comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rari. Quod ergo ꝑesaiã ꝓphetam in
eum dicit᷑. quomodo cecidit decȩlo
lucifer mane oriens. contritus est
interrã quimitebat adoms gentes:
tuaũ dixisti sensu tuo. incaelũ as¬
cendam suꝑ sidera caeli ponã thro¬
nũ meũ. sedebo in montem excel¬
sum suꝑ montes excelsos qui sunt
adaqui lonẽ. ascendã suꝑ nubes
ero similis altissimu. Nunc autẽ
ad inferos descendis: & c&era quȩ
infigura regis uel babylonȩ indi¬
abolũ dicta in telleguntur: plu¬
ra in eius corpus conueniunt. qđ
&iam dehumano genere congru
at. & in eos maxime quiei ꝑsuper¬
biam coherent. apostatando a
mandatis dĩ. sicut enim quierat
diabolus homodictus ẽ. utine¬
uangelio inimicus homo fec̃ hoc
ita qui homo erat diabolus dictꝰ
ẽ. Etrursus in euangelio . nonne
ego uos duo deuim elegi & unus

Expanded text:
rari. Quod ergo per Esaiam prophetam in rari. Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et in eos maxime, qui ei per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim elegi? et unus
Abbreviated transcription (Latin):
suae conditionis initio cecidisse :
non sit᷑ accipiendum est. ut non
ꝓpriauo luntate deprauatus est
sed malus abono dõcreatus pute¬
tur: alio quin non abinitio cecidi¬
se dicer&ur. neq enim cecidit si
talis ẽ factus. sed factus continuo
sea luce ueritatis auestit. suꝑbiatu¬
midus. & ꝓpriae potestatis delecta¬
tione corruptus: unde beatȩatq. an¬
gelicȩ uitȩ dulcedinẽ nongustiuit
quã non utiq acceptã fastidiauꝰ. sed nolen¬
do accipere. deseruit & amisit: ꝓinde
nec suicasus p̃scus eẽ potuit: quõ sapientia¬
pi&atis est fructus: ille aut̃ continuo
impius. consequent̃ & mente cecus. ñ
ex eo quod acceperat cecidit. sedexeo
quod acceperat si subdi uoluiss& dõ:
qđ ꝓ fecto quia noluit : & ab eo quod
accepturus erat cecidit: & potesta
tem illius sub quo eẽ noluit ñ euasit :
factũq in illo est pondere merito¬
rũ : ut nec iustitiae possit lumine
delectari. nec ab eius sententia libe¬

Expanded text:
suae conditionis initio cecidisse, suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur; neque enim cecidit, si talis est factus. sed factus continuo se a luce ueritatis auertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus . unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non gustauit: quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientiaatis est fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepttem illius, sub quo esse noluit, non evasit, factusque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia libe
Abbreviated transcription (Latin):
inludunt᷑ cũ &ipsis nocere uo¬
lentib p̃statur scĩs ex eorũ com¬
paratione cautela: & pia sub dõ
humilitas. & intellegentia gra¬
tiae. & exercitatio ad toleran¬
dos malos & ꝓbatio ad dili¬
gendos inimicos: sed ille est
initiũ figmenti qđ sic &inlu¬
ditur. quia p̃ced & istos. & tempo¬
ris antiquitate : & principatu
maliciae: hoc aũ illids̃ perscõs
angelos facit illo opere ꝓuidentia e
quo creatas naturas adminiftrat.
Subdens uidelic& angelos malos an¬
gelis bonis ut malorum imꝑbitas
non quantũ nititur. sed quantum sini¬
tur possit nectantum angelorum
malorũ : uerum & hominum donec
&iam ista iustitia quauiuiturex
fide : quaenunc patienter in homi¬
nibus exerc&ur. conuestatur in
iudicium: ut possint & ipsi non so¬
lum duo decim tribus isrł sed &iã
angelos iudicare. quodergopu¬
tatur num quã diabo lus inuerita¬
te stetisse : numquam cumangelis
beatam dixisseuitam: sed abipso

Expanded text:
inluduntur, cum et ipsis nocere uoinluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum et hominum, donec etiam ista iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non solum duodecim tribus Israhel, sed etiam angelos iudicare. Quod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse, numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
eũ ꝓpria uoluntate malũ futu¬
rũ fecit eũ tam̃ non abstinens
bonitatẽ suam in p̃benda uita
atꝙ substantia futurȩ &iam no¬
xiae uoluntatis simul p̃uidens
quanta de illo bona eẽ sua mira¬
bili bonitate ac potestate ess&¬
facturus: inatiũ aũ figm̃ti dnĩ dic¬
tus ẽ qđ fecit ut in ludatur ab
angelis eius. non quia ipsum primi¬
tus condidit. uel initio malum
condidit. sed quia cum scir& eum
adhoc propria uoluntate malum
futurum ut bonis nocer&: creau̾
eum adhoc. ut edeillo bonis ipse
prodess&. Hoc est enim ut inlu¬
datur ab angelis eius: quõ sic in¬
luditur cum scis prosunt temp¬
tationes eius. quib eos deprauare
conatur. ut malicia inqua ipse
uoluit. eo nolente sit utilis ser¬
uis dĩ : qui hoc p̃uidens eum fin¬
xit: ideo initiũ ad inludendũ.
qui a & mali homines uasa eius
diaboli &tam quam capitis cor¬
pus. quos nihi lominus ds̃malos
futuros p̃uidens. creauit tam̃
adutilitatẽ scõrum similiter

Expanded text:
eum propria uoluntate malum futueum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ad hoc, ut de illo bonis ipse prodesset. hoc est enim: ut inludatur ab angelis eius, quoniam sic inluditur, cum sanctis prosunt temtationes eius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter
Abbreviated transcription (Latin):
tur cesti & congriu limites po¬
testatum & pondera meritorũ
ut &iam cum ipsis conuenienter
iusteq ordinatis uniuersitas
pulcra sit tamen quia ciu lib&
occurrit &uerũ est atꝗ mani¬
festum iustitiae ipsi eẽ contrarium
utnullo p̃cedente merito hoc ipsũ
inuno quoq ds̃ damn& qđ in eo ip¬
se creauerit cestaq & euidens dam¬
natio diaboli & angelorũ eius exe¬
uangeliosecitatur ubi se dicturũ
dñs p̃nuntiauit. eis. quiasinis¬
tris erunt. ite inignem a&ernũ
qui paratus ẽ diabolo & angelis eiꝰ
nullo modo ineo naturã quã ds̃
creauit sed malã propriã uolun¬
tatem poena ignis a &erni plecten¬
dam eẽ credendum ẽ nec eius
naturam eẽ significatam quod
dictum ẽ hoc ẽ initium figmen¬
ti dñi quod fecit utinludatur
ab angelis eius. sed uel corpusae¬
rium quod tali uoluntati con¬
gruenter aptauit ł ipsã ordina¬
tionẽ inqua eũ fecit &iam nolen¬
tem utilem bonis ł quod p̃sciens

Expanded text:
tur certi et congrui limites potur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris sunt: ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius, nullo modo in eo naturam, quam deus creauit, sed malam propriam uoluntatem poena ignis aeterni plectendam esse credendum est. Nec eius naturam esse significatam, quod dictum est: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uoluntati congruenter aptauit, uel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis, uel, quod praesciens
Abbreviated transcription (Latin):
denedũ ei. nisi quodhic quẽ fin¬
xisti. dixit. Non aũ sicut ibi hocẽ
mitium figm̃ti dnĩ tam quã initio
eum ita finxiss& ut malus ut in ui¬
dus. ut seductor. omnium diabo¬
lus e& non uoluntate deprauar¬
tuf sed ita creatus: haec opinio quo¬
modo non sit aduersa ei quod scrip¬
tum ẽ. fecit ds̃ omnia &ecce bo¬
naualde ubi inuenitur diabo¬
lus ñ propria uoluntate depraua¬
tus. secd ab ipso dnõ dõ factus ma¬
lus ualde quam uis conentur ostex¬
dere nec insulsae &iam uel ineru¬
ditae adseratur ñ tantum condi¬
tione prima sed &iam nunc de¬
prauatis tot uoluntatib in sum¬
ma tamen omnia quae creata
sunt idest uniuersam omnino
creaturam bonam eẽ ualde non
quo boni sint in ea mali sed quod
non efficiant malicia sua ut sub
dĩ administratoris imperio uir¬
tute sapientia decus & ordo ui¬
uersitatis aliqua ex paste turpe¬
tur siue turb&ur cũ suis quibꝙ
uoluntatib &iam malis tribuan¬

Expanded text:
dendum ei, nisi quod hic "quem findendum ei, nisi quod hic "quem finxisti" dixit, non autem sicut ibi, hoc est initium figmenti domini, tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut omnino diabolus esset non uoluntate deprauatus, sed ita creatus. Haec opinio quomodo non sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuan
Abbreviated transcription (Latin):
dendo diabolus factus ẽ. alterum
autem mundanorũ in quib fuit:
mihi autem fateor unde hoc secun¬
dũ scripturas ad serã: non interim
occurrit: sed cohastatus questione
illa. qua quaeritur. utrum sui ca¬
sus prescius ante quam cader&
fuerit: ne suae beatitudinis incer¬
tos eẽ. uel aliquando fuisse ange¬
los dicerem: nonsine causa puta¬
ri posse dixi diabolũ. abipso cre¬
aturae hoc est ab ipso uel tempo¬
ris uel suae conditionis initio ceT¬
cidisse: nec aliquando inuerita¬
te stetisse: unde non nulli eum ñ
inhanc maliciam libero arbitrio
uoluntatis eẽ deflexum: sed in
hac omnino creatũ putant: quã¬
uis ad nõdõ summo &uero. natu¬
rarũ omnium creatore: adhibento
testimonium delibro iob: quõ
ibi scriptum ẽ. cum de illo ser¬
mo ess&: hoc est initium figm̃¬
ti dnĩ. quod fecit ut in ludatur
ab angelis eius cui sententiae con¬
gru& quod inpsalmo scriptum
E. draco quem finxisti adinlu¬

Expanded text:
dendo diabolus factus est, alterum dendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem. fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui casus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae conditionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse. Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testimonium de libro Iob, quoniam ibi scriptum est, cum de illo sermo esset: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius: cui sententiae congruit, quod in psalmo scriptum est: draco hic, quem finxisti ad inlu
Abbreviated transcription (Latin):
lo dicere autem deali quibus an¬
gelis quod in suo quodam genere
beati eẽ possint futurae suae in¬
quitatis & damnationis uel cer¬
te perp&uae salutis incerti: quib
nec spes sub ess&. quod aliquan¬
do & illi aliqua in melius muta¬
tione cesti dehac re futuri es¬
sent uix ferenda praesumptio
est: nisi foste & hoc dicatur ita
creatos istos angelos. mundanis
ministerus distributos. sub aliis
sublimiorib & beatioribus ut
prorecte gestis. prȩpositoris sui
accipiant illam uitam beatam
ac sublimiorem dequa possent
eẽ cestissimi: cuius utiq spes
gaudentes. possint non in con¬
grue diciiam beati : ex quonume¬
rosi diabolus cecidit cum socus
iniquitatis suae. simile ẽ hoc ei.
quod cadunt aiustitia fidei hom
nes simili superbia praeuaricati
uel se ipsos seducentes. uel illi
seductori consentientes sed ad¬
serant. Haec duo genera bono¬
rũ angelorum & malorum qui
potuerint : unum supra cȩlestiũ
inquib num quani furit quica¬

Expanded text:
lo. Dicere autem de aliquibus anlo. Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi aliqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimioribus et beatioribus. ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel illi seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numqam fuit, qui ca
Abbreviated transcription (Latin):
peccati: neq. enim & illi prescu
fuerunt. quib apostolus dicit
Uos qui spiritales estis instruite
huius modi inspũ lenitatis. in¬
tendens te ipsum ne &etu temp¬
teris. Non absurde tamen. neo
improbe dicimus. beatos iam fu¬
isse hoc ipso quod spiritales essent
non corpore sed ustitia fidei.
spe gaudentes. intribulatione
patientes. Quanto magis &am¬
pliore modo beatus homo erat
inparadiso ante peccatum.
quam uis incestus futuri sui ca¬
sus. qui spe ita gaudebat ꝓpter
premium futurae commutatio¬
nis. utnulla ess& tribulatio cui
tolerande patientia militar&
Quamuis enim non uana prȩsump¬
tione de in cesto certus uelut stul¬
tus. sed spe non in fidelis. ante quã
ad prehender& illam uitam ubi
cestissimus ipsius a&ernȩ uitȩ
suae ess& futurus poss& exulta
to abundantius in paradiso quã
scĩ in his terris beatus esse modo
quodam inferiore quam in illa
uita &erna scõrum super cȩles¬
tiumq angelorum non tamen nul¬

Expanded text:
peccati. neque enim et illi praescii peccati. neque enim et illi praescii fuerunt, quibus apostolus dicit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in s\'piritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutationis, ut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset exsultarto abundantius in paradiso quam sancti in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nul
Abbreviated transcription (Latin):
nollent: libero arbitrio cohiberent.
sicut homo: maxime ille primus qui
peccati poenam nondum habebat
in membris: quando quidem &ipsa.
scis uiris. dõ subditis. pereius grati¬
am pi&ate superatur: Porro ista
quaestio debeat auita utrum eam
quisquam iam habere dicendus
sit. cuius incestus est utrum per¬
mansura sit. Anei quandoq succe
ne primo oriri. Nam si futuri sui
peccati prȩscius erat. diuinae que
uindictae. beatus esse unde pote¬
rat. Ergo erat inparadiso non be¬
atus. sed enim nonerat futuri pec¬
cati sui praescius. ergo perhanc
ignorantiam. aut eiusdem beati¬
tudinis incestus. Et quomodo
iam uere beatus. aut falsa spe
cestus nͥonscientia. & quomodo
nonstultus: sed tamen hominis
adhuc incorpore animali consti¬
tuti. cui oboedienter iuuenti dan¬
dum adhuc ess& angelorum con¬
sortium : & mutatio corporis exa¬
nimali inspiritale: possumus in¬
tellegere beatam uitam. secun¬
dum quendam modum. &iam¬
sinonerat praescius futuri sui

Expanded text:
nollent, libero anollent, libero asicut homo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur. Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei misemo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatus? aut falsa spe certus, non scientia, et quomodo non stultus? Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui oboedienter uiuenti dandum adhuc esset angelorum consortium et mutatio corporis ex animali in spiritale, possumus intellegere beatam uitam secundum quendam modum, etiamsi non erat praescius futuri sui
Abbreviated transcription (Latin):
ris autem reuelasse quod essent
ina&ernum in eius ueritate man¬
suri: quod siita est: ideo iam non
aequaliter beatus. immo iam nec
plene beatus fuit. quando quidẽ
plene beati desua beatitudine
cesti sunt. uteam nullus pestur¬
b& i&us: quo autem malo meri¬
to ita discernebatur ac&eris. utei
ds̃ nec ea quae adipsum pestine¬
rent futura reuelar& Num quid
prius ille ultor quam ipse peccator:
absit Neq enim ds̃ damnat inno¬
centes: Anforte ex alio genere an¬
gelorum fuit : quib ds̃ non dedit
uel dese ipsis praescientiam futu¬
rorum: qui quo nam modo beati
possent esse non uideo : quib in¬
certa est ipst suabeatitudo: Nam
& hoc quidam senserunt. non fu¬
isse diabolum in illa sublimi natu
ra angelorum scorum quae suꝑ¬
caelestis est. sed ineorum quiali¬
quanto inferius in mundo facti
sunt & persua officia distributi:
tales enim fortasse poss& aliquid
&iam inlicitum delectare. quã
tamen delectationem. si peccare

Expanded text:
ris autem reuelasse, quod essent ris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse dra Angelorum, quae supercoelestis est; sed in eorum qui aliquanto inferius in mundo facti sunt, et per sua officia distributi. Tales enim fortasse posset aliquid etiam illicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare
Abbreviated transcription (Latin):
primordio creaturae : a suo creatore
apostatasse. utillud quod dñs ait.
ille homicida erat ab initio. & inue¬
ritate nonst&it : utrumq ab ini¬
tio intellegamus ñ solum qđ ho¬
micida fuit. sed &iam quod inue¬
ritate non st&it. Et homicida
quidem ab illo initio. ex quo homo
potuit occidi. non autem potuit
occidi ante quam ess& quioccide¬
retur. Ab initio ergo homicida
diabolus. quia ipse occidit homi¬
nem primum. ante quam nullus
hominum fuit: Inueritate aut̃
non st&it. & hoc abinitio ex quo
ipse creatus est. quistar& sista¬
re uoluiss&. Quomodo enim
duxisse uitam beatam in terbe¬
atos angelos credi potest : qui
futuri sui peccati atq supplicu:
quȩritur cur non fuerit: neq
enim scĩ angeli sempiternae
suae uitȩ ac beatitatis incesti
sunt. nam quomodo beati sim
cesti : andicimus. hoc dm̃ diabo¬
lo reuelare noliusse. cũ ad huc
esset angelus bonus uel quid fac¬
turus. uel quid passurus ess& c&e¬

Expanded text:
primordio creaturae a suo creatore primordio creaturae a suo creatore apostatasse, ut illud quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit utrumque ab initio intellegamus, non solum quod homicida fuit sed etiam quod in ueritate non stetit. et hoquidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi. antequam esset, qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus. quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio. ex quo ipse creatus est. qui staret, si stare uoluisset. Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri sui peccati atque subpliciiquaeritur, cur non fuerit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus. uel quid facturus uel quid passurus esset, cete
Abbreviated transcription (Latin):
li ꝓuidentia dĩ cuncta quae creat
amministrantis & ordinantis
Alteram iustorum. alteram in i¬
quorum: quarũ &iam quad am
temporali commixtione pera¬
gitur sȩculũ donec ultimo iudi¬
cio separentur. & altera coniunc¬
ta angelis bonis in regno suo ui¬
tam consequatur a &ernam : Al¬
tera coniuneta angelis malis. in
ignem cũ rege suo mittatur ae¬
ternum. De quib duabus ciuita¬
tib latius fostasse alio loco sidns
uoluerit disseremus Quando
ergo deiecerit superbia diabolũ.
utnaturam suam bonam. praua
uoluntate perues ter&. scrip¬
tura nondicit. Atamen factũ
fuisse. & exhac eum homini inui¬
disse: ratio manifesta declarat:
in promptu est enim omnibus
haec intuentibus. non ex inui¬
dentia superbiam nasci. sed ex su¬
perbia potius inuidentiam:
Non autem frustra putari potest.
abinitio temporis. diabolum su
perbia cecidisse. nec fuisse ullũ
antea tempus. quo cum angelis scis.
pacatus uixerit & beatus. sed ipso

Expanded text:
li prouidentia dei cuncta, quae creat, li prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et ordinantis, alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam quadam . temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separentur, et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si dominus uoluerit, disseremus. Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari potest ab initio temporis diabperbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
tarent excellentiores. quo dicio¬
res : cui morbo contraria caritas.
ñ quaer& quae sua sunt. idest non
priuata excellentia la&atur: me¬
rito ergo & ñ inflatur: hiduo amo¬
res. quorum alter scs est. alter in¬
mundus Alter socialis alter pri¬
uatus Alter cõmuni utilitati c̃¬
sulens propter supernam soci&a¬
tem. Alter &iam rem communẽ
in potestatẽ ꝓpriam redigens
ꝓpter arro gantem dominatio¬
nẽ: alter subditus. alter aemulus
dõ Alter tranquillus altertur¬
bolertus Alter pacificus. alter
seditiosus. Alter ueritatem laudi¬
b errantium prȩferens alter quo¬
quomodo laudis auidus. Alter
amicalis. alter inuidus. Alter
hoc uolens proximo quod sibi.
alter subicere proximum sibi.
Alter proximi utilitate regens ꝓ¬
ximũ alter ꝓpter suã. Ethiduo
ordines p̃cesser̃ in angelis. Alter
inbonis. alter in malis: & distinxer̃
conditas ingenere humano ciuita¬
tes duas. subad mirabili &ineffabi¬

Expanded text:
tarent excellentiores quo ditiotarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam - praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabi
Abbreviated transcription (Latin):
quod potius ad &rimento quam
incremento dictum eluc& Om¬
nis enim priuatio minuit̃: unde
itaq uult eminere superbia. in¬
de in angustias egestatemq re¬
truditur. cum a communi a ꝓ¬
prium damno sui amore redigi¬
tur: specialis est autem auari¬
tia: quae usitatius appellatur.
amor pecuniae. cuius nomine
apostolus perspeciem genus sig¬
nificans uniuers alẽ auaritiã uo¬
lebat intellegi. dicendo. Radix
omnium malorum auaritia. hac
enim & diabolus cecidit. quiutiq
nonam auit pecuniam. sed pro¬
priam potestatem: ꝑ inde ꝑ uer¬
sus. sui amor priuat scã soci&ate
turgidũ spm̃. eũq cohastat mise¬
ria iam ꝑ iniquitatẽ saciaricupi¬
entẽ. hinc alio loco cumdixiss&.
erunt enim homines seipsos amantes.
continuo subiecit. amatores pecuni¬
ae: ab illa generali auaricia cuius su¬
perbia caput est adhanc specialẽ
descendens : quae propria hominũ
ẽ: neq enim essent &iam homines
amatores peccuniae : nisi eo se pu¬

Expanded text:
quod potius a detrimento quam quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur. cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cedidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se pu
Abbreviated transcription (Latin):
imaginem dĩ : porro autem in¬
uidia sequitur superbiam non
praeced&: non enim causa suꝑ¬
biendi est inuidia: sed causa in¬
uidendi superbia. Cum igitur
superbia amor sit excellenti¬
ae propriae : inuidia uero odiũ
sit felicitas alienȩ : quid unde
nascatur. satis in promptũ ẽ: aman¬
do enim quisq excellentiam suã.
uel paribus inuid& quod ei coȩ¬
quentur uel inferioribus nesibi
coae quentur: uel superioribus
quod eis: coaequ&ur: suꝑbiendo
quisq: inuidus: non in uidendo
superbus ẽ : merito initiumom̃s
peccati superbiã scriptura defi¬
niuit dicens. initium omnis pec¬
cati superbia. Cui testimonio
nonin conuenienter aptatur. &iã
illud quod apostolus ait. Radixeñ
omnium malorum. est auaritia.
Si auaritiam generalem intellega¬
mus. qua quisq app&it aliquid.
am plius quam opost&. propter
excellentiam suam. & quendã
propriae rei amorem. cui sapi¬
enter nomen latina lingua in¬
didit : cum appellauit priuatũ:

Expanded text:
imaginem dei. porro autem inimaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidentia uero sit odium felicitatis alienae, . quid unde nascatur satis in promtu est. amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est. Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem . cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum,
Abbreviated transcription (Latin):
tudine spiritalis para drsi & in¬
uidentia contabescer&: in quo
tamen bonum est hoc ipsũ qđ
uiuit. &uiuificat corpus. siue
aerium. sicut ipsius diaboli uel
dae monum sps̃. siue terrenũ.¬
sicut hominis anima cuius uis.
&iam maligni atq peruersi:
itadum nolunt aliquid quod
ds̃ fecerit propria uoluntate
peccare : ipsius dĩ substantiam
dicunt. primo nec essitate: &
post in ex piabiliter: uolupta¬
te corruptam . atq peruersa :
sed deistorum dementissimo
errore : aliasiam multa diximus:
In hoc autem o pere quȩrendũ
est secundum scam̃ scriptu¬
ram quid dediabolo dicen¬
dum sit primo: utrũ abinitio
ipsius mundi sua potestate delectat᷑
adstiterit ab illa soci&ate &caritate:
qua beati sunt angeli qui fruunt᷑
dõ. An aliquo tempore. in scõ coe¬
tu fuerint angelorum. &iam ip¬
sae pariter iustus. & pariter be¬
atus: non nulli enim dicunt ipsũ
ei fuisse casum asupernis sedib.
Quod inuiderit homini facto ad

Expanded text:
tudine spiritalis paradisi, et intudine spiritalis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat corpus, siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spsicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post ineipiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus., In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam quid de diabolo dicendum sit. primum utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad
Abbreviated transcription (Latin):
& bestias. & serpentes. quȩ uni¬
uersa creatura habent in se
animam uiuam: in rationabilẽ
uniuersae rationali creaturae.
siue bonae. siue malȩ uolunta¬
tis. lege diuini ordinis subdita
est. Quid ergo mirum si per
serpentem aliquidagere per¬
missus ẽ diabolus. cum doe¬
monia in porcos intrare xp̃s
ipse permiserit: magis deipsa
natura diaboli scrupulosius
quaeri sol&: quam totã quidã
her&ici offensi molestia male
uoluntatis eius alienare conan¬
tur acreatura summi & ueri
dĩ & alterum ei dare principi¬
um qđ sit contra dm̃: ñ enim ua¬
lent intellegere. omne qđ est:
in quantum aliqua substantia ẽ:
& bonum eẽ. & nisi ab illo dõuero
a quo omne bonũ est: eẽ non pos¬
se: malam uero uoluntatem in¬
ordinate moueri. bona inferio¬
ra superib preponendo. atq. ita
factum eẽ utrationalis creaturȩ
sps sua potestate. propter excel¬
lentiam delectatus tumescer&
superbia perquã cader& ab eati¬

Expanded text:
et bestias et serpentes; quae uniet bestias et serpentes; quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam, inrationabilem, uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit? Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet; quam totam quidam haeretici offensi molestia malae uoluntatis eius alienare conantur a creatura summi et ueri dei et alterum ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent intellegere omne quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse et nisi ab illo deo uero, a quo omne bonum est, esse non posse, malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beati
Abbreviated transcription (Latin):
confunder&ur. iustoq supplicio
ac superbiae atq in obo edientiae
malo posteros deterrer&. quib:
earon scribenda & adnuntianda
putabantur. Si autem quaeritur
cur potissimum perserpentẽ
diabolus temptare permissus
sit iam hoc significandi gratia
factum esse quem non ad mone¬
at scriptura tantae auctorita.¬
tis. tant᷑de diuinitatis. docum̃¬
tis agens in proph&ando quan¬
tis effectis iam mundus impl&us ẽ
Non quod diabolus ad instructi¬
onẽ nostram aliquid significa¬
re uoluerit: sed cum accedere
ad tẽptandũ ñ poss& nisi ꝑmis¬
sus ñ ꝑ aliud poss& nisi ꝑ quod ꝑ¬
mittebatur accedere: quicquid
igitur serpens ille significauit :¬
eiꝰ prouidentiae tribuendum ẽ.
subqua &ipse diabolus. suam
quidẽ hab& cupiditatem no¬
cendi. facultatem. nonnisi quȩ
cdatur uel ad sub uertenda ac
da acꝓbanda uasa miseri cordiȩ
Natura igitur serpentis unde
sit nouimus. ꝓduxit enim ter¬
ra in uerbo dĩ omnia peccora.

Expanded text:
confunderetur iustoque supplicio confunderetur iustoque supplicio a superbiae autem inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et annuntianda parabantur ? Si autem quaeritur cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus impletus est? non quo diabolus aliquid ad instrustionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, dei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem non nisi quae datur uel ad subuertenda ac ianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit nouimus: produxit enim terra in uerbo dei omnia pecora
Abbreviated transcription (Latin):
utilitati deputans eorum quos
in hoc genere creauit : ut ad bo¬
nũ proficere. nisi malorum cõ¬
paratione ñ possent: sienim ñ
essent : nulli rei utiq. prodessent
parum ne boni actum est. ut sint
qui cesti illi generi utiles sunt:
quod genus non uult utsit.
Nihil aliud agit : nisi ut ipse in eo
nonsit: magna opera dni ex qui¬
sita in omnes uoluntates eius:
praeuid& bonos futuros &cre¬
at. praeuid& malos futuros &
creat: se ipsum adfruendũ bo¬
nis p̃bens. multa numerũ suorũ
largiens : Etmalis misericor¬
diter ignoscens. iuste ulciscens :
itemꝙ. miseri corditer ulciscens
iuste ignoscens. nihil. m& uens
decuius quã malicia. nihil indigens
decuius quã iustitia: nihil sibi con
nee de operib: bonoru & bonis c̃sulens¬
sulens &iã depoenis malorũ : cur
ergo ñ ꝑmitter& temptari hom¬
nẽ illa tẽptatione ꝓdendũ. conuin¬
cendũ puniendũ cũ suꝑb a con¬
cupiscentia ꝓpriȩ potestatis. qđ
conceperat parer&. suoq. fa&u

Expanded text:
utilitati deputans eorum quos utilitati deputans eorum quos in hoc genere ita creavit, ut ad bonum proficere nisi malorum comparatione non possent. Si enim non essent, nulli rei utique pparumne boni actum est, ut sint qui certe illi generi utiles sint? quod genus quisquis non uult ut sit nihil aliud agit nisi ut ipse in eo non sit. magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius. praeuidet bonos futuros et creat; praeuidet malos futuros et creat, se ipsum ad fruendum praebens bonis, multa munera suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestetis quod conceperat pareret suoque fetu
Abbreviated transcription (Latin):
mero sitate excellentioris ge¬
neris. ipsorum generum bono¬
rum numerus minueretur.
Ergo inquiunt est aliquid
inoperibus dĩ quod alterius
malo indigeat: quo proficiat
adbonum: ita nesic absureduer̃
& ex caecati sunt homines. nescio
quo studio uentemptionis: ut
non audiant uel uideant qui¬
busdam punitis quam plurimi
corrigantur. Quis enim paga¬
nus : quis iuda eus . quis her&icus
non hoc indomo sua cortidiae
prob& uerum. cum uenitur ad
disputationem in quisitionẽ ꝙ.
ueritatis : uolunt aduestere
sensus suos homines. ex quo opere
diuinae ꝓuidentiae in eos ueniat
imponendȩ commotio discipli¬
nae: utsi non corriguntur quipu
niuntur : eorum tamen exem¬
plum c&eri m&uant : ualeatq
adeorum salutem iusta perne¬
cies aliorum. Num enim mali
auctor ẽ. dequorum iusta poe¬
na consulit. quibus hoc modo
consulendũ eẽ constituit: non
utͥq: sed cum eos propriis uitus
malos futuros eẽ praescir&.
non eos tamen creare destitit :

Expanded text:
merositate excellentioris gemerositate excellentioris generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur. Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant, quibusdam punitis quam pcorrigantur? quis enim paganus, quis Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet P uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines; ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat imponendae commotio disciplinae, ut, si non corrigniuntur, eorum tamen exemplo caeteri metuant, valeatque ad eorum salutem justa pernicies aliorum. Num Nunquid auctor est, de quorum justa poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique, sed cum eos vitiis propriis malos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit,
Abbreviated transcription (Latin):
boni e& ipse facturus. Sic enim
eos fecit. ut eis relinquer& un¬
de &ipsi aliquid facerent qđ
quic quid &iam culpabiliter
eligerent: illum dese laudabi¬
liter operantem inuenirent:
a se quippe habent uoluntatẽ
malam. Ab illo autem naturã
bonam & iustam. poenam sibi¬
debitum locum. aliis exercitati¬
onis adminiculum. & timoris
exemplum: sed poss& inquit.
&iam ipsorum uoluntatem in
bonum conuestere. quõ omp̃s
est: poss& plane. Cur ergo
non fecit: quia no luit: curno¬
luerit. penes ipsum est. Debe¬
mus enim non plus sapere
quã opost& sapere: putota¬
m̃ paulo ante satis nos ostendis¬
se: non parui boni esse rationalem
creaturam. &iam istam quae ma¬
lorum comparatione cau& malũ.
quod genus bonae creaturae utiq
non e&. si omnium malas uolun¬
& nulli iniquitati poenam de¬
bitam in fliger&: ac si non ess&
nisi solum illud genus. quod
nullo uel peccati uel suppli¬
ci malorum comparatione
proficer&. itaueluit aueta nu¬

Expanded text:
boni esset ipse facturus. sic enim boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret, unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent illum de se laudabiliter operantem inuenirent. a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibidebitum locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum. Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens est. posset plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione cauet malum. quod genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas uoluns conuertisset et nulli iniquitati poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud genus, quod nulla uel peccati uel subplicii malorum conparatione proficeret. ita uelut aucta nu
Abbreviated transcription (Latin):
quigloriaturꝰ nisi indño glorie¬
tur. cũ cognoscit ñ suum sed illius
eẽ : non stilũ ut sit: uerum &iam
ut nonnisi ab illo bene sibi sit: a
quo habet utsit. Nimis itaque
in postune dicitur non essent
quib ds̃ tantam beneficienti¬
am misericorediae suae tribu¬
er& si aliter esse non possent
nisi essent &hi in quib indic¬
tae iustitiam demonstrar&.
Cur enim non utriq. potius es¬
sent : quando intrisq & bonitas
dĩ & equitas iure prȩdicaturꝰ
At enim sids̃ uell& &iam istibo
nisant. quanto melius hoc
ds̃ uoluit ut qđ uellent eent: sed
bone infructuose. mali aũ in pu
ne ñ essent. & in eo ꝓalus utiles
essent: sed praesciebat inquiunt
mala: praesciebat sane. & quia fal¬
li non potest praescientia eius. ideo
non ipsius. sed eorum est uolun
tas mala. Cur ergo eos creauit
quos tales futuros esse praescie¬
bat : quia sicut praeuidit quid
mali essent facturi. sic &iam p̃¬
uidit demalis factis eorum quid

Expanded text:
qui gloriatur, nonnisi in domino gloriequi gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret. Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infrucne non essent et in eo ipso aliis utiles essent. sed praesciebat quod mala, praesciebat sane, et quia falli non potest ejus praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est voltas mala. cur ergo eos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid
Abbreviated transcription (Latin):
hos audir& sidicerent : quõ excel¬
lentior sensus est uidendi quã
audiendi quatuor oculi essent¬
& aures non essent: Ita si excel¬
lentior est creatura illa ratio¬
nalis. quae sine ullius pene cõ¬
paratione sine ulla superbia
dõ sub ditur aliqua uero in ho¬
minib ita creata est. utinse
dĩ beneficium non poss& agnos¬
cere : nisi alterius uidendo sup¬
plicium ut non altum sapiat
sed timeat: id est non dese pre¬
fidat sed confidat in dm̃ quis
recte intellegens dicat.talis
ess& ista. qualis illa nec iudeat
se nihil aliud dicere quam
non ess& ista sed sola e& illa:
quod si inerudite atq. insipient̃
dicitur. Cur ergo non crear& dr̃
&iam quos malos futuros esse
prȩsciebat᷑. uolens ostendere
iram & demonstrare poten
tiam & ob hoc sustinens inmul¬
ta patientia uasa irae quae ꝑ¬
fecta sunt inperditionem : ut
notas facer& diuitias gloriae
suae inuasa misericoreliae suȩ
quae p̃parauit ingloriam : sic enĩ

Expanded text:
hos audiret, si dicerent: quoniam excelhos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim
Abbreviated transcription (Latin):
lemq naturam culpabili uo¬
luntate deprauarunt. non quia
praesciti sunt ideo crearimini¬
me debuerunt. habent enim
& ipsi locum suum quem inre¬
bus impleant proutilitate
scõrum. Nam ds̃ nec iustitia
cuius quam reeti hominis eg&
quantominus iniquitate: quis
autem sobria consideratione
dicat melius noncrear& quẽ
praesciebat ex alterius iniqui¬
tate posse corrigi quam crea¬
r& &iam quem sciebat prosua
iniquitate debere damnari:
hoc est enim dicere melius
non ess& qui alterius malobe¬
ne utendo misericorditer coro¬
naretur. quam e& &iam malus
qui prosuo merito iuste punire¬
tur: cum erum ratio cesta demon¬
strat. duo quaedam non aequa¬
lia bona. sed unum inferius. alte¬
rum superius. non intellegunt
tardi corde cum dicunt utrumq
tale e&̃ nihilse aliud dicere. quã
solum illud ess&. Ac sic cum ȩ¬
quare uolunt genera bonorum:
numerum minuunt. &iam in mo¬
derate augendo unum genus
alterum tollunt. Quis autem

Expanded text:
lemque naturam culpabili volemque naturam culpabili voluntate depravarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt, habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus impleant pro utilitate sanctorum; nam Deus nec justitia cujusquam recti hominis eget, quanto minus iniquitate perversi? Quis autem sobria consideratione dicat melius non creari quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? Hoc est enim dicere: Melius non esset qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus qui pro suo merito juste puniretur. Cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intelligunt tardi corde cum dicunt utrumque tale esse, nihil se aliud dicere, quam solum illum illud esset. Ac sic cum aequare volunt genera, bonorum numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem