comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bunt᷑ ut maneant. quibꝰ hoc est incipere ut sint. quod est ꝑ¬
gere ut non sint: Qui aut̃ amat eẽ. ꝓbat ista inqͣntũ sunt.
iamat qͦd semꝑ est. Et siuariabat᷑ in amore istoꝵ: munit᷑ in
illius Et si diffluebat in amore tͣnseuntiũ: in ꝑmanentis
amore solidabit᷑. & stabit & optinebit ipsum eẽ qͦd uolebat
cum timebat ñ eẽ: ⁊stare nõ poterat irretitꝰ amore fugien¬
tiũ Nongͦ tͥ displiceat immo maxime placeat. qͦd mauiꝰ
esse uł miser: quã ꝓptẽa miser ñ esse quia nichil eris. Huic
enĩ exordio quo eẽ uis. si adicias magis magisq eẽ. consur¬
gis atq extrueris inid qͥd summe est: Atq ita te ab omĩla¬
be cohibebis. qͣ transit ut ñ sit qͦd infimȩ ẽ. ⁊ secũ amantes
uires subruit. Hinc fiet. ut qͥ mauult ñ eẽ ne miser sit.
quia ñ eẽ ñ potest: restet ut misersit. Qui aut̃ plus amat

Expanded text:
buntur ut maneant, quibus hoc est incipere ut sint, quod est pbuntur ut maneant, quibus hoc est incipere ut sint, quod est pergere ut non sint? Qui autem amat esse, probat ista in quantum sunt, et amat quod semper est. Et si variabatur in amore istorum, munietur in illius; et si diffluebat in amore transeuntium, in permanentis amore solidabitur, et stabit, et obtinebit ipsum esse, quod volebat cum timebat non esse, et stare non poterat irretitus amore fugientium. Non igitur tibi displiceat, imo maxime placeat, quod mavis esse vel miser, quam propterea miser non esse, quia nihil eris. Huic enim exordio quo esse vis, si adjicias magis magisque esse, consurgis atque exstrueris in id quod summe est; atque ita te ab omni labe cohibebis, qua transit ut non sit quod infime est, et secum amantis vires subruit. Hinc fiet ut qui mavult non esse, ne miser sit, quia non esse non potest, restet ut miser sit. Qui autem plus amat
Abbreviated transcription (Latin):
putare meliꝰ eẽ. ut quisq nonsit. quã ut misersit. inꝗͣtũ
qͥ sũ me est: Siuis itaq miseriã fugere : ama inte hoc ipsum
qͥa eẽ uis Si enim magis magisq ẽẽ uolueris: ei qͦd sũ me
est ꝓpinquabis. & grãs age nc̃ qͥa es Quanuis enĩsis beatis
inferior: superior tñ es quam eaquȩ ñ hñt uł beatitudinis
uoluntatẽ. Quorũ tñ multa: etiam amiseris laudant᷑. Om̃a
tam̃ eo ipso quosunt. uire laudanda sunt: qͥa eo ipso qͦ sũt
bona sunt. Quanto enim ampliꝰ eẽ amaueris: tanto ampli
uitam ȩt̾nam desiderabis. teq ita formari exoptabis: ut af¬
fectiones tuȩ ñsint tẽporales. de tẽ poraliũ rerũ amoribus
in iustȩ & imp̃sse. Quȩ tẽporalia ⁊ anteꝗͣ. sint non sunt: & cũ
sunt fugiunt: ⁊ cũ fugerint nõ ersnt. Itaq cũ futura siũ:
nundũ sunt. Cũ aut̃ p̃terita sunt iam ñ sunt. Quomͦ gͥ tene¬

Expanded text:
putare melius esse, ut quisque non sit quam ut miser sit, in quantum putare melius esse, ut quisque non sit quam ut miser sit, in quantum qui summe est. 21. Si vis itaque miseriam fugere, ama in te hoc ipsum, quia esse vis. Si enim magis magisque esse volueris, ei quod summe est propinquabis: et gratias age nunc quia es. Quamvis enim beatis sis inferior, superior tamen es quam ea quae non habent vel beatitudinis voluntatem; quorum tamen multa etiam a miseris laudantur. Omnia tamen eo ipso quo sunt, jure laudanda sunt; quia eo ipso quo sunt, bona sunt. Quanto enim amplius esse amaveris, tanto amplius vitam aeternam desiderabis, teque ita formari exoptabis, ut affectiones tuae non sint temporales, de temporalium rerum amoribus inustae et impressae: quae temporalia et antequam sint non sunt, et cum sunt fugiunt, et cum fugerint non erunt. Itaque cum futura sunt, nondum sunt; cum autem praeterita sunt, jam non sunt. Quomodo igitur tene
Abbreviated transcription (Latin):
ñ sic eris Si aut̃ iustũ: laudemꝰ eum cuiꝰ legibus sic eris. Sidi¬
xeris ideo magis uolo uł miser eẽ quam omĩno nõ esse quia
iam sum. si aut̃ priꝰquã eẽm possem consuli. eligerẽ ñ eẽ po¬
tiꝰ quã ut eẽm miser: nc̃ enĩ quod timeo nõ esse cũ miser sĩ.
ad ipsam miseriam ꝑtinet. qua non id uolo quod uelle de¬
berẽ: magis enim ñ esse quam miser esse uelle deb̃em. Nc̃ uͦ
fateor me quidẽ malle uł miserũ eẽ quam nichil. S tanto
stultiꝰ iduolo. qͣnto miseriꝰ. Tanto aut̃ miseriꝰ. qͥnto uerius.
uideo non hoc me uelle debuisse. Respondebo. Caue potiꝰ ne
hic erres: ubi te uidere uerũ putas Namsibeatꝰ esses: utiq
esse ꝗͣ ñ esse malles Et nc̃ miser cũ sis: mauis tam̃ ẽẽ uł miser
Namsi hoc bene considaueris. uidebis intantũ te eẽ mise¬
rũ. inquantũ ñ ꝓpinquas ei quod sũme ẽ. In tantũ aut̃

Expanded text:
non sic eris; si autem justum, laudemus eum cujus legibus sic eris. non sic eris; si autem justum, laudemus eum cujus legibus sic eris. xerit: Ideo magis volo vel miser esse, quam omnino non esse, quia jam sum; si autem priusquam essem possem consuli, eligerem non esse potius quam ut essem miser. Nunc enim quod timeo non esse cum miser sim, ad ipsam miseriam pertinet, qua non id volo, quod velle deberem; magis enim non esse, quam miser esse velle deberem. Nunc vero fateor me quidem malle vel miserum esse quam nihil; sed tanto stultius id volo, quanto miserius: tanto autem miserius, quanto verius video non hoc me velle debuisse. Respondebo: Cave potius ne hic erres, ubi te videre verum putas. Nam si beatus esses, utique esse quam non esse malles; et nunc miser cum sis, mavis tamen esse vel miser Nam si hoc bene consideraveris, videbis te in tantum esse miserum, in quantum non propinquas ei quod summe est; in tantum autem
Abbreviated transcription (Latin):
in iuste regendo. iuste eris miser. Aut uolendo ⁊ ñ ualen¬
do te iustȩ regere. ñ eris intua potestate. Et aut innullius
eris: aut in alteriꝰ. Simnullius: aut inuitꝰ. aut uolens: S in¬
uitꝰ esse nichil potes: nͥ te uis aliqͣ suꝑauerit. Porro nulla ui
suꝑari potest: qui ẽ innulliꝰ potestate. Si aut̃ uolens innulliꝰ
eris potestate. ad hoc ratio recurrit ut sis tua: ⁊ aut te ĩiuste
regendo iuste misersis: aut qm̃ qͦd libet uolens eris. habes
adhuc unde grãs agas conditoris tui: Quod si intua potesta¬
te non eris: aut potentior ꝓfecto. aut infirmiorte habebit
in potestate. Quod si infirmior: tua culpa & iusta miseria Pote¬
ris enim infirmiorẽ superare : si uoles. Si aut̃ potentior te in¬
firmiorẽ habebit in potestate: nullo mͦ tam rectã ordinationẽ
rectȩ iniustã putabis. Uerissime gͥ dictũ est si hoc inuistũ ẽ.

Expanded text:
injuste regendo, juste eris miser; aut volendo et non valeninjuste regendo, juste eris miser; aut volendo et non valendo te juste regere, non eris in tua potestate, et aut in nullius eris, aut in alterius: si in nullius, aut invitus, aut volens: sed invitus esse nihil potes, nisi te vis aliqua superaverit; porro nulla vi superari potest, qui est in nullius potestate: si autem volens in nullius eris potestate, ad hoc ratio recurrit, ut sis in tua; et aut te injuste regendo juste miser sis; aut quoniam quodlibet volens eris, habes adhuc unde gratias agas bonitati Conditoris tui. Quod si in tua potestate non eris, aut potentior profecto, aut infirmior te habebit in potestate. Quod si infirmior, tua culpa, et justa miseria: poteris enim infirmiorem superare si voles. Si autem potentior te infirmiorem habebit in potestate, nullo modo tam rectam ordinationem recte injustam putabis. Verissime igitur dictum est: Si hoc injustum est,
Abbreviated transcription (Latin):
sciuit: ut cũ dixeris nonte inuenire qͦmͦ nõ ei deputet᷑ qͥcqͥd
in eiꝰ creat᷑a fierinecesse est: ego cont̃ non uiueniam modũ neq
inueniri posse. atq om̃ino ñ eẽ confirmẽ. quo ei deputetꝰ qͥcqͥd
in eiꝰ creatura ita fieri necesse ẽ. ut uoluntate peccantiũ fiat.
Si enĩ quis dixerit ñ eẽ me ͤ mallẽ: respondebo mentiris:
Nam &. nc̃ miser es. nec ob aliud moriñius. nͥ ut sis. Ita cum
etiã ingͣtus habes. qͦduis: creatoris laudo bonitatẽ: Si dixeris¬
ñ idõ mori nolo qͦd malim ^ ee. quã om̃ino ñ eẽ: s ne post mor¬
tem miseriorsim: respondebo Si hoc iniustũ est: ñ sic eris:
Si aut̃ hoc iustũ ẽ: laudemꝰ eũ cuiꝰ legibꝰ sic eris Si dixeris
unde p̃sumã. qͦd si hoc in iustũ est nonsic ero: respondebo.
quia sieris intua potestate. aut miser noneris. aut tu ipse te

Expanded text:
aescivit, ut, cum tu dixeris, non te invenire, quomodo non ei deputetur, quicquid aescivit, ut, cum tu dixeris, non te invenire, quomodo non ei deputetur, quicquid in ejus creatura fieri necesse est, ego contra non inveniam modum, neque inveniri posse, atque omnino non esse confirmem, quo ei deputetur, quicquid in ejus creatura ita fieri necesse est, ut voluntate peccantium fiat.se, quam miserum me esse mallem: respondebo, Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita cum etiam ingratus habes quod vis, Creatoris laudo bonitatem: ex iNon ideo mori nolo, quod malim miser esse quam omnino non esse, sed ne post mortem miserior sim: respondebo, Si hoc injustum est, non sic eris; si autem hoc justum est, laudemus eum cujus legibus sic eris. Si dixerit, Unde praesumam quod si hoc injustum est, non sic ero? respondebo, Quia si eris in tua potestate, aut miser non eris, aut tu ipse te
Abbreviated transcription (Latin):
ditia paruulorũ. qͥ exceptis quibꝰdã quoꝵ amore letant᷑ quẽ¬
lib& hominũ cȩterorũ mori malunt quã passerẽ suũ. & mil¬
tomagis sihõ sit ille t̃ribilis. passer aut̃ canorꝰ & pulcher. Ita
hii qͥ ꝓuectu animi ad sapientiã ꝓfecerunt: imperitos rerum
existimatores. cũ inuenerint dm̃ laudantes increaturis mino¬
ribus. qui eas carnalibꝰ suis sensibꝰ accomodatiꝰ adhibent. insuperi¬
oribus uͦ atq melioribus partimeum non laudantes. minꝰ ue
laudantes: partim etiam uituꝑare aut em̃dare conantes. par¬
tim non credentes quod earũ ille sit conditor: taliũ uidicia uł
om̃ino contẽhiere si corrigere neque unt. uł donec corrigãt ȩqͦ
animo tolerare ac sustinere consuescant. Quȩ cũ itase se ha
beant: tantũ ab est᷑ uͦ qͦd creato ri deputanda existimant᷑
peccata creature. quanius necesse ẽ fiant quȩ ipse futura p̃¬

Expanded text:
dicia parvulorum, qui exceptis quibusdam quorum amore laetantur, quemdicia parvulorum, qui exceptis quibusdam quorum amore laetantur, quemlibet hominum caeterorum mori malunt, quam passerem suum; et multo magis si homo sit ille terribilis, passer autem canorus et pulcher: ita ii qui provectu animi ad sapientiam profecerunt, imperitos rerum aestimatores cum invenerint Deum laudantes in creaturis minoribus, qui eas carnalibus suis sensibus accommodatius adhibent, in superioribus vero atque melioribus partim eum non laudantes, minusve laudantes, partim etiam vituperare aut emendare conantes, partim non credentes quod earum ille sit conditor; talium judicia vel omnino contemnere, si corrigere nequeunt, vel donec corrigant, aequo animo tolerare ac sustinere consuescant. CAPUT VI.-- beant, tantum abest a vero, quod Creatori deputanda existimantur peccata creaturae, quamvis necesse est fiant, quae ipse futura pr
Abbreviated transcription (Latin):
uis cũ magno errore uenerant᷑. Qd si mn ordine corporearum
creaturarum ab ipsis siderũ choris usq adnumerũ capillorũ
nr̃oꝵ. ita gͣdatim bonarũ rerũ pulcritudo contexit᷑. ut impe¬
ritissimȩ dicat᷑. quid ẽ hoc. aut quid hoc. om̃a enim in ordine
suo creata sunt. qͣntum imperitiꝰ de quacunq ꝑuenerii. õiũ¬
mat ratio. alit̾ usus Ratio estimat. luce ueritatis. ut recto iii.¬
dicio subdat minora maioribus. usus aut̃ consuetudine cõ mo¬
ditatis plerunq inclinat᷑. ut ea pluris e stimet. quȩ ueritas mi¬
nora eẽ conuincit: Cũ enĩ corpora cȩlestia corporibꝰ terrestribus
magna differentia ratio p̃̾ponat. quis tñ carnaliũ hominũ ñ
mallet uł plura de esse incęlo sidera. quã unã arbusculã ingro
suo. aut uaccã in armento : S sicut ȩtate maiores homines. uł
omnino conterqnunt. uł certȩ pacient̃ corrigenda expectant iii

Expanded text:
vis cum magno errore, venerantur. Quod si in ordine corporearum vis cum magno errore, venerantur. Quod si in ordine corporearum creaturarum ab ipsis siderum choris usque ad numerum capillorum nostrorum, ita gradatim bonarum rerum pulchritudo contexitur, ut imperitissime dicatur, Quid est hoc? utquid hoc? omnia enim ordine suo creata sunt: quanto imperitius de quacumque animat ratio, aliter usus. Ratio aestimat luce veritatis, ut recto judicio subdat minora majoribus: usus autem consuetudine commoditatis plerumque inclinatur, ut ea pluris aestimet quae veritas minora esse convincit. Cum enim corpora coelestia corporibus terrestribus magna differentia ratio praeponat, quis tamen carnalium hominum non mallet, vel plura deesse in coelo sidera, quam unam arbusculam in agro suo, aut vaccam in armento? Sed sicut aetate majores homines vel omnino c
Abbreviated transcription (Latin):
est melior. omĩsq peccatrix anima quocunq ceciderit nulla com¬
mutatione corpꝰ efficit᷑: nec om̃ino illi aufert᷑ qͦd anima est. &
ideo nullo pacto amittit qͦd corpore est melior. in corporibꝰ auĩ
lux tenet pͥmũ locũ: consequens est ut pͥmo corpori anma ex¬
trema p̾ponat᷑. fieriq possit ut corpori alicuiꝰ animȩ aliqͦd
aliud corpꝰ añferat᷑. Ut aut̃ ipsi animȩ : nullo mͦ: Curgͦ ñ laude¬
tur ds̃. & ineffabili p̃dicatione laudet᷑. qui cͣfecerit eas quȩ inle¬
gibus essent iusticiȩ ꝑmansurȩ. fecit etiã alias animas. quas uł
peccaturas uł inpeccatis etiam ꝑseueraturas eẽ p̃uidebat. cũ ad
huc & tales meliores sint eis. quȩ qm nullũ hñt rationale ac li¬
berum uoluntatis arbitriũ peccare ñ possunt: Quȩ tñ adhuc
etiã ipse meliores sunt quam corporũ quorũlib& quãlib& sple¬
didissimꝰ fulgor. quẽ ꝓipsiꝰ sũmi dei substantia quidã quan¬

Expanded text:
st melior, omnisque peccatrix anima quocumque ceciderit, nulla commutatione corpus efficitur, nec omnino illi aufertur quod anima est, et ideo nullo pacto amittit quod corpore est melior, in corporibus autem lux tenet primum locum; consequens est ut primo corpori anima extrema praeponatur, fierique possit ut corpori alicujus animae aliquod aliud corpus anteferatur, ut autem ipsi animae nullo modo. Cur ergo non laudetur Deus, et ineffabili praedicatione laudetur, qui cum fecerit eas quae in legibus essent justitiae permansurae, fecit etiam alias animas, quas vel peccaturas, vel in peccatis etiam perseveraturas esse praevidebat; cum et tales adhuc meliores sint eis, quae quoniam nullum habent rationale ac liberum voluntatis arbitrium, peccare non possunt? Quae tamen adhuc etiam ipsae meliores sunt, quam corporum quorumlibet quamlibet splendidissimus fulgor, quem pro ipsius summi Dei substantia quidam, quam
Abbreviated transcription (Latin):
a conuerti A. Rep̃hendis gͦ quodnescis . u. Noli uerbo p̃mere
Ita enim dixxi nescio anulla culpasit: ut intelligi uoluerim si¬
ne dubio culpã esse Nam hoc uerbo qđ dixi nescio: satis ꝓfecto
irrisi dubitationẽ dere manifesta A. uide quid sit certissima
ueritas: quȩ te coegit tam icito obliuisci. qͦs paulo ante dixisti.
Sienim nat᷑a uł necessitate iste motꝰ existit: culpabił esse nul¬
lo pacto potest. Tu uͦ eẽ culpabilẽ ita firmissime tenes: ut dubi¬
tationẽ dehacre tam certa etiã irridendã putaueris. Cur gͦ
tͥ uł affirmandũ uł certę cũ aliqua dubitatione dicendũ ui-¬
sũ est. qͦd ꝑspicuȩ falsũ eẽ ipse conuincis:oixisti enĩ. Siita da¬
ta ẽ. uoluntas libera. ut naturalẽ habeat istũ motũ: iã ne cessi.¬
tate ad hȩc conuertit᷑. neq ulla culpa de p̃hendi potest. ubi

Expanded text:
a converti. A. Reprehendis ergo quod nescis. E. Noli verbo premere: ita enim dixi, Nescio an ulla culpa sit, ut intelligi voluerim sine dubio culpam esse. Nam hoc verbo quod dixi, Nescio, satis profecto irrisi dubitationem de re manifesta. A. Vide quid sit certissima veritas, quae te coegit tam cito oblivisci quod paulo ante dixisti. Si enim natura vel necessitate iste motus existit, culpabilis esse nullo pacto potest: tu vero esse culpabilem ita firmissime tenes, ut dubitationem de hac re tam certa etiam irridendam putaveris. Cur ergo tibi vel affirmandum, vel certe cum aliqua dubitatione dicendum visum est, quod perspicue falsum esse ipse convincis? Dixisti enim: Si ita data est voluntas libera, ut naturalem habeat istum motum, jam necessitate ad haec convertitur; neque ulla culpa deprehendi potest
Abbreviated transcription (Latin):
cte illa posita.: plurimũ miror ut dixi quare numerꝰ uł
sit multitudini hominũ et cara sapientia: S nimirũ illud
est qđ una quȩ dã eadẽq res est. Ueruntam̃ qm̃ nichilomi¬
nꝰ indiuinis libris desapientia dr̃ qđ attingit afine usq ad

Expanded text:
cte illa posita; plurimum miror, ut dixi, quare numerus vilis cte illa posita; plurimum miror, ut dixi, quare numerus vilis sit multitudini hominum, et chara sapientia. Sed nimirum illud est, quod una quaedam eademque res est; verumtamen quoniam nihilominus in divinis Libr
Abbreviated transcription (Latin):
entes aut̃ ꝑ paucos. aut forsitã neminẽ. longe uenerabilior
mͥ occurrit sapientia quã numerꝰ. A. Rẽ dicis. quã ego ꝙͦ mi¬
rari soleo. Hancũ in cõmutabilẽ ueritatẽ numerorũ mecũ
ipse considero. ⁊ eiꝰ quasi cubile ac penit᷑le. uł regionẽ qͦndã.
uł si qͦd aliud nom̃ aptũ inueniri potest. qͦ nominemꝰ quasi
habita culũ qͦd dã sedẽq numeroꝵ: longe remoueor aoor¬
pore Et inueniens fortasse aliqͥd qͦd cogitate possim. ñ tam̃
aliqͥd inueniens qͦd uerbis ꝓferoe sufficiam: redeo tãꝙ lassatꝰ
inhȩc nr̃a ut loqͥ possim. & ea quȩ ante oculos sita sunt dico si¬
cut dicisolet. hoc mͥaccidit. etiã cũ desapientia qͣntũ ualeo
uigilantissimȩ atq intentissime cogito: Et ꝓpt̾ea multũ
miror. cũ hȩc duosint insecretissima certissimaq ueritate
accedente etiã testimonio script᷑arũ qͦ cõmemoraui con iũ¬

Expanded text:
entes autem perpaucos, aut forsitan neminem, longe venerabilior entes autem perpaucos, aut forsitan neminem, longe venerabilior mihi occurrit sapientia quam numerus. A. Rem dicis quam ego quoque mirari soleo. Nam cum incommutabilem veritatem numerorum mecum ipse considero, et ejus quasi cubile ac penetrale vel regionem quamdam, vel si quod aliud nomen aptum inveniri potest, quo nominemus quasi habitaculum quoddam sedemque numerorum; longe removeor a corpore: et inveniens fortasse aliquid quod cogitare possim, non tamen aliquid inveniens quod verbis proferre sufficiam, redeo tanquam lassatus in haec nostra, ut loqui possim, et ea quae ante oculos sita sunt dico, sicut dici solent. Hoc mihi accidit etiam cum de sapientia quantum valeo, vigilantissime atque intentissime cogito. Et propterea multum miror, cum haec duo sint in secretissima certissimaque veritate, accedente etiam testimonio Scripturarum, quo commemoravi conjun
Abbreviated transcription (Latin):
atq cõmunit̾ omĩb eã cernantib p̃sto ẽẽ dixisti: tã sũt uͭ ato
in c̃mutabiles regłe sapientiȩ. de qͥb paucis nc̃ singłatĩ in¬
t̃rogatꝰ respondistiesse ueras atq manifestas. easq omibꝰ
qͥ hec intueri ualent cõmunes. ad contẽplandũ ad eẽ conce
dis .cu. Bubitare ñ possũ.S ꝑuellẽ scire. utrũ uno aliqͦ ge¬
nere contineant᷑ hec duo. sapientia scilieet et numerꝰ qr con¬
iuncta etiã in scripturis scĩs hȩc posita eẽ cõmemorasti. an
alterũ ex istat ab altero. aut alterũ in alt̾o consistat uelutinu¬
merꝰ asapientia uł insapientia. Nã sapientiã existere anu¬
mero aut consistere innumero: ñ ausi dicere. Nescio qͦenĩ
mͦ. qr multos noui numerarios aut numeratores. uł siqͦ ali¬
o noĩe uocandi sũt: qͥ sũme atq mirabilit̃ cõputant. sapi¬

Expanded text:
atque communiter omnibus eam cernentibus, praesto esse dixisti; tam sunt verae atque atque communiter omnibus eam cernentibus, praesto esse dixisti; tam sunt verae atque incommutabiles regulae sapientiae, de quibus paucis nunc singillatim interrogatus respondisti esse veras atque manifestas, easque omnibus qui haec intueri valent, communes ad contemplandum adesse conce E. Dubitare non possum. Sed pervellem scire utrum uno aliquo genere contineantur haec duo, sapientia scilicet et numerus, quia conjuncta etiam in Scripturis sanctis haec posita esse commemorasti; an alterum existat ab altero, aut alterum in altero consistat, veluti numerus a sapientia, vel in sapientia. Nam sapientiam existere a numero, aut consistere in numero, non ausim dicere: nescio enim quomodo, quia multos novi numerarios aut numeratores, vel si quo alio nomine vocandi sunt, qui summe atque mirabiliter computant, sapi
Abbreviated transcription (Latin):
in corruptionẽ. & eã corruptioni p̃ponendam ẽẽ decernit: eu. Mans¬
festissime. . Cũ gͦ id eligit. qͦ conuertat animũ. qͦd eligendũs¬
se ne mo ambigit. nũ negaripotest sapient̃ eligere: co. Nullo
mͦ negauerim .A. cũ gͦ ad id qd sapient̃ eligit conũtit animũ.
sapient̃ utiq conũtit. cu Certissimũ ẽ. A. Et qͥ ab eo qͦd sapient̃
eligit ⁊ qͦ se sapient̃ conũtit. nullis t̾rorib pęnisq depellit᷑. sa¬
pient᷑ sine dubio facit. ui Prorsus sine dubio. A. manifestiᷤ¬
simũ ẽ gͥ om̃s has quas regulas diximꝰ ⁊ lumina uͥtutũ. ad sa¬
pientia ꝑtinere: qͣndoqͥdẽ qnto magis quisq ad agendã uitã
eis utit᷑. ⁊ scam hec agit uitã. tanto magis uiuit facitq saꝑien¬
t̃. Omẽ auĩ qd̾ sapient̃ fit: ñ potest rectȩ dici asapienti aᷤ sepa¬
ratũ Ci: Omĩno itaẽ A. Quã gͦ uerȩ atq in cõmutabiles sunt
regłe numeroꝵ. quoꝵ rationẽ atq ueritatẽ in cõmutabilit̃

Expanded text:
tionem, et eam corruptioni praeponendam esse decernit? E. Manifestissime. A. Cum ergo id eligit quo convertat animum, quod eligendum esse nemo ambigit, num negari potest sapienter eligere? E. Nullo modo negaverim. A. Cum ergo ad id quod sapienter eligit convertit animum, sapienter utique convertit. E. Certissimum est. A. Et qui ab eo quod sapienter eligit, et quo se sapienter convertit, nullis terroribus poenisque depellitur, sapienter sine dubio facit. E. Prorsus sine dubio. A. Manifestissimum est igitur omnes has, quas regulas diximus et lumina virtutum, ad sapientiam pertinere: quandoquidem quanto magis quisque ad agendam vitam eis utitter; omne autem quod sapienter fit, non potest recte dici a sapientia esse separatum. E. Omnino ita est. A. Quam ergo verae atque incommutabiles sunt regulae numerorum, quorum rationem atque veritatem incommutabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
illam pͥorẽ ꝑmanentẽ inuoluntate iusticiȩ. hȩc medietatẽ
qͣndam demonstrat: quȩ penitendi humilitate altitudinẽ
suã recipit. Nam neq ab illa creatura quã p̃sciuit deus ñ
solũ peccaturã s etiam in peccandi uolũntate mansurã:
abstinuit largitatẽ bonitatis suę. lit̃ eã ñ conł&: Sic̃ enĩ
melior est uł aberrans equus. quã lapis ꝓpt̾ea ñ aberrans
qͥa ꝓͥo motu & sensu caret: ita ẽ. excellentior creatura quȩ liła
uoluntate peccat. quã quę ꝓpt̃ẽa ñ peccat. quia ñ hĩ lib̾am
uoluntatẽ Et sicut laudarẽ uinũ in suo genere bonũ: in
qͦ uino in ebriatũ hominẽ uituꝑarẽ. & tñ eundẽ hominẽ
iam uituꝑatũ & adhuc ȩ̨briũ. laudato illi uino de qͦ ębriꝰ
factꝰ est. ante ponerẽ: ita corporalis creat᷑a in suo gͣdu iure
laudanda ẽ. cũ illi uituꝑandisi.nt qͥ eiꝰ ĩ mod̾ato usu au

Expanded text:
illam priorem permanentem in voluntate justitiae, haec medietatem illam priorem permanentem in voluntate justitiae, haec medietatem quamdam demonstrat, quae poenitendi humilitate altitudinem suam recipit. Nam neque ab illa creatura, quam praescivit Deus non solum peccaturam, sed etiam in peccandi voluntate mansuram, abstinuit largitatem bonitatis suae, ut eam non conderet. Sicut enim melior est vel aberrans equus, quam lapis propterea non aberrans, quia proprio motu et sensu caret; ita est excellentior creatura quae libera voluntate peccat, quam quae propterea non peccat, quia non habet liberam voluntatem. Et sicut laudarem vinum in suo genere bonum, de quo vino inebriatum hominem vituperarem, et tamen eumdem hominem jam vituperatum et adhuc ebrium, laudato illi vino, de quo ebrius factus est, anteponerem: ita corporalia creatura in suo gradu jure laudanda est; cum illi vituperandi sint, qui ejus immoderat
Abbreviated transcription (Latin):
peccauerint ũquã: neq peccaturisint Quãobrẽ si te delectat
creatura. quȩ ꝑseuerantissima uoluntate nõ peccat: ñ est du¬
bitandũ. quod eã peccanti recta ratione p̃ponas S sicut tu co¬
gitatione p̃ponis. sic eam creator ds̃ ordinatione p̃posuit. Cre¬
de esse talẽ insuperioribꝰ sedibus. & in sublimitate cęloꝵ: qͥa si
bonitatẽ conditor p̃buit ad eam condendã cuiꝰ p̃uidit fu¬
tura peccata. nullo mͦ ñ p̃be ret eã bonitatẽ ut creaturã con¬
deret quã peccaturã ñ esse p̃squit Habet enĩ illa sublimᷤ
ꝑpetuã beatitudinẽ suã in ꝑpetuũ fruens ereatore suo: qͣm
ꝑpetua tenendȩ iusticiȩ uoluntate ꝓmeret᷑. Habet de inde
ordinẽ suũ etiã ista peccatͥx amissa inpeccatis beaticudine:
s ñ dimissa recuꝑande beatitudinis facultate: Quȩ ꝓfecto
suꝑat eã quã peccandi ꝑpetua uoluntas tenet: Int̾ quã &

Expanded text:
peccaverunt unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat peccaverunt unquam, neque peccaturi sunt. Quamobrem si te delectat creatura quae perseverantissima voluntate non peccat, non est dubitandum quod eam peccanti recta ratione praeponas: sed sicut eam tu cogitatione praeponis; sic eam creator Deus ordinatione praeposuit. Crede esse talem in superioribus sedibus, et in sublimitate coelorum: quia si bonitatem Conditor praebuit ad eam condendam cujus praevidit futura peccata, nullo modo non praeberet eam bonitatem, ut creaturam conderet quam peccaturam non esse praescivit. 15. Habet enim illa sublimis perpetuam beatitudinem suam, in perpetuum fruens Creatore suo, quam perpetua tenendae justitiae voluntate promeretur. Habet deinde ordinem suum etiam ista peccatrix, amissa in peccatis beatitudine, sed non dimissa recuperandae beatitudinis facultate. Quae profecto superat eam quam peccandi perpetua voluntas tenet: inter quam et
Abbreviated transcription (Latin):
det. quia etiam sicȩlũ ocłis uide ñ posset. & tñratione uera
tale aliquid faciendũ fuisse colligeret. crede debuit factũ
aut̃ ibi ñ est: tam nemo potest ueraci cogitatione uidere.¬
quã nõ est uerũ: In eo pleriq homines errant. quia meliera
cũ mente conspexerĩt: nõ in sedibus congruis ea oculis qͣ¬
runt. uelut si quisꝙͣ ꝑfectã rotunditatẽ ratione cõphen¬
dens. sto machet᷑ quod talẽ nuce ñ inuenit. si nullũ ũ ꝙͣ
ratione uerissima uide ant meliorẽ eẽ creaturã. quȩ qͣuis
intuentes peccata hominũ. ñ ut peccare desinant: s qͥa fa¬
tisunt dolent. dicentes tales nos faceret ut semꝑ in cõmutabi¬
li eiꝰ ueritate ꝑfrui. ñquã aut̃ peccare uellemꝰ: Nõ clament.
non succenseant: quia neq ipsos idõ coegit peccare qͥa fęcit: quibꝰ
potestatẽ utrũ uellent dedit: Et sunt tales angłi qͥuidã qͥ neq

Expanded text:
det. Quia etiam si coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera det. Quia etiam si coelum oculis videre non posset, et tamen ratione vera tale aliquid faciendum fuisse colligeret, credere debuit factum autem ibi non est, tam nemo potest quam non est verum. 14. In eo plerique homines errant, quia meliora cum mente conspexerint, non in sedibus congruis ea oculis quaerunt. Velut si quisquam perfectam rotunditatem ratione comprehendens, stomachetur quod talem in nuce non invenit, si nullum unquamratione verissima videant meliorem esse creaturam, quae quamvis intuentes peccata hominum, non ut peccare desinant, sed quia facti sunt dolent, dicentes: Tales nos faceret, ut semper incommutabili ejus veritate perfrui, nunquam autem peccare vellemus. Non clament, non succenseant: quia neque ipsos ideo coegit peccare, quia fecit, quibus potestatem utrum vellent dedit; et sunt tales quidam Angeli, qui neque
Abbreviated transcription (Latin):
partes eiꝰ tanta ẽ. uarietas: ut nichil qͦd ad t̾rę ꝑtinet sp̾em
cogitanti occurrat: quod non in tota eiꝰ mole deus omniũ con¬
ditor fecerit: Nanq terra feracissima ⁊ amenissima usq ad
ascendas: ut qͦd sũmĩi genꝰ t̾re inueneris. solũ tam̃ eẽ nolis Iam
uͦ int̃ totã t̾rã & cȩlũ qͣnta distantia ẽ.In t̾ponũt᷑ enĩhumida.
labiłq nat᷑a. atq ex his quatuor elementis aliȩ innumera¬
biles nobis. numerate aut̃ dõ rerũ spẽs formȩq uariant᷑.
Potest gͦ esse aliquid inrerũ nat᷑a: qͦd tua ratione ñ cogitas
Nonesse autẽ qđ uera ratione cogitas: ñ potest Neq enĩ tupo¬
tes aliquid meliꝰ increat᷑a cogitare: qͦd creat᷑ȩ artificẽ fugerit.
Humana quippe aĩa: naturalit̃ diuinis ex quibꝰ pend&. con¬
ab eo faciendũ fuisse cognouit: etiã si hoc in rebus factis ñ ui¬

Expanded text:
partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem partes ejus tanta est varietas, ut nihil quod ad terrae pertinet speciem cogitanti occurrat, quod non in tota ejus mole Deus omnium conditor fecerit. Namque a terra feracissima et amoenissima usque adascendas, ut quod summum genus terrae inveneris, solum tamen esse nolis. Jam vero inter totam terram et coelum quanta distantia est? Interponuntur enim humida flabilisque natura: atque ex his quatuor elementis aliae innumerabiles nobis, numeratae autem Deo rerum species formaeque variantur. Potest ergo esse aliquid in rerum natura, quod tua ratione non cogitas. Non esse autem quod vera ratione cogitas, non potest. Neque enim tu potes aliquid melius in creatura cogitare, quod creaturae artificem fugerit. Humana quippe anima naturaliter divinis ex quibus pendet conab eo faciendum fuisse cognovit; etiam si hoc in rebus factis non vi
Abbreviated transcription (Latin):
neo caueas. ne forte ñ dicas quidẽ meliꝰ fuisse utñeẽnt. s di¬
cas alit fieri eas debuisse. Quicqͥd enĩ tͥ uera ratione meliꝰos
currerit: scias fecisse dm̃ tanꝗ̃ bonoꝵ om̃iũ conditorẽ. n
ẽ aut̃ uera ratio. s inuida infirmitas: cũ aliqͥd meliꝰ faci¬
endũ fuisse cogitaueris. iã nichil aliud inferiꝰ uelle fie¬
ri: tanꝙͣ si ꝑspecto cȩlo nolles t̾rã factã esse. iniquȩ omĩno:
fectȩ enim rep̃hendes: si p̃t̃misso celo t̾rã factã uides.
qm̃ diceres ita eã fieri debuisse. sicuti posses cogitare cglũ
Cũgͦ etiã illud ad cuiꝰ spẽm uolebas terrã ꝑducere. fadũ
esse ꝑspiceres. ñ aut̃ hoc terram s celũ uocari: eredo quod re
meliore ñ fraudatꝰ. ut inferior quoq ali qua fieret & terra
esset uequaquã in uidere deberes. In qua terra. rursus sđm

Expanded text:
neo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dineo caveas, ne forte non dicas quidem melius fuisse ut non essent, sed dicas aliter fieri eas debuisse. Quidquid enim tibi vera ratione melius occurrerit, scias fecisse Deum tanquam bonorum omnium conditorem. Non est autem vera ratio, sed invida infirmitas, cum aliquid melius faciendum fuisse cogitaveris, jam nihil aliud inferius velle fieri, tanquam si perspecto coelo, nolles terram factam esse; inique omnino. Recte enim reprehenderes, si praetermisso coelo terram factam videres, quoniam diceres ita eam fieri debuisse, sicuti posses cogitare coelum. Cum ergo etiam illud ad cujus speciem volebas terram perducere, factum esse perspiceres, non autem hoc terram, sed coelum vocari; credo quod re meliore non fraudatus, ut inferior quoque aliqua fieret et terra esset, nequaquam invidere deberes. In qua terra rursus secundum
Abbreviated transcription (Latin):
siusti. qͦmͦ ñ creatori deputandũ sit. qͥdqͥd in eiꝰ creat᷑a fieri
necesse ẽ. reguła illã pietatis facile ñ ĩmouebit. ꝗͣ meminiᷤ¬
se nos conuenit. gr̃arũ actionẽ nos debe creatorino stro.
cuiꝰ ꝓfecto largissima bonitas iustissimȩ laudaret᷑. etiã¬
si aliqͦ inferiore creatȩ gͣdunos condidiss& Quãuis enĩ
aĩa nr̃a peccatis tabefacta sit: sublimior.ẽ. tñ ⁊ melior ꝗͣ
si in hãc lucẽ uisibilẽ uerteret᷑ Et uides ꝓfecto de huiꝰ luciꝰ
eminentia quantũ laudant animȩ dm̃: etiã corporis sensi
stitutor tñ earũ ds̃ p̃clarissime ꝓ humana facultate laudã¬
dis. ẽ: ñ solũ qm̃ peccantes eas iustȩ ordinat. s etiã quia ta¬
les instituit. ut etiã peccatis sordidatȩ. nullomͦ lucis corpo¬
ralis dignitate suꝑ entꝰ. de qͣ tñ iure laudat᷑ Illud quoq mo.¬

Expanded text:
suisti, quomodo non Creatori deputandum sit quidquid in ejus creatura fieri suisti, quomodo non Creatori deputandum sit quidquid in ejus creatura fieri necesse est; regula illa pietatis facile commonebit, quam meminisse nos convenit, gratiarum actionem nos debere Creatori nostro. Cujus profecto largissima bonitas justissime laudaretur, etiamsi aliquo inferiore creaturae gradu nos condidisset. Quamvis enim anima nostra peccatis tabefacta sit, sublimior est tamen et melior, quam si in hanc lucem visibilem verteretur. Et vides profecto de hujus lucis eminstitutor tamen earum Deus praeclarissime pro humana facultate laudandus est, non solum quoniam peccantes eas juste ordinat, sed etiam quia tales instituit, ut etiam peccatis sordidatae, nullo modo lucis corporalis dignitate superentur, de qua tamen jure laudatur. 13. Illud quoque mo
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ p̃tierunt: sic ds̃ p̃scientia sua ñ cogit facienda quȩ futu¬
ra sunt. Et sicut tu quȩdã quȩ fecisti meministi. nec tñ quę
meministi om̃a fecisti: ita ds̃ om̃a quorũ ipse auctor est p̾scit. nec
tñ omiũ quȩ p̃scit ipse auctor est Quorũ aut̃ ñ est malus au¬
ctor: iustus est ultor: Hinc gͦ iam in tellige. ꝗͣ iusticia ds pec¬
cata pumat: quia quę nouit futura ñ facit. Nã spꝓpt̃ea ñ
debet retribuere suppliciũ peccantibꝰ. quia p̃uidet pecca¬
turos: nec rectȩ facientibꝰ deb& p̃mia retribuere.quia are¬
ctȩ facturos nichilominꝰ p̃uid& Immo uͦ fate am᷑. ⁊ ad p̃scien¬
tiam eiꝰ ꝑtinere. nequid eũ lateat futurorũ: ⁊ad iusticiam
ut peccatũ quia uoluntate cõmittit᷑. ita uidicio eiꝰ impunȩ
ñ fiat: sicut p̃scientia ñ cogit᷑ fieri Iam illud qͦd t̃cio loco po¬

Expanded text:
quae praeterierunt, sic Deus praescientia sua non cogit facienda, quae futuquae praeterierunt, sic Deus praescientia sua non cogit facienda, quae futura sunt. Et sicut tu quaedam, quae fecisti, meministi, nec tamen, quae meministi, omnia fecisti, ita Deus omnia, quorum ipse auctor est, praescit, nec tamen omnium, quae praescit, ipse auctor est. Quorum autem non est malus auctor, justus est ultor. Hinc ergo jam intellige, qua justitia Deus peccata puniat, quia, quae novit futura, non facit. Nam si propterea non debet retribuere supplicium peccantibus, quia praevidet peccaturos, nec recte facientibus debet praemia retribuere, quia et recte facturos nihilominus praevidet, immo vero fateamur, et ad praescientiam ejus pertinere, ne quid eum lateat futurorum, et ad justitiam, ut peccatum, quia voluntate committitur, ita judicio ejus impune non fiat, sicut praescientia non cogitur fieri » . Quae cum ita
Abbreviated transcription (Latin):
est : i. &adei potiꝰ. a. Qd gͦ. si tu p̃scires peccaturũ eẽ aliqͦm
ñ eẽt necesse ut peccaret: cu. Immo necesse eẽt ut peccaret.
Non enim alit̾ eẽt p̾scientitia mea: nͥ certa p̃scirẽ a. Ñ gͥ ꝙr¬
dei p̃scientia ẽ: necesse est fieri q̃ p̃scierit: s tantũ mͦ quia
p̃scientia ẽ Quȩ si ñ certa p̃noscit: utiq nulla est. eb. Con¬
sentio. s quorsũ ista: A. Quia nͥ fallor. ñ continuo tu peccare
cogeres: quẽ peccaturũ esse p̃scires Neq ipsa p̃scientia tua
peccare eũ cogeret: ꝗͣuis sine dubio peccat᷑us ess&s Nõ enĩ
alit̃: id futurũ eẽ p̃scires Sicut itaq ñ sibi ad uersant᷑ hȩc
duo. ut pͣscientia tua noueris qͦd aliꝰ sua uoluntate facturꝰ
est: ita ds̃ neminẽ ad percandũ cogens. p̃uid& tñ eos quiꝑ
pͥa uoluntate percabunt. Curgͦ ñ iqn dicet iustꝰ. quȩ fieri
ñ cogit p̃ sciꝰ: Sicut enim  memoria tua ñ cogis facta esse

Expanded text:
est? E. Quia Dei potius. A. Quid ergo? si tu praescires peccaturum esse aliquem, non esset necesse ut peccaret? E. Imo necesse esset ut peccaret: non enim aliter esset praescientia mea, nisi certa praescirem. A. Non Dei praescientia est, necesse est fieri quae praescierit, sed tantummodo quia praescientia est; quae si non certa praenoscit, utique nulla est. E. Consentio: sed quorsum ista? A. Quia, nisi fallor, non continuo tu peccare cogeres, quem peccaturum esse praescires; neque ipsa praescientia tua peccare eum cogeret, quamvis sine dubio peccaturus esset: non enim aliter id futurum esse praescires. Sicut itaque non sibi adversantur haec duo, ut tu praescientia tua noveris quod alius sua voluntate facturus est; itaoluntate peccabunt. Cur ergo non vindicet justus, quae fieri non cogit praescius. Sicut enim tu memoria tua non cogis facta esse,
Abbreviated transcription (Latin):
minꝰ ab surdũ ẽ: exqͦ intelligit᷑ eẽ mediũ qͦo neutrũ dicipossit:
ita & exarce sapientię ut ad stulti ciã pͥmꝰ hõ tͣnsir&. nec stultꝰ nec
sapiens ille tͣnsitꝰ fuit: uelut in sõno & uigiliis. neq io est dor¬
mire qͦd ob dormis cere: neq idẽ uigilare qͦd exꝑgisci: s tͣnsitꝰ qͥ¬
dã exalto inalt̾ũ: Uerũ hoc int̾ ẽ: qd̾ sine uolũtate plerũq ista

Expanded text:
minus absurdum est; ex quo intelligitur esse medium, quod neutrum dici possit: minus absurdum est; ex quo intelligitur esse medium, quod neutrum dici possit: ita et ex arce sapientiae, ut ad stultitiam primus homo transiret, nec stultus, nec sapiens transitus ille fuit. Velut in somno et vigiliis, neque id est dormire quod obdormiscere, neque id est vigilare quod expergisci, sed transitus quidam ex altero in alterum. Verum hoc interest, quod sine volu
Abbreviated transcription (Latin):
illi eẽt causa recedendi Itẽ si responderis recedendo eũ stultũ
eẽ factũ: quer̃ utrũ stultȩ̨ ansapient̃ fecerit. quod recessit. Si
enĩ sapient̃ fecit: rectȩ fecit. nichilq peccauit Si stultȩ iã erat
inqͥunt in eo stulticia. qua factũ est ut reced&: Non enĩ stultȩ
aliquid sine stulticia facere poterat Ex qͦ apparet eẽ qͥd dã mediũ
qͦs ad stulticiã a sapientia transit᷑: quod neq stultȩ neq sapi¬
ent̃ factũ dici potest. Qͦ ab hoĩb inhac uita constitutis ñ nisi
ex cont̾rio dat᷑ intelligi: Sicut enĩ nullus mortalitim fit sapiens
nͥ abstulticia insapientiã tͣnseat. ipse aut̃ transitꝰ si stulte fit.
nõ utiq bene fit. qͦd dem̃tissimũi ͤ dicere : si aut̃ sapient̃ fit. lam
erat sapientiamn hoie. anteꝗͣ tͣnsiss& ad sapientiã. qͦd nichilo¬

Expanded text:
illi causa esset recedendi. Item si responderis eum recedendo stultum illi causa esset recedendi. Item si responderis eum recedendo stultum esse factum, quaerunt utrum stulte, an sapienter fecerit quod recessit. Si enim sapienter fecit, recte fecit, nihilque peccavit: si stulte, jam erat, inquiunt, in eo stultitia, qua factum est ut recederet. Non enim stulte aliquid sine stultitia facere poterat. Ex quo apparet esse quiddam medium, quo ad stultitiam a sapientia transitur, quod neque stulte, neque sapienter factum dici potest, quod ab hominibus in hac vita constitutis non nisi ex contrario datur intelligi. Sicut enim nullus mortalium fit sapiens, nisi ab stultitia in sapientiam transeat; ipse autem transitus si stulte fit, non utique bene fit, quod dementissimum est dicere; si autem sapienter fit, jam erat sapientia in homine antequam transisset ad sapientiam, quod nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
seduci. Quod peccatũ cũ eẽt in libero arbitrio: iusta diuina
lege pęna consecutã. Ita dicit etiã apłs paulꝰ. dicentes se ẽẽ sa¬
pientes stuba factisunt Suꝑbia enĩ auertit a sapientia: Quer¬
sionẽ aut̃. stulticia consequit᷑ Stulticia qͥppe cecitas quȩdã
est: sicut idẽ dicit. Et obscuratũ est insipiens cor eoꝵ. Unde
aut̃ hȩc obscuratio. nͥ ex auersione alumine sapientiȩ: unde
aut̃ hȩc auersio. nͥ dũ ille cuibonũ ẽ. ds̃. sibi ipse uult eẽ boñ
suũ. sicuti sibi est dĩ: Itaq adme ipsũ inquit cont᷑bata ẽ. aia
mea. Et gustate: & eritis sicut dii: Turbat aut̃ considerantes: qͦd
ita querunt Stulticia pͥmꝰ hõ recessit a dõ: an recedendo stultꝰ
factus ẽ: Quia si responderis eũ stulticia recessisse a sapientia:
uidebit᷑ stuitꝰ fuisse antequã reced& asapientia. ut stulticia

Expanded text:
seduci. Quod peccatum cum esset in libero arbitrio, justa, divina seduci. Quod peccatum cum esset in libero arbitrio, justa, divina lege, poena consecuta est. Ita dicit etiam apostolus Paulus: Dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt. Superbia enim avertit a sapientia: aversionem autem stultitia consequitur. Stultitia quippe caecitas quaedam est, sicut idem dicit: Et obscuratum est insipiens cor eorum . Unde autem haec obscuratio, nisi ex aversione a lumine sapientiae? unde autem haec aversio, nisi dum ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est Deus? Itaque, Ad meipsum, inquit, conturbata est anima mea : et, Gustate, et eritis sicut dii . 73. Turbat autem considerantes, quod ita quaerunt: Stultitiane primus homo recessit a Deo? an recedendo stultus factus est? Quia si responderis eum stultitia recessisse a sapientia, videbitur stultus fuisse antequam recederet a sapientia, ut stultitia
Abbreviated transcription (Latin):
posse peccare. Duob aut̃ modis peccat antequã fiat sapienᷤ. si aut
ñ se ac cõmodae ad accipiendũ p̃ceptũ: aut cũ acceꝑit nõ obser uet.
Sapiens aut̃ peccat: si se auerterit asapientia: Sicut enim p̃¬
ceptũ dñi non est ab illo cũi p̃cipit᷑. s ab illo qͥ p̃cipit: sic & sapi¬
entia ñ ẽ. ab illo qͥ illuminat᷑. s ab illo qͥ illuminat: Quid gͦ.ẽ.
unde ñ laudandus sat hoĩs creator: Bonũi ẽ. enĩ aliquod.
homo. ⁊ meliꝰ quã pecus: ex eo qͦd p̃cepti capax Eit hoc meliꝰ.
cũ p̃ceptũ iã cepit: Rur sus hoc meliꝰ: cũ p̃cepto paruit. Et his
om̃ib meliꝰ: cũ ȩt̃no lumine sapientiȩ beatus. ẽ. Peccatũ aũ
malũ est in negligentia: uł ad capiendũ p̃ceptũ. uł ad obser¬
uandũ. uł ad custodiendã contẽplationẽ sapientiȩ: Exquo
intelligit᷑. etiã si sapiens pͥmꝰ homo factus est. potuiss& tam̃

Expanded text:
posse peccare. Duobus autem modis peccat antequam fiat sapiens; si aut posse peccare. Duobus autem modis peccat antequam fiat sapiens; si aut se non accommodet ad accipiendum praeceptum, aut cum acceperit non observet. Sapiens autem peccat, si se averterit a sapientia. Sicut enim praeceptum non est ab illo cui praecipitur, sed ab illo qui praecipit; sic et sapientia non est ab illo qui illuminatur, sed ab illo qui illuminat. Quid ergo est unde non laudandus sit hominis Creator? Bonum est enim aliquod homo, et melius quam pecus, ex eo quod praecepti capax. Et hoc melius, cum praeceptum jam cepit. Rursus, hoc melius, cum praecepto paruit. Et his omnibus melius, cum aeterno lumine sapientiae beatus est. Peccatum autem malum est in negligentia vel ad capiendum praeceptum, vel ad observandum, vel ad custodiendam contemplationem sapientiae. Ex quo intelligitur, etiamsi sapiens primus homo factus est, potuisse tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ctus est hõ. ut quãuis sapiens nõdũ eẽt. p̃ceptũ tñ poss&s acciꝑe.
cui utiq obtẽꝑare deb̾&: nec illud iã mirũ est qͦd seduci potu¬
it. nec illud iniustũ quod p̃cepto nõ obtẽꝑans. pęnas luit.
nec creator eiꝰ auctor uiciorũ est. quia ñ hab̃e sapientiã. nõdũ
erat uiciũ hoĩs. si nõdũ ut habere poss& acceꝑat. S̾ tñ habe
bat aliquid. quod sibene uti uell&: ad id qͦo nõ abebat ascend&.
Aliud est enim eẽ rationalẽ: aliud eẽ sapientẽ: Ratione fit
quisq p̃cepti capax: cui fidẽ debet. ut quod p̾cipit᷑ faciat sic̃
aut̃ natura rationis p̾ceptũ capit: sic p̃cepti obseruatio sapi¬
entiã. Ođ ͤaut̃ nat᷑a ad capiendũ p̃ceptũ: hoc est uoluntas ad
obseruandũ: Et sicut rationał natura tanquã meritũ est pre¬
cepti accipiendi: sic p̃cepti obseruatio. meritũ est accipiendȩ sa¬
pientię: Exquo aut̃ incipit hõ p̃cepti eẽ capax: ex illo incip

Expanded text:
piens nondum esset, praeceptum tamen posset accipere, cui utique obtemperare deberet; nec illud jam mirum est, quod seduci potuit; nec illud injustum, quod praecepto non obtemperans poenas luit; nec Creator ejus auctor vitiorum est, quia non habere sapientiam, nondum erat vitium hominis, si nondum ut haberbene uti vellet, ad id quod non habebat ascenderet. Aliud est enim esse rationalem, aliud esse sapientem. Ratione fit quisque praecepti capax, cui fidem debet, ut quod praecipitur, faciat. Sicut autem natura rationis praeceptum capit, sic praecepti observatio sapientiam. Quod est autem natura ad capiendum praeceptum, hoc est voluntas ad observandum. Et sicut rationalis natura tanquam meritum est praecepti accipiendi, sic praecepti observatio meritum est accipiendae sapientiae. Ex quo autem incipit homo praecepti esse capax, ex illo incipit
Abbreviated transcription (Latin):
piisq facturiis sit cli. Prorsus sim eoꝵ oꝑũ p̃stiũ dm̃ dico.
multo fidentiris. eũ dixerĩ p̃scire oꝑa sua.⁊ qͥd sit facturꝰ
certissime p̃uiderẽ. A. Nõne gͥ caues ne tͥ dicat᷑ etiam ipsũ

Expanded text:
piisque facturus sit. E. Prorsus si meorum operum praescium Deum dico, piisque facturus sit. E. Prorsus si meorum operum praescium Deum dico, multo fidentius eum dixerim praescire opera sua, et quid sit facturus certissime praevidere. A. Nonne igitur caves ne ti
Abbreviated transcription (Latin):
sciꝰ sit omĩũ futuroꝵ: inos non necessitate s uoluntate pec¬
cemꝰ Si enĩ p̃stius est ds in qͥs. peccaturũ eẽ hominẽ: neces¬
se ẽ ut peccet Si aũ necesse ẽ: ñ gͦ est inpeccando uolunta¬
tis arbitriũ: s potiꝰ in euitabilis & fixanecessitas. Qua ratiocina¬
one hoc uidelicet ne conficiat᷑ times: ut aui deus fut᷑orũ
omĩũ p̃sciꝰ impie neget᷑. aut sihoc negare ñ possumꝰ: fa¬
team᷑ ñ uoluntate s necessitate peccari An aliquid ali¬
ud te mouet: c. Nichil interĩ aliuo.A. Res gͦ uniuersas
quarũ dĩ est p̃sciꝰ. ñ uoluntate s ne cessitate fieri putas:
cb. Om̃ino ita ꝓuto :.A. Ex ꝑgiscere tandem. teq ipsũ paululũ
intuere: & dic mͥ si potes. quałe si habiturꝰ cras uoluntatẽ. u¬
trũ apeccandi an recte faciendi u. Nescio A. Quid dm̃ itidẽ
ras p̃udet uoluntates: multo mag̾ p̃uidet quid de iustis im¬

Expanded text:
scius sit omnium futurorum, et nos non necessitate, sed voluntate pecscius sit omnium futurorum, et nos non necessitate, sed voluntate peccemus. Si enim praescius est Deus, inquis, peccaturum esse hominem, necesse est ut peccet: si autem necesse est, non ergo est in peccando voluntatis arbitrium, sed potius inevitabilis et fixa necessitas. Qua ratiocinatione hoc videlicet ne conficiatur times, ut aut Deus futurorum omnium praescius impie negetur, aut si hoc negare non possumus, fateamur non voluntate, sed necessitate peccari: an aliquid aliud te movet? E. Nihil interim aliud. A. Res ergo universas quarum Deus est praescius, non voluntate sed necessitate fieri putas. E. Omnino ita puto. A. Expergiscere tandem, teque ipsum paululum intuere, et dic mihi, si potes, qualem sis habiturus cras voluntatem, utrum peccandi, an recte faciendi. E. Nescio. A. Quid? Deum itidem ras praevidet voluntates, multo magis praevidet quid de justis im
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s si ꝑ suaderi sibi paterent᷑. ut cũ de optimo ⁊ iustissimo
i potentissimo cogitant. bonitatẽ ⁊ iusticiã & potentiã dĩ
longe maiorẽ suꝑiorẽq e̾ẽ credent. quã quod cogitatioẽ
ꝯci piunt. consid̾antesq semet ipsos. gr̃as dõ sedebere intel¬
ligerent. etiamsi aliquid inferiꝰ eos uoluisset eẽ quã sunt.
omibꝰq ossibꝰ ⁊ me dullis conscientię se clamarent: Ego dixi
dñe miserere mei: cura animã meã qm̃ peccaui tͥ: Ita certiᷤᷤ
itineribꝰ diuinȩ miscde in sapientiã ducerent᷑. ut neq in¬
uentis rebꝰ in flati. neq ñ inuentis t᷑bulenti. ⁊ cognoscendo
instructiores fierent aduidendũ. ⁊ ad que rendũ ignorã¬
do mitiores Tibi uͦ cui hoc iam ꝑsuasũ eẽ ñ dubito: uide
ꝗ̃ facile de tam magna questione respondeam: cũ mͥ pͥor
miraris. qͦmͦ nõ sint contraria ⁊ repugnantia. ut & deus pre¬

Expanded text:
omnes si persuaderi sibi paterentur, ut cum de optimo et justissimo omnes si persuaderi sibi paterentur, ut cum de optimo et justissimo et potentissimo cogitant, bonitatem et justitiam et potentiam Dei longe majorem superioremque esse crederent, quam quidquid cogitatione concipiunt; considerantesque semetipsos, gratias Deo se debere intelligerent, etiamsi aliquid inferius eos voluisset esse quam sunt, omnibusque ossibus et medullis conscientiae suae clamarent: Ego dixi, Domine, miserere mei, cura animam meam, quia peccavi tibi : ita certis itineribus divinae misericordiae in sapientiam ducerentur, ut neque inventis rebus inflati, neque non inventis turbulenti, et cognoscendo instructiores fierent ad videndum, et ad quaerendum ignorando mitiores. Tibi vero cui jam hoc persuasum esse non dubito, vide quam facile de tam magna quaestione respondeam, cum mihi prior miraris, quomodo non sint contraria et repugnantia, ut et Deus prae