comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Cespites frutices sunt: quasi cus¬
pides. uel quasi circa pedes. fr̃on¬
des: quod ferant uirgulta ł um¬
bras. Sunt autẽ causa umbraꝵ
O culi: nodi sunt exquib frondes
exeunt. Radix appellat᷑: quod
quasi radiis quib dã fixa terris.
inꝓfunda dimergit᷑. Nã phisici
dicunt parem ẽẽ altitudinem
radicũ & arboꝵ. Alii radicem ã
similitudine radioꝵ dictã pu¬
tant : ł quia si radat᷑ ñ repullulat
Truncus ẽ statura arboris insis¬
tens radici. Corticem ueteres
corucẽ uocabant. Dictus autẽ
cortex quod corio lignum tegat.
Liber ẽ corticis pars interior.
dictus alib̾ato cortice .i. ab lato
Est enim mediũ quiddam int̾
lignũ & corticem. Rami sunt qui
aetrunco manant. sicut aramus¬
culis cet̾a. Surculi a precisione
serre nuncupati. Urgultũ ẽ qđ
de radice pullulat. Ramus: qui de
ipso roborẽ arboris. Uirga. que de
ramis. Propͥe autẽ uirgultum
appellat᷑ quod adradicẽ arboris

Expanded text:
Cespites frutices sunt, quasi cusCespites frutices sunt, quasi cuspides, vel quasi circa pedes. Frondes, quod ferant virgultas vel umbras; sunt autem causa umbrarum. Oculi nodi sunt ex quibus frondes exeunt. Radix appellatur quod quasi radiis quibusdam fixa terris in profunda dimergitur. Nam physici dicunt parem esse altitudinem radicum et arborum. Alii radicem a similitudine radiorum dictam putant, vel quia, si eradatur, non repullulat. Truncus est statura arboris insistens radici. Corticem veteres corucem vocabant: dictus autem cortex quod corio lignum tegat. Liber est corticis pars interior, dictus a liberato cortice, id est ablato: est enim medium quiddam inter lignum et corticem. Rami sunt qui de trunco manant, sicut a ramusculis cetera. Surculi a praecisione serrae nuncupati. Virgultum est quod de radice pullulat; ramus, qui de ipso robore arboris; virga, quae de ramis. Proprie autem virgultum appellatur quod ad radicem arboris
Abbreviated transcription (Latin):
mologiã recipiunt. Nemus anu¬
minib nuncupatũ. quia pagani
ibi idola constituebant. St̃ enim
nemora arbores maiores umbro¬
se frondib. Lucus ẽ densitas
arboꝵ solo lucem detrahens.
tropo antifrasim eo quod ñ luce¬
at. siue a luce quod in eolucebãt
funalia. uł cerei. ꝓpt̾ nemoꝵ
tenebras. Saltus ẽ densitas
arboꝵ alta. uocata hoc nomine
eo quod exiliat in altum. & in
sublime consurgat. Auiaria se¬
creta nemora dicta quod ibi aues
frequentant. Recidiua arboꝵ
sunt quȩ aliis sectis repululant.
Alii recidiua acedendo dicunt.
quia post casum nascunt᷑. Alii a
recidendo & pullulando dixert̾.
Ergo recidiuum ubi mors aut ca¬
sus. Insitio dr cum fisso trunco
surculus fecundȩ arboris. sterili
in seritur. aut oculoꝵ impositio.
cũ inciso cortice. libro alienȩ ar¬
boris germen immittit᷑. Plante
sunt de arborib. Plantaria uͦ:
quȩ ex seminib nata sunt cum
radicib. & atr̃a ꝓpͥa tranfferunt᷑.

Expanded text:
mologiam recipiunt. Nemus a numologiam recipiunt. Nemus a numinibus nuncupatum, quia pagani ibi idola constituebant: sunt enim nemora arbores maiores, umbrosae frondibus. Lucus est densitas arborum solo lucem detrahens, tropo antiphrasi, eo quod non luceat; sive a luce, quod in eo lucebant funalia vel cerei propter nemorum tenebras. Saltus est densitas arborum alta, vocata hoc nomine eo quod exiliat in altum et in sublime consurgat. Aviaria secreta nemora, dicta quod ibi aves frequentant. Recidiva arborum sunt quae aliis sectis repullulant. Alii recidiva a cadendo dicunt, quia post casum nascuntur. Alii a recidendo et repullulando dixerunt. Ergo recidivum, ubi mors aut casus. Insitio dicitur cum fisso trunco surculus fecundae arboris sterili inseritur; aut oculorum inpositio, cum inciso cortice libro alienae arboris germen inmittitur. Plantae sunt de arboribus; plantaria vero, quae ex seminibus nata sunt cum radicibus et a terra propria transferuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
ab arius inflexũ credit᷑. eo¬
e quod terris fixis radicib adherent.
Utraq autẽ ido sͥ pene similia st̃.
quia ex uno alt̾m gignit᷑. Nam
dum sementẽ int̾ram ieceris her¬
ba pͥus oritur. dehinc confota con¬
surgit in arborẽ. & infra paruũ
tempus qmͣ herbam uideras:
arbustã suspicis. Arbusta arbor
nouella & tenera. inqua insertio
fieri pot̾: & dicta arbusta. quasi
arboris hasta. Alii arbustũ. locũ
inquo arbores sunt uolunt acci¬
ꝑe. sicut salictũ. sicut & urecta.
libi uirgulte nouellȩ & iurentes.
Arbor autẽ & fructifera & sterilis:
arbos autẽ ñnisi fructifera. Geñe
autẽ feminino arbores dicimus.
poma uͦ neutro. Frutex breuis ẽ
appellatꝰ quod t̾ram fronde tegat.
cuius plurale nomen fru tecta.
Arbor alta ẽ silua uͦ spissũ nemꝰ
& breue. Silua dicta quasi zilua
quod ibi ligna cedant᷑. Nã greci
zilon. lignũ dicunt. Multa enĩ
latina nomina grecã plerũq ethi¬

Expanded text:
ab arvis inflexum creditur, eoab arvis inflexum creditur, eo quod terris fixis radicibus adhaerent. Utraque autem ideo sibi pene similia sunt, quia ex uno alterum gignitur. Nam dum sementem in terram ieceris, herba prius oritur, dehinc confota surgit in arborem, et infra parvum tempus quam herbam videras arbustam suspicis. Arbusta, arbor novella et tenera, in qua insertio fieri potest; et dicta arbusta quasi arboris hasta. Alii arbustum locum in quo arbores sunt volunt accipere, sicut salictum: sic et virecta, ubi virgultae novellae et virentes. Arbor autem et fructifera et sterilis; arbos autem non nisi fructifera. Genere autem feminino arbores dicimus; poma vero neutro. Frutex brevis est appellatus quod terram fronde tegat; cuius plurale nomen frutecta. Arbor alta est. Silva vero spissum nemus et breve. Silva dicta quasi xylva, quod ibi ligna caedantur; nam Graeci ξύλον lignum dicunt. Multa enim Latina nomina Graecam plerumque ety
Abbreviated transcription (Latin):
musti. Elbum ẽ enĩ nigrũ candidũq
colore. Nam elbũ nec albũ nec nigrỹ
ẽ. Cercius locus uitiũ que sola fe¬
cunditate cõmendant᷑ habundan¬
tia copiosa. multũq uini fluens.
Uiticionia uuas grandes magis
quod multũ iuni fluat. Siriaca
ł quia de siria allata. ł qr nigra ẽ.
Multa autẽ gña uitiũ st̃. quȩ tñ mu¬
tadioẽ loci & qͣlitatẽ & nom̃ a mitt̃t.
Uitib autẽ inter cet̾a magis ista cõ¬
ueniunt. oblaqueatio. putatio ꝓ¬
paginatio. fossio. Ob laqueare est
circa codicẽ tr̾am aꝑire. & uelut
lacus efficere. Hoc aliqui excodica¬
re appellant. Putare ẽ uirgam ex
uitȩ suꝑ uacuã resecare: cuiꝰ fla¬
gellis luxuriat. Putare enĩ dicit᷑
purgare .i. amputare. Traducare.
trans ducere. ꝓ paginare uͦ flagel¬
lũ uitis terrȩ submersũ. sternere.
& quasi porro pangere. Hinc &¬
ꝓpagines appagare & ꝓtendere
dicte. fodere uͦ ẽ foueã facere. qͣsi
fouere.ui. de arborib.
rborum nomen siue herbarũ

Expanded text:
. Helvum est enim nigrum candidumque colore. Nam helvum nec album nec nigrum est. Tertius locus vitium quae sola fecunditate conmendantur, abundantia copiosa multumque vini fluens. ‡Viticionia‡ uvas grandes magis quod multum vini fluat. Syriaca, vel quia de Syria adlata vel quia nigra est. Multa autem genera vitium sunt quae tamen mutatione loci et qualitatem et nomen amittunt. Vitibus inter cetera magis ista conveniunt, oblaqueatio, putatio, propaginatio, fossio. Oblaqueare est circa codicem terram aperire et velut lacus efficere: hoc aliqui excodicare appellant. Putare est virgam ex vite supervacuam resecare, cuius flagellis luxuriat; putare enim dicitur purgare, id est amputare. Traducere, transducere. Propaginare vero, flagellum vitis terrae submersum sternere et quasi porro pangere. Hinc propagines, a propagare et protendere dictae. Fodere vero est foveam facere, quasi fovere. § 6 De arboribus. Arborum nomen, sive herbarum,
Abbreviated transcription (Latin):
grecula uitis generis albi. fertił.
uastã matĩam. & breuẽ. & latum
folium mittens. euiꝰ fructũ nisi
pͥmo tempore colligas aut ad t̾rã
decidit: aut humore putrescit.
Inerticula nigra ẽ qm greci amari¬
tion uocant. boni uini & lenis. aqͦ
etiam nom̃ traxit. quod iners in
tentandis nerius habeat᷑. qmͣius
gustu non sit hebes. Mareotice are¬
gione egipti mareotis dicte: unde
prius uenert̾. Sunt enĩ &. albȩ &o
nigre. Elbole quas quida uarias
appellant neq purpureȩ neq nigrȩ

Expanded text:
Graecula vitis, generis albi, fertilis, Graecula vitis, generis albi, fertilis, vastam materiam et brevem et latum folium mittens, cuius fructum nisi primo tempore colligas, aut ad terram decidit aut humore putrescit. Inerticula nigra est, quam Graeci amaracion vocant, boni vini et levis; a quo etiam nomen traxit, quod iners in tentandis nervis habeatur, quamvis gustu non sit hebes. Mareoticae a regione Aegypti Mareotis dictae, unde prius venerunt; sunt enim et albae et nigrae. Helvolae, quas quidam varias appellant, neque pu
Abbreviated transcription (Latin):
Stephanite: arotunditate. Rodiȩ
& libie: a regionib nuncupatȩ st̃.
Ceraunie uͦ quodrubeant uelut
ignis. Genera uuarũ quȩ uino de¬
seruiunt plurima ex quib aminia
dicta quasi sine minio .i. sine ru¬
bore. Album enĩ uinũ reddit. quȩ
cũ sit unius nominis ñ unã spẽm
reddit. Aminee enĩ duȩ gemi-¬
ne ab eo dicte quod dupplices u-¬
uas mittunt. Aminea lagana:
quia plus om̃ib lanescit lanugi¬
ne. Rubiliana dicta: quia eiꝰ mat̾ia
rubet. Fecinia minutiacini & dure
cutis uuas ħt nobilidate aminiã
seqr. fecunditate precedit. qmͣ
ꝓinde feciniã uocant. quod płqmͣ
cetere feces afferat. Apiane unũ
dulce faciunt. quas nisi cito legas
pluuus & uentis & maxime apib
infestantur. quarũ dep̾datione. a¬
enĩ grece. grande uocat᷑. Bituricȩ
aregione nom̃ sortita ẽ. turbines
& pluuias & calores fortissime su¬
stinens nec inmacra terra deficieis.
Huius meriti & basilica ẽ. Argitis

Expanded text:
stephanitae a rotunditate. Rhodiae stephanitae a rotunditate. Rhodiae et Libycae a regionibus nuncupatae sunt; Cerauniae vero quod rubeant velut ignis. Genera autem uvarum quae vino deserviunt plurima. Ex quibus aminea dicta, quasi sine mineo, id est sine rubore; album enim vinum reddit. Quae cum sit unius nominis, non unam speciem reddit: amineae duae geminae, ab eo dictae quod duplices uvas mittant; aminea lanata, quia plus omnibus lanescit lanugine. Rubelliana dicta quia eius materia rubet. Faecinia minuti acini et durae cutis uvas habet; nobilitate amineam sequitur, fecunditate praecedit. Quam proinde faeciniam vocant quod plus quam ceterae faeces afferat. Apianae vinum dulce faciunt; quas nisi cito legas, pluviis et ventis et maxime apibus infestantur; quarum depraedatione aenim Graece glandes vocantur. Biturica a regione nomen sortita est, turbines et pluvias et calores fortissime sustinens, nec in macra terra deficiens. Huius meriti et basilisca est. Argitis
Abbreviated transcription (Latin):
ac sese uaga ꝓ ceritate diffundant.
Chorimbi sunt anuli qui ꝓxima
quȩq ligant & comp̃hendunt. ne
longius laxati palmites. uentoꝵ
flatib dissipentur. liue dicte qd̾
intrinsecus humore suit plenȩ.
succiq & pinguedinis. Nam hu¬
midũ ẽ quod exterius humorẽ
ħt: uuidum quod interius. Ex¬
ẽ botrionis pars. & botrio grecũ
ẽ. Suburbane uue quedam dñr.
quia fructus earũ ad escam. ue¬
luti pomũ inurbib uenditur.
Commendat enĩeas & spẽs &
saporis iocunditas. ex quib sunt
precoq. duracine. purpurȩ. dactili.
rodie. libiȩ. ceraunie. stephanitȩ.
trepidane. unciariȩ. cidonite. nu
misiane. Durabiles autẽ ꝑtotã
hiemem. uennicule. & numisi¬
ane. Precoq uocate quod cito ma¬
turescunt: & ante om̃s sole coqͣnt᷑
Has greci lagios dñt quod currant
ad maturitatẽ uelot̾ ut lepus. Pur¬
puree a colore dñr. lintiariȩ: ama-¬
gnidudine. Dactili: a longitudine.

Expanded text:
ac sese vaga proceritate diffundant. ac sese vaga proceritate diffundant. 12. Corymbi sunt annuli qui proxima quaeque ligant, et comprehendunt, ne longius laxati palmites ventorum flatibus dissipentur. 13. Uvae dictae, quod intrinsecus humore sunt plenae, succique et pinguedinis. Nam humidum est quod exterius humorem habet, uvidum quod interius. est botrionis pars, et botrio Graecum est. 15. Suburbanae uvae quaedam dicuntur, quia fructus earum ad escam velut pomum in urbibus venditur. Commendat enim eas et species et saporis jucunditas, ex quibus sunt praecoquae, duracinae, purpureae, dactyli, Rhodiae, Lybicae, cerauniae, stephanitae, tripedaniae, unae. Durabiles autem per totam hiemem vennuculae et Numisianae. Praecoquae vocatae quod cito maturescant et ante omnes sole coquantur. Has Graeci lageos dicunt, quod currant ad maturitatem velociter ut lepus. Purpureae a colore dicuntur; unciariae a magnitudine; dactyli a longitudine;
Abbreviated transcription (Latin):
a matre. & quasi ꝓsilut seu quia
acuminis tenuitate teli speciem
prefert. Sũmitates uidium. &
fruticũ. flagella nuncupant᷑. eo
quod flatu agitent᷑. Palmes uitis
mat̾ĩa mollis. qui ꝑ nouella bra¬
chia emissus fructũ affert. Nã
dicunt. Palmes enĩ diminutiuũ
nomen ẽ. quod nom̃ paragogũ dr.
qd̃ a palma diriuet᷑. Palma enĩ
habet nomen ꝓpriũ. quod dicit᷑
principale ab eo qđ ex se diriuati¬
uum faciat. Pampinus ẽ folium.
cuius subsidio uitis a frigore uł
ardore defenditur. atꝙ adũsus
omnẽ inuiriam munitur: qͥ ido
alicubi intercisus ẽ. ut ⁊ solem ad
maturitatem fructꝰ admittat. &¬
umbram faciat. Et dictus pam¬
pinus: quod de palmite pendeat.
Capͥoli dicti. quod capiant arbores.
Sunt enĩ cincinni siue uncinuli.
quib se innectere uites & suspen¬
dere solent arborib. quo ammini¬
culo freti palmites. uendos ac tur¬
bines continere queant. & sine
lapsu ꝑiculoꝵ fructꝰ suos sustineãt.

Expanded text:
a matre et quasi prosilivit, seu quia a matre et quasi prosilivit, seu quia acuminis tenuitate teli speciem praefert. Summitates vitium et fruticum flagella nuncupantur, eo quod flatu agitentur. Palmes vitis materia mollis, qui per novella brachia emissus fructum adfert: nam dicunt. Palmes enim diminutivum nomen est, quod nomen paragogum dicitur, quod a palma derivetur. Palma enim habet nomen prototypum, quod dicitur principale, ab eo quod ex se derivatum faciat. 10. Pampinus est folium, cujus subsidio vitis a frigore, vel ardore defenditur, atque adversus omnem injuriam munitur. Qui ideo alicubi intercisus est, ut et solem ad maturitatem fructus admittat, et umbram faciat. Et dictus pampinus, quod de palmite pendeat. 11. Capreoli dicti, quod capiant arbores, sunt enim cincinni, 318 sive uncinoli, quibus se innectere vites et suspendere solent arboribus, quo adminiculo freti palmites ventos ac turbines contemnere queant, et sine lapsu periculorum fructus suos sustineant,
Abbreviated transcription (Latin):
itis plantationẽ pͥmus noe
instituit. rudi adhuc scło.
Apud grecos autẽ constat inuento¬
rem uitis liberũ appellari. linde
& eũ gentiles pꝰ mortẽ dm ẽ uoluert̃.¬
Uitis dicta: quod ium habeat ci¬
tius radicandi. Alii putant uites
dictas quod inuicẽ se uitis innec¬
tant. uicinisq arborib reptando
religentur. Est enĩnatura earũ
flexibilis. quia quasi brachiis
quib da quicquid comp̃hendint.
stringant. Labrusca ẽ iutis agres
tis quȩ interre marginib nascit᷑.
unde & labrusca dicta. alabris
& extremitatib t̾rȩ. Codex dictꝰ
quasi caudex. Sic enim ueteres
& clodũ ꝓclaudũ dicebant. Sar
anni flagello: cognominatꝰ ob
similitudinẽ rei. quod in ea parte
qua decidit᷑ ex ueteri sarmento
ꝓminens. atrũq mallei spẽm
prebeat. Spardones sunt sur-¬
culi fruge carentes. ex ipsa appel¬
latione quod sint inhabiles fruc¬
tu. & sterilitate affecti. Sagittam
rustici uocant. nouissimã partẽ
surculi. siue quia longius recessit

Expanded text:
itis plantationem primus Noe instituit rudi adhuc saeculo. Apud Graecos autem constat inventorem vitis Liberum appellari: unde et eum gentiles post mortem Deum esse voluerVitis dicta, quod vim habeat citius radicandi. Alii putant vites dictas, quod invicem se vittis innectant, vicinisque arboribus reptando religentur: est enim earum natura flexibilis, quod, quasi brachiis quibusdam, quidquid comprehenderint, stringatis quae in terrae marginibus nascitur: unde et labrusca dicta, a labris et extremitatibus terrae. Codex dictus quasi caudex. Sic enim veteres et clodum pro claudo dicebant. Sarmanni flagello, cognominatusque ob similitudinem rei, quod in ea parte qua deciditur ex veteri sarmento prominens utrimque mallei speciem praebet. Spadones sunt surculi fruge carentes, ex ipsa appellatione, quod sint inhabiles fructu et sterilitate affecti. Sagittam rustici vocant novissimam partem surculi, sive quia longius recessit
Abbreviated transcription (Latin):
romuli nutrix consue fr̃s
uerãt ꝑ agros semel manno sae̾¬
ficare. cum .xii. filiis suis sacͥfi¬
tium precedentib. Unde dũ unꝰ
mortiuis eẽt ꝓpt̾ nutricis grãm
romulus inuicẽ defuncti se suc¬
cedere pollicet᷑. Unde & ritꝰ ꝓcessit
gemnius inlibris pontificalibus
memorat.
Quid sint iniuges boues.

Expanded text:
Romuli nutrix consuevit pro agris semel in anno sacrificare cum XII filiis suis sacrificium precedentibus; unde dum unus mortuus esset, propter nutricis gratiam Romulus invicem defuncti succedere pollicetur; unde et ritus processit Geminus imemorat. Quid sint iniuges boues.
Abbreviated transcription (Latin):
dici uoluert̃ senes iam in¬
tius alimetus in historia degorgia
leonticia scribit dicens. Quidũ
iam silicerniꝰ finẽ sui temporis
expectaret. & si mori non potuit

Expanded text:
dici uoluerunt senes iam in Cincius Alimentus in historia de Gorgia Leontino scribit dicens: ‘Qui dum iam silicernius finem sui temporis expectaret, etsi morti non potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
copiam aduexit. enulius paulꝰ.:
ꝑsa macedonũ rege deuicto
Deinde lucullus: ex pontica p̃da. Ptꝰ
hoc cesar dedit marco uarroni ne
struende. Primũ autẽ rome biblio¬
thecas publicauit pollio. hinc gre¬
cas simul atq latinas additis au¬
ctoꝵ ymaginib in atͥo quod de oib
magnificentissimũ instruxerat.
xi. Qui apd̾ nos bibliothecas institu

Expanded text:
copiam advexit Emilius Paulus Persa, Macedonum rege devicto: deinde Lucullus e pontica preda, post hos Cesar dedit Marco Varroni negstruende. Primum autem Rome bibliothecas publicavit Pollio, grecas simul atqctorum imaginibus in atrio, quod de manubiis magnificentissimum instruxerat. § 6 Qui apud nos bibliothecas institu
Abbreviated transcription (Latin):
conspectũ dĩ assistunt. Quartus
est apud nos ordo ueteris testamenti eorum
libroꝵ qui in canone hebraico ñ sunt:
quoꝵ pͥmus sapientiȩ liber est. scd̾s eccli¬
asticus. t̾cius tobi. quartꝰ uidith. qntꝰ¬
& sertꝰ machabeoꝵ: qͦs licet uidei int
apocripha separent: eccl̃ia tam̃ xp̃i¬
cat. In nouo autẽ testamento duo st̃
tuordecim epłis. ꝑetrus in duabus.
iohannes in tribꝰ. iacobus & iudas
in singłis. actus apłorum. & apoca¬
lypsis. Sũma autẽ utriusq testa¬
menti trifarie distinguitur: id est
in hystoria. in moribus. in allego¬
ria. Rursus ista tria multifarie di¬
uiduntur: id est qͥd a deo. quid ab
angłis. uł ab hominib gestum di¬
ctumq sit. qͥd a ꝓpħis nunciatum
de xp̃o &e corpore eius. qͥd de diabolo
& membris eiꝰ. quid d̾e ueteri & no¬
uo popło. quid de p̾senti scło. & fut᷑o

Expanded text:
conspectum Dei adsistunt. Quartus conspectum Dei adsistunt. Quartus est apud nos ordo Veteris Testamenti eorum libroruQuorum primus Sapientie liber est: secundus Ecclesiasticus: tet sextus Machabeorum, quos licet Judaei inter apogrifa separent; Ecclesia tamen Chrcat. In Novo autem Testamento duo sunt atuordecim epistolis: Petrus in duabus: Ioannes in tribus Iacobus et Iudas in singulis; actus apostolorum et apocalypsis Ioannis. Summa autem utriusque testamenti trifarie distinguitur id est in historia, in moribus, in allegoria. Rursus ista tria multifarie dividuntur, id est quid a deo, quid ab angelis vel ab hominibus gestum dictumque sit; quid a prophetis pronunciatum de Christo et corpore eius; quid de diabolo et membris eius; quid de veteri et novo populo; quid de presenti
Abbreviated transcription (Latin):
qui latine iħu naue dicitur:: scds
sophym. qͦdͤ iudicum. t̾cius samuel
qͦd est regum pͥmus. quartꝰ mala¬
chym. qui est regũ sed̾s. quintus ysa¬
ias. sextus iheremias. seꝑtimus ere¬
chiel. octauus tareasra. qui dicitur
duodecim ꝓpħarum: qui libri qͥa
sibi ꝓ breuitate adiuncti sunt. pro
ographorum. id est sc̃a scribentium.
in quo sunt libri nouem. quoꝵ pͥmꝰ
iob. scds psalterium. t̾ciꝰ masloth.
quod est ꝓuerbia salomonis. quarcꝰ
coeleth. quod est eccłiastes. quintus
sẏrasirim. qͦd est canticũ canticoꝵ
sextus daniel. septimꝰ dabreiamyn.
quod est uerba dierum. hoc est pa¬
ralypomenon. octauus esdras. nonꝰ
hester: qͥ simul om̃s qͥnque. &. uiui.
ce nouem. fiunt uiginti & duo. sic̃
suꝑus comphensi sunt. Edam au¬
tem ruth. & cynoth qͦd latine dictt᷑
lam̃tatio iheremie: agyographis
adiciunt. Et uiginti quatuor uolu¬
mina destam̃ti ueteris faciunt iu¬
xta uiginti .iiͦu. seniores qui ante

Expanded text:
qui latine Iesu Nave dicitur; secundus qui latine Iesu Nave dicitur; secundus Sophtim, quod est Iudicum; tertius Samuel, qui est Regum primus; quartus Malachim, qui est Regum secundus; quintus Esaias; sextus Ieremias; septimus Ezechiel; octavus Thereazar, qui dicitur Duodecim Prophetarum, qui libri, quia sibi pro brevitate adiuncti sunt, pro ographorum, id est sancta scribentium, in quo sunt libri novem, quorum primus Iob; secundus Psalterium; tertius Masloth, quod est Proverbia Salomonis; quartus Coheleth, quod est Ecclesiastes; quintus Sir hassirim, quod est Canticum canticorum; sextus Daniel; septimus Dibre haiamim, quod est verba dierum, hoc est Paralipomenon; octavus Esdras; nonus Hester; qui simul omnes quinque, octo et novem fiunt viginti duo, sicut superius conprehensi sunt. Quidam autem Ruth et Cinoth, quod Latine dicitur Lamentatio Ieremiae, Hagiographis adiciunt, et viginti quattuor volumina Testamenti Veteris faciunt, iuxta viginti quattuor seniores qui ante
Abbreviated transcription (Latin):
testamentũ
ideo dicitur:
quia uenien¬
te nouo ces¬
sauit. De quo
minit dicenᷤ:
uetera tranᷤ¬
ierunt. & ecce noua facta sunt. Testa¬
mentũ autẽ nouum ido nuncupat᷑:
qͥa innouat. Non enĩ illud discunt
nisi homines renouati ex uetust ate.
mentũ nouum qͦd est regnũ cȩloꝵ.
Hebrei autẽ uetus testam̃tũ esdra
auctore iuxta numerũ litterarum
suarũ in uiginti duos libros acci¬
punit: diuud entes eos in tres ordi¬
nes. legis scilicet. ꝓpħarum. & agy¬
ographorum. P rimꝰ ordo legis in
quinque libris accipit᷑: quoꝵ pͥmꝰ
est bresith. quod est genesis. Scd̾s ellesmoth:
quod ẽ exodus. Tercius uaiecra: qͦd est
leuiticus. Quartꝰ uagedaber: quod est
numerus. Quintꝰ ellead abarim: qͦd ẽ
deuterononiũ. Hi sunt qͥnque libri
moysi: quos hebrei torath. latini le¬
gem appellant. Propͥe autẽ lex appel¬
latur: quȩ ꝑ moysen data est. O cd̾s
ordo est ꝓpħarum. in quo continent᷑
libri octo: quoꝵ pͥmus iosue bennũ.

Expanded text:
amentum ideo dicitur, quia veniente Novo cessavit, de quo minit dicens: Vetera transierunt, ecce nova facta sunt omnia . Testamentum autem Novum ideo nuncupatur, quia innovat. Non enim illum discunt nisi homines renovati ex vetustate mentum Novum, quod est regnum caelorum. Hebraei autem Vetus Testamentum, Esdra auctore, iuxta numerum litterarum suarum in viginti duos libros accipiunt, dividentes eos in tres ordines: Legis scilicet, Prophetarum et Hagiographorum. Primus ordo Legis in quinque libris accipitur, quorum primus est Bresith, quod est Genesis; secundus Veelle Semoth, quod est Exodus; tertius Vaiicra, quod est Leviticum; quartus Vaiedabber, quod est Numerus; quintus Elleaddebarim, quod est Deuteronomium. Hi sunt quinque libri Moysi, quos Hebraei Thora, Latini Legem appellant. Proprie autem Lex appellatur, quae per Moysen data est. Secundus ordo est prophetarum, in quo continentur libri octo, quorum primus Iosuae Benun:
Abbreviated transcription (Latin):
anilius cerestus in libro qm
de doꝵ ymnis scͥpsit ait mi
cet causa. quod & uirginitas iugũ
nesciat maritale. & uirtus nun¬
ꝗmͣ sid uigo prementis. subiecta.¬
s Quid sint semones.
dici uoluert̃ deos quos nec
celo ascriberent obmeriti pauꝑta¬
tem. sicut sunt pͥapus. epona. uer¬
tũnꝰ. nec t̾renos eos deputare uel¬
lent. ꝓ gr̃ȩ ueneratione. sicut ua¬
ro immistigagoꝵ libro ait.Semo¬
neq in ferius de relicto. deũ de¬
pennato orationis attollam elo¬
quio
Quid sit blaterare.
acinius inpreudone come¬
media inducit ceparnum
seruũ ancille dicentẽ Niego te
blatera a spicerẽ his nuntiũ in¬
dicassem blaterare enĩquasi u̾ba
trepidantia cum metu balbutire
dixerunt. Quid sit luscitius.
uscitios dici uoluert̃. in die
parũ uidentes. quos greci miriopes
uocant. Unde & plautus inm̃cato¬
ris comedia ait. Mirũ lolio uecti¬
tare te. tam uili tritico. quia luti¬
ciosus es. Dicunt enĩ quod loliũ
comedentib oculi obscurentur.¬
Quid sit titulꝰ

Expanded text:
anilius Crestus in libro quem de deorum himnis scribit ait Mincet causa, quod et uirginitas iugum nesciat maritale et uirtus numquam sit iugo prementi subiecta. Quid sint semones. Semones dici uoluerunt deos quos nec caelo dignos ascriberent ob meriti paupertatem, sicut sunt Priapus, Epona, Vertumnus, nec terrenos eos deputare uellent pro gratiae ueneratione, sicut Varro in mistagogorum libro ait: ‘Semoneque inferius derelicto deum depinnato orationis attollam alloquio’. Quid sit blatterare. Pacuuius in Seudone comedia inducit Sceparnum seruum ancillae dicentem: ‘Ni ego te blatterantem aspicerem, his mintium iudicassem’; blatterare enim quasi uerba trepidantia metu balbutire dixerunt. Quid sit luscicius. Luscicios dici uoluerunt in die parum uidentes, quos Greci miopes uocant; unde et Plautus in mercatoris comedia ait: ‘Mirum lolio uictitare te, tam uili tritico, quia lusciciosus es’; dicunt enim quod lolium comedentibus oculi obscurentur.Quid sit tutul
Abbreviated transcription (Latin):
IGUA AUM diuersitas: ex¬
orta est in edificatione tur¬
ris post diluiuũ. Nam pͥusquam
suꝑbia turris illiꝰ in diu̾sos signoꝵ

Expanded text:
Linguarum diversitas exorta est in aedificatione turris post diluvium. Nam priusquam superbia turris illius in diversos signo
Abbreviated transcription (Latin):
mani grecos optinuerunt.ũ.xx.xiii.
Philometor. anntᷤ .xxx. qͥnt. scipio af¬
frycam uicit.ũ. lx .iii. Euerge¬
tes anntꝰ .xx. uiui. brutꝰ hyspanĩã
subegit.  ũ xx.ii. Sother annis.
.x uii. traces romanis subiguntur.¬
syria romanis subiecta ẽ. ũ. ex .ix.
Ptolomeus annis. uuit rethorica
ars rome cepit. ũ. c.xx.xii. Dioni¬
suis autiᷤ. xpx pompei uideam
cepit. s ñ el.xit. Cleopatra annis.ii. egyp¬
tus romanis subditur. ũ. el .ix. Iulius
anniꝰ qͥnq hic prior monarchi ã tenuit.
t. Sexta et a

Expanded text:
mani Graecos obtinuerunt. VMXVIII. Philometer ann. XXXV. Scipio Africam vicit. VMLIII. Euergetes ann. XXIX. Brutus Hispaniam subegit. VMLXXXII. Soter ann. XVII. Thraces Romanis subiciuntur.Syria a Romanis subiecta est. VMCIX. Ptolomaeus ann. VIII. Rhetorica ars Romae coepit. VMCXVII. Dionysius ann. XXX. Pompeius Iudaeam capit. VMCXLVII. Cleopatra ann. II. Aegyptus Romanis subditur. VMCXLIX. Iulius Caesar ann. V. Hic prior monarchiam tenuit. V. Sexta aeta
Abbreviated transcription (Latin):
ioiada sacerdos claruit. am̃. cee.xui.
ta duob: olimpias a grecis instituit᷑ Pai reꝓ
ãi. ecce. xxxuii. Ioatham anniᷤ. xui.
sybilla samza claruit. .iĩii.d.b.iii.
Ammon anniᷤ duodecim: census pri¬
mum agitur.  ãt. d.Lx.y. Iosias an¬
nis tͥginta.xi. thales phylosophus ag-¬
noscitur.  uu. d .xe. uit. Ioachym anniᷤ
undecim. nabugodonosor uideã capit.
templũ iherosolimis incensũ est. Iĩu.¬
Quinta e ⁊ a
ta. uidith hystoria conscribit᷑.
uideoꝵ captiuitas soluit᷑.  um. d. ce. xx.iii.
Xerxes annis. xx. sofocles. & euripi
demostenes & aristotiles p̃dicantur.

Expanded text:
Jonadab sacerdos claruit, IVM. CCCVII. . LII. Olympias a Graecis instituitur, IVM. CCCCXXVIII. Joathan, an. XVI. Sibylla Samia claruit. IVMDXLIII. Amon ann. XII. Census primum agitur. IVMDLV. Iosias ann. XXXII. Thales philosophus agnoscitur. IVMDLXXXVII. Ioachim ann. XI. Nabuchodonosor Iudaeam capit. Templum Hierosolymis incensum est. IVQuinta aetas. XX. Iudith historia conscribitur. Iudaeorum captivitas solvitur. IVMDCCXIII. Xerxes ann. XX. Sophocles et EuripidDemosthenes et Aristoteles praedicantur,
Abbreviated transcription (Latin):
spensũ enĩ & strangulatũ hȩc exami¬
nat: s patibuli minor pena: quam
crucis. Nam patibulũ appensos statĩ
exanrnat: crux autẽ suffixos dui cru¬
ciat. Unde & in eugłio latronib ut
morerentur. & de ligno ante sabba¬
tum deponerent᷑. crura confracta st̃
qͥa ligno suspensi cito mori ñ po¬
terant. In ipso quoq genere necis:
differt. Crudelius est enĩ in aquam
ipsum spm torquentis extingui. ig¬
iibus uri. frigore & fame nec ari:
canib & bestiis exponi. Nam ferro
mori: etas quoq maior optauit.¬
di Gladius enĩ sine grauiori cru¬
ne en ciatu: cõpendiosa morte ui¬
onu̾s tam finire nouit. Culeũ
parricidale uasculum: ab oculendo id est

Expanded text:
spensum enim et strangulatum hec exanispensum enim et strangulatum hec exanimat. Sed patibuli minor pena quam crucis. Nam patibulo exanimat, crux autem suffixos diu cruciat, unde et in Evangelio latronibus, ut morerentur, et de ligno ante Sabbatum deponerentur, crura confracta sunt, quia ligno suspensi cito mori non poterant. 33. In ipso quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquentes extingui, ignibus uri, frigore et fame necari, canibus et bestiis exponi. Nam ferro mori aetas quoque maior optavit. Gladius enim sine graviore cruciatu conpendiosa morte vitam finire novit. Culleum est parricidale vasculum ab occulendo, id est
Abbreviated transcription (Latin):
Nã exul dictt᷑. qui extra solum est:
unde post lyminiũ redeuirtib hoc
est de exilio reducendis qui sunt
eiecti in inuiriã. id est extra limen patriȩ.
Diuiditur autẽ exilium: in relegatis et
deportatis. Relegatꝰ est quẽ bona sua se¬
quuntur: deportatꝰ. quẽ ñ sequuntur.
Proscriptio. exilii ꝓcul dampnatio: quasi
porro scriptio. Item ꝓscriptꝰ: quia palam
scriptus. Metallũ est ubi exules depu¬
tantur: ad eruendam uenã. marmo¬
raq secanda in crustis. Seruitus a
seruando uocata. Apud antiquos enĩ
qͥ in bello seruabantur: serui uoca¬
bantur. Hec est sola maloꝵ om̃ium
postrema: quȩ liberis om̃i supplicio
grauior est. Nã ubi libertas ꝑiit: una
ibi ꝑierunt & omĩa Mortium uͦ
diersi casus: ex quib crux uł pati¬
bulum: in quo homines appensi
cruciantur. uł patiunt᷑: unde & no¬
mina habent. Patibulũ enim uulgo¬
furca dicit᷑: quasi ferens caput. Su¬

Expanded text:
Nam exul dicitur qui extra solum est. Nam exul dicitur qui extra solum est. Unde postliminium redeuntibus, hoc est de exilio reducendis, qui sunt eiecti in iniuria, id est extra limen patriae. Dividitur autem exilium in relegatis et deportatis. Relegatus est, quem bona sua sequuntur: deportatus, quem non sequuntur. Proscriptio exilii procul damnatio, quasi porro scriptio. Item proscriptus, quia palam scriptus. Metallum est ubi exules deportantur ad eruendam venam marmoraque secanda in crustis. Servitus a servando vocata. Apud antiquos enim qui in bello a morte servabantur, servi vocabantur. Haec est sola malorum omnium postrema, quae liberis omni supplicio gravior est; nam ubi libertas periit, una ibi perierunt et omnia. Mortium vero diversi casus, ex quibus crux vel patibulum, in quo homines adpensi cruciantur vel patiuntur; unde et nomina habent. Patibulum enim furca dicitur, quasi ferens caput. Su
Abbreviated transcription (Latin):
talit̃ quis patiat᷑ ut fecit. Hoc enim
& natura & lege est institutũ: ut
ledentẽ similis undicta sequatur:
ad inuiriã referendam: s etiam ꝓ
beneficio reddendo ponitur. Est enĩ
cõmunis sermo & inuiriȩ & benefi¬
cientiȩ. Ignominiũ. eo quod desinat
habere honestatis nom̃: is qui in
aliqͦd ctim̃ dep̃hendit᷑. Dictum ẽ
autẽ ignomuniũ. quasi sine noĩe:
sicut ignarus sine sciencia: sic̃
ignobilis sine nobilitate. Hoc qͦ
&e infamiũ: quasi sine bona fama.
Fama autẽ dicta: quia fando id÷
loquendo ꝑuagatur: ꝑ traduces lin¬
guarũ & auriũ serpens. Est autem
nom̃ & bonarũ rerum. & malarũ.
Nã fama felicitatis int̾dum est: ut
illud. illustris fama. qͦd laus est.
quia plurimũ mendax est: adici¬
ens multa uł demutans de ueri¬
tate. quȩ tã diu uiuit quã du ñ
ꝓbatur:: at ubi ꝓbaueris. ẽẽ cessat:
& inde res nominat᷑ non fama.
Exilium dictũ: quasi extra solum

Expanded text:
taliter quis patiatur ut fecit. Hoc enim taliter quis patiatur ut fecit. Hoc enim et natura et lege est institutum, ut 'laedentem similis vindicta sequatur.' ad iniuriam referendam, sed etiam pro beneficio reddendo ponitur. Est enim communis sermo et iniuriae et beneficentiae. Ignominium, eo quod desinat habere honestatis nomen is qui in aliquo crimine deprehenditur. Dictum est autem ignominium quasi sine nomine, sicut ignarus sine scientia, sicut ignobilis sine nobilitate. Hoc quoque et infamium, quasi sine bona fama. Fama autem dicta quia fando, id est loquendo, pervagatur per traduces linguarum et aurium serpens. Est autem nomen et bonarum rerum et malarum. Nam fama felicitatis interdum est, ut illud, 'inlustris fama,' quod laus est: quia plurimum mendax est, adiciens multa vel demutans de veritate: quae tamdiu vivit, quamdiu non probat. At ubi probaveris, esse cessat, et exinde res nominatur, non fama. Exilium dictum quasi extra solum.
Abbreviated transcription (Latin):
appellati qͦd p̃fixi stent in fossis:
quos palos rustici uocant. Uectes
dicti. qͦd manib uectentur. unde
ostia saxaq uelluntur: s hi ad
penas legum ñ ꝑtinent. Uirge
sunt sũmitates frondiũ. arboꝵq
dictȩ qͦd uirides sint. uł quod uim
habeant arguendi: quȩ si lenis fu¬
erit uirga est: si certe nodosa uł
aculeata. scorpio rectissimo nõie.
quia arcuato uulnere in corpus¬
infigitur. Ictus ꝓpͥe flagellorum
sunt: ab agitando uocati. Ungu¬
lȩ dicte: qͦd effodiant. Hȩ &e fidi¬
culȩ: quia his rei in eculeo torq̃nt᷑
ut fides inueniat᷑. Eculeus autẽ
ddictꝰ. qͦd extendat. Tormenta uͦ qͦd
torquendo m̃tem inueniant. Est
& latumpnũ supplicii genꝰ ad uer¬
berandũ aptum: inuentũ a tar¬
quinio supbo ad poenas sceleratoꝵ.
Iste eñ prior latumpna. torm̃ta. fustes.
metalla. atq exilia. adinuenit: &
ipse prior a regib exilium meruit.
Talio est si militudo uindictȩ: ut

Expanded text:
appellati quod praefixi in fossis stent, appellati quod praefixi in fossis stent, quos palos rustici vocant. 17. Vectes dicti, quod manibus vectentur; unde ostia saxaque velluntur, sed hi ad poenas legum non pertinent. 18. Virgae sunt summitates frondium arborumque dictae, quod virides sunt, vel quod vim habeant arguendi: quae si lenis fuerit, virga est; si certe nodosa, vel aculeata, scorpio rectissimo nomine, quia arcuato infigitur. Ictus proprie flagellorum sunt, ab agitando vocati. Ungulae dictae quod effodiant. Haec et fidiculae, quia his rei in eculeo torquentur, ut fides inveniatur. Equuleus autem dictus quod extendat. Tormenta vero, quod torquendo mentem inveniant. Est et latomia supplicii genus ad verberandum aptum, inventum a Tarquinio Superbo ad poenam sceleratorum. Iste enim prior latomias, tormenta, fustes, metalla atque exilia adinvenit, et ipse prior regibus exilium meruit. Talio est similitudo vindictae, ut
Abbreviated transcription (Latin):
des. Pedices sunt laquei qͥb pedes
illa queant᷑: dicte a pedib capien
teneant utraq uestigia: ne ꝓgre¬
diantur. Itẽ cathene: qͦd se capiendo
teneant plurimis nodis. Manicȩ
sunt uincła quib manꝰ capiunt᷑.
licet &e manicȩ tunicarum sint.
torum: quasi uigũ in boue. Boya¬
ex genere uncłorum est. Carcer.
in quo custodiunt᷑ noxii : & dictꝰ
carcer qͦo eo homines coherceant᷑¬
includant᷑q ut ꝓ quasi arcer ab
arceudo scilicet. E del Locũ autẽ in
quo seruantur  noxii carcerem di¬
cimus: numero tantũ singłari. Unde
uͦ emictunt᷑ quadrige. carceres uoca¬
mus: numero tantũ plurali. Uer¬
bera dicta: qͥa cũ agitantur aerem
uerberant. Hinc flagra. & plagȩ.
& flagella: quia cũ flatu & strepi¬
tu in corpore sonant. Nã plage qͣsi
flage: s plage & flagra prinȩ po¬
sitionis sunt: flagella autem ꝑ di¬
minutionẽ dicta. Angilla ẽ qua
cohercent᷑ in scolis pueri: quȩ uul

Expanded text:
des. Pedice sunt laquei, quibus pedes des. Pedice sunt laquei, quibus pedes illaqueantur, dicte a pedibus capiendteneant utraque vestigia, ne progrediantur. Item catenae, quod se capiendo teneant plurimis nodis. 10. Manicae sunt vincula quibus manus capiuntur' licet et manicae tunicarum sint. torum, quasi jugum in bove; ex genere vinculorum est. 13. Carcer in quo custodiuntur noxii. Et dictus carcer, quod eo homines coerceantincludanturque quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem in quo servantur noxii carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero emittuntur quadrigae carceres vocamus numero tantum plurali. 14. Verbera dicta, quia cum agitantur, aerem verberant. Hinc 214 flagra, et plagae, et flagella, quia cum flatu, et strepitu in corpore sonant. Nam plagae quasi flagae; sed plagae et flagra primae positionis sunt; flagella autem per diminutionem dicta. 15. Anguilla est, qua coercentur in scholis pueri, quae vulg
Abbreviated transcription (Latin):
uplicit̃ malum appellatur
unũ quod homo facit. alte¬
rum qͦd patitur. Quod facit pec¬
catum est: quod patitur poena.
Malũ autẽ tunc plenum est: cũ
& p̃teritum est lum & impedit. ut
sit & dolor et Est a metꝰ. P oena
num sensũ. Adicis poena carceris.
poena exilii. poena mortis: & imples
sensũ. Duppliciũ ꝓprie dictum. ñ
quo quisq quoquomͦ punit᷑: s tta
dampnatur ut bona eiꝰ consecrent᷑.
& in publico redigant᷑. Nam suppli¬
cia dicebant᷑ supplicam̃ta: & sup¬
pliciũ dicit᷑ de cuiꝰ dampnatione
delib̾atur aliqͥd: unde & supplicare.
cto genera poenarũ in
legib contineri tulliꝰ scribit:¬
id est dampnũ. uincła. uerbera.
talionẽ. ignominiã. exiliũ. seruitu¬
tem: & mortẽ. His namq penis:
uindicat᷑ om̃e ꝑpetratũ peccatum
Dampnũ: a dimunutione rei uoca¬
tum. Uincula a iunciendo id ẽ
artando dicta: eo qͦd constringant
atq retineant. uł quia illigant.
Comꝑedes dicti: qͥa continent pe

Expanded text:
upliciter malum appellatur: unum quod homo facit, alterum quod patitur. Quod facit, peccatum est, quod patitur poena. Malum autem tunc plenum est, cum et praeteritum est, et impendet, ut sit et dolor et metus. 2. Poena num sensum, adjicis poena carceris, poena exsilii, poena mortis, et imples sensum. 3. Supplicium proprie dicitur, non quo quis quoquo modo punitur, sed cum ita damnatur, ut bona ejus consecrentur, et in publico redigantur; nam supplicia dicebantur supplicamenta. Et supplicium dicitur de cujus damnatione delibatur aliquid Deo, unde et supplicare. 4. Octo genera poenarum in legibus contineri Tullius scribit: 213 damnum, vincula, verbera, talionem, ignominium, exsilium, servitutem et mortem. His namque poenis vindicatur omne perpetratum peccatum. Damnum a diminutione rei vocatum. Vincula a vinciendo, id est artando dicta, eo quod constringant atque retineant; vel quia vi ligant. Conpedes dicti quia co
Abbreviated transcription (Latin):
claudendo dictũ. Est autem uter ex corio
factus: in quo parricide cũ simia et
gallo. & serpente inclusi. in mare p̃ci¬
pitabantur. Om̃ium autẽ ist arum
mortiũ genus: animadũsio nomina¬
tur. Animadũsio enĩ est. quando
iuidex reum punit: & dicct᷑ animad¬
uertere id est animũ illuc aduerte:⁊
intendere utiq ad puniendũ reum
qͥa uidex est. Io autẽ Romani aꝗͣ
ce ignem int̾dicebant quibusdam
dampnatis. qͥa aer & aqua cun¬
ctis patet. & om̃ib data est. ut
illi ñ fruerentur: qͦd om̃ib ꝑ na¬

Expanded text:
claudendo dictum. Est autem uter ex corio factus, in quo parricidae cum simio et gallo et serpente inclusi in mare praecipitantur. Omnium autem istarum mortium genus animadversio nominatur. Animadversio enim est, quando iudex reum punit; et dicitur animadvertere, id est animum illuc advertere, intendere utique ad puniendum reum, quia iudex est. Ideo autem Romani aquam et ignem interdicebant quibusdam damnatis, quia aer et aqua cunctis patent et omnibus data sunt; ut illi non fruerentur quod omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
mini dicti quod terre mensuras
distingunt atq declarant. his
enim testimonia finiũ intelligun
tur. & agroꝵ contentio. & certam̃
aufertur. Limites maximi in
agris duo sunt. cardo & decuma¬
nus. Cardo qui a septentrione di¬
rectus. a cardine cȩliẽ. Nã sine
dubio cȩlum uertitur. in septentri¬
onali orbe. Hecumanus qͥ aboriente
in occidentẽ ꝑtransuersũ dirigit᷑.
qui ꝓ eo quod formaᷤꝰ decem faciat.
decumanus appellatus. ẽ. Ager
enĩ bis diuisus. figurã denarii nu¬
meri efficit. Arca ab arcendo uo¬
cata. finis enĩ agri custodit ea que
adiri ꝓhibet. Trifiniũ dictũ eo qd̃
trium possessionũ fines astringit.
hinc & quadrifiniũ quod quatuor
reliqui milites augustiores & int̾
se distant inparib interuallis .&.
nominib designatis.
De mensu

Expanded text:
mini dicti quod terrae mensuras mini dicti quod terrae mensuras distinguunt atque declarant. His enim testur, et agrorum intentio et certamen aufertur. Limites maximi in agris duo sunt: cardo et decumanus. Cardo, qui a septentrione directus a cardine caeli est; nam sine dubio caelum vertitur in septentrionali orbe. Decumanus est qui ab oriente in occidentem per transversum dirigitur, qui pro eo quod formam X faciat decumanus est appellatus. Ager enim bis divisus figuram denarii numeri efficit. Arca ab arcendo vocata: fines enim agri custodit eosque adire prohibet. Trifinium dictum eo quod trium possessionum fines adstringit. Hinc et quadrifinium, quod quattuor. Reliqui limites angustiores et inter se distant inparibus intervallis et nominibus designatis. De mensu
Abbreviated transcription (Latin):
indiuisura agri ñ efficiunt centu¬
riã.i. iugera ducenta. Area dr ta¬
bularũ equalitas. Dicta autẽ area
a planitiȩ atq equalitate. Uñ & ara.
Alui areã uocatã dñt quod ꝓtritu¬
randis frugib eradat᷑. uł quodñ
triturent᷑ in ea nisi arida. Pratum
ẽ cuiꝰ feni copia armenta t̾uentur.
cui ueteres romani nom̃ indidert̃.
ab eo quod ꝓtinus sit paratũ. nec
magnũ laborẽ culture desideret.
Prata autẽ ẽẽ quȩ se cari possunt.
Paludes dicte apale pastorali dea.
ines dicti eo quod agͥ funicłis
sint diuisi. Mensurarũ li
nee int̾rarũ partidiõe tendunt᷑.
ut dimensionis equitas deneat᷑.
Limites appellati. antiqͦ uerbo tnͣs¬
uersi. Nam transũsa omĩa antiqͥ.
lima dicebant. aquo & limina
ostioꝵ ꝑque foris uel intus itur.
& limites quod ꝑeos in agros foris
eatur. Hinc & limus uocabulum
accepit. Cingulũ quo serui publi¬
ci cingebat᷑ obliqua purpura. Ter¬

Expanded text:
in divisura agri non efficiunt centuin divisura agri non efficiunt centuriam, id est iugera ducenta. Area dicitur tabularum aequalitas. Dicta autem area a planitie atque aequalitate; unde et ara. Alii aream vocatam dicunt quod pro triturandis frugibus eradatur, vel quod non triturentur in ea nisi arida. Pratum est cuius feni copia armenta tuentur, cui veteres Romani nomen indiderunt ab eo quod protinus sit paratum, nec magnum laborem culturae desideret. Prata autem esse quae secari possunt. Paludes dictae a Pale pastorali dea, ines dicti eo quod agri funiculis sint divisi. Mensurarum enim lineae in terrarum partitione tenduntur ut dimensionis aequalitas teneatur. Limites appellati antiquoo verbo transversi, nam transversa omnia antiqui lima dicebant; a quo et limina ostiorum, per quae foris vel intus itur, et limites, quod per eos in agros foris eatur. Hinc et limus vocabulum accepit, cingulum quo servi publici cingebantur obliqua purpura. Ter
Abbreviated transcription (Latin):
tis respondit auari agricole. Cõ¬
pascuus ager dictus qui a diuiso¬
rib agroꝵ relictus ẽ. ad pascendỹ
cõmunit̾ uicinis. Alluuiꝰ ẽ ager
quẽ paulatim fluuius inagrum
reddit. Arcifinius ager dictus. qr
certis linearũ mensuris ñ conti-¬
netur. s arcent᷑ fines eiꝰ obiectu
fluminũ. montiũ. arboꝵ. Unde &
in his agris nicħ subse ciboꝵ int̾uenit.
N oualis ager ẽ pͥmũ ꝓscissus siue
sibi uiriũ causa. Noualia enĩ semel
cũ fructu ert̃ & semel uacua:S qͣ¬
lidus ager quasi excolidus qd̾ iam
acultura exierit. sicut exconsul
qd̃ a consulatu discesserit. Uligino¬
sus ager ẽ. semꝑ uiudus. Nam hu¬
midus dr̃. qui aliquando siccatur.
Uligo enĩ humor terre ẽ naturał.
ab ea nunqmͣ discedens. Subsci¬
uia sunt ꝓpͥe quȩ sa or de matĩa
precidens. quasi suꝑuacua abicit.
Ynde & subsciua. agri quo smꝑti¬
ca diuisos recusant. quasi steriles.
uel palustres. Item subsiciua quȩ

Expanded text:
tis respondet avari agricolae. Contis respondet avari agricolae. Conpascuus ager dictus qui a divisoribus agrorum relictus est ad pascendum communiter vicinis. Alluvius ager est quem paulatim fluvius in agrum reddit. Arcifinius ager dictus est qui a certis linearum mensuris non continetur, sed arcentur fines eius obiectu fluminum, montium, arborum; unde et in his agris nihil subsicivorum intervenit. Novalis ager est primum proscissus, sive sibi virium causa. Novalia enim semel cum fructu erunt et semel vacua. Squalidus ager quasi excolidus, quod iam a cultura exierit; sicut exconsul, quod a consulatu discesserit. Uliginosus ager est semper uvidus. Nam humidus dicitur qui aliquando siccatur. Uligo enim humor terrae est naturalis, ab ea numquam recedens. Subseciva sunt proprie quae sutor de materia praecidens quasi supervacua abicit. Inde et subsiciva, agri quos in pertica divisos recusant quasi steriles vel palustres. Item subseciva quae
Abbreviated transcription (Latin):
mancipatione s quisq ut potuit
occu pauit atq possedit. Unde
& nuncupate. Fundus dictus eo
quod fundatur uł stabiliat᷑ patri-¬
monũ. Fundus autẽ & urbanũ
edificium. & rusticũ intelligendũ
ẽ. Prediũ quod ex om̃ib patri¬
familias maxime p̃uidetur .i.
apparet quasi p̃uidiũ. uł qd̾ anti¬
qui agros quos bello ceꝑant ut-
prede nõe habebant. Dis aũ ager
ut uarro docet quadrifarius di¬
uiditur. Aut enĩ aruus ẽ ager.
.I. sationalis. aut confitus .i.
aptus arborib aut pascuas. qͥ
herbis tm̃ & animalib uacat. aut
floreus ut st̃ orti apib congruen¬
tes & florib quod etiam uirgilius
inquatuor libris georgicoꝵ secutꝰ ẽ.
Rura ueteres incultos agros di¬
cebant .i. siluas & pascua. agrum
uͦ qui colebat᷑. Nam rus ẽ quo mel.
quo lac. quo pecus. haberi potest.
Unde & rusticus nominat᷑. Hec a¬
grestũ pͥma & ociosa felicitas. Se¬
ges ẽ ager in quo seritur. Unde

Expanded text:
mancipatione, sed quisque ut potuit mancipatione, sed quisque ut potuit occupavit atque possedit; unde et nuncupati. Fundus dictus quod eo fundatur vel stabiliatur patrimonium. Fundus autem et urbanum aedificium et rusticum intellegendum est. Praedium, quod ex omnibus patrifamilias maxime praevidetur, id est apparet, quasi praevidium; vel quod antiqui agros, quos bello ceperant, ut praedae nomine habebant. Omnis autem ager, ut Varro docet, quadrifarius dividitur: aut enim arvus est ager, id est sationalis; aut consitus, id est aptus arboribus; aut pascuus, qui herbis tantum et animalibus vacat; aut florus, quod sunt horti apibus congruentes et floribus. Quod etiam Vergilius in quattuor libros Georgicorum secutus est. Rura veteres incultos agros dicebant, id est silvas et pascua; agrum vero, qui colebatur. Nam rus est quo mel, quo lac, quo pecus haberi potest; unde et rusticus nominatur: haec agrestium prima et otiosa felicitas. Seges ager est in quo seritur; unde
Abbreviated transcription (Latin):
asa ẽ agreste habitacłm pal
atq uirgultis harundinbꝰq
contextũ. quib possint homines
tueri aui frigoris uel caloris in¬
iuria. Tuguriũ casula ẽ qmͣ fa¬
ciunt sibi custodes uinearũ ad
cegimen sui. quasi teguriũ. siue
ad ardorẽ solis radios declinandos. si¬
ue ut inde uel homines uel bestio¬
las quȩ insidiari solent. natis fru¬
gib ambigant. Hanc rustici ca-¬
panã uocant. quod unũtm̃ capiat.
Tesca. quidam putant ẽẽ tuguria:
quidã loca prerupta & asꝑa. Maga¬
lia edificia numidarũ agrestium
ob longa incurius laterib tecta qͣ¬
si nauiũ carine sint si ue rotunda
inmodũ furnoꝵ. Et magalia di¬
cta quasi magaria. quia magar
ri d̃r. eoquod in eo agatur
aliquid. Alui agrũ exgreco noĩari.
manifestius credunt. Unde &
uilla grece coragros đr. Uilla a
uallo .i. aggere t̾̃re nuncupata.
quod ꝓlimite constitui solet. Pos¬
sessiones sunt. agri late patentes
publici. pͥruatiq quos initio ñ

Expanded text:
asa est agreste habitaculum palis atque virgultis arundinibusque contextum, quibus possint homines tueri a vi frigoris vel caloris iniuria. Tugurium casula est quam faciunt sibi custodes vinearum ad tegimen sui, quasi tegurium, sive propter ardorem solis et radios declinandos, sive ut inde vel homines vel bestiolas, quae insidiare solent natis frugibus, abigant. Hunc rustici capannam vocant, quod unum tantum capiat. Tescua quidam putant esse tuguria, quidam loca praerupta et aspera. Magalia aedificia Numidarum agrestium oblonga, incurvis lateribus tecta, quasi navium carinae sunt, sive rotunda in modum furnorum. Et magalia dicta quasi magaria, quia 'magar'citur eo quod in eo agatur aliquid. Alii agrum ex Graeco nominari manifestius credunt. Unde et villa Graece †coragros† dicitur. Villa a vallo, id est aggere terrae, nuncupata, quod pro limite constitui solet. Possessiones sunt agri late patentes publici privatique, quos initio non