comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Q uippe salus aĩe si uigilemꝰ adest.
Cũ iubet orare. sursũ cor habere suadet.
Orari siqͥdem sola superna iuibet.
Oũ tand̾e uocat ad reqͥem. mon&ȩ ed̾e gͣtes.
Mentis eñi requie gratificamur ei.
Nã grates ag̾e ẽ. dño nos redde gratos.
Q uod facit. a uiciis. mens. manꝰ. osq uacais.
Ut talis fiat quisqͥs sub iudice xp̃o.
Sacrificat. sub quo uistꝰ ce ip̃e tremit.
Cũ suꝑum cantii. quos are constat adẽe.
a dmitti ꝓprias postulat ipse preces.
Quos astare pagina multa docet.
Si u̾bis homĩs quem nectar ubiq suꝑñ:
Fructasse liquet. uis adhibere fid̾e.
T empore quo supplex assistit p̃sb̾r aris.
Mactat᷑ q patri filius ip̃e manens.
E thra patent. celestis adest chorꝰ. i masuꝑnis:
Iungunt᷑. fiunt actor ⁊ actus iddem.

Expanded text:
Quippe salus animae, si vigilemus, adest. Quippe salus animae, si vigilemus, adest. Dum jubet orari, sursum cor suadet habere, Orari siquidem sola superna jubet. Dum tandem vocat ad requiem, monet edere grates. Mentis enim requie gratificamur ei. Nam grates agere, est Domino nos reddere gratos, Quod facit a vitiis, mens, manus, osque vacans. Ut talis fiat quisquis sub judice Christo Sacrificat, sub quo justus et ipse tremit. Cum superum cantu, quos arae constat adesse, Admitti proprias postulat ille preces. Quos astare sacris pagina multa docet. Si verbis hominis, quem nectar ubique supernum Eructasse liquet, vis adhibere fidem. Tempore quo supplex assistit presbyter aris, Mactaturque Patri Filius ipse manens: Aethra patent, coelestis adest chorus, ima supernis Junguntur; fiunt auctor  f. actor et
Abbreviated transcription (Latin):
is ita p̃missis. secreto p̃̾sbit̾ orat.
Secretas memorans. assimulansq p̃ces.
Abscessit. modicum terq p̃catꝰ ait. ruui
His p̃cib ueluti labioꝵ uictima queda.uu
Supp̃mo domino mystica signa dedit uoca
N am sua. nã ppłi. nã poncificũ male facta.ui
Portarunt. aries. ⁊ caꝑ. ⁊ uitulus.xxxu
Dontificũ uitulus. ppłi mala ꝑłit hẏrcus.
Ipsius excessum dux gregis ip̃e tulit.
Hec tͥa saluator. tͥplici p̃ce ꝯmemorauit. rn¬
Iam tunc ꝓ nob̾ omnibꝰ unus agens. xcxui¬
Nam t̃ humi sirato ꝯc̾tio cordis. ⁊ ille: Xuu¬
S anguineus sudor. crux fuit añ crucem.ui
Alam tunc anxietas finẽ spondentib umbͥs.
Et ueteri ritũ gratior unda fuit. XXXXXxx
Asserit. ⁊ post hec dona sacranda sacrat.
Si bñ cuncta notes. hoc totũ filiꝰ egit.
A prece discipłos. in de petendo crucem.
Primum uissit eos uigilare. statĩq p̾cari.
P ost dormire. dehinc agnꝰ in ara fuit.
Nimirũ dũ dicit eis. uigilate. salutat.

Expanded text:
is ita praemissis, secreto presbyter orat, Secretas memorans, assimilansque preces, moto, Abscessit modicum, terque precatus, ait: IHis precibus veluti labiorum victima quaedam upremus Domino mystica dona dedit. Nam sua, nam populi, nam pontificum malefacta Portarunt aries, et caper, et vitulus. Pontificum vitulus, populi mala pertulit hircus, Ipsius excessum dux gregis ipse luit. Haec tria Salvator triplici prece commemoravit, Jam tunc pro nobis omnibus unus agens. Nam ter humi strato contritio cordis, et ille Sanguineus sudor, crux fuit ante crucem. Jam tunc anxietas, finem spondentibus umbris, Et veteri ritu gratior unda una fuit. DeAsserit, et post haec dona sacranda sacrat. Si bene cuncta notes, hoc totum Filius egit, A prece discipulos, inde petendo crucem. 1140 Primum jussit eos vigilare, statimque precari, Post dormire, dehinc Agnus et ara tulit. Nimirum dum dicit eis: Vigilate, salutat;
Abbreviated transcription (Latin):
Antea ꝗͣ sacret mystica dona canit.
& redimꝰ has laudes assũptas ex ẏsaia.
t er posit̾u. sc̃s. tͥnum notat ẽẽ s unum.
Acclamat. dñs atq deus sabahot.
His tͥb. huic uni. sacͥfex litat. angłs offerti
Ascribit clerus. plebs ueneratur idem.
& qr ꝑcipiunt ĩ sacro munere quidaam.
Q uas duo de seraphim nocte dieq canunt.

Expanded text:
Antea quam sacret mystica dona, canit. Credimus has laudes assumptas ex Isaia, ITer positum Sanctus, trinum notat esse; sed unum Declamat Dominus atque Deus Sabaoth His tribus, huic uni sacrifex litat, angelus offert. Ascribit clerus, plebs veneratur idem. Et quia percipiunt in sacro munere quidam, PQuas duo de seraphim nocte dieque canunt.
Abbreviated transcription (Latin):
In sñ mysterio. sñ re. uł panis ad aram:
uł uinum fert᷑. cum superadis aqũa.
Utraq danda dauid p̃signauere figure. Xxxxx
T raditio docuit. sanctior usus habet.a
U traq sub typico ritu formaq futuri:
M elchisedech dño sacͥficasse ferunt.
U traq discipłis cenantib ip̃e redemptor.
⁊ radidit. in corpꝰ utraq u̾sa suum.
U sus ⁊ ifte placet. qͦ sic mactet᷑ in imis.
Ut sit in excelsis inuiolata caro.
Admixtũ uino laticem miraris. idip̃m.
S tande sac̃mentũ est. nͨ rat̾one uacat. XXU¬
U nda fluens. ħo p̃t̾iens. ea mixta lieo:
E st xp̃o xp̃i sanguine iunctus homo.
Diuidit unitos. uel aqͣm uł uina ministrans:
E t caput a membris seꝑat ipse suis.
P reterea nil fons sñ sanguĩe. uł in fonte: xxi¬
S anguis. ut̾q simul saluat. utruq sacrĩ.
Dum rimaret᷑ pendentis uiscera xp̃i:

Expanded text:
n sine mysterio, sine re, vel panis ad aram, Vel vinum fertur, cui superaddis aquam. Utraque danda Deo praesignavere figurae, Traditio docuit, sanctior usus habet. Utraque sub typico ritu, formaque futuri, Melchisedech Domino sacrificasse ferunt. Utraque discipulis coenantibus ipse Redemptor Tradidit in corpus utraque versa suum. Usus et ipse placet, quo sic mactetur in imis, Ut sit in excelsis inviolata caro Admistum vino laticem miraris, at ipsum Grande sacramentum est, nec ratione vacat. Unda fluens, hosti sanguine, junctus homo. Dividit unitos, vel aquam, vel vina ministrans, Et caput a membris separat ipse suis. Praeterea nil fons sine sanguine, nil sine fonte Sanguis, utrumque simul salvat, utrumque sacrat. 1139 Cum rimaretur pendentis
Abbreviated transcription (Latin):
cistercium ingresus cum sociis.
ampliꝰ quã triginta sub alb̃e
stepħo: suaui uigo xp̃i collum
submisit. Ab illa aũt die dedit
dñs bñdictionem. et uinea il¬
la dñi sabaoth dedit fructum
suum. extendens palmites suoᷤᷤ
usq ad mare: et ultra mare ꝓpa¬
gines suas. ħ quidem fuere ui¬
ri dei conuersionis sc̃a pͥncipia.
Conuersationis autẽ eiꝰ insig¬
nia quomͦ uitam angłicam ge¬
rens in t̾ris uixit. neminem e¬
narrare posse puto: qͥ ñ uiuat
de spu de quo ille uixit. Soliꝰ
qͥppe donantis et accipientis ẽ
nosse quantum ab ipso mox
conuersionis exordio p̃uenerit
eum dñs in b̃ndictionib dul¬
cedinis sue. quanta repleuerit
gr̃a electionis. quomͦ ab ub̾¬
tate domus sue inebriauerit
eum. Ingressus ẽ aũt domum
illam pauꝑem sp̃ui. et eo adhuc
tempore absconditam. ac pene
nullam. intentione ibi mori¬
endi a cordib et memoria ho¬
minum. et spe delicescendi et
latendi tanqͣm uas ꝑditum:

Expanded text:
Cistercium ingressus cum sociis Cistercium ingressus cum sociis amplius quam triginta, sub abbate Stephano, suavi jugo Christi collum submisit. Ab illa autem die dedit Dominus benedictionem, et vinea illa Domini sabaoth dedit fructum suum, extendens palmites suos usque ad mare, et ultra mare propagines ejus. Haec quidem fuere Viri Dei conversionis sancta principia. Conversationis autem ejus insignia, quomodo vitam angelicam gerens in terris vixit, neminem enarrare posse puto, qui non vivat de spiritu, de quo ille vixit. Solius quippe donantis et accipientis est nosse, quantum ab ipso mox conversionis exordio praevenerit eum Dominus in benedictionibus dulcedinis suae; quanta repleverit gratia electionis, quomodo 1242 ab ubertate domus suae inebriaverit eum. Ingressus est autem domum illam pauperem spiritu, et eo adhuc tempore absconditam ac pene nullam, intentione ibi moriendi a cordibus et memoria hominum, et spe delitescendi et latendi tanquam vas perditum;
Abbreviated transcription (Latin):
domo illa. pat̾ senior cum filia.
de quib etiam suo loco dicemꝰ.
o cempore nouellus et pu¬
sillus grex cisterciensis sub
abbate degens. uiro uenerabłi
stepħo. cum iam grauit̃ dedio
ei esse inciꝑet paucitas sua. et
om̃is spes posteritatis decidet.
in quam sc̃e illiꝰ pauꝑtatis here¬
uitas transfunderet᷑. uen̾antib
om̃ib in eis uite sc̃itatem. sed
refugientib austeritatem: re¬
pente diuina hac uisitatione
tam leta. tam insꝑata. tam su¬
bita. letificatus est. ut in die il¬
la responsum hoc asp̃u sc̃o
accepisse sibi domꝰ illa uideret᷑
Letare sterilis que ñ pariebas ÷
erumpe et clama que ñ partu¬
riebas: qr multi filii deserte.
magis quam eiꝰ que habet ui¬
rum: de quib postmodu ui¬
sura es filios filiorum: us ꝙ
in multas generationes.
nuo ab incarnatiõẽ dñi
millesimo centesimo der¬
ciodecimo. a constitutione do¬
mus cisterciensis quintodeci¬
mo seruus di bernardus an¬
nos natus circit̃ uigintiduos¬

Expanded text:
domo illa pater senior cum filia, de quibus etiam suo loco dicemus. 18. Eo tempore novellus et pusillus grex Cisterciensis sub abbate degens, viro venerabili Stephano, cum jam graviter ei taedio esse inciperet pa citas sua, et omnis spes posteritin quam sanctae illius paupertatis haereditas transfunderetur, venerantibus omnibus in eis vitae sanctitatem, sed refugientibus austeritatem; repente divina hac visitatione tam laeta, tam insperata, tam subita laetificatus est, ut in die illa responsum hoc a Spiritu sancto accepisse sibi domus illa videretur: Laetare, sterilis, quae non pariebas; erumpe et clama, quae non parturiebas: quia multi filii desertae, magis quam ejus quae habet virum : de quibus postmodum visura es filios filiorum usque in multas generationes. 15. Anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo decimo tertio, a constitutione domus Cisterciensis quindecimo, servus Dei Bernardus annos natus circiter duo
Abbreviated transcription (Latin):
ligenda insinuant. Cunq exi¬
gat homo p̃positure suȩ reue¬
rentiam exhibẽri. ad honorẽ
summȩ potestatis cuncta refer¬
ri necesse ẽ: qi cũ sit subditus
di maxime oportet d̾o. de cuius
munere ista datur prelatio. ꝙ
quo docente sit ut pateat ho¬
mini tam cognitio sui. qͣm ꝑ
fidem ⁊ spem ac diuine ꝯtem¬
plationis ꝓ modo dato indul¬
ta accessio. Dictabat uir d̾i. ꝙ
ñ nunqͣm scribebat in tabulis:
ceris mella restituens. ⁊ qͥdem
eccłiarũ. ⁊ appellationes impor¬
tunas. quas int̾ se discordes cle¬
rici concitabant: blando spi¬
ramine componebat. Int̾dum
etiam diixriꝰ increpante eo redi¬
bat tranqͥllitas: ⁊ de tumescen¬
tib ꝓcellis qui sediciosi ante
eum᷑ uenerant. ⁊ bile diffiiso
scaturientes declamationib. pa¬
cifici reu̾tebantur.

Expanded text:
ligenda insinuent. Cumque exiligenda insinuent. Cumque exigat homo praepositurae suae reverentiam exhiberi, ad honorem summae potestatis cuncta referri necesse est: quia cum sit subditus di maxime oportet Deo, de cujus munere datur ista praelatio, et quo docente fit ut pateat homini tam cognitio sui, quam per fidem et spem ad divinam contemplationem pro modo data et indulta accessio. Dictabat Vir Dei, et nonnumquam scribebat, in tabulis cereis mella restituens, et quidem ecclesiarum, et appellationes importunas, quas inter se discordes clerici concitabant, blando spiramine componebat. Interdum etiam durius increpante eo, redibat tranquillitas, et detumescentibus procellis, qui seditiosi ante eum venerant, et bile diffusa scaturientes declamationibus, pacifici revertebantur
Abbreviated transcription (Latin):
cripsit ad eundem papã
quȩ infra ꝓsequens: etiam ad ea
quȩ supra ip̃m st̃ ascendens. tan¬
ta de natura diuina disseruit.⁊
ut uideatur in t̾cio celo assũptꝰ.⁊
audisse quedam u̾ba que non
licet homini loqͥ: ⁊ regem in
decore suo uidisse. In bis q̃ infra
⁊ quȩ circa ip̃m st̃. morũ socie¬
tas. nature equalitas. officioꝵ
distantia. consideratio meritoꝵ.
duudicatio ꝓuectuum. subtilis¬
sime distingunt᷑. ⁊ singłis ĩ suo
genere sui cognitio intimatur.
In his que supͣ hominem sunt
specłatur celestia. ñ eo modo qͦ
angłi qͥ semꝑ adherent d̾o. con¬
siderant: s eo modo qͦ potest ħo
puri animi. ⁊ mentis sincerȩ
diuina ꝯtingere. ⁊ conformare
ierarchiȩ celesti sacerdotiũ tem¬
porale. Cum enĩ in celesti milici¬
a constet alios aliis pͥncipari:
⁊ ministeriales sp̃c ad nutum
suꝑioꝵ potestatum ad diu̾sa
officia delegari: qͥdam uiciniꝰ
assistentes ab ipso accipiunt
que aliis uł agenda uł intel¬

Expanded text:
cripsit ad eumdem papam quae infra sunt, prosequens, etiam ad ea, quae supra ipsum sunt, ascendens, tanta de natura divina disseruit, ut videatur in tertium coelum assumptus audisse quaedam verba quae non licet homini loqui, et regem in decore suo vidisse. In his quae infra, et quae circa ipsum sunt; morum societas, naturae aequalitas, officiorum distantia, consideratio meritorum, dijudicatio provectuum subtilissime distinguitur, et singulis in suo genere sui cognitio intimatur. In his quae supra hominem sunt, speculatur coelestia, non eo modo, quo Angeli, qui semper adhaerent Deo, considerant; sed eo modo, quo potest homo puri animi et mentis sincerae divina contingere, et conformari hierarchiae coelesti sacerdotium temporale. Cum enim in coelesti militia constet alios aliis principari, et ministeriales spiritus, ad nutum superiorum potestatum, ad diversa officia delegari; quidam vicinius assistentes ab ipso accipiunt, quae aliis, vel agenda, vel intel
Abbreviated transcription (Latin):
tio coluit ppłoꝵ. Ostenditur
usq hodie in claustro beati
petri sicut a ꝑsonis ueridi¬
cis nuꝑ accepimꝰ. ad olescens
olim claudꝰ nunc lib̾e gͣdiens:
qui oblatꝰ uiro di ad imposi¬
tionem manꝰ eiꝰ gressum rece

Expanded text:
tio coluit populorum. Ostenditur usque hodie in claustro beati Petri, sicut a personis veridicis nuper accepimus, adolescens olim claudus, nunc libere gradiens, qui oblatus Viro Dei, ad impositionem manus ejus gressum rece
Abbreviated transcription (Latin):
ment o reuerent᷑: ut uideat᷑
in eis implecum qđ in eugłio
legit᷑ dñs dixisse discipłis su¬
is. Ecce inquit dedi uob̾ podes¬
tatem calcandi suꝑ serpentes
& scorpiones & suꝑ omnemuir¬
tutem mimici: &e nichil uob̾
nocebit. Porro int̾ sp̃uales. &
ubi sp̃ualia spualit examinan¬
tur: longe ei alia auctoritas
est. Sicut enĩ dicit᷑ ꝑ ꝓpħam
de scĩs animalib. qr cum fie¬
ret uox supra firmanĩtum
quod imminebat capiti eoꝵ
stabant & submittebant alas
suas: sic hodie ubiq t̾rarum
sp̃uales quiq. loquente eo seu
tractante stant cedendo prece¬
denti: & sensib eius uł inter¬
ligentiis submnittunt sensꝰ
& intelligendias suas. Tanta
gͦ uirum illum sc̃m usq
hodie. & apud d̾m & apud
homines commnendant
sacrarum insisEia uirtu¬
tum: testimo nia circum¬
uallant scĩtatis: karismata
sc̃i sp̃c illustrant: quodq ma¬
ius his omnib et difficilli¬
mum est. in reb humanis
hec ei omnia sine inuidia

Expanded text:
ment et reverentur, ut videatur ment et reverentur, ut videatur in eis impletum, quod in Evangelio legitur Dominus dixisse discipulis suis: Ecce, inquit, dedi vobis votestatem calcandi super serpentes et scorpiones, et super omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit. Porro inter spirituales, et ubi spiritualia spiritualiter examinantur, longe ei alia auctoritas est. Sicut enim dicitur per prophetam de sanctis animalibus, quia cum fieret vox supra firmamentum quod imminebat capiti eorum, stabant, et submittebant alas suas ; sic hodie ubique terrarum spirituales quique loquente eo seu tractante stant, osdendo praecedenti; et sensibus ejus vel intelligentiis submittunt sensus et intelligentias suas. Testago virum illum sanctum usque hodie apud Deum et apud homines commendant sacrarum insignia virtutum, testimonla circumvallant sanctitatis, charismata sancti Spiritus illustrant: quodque majus his omnibus et difficillimum est in rebus humanis, haec ei omnia sine invidia
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓnunciare uł scripto: fasti¬
diosis incredulitatem. uel
increduł possit generare
fastidium In om̃ib autem
operib suis quam purus ei sit
ocłs intentionis: manifefte
denunciat corpus licide eiꝰ
operationis. Sũmos quippe
num eum iugit̃ ꝑsequentes
non iactant᷑ respucndo s religi¬
ose & racionabiliter ueclinan¬
do: quid in omni operatione
sua semꝑ quesierit: qui am¬
bierit manifeste declarat. Cũq¬
dignus esset ut cogeret᷑. nescio
quo iudicio d̾i & singłaris re¬
uerentia sc̃ĩtatis. iam olim
apud om̃s obtinuit. ne ali¬
quando ad aliquid contͣ uo¬
luntatẽ suam cogatur. S
cumhoc: modo mundihu¬
uis fugit honorem. om̃ium
honorum non effugit auc¬
toritadem: dignus inconsci¬
entiis omnium qui intimo¬
re & amore d̃i timeat᷑ et amet᷑
necessitas: nullã refug̃ incõmodita¬
tem laboris sui. Cuius enim
uoluntati sic deculit. cuiꝰ con¬
silio sic se humiliauit potes¬
tas omnis: tam sclaris quam
milites & raptores sic eum ti¬

Expanded text:
nuntiare vel scripto, fastidiosis incredulitatem, vel incredulis possit generare fastidium. In omnibus autem operibus suis quam purus ei sit oculus intentionis, manifeste dedenuntiat corpus lucidae operationis. Summos quippe num eum jugiter persequentes, non jactanter respuendo, sed religiose et rationabiliter declinando, quid in omni operatione sua semper quaesierit, quid ambierit, manifeste declarat. Mediquo judicio Dei, et singularis reverentia sanctitatis jam olim apud omnes obtinuit, ne aliquando ad aliquid contra voluntatem suam cogatur. Sed cum hoc modo mundi hujus fugit honorem, omnium honorum non effugit auctoritatem, dignus in conscientiis omnium, qui in timore et amore Dei timeatur et ametur: necessitas, nullam refugit incommoditatem laboris sui. Cujus enim voluntati sic detulit, cujus consilio sic se humiliavit omnis tam saecularis, quammilites et raptores sic eum ti
Abbreviated transcription (Latin):
erat. Ibiq cum eo mandu¬
cantes. cum arbitraremur
hominem tam infirmũ tan¬
teq ꝓuidentie commissum.
sicut oportebat ꝓcurandũ.
et uideremꝰ ei agente medico
illo suo offerri cibos quos sa¬
nus quis uix pre angustia
famis attingeret: uidebamꝰ
et tabescebamꝰ. uix regłari si¬
lentio nos cohibente. qui ĩ
illum quasi sacͥlegum et ho¬
micidam ira et contumeli¬
is insurgeremꝰ. Ipse autem
in quem hec fiebant indiffe¬
rent̃ cuncta sumens. equȩ
omnia approbabat: sicut
qui sensu ipso corrupto et
pene emortuo.sapore uix
aliqͥd discernebat. Ham
et sagimen crudum. ꝑ erro¬
rem sibi oblatum. ꝓbuty¬
ro multis dieb noscitur co¬
medisse. oleum bibisse tanꝗͣ
aquam: et multa talia con¬
tingebant ei. Solam qͥppe
aquam sibi sapere dicebat:
eo quod dum sumeret. fau

Expanded text:
erat. Ibique cum eo manduerat. Ibique cum eo manducantes, cum arbitraremur hominem tam infirmum, tantaeque providentiae commissum, sicut oportebat, procurandum, et videremus ei, agente medico illo suo, offerri cibos quos sanus quis vix prae angustia famis attingeret, videbamus et tabescebamus, vix regulari silentio nos cohibente quin in illum quasi sacrilegum et homicidam ira et contumeliis insurgeremus. Ipse autem in quem haec fiebant, indifferenter cuncta sumens, aeque omnia approbabat: sicut qui sensu ipso corrupto, et pene emortuo sapore, vix aliquid discernebat. 1077 Nam et sanguinem crudum per errorem sibi oblatum pro butyro multis diebus noscitur comedisse; oleum bibisse tanquam aquam, et multa talia contingebant ei. Solam quippe aquam sibi sapere dicebat, eo quod dum sumeret, fau
Abbreviated transcription (Latin):
in deliciis paradisi exultan¬
tem Ingressusq regium illo
cubicłm. cũ considerarem ha¬
bitationem et habitatorem.
tantam mͥ dm̃n cestor domꝰ
ip̃a incutiebat reuerentiam
sui: ac si ingrederer ad alta¬
re dei. Tantaq affectus sum
suauitate circa hominem
illum. tantoq desidio ĩ pau¬
ꝑtate illa et simplicitate co¬
habitandi ei: ut si optio illa
die michi data fuisset. nil
tam optassem. qͣm ibi cũ eo
semꝑ manere ad seruiend̃
ei. Cunq et ipse uicissim nõ
cũ gaudio suscepisset. et q̃¬
reremus quid ageret: quo¬
mͦ ibi uiueret: modo illo su¬
o generoso arridens nobis:
optime inquit. Ego cui acte¬
nus homines racionales obe¬
diebant: iusto dei iudicio
irrationali cuidam bestie
datus sum ad obediend̾u.
Dicebat aũt de qͦdam homi¬
ne rusticano et uano. nil ꝓr¬
sus sciente. ip̃m ꝙ ab infir¬
mitate qua laborabat cu¬
raturum se iactitante: cui
ad obediendum ab ep̃o et ab¬
batib et fr̃ib suis traditus

Expanded text:
in deliciis paradisi exsultanin deliciis paradisi exsultantem. Ingressusque regium illud cubiculum, cum considerarem habitationem et habitatorem, tantam mihi, Deum testor, domus ipsa incutiebat reverentiam sui, ac si ingrederer ad altare Dei. Tantaque affectus sum suavitate circa hominem illum, tantoque desiderio in paupertate illa et simplicitate cohabitandi ei, ut si optio illa die mihi data fuisset, nil tam optassem quam ibi cum eo semper manere ad serviendum ei. Cumque et ipse vicissim nos cum gaudio suscepisset, et quaereremus quid ageret, quomodo ibi viveret, modo illo suo generoso arridens nobis: « Optime, » inquit « Ego cui hactenus homines rationabiles obediebant, justo Dei judicio irrationali cuidam bestiae datus sum ad obediendum. » Dicebat autem de quodam homine rusticano et vano, nihil prorsus sciente, ipsumque ab infirmitate qua laborabat, curaturum se jactitante, cui ad obediendum ab Episcopo et Abbatibus et fratribus suis traditus
Abbreviated transcription (Latin):
re uel usu consuetudinis
sue minus facile flecti posset:
se ibi coram pauculis abbib qͥ
conuenerant pontificali hu¬
militate. et sacerdotali carita¬
de: toto corpore in t̾ram pro¬
stratus. peciit et obtinuit:
ut toto anno uno in obedien¬
tiam sibi traderet᷑. Quid eñi
tante humilitati. ĩ tanta pos¬
sec auctoritate negari. Reuer¬
sus itaq claramuallem extra
claustra et t̃minos monast̾ii
domuncłam unam ei fieri p̃¬
cepit: ordinans et mandans
in cibo uel potu. siue in aliqͦ
eiusmodi.circa eum nullam
ibi teneri ordinis districtio¬
nem. nullam de tota cura do¬
mus ad eum referti sollicitu
Codem tempore et ego claram¬
uallem ip̃mq frequentare
cepi. Quem cum ibi cũ quo¬
dam abbate altero uisitarem:
inueni eum in suo illo tugi¬
rio. quale leprosis incompe¬
tis publicis fieri solet. Inueni
aũt ex p̃cepto ut dictum est
ep̃i et abbatum. feriatum ab
omni sollicitudine domus
tam interiori qͣm ext̾iori ua¬
cantem deo et sibi: et quasi

Expanded text:
re vel usu consuetudinis suae minus facile flecti posset, se, ibi coram pauculis abbatibus qui convenerant, pontificali humilitate et sacerdotali charitate, toto corpore in terram prostratus, petiit et obtinuit ut tantum anno uno in obedientiam sibi traderetur. Quid enim tantae humilitati in tanta posset auctoritate negari? Reversus itaque Claram-Vallem, extra claustra et terminos monasterii domunculam unam ei fieri praecepit: ordinans et mandans in cibo vel potu, sive in aliquo ejusmodi circa eum nullam ibi teneri Ordinis districtionem; nullam de tota cura domus ad eum referri sollicitudEodem tempore et ego Claram-Vallem, ipsumque frequentare coepi: quem cum ibi cum quodam abbate altero visitarem, inveni eum in suo illo tugurio, quale leprosis in compitis publicis fieri solet. Inveni autem ex praecepto, ut dictum est, Episcopi et Abbatum feriatum ab omni sollicitudine domus, tam interiori quam exteriori, vacantem Deo et sibi, et quasi
Abbreviated transcription (Latin):
nora ab ip̃o archiep̃o eodem an¬
no istic deposita. uidelic de ca¬
pillis ⁊ barba.⁊ dentem unum
beati patris nr̃i bernardi affer¬
ri monet ⁊ eiꝰ pectori suꝑꝑoni.
Qd̾ ut factum ẽ: g̾manica lin¬
gua ꝑ os eiꝰ cepit horrendis uo¬
cib neqͣm sp̃c exclamare. tollide
tollite amouete b̾nardũ. Et di¬
cebat. heu qͣm ponderosus factꝰ
es b̾narde: qͣm gͣuis. qͣm intole¬
rabilis factꝰ es mͥ. Cumq hec et
similia aliqͣndiu clamitans lo¬
queret᷑. factum ẽ breue silenti¬
um: ⁊ subito frat̃ idem dño mi¬
serante purgatꝰ: apperuit ocłos
ac uelut de gͣui sumno eiugi¬
lans circonstantes fr̃es ⁊ sua plu¬
rimũ uincła mirabat᷑: u̾econde
satis quidnã sͥ uellent hec. uel
quid accidiss int̾rogans. Ex ea
gͥ hora pͥstinam sanitatem men¬
tis ⁊ corporis ꝑ beati patͥs merita
sc̃a recepit: nil penitꝰ qd̃ in illo
tam gͣui casu fecerit aut locutꝰ
fuerit recordatꝰ. hec qͥdem a nob̾

Expanded text:
nora ab ipso archiepiscopo eodem annora ab ipso archiepiscopo eodem anno istic deposita, videlicet de capillis et barba, et dentem unum beati patris nostri Bernardi afferri monet, et ejus pectori superponi. Quod ut factum est, Germanica lingua per os ejus coepit horrendis vocibus nequam spiritus exclamare: « Tollite, tollite, amovete Bernardum. » Et dicebat: « Heu, quam ponderosus factus es, Bernarde! quam gravis, quam intolerabilis factus es mihi! » Cumque haec et similia aliquandiu clamitans loqueretur, factum est breve silentium, et subito frater idem Domino miserante purgatus, aperuit oculos, ac velut de gravi somno evigilans, circumstantes fratres et sua plurimum vincula mirabatur, verecunde satis quidnam sibi vellent haec, vel quid accidisset, interrogans. Ex ea igitur hora pristinam sanitatem mentis et corporis per beati Patris merita sancta recepit, nil penitus quod in illo tam gravi casu fecerit aut locutus fuerit, recordatus. Haec quidem a nobis
Abbreviated transcription (Latin):
anime qͣm ex multis dieb ir¬
reparabilit̃ sese occupasse cre¬
debat. iram magnã concipiens.
⁊ eandem ꝑmittente d̾o crude¬
lit̃ satis exercens: unum e fra¬
trib repentino furore ꝑualit
Clamabat gͥ horrendis uocib
miserabilis homo: ⁊ uix multo¬
rum manib tenebatur. Demũ
cũ maximo qͥdem labore abspor¬
tatus ⁊ in lectulo religatus: tã
sua qͣm astantium menbͣ den¬
tib appetens dirissime uerabat᷑.
Nec ulla quam pͥus nosset lun¬
gua. s noua qͣdam qͣm nec astan¬
tium qͥsqͣm nou̾at loquebatur.
Et cũ nichil qd̾ diceret intellige¬
rent. tam libere tam̃ ⁊ sine of¬
fendicło ñ inconcinnas eũ au¬
diebant edere uoces: ut indu¬
bitant̃ crederent qd̾ lingua ali¬
qua loqueret᷑. Post aliquantas
g̃ horas cũ uehement̃ confusi fr̃es
qͥd agere possent anxie cogi¬
tarent ⁊ studiose conqͥrerent:
unꝰ ex eis salubre consiliũ dño
inspirante concipiens. sacͣ pig¬

Expanded text:
animae, quam ex multis diebus iranimae, quam ex multis diebus irreparabiliter sese occupasse credebat, iram magnam concipiens, et eamdem, permittente Deo, crudeliter satis exercens, unum e fratribus repentino furore pervasit. Clamabat igitur horrendis vocibus miserabilis homo, et vix multorum manibus tenebatur. Demum cum maximo quidem labore asportatus, et in lectulo religatus, tam sua quam astantium membra dentibus appetens, dirissime vexabatur. Nec illa quam prius nosset lingua, sed nova quadam, quam nec astantium quisquam noverat, loquebatur. Et cum nihil quod diceret intelligerent, tam libere tamen et sine offendiculo non inconcinnas eum audiebant edere voces, ut indubitanter crederent quod lingua aliqua loqueretur. Post aliquantas igitur horas, cum vehementer confusi fratres quid agere possent anxie cogitarent, et studiose conquirerent; unus ex eis salubre consilium Domino inspirante concipiens, sacra pig
Abbreviated transcription (Latin):
ne renuncians scło: ꝑ dies ali¬
quot in humili ⁊ fidelissima ꝯ¬
fessione ꝑsistens. magis acma¬
gis eadem egritudine labora¬
bat. Qua demũ inualescente
exitum qͥ imminere cognoscess.
abb̃is ⁊ fr̃m p̃sentiam miro am¬
plectebat᷑ affectu. mira eos deuo¬
tione monebat: ut spiritalia
arma corriꝑent egressurã ꝓti¬
nꝰ aĩam eͥ cõmendatam effica¬
cit̃ ꝓdecturi. ⁊ exhibituri fidelut̃
necessarium prorsus int̾ immi¬
nentium hostium crudelissi¬
ma tela conductũ. Cunq ĩ huiꝰ¬
modi supplicatione diuinis ĩa
sacͣmentis munitꝰ.:⁊ de eoꝵdem
seruoꝵ di patrocinio ⁊ dñi mi¬
seratione piissima deuotione p̃¬
sumens. ac ꝑinde circonstantib
om̃ib mult̾am suȩ salutis relin¬
quens fiduciam expirasset: offe¬
rebant fr̃s ꝓ cõmendatiõe anime
esꝰ qͣm deuotissime poterant do¬
minici corꝑis hostiam salutarẽ.
Cum subito inunicꝰ hunane
salutis. ex eiꝰdem sicut indubi¬
tabile esse uidetur liberatione

Expanded text:
ne renuntians saeculo, per dies aliquot in humili et fidelissima confessione persistens, magis ac magis eadem aegritudine laborabat. Qua demum invalescente exitum sibi imminere cognoscens, abbatis et fratrum praesentiam miro amplectebatur affectu, mira eos devotione monebat, ut spiritualia arma corriperent, egressuram protinus animam sibi commendatam efficaciter protecturi, et exhibituri fideliter necessarium prorsus inter imminentium hostium crudelissima tela conductum. Cumque in hujusmodi supplicatione divinis jam Sacramentis munitus, et de eorumdem servorum Dei patrocinio, et Domini miseratione piissima devotione praesumens, ac proinde circumstantibus omnibus multam suae salutis relinquens fiduciam exspirasset, offerebant fratres pro commendatione animae ejus, quam devotissime poterant, Dominici corporis hostiam salutarem. 27. Tum subito inimicus humanae salutis, ex ejusdem, 1140 sicut indubitabile esse videtur, liberatione
Abbreviated transcription (Latin):
on mͦ aũt hominib. s pe¬
corib etiã ⁊ armentis iam
frequent̃ eiꝰ bñdictio ꝓfuit: ut
monasterii sui cellararium du¬
re aliqͣndo increparit. qd̾ sibi
ñ indicans mori animalia ꝑ¬
misiss. unde fuerant pauperes
sustentandi. Dehinc ut solitus
erat bñdixit sal. ⁊ ammalib
russit apponi: ac ꝓtinꝰ lues or¬
ta cessauit. Qd̃ in aliis quoq
monast̾iis uidimꝰ ⁊ cognouimꝰ.
ut audiens fr̃m animalia mori¬
int̃dum etiam ñ rogatꝰ: s ip̃e
pͥor ainmonens illos eode re¬
medio subueniret.
uadum dicit᷑ locꝰ qͥdam

Expanded text:
on modo autem hominibus, sed pecoribus etiam et armentis tam frequenter ejus benedictio profuit, ut monasterii sui cellerarium dure aliquando increparit, quod sibi non indicans, mori animalia permisisset, unde fuerant pauperes sustentandi. Dehinc ut solitus erat, benedixit sal, et animalibus jussit apponi, et protinus lues orta cessavit. Quod in aliis quoque monasteriis vidimus et cognovimus, ut audiens fratrum animalia moriinterdum etiam non rogatus, sed ipse prior admonens eos eodem remedio subveniret. Gaudum dicitur lo
Abbreviated transcription (Latin):
ritate mittentis.
eneram aliqͣndo ad eum
et dum loquerer ei: uidi
&e audiui quod silere ñ debeo.
Aderat monachuis quid̃a fus¬
nuacensis: continuo ad suos
rediturus Cumq accepto
responso suꝑhis pro quib ue¬
nerat iam ab eo egrederetur:
in sp̃u et uirtute helye reuo¬
cans eum ꝓpħa d̃i. & nomine
frĩs cuiusdam de domo illa p̃¬
misso. de occultis quibrd̃a me
audiente mandauit illi ut
ea corrigeret: sin aũt: iudici

Expanded text:
ritate mittentis. ritate mittentis. eneram aliquando ad eum, et dum loquerer ei, vidi et audivi quod silere non debeo. Aderat monachus quidam Fusniacensis, continuo ad suos rediturus. Cumque, accepto responso super his pro quibus venerat, jam ab eo egrederetur, in spiritu et virtute Eliae revocans eum Propheta Dei, et nomine fratris cujusdam de domo illa praemissa, de occultis quibusdam me audiente mandavit illi ut ea corrigeret: sin aut
Abbreviated transcription (Latin):
aliqñ. seu adhuc usq hodie
contingit uirum d̾iuisitare.
& sua eum plenitudo ubiq
comitatur. Nec dimittit suos.
quos a se transmittit: s uͥc̃q
sunt. et ipse semꝑ pat̾na sol¬
licitudine cum eis ẽ. Et sicut
ad locum unde exeunt flumi¬
na reu̾tunt᷑: sic ad ip̃m cotidi¬
e seu leta. seu tristia filioꝵ suoꝵ.
Sepe etiam sine omni relati¬
one carnis ac sanguinis. pat̃¬
ne eiꝰ sollicitudini diuinitus
innotescit. quid circa aliquos
eoꝵ longe ase distantes agat᷑.
si quid eis ꝑuidendum. si qͥd
in eis emenͣdandum sit: temp¬
tatõnes et excessus eoꝵ. infir¬
mitates et obitꝰ. et qͣrunlibet
scłarium tͥbulatõnum incur¬
sus. Nam et ꝓ absentium
fr̃m certis necc̃itatib. p̃sen¬
tib circa se fr̃ib sepe or̃onem
indicit: ñ nunqͣm etiã mo¬
rientes in locis aliis. ad ip̃m
ꝑuisionem accessisse noscunt᷑.
bñdictionem eius ce licentiam
postulantes. nimirum agente
hoc & obedientia missoꝵ. & ca¬

Expanded text:
aliquando, seu adhuc usque hodie aliquando, seu adhuc usque hodie contingit Virum Dei visitare.  sua eum plenitudo ubique comitatur. 63. Nec dimittit suos, quos a se transmittit; sed ubicunque sunt, et ipse semper paterna sollicitudine cum eis est: et sicut ad locum unde exeunt flumina revertuntur, sic ad ipsum quotidie seu laeta, seu tristia filiorum suorum. Saepe etiam sine omni revelatione carnis ac sanguinis, paternae ejus sollicitudini divinitus innotescit quid circa aliquos eorum longe a se distantes agatur si quid eis providendum, si quid in eis emendandum sit, tentationes et excessus eorum, infirmitates et obitus, et quarumlibet saecularium tribulationum incursus. Nam et pro absentium fratrum certis necessitatibus, praesentibus circa se fratribus saepe orationem indicit. Nonnunquam etiam morientes in locis aliis ad ipsum per visionem accessisse noscuntur, benedictionem ejus et licentiam postulantes: nimirum hoc agente et obedientia missorum, et cha
Abbreviated transcription (Latin):
quib locus querendus est. Et
petunt᷑ undiq fr̃s & mittunt᷑.
cum beatos se estiment reges
gentium. & p̃sules eccłarum.
ciuitates & regiones quecunq
de domo illa ce disciplina uiri
dei. meruerunt contubnium
aliquod adipisci. Quid dico:
Ultra homines usq ad barba¬
ras nationes. in quib natura¬
sis feritas naturam quod̾amͦ
exuit humanam religio hec
ꝓfecta est. ubi ꝑ eam bestie sil¬
ue homines fiunt: & cum
hominib assuete conu̾sars. ois¬
cunt cantare dño canticum
nouum. Quappt̃ piscator di
p̃cipiente domino ñ cessat
laxare retia in capturam: et
aliis abeuntib. alii succeden¬
tib in locum eoꝵ. nunqͣm
scẽ illius congregatonis minu¬
itur plenitudo. Hoc usq nc̃
egerunt ce cotidiẽ agunt. mi
sis parisiacensis. moguntina.
leodiensis. & aliaꝵ ñ nullaꝵ
ciuitatum. Flandrie quoq
germanie. italie. aqͥtanie. &
aliaꝵ regionum quascunq
quacunq necessitate contig̃

Expanded text:
quibus locus quaerendus est. Et quibus locus quaerendus est. Et petuntur undique fratres et mittuntur, cum beatos se aestiment reges gentium et praesules Ecclesiarum, 1087 civitates et regiones, quaecunque de domo illa et disciplina Viri Dei meruerint contubernium aliquod adipisci. Quid dico? Ultra homines, usque ad barbaras nationes, in quibus naturalis feritas naturam quodammodo exuit humanam, religio haec profecta est: ubi per eam bestiae silvae homines fiunt, et cum hominibus assuetae conversari, discunt cantare Domino canticum novum. Quapropter piscator Dei, praecipiente Domino, non cessat laxare retia in capturam; et aliis abeuntibus, aliis succedentibus in locum eorum, nunquam sanctae illius congregationis minuitur plenitudo. Hoc usque nunc egerunt et quotidie agunt mirisis, Parisiacensis, Maguntinensis, Leodiensis, et aliarum nonnullarum civitatum; Flandriae quoque et Germaniae, Italiae, Aquitaniae, et aliarum regionum, quascunque quacunque necessitate contigit
Abbreviated transcription (Latin):
quodam apice uͥtutum diffun
uulcedinem. Que uacua fuerat
ce sterił ab omni bono. cepit
habundare spũali frum̃to. et
de rore celi ce bndictione d̃i in
tantũ pinguescere om̃ia deser¬
ta eius. & multipl cata gen¬
de magnificare leticiam: ut
implecũ in ea uideat᷑. quod
olim ꝑꝓpħam dictũ est ad ci¬
uitatem ierłm. Adhuc inqͥt
dicent in aurib tuis. filii ste¬
rilitatis tue. Fngustꝰ est locus:
fac locum ut habitemꝰ. Et di¬
ces in corde tuo. Quis genuit
mͥ istos  Ego sterił ce ñ partu¬
riens: & istos quis enutriuit᷑ꝰ
Iam eñi de loc is angustiorib
ualł illiꝰ. domꝰ claustrał habi¬
tationis non sine diuinis qͥb¬
Dam reuelationib translate.
in locum planiorem &espacio¬
sum magnificate ibi. & am¬
plificate sunt: & adhuc mul¬
titudin inhabitantium ip̃e
locus angustus est. Iam domꝰ
ordinis uliꝰ. filie domus ipsiꝰ
eitra et ultra alpes & maria. de¬
serta plurima impleuerunt:⁊
adhuc sunt & cotidie confluuit

Expanded text:
quodam apice virtutum diffunddulcedinem. Quae vacua fuerat et sterilis ab omni bono, coepit abundare spirituali frumento, et de rore coeli et benedictione Dei in tantum pinguescere omnia deserta ejus, et multiplicata gente magnificare laetitiam, ut impletum in ea videatur quod olim per prophetam dictum est ad civitatem Jerusalem: Adhuc, inquit, dicent in auribus tuis filii sterilitatis tuae: Angustus est locus, fac locum ut habitemus. Et dices in corde tuo: Quis genuit mihi istos? Ego sterilis et non parturiens, et istos quis enutrivit? 62. Jam enim de locis angustioribus vallis illius, domus claustralis habitationis, non sine divinis quibusdam revelationibus translatae in locum planiorem et spatiosum, magnificatae ibi et amplificatae sunt, et adhuc multitudini inhabitantium ipse locus angustus est. Jam domus Ordinis illius, filiae domus ipsius, citra et ultra Alpes et maria, deserta plurima impleverunt, et adhuc sunt et quotidie confluunt,
Abbreviated transcription (Latin):
rauit : et ille sanatus est. Et
conuersus ad patrem: offer
inquit illum do. Annuit h̾o.
s non tenuit: et post aliquot
annos ille iam iuuenis reci¬
dit in ipsum. sine dubio ꝓpt̾
inobecdientiam patris. et pac¬
ti trasgressionem.

Expanded text:
ravit, et ille sanatus est. Et conversus ad patrem: « Offer, » inquit, « illum Deo. » Annuit homo, sed non tenuit: et post aliquot annos ille jam juvenis recidit in idipsum, sine dubio propter inobedientiam patris, et pacti transgressionem.
Abbreviated transcription (Latin):
uisibił ⁊ inuisibił monarchi¬
am tenente di filio iħu xp̃o.
anno ab incarnatione sua
millesimo centesimo qͥnqͣge¬
simo tercio. qui cum patre
⁊ sp̃u sc̃o uiuit ⁊ regnat. d̾s ĩ
am de supͣ memoratis reuela¬
tionib pauca dicturt ab eosu¬
mamꝰ initium qd̾ p̃dictũ est
anno septimo anteqͣm fieret.
Eran duo fr̃s ĩ monasterio de
sacra beati patͥs uita ⁊ felicib
eiꝰ actib colloquentes. Quoꝵ
alt̃ ab ineunte adolescentia
educatꝰ ibidem ad alt̾um ait.
Nosti quot annos sit uicturꝰ
hic beatissimꝰ pat̃ nr̃ ͦ Cui il¬
le. Nescio inqͥt. W alt̃. Ego
ait noui eum sex aut septẽ
annos adhuc in carne uictu¬
rum. Hoc aũt unde sciret mi¬
nime iam scire possumꝰ: qr
nec dẽ indicauit. ⁊ ante patr̃e
scm̃ ip̃e decessit: porro alt̾iꝰ
hodieq suꝑstitis relatione
hoc u̾bum nob̾ innotuit. qͥ
tẽ mag̃ miratꝰ ẽ se audisse.
qͣndo ut ab olim audierat:
ita uidit. Talis uͦ ille ẽ de cuiꝰ
destimonio nec nos ambigimꝰ.

Expanded text:
ibilis et invisibilis monarchiam tenente Dei Filio Jesu Christo, anno ab incarnatione sua millesimo centesimo quinquagesimo tertio; qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in am de supra memoratis revelationibus pauca dicturi, ab eo sumamus initium quod praedictum est anno septimo ante quam fieret. Erant duo fratres in monasterio, de sacra beati Patris vita et felicibus ejus actibus colloquentes: quorum alter ab ineunte adolescentia educatus ibidem, ad alterum ait: « Nosti quot annos sit victurus hic beatissimus Pater noster? » Cui ille: « Nescio, » inquit. Et alter: « Ego, ait, novi eum sex aut septem annos adhuc in carne victurum. » Hoc autem unde sciret, minime jam scire possumus, quia nec tum indicavit, et ante Patrem sanctum ipse decessit. Porro alterius hodieque superstitis relatione hoc verbum nobis innotuit, qui tunc magis miratus est se audisse, quando ut ab olim audierat, ita vidit. Talis vero ille est, de cujus testimonio nec nos ambigimus,
Abbreviated transcription (Latin):
rium: utrum ne uerum baptisma¬
tis sacramentum i illo constare de¬
beret. Poterant fortasse ad hanc ques¬
tionem tuam soluendam plurime
binc inde rationes conduci. & osten¬
di. quia uͥ eadem fides constat. di¬
u̾sitas sermonis abipsa dum tarat
sinceritate & unitate fidi non dis¬
crepans nichil officiat. S in hac
parte uisum mͥ ẽ auctoritate pocuis
quam mea ratione int̾rogationi tuȩ
respondendũ. Heatus ambrosius inli¬
Illi qui negauerunt se scire sp̃m sen
hannis baptismo. baptirati sunt pot
ne. sicut ioħs baptizare solebat ac¬
ceꝑant. Ioħs enim licet non baptua
te ipse ẽẽt xp̃c: respondit. Ego bap
tizo aqua uenit autem forcior me¬

Expanded text:
arium: An ne verum baptismaarium: An ne verum baptismatis sacramentum in illo constare deberet? Poterant fortasse ad hanc quaestionem tuam solvendam plurimae hinc inde rationes conduci et ostendi, quod ubi eadem fides constat, diversitas sermonis ab ipsa duntaxat sinceritate et unitate fidei non discrepans, nihil officiat. Sed in hac parte visum est mihi auctoritate potius quam mea ratione interrogationi tuae respondendum. Beatus Ambrosius in liilli qui negaverunt se scire Spiritum Joannis baptismo, baptizati sunt postne, sicut Joannes baptizare solebat, acceperant. Joannes enim, licet non baptizarte ipse esset Christus, respondit: Ego vos aqua baptizo, veniet autem fortior me
Abbreviated transcription (Latin):
telligi oporteat: ad quod breuiter
respondendum puto. illam ẽẽ bap¬
om̃sgentes muteret. tradidit dicenᷤ.
te docete om̃sgentes. baptirantes eoᷤ
in nomine patris ⁊ filii ⁊ sp̃c sc̃i.¬
Grecte feceris si quod ille p̃cepit con¬
fiteris. Ille ussit ut innomine
patris ⁊ filii ⁊ sp̾c scĩ baptizares. tu
mergeris hominẽ ⁊dicis. Egobap
scĩ. Bene sequeris formam institu¬
tionis diuinȩ. facis quod iussit. pro¬
fiteris quod instituit. S dicis. Quid̃
gͦ:Si quis forte ꝑignorantiam sine
conscientia erroris. hoꝵ u̾boꝵ formã
non tenens.tamen cum plena fide
hominem baptiraret dicens. Uap¬
tiro te in nomine patris omĩpoten¬
tis siue innomine filii dĩ. siue in
nomine sp̃c scĩ. siue etiam quod
inactib apłoꝵ legimus. In nomi
aliud simile quod quidem quantũ
ad exp̃ssionem uocis a supͣ dicta di¬
cendi forma diu̾sum ẽẽt. s quantũ
ad ꝓfessionem ueritatis non eẽt cont̃¬

Expanded text:
telligi oporteat. Ad quod breviter telligi oporteat. Ad quod breviter respondendum puto, illam esse bapomnes gentes mitteret tradidit, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spirecte feceris, si quod ille praecepit tu confiteris. Ille jussit ut in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti baptizares. Tu mergis hominem et dicis: « Ego bt Spiritus sancti. » Bene sequeris formam institutionis divinae, facis quod jussit, profiteris quod instituit. Sed dicis: quid ergo? Si quis forte per ignorantiam sine conscientia erroris, horum verborum formam non tenens; tamen cum plena fide hominem baptizaret, dicens: Baptizo te in nomine Patris omnipotentis, sive in nomine Filii Dei; sive in nomine Spiritus sancti; sive etiam quod in Actibus apostolorum legimus: in nominiquid simile, quod quidem quantum ad expressionem vocis a supradicta dicendi forma diversum esset; sed quantum ad professionem veritatis non esset, contr
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃c sc̃i. si ipsum nom̃ noticia & fi¬
des intelligenda ẽ trimtatiᷤ suffici¬
at ad formam sacramenticomplen¬
dam. & scĩficationẽ ꝑficiendam sine
u̾boꝵ ꝓlatione. cum sola fide bap¬
tizandum inmergere. Qui enim di¬
xit ut infide trinitatis baptiraren¬
tur homines. ñquid dicatur do-¬
cuit. s quoq credatur ostendit.
Quaꝓpt̾ ne forte inscĩficatione sacra¬
m̃ti fidi ꝓfessio suꝑuacua ẽẽ uide¬
tum ẽ. in nomine patris ⁊ filii ⁊
re. quam sidictum fuisset in fide
Namfides intus ẽ & latet. occulta. do¬
nec nominari incipiat & uenire
inmanifestationẽ. Tunc quippe
nomen ẽẽ incipit.quando nomi¬
nari incipiat. & notificari ut cog¬
noscatur: & sic quidem innomine
Si tingis & taces. tingis & doces: habe ᷤᷤ
baptirate. s docete non habes. Cre¬
de gͦ & confitere loquere & merge
ut inconfessione lauentur quȩ mũ¬
danda sunt. S forte queris ipsam
ꝓfessionis fidi formam. inꝑficiendo
baptismatis sacramento qualem in¬

Expanded text:
sancti. Si ipsum nomen notitia et fides intelligenda est Trinitatis, sufficiet ad formam sacramenti complendam et sanctificationem perficiendam sine verborum prolatione cum sola fide baptizandum immergere. Qui enim dixit ut in fide Trinitatis homines baptizarentur: non quid dicatur docuit, sed quid credatur ostendit. Quapropter ne forte in sanctificatione sacramenti fidei professio supervacua esse videtum est in nomine Patris, et Filii,re quam si dictum fuisset: in fideNam fides intus est, et latet occulta donec nominari incipiat, et venire in manifestationem. Tunc quippe nomen esse incipit quando nominari incipit et notificari, ut cognoscatur. Et sic quidem in nominesi tingis et taces, tingis et non doces. Habes baptizate, sed docete non habes. Crede ergo et confitere; loquere et merge, ut in confessione laventur quae mundanda sunt. Sed forte quaeris ipsam professionis fidei formam in perficiendo baptismatis sacramento, qualem in
Abbreviated transcription (Latin):
quemq debitorem habuit. quo ad
ipsum p̾dicantib apłis. nunciis u̾¬
bi p̃ceptum institutionis ꝑuenit.
Qui autẽ int̾im longe positi aut ꝓpe
inocculto constituri nondum cogni¬
ta institutione diuina forte ab hac
uita subdicti sunt. hoc de ipsis mͥ
senciendum uidetur qđ & de illis
qui añ ipsã ĩstitutionẽ siue inp̃putio
suie inlege fuer̃t. q qđ illis fecerunt
tempori. hoc istis oꝑata ẽ ab sentia.
Si qͥs tũ ꝑtinax ẽẽ uelit. et adhuc eiꝰ mo¬
di aliquos inignotis regionib et re¬
motis tͥraꝵ scdib deg̾e̾ ꝯtendat qͥ forte
mandatum diuinum. deꝑcipien¬
do baptismatis sacram̃to non acre¬
peruit. ego uł neminẽ talem ẽe uł
si forte aliquis ẽ. si eiusculpa non
obstitisset audire scur potuisse ac
debuisse sine cunctatione affirmo.
Maxime cum scriptura eudent̾ cla
&e contẽptores condempnantur. uł
auditi non sunt ꝓculpa sua. & ig¬
norantes ignorantur. & non saluan¬

Expanded text:
quemque debitorem habuit, quod ad quemque debitorem habuit, quod ad ipsum praedicantibus apostolis nuntiis verbi praeceptum institutionis pervenit. Qui autem interim longe positi, aut prope in occulto constituti, nondum cognita institutione divina forte ab hac vita subducti sunt, hoc de ipsis mihi sentiendum videtur; quod et de illis qui ante ipsam institutionem, sive in praeputio, sive in lege fuerunt, quia quod illis fecerunt tempora, hoc istis operata est absentia. Si quis autem pertinax esse velit et adhuc hujusmodi aliquos in ignotis regionibus, et remotis terrarum sedibus degere contendat, qui forte mandatum divinum de percipiendo baptismatis sacramento non acceperint, ego vel neminem talem esse, vel si forte aliquis est, si ejus culpa non obstitisset, audire et scire potuisse ac debuisse sine cunctatione affirmo, maxime cum Scriptura evidenter clet contemptores condemnatur, vel auditi non sunt pro culpa sua, et ignorantes ignorantur, et non salvan
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑunt p̃cepto ꝑcipiendi baptismi.
i gͦ queritur quando homines
obligari cȩꝑunt debito ꝑcipien¬
li baptismi. hoc ueritati & ra¬
tioni consentaneum ẽẽ ꝓbatur. ex
eo unum quemq obligari cepisse.
debito baptismatis suscipiendi. ex
quo uł post institutionẽ p̃ceptum.
uł ante institutionem consilium ꝑ¬
cepit baptirandi. Qui enim nec pͥꝰ
contẽptor consilii. nec post p̃uarita¬
tor p̃cepti extitit. culpandus non fu¬
it. nisi forte quis aut pͥus aut post¬
ea ita ignorans fuisse dicatur. ad
quem institutionis noticia ꝑ ueniᷤ¬
set. nisi eius culpa obstitisset. Quan
renatus fu̾it ex aqua & sp̃u scõ non
potest intrare in regnũ dĩ: amico re¬
uelatum ẽ consilium. Q uando uͦ post¬
ea dixit. ite docete om̃s gentes bap¬
tirantes eos in nomine patris & filii
& sp̃c scĩ. informandis om̃ib expo¬
situm ẽ p̃ceptum. U quidem gene¬
ralis institutio facta ẽ quȩ ex eo unũ¬

Expanded text:
unt praecepto percipiendi baptismi. unt praecepto percipiendi baptismi. Si ergo quaeritur quando homines obligari coeperunt debito percipiendi baptismi, hoc veritati et rationi consentaneum esse probatur; ex eo unumquemque obligari coepisse debito baptismatis suscipiendi, ex quo vel post institutionem praeceptum vel ante institutionem consilium percepit baptizandi. Qui enim nec prius contemptor consilii, nec post praevaricator praecepti exstitit culpandus non fuit, nisi forte quis aut prius aut postea ignorans fuisse dicatur, ad quem divinae institutionis notitia pervenisset, nisi ejus culpa obstitisset. Quanrenatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei ; amico revelatum est consilium. Quando vero postea dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti ; informandis omnibus expositum est praeceptum. Ubi quidem generalis institutio facta est quae ex eo unum