum: aut quo modo omnes salvos fieri velit homines, cum ipse nonnullos ne salventur induret. Hoc quantum ad humanam justitiam videtur injustum. Sed quis ita desipiat, vel potius quis ita blasphemet, ut dicat de justitia Dei, lege humanae justitiae disputandum? quae profecto si justitiae Dei adversatur,
Abbreviated transcription (Latin):
um sacrarũ uoluminib litterarũ. seu futuroꝵ qͥd ꝓphetico
spũ prenuntiantib seu p̃titoꝵ hystorica ueritate narrantibꝰ.
seu uitȩ monita apłica auctoritate tradentibꝰ. aliqua ueluti di¬
uersa sonante sententia ł mouet᷑ lector. ł sollicitatur auditor.
certa atq in concussa fide cognitũ teneri deb&. uniꝰ atq eiusd̃
sonare mysteria. Ac ꝓinde si quid occulta significatioẽ suspensũ.
aut ꝰ conscribente breuit̾ indicatũ. minusq quã humani cordis
ob tunsio poscebat expositũ est. hic lucidius apparere: ibi altiꝰ la¬
ctus sensib querentis occurrit. maxime side incõmutabili uolun¬
tate omipotentis dei diuersũ sonet. canonicȩ auctoritatis utraq
sententia: ita sũt omiã ad pietatis regłam dirigenda. ut nec in iustũ
firmũ qͥđ ꝗ uoluerit non ualuerit explicare. in concussa diffinitio¬
tatẽ male libera colla luxurient. questionis huiꝰ quantũ donan

Expanded text:
tico spiritu praenuntiantibus, seu praeteritorum historica veritate narrantibus, seu vitae monita apostolica auctoritate tradentibus, aliqua veluti diversum sonante sententia vel movetur lector, vel sollicitatur auditor, certa et inconcussa fide cognitum tenere debet, unius atque ejussonare mysteria: ac proinde si quid occulta significatione suspensum, aut a conscribente breviter indicatum, minusque quam humani cordis obtunsio poscebat, expositum est, hic lucidius apparere, ibi altius lactus sensibus quaerentis occurrit, maxime si de incommutabili voluntate omnipotentis Dei diversum sonet canonicae auctoritatis utraque sententia: ita sunt omnia ad pietatis régulam dirigenda, ut nec injustum firmum, qui quod voluerit non valuerit explicare, inconcussa definitiotatem male libera colla luxurient, quaestionis hujus, quantum Deo
Abbreviated transcription (Latin):
uite eterne: quã ꝓmisit non mendax ds ante tẽprã ȩt̾na. Aet̾na
enĩ cẽprã: quid autese habere potuert᷑. Hoc gͦ cogantur expo¬
nere: ut intellegant se non intellegere: cũ temere uolunt re¬
p̾hendere. qđ diligent̾ querere debuert̾. Si aut̃ non dicunt quid
placuit dõ subito facere cęlũ & terrã. non enĩ coeuũ deo mundũ

Expanded text:
vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna : aeterna vitae aeternae, quam promisit non mendax Deus ante tempora aeterna : aeterna enim tempora quid ante se habere potuerunt? Hoc ergo cogantur exponere, ut intelligant se non intelligere, cum temere volunt reprehendere quod diligenter quaerere debuerunt. 4. Si autem non dicunt, Quid p
Abbreviated transcription (Latin):
qui & loquor uob̾ S & si in pͥncipio tẽporis dm̃ fecisse cęlũ & t̾rã
credamꝰ. debemꝰ utiq intellegere. qđ ante pͥncipiũ temiporis:
non erat tẽpꝰ. Ds enĩ fecit & tẽpora. Et idõ antequã faceret ipr̃a:
non erant tẽpora. Non gͦ possumꝰ dicere fuisse aliquod tẽpus:
non fecerat: cũ onũum tẽpoꝵ ipse sit fabricator: Et si tẽpꝰ cũ
celo & t̾ra eẽ cępit: non potest inueniri tẽpus quo ds̃ non du
fecerat celũ & terram. Cũ aut̃ dr̃ qͥd ei subito placuit: sic dr̃ qͣsi
aliqua tẽprã transierunt. quib ds nichil oꝑatus ẽ. Non eniꝰ
transire poterat tẽpꝰ qđ nondũ fecerat ds̃: quia non potest eẽ¬
oꝑator tẽpoꝵ: nisi qui ẽ ante tẽpora. Certe & ipsi manichei le¬
gunt apłm paulũ. & laudant & honorant: & eiꝰ epłas male
interp̃tando multos decipiunt. Dicant gͦ nobis qͥd dixerit apłs
paulꝰ. agnitionem ueritatis que est scđm pietatem dei in spem

Expanded text:
ncipio temporis Deum fecisse coelum et terram credamus, debemus utique intelligere quod ante principium temporis non erat tempus. Deus enim fecit et tempora, et ideo antequam faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere, fuisse aliquod tempus, non fecerat, cum omnium temporum ipse sit fabricator? Et si tempus cum coelo et terra esse coepit, non potest inveniri tempus, quod Deus nondum fecerat coelum et terram. Cum autem dicitur, Quid ei subito placuit? sic dicitur quasi aliqua tempora transierint quibus Deus nihil operatus est. Non enim transire poterat tempus qoperator temporum, nisi qui est ante tempora. Certe et ipsi Manichaei legunt apostolum Paulum, et laudant et honorant; et ejus Epistolas male interpretando multos decipiunt. Dicant ergo nobis quid dixerit apostolus Paulus, Agnitionem veritatis quae est secundum pietatem Dei in spem
Abbreviated transcription (Latin):
ne. & legis uinculo. & ꝓpharũ p̃sagio. & suscepti hominis sacram̃to.
muniuit. Quare deinceps nemo ex me querat sententiã meã: sed
potiꝰ audiamꝰ oracula: nr̃asq reͥtiunculas duunis sũmi̾tamꝰ affatib:¬
KUideamꝰ quẽ ad modũ ipse dñs in ȩiigłio nob̃ p̃ceperit ẽẽ ui¬
uendum : quo mͦ etiã parilꝰ apłs. Has enĩ scriptutas: illi condep̃nare
non audent. Audiamꝰ gͦ quẽ finc̃ bonoꝵ: nobis xp̃e p̃scribas. Nec
dubiũ ẽ : quiniserit finis. quo nos sũmo amore tendere iubes.
Diliges in quit dnm̃ dm̃ tuũ. Dic mͥ etiam quesote: quidsit dili¬
gendi modus. Uereor enĩ: ne plus minusue quã oportet in¬
flamer. desiderio & amore dnĩ mei. Ex toto inquid. corde tuo.
lon ẽ satis: extota anima tua. Ne id quidẽ. satis est. Ex tota m̃te
tua. Quiduis ampliꝰ.: Uellẽ fortasse: si uiderẽ qͥd possos esse

Expanded text:
ne, et Legis vine, et Legis vimunivit. Quare deinceps nemo ex me quaerat sententiam meam, sed potius audiamus oracula, nostrasque ratiunculas divinis submittamus affatibum ipse Dominus in Evangelio nobis praeceperit esse vivendum; quomodo etiam Paulus apostolus: has enim Scripturas illi condemnare non audent. Audiamus ergo quem finem bonorum nobis, Christe, praescribas; nec dubium est quin is erit finis, quo nos summo amore tendere jubes: Diliges, inquit, Dominum Deum tuum. Dic mihi etiam, quaeso te, qui sit diligendi modus: vereor enim ne plus minusve quam oportet, inflammer desiderio et amore Domini mei. Ex toto, inquit, corde tuo. Non est satis. Ex tota anima tua. Ne id quidem satis est. Ex tota mente tua . Quid vis amplius? Vellem fortasse, si viderem quid posset esse
Abbreviated transcription (Latin):
opacitas auctoritatis occurrat: & miabiliꝰ rerũ uocibq libro¬
uelut signis tẽperatiorib ueritatis umbrisq blandiatur.K̃ Quid
potuit ꝓ salute nr̃a fieri ampliꝰ. quiꝰ beneficentiꝰ. quid liberaliꝰ diuina
ꝑuidentia dici potest: qua ea legib suis hominẽ lapsĩ. & ꝓpter cupi¬
ditatẽ rerũ mortaliũ iure ac merito mortalẽ sobolẽ ꝓpagantẽ. non
omino deseruit: Hab& enĩ potestas illa iustissima miris & in cõp̾¬
hensibilib modis. ꝓ quasdã sacratissimas successiones rerũ sibi ser¬
uienttũ quas creauit. & seueritatẽ uindicandi: & cdementiã liberan¬
di. Qđ quidem quã sit pulchrũ. quã magnũ. quã deo dignũ. quã
postremo id qđ queritur uerũ. ne qua quã intelligere poterimꝰ nͥ
ab humanis & ꝑximis incipientes. uere religionis fide p̃ceptisq ser¬
uatis. non deserucrimꝰ uiã. quã nob̃ ds̃ & patriarcharũ segregatio¬

Expanded text:
opacitas auctoritatis occurrat, et mirabilibus rerum, vocibusque libroopacitas auctoritatis occurrat, et mirabilibus rerum, vocibusque libroveluti signis temperatioribus veritatis, umbrisque blandiatur. 12. Quid potuit pro salute nostra fieri amplius? Quid beneficentius, quid liberalius divina providentia dici potest, quae a legibus suis hominem lapsum, et propter cupiditatem rerum mortalium jure ac merito mortalem sobolem propagantem, non omnino deseruit? Habet enim potestas illa justissima, miris et incomprehensibilibus modis, per quasdam secretissimas successiones rerum sibi servientium quas creavit, et severitatem vindicandi, et clementiam liberandi. Quod quidem quam sit pulchrum, quam magnum, quam Deo dignum, quam postremo id quod quaeritur verum, nequaquam intelligere poterimus, nisi ab humanis et proximis incipientes, verae religionis fide, praeceptisque servatis, non deseruerimus viam quam nobi Deus, et Patriarcharum segregatio
Abbreviated transcription (Latin):
Aut quomͦ uidemꝰ qͥ non solũ homines:. s etiã insipientes hoe̾s
sunuis : Quã quã enĩ non ocłis sed mente cernat᷑. Que tandẽ
niens idonea repperiri potest. que cũ stulticie nube obtegatur.
ualeat illã lucẽ uł etiã conet᷑ haurire : Confugiendũ ÷ igitur
ad eoꝵ p̃cepta: quos sapientes fuisse ꝓbabile est. Hac tenꝰ potuit
ratio ꝑduci uersabatur nãq non ueritate cercior: sed consuetu¬
dine securior. in reb humanis. At ubi ad diuina ꝑ uentũ est.
auertĩ sese. in tueri non potest: palpitat. estuar. inhiat amore :
reuerberatur luce ueritatis: & ad familiaritatẽ tenebrarum
suarũ. non electione: s fatigatiome conuertitꝰ. Quã hic fornii¬
dandũ ÷. quã tremendũ: ne maiorẽ inde concipiat anima u¬
becillitatẽ : ubi quietẽ fessa conquirit. Ergo refugere intene¬
brosa cupientib ꝑ dispensationem in effabilis sapientie noħ illa

Expanded text:
aut quomodo videmus, qui non solum homines, sed etiam insipientes homines aut quomodo videmus, qui non solum homines, sed etiam insipientes homines sumus? Quanquam enim non oculis, sed mente cernatur, quae tandem mens idonea reperiri potest, quae cum stultitiae nube obtegatur, valeat illam lucem vel etiam conetur haurire? Confugiendum est igitur ad eorum praecepta, quos sapientes fuisse probabile est. Hactenus potuit ratio perduci. Versabatur namque, non veritate certior, sed consuetudine securior, in rebus humanis. At ubi ad divina perventum est, avertit sese: intueri non potest, palpitat, aestuat, inhiat amore, reverberatur luce veritatis, et ad familiaritatem tenebrarum suarum, non electione, sed fatigatione convertitur. Quam hic formidandum est, quam tremendum, ne majorem inde concipiat anima imbecillitatem, ubi quietem fessa conquirit. Ergo refugere in tenebrosa cupientibus per dispensationem ineffabilis Sapientiae, nobis illa
Abbreviated transcription (Latin):
ens est: aut ds̃. Sed supͣdictũ ÷ talc quiddã eẽ debere. qd muti
amutere nequeamus. Quis uͦ cunctandũ put& hominẽ sapien¬
tem. si eũ sequi satis ptitauerimꝰ. auferri nob non modo recusan¬
tib s etiã repugnantib posse : Ds̃ igit᷑ restat. quẽ sisequim̃. bene:
si adsequim᷑. non tantũ bene: sed etiã beate uirumꝰ. Quẽ si qͥ ẽẽ ne¬
gant qͥd ego cogitẽ. qͦ illis sermone suadendũ sit : cũ qͥb utrũ oĩno
sermocinandũ sit nescio: Qđ tam̃ sundebit᷑. longe aliud pͥncipiũ.
alia ratio. aliꝰ in gressus in eundus ẽ: quã in p̃sentiaruĩ suscepimꝰ.
K nc̃ uaq cũ illis mͥ res ẽ: qui dm̃ ẽẽ non negant. neq intantũ. s etiã
ñ alieo negligi. res humanas fatentur. Nullũ enĩ arbitror aliquo
religionis nomine teneri: qͥ non saltĩ animis nr̃is. diuina ꝓuiden¬

Expanded text:
ens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti ens est, aut Deus. Sed supra dictum est, tale quiddam esse debere quod inviti amittere nequeamus. Quis vero cunctandum putet, hominem sapientem, si eum sequi satis putaverimus, auferri nobis non modo recusantibus, sed etiam repugnantibus posse? Deus igitur restat quem si sequimur, bene; si assequimur, non tantum bene, sed etiam beate vivimus. Quem si qui esse negant, quid ego cogitem quo illis sermone suadendum sit, cum quibus utrum omnino sermocinandum sit, nescio? Quod tamen si videbitur, longe aliud principium, alia ratio, alius ingressus ineundus est, quam impraesentiarum suscepimus. Nunc itaque cum illis mihi res est, qui Deum esse non negant: neque id tantum, sed etiam no ab eo negligi res humanas fatentur. Nullum enim arbitror aliquo religionis nomine teneri, qui non saltem animis nostris divina providen
Abbreviated transcription (Latin):
siue nisi anime in esse non possit: ꝓcul dubio aliquid anima seqͥt᷑.
ut uirtutẽ ad sequatur id erit aut ipsa anima. aut uirtꝰ. aut
aliqͥd terciũ. At sise ipsam sequitur. ut uirtutẽ ad ipiscatur: stes¬
non ad sequi qđ seqͥtur anima. quo nichil absurdiꝰ & ꝑuersi
dici potest: aut cũ sequitur stulta: eandem stulticiã quã uitat
ad sequit᷑. Si aut uirtute̾ sequit᷑. hanc ad sequi cupiens qͦmͦ
iunrtꝰ est p̃ter animam. aut si non plac& uocare uirtutẽ nisi habitum
ipsum: & quasi sapientis anime qualitatẽ. quȩ nͥ inanima ẽẽ non
potest: oport& aliquid alitid sequatur anima. ut ei uirtus possit
innasci: quia neq nichil sequendo. nichil stulticiam sequendo. po¬
test quantũ ratio in ea fert ad sapientiã ꝑ uenire. Hoc gͥ aliud qdđ
sequendo anima uirtutis atq sapientie cõposfit : aut homo sapi¬

Expanded text:
sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur sive nisi animae inesse non possit, procul dubio aliquid anima sequitur ut virtutem assequatur: id erit aut ipsa anima, aut virtus, aut aliquid tertium. At si seipsam sequitur ut virtutem adipiscatur, stultum nesnon assequi quod sequitur anima, quo nihil absurdius et perversius dici potest: aut cum se sequitur stulta, eamdem stultitiam quam vitat assequitur. Si autem virtutem sequitur, hanc assequi cupiens, quomodo  Aut igitur virtus est praeter animam; aut si non placet vocare virtutem, nisi habitum ipsum et quasi sapientis animae qualitatem, quae nisi in anima esse non potest, oportet ut aliquid aliud sequatur anima, ut ei virtus possit innasci: quia neque nihil sequendo, neque stultitiam sequendo potest, quantum ratio mea fert, ad sapientiam pervenire. 10. Hoc igitur aliud, quod sequendo anima virtutis atque sapientiae compos fit, aut homo sapi
Abbreviated transcription (Latin):
gitur. quȩ uirtutis cõpos ẽ. multo & meliꝰ regatur & honestius.
eoq optime sese habeat. quo ẽ optima illa que sibi iusta lege
dominatur: id erit hominis optimũ. qđ animaꝰ optimã facit :
quib pre ẽ. alit ac regit cõmodissime. atq ipse qͦ mͥ ẽ obedien¬
tior mea liberalitate ꝑfruitur: negare qͥsquã potest ñ solum
qđ auriga. uerũ etiã qđ equi sese optime habent mͥ deberi.
maxime querendũ uidetur: nisi quid animã faciat optimã. Nan
eo ꝑcepto non potest homo non aut optime. aut certe multo meli
sese habere: quã si hoc unu̾ defuisset. Nemo au̾t dubitauerit: qđ¬
uirtꝰ etiã ꝑ sese: annisi in anima ȩẽ non possit. Oboritur iterum
altissima & longissimi sermonis in digens questio: sed hoͥc bene
utar fortasse cõpendio: spero dm̃ ad futurũ. ut quantũ in becil¬
litas nr̃a patitur detantis reb. ñ mͦ dilucide. sed etiã breui do

Expanded text:
gitur, quae virtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, gitur, quae virtutis compos est, multo et melius regatur et honestius, eoque optime sese habeat, quo est optima illa, quae sibi justa lege dominatur: id erit hominis optimum quod animam optimam facit, quibus praeest, alit ac regit commodissime, atque ipse quo mihi est obedientior, mea liberalitate perfruitur, negare quisquam potest non solum quod auriga, verum etiam quod equi sese optime habent, mihi deberi? maxime quaerendum videtur, nisi quid animam faciat optimam: nam eo percepto, non potest homo non aut optime, aut certe multo melius sese habere, quam si hoc unum defuisset. CAPUT VI.-- virtus etiam per sese, an nisi in anima esse non possit. Oboritur iterum altissima et longissimi sermonis indigens quaestio: sed hoc bene utar fortasse compendio; spero Deum adfuturum, ut quantum imbecillitas nostra patitur, de tantis rebus non modo dilucide, sed etiam breviter
Abbreviated transcription (Latin):
anima eẽ sũmũ hominis bonũ. siue animã simul & corpus.
siue animã solã. hominẽ dicimꝰ. Ut enĩ corporiᷤᷤsũmũ bonũ
Dinuenit ratio qđ ÷ corporł meli. & quo ei uigor & uita
pͣbetur: ita siue corpus & anima. suie anima ipsa ꝑse homo
sit. inueniendum ẽ siquid animã p̾cedit ipsam. qd̃ cũ anima
se quitur: fit in suo genere quã potest obtima. Qđ si repperire
quin hominis optimũ anima ipsa sit. recusare non possũ.¬
Sed certe cũ demorib agit᷑. cũ querimꝰ qͥnã uite modis tenendꝰ
sit. ut beatitudinẽ possimꝰ ad ipisci: non corpori p̃cepta dantur:
non corporis inuestiganda ẽ disciplina. Postremo bonos mores
ea nr̃a pars actura ẽ. quȩ ei inquirit & discit. & hec anie sunt
ꝓpria. Non gͥ decorpore cũ deuirtute obtinenda satagimꝰ: ques¬
tio est. Qđ si ẽ consequens. sicuti ẽ. ut ipsũ corpꝰ cũ ab anima re¬

Expanded text:
anima esse summum hominis bonum, sive animam simul et corpus, anima esse summum hominis bonum, sive animam simul et corpus, sive animam solam hominem dicimus. Ut enim corporis summum bonum id invenit ratio, quod est corpore melius, et quo ei vigor et vita praebetur: ita sive corpus et anima, sive anima ipsa per se homo sit, inveniendum est, si quid animam praecedit ipsam, quod cum anima sequitur, fit in suo genere quam potest optima. Quod si reperirequin hominis optimum anima ipsa sit, recusare non possum.Sed certe cum de moribus agitur, cum quaerimus quinam vitae modus tenendus sit ut beatitudinem possimus adipisci, non corpori praecepta dantur, non corporis investiganda est disciplina. Postremo bonos mores ea nostra pars actura est, quae inquirit, et discit; et haec animae sunt propria: non igitur de corpore, cum de virtute obtinenda satagimus, quaestio est. Quod si est consequens, sicuti est, ut ipsum corpus cum ab anima re
Abbreviated transcription (Latin):
& hominẽ. sed hominẽ solũ: ex eo tam̃ qđ regendo equo sit ac cõ¬
modatus. uocamꝰ : difficile est istã controuersiam di iudicare.
aut si ratione facile. oratione longũ ÷: quẽ labore aut moran
suscipere. ac subire. ñ opus ẽ. Siue enĩ utrũq siue anima sola
nom̃ hominis teneat. non ẽ hominis optimũ qđ optimũ est
corporis: sed qđ aut corpori simul & anime. aut soli anime opti¬
mũ sit. id certa ratio cogit fateri: ꝑ qđ fit ut sese corpus quã opti
me habeat. Nichil est aut om̃iũ quȩ uegetant corpus : anima meliꝰ
atq p̾stantiꝰ. Est gͦ sũmũ bonũ corporis non uoluptas eiꝰ. non in¬
doloria. non uires. non pulchritiido: non uelocitas᷑. Et si qͥd
alud in boniᷤᷤ corporis numerari sol&: s omino anima. Nam
& ista que cõmemorata sunt. p̾sencia sui exhib& corpori: et
qđ ante cellit om̃ib uita. R Quã obrẽ non michi uidet᷑

Expanded text:
et hominem, sed hominem solum, ex eo tamen quod regendo equo sit accomet hominem, sed hominem solum, ex eo tamen quod regendo equo sit accommodatus, vocamus? Difficile est istam controversiam dijudicare; aut si ratione facile, oratione longum est: quem laborem ac moram suscipere ac subire non opus est. Sive enim utrumque, sive anima sola nomen hominis teneat, non est hominis optimum quod optimum est corporis; sed quod aut corpori simul et animae, aut soli animae optimum me habeat. Nihil est autem omnium quae vegetant corpus, anima melius atque praestantius. Est ergo summum corporis bonum, non voluptas ejus, non indoloria, non vires, non pulchritudo, non velocitas, et si quid aliud in bonis corporis numerari solet, sed omnino anima. Nam et ista quae commemorata sunt, praesentia sui exhibet corpori, et quod antecellit omnibus, vitam. Quamobrem non videtur mihi
Abbreviated transcription (Latin):
detur: cũ inter om̃s pene constet. aut certe id qđ satis ẽ int̾ ine
atq illos cũ quib nc̃ agitur. hoc conueniat. ex anima & corꝑe
nos eẽ cõpositos: Quid: ipse homo. utrũq hoꝵ que nominau.
an corpꝰ tantũ modo. an tantũ modo anima: Quiã quã enĩ duo
sint. anima & corpꝰ. & neutrũ homo uocaret᷑ si non esset alterũ:
nã neq corpꝰ homo eẽt. si anima non eet: nec rursus anima homo.
si ea corpus non animaretur. fieri tam̃ potest: ut unũ hoꝵ & ha¬
beatur homo. & uocet᷑. Quid gͦ hominẽ dicimꝰ. animã & corpus.
t̾aqu̾ã bigas uł centaurũ : an corpus tantũ qđ sit in usu anime se
regentis. tãquã lucernam. non ignem simul & testã. sed testã solam.
tam ꝓp̃ter ignẽ appellamꝰ: Annichilaliud hominẽ quã animam
dicimꝰ S ꝓpt̾ corpus qđ regit ueluti eqͥtem. non simul equiun

Expanded text:
detur, cum inter omnes pene constet, aut certe, id quod satis est, inter me detur, cum inter omnes pene constet, aut certe, id quod satis est, inter me atque illos cum quibus nunc agitur hoc conveniat, ex anima et corpore nos esse compositos, quid est ipse homo, utrumque horum quae nominavi, an corpus tantummodo, an tantummodo anima. Quanquam enim duo sint, anima et corpus, et neutrum vocaretur homo, si non esset alterum nam neque corpus homo esset, si anima non esset; nec rursus anima homo, si ea corpus non animaretur; fieri tamen potest ut unum horum et habeatur homo et vocetur. Quid ergo hominem dicimus? animam et corpus, tanquam bigas vel centaurum? an corpus tantum, quod sit in usu animae se regentis; tanquam lucernam, non ignem simul et testam, sed testam solam, tamen propter ignem appellamus? an nihil aliud hominem quam animam dicimus, sed propter corpus quod regit, veluti equitem non simul equum
Abbreviated transcription (Latin):
eȩ̃ amanti sese homini possit:: quis dubitauerit homini adniten¬
dũ essẽ ut beatus sit. qđ eo ipso qͥnitit᷑ manifestũ ÷ ẽẽ p̃stantius:
Ha si id ẽ. beatũ esse adtale bonũ ꝑuenisse. quo ampliꝰ non potest.
id ÷ aut qđ dicimꝰ obtimũ: quo tandẽ pacto potest in ea diffin¬
tione in cliidi. qͥ ad sũmũ bonũ suũ nondũ ꝑuenerit: aut qͦmͦ
sũmũ ÷ siẽ aliqͥd meliꝰ quo ꝑuenire possimꝰ. Hoc gͥ si ẽ. tale cẽ
deb& qđ ñ amittat. Inuitꝰ. quippe nemo potest confidere de tali
hono. qđ sibi eripi posse sentit: etiã si retinere id amplectiq uo¬
luerit. Quis qͥs aut̃ debono qđ fruit᷑ ñ confidit: intanto timore
homine meliꝰ. qͥđ ꝓfecto inuenire difficile ẽ. nͥ priꝰ considerato atq
discusso qͥd sit ipse homo: nec nunc definitionẽ hominis a me
postulandam puto. Illud÷ magis qđ mͥ hoc loco querendũ ui¬

Expanded text:
esse amanti sese homini possit; quis dubitaverit homini ad id nitenesse amanti sese homini possit; quis dubitaverit homini ad id nitendum esse ut beatus sit, quod eo ipso qui nititur, manifestum est esse praestantius? Nam si id est beatum esse, ad tale bonum pervenisse quo amplius non potest, id est autem quod dicimus optimum; quo tandem pacto potest in ea definitione includi, qsummum est, si est aliquid melius quo pervenire possimus? Hoc igitur si est, tale esse debet quod non amittat invitus. Quippe nemo potest confidere de tali bono, quod sibi eripi posse sentit, etiamsi retinere id amplectique voluerit. Quisquis autem de bono quo fruitur non confidit, in tanto timore homine melius. Quod profecto invenire difficile est, nisi prius considerato atque discusso quid sit ipse homo. Nec nunc definitionem hominis a me postulandam puto. Illud est magis quod mihi hoc loco quaerendum vi
Abbreviated transcription (Latin):
consuerunt. Nullus gͥ illoꝵ: beatus est. Quartũ restat ut uideo.
ubi uita beata in ueniri queat: cũ id qđ ÷ hominis obtimũ. et
& amatur & habetur. Quid ÷ enĩ aliud qđ diciniꝰ frui: nͥ presto
habere qđ diligis: Neq quisquã beatus ẽ. qͥ non fruit᷑ eo qđ ÷
hominis optimũ: nec quisquã qui eo fruitur. nonbeatus. Presto
gͦ esse nobis debet optimũ nrm̃: si beate uiuere cogitamꝰ. Seqͥtꝰ
ut queramꝰ quid sit hominis optimũ: qđ ꝓfecto deteriꝰ esse qͣ
ipse homo non potest. Quis qͥs enĩ qđ se ipso est deteriꝰ sequit᷑:
fioc ipse deterior. Oportet aũt omẽm hominẽ id qđ optimum ẽ seqͥ
on ẽ gͥ homine deteriꝰ. Hominis optimũ. fortasse tale aliquid erit:
quale ipse homo est ita sit sane: si nil est homine meliꝰ quo ꝑfrui
possit. Si aũt intienimꝰ aliquid qͦd & homine sit excellentiꝰ. & p̃sto

Expanded text:
consueverunt. Nullus igitur illorum beatus est. Quartum restat, ut video, consueverunt. Nullus igitur illorum beatus est. Quartum restat, ut video, ubi vita beata inveniri possit, c amatur, et habetur. Quid enim est aliud quod dicimus frui, nisi praesto habere quod diligis? Neque quisquam beatus est, qui non fruitur eo quod est hominis optimum; nec quisquam, qui eo fruitur, non est beatus. Praesto ergo esse nobis debet optimum nostrum, si beate vivere cogitamus. 5. Sequitur ut quaeramus quid sit hominis optimum, quod profecto deterius esse quam ipse homo non potest. Quisquis enim quod seipso est deterius, sequitur, fit et ipse deterior. Oportet autem omnem hominem id quod optimum est sequi. Non est igitur homine deterius hominis optimum. Fortasse tale aliquid erit, quale ipse homo est? Ita sit sane, si nihil est homine melius, quo perfrui possit. Si autem invenimus aliquid quod et homine sit excellentius, et praesto
Abbreviated transcription (Latin):
qm̾̃ cũ his nobis res ẽ qͥ om̃ia contͣ ordinẽ & sentiunt & loquius
& gerunt: nichilꝙ aliud maxine dicunt. nͥ rationẽ prius esse
reddendã. morẽ illis geram: & qđ fateor in disputando uicio¬
sũ esse suscipiam delectat enĩ me imitari qͥntũ ualeo. mansu
niuendiĩ. Beate certe om̃s uiuere uolumꝰ: neq qͥsquã ẽ in
hominũ genere. qͥ non huic sententie aute quã plane sit eni¬
sa consentiat. Beatꝰ aut̃ quantũ ex istimo. neq ille dici potest
qui non hab& qđ nen amat quale cũq sit : neq qͥ hab&. qđ
mũ sit. Nã & qͥ appetit qđ adipisci non potest. cruciat᷑: Et qͥ adep¬
tiis ẽ. quod appetendũ ñ esset. fallit᷑: Et qͥ non adpecit qđ ad ipis¬
cendũ esset: egrotat. Nichil au̾t istoꝵ animo contingit sine mi¬
seria: nec miseria & beatitudo. in honune uno simul habitare

Expanded text:
Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt, et loquuntur, Sed quoniam cum iis nobis res est, qui omnia contra ordinem et sentiunt, et loquuntur, et gerunt, nihilque aliud maxime dicunt, nisi rationem prius esse reddendam, morem illis geram; quod fateor in disputando vitiosum esse, suscipiam. Delectat enim me imitari, quantum valeo, mansuevivendum. Beate certe omnes vivere volumus; neque quisquam est in hominum genere, qui non huic sententiae, antequam plene sit emissa, consentiat. Beatus autem, quantum existimo, neque ille dici potest, qui non habet quod amat, qualecumque sit; neque qui habet quod mum sit. Nam et qui appetit, quod adipisci non potest, cruciatur, et qui adeptus est, quod appetendum non esset, fallitur, et qui non appetit, quod appetendum esset, egrotat. Nichil autem illorum animo contingit sine miseria, nec miseria et beatitudo in homine uno simul habitare
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃to. De qͦ tam̃ nichil ꝓferam eoꝵ que solent inmissa ẽẽ dicere:
cũ magnis angustis coartant᷑: sed ea dicã que & approbare & lau¬
dare coguntur nec om̃ino ullam reluiqũa testẽ sententiã ꝓduc¬
tam de apłica disciplina. cui non deueteri testam̃to similẽ cõ¬
in xp̃iane fidei lucem aspirare uoliier int: animaduertant
& quã nonsit xp̃iana uita quã ostentant: & quã sit xp̃i scrip¬
au aratione.: Nature qͥdem ordo ita se habet: ut cũ aliqͥd di¬
cimꝰ: rationẽ. p̃cedat auctoritas. Nam infirma ratio uidi
potest. que cũ reddita fucrit: actoritatẽ pꝰea ꝑ quã firmetur
brarũ. qͥb in nocte peccatoꝵ uicioꝵq uelant᷑. ꝑspicuitati
sinceritatiq rationis. aspectũ idoneũ intendere negueunt
saluberrime cõparatuest: ut inliicẽ ueritatis aciem titubantẽ.
ueluti ramis humanitatis opacata inducat auctoritas.

Expanded text:
tamento, de quo tamen nihil proferam eorum quae solent immissa esse dicere, tamento, de quo tamen nihil proferam eorum quae solent immissa esse dicere, cum magnis angustiis coarctantur; sed ea dicam, quae et approbare et laudare coguntur. Nec omnino ullam relinquam testem sententiam productam de apostolica disciplina, cui non de Veteri Testamento similem comorum, et in christianae fidei lucem aspirare voluerint, animadvertant et quam non sit christiana vita quam ostentant, et quam sit Chrisan a ratione? Naturae quidem ordo ita se habet, ut cum aliquid discimus, rationem praecedat auctoritas. Nam infirma ratio videri potest, quae cum reddita fuerit, auctoritatem postea, per quam firmetur, brarum, quibus in nocte peccatorum vitiorumque velantur, perspicuitati sinceritatique rationis aspectum idoneum intendere nequeunt; saluberrime comparatum est, ut in lucem veritatis aciem titubantem veluti ramis humanitatis opacata inducat auctoritas.
Abbreviated transcription (Latin):
ubi neq om̃s aquib querit᷑ docere possunt: neq om̃s qͥ quer
discere digni sunt. Et diligentia igit᷑ & pietas adhibenda
ẽ. Altero fi&. ut scientes inueniamus: altero ut scire me
doctores. unacũ scripturas rep̾hendunt. uł quas male
infelligunt uł quas inale in telligi uolunt: altera. cũ uite
caste & mnemoribilis continentie imaginem p̾ferunt. hic
liber congruentẽ catholice discipline sententiã nr̃am de
uita & morib continebit: in quo fortasse intellegitur.
& quã sit facile simulare: & qua difficile habere uirtutẽ. E um
sane modũ tenebo si potero: ut neq in illoꝵ morbos qͥmͥ sunt no¬
tissimi. tã grauiter inuchar. quã illi in ea quȩ ignorant: Sanari
enĩ eos pociꝰ si fieri potest quã opꝑugnari uolo: & ea de script̾is
&d sumã testimonia. qͥb eos necesse sit credere. de nouo scilic&s tes¬

Expanded text:
ubi neque omnes a quibus quaeritur docere possunt, neque omnes qui quaerunt ubi neque omnes a quibus quaeritur docere possunt, neque omnes qui quaerunt discere digni sunt. Et diligentia igitur et pietas adhibenda est: altero fiet ut scientes inveniamus; altero, ut scire merdoctores; una, cum Scripturas reprehendunt, vel quas male intelligunt vel quas male intelligi volunt; altera, cum vitae castae et memorabilis continentiae imaginem praeferunt: hic liber congruentem catholicae disciplinae sententiam nostram de vita et moribus continebit, in quo fortasse intelligetur et quam sit facile simulare, et quam difficile habere virtutem. Eum sane modum tenebo, si potero, ut neque in illorum morbos, qui mihi sunt notissimi, tam graviter invehar, quam illi in ea quae ignorant; sanari enim eos potius, si fieri potest, quam oppugnari volo. Et ea de Scripturis assumam testimonia, quibus eos necesse sit credere, de Novo scilicet Tes