comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sed in sua potius potestate sine dõ. ut legẽ eius nobseruarent
q̃si inuidentissibi. nese ipsi regerent. ñ indigentes illius aet̃ no
lumine. sed utentes ꝓprio. ꝑ uidentes quasi oculissuis. ad di¬
noscendũ bonũ & malũ qđ ipse ꝓhibuiss&. In his aũ uerbis
notandũ. quanta arte nequitiȩ diabolus hominẽ abinitio
tẽptauerit. quiñ solũ in obedientiã c̃tẽptũ que sui c̃dito¬
ris docuit. sed & numero sitatẽ deoꝵ illi credendã ꝓposuit.
dm̃ colebant castitatẽ corrũper&. Sinuero ad inoboedi¬
entiã ꝑtraher&. in utroq uictor ex ister&. Quando aũ his
uerbis creder& mulier abona & utilire diuinitus se fuisse
ꝓhibitos. nisiiã in ess& m̃ti. amor ille ꝓpria potestatis & quae¬
milianda. Deniq uerbis nõtenta serpentis. c̃ siderauit lig¬
aspectuq delectabile. & ñ credens posse in de semori. arbi¬
tror qđ putauerit dm̃ alicuius significationis causa dix¬
isse simandaueritis morte moriemini. atq ideotulit de

Expanded text:
sed in potestate potius sine Deo, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis sibi ne se ipsi regerent, non indigentes illius aeterno lumine, sed utentes proprio, providentes quasi oculis suis ad dignoscendum bonum et malum, quod ille prohibuisset. In quibus verbis notandum quanta arte nequitiae diabolus hominem ab initio tentaverit, qui non solum eum inobedientiam contemptumque sui creatoris Deum colebant, castitatem corrumperet; si vero pertraheret, in utroque victor existeret. « Quando autem his verbis crederet mulier a bona atque utili re divinitus se fuisse prohibitos, nisi jam inesset menti amor ille propriae potestatis, et quaemilianda? denique uerbis non contenta serpentis considerauit ligaspectum et non credens posse inde se mori, arbitror, quod putauerit deum alicuius significationis causa dixisse: si manducaueritis, morte moriemini. atque ideo sumsit de
Abbreviated transcription (Latin):
angelicȩ curiȩ & intrans scũ ariũ dĩ. inteller& nouissima
Deniq euigilans tã quã ꝓph&ia plenus cũad se adductã
mulierẽ suã uider&. eructauit c̃tinuo. qđ magnũ sacra¬
m̃tũ cõm̃dauit apostolus. Hoc nunc os ex ossib: meis. & c.¬
euang̃ dm̃ dixisse declarauit. Ait enĩ. Nonne legistis quia
qui fec̃ ab initio masculũ & feminã fecit eos. Etdix̃. Propt̃
hoc dimitt& homo patrẽ & rłq Vt intellegamus pp̃ ex

Expanded text:
angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et cen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimit
Abbreviated transcription (Latin):
generihumano fuisse uid&ur. Exeo qđ nomina cuncta
quȩ usq ad diuisionẽ linguarũ in genesi legimus. illius
tunc cas &iã animantiũ uocabula. quo modo & rerũ
c& erarũ iuxta suã cuiq distinxisse loquelã. Quã uis &¬
iã nlat& homines post plurimis quae sibi noua forte occur¬
rerant reb siue animantib ꝑ singulas gentes iuxta suũ pla
depiscib adductis ad adã ut eis nomina imponer&. nil¬
refert scriptura. quib tam̃ credibile . ẽ. paulatim cog¬
nitis. ꝓ diuersitate gentiũ nomina ab homnib eẽ diuer

Expanded text:
generi humano Hebraea videtur, ex eo quod nomina cuncta quae usque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius sunt etiam animantium vocabula, quomodo et rerum caeterarum, juxta suam cuique distinxisse loquelam: quamvis etiam non latet homines postea plurimis quae sibi nova forte occurrerent rebus, sive animantibus, per singulas gentes juxta suum placde piscibus adductis ad Adam, ut eis nomina imponeret, nihil Scriptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab hominibus esse diversa
Abbreviated transcription (Latin):
indicus igniculos hab&. albis cingentib onis: arabi¬
cus aut nigerẽ. cũ candentib Ionis. Antiqua trans¬
latio ꝓhis hab& carbunculũ. & p̾asinũ lapidẽ. Est aũ
carbunculussicut. & nomine ꝓbat lapisignei coloris
qui noctis quoq tenebras in lustrare ꝑhib&ur. Lapis¬
uõ prasinus uiridantis aspectus. Unde & grece a por¬
ro. quod apud eos prason dr̃ nom̃ accepitꝰ Et no¬
fluminis tertii trgris. ipseuadit contra asfrrios: Vocat᷑
aũ trgris pp̃ uelocitatẽ bestiȩ instar. nimia ꝑnicitate

Expanded text:
Indicus igniculos habet, albis cingentibus zonis. ArabiIndicus igniculos habet, albis cingentibus zonis. Arabicus autem niger est cum candentibus zonis. Antiqua translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, qui noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus. Unde et Graece a porro, quod apud eos πράσον dicitur, nomen accepit. Et nofluminis tertii Tigris: ipse vadit contra Assyrios. Vocatur quoque Tigris propter velocitatem, instar bestiae nimia pernicitat
Abbreviated transcription (Latin):
lath. Hac regio indix. possessa. ẽ post diluuiũ. ab euila filio
iectan. qui fuit filius heber patriarchȩ hebreoꝵ. quẽ refert
x. usq ad eũ locũ quiappellat᷑ hieira posse disse. Ibi nascit᷑
aurũ. & aurũ terrae illius optimũ. ẽ. Etplinius secundus¬
ris. Unde & insul& earũ crisa & argira a copia auri
siue argenti uocabula sumꝑserint. Ibiq inuenitur
bdelliũ & lapis onichinus. B delliũ est ut idẽ plinius scri¬
bit arbor aromatica. colore nigra. magnitudine oliuae.
& folio roboris fructu caprifici ipsius natura quȩ gummi.
Estaũ lacrima eius lucida. sub albida leuis. pinguis
ris boni sed uino ꝑ fusa odoratior. cuius & lib numero¬
rũ meminit. Erat inqui ensman. quasi sem̃ coran¬
dn. coloris bdellii id ẽ. lucidi & sub albidi. Onix aũ
lapis ẽ. p̃tiosus inde appellatus. qđ hab& in se ꝑ mixtũ
candorẽ insimilitudine unguis humani. Greci aũ
unguẽ onichen dicunt. Hunc & arabia gignit. Sed

Expanded text:
 habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiaae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundusrris. Unde et insulae eorum χρύσά et ἀργυρὰ, a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdellium et lapis onychinus. Bdellium est, ut idem Plinius dicit, arbor aromatica, colore nigra, magnitudine olivae, et folio roboris, fructuque caprificus, ipsius natura quae gummi. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis,ris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit: Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri, coloris bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem, in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem dicunt onychem. Hunc et Arabia gignit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ditanta animi uoluntate agricolari ut eis magna poc¬
nasit ad aliud inde auerti. Quic quid ergo deliciarũ
hab& agricultura. tunc utiq amplius erat. quando
nihil accidebat aduersi traeł cęlo. Nonergo damnatu
l&ius atque fera cius ꝓuenirent. unde creator ipse u¬
berius laudar&ur qui anima in corpore animali con¬
stitutȩ¬
rationẽ dedisset operandi. ac facultatẽ quantũ ani¬
mo uolenti. satis ess&. non quantũ inuitũ indigentia
sic egit ut amitter& eã. &iã sialteri saluasit. qui eã ł

Expanded text:
tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutrationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo volenti satis esset, non quantum invitum indigentia sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel
Abbreviated transcription (Latin):
unt. It̃ p̃tat᷑ aũ phison. oris mutatio. siue os pupillȩ. Quia ni¬
mirũ aliã in t̾ranrã gratiã faciei id ẽ. multo uiliorẽ quã in¬

Expanded text:
unt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia niunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem mu
Abbreviated transcription (Latin):
auctorib: innra t̾ra eẽ fonte notos. Phisonis quidẽ quẽ nunc
gangen appellant in locis caucasi montis. Niliquẽ scriptura
ad occidentẽ Porro trgris & eufrates in armenia. Vnde creden¬
dũ .ẽ. qđ locus ipse para disi a cognitione hominũ .ẽ. remotissi¬
mus. łde .iiii. aquarũ partes diuidi sed ea flumina. quorũ
fontes noti ee dicunt᷑. alicubi isse subt̾ris. & post tractus
plixarũ regionũ. locis aliis crupisse ubi tã quã in suis fontib
noti ee ꝑhi bent᷑. Nã hoc solere ñnullas aquas facere quis ig¬
norat᷑. sed ibi hocscitur. ubi ñ diu subt̃ris currunt. Sicut & ea
dẽ flumina id est trgrim. eufraten &nilũ. ferunt histo¬
rici plerisq in locis t̃ra absumi. & aliquanto in t̾iacente spa¬
tio rursus emergentia. solitũ agere cursũ. Qđ &iã ipsũ dns
ad indiciũ credendus ẽ. illius facere cursus. quo haec ad nos
deparadiso ꝑoccultiores trae sinus uenasq longiores ex e¬

Expanded text:
tra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangem appellant, in locis Gaucasi montis; Nili vero, quem Scrad occidentem. Porro Tigris et Euphrates ex Armenia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, indeque quatuor aquarum partes dividi; sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi esse sub terris et post tractus prolixarum locis regionum aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrim, Euphratem et Nilum, ferunt historici plerisque in locis terrae sumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia solitum agere cursum; quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exe
Abbreviated transcription (Latin):
dat. quasue t̾ras circũeat. quia ipse inuicino ꝓfluens
trae repmissionis facillime apopulo isrł. quiibi consti¬
tutus. haec erat lecturus poterat sciri. Quia uͦ ꝑ aquas re¬
generatrices regressus nob ad cęlestia in uisibilit̾ pat&
Congruit satis dispensationi diuinȩ pi&atis. ut ipsũ ele¬
ducit. Nob sit cũ paradiso in quo positus ẽ primus homo

Expanded text:
as circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum eledu
Abbreviated transcription (Latin):
pensus cruciaffigit᷑. Sedillud qđ figuratũ ẽ inisaac trans¬
gestũ .ẽ ad ari&ẽ : cur Quia xp̃souis ipse enĩfilius. ipse
agnus filius quinatus. aries. quia immolatus. Sed quid est
qđ inueprib: herebat . aries ille. Cruicornua hab& sic enim
tẽ ari&ẽ crucifixũ xp̃m significat. ue pres aũt spinȩ sunt
Spinae iniquos & peccatores significant. qui suspenderunt
dnm̃ incruce. Int̃spinas itaq peccatoꝵ iudȩoꝵ suspensus est
dñs. sicut ꝑhieremiã idẽ dicit. spinis peccatoꝵ suoꝵ. circũ de¬
dit me populus hic. Alii huncari &ẽ cornib: inueprius obliga¬
benedicent᷑ omnes gentes. Quando enĩ hocfactũ ẽ nisi quan
dic̃ ille aries foder̃ manus meas. & rł. hoc enĩ quand

Expanded text:
pensus cruci affigitur. Sed illud quod figuratum est in Isaac, transpensus cruci affigitur. Sed illud quod figuratum est in Isaac, transgressum est ad arietem. Cur? quia Christus ovis: ipse enim filius, ipse agnus; filius, quia natus; aries, quia immolatus. Sed quid est quod in vepribus haerebat aries ille? Crux cornua habet. Sicut enim s aries crucifixum Dominum significat. Vepres autem spinae sunt. Spinae iniquos et peccatores significant, qui suspenderunt Dominum in cruce. Inter spinas itaque peccatorum Judaeorum suspensus est Dominus, sicut per Jeremiam idem dicit: Spinis peccatorum suorum circumdedit me populus hic. Alii hunc arietem cornibus in vepribus obligabenedicentur omnes gentes. Quando enim hoc factum est, nisi quando dicit ille aries, foderunt manus meas et ped
Abbreviated transcription (Latin):
trix iirahel & p̃uaricatrixiuda. a sinus aut̃ ille insensata
ẽ stultitia iudȩoꝵ istainsensata stultitia poetabat omnia
facrament. & qł ferebat nesciebat. Iã qđ dictũ . ẽ eis ex¬
muraduos. a postolũ audi. Cȩcitas inquit exparte inis rahelꝰ¬
gentiũ intrar&. hoc ẽ postꝰ ad orauerimus. Vbi sacrificiũ cricis¬
dominicȩ impletũ ꝑgentes fuerit praedicatũ hoc ẽ. plenitu¬
nis israhel saluus fi&. Triduũ aũt illud in quo uenerunt ad
locũ immolationis tresmundi aetates significat. unã ante
legẽ. aliam sublege terciã sub gratia. Atelegẽ. abadam
usq ad morsen. Sublege amorse usq adio hannẽ. Inde im
adnõ. & quic quid restat tertius dies . ẽ. gratiae. In qua t̃tia
aetate . quasi postriduũ. sacram̃tũ sacrificiixp̃i cõpl&um ẽ.
Deinde isa ac ligatis pedib: altari suꝑponit᷑. & dñs in lignosus¬

Expanded text:
trix Juda, et reliqua . Asinus autem ille insensata trix Juda, et reliqua . Asinus autem ille insensata est stultitia Judaeorum: ista insensata stultitia portabat omnia sacramenta, et quod ferebat nesciebat. Jam quod dictum est eis, Exmur ad vos; Agentium intraret, » hoc est, « postquam adoraverimus. » Ubi sacrificium crucis per gentes fuerit praedicatum, hoc est, « ubi plenitunis Israel salvus fiet. Triduum autem illud, in quo venerunt ad locum immolationis, tres mundi aetates significantur: unam ante legem, aliam sub lege, tertiam sub gratia. Ante legem, ab Abraham usque ad Moysen; sub lege, a Moyse usque ad Joannem, inde jam a Domino, et quidquid restat. Tertius dies gratia est, in qua tertia aetate quasi post triduum sacramentum sacrificii Christi completum est. Deinde Isaac ligatis pedibus altari superponitur: et Dominus in ligno sus
Abbreviated transcription (Latin):
naturali fȩcunditate ꝓceauit. lã deinde sequentis historiae sa¬
cram̃tũ quid imaginarie portendat inspiciendũ . ẽ. quisergo
in abrahã ut p̃dictũ est ꝓillã immolationẽ figurabat᷑ nisi pat̃
excelsus quis inisa ac nisixp̃s. Nãsicut abrahã unicũ & dilec¬
ĩ filiũ dõ uictimã optulit. ita dns̃ unigenitũ filiũ suũ ꝓnobis
omnib: tradidit. & sicut isa ac ipse sĩbi ligna porta uit
quib: erat imponendus. ita & xp̃s gestauit in humeris lignũ
crucissua. in quoerat crucifigendus. Duo aut̃ serui illic di¬
missi & non ꝑducti ad locũ sacrificii iudȩos significabant
quicũ seruiͥ it̃ uiuerent & carnalit̾ saperent. non in tellege¬
bant humilitatẽ xp̃i. Ideo quia non intellegebant passionẽ
populus ipse induas partes diuidenduserat. qđ factũ. est
salamone peccante quando disus ẽ idẽ populus. loco regni

Expanded text:
naturali fecunditate procreavit. Jam deinde sequentis historiae sanaturali fecunditate procreavit. Jam deinde sequentis historiae sacramentum, quid imaginarie portendebat, inspiciendum est. Quis ergo in Abraham, ut praedictum est, per illam immolationem figurabat, nisi Pater excelsus? Quis in Isaac, nisi Christus? Nam sicut Abraham unicum et dilectum filium Deo victimam obtulit, ita Dominus unigenitum filium suum pro nobis omnibus tradidit. Et sicut Isaac ipse sibi ligna portavit quibus erat imponendus, ita et Christus gestavit in humeris lignum crucis suae, in quo erat crucifigendus. Duo autem servi illi dimissi, et non perducti ad locum sacrificii Judaeos significabant, qui cum serviliter viverent et carnaliter saperent, non intelligebant humilitatem Christi: ideo, quia non intelligebant passionem populus ipse in duas partes dividendus erat? quod factum est Salomone peccante quando divisus est idem populus loco regni,
Abbreviated transcription (Latin):
bech posuer̃ dicentes int̃uirgulta sabech. cornibus suis: & enim
CΥXNEΩN. siuerete qđ aquila posuit & sĩma chus ꝑ sinon
litterã scribit. hic uero sameth. literã positã ex quo manifes¬
tũ eẽ. non int̃p̃tationẽ stirpiũ condensarũ & in modũ r&is in¬
exiuit in ꝓuerbiũ ut siquando inangustia constituti sunt & dnĩ
optant auxilio subleuaridicant immonte dñs uidebit᷑. hoc ẽ
sicut abrahȩ misertus . ẽ. miser&ur & nr̃i. Vnde & insignũ da
IStiari&is solent &iã nunc cornu clangere. Agenunc uide¬
amus quid sub huius sacram̃ti lateat msterio. Iste en
ꝓdux̃ adimmo landum
habebat ꝑsonã dĩpatris: Dedquid .ẽ. qđ eũ senex suscepit. non enĩ
senescit ds̃ sed ipsa ꝓnuntiatio dexp̃o. lam quodã modo senuerat
dĩ iã longeuũ erat . & senectus sarae inplebedĩ. hoc . ẽ. inmultitudi¬
ne ꝓph&arũ hocidẽ significat. quia in fine tẽpoꝵ. ex ipsa plebe

Expanded text:
bech posuerunt dicentes: In virgulta Sabech cornibus suis. Etenim bech posuerunt dicentes: In virgulta Sabech cornibus suis. Etenim σύχνεων, sive rete, quod Aquila posuit et Symmachus, per SIN   litteram scribitur: hic vero   SAMECH littera posita est: ex quo manifestum est non interpretationem stirpium condensarum, et in modum retis inexivit in proverbium, ut si quando in angustia constituti sunt, et Domini optant auxilio sublevari, dicant: In monte Dominus videbitur, hoc est, sicut Abrahae misertus est, miserebitur et nostri. Undrietis, solent etiam nunc cornu clangere. Age, nunc videamus quid sub hujus sacramenti lateat mysterio. Iste enim xit ad immolandum, habebat personam Dei Patris. Sed quid est quod eum senex suscepit. Non enim senescit Deus; sed ipsa pronuntiatio de Christo jam quodammodo senuerat,Dei jam longaevum erat, et senectus Sarae in plebe Dei, hoc est, in multitudine prophetarum, hoc idem significat, quia in fine temporum, ex ipsa plebe
Abbreviated transcription (Latin):
nifeste a ꝓph&a dictus magni consiluangelus. aut qđ ds̃ erat
inangelo & ex ꝑsona dĩ angelus loquebat᷑ sicut in ꝓph&is &iam
sol&. Nam in consequentib: hoc magis uid&ur apparere ubile¬
gitur & uocauit angelus dnĩ abrahã iterũ decȩlo. ꝑmemetip¬
sũiuraui dic̃ dñs. Non facile enĩ inuenit᷑ dns̃ xp̃s patrẽ dnm̃di¬
nẽ. Nã secundũ id qđ formã serui accepit ñin congruent̃ hoc
diciuidet᷑. Nã secundũ huius rei futurae ꝓphetiã illud est in
psalmo. Dns dixit ad me filius meus estu. Naneq in ipso euan¬
filius a patre : Leuauitq abrahã oculossuos. usq obtulit holo¬
H caustũ ꝓfilio: Notandũ qđ secundũ aquilȩ int̃p̃tationẽ ueprẽ
sa & interse implexa uirgulta significauit. Vnde & srmmachus
in eandẽ ductus opinionẽ & apparuit. ait aries posthocretentus
r& eincornib: suis. Verũ quib: dã in hoc dumtrax at. loco melius

Expanded text:
nifeste a propheta dictus "magni consilii angelus", aut quodnifeste a propheta dictus "magni consilii angelus", aut quodin angelo, et ex persona Dei angelus loquebatur, sicut in prophetis etiam solet. Nam in consequentibus hoc magis videtur apparere ubi legitur Et vocavit angelus Domini Abraham iterum de coelo: Per memetipsum juravi, dicit Dominus. Non facile enim invenitur Dominus Chrinem. nam secundum id, quod formam serui accepit, non incongruenter hoc dici uidetur. nam secundum huius rei futurae prophetiam illud est in psalmo: dominus dixit ad me: filius meus es tu. nam neque in ipso euanfilius a Patre. Levavit Abraham oculos suos viditque pocaustum pro filio. Notandum quod, secundum Aquilae interpretationem, vepretum συχνεῶν condensa et inter se implexa virgulta significavit. Unde et Symmachus in eamdem ductus opinionem: Et apparuit, ait, aries post hoc retentus in rete cornibus suis. Verum quibusdam in hoc duntaxat loco melius v
Abbreviated transcription (Latin):
Hasinũ suũ usq postquã ad orauenus reuertã muraduos. Notan¬
dũ qđ degeraris usq ad montẽ moria id sedẽ tẽpliter dierum.
triũ sit & consequent̃ diet̃tio illuc ꝑuenissedicat᷑. Maleigit᷑ qui¬
dã abrahã putant illo tempore habitasse. adquercũ mãbra. cum
inde ad montẽ moria uix unius diei it̃plenũsit: Cũq colligas¬
AO Etia ista questio simili locutione soluitur. hoc est enĩ nunc cogno¬
ui qm̃times dm̃tu. qđ signif nunc tefeci cognoscere . In consequen¬
tib aũt hocgenus locutionis euident̃ appar& ubi dicit᷑. & uocauit
abrabã nom̃ lociillius dñs̃ uid&. ut dicant hodie inmonte dñsap¬
cit. significans ꝑ efficientẽ id qđ efficit᷑ sicut frigus pigrũ qđ pi¬
gros facit: Et non peꝑcisti inquit filiotuo unigenito ꝓpt̃me.
Nũqui dabrahã ꝓpt̃ agͥelũ ñpeꝑcit filiosuo & ñꝓpt̃ dm̃. Aute¬
angeli nomine dñs xp̃s significatus .ẽ. quisi nedubio ds̃ ẽ. & ma¬

Expanded text:
antes, postquam adoraverimus, revertemur ad vos, etc. Notandum quod de Geraris usque ad montem Moria, id est, sedem templi, iter dierum trium sit, et consequenter die tertio illuc pervenisse dicitur. Male igitur quidam Abraham putant illo tempore habitasse ad quercum Mambre, cum inde ad montem Moria vix unius diei iter plenum sit. Pergme. Etiam ista quaestio simili locutione solvitur. Hoc est enim: Nunc cognovi quod timeas Deum tu; quod significat: Nunc te feci cognoscere. In consequentibus autem hoc genus locutionis evidenter apparet ubi dicitur: Et vocavit Abraham nomen loci illius, Dominus vidit, ut dicant hodie: In monte Dominus apcit, significans per efficientem id quod efficitur, sicut frigus pigrum quod pigros facit. Et non pepercisti, inquit, filio tuo dilecto propter me. Nunquid Abraham propter angelum non pepercit filio suo, etangeli nomine dominus Christus significatus est, qui sine dubio deus est et ma
Abbreviated transcription (Latin):
intellegenda hereditas quã daturus munere suo fuerat ds̃ non
ẽpta praecio. Intellegit᷑ aut̃ spatiũ circaputiũ adillud emptio¬
nis pactũ ꝑtinere in quo fuerant agnȩ̨ yn datȩ. Qu ando abi¬
uII melech & abrahã. sibi &iã iurauerunt. uae post
abrahã abrahã
Gilleres pondit adsum. Querisol&. quomodo hocuerũ sit cun
dicat inepistola sua iacob qđ ds̃ neminẽ tẽptat. Nisi quia lo
uero illa dequa ia cob dicit ñ intellegit᷑ nisi quaquisq peccato
implicat᷑. Vnde apostolus dicit. Ne forte tẽptauerit uosis quitẽp¬
eũ. etiam hoc genere locutionis ut sciat dictũ est. Acsidiceret᷑
ut scire uos faciat. qm̃ uires dilectionis suae hominẽ latent nisi
experim̃to &iã eidẽ innotescat.: Nit illi tolefiliũ tuũ unigeni¬
plũ conditũ .ẽ. in area ornȩ iebus ei. sicut in parali pemeñ scriptũ ẽ.
& ceper edificare tẽplũ in m̃se secundo in secunda die mensis in mon¬

Expanded text:
intellegenda hereditas, quam deus munere suo fuerat daturus, non empta pretio. intellegitur autem spatium circa puteum ad illud emptionis pactum pertinere, in quo fuerant agnae septem datae, quando Abimelech et Abraham sibi etiam iurauerunt. Et Abraham, Abraham? Ille respondit, Adsum. Quaeri solet quomodo hoc verum sit, cum dicat in Epistola sua Jacobus , quod Deus neminem tentat, nisi quia locntatio vero illa de qua Jacobus dicit non intelligitur nisi qua quisque pimplicatur. unde apostolus dicit: ne forte temtauerit uos is qui temeum . Etiam hoc genere locutionis, ut sciat, dictum est, ac si diceretur, ut scire vos faciat quoniam vires dilectionis suae hominem latent, nisi experimento etiam eidem innotescant. Ait illi: Tolle filium tuum unigeniplum conditum est, in Area Ornae Jebusaei, sicut in Paralipomenon scriptum est: Et coeperunt aedificare templum in mense secundo, in secundo die mensis, in mon
Abbreviated transcription (Latin):
in ualle in authenticis codicib: non hab&ur. Nomen quo¬
Arboc eni nihil omnino signĩf seddicit᷑ arbe hocẽ quat¬
tuor quia ibi abrahã isaac & iacob conditus ẽ. & ipseprin¬
ceps humani ada. ut in hiesulibro aꝑtius demonstrabitur

Expanded text:
in valle, in authenticis Codicibus non habetur. Nomen quoArboc enim nihil omnino significat, sed dicitur Arbec, hoc est quatuor, quia ibi Abraham, Isaac et Jacob conditi sunt, et ipse princeps humani generis Adam, ut in Jesu libro apertius demonstratur
Abbreviated transcription (Latin):
dragorica ꝑliã ꝑueniunt ad rachel. Ad ipsã ueroliã ꝑfiliũ primogenitũ
id ÷ ꝑhonorem fecunditatis eius in quo .ẽ. omnis fructus laboriosae
atq int̃c&era tẽptationũ periclitantis actionis. Quam pleriq bonc
ingenio p̃ditistudioq flagrantes quã iuis idonei regendis populis. eẽ.
possint. tam euitant ꝓpt̃ turbulentas occupationes & in doctrinae o¬
tuĩ toto pectore tãquã inspectione rachel ferunt᷑ inamplexus. &
quiabonũ ẽ. ut &iam haecuitalatius in notescens popularẽ gloriam
mareat᷑. iniustũ .ẽ aut̃ ut eã consequat᷑. sia matorẽ suũ ad ministran

Expanded text:
dragorica per Liam veniunt ad Rachel, ad ipsam vero Liam per filium primogenitum, dragorica per Liam veniunt ad Rachel, ad ipsam vero Liam per filium primogenitum, id est, per honorem fecunditatis ejus, in quo est omnis fructus laboriosae atque inter certamina tentationum periclitantis actionis, quam plerique bono ingenio praediti studioque flagrantes, quamvis idonei regendis populis esse possint, tamen evitant propter turbulentas occupationes, et in doctrinae otium toto pectore, tanquam in speciosae Rachel feruntur amplexus. Et quia bonum est ut etiam haec vita latius innotescens popularem gloriam mereatur, injustum est autem ut eam consequatur, si amatorem suum administran
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ plerũq laborieoꝵ ꝑ quos sibi consulit᷑. & splendor ẽ liudis
& odore bonȩ opinionis. Nec a distã gloriã popularem primi
ꝑueniunt eoꝵ quist̃ in ȩccła nisi qui cũq in actionũ periculis
& labore uersantur. Propt̃ ealiae filius mala mandragorica in¬
uenit exiens in agrum id ẽ. honeste ambulans ad eos quiforis sunt.
Poctrina uero illa sapientiae quaa uulgi strepitu remotissima in
contẽplatione ueritatis dulci delectatione defigitur. hanc populare
glorim quantulũ cumq non ad sequer&. Nisi ꝑeos quunmedus
turbis agendo accusando populis prȩst̃. Quia dũisti actuosi & ne¬
gotiosi homines perquos multitudinis administrat̃ utilitas & quorũ
auctoritas populis cara .ẽ. Testi moniũ ꝑhibent &iã uitae ꝓpt̃ studiũ
conquirendȩ & contẽplandȩ ueritatis otiose quodã modo mala man¬

Expanded text:
tamen plerumque labori eorum per quos sibi consulitur, et splendorem laudis, tamen plerumque labori eorum per quos sibi consulitur, et splendorem laudis, et odorem bonae opinionis. Nec ad istam gloriam popularem primi perveniunt eorum qui sunt in Ecclesia, nisi quicunque in actionum periculis et labore versantur. Propterea Liae filius mala mandragorica invenit exiens in agrum, id est, honeste ambulans ad eos qui foris sunt. Doctrina vero illa sapientiae quae a vulgi strepitu remotissima, in contemplatione veritatis dulci delectatione defigitur, hanc popularem gloriam quantulumcunque non assequeretur, nisi per eos qui in mediis turbis, agendo ac suadendo, populis praesunt, quia dum isti actuosi et negotiosi homines, per quos multitudinis administratur utilitas, et quorum auctoritas populis chara est, testimonium perhibent etiam vitae propter studium conquirendae et contemplandae veritatis, otiose quodammodo mala man
Abbreviated transcription (Latin):
inp̃dicatione fidei euangelirȩ oserat & cornon erat. De quib scrip¬
tũ .ẽ. Populus hic me labiis honorat. coraut̃ eoꝵ longe estame.
Dequib: & apostolus dicit. Quipdicas ñ furandũ furaris. Verũ¬
tam̃ ut &iã ꝑhanc condicionalẽ libera illa uxor iacob laborans
filios heredes regnisuscipiant. ideo dñsdicit. Quaedicunt facite
quae aut̃ faciunt. facerenolite. Unde & apostolus. Siue inquit
ro quidam liae fa&us. exbenefatio rachel editus. cũ uirũ suũ secũ
debita nocte cubiturũ acceptis a filioliae mandragoris malis cum
sorore cubare ꝑmittit. Quid enĩ de mandra gora dicendũ . ẽ.
Proinderem cõperipulcrã & suaue olentẽ sapore aũ insipido.
& ideo in illo mandra gorico pomo figurari intellegã famã bonã
popularẽ. Vnde dicit apłs. O port& &iã testimoniũ haberebo¬
num ab eis qui forissunt. Quilic& parum sapiunt reddunt

Expanded text:
in praedicatione fidei evangelicae os erat, et cor non erat. De quibus scripin praedicatione fidei evangelicae os erat, et cor non erat. De quibus scriptum est: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me . De quibus Apostolus dicit: Qui praedicas non furandum furaris . Verumtamen, ut etiam per hanc conditionem libera illa uxor Jacob laborans filios haeredes regni suscipiat, ideo Dominus dicit: Quae dicunt facite; quae autem faciunt, facere nolite . Unde et Apostolus: Sive, inquit,ro quidam Liae fetus ex beneficio Rachel editus, cum virum suum secum debita nocte concubiturum, acceptis a filio Liae mandragoricis malis, cum sorore cubare permittit. Quid enim de mandragora dicendum est? Proinde rem comperi pulchram et suave olentem, sapore autem insipido; et ideo in illo mandragoric pomo figurari intelligam famam bonam popularem. Unde dicit Apostolus: Oportet etiam testimonium habere bonum ab eis qui foris sunt ; qui licet parum sapiant, reddunt
Abbreviated transcription (Latin):
uult enim docere qđ nouit uid& sororẽ labore agendi filiis ab un¬
dantẽ . & dol& potius currere homines ad eam uirtutẽ quae coꝵ
necessitatib: consolat̃ quã ad illã. unde diuinum aliquid discitur.
Hicdolor figuratus uid&ur in eo qđ scriptũ est. Et S elauit rachel
sororẽ suã. Proinde quia purus intellectus spiritalis substantiae.¬
uerbis carne editus exprimi non potest. elegit doctrina sapientiae
rachel exiuiro suo & ancilla rachel suscipere filios quã sine filuis om¬
nino remanere. Bala quippe ancilla rachel int̃ptatur in ueterata
Deuetere quippeuita carnalib: sensib: dedita corporea cogitant᷑
imagines. & iãcũ aliquid despiritali & in cõmutabili substantia di¬
uinitatis audit̃. Suscipit & lia de ancilla sua filios a more habendȩ
numerosioris ꝓlis accensa. Inuenimusaut̃ Telphã eius ancillam
interpraetari osdicens. Qua ꝓpt̃ haec anccilla illos figurat quoꝵ

Expanded text:
vult enim docere quod novit, videt sororem labore agendi atque patiendi filiis abunvult enim docere quod novit, videt sororem labore agendi atque patiendi filiis abundantem, et dolet potius currere homines ad eam virtutem qua eorum necessitatibus consulitur, quam ad illam unde divinum aliquid discitur. 15. Hic dolor figuratus videtur in eo quod scriptum est: Et zelavit Rachel sororem suam. Proinde quia purus intellectus spiritualis substantiaeerbis carne editis exprimi non potest, eligit doctrina sapientiae Rachel ex viro suo et ancilla suscipere filios, quam sine filiis omnino manere. 327 16. Bala quippe, ancilla Rachel, interpretatur inveterata. De veteri quippe vita carnalibus sensibus dedita corporeae concitantur imagines, etiam cum aliquid de spirituali et incommutabili substantia divinitatis audinumerosiores proles accensa. Invenimus autem Zelpham ancillam ejus interpretari os dicens, quapropter haec ancilla illos figurat quorum
Abbreviated transcription (Latin):
lerat᷑ ipsa prius & uberius foecundat᷑. Vt siñꝓpt̃ se ipsã certe ꝓpt̃ fili¬
os diligatur. Labor enim iustoꝵ maximũ fructũ hab& ineis quos reg¬
nodĩ generant intermultas teptationes & tribulationes. p̃dicando e¬
uangelium ad eos qui sunt in laborib: abundantis. In plagis supra mo¬
dũ in mortib sepius. ꝓpt̃ quos habent foris pugnas. intus timores
gaudiũ & coronã suã uocant. Nascuntur aut̃ eis facius atq copiosi¬
us exillo sermone fidei quo p̃dicant xpm̃ crucifixũ. Rachel autẽ
clara aspectumente excedit dõ. & uid& in principio uerbũ dm̃ apud
dm̃. & uult parere & non potest. quia geractionẽ eius quis enarrabit
Ideoq contemplandoͥ otia app&it. ut diuinitatẽ in effabilẽ cernat
Vlacare uult ab omni negotio. & ideo sterilis. quia inuariis p̃suris
non subuenit. Ded quia & ipsa int̾dũ ꝓcreandi caritate in ardescit.

Expanded text:
leratur, ipsa prius et uberius fecundatur, ut si non propter seipsam, certe propter filileratur, ipsa prius et uberius fecundatur, ut si non propter seipsam, certe propter filios diligatur. Labor namque justorum maximum fructum habet in eis quos regno Dei generat inter multas tribulationes et tentationes, praedicando Evangelium ad eos qui sunt in laboribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus saepius, propter quos habent foris pugnas, intus timores, gaudium et coronam suam vocant. 13. Nascuntur autem eis facilius atque copiosius ex illo sermone fidei quo praedicant Christum crucifixum. Rachel autem clara aspectu mente excedit Deo, et videt in principio Verbum Deum apud Deum, et vult parere, et non potest, quia generationem ejus quis enarrabit? Ideoque contemplandi otia appetit, ut divinitatem ineffabilem cernat. 14. Vacare vult ab omni negotio, et ideo sterilis, quia in variis pressuris non subvenit. Sed quia et ipsa interdum procreandi charitate inardescit,
Abbreviated transcription (Latin):
aliosseptẽ annos ꝓpt̃ rachel ut sit pauꝑspũ. mitis. lugens. esuri¬
ens & sitiens iustitiã. misericors. mundicor dis. pacificus. Uell&¬
enim homo si fieriposs& sine ulla tolerantia laboris. quae in agen
do patiendoq complectenda . ẽ. statim ad pulchrę conteplatio¬
nis dilicies ꝑuenire. sed hoc non potest in terra morientium. Hat
enim uidet᷑ significare qđ dictum . ẽ. adia cob. non est moris in loco
hoc ut minor habeat᷑ prius quã maior. quia non absurde maiorap¬
pellatur qua tempore prior est. Prior est aũt in hominis eruditione
labor bonio peribus quãrequies contẽplationis. Ad unuergo conten¬
dendum sed ꝓp̃t hoc multa referenda sunt Itaq duae sunt ucores
ia cobliberae ambae quippes̃ filiae remissionis peccatoꝵ. hocẽ. dealba¬
tionis qđ ẽ. laban. Verũ tam̃ una amat̾ aliatoleratur. sed quato¬

Expanded text:
alios septem annos propter Rachel — ut sit pauper spiritu, mitis, lugens, esurialios septem annos propter Rachel — ut sit pauper spiritu, mitis, lugens, esuriens sitiensque iustitiam, misericors, mundi cordis, pacificus. uelledo patiendoque est amplectenda, statim ad pulchrae contemplationis delicias pervenire, sed hoc non potest in terra morientium. Hoc namque videtur significare, quod dictum est ad Jacob: Non est moris in loco hoc ut minor habeatur priusquam major. Quia non absurde major appellatur, qui tempore prior est. Prior est autem in hominis eruditione labor boni operis, quam requies contemplationis. Ad unum ergo contendendum, sed propter hoc multa referenda sunt. Itaque duae sunt uxores Jacob liberae, ambae quippe sunt filiae remissionis peccatorum, hoc est dealbationis, quod est Laban, verumtamen una amatur, alia toleratur. Sed quae to
Abbreviated transcription (Latin):
eã uitam ꝓpt̃ seipsam p&icrit. sicut nec ia cobliam sed ta men sibi
nocte sub positã in usugenerandi amplexus facunditatẽ eiusex¬
ꝑtus .e. Ons enimsuã quia ꝑseipsã diliginon poterat. Primo
ut ad rachel ꝑuenir& toleran fecit. deinde ꝓpt filios cõmenda¬
uit ltauero unus quisq utilis dĩseruus subde albationis peccato
suorũ gratia constitutus. quid aliud amans& insua conuersatio
ne meditatur. nisi doctrinã sapientiae. Quã pleriq se ꝑcepturos
putant statim ut se inseptẽ p̃ceptis legis exercuorint qua sunt
dedilectione ꝓximi necui quã noceatur. Honora patrẽtuũ &
matrẽ non moechaberis. non occides non furaberis non falsum
huius secłi noctẽ. tolerantia laboris adhe serit. uelut rachel
lia in opinata coniungitur. & hanc sustin& ut᷑ illã ꝑueniat si ꝑse¬
ueranter amat acceptis aliis septẽ p̃ceptis acsiei dicatur. Serui

Expanded text:
eam uitam propter se ipsam expetiuerit? sicut nec Iacob Liam, sed tamen sibi eam uitam propter se ipsam expetiuerit? sicut nec Iacob Liam, sed tamen sibi nocte subpositam in usum generandi amplexus et fecunditatem eius expertus est. dominus enim eam, quia per se ipsam diligi non poterat, primo ut ad Rachel perueniretur, tolerari fecit, deinde propter filios commendauit. ita uero unusquisque utilis dei seruus sub dealbationis peccatorum suorum gratia constine meditatur, nisi doctrinam sapientiae, quam plerique se percepturos putant, statim ut se in septem praeceptis legis exercuerint, quaerunt dilectionem proximi, ne cuiquam noceatur, id est: Honora patrem tuum et matrem; non moechaberis, non occides, non furaberis, non falsum huius saeculi noctem tolerantia laboris adhaeserit — uelut pro Bachel Lia inopinata coniuncta sit — et hanc sustinet ut ad illam perueniat, si perseueranter amat, acceptis aliis septem praeceptis - ac si ei dicatur: serui
Abbreviated transcription (Latin):
duae uita i nxp̃i corpore p̃dicantur. una teporalis in qua labo¬
bum. Actio ergo huius uitae inqua uiuimus ex fide labori.¬
osa .ẽ. in operib: & incerta quo exitu ꝑueniat adutilitatem
eoꝵ quib: consulere uolumus. Ipsa .ẽ. lia prouxor ia cob.
acꝑhoc & infimis oculis fuisse cõmemoratur. Cogitat
enĩ mortaliũ timidȩ & incertȩ ꝓuidentia nostra. Spes uero
ipsa est rachel. Vnde &iã dr̃bona ficiae & pulchra specie Hanc
enĩamat omnis pie studiosus & ꝓpt hanc seruit gratie dĩ. Qua
peccata nrã & si fuerint scut foenicium tã quã nix de albabuntur
Laban quippe intp̃ de albatio cuiseruunt ia cob ꝓp̃t rachel. Neque
enimse quisq conuerterit sub gratia remissionis peccatoꝵ seruire
iustitiae. nisi ut qui &e uiuat in uerbo. ex quo uid&ur principiũ
qđ estds. Ergo ꝓpt̃ rachel non ꝓp̃tliã seruitur. Naquistantum
ama uerit in operib: iustitia laborẽ actionẽ atq passionet̃. Quis

Expanded text:
 in Christi corpore praedicantur: una temporalis, in qua labobum. Actio ergo hujus vitae, in qua vivimus ex fide, laboriosa est in operibus, et incerta quo exitu perveniat ad utilitatem eorum quibus consulere volumus. Ipsa est Lia prior uxor Jacob, ac per hoc et infirmis oculis fuisse commemoratur. Cogitationes enim mortalium timidae, et incertae prouidentiae nostrae. spes uero ipsa est Rachel. unde etiam dicitur bona facie et pulchra specie. hanc enim amat omnis pie studiosus et propter hanc seruit gratiae dei, qua peccata nostra, etsi fuerint sicut phoenicium, tamquam nix dealbantur. Laban quippe interpretatur "dealbatio"; cui seruiuit Iacob propter Rachel. neque enim se quisquam conuertit sub gratia remissionis peccatorum seruire iustitiae, nisi ut quiete uiuat in uerbo, ex quo uidetur principium, quod est deus. ergo propter Rachel, non propter Liam. nam quis tandem amauerit in operibus iustitiae laborem actionum atque passionum? quis
Abbreviated transcription (Latin):
serui& minori. Lormã gerit in hoc loco sps̃ scĩ quȩ futura noue¬
rat in xp̃o. inia cob. ante meditatur. Loquitur ad filiũ minorẽ¬
ade a dregẽ & accipe mihi inde duos haedos. Prefiguranscar¬
neũ saluatoris aduentũ. In quo cos uel maxime liberar& qui
peccatis tenebant᷑ obnoxii. Si quidẽ in omnib: scripturis hae¬
dippeccatisrib: accipiunt᷑. Qđ aut duos iub&ur offerre du
populoꝵ significat᷑ assuptio qđ teneros & bonos docibiles
brȩorum quae illis primo datȩ sunt & post modũ gentilium.
indutus est populus. Pelles aut qua cius brachiis circũ dates
peccata utriusq plebis quaȩ xp̃s in extensione manũ cruci secũ
parit affix̃. Ipse enim incor poresuo non sua sedaliena peceata
portauit. qđ isa ac quaerit ab iacob ciltãcito uenerit ammiratur

Expanded text:
serviet minori, formam gerit in hoc loco Spiritus sancti; quae futura noveserviet minori, formam gerit in hoc loco Spiritus sancti; quae futura noverat in Christo, in Jacob ante meditatur. Loquitur ad filium: Vade ad gregem, et accipe mihi inde duos haedos optimos. Praefigurans carneum Salvatoris adventum, in quo eos vel maxime liberaret, qui peccatis tenebantur obnoxii. Siquidem in omnibus Scripturis haedi pro peccatoribus accipiuntur. Quod autem duos jubetur offerre, duorum populorum significatur assumptio; quod teneros et bonos, docibilesbraeorum, quae illis primo datae sunt, et postmodum gentilium indutus est populus. Pelles autem, quae ejus brachiis circumdatae sunt, peccata utriusque plebis, quae Christus in extensione manuum cruci secum pariter affixit. Ipse enim in corpore suo, non sua, sed aliena peccata toleravit. Quod Isaac quaerit a Jacob cur tam cito venerit, admiratur
Abbreviated transcription (Latin):
ritas & uocata ciuitas bersabe hoc ẽ. puteus saturitatis. Lic&
ro qđ sabe dr̃ asseruerimus bersabe appellatũ tam̃ninc ex
eo qđ aqua inuenta ẽ. isa ac ad nom̃ ciuitatis quaeita uocabat᷑.¬
ad ludens declinauit paillum litterã & postridulo hebreoꝵ
sin a quo sabe incipitur grecũ simma id ẽ. hebreũ samethposu¬
it. Aliquin & iuxta allegoriae legẽ posttantos puteos infine uir¬
tutũ nequa quã congruit utisa ac minime aquã reppererit.
sicut ea excellentissimȩ scientiȩ ac doctrinȩ hieronimus repli¬
cauit in hodoco ponenda sunt. isa ac inquit portat imaginẽ
dipatris rebecca sps scĩ. esau populi prioris & diaboli lacob¬
eccłae & xp̃i. Senuis seia cob. consummationẽ orbis ostendit.
Oculi illius caliginasse fidẽ perisse demundo & religionis lu
nessunt aberrore saluati. qđ ꝑdoctrinã iustus quisq uenat᷑
Sermodĩ reꝓmissionis .ẽ. benedictio & spesregni futuri in quo
plena spũscõ & sciens qđ audiss& ante quã parer&. quia maior

Expanded text:
ritas, et vocata civitas Bersabee, hoc est, puteus saturitatis. Licet um, quod sabe dicitur, asseruerimus Bersabee appellatum, tamen nunc ex eo quod aqua inventa est, Isaac ad nomen civitatis quae ita vocabatalludens, declinavit paululum litteram, et pro stridulo Hebraeorum sin , a quo sabe incipitur, Graecum σ, id est, Hebraeorum samech , posuit. Alioquin et juxta allegoriae legem, post tantos puteos in fine virtutum, nequaquam congruit ut Isaac minime aquam reperiret. sicut ea excellentissimae scientiae ac doctrinae Hieronymus replicavit, in hoc loco ponenda sunt. Isaac, inquit, portat imaginem Dei patris, Rebecca Sp ecclesiae siue Christi. senuisse Isaac consummationem orbis ostendit; oculos illius caligasse fidem perisse de mundo et religionis lnes sunt ab errore salvati, quos per doctrinam justus quisque venatur. Sermo Dei, repromissionis est benedictio et spes regni futuri, in quoplena Spiritu sancto, et sciens quod audisset antequam pareret, quia major
Abbreviated transcription (Latin):
ta dĩmei. Uidelic& patent᷑ insinuans quia mandata di per¬
scrutari non poterat cũ malignoꝵ spirituũ insidias inm̃te tole¬
ins. usq ad quẽ locũ cũ uenisent degeraris abimelech.¬
& ochoath amicus illius &phicol duxmilitũ. & c&̃. Proocho¬
hath ꝓnubo in hebrȩo hab& collegiũ amicoꝵ eius. ut ñtam ho¬
minẽ signific&. quã amicoꝵ turbã quȩ cũ rege uenerat. In qͥb
fuit & phicol princeps exercitus illius Ecce aut̃ uencrunt¬

Expanded text:
ta Dei mei . Videlicet patenter insinuans quia mandata Dei perta Dei mei . Videlicet patenter insinuans quia mandata Dei perscrutari non poterat, cum malignorum spirituum insidias in mente toleputeum. Ad quem locum cum venissent de Geraris Abimelech, Ochozath amicus illius, et Phicol dux militum, etc. Pro Ochozath pronubo, in Hebraeo habet, collegium amicorum ejus, ut non tam hominem significet, quam amicorum turbam, quae cum rege venerat in quibus fuit et Phicol princeps exercitus
Abbreviated transcription (Latin):
nus ad ex hauriendã cor distrã torpescat. Quostam̃ puteos
allophili insidiantes replent. quiamirũ immundi sp̃s cum
nos studiose fodere conspiciunt. coniectas nob temptationũ
cogitationes erigunt. Sepe cũ eloquiis sacris intendimus ma¬
lignoꝵ spirituũ insidias grauius toleramus. Quia menti nrae
t̃renarũ cogitationũ puluerẽ aspergunt. ut intentionis nr̃ae¬
oculos aluce intimȩ uisionis obscurent. Qđ & iã isaac opere
& allophiloꝵ prauitate cognoscimus designari. qui puteosquos
isaac foderat t̃rae congerie replebant. nosenĩ nos nimirum
puteos fodimus cũ scriptura abditis sensib: alta pen& ramus.
Quostam̃ occulte replent allophili. quando nobis ad alta ten¬
dentib: immun disps t̾renas cogitationes ingerunt. & qua si in¬
uentã diuinȩ scientiae aquãtollunt: qđ mirũ psal mista ꝑtu¬
lerat cũ dicebat. Declinate a me maligni. & scrutabor manda¬

Expanded text:
nus ad exhauriendam cordis terram torpescat. Quos tamen puteos nus ad exhauriendam cordis terram torpescat. Quos tamen puteos Allophyli insidiantes replent, quia nimirum immundi spiritus, cum nos studiose fodere conspiciunt, conjectas nobis cogitationes tentationum erigunt. Saepe cum eloquiis sacris intendimus, malignorum spirituum insidias gravius toleramus, quia menti nostrae terrenarum cogitationum pulverem aspergunt, ut intentionis nostraeoculos a luce intimae visionis obscurent. Quod etiam Isaac opere et Allophylorum pravitate cognovimus designari, qui puteos quos Isaac foderat terrae congerie replebant. Nos enim, nos nimirum puteos fodimus, cum Scripturae abditis sensibus alta penetramus: quos tamen occulte replent Allophyli, quando nobis ad alta tendentibus immundi spiritus terrenas cogitationes ingerunt et quasi inventam divinae scientiae aquam tollunt. Quod nimirum Psalmista protulerat cum dicebat: Declinate a me, maligni, et scrutabor manda
Abbreviated transcription (Latin):
iam ad gentes ibimus. Posthac fodit tertiũ puteũ isaac & uoca¬
uit nom̃ lociillius latitudo dicens nunc dilatauit nos dns & fec̃
crescere suꝑtrã. Vere dilatatus ẽ isaac. & impleuit omnem
t̾rã scientia trinitatis & in toto orbe latitudinẽ ȩccłae colloa¬
uit. Prius tantũ iniudȩa notus eratds̃ & in istahel nominabat᷑.
nunc aut̃ in omnẽ trã exut sonus eoꝵ. & infines orbistrae uer¬
bacoꝵ. Ex euntes enĩpueri isaac ꝑuniuersũ orbetrae foderunt
hã quos aperuit ira ac sic uou cauit eos sicut & pat̾ eiꝰ. nisi quia
morses apud nos &iam morses appellat᷑. & ꝓph&ȩ unus¬
quisq suo nomine appellatur. nec mutant᷑ quasi corundẽ
uocabula puteoꝵ. H aec mistice. Moralit̃ aut̃ isaac apud alie¬
nã gentẽ puteos fodisse discribit᷑. quo uidelic& exemplo
discimus. ut in hac peregrinationis erumna positi. cogitatio

Expanded text:
jam ad gentes ibimus . Post haec jam fodit tertium puteum Isaac, et appellajam ad gentes ibimus . Post haec jam fodit tertium puteum Isaac, et appellavit nomen loci illius Latitudo, dicens: Nunc dilatavit nos Dominus, et fecit crescere super terram. Vere dilatatus est Isaac, et implevit omnem terram scientia Trinitatis, et in toto orbe latitudinem Ecclesiae collocavit. Prius tantum in Judaea notus erat Deus, et in Israel nominabatur ; nunc autem in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum . Exeuntes enim pueri Isaac per universum orbem terrae, foderunt ham quos aperuit Isaac, sic vocavit eos sicut et pater ejus, nisi quia Moyses apud nos etiam Moyses appellatur, et prophetae unusquisque suo nomine appellantur? nec mutantur quasi eorumdem vocabula puteorum. Haec mystice. Moraliter autem Isaac apud alienam gentem puteos fodisse describitur, quo videlicet exemplo discimus, ut in hac peregrinationis aerumna positi, cogitation
Abbreviated transcription (Latin):
rat. đđ & salamon & ꝓph&ae. libros scripserunt ueteris testa¬
m̃ti. Quos tam̃ terrena & sordida repleuerat. intellegentia.
quȩcũq lex & ꝓph&ȩ dixerunt deipso dixer̃. Rixati sunt cũeo
palestini iđ iudȩi a regnodi alieni: Sed descendit ab ȩis. ñpotest
cẽ cũhis quiinputeis aquã nolunt habere. sedtrã. Et dicit eis
Eccere linqu&ur uob domus urã deserta. Eodit ergo isaac no¬
uũ puteũ immo pueri isaac fodiunt. Iueri sunt isaac. Ma¬
theus marcus. Lucas & iohannes. P&rus &ia cobus iudas. &
a postolus paulus. Qui om̃s nouitestam̃ti. put eũ foder̃ & in¬
uener̃ aquã uiuã. qua fit aqua fons salientis inuitã &ernã¬
Sed ꝓhis adhuc altercant̃ illi quiterrena sapiunt nec noua
condipatiunt̃ necu& era purgari. Fuangelicis puteis contra¬
dicunt & a postolis aduersant᷑ & qm̃ in omnib: contradicunt
litigantes dicit᷑ ad eos qm̃ indignos uos fecistis gratia di ex hoc

Expanded text:
rat David, Salomon, et prophetae; libros scripserunt Veteris Testarat David, Salomon, et prophetae; libros scripserunt Veteris Testamenti, quos tamen terrena et sordida repleverat intelligentia Juquaecunque lex et prophetae dixerunt, de ipso dixerunt, rixati sunt cum eo Palaestini, id est Judaei a regno, Dei alieni. Sed descendit ab eis: non potest esse cum his qui in puteis aquam nolunt habere, sed terram, et dicit eis: Ecce relinquetur vobis domus vestra aeserta . Fodit ergo Isaac, novum puteum, imo pueri Isaac fodiunt. tthaeus, Marcus, Lucas, et Joannes, Petrus et Jacobus, Judas et apostolus Paulus, qui omnes Testamenti Novi puteum foderunt, et invenerunt aquam vivam, quae fit aquae fons salientis in vitam aeternaPro his adhuc altercantur illi, qui terrencondi patiuntur, nec vetera purgari, evangelicis puteis contradicunt, apostolis adversantur; et quoniam in omnibus contradicunt litigantes, dicitur ad eos: Quoniam indignos vos fecistis gratiae Dei, ex hoc