comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suorum: neq consilii habendi neqi arma capicdi spacio dato
perturbantur: copias ne aduersus hostem ducere. an castra de¬
fendere. an fuga salutem petere prestaret. Quorum timor cum
in castra irrumperunt. quo in loco qui celeriter arma capere
potuerunt. paulisper nostris restiterunt: atq inter carros im¬
pedimentaq praelium commiserunt. At reliqua multitudo
pucrorum mulierumq enam cum omnibus. suis domo exces¬
serant Rhenumq transierant. passim fugere coepit. Ad quos
con sectandos Caesar equitatum misit. Germani post tergum
clamore audito. cum suos interfici uiderent. armie abiectis. siqͥsq
militaribus relictis: se ex castris eiecerunt. Et cum ad confluentẽ
Mosae et Rheni peruenissent. reliqua fuga desperata. magno nu¬
mero interfecto. teliqui se in flumen precipitauerunt atq ibi
timore lassitudine et ui fluminis oppressi perierunt. Nostri ad

Expanded text:
suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato suorum, neque consilii habendi neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. Quorum timor cum in castra inruperunt. Quo loco qui celeriter arma capere potuerunt paulisper nostris restiterunt atque inter carros impedimenta proelium commiserunt; at reliqua multitudo puerorum mulierumque nam cum omnibus suis domo excesserant Rhenum transierant passim fugere coepit, ad quos consectandos Caesar equitatum misit. Germani post tergum clamore audito, cum suos interfici viderent, armis abiectis signis militaribus relictis se ex castris eiecerunt, et cum ad confluentem Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto, reliqui se in flumen praecipitaverunt atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis oppressi perierunt. Nostri ad
Abbreviated transcription (Latin):
Hic constitutis rebus et consilio cum legatis et questore cominu¬
nicato ne quem diem pugne intermitteret. opportunissime.
res accidit: quod postridic eius diei mane eadem et perfidia
et simulatione usi germani frequentibus omnibus principib
maioribusq natu adhibitis ad eum in castra uenerunt. simt
et dicebatur sui purgandi causa: quod contra ac esset dictum
et ipsi perissent prelium pridie commisissent: simul ut si q
possent de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi cęsar o¬
latos grauiue illos retineri iussit. Ipse omnes copias castris
eduxitꝰ equitatumq quod recenti prelio perterritum esse exa¬
stimabat agmen subsequi iussit. Acie triplici institura et cele¬
riter octo millium utinere confecto. prius ad hostium castra ꝑ¬
uenit. ꝙͣ quid agereiur germam sentire possent. Oui omnib
rebus subito perterriti et celeritate aduentus nostri. et di scessu

Expanded text:
His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore commuHis constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore communicato, ne quem diem pugnae praetermitteret, oportunissima res accidit, quod postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi Germani frequentes, omnibus principibus maioribusque natu adhibitis, ad eum in castra venerunt, simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, quod contra atque esset dictum et ipsi petissent, proelium pridie commisissent, simul ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi Caesar oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnes copias castris eduxit equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen subsequi iussit. Acie triplici instituta et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit quam quid ageretur Germani sentire possent. Qui omnibus rebus subito perterriti et celeritate adventus nostri et discessu
Abbreviated transcription (Latin):
uir fortissimus piso Aquitanus amplissimo genere natus
euius auus inciuitate sua regnum obtinneratꝰ amicus ab
senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab hosti¬
bus auxilium ferret. et periculo illum eripuit. ipse equo uuil¬
nerato deiectus quoad potuit fortissime restitit. Cum cireũ¬
uentus multie uulneribus acceptis cecidisset: neq id frater
qui iam prȩlio excesserat procul animaduertiss incitato equo
se hostibus obtulit. atq interfectus est Hoc facto prelio caesa
neq iam legatos sibi audiendos. neq conditionec accipien¬
das arbitrabatur. ab iis qui per dolum atq insidias petita
pace ultro bellum intulissent expectare uero dum hostium
copie augerentur equitatusq reuerteretur. summe demẽrie
esse iudicabat. Et cognita gallorum infirmitate: ꝙ tum iam
apud hostes uno prelio auctoritatie essent consecuti sentiebat.
Q uibus ad consilia capienda nihil spacu dandum existimabat

Expanded text:
vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, vir fortissimus Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, cuius avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus a senatu nostro appellatus. Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret, illum ex periculo eripuit, ipse equo vulnerato deiectus, quoad potuit, fortissime restitit; cum circumventus multis vulneribus acceptis cecidisset atque id frater, qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus obtulit atque interfectus est. Hoc facto proelio Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones accipiendas arbitrabatur ab iis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum intulissent; expectare vero dum hostium copiae augerentur equitatus reverteretur summae dementiae esse iudicabat, et cognita Gallorum infirmitate quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat.
Abbreviated transcription (Latin):
precesserant mittit: qui nunciarent. ne hostes prelio lacesserẽt
et si ipsi lacesserentur sustinerent. quoad ipse cum exercitu
propius accessisset. Ad hostes ubi primum nostros equites con¬
spexerunt: quorum erat quinq millium numetus. cum ipsi
non amplius octingentos equites haberent. quod ii qui frumẽ¬
tandi causa ierant transmossam nondum redierant. nihil ti¬
mentibus nostrie: quod legati eotum paulo ante a Caesare disce¬
scerant: atq is dies inducus dictus erat: ab hic petitus impe¬
tu facto celeriter nostros perturbauerunt. Rursue resistentib¬
nostris consuetudine sua ad pedes dissiluerunt suffossis eqs
compluribusq nostris deiectis reliquos in sugam coniecerunt
atq ita perterritos egerunt. ut non prius fuga desisterent. ꝗͣ
in conspectum agminis nostri uenirent. In co praelio ex eq¬
tibus nostris interficiuntur quattuor et septuaginta. In his

Expanded text:
antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, antecesserant, mittit qui nuntiarent ne hostes proelio lacesserent, et si ipsi lacesserentur, sustinerent quoad ipse cum exercitu propius accessisset. At hostes, ubi primum nostros equites conspexerunt, quorum erat V milium numerus, cum ipsi non amplius DCCC equites haberent, quod ii qui frumentandi causa ierant trans Mosam profecti nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his petitus, impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; rursus his resistentibus consuetudine sua ad pedes desiluerunt subfossis equis compluribus nostris deiectis reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos egerunt ut non prius fuga desisterent quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo proelio ex equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX, in his
Abbreviated transcription (Latin):
existimantur: multisq capitibus in oceanum influit. Cacsar
eum ab boste non amplius passuum .xii. millibus abesset: ut
erat constitutum. ad eum legati reuertuntur: qui in itinere
congressi. magnopere ne longius progrederetur orabant. Cum
id non impetrassent. petebant uti ad eos. qui agmen ante cessis¬
sent. premitteret. eosq pugna prohiberet: sibiq potestatem fa¬
ceret in Ubios legatos mittendi quorum si principes ac senatus
sibi iure faciendo fidem fecissent: ea conditione que a Caesare
ferretur se usuros osteodebant. Ad has res conficiendas sibitri¬
dui spacium daret Hec omma Caesar eodem illo pertinẽ arbi¬
trabatur: ut tridui mora interposita. equites eorum qui aberãt
reuerterentur. Iamen se se non longiui millibus passuum
quattuor aquationis causa eodie processurum dixit. Huc po¬
stero dic ꝙ̃ frequentissimi conuenirent: ut de eorum postula¬
tis cognosceret: Interim ad prefectos qui cum omni equitatu

Expanded text:
existimantur, multis capitibus in Oceanum influit. Caesar existimantur, multis capitibus in Oceanum influit. Caesar cum ab hoste non amplius passuum XII milibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne longius progrederetur orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos equites qui agmen antecessissent praemitteret eos pugna prohiberet, sibique ut potestatem faceret in Ubios legatos mittendi; quorum si principes ac senatus sibi iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se usuros ostendebant: ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret. Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur ut tridui mora interposita equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit: huc postero die quam frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. Interim ad praefectos, qui cum omni equitatu
Abbreviated transcription (Latin):
castra mouerer petictunt. Ne id quidem Caesar ab se impe¬
trari posse dixit. Cognouerat enim magniã partem equitatus
ab his aliquot diebus ante predandi frumeneandiqi causa ad
ambiuaritos crans mossam missam. hos expectati equites atq
eius rei causa moram interponi arbitrabatur. Mossa profluit
ex monte Uosego qui est in fimibus lingonum. et parte qua¬
dam ex Rheno recepta que appellatut Ualus insulamꝙ effi¬
cit Batauorum in oceanum influit. neq longius ab oceano
millibus passuum octoginta in Rhenum transit. Rhenus aũt̃
oritur ex Lepontiis: qui alpes incolunt: et longo spacio per fines
Nantuantium heluetiorum Sequanorum Medion acrium
Tribucorum Treuirorum eitatus fertur. Et ubi oceano appro¬
pinquat in plures defluit partes. multis ingentibusq insulis
effectis quarum pars magna a feris barbarisq nationibus in¬
colitut: ex quibus sunt qͦui piscibus atq ouis auium uiuere

Expanded text:
castra moveret petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impecastra moveret petierunt. Ne id quidem Caesar ab se impetrari posse dixit. Cognoverat enim magnam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi frumentandi causa ad Ambivaritos trans Mosam missam: hos expectari equites atque eius rei causa moram interponi arbitrabatur. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam ex Rheno recepta, quae appellatur Vacalus insulam efficit Batavorum, in Oceanum influit neque longius ab Oceano milibus passuum LXXX in Rhenum influit. Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui Alpes incolunt, et longo spatio per fines Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribocorum, Treverorum citatus fertur et, ubi Oceano adpropinquavit, in plures diffluit partes multis ingentibus insulis effectis, quarum pars magna a feris barbaris nationibus incolitur, ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere
Abbreviated transcription (Latin):
si lacessantut: quin armis contendant. quod germanorum con¬
suetudo hec sit a maioribus tradita. qui eis bellum inferant
suam gratiã romani uelint: posse his esse utiles amicos. uels
agros attribuant uel patiantur eos tenere. quos armis posse¬
derint sese unis Sueuis concedere: quibus ne dii quidem im¬
mortales pares esse possint. Reliquum quidem in tertis esse
neminem: quem non superare possint. Ad hec que insum ẽ
Caesar respondit. Sed exitus fuit orationis. sibi nullam cum
uis amiciciam esse posse si in gallia remanerent. neq uerum
esse. qui suos fines tueri non potuerint: alienos occupare.
neq ullos in gallia uacare agros: qui dari tante presertim
multitudini sine iniuria possent: sed licere si uellent in Ubio¬
rum finibus consedere: quorum sint legati apud se: et de
Sueuorum iniutiis querantur. et a se auxilium petant. hoc
Sueuis imperaturum. Legati hec se ad suos relaturos. et deli

Expanded text:
si lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum consi lacessantur, quin armis contendant, quod Germanorum consuetudo haec sit a maioribus tradita, Quicumque bellum inferant,suam gratiam Romani velint, posse iis utiles esse amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere quos armis possederint: sese unis Suebis concedere, quibus ne di quidem immortales pares esse possint; reliquum quidem in terris esse neminem quem non superare possint. Ad haec Caesar quae visum est respondit; sed exitus fuit orationis: sibi nullam cum iis amicitiam esse posse, si in Gallia remanerent; neque verum esse, qui suos fines tueri non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros qui dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; sed licere, si velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de Sueborum iniuriis querantur et a se auxilium petant: hoc se Ubiis imperaturum. Legati haec se ad suos relaturos dixerunt
Abbreviated transcription (Latin):
sat. ut grauioti bello occurretet. matutiusꝙ̃ consuerat ad exẽ¬
citum proficiscitur. Eo cum uenisset ca que fore suspieatus
erat: facta cognouit. missas legationes ab nonnullis ciuitati¬
bus ad germanos inuitantes coe uti ab Rheno descenderent.
omna queq postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti
germani latius uagabantur: et in fines fburonum et con¬
drusonum qui sunt Treuerorum dientes peruenerunt.
princiꝑibus gallie uocatis Caesar ea que cognouerat dissimu¬
landa sibi existimauit. eorumq animis permulsis et con¬
firmatis equitatuq imperato. bellum cum germanio gerere
constituit. Re frumentaria comparata equitibusq delectio.
uer in ea loca facere coepit. quibus in locie germanos esse au¬
diebat. A quibuc cum paucorum dierum uter abesset. legati
ab hic uenerunt: quorum haec fuit oratio. Germanos neq
priores populo Romano bellum inferte. neq tamen recusare

Expanded text:
sar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam consuerat ad exesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam consuerat ad execitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea quae fore suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quaeque postulassent ab se fore parata. Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. Principibus Gallice evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis permulsis et confirmatis equitatu imperato bellum cum Germanis gerere constituit. Re frumentaria comparata equitibusque delectis iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos audiebat. A quibus cum paucorum dierum iter abesset, legati ab iis venerunt, quorum haec fuit oratio: Germanos neque priores populo Romano bellum inferre neque tamen recusare,
Abbreviated transcription (Latin):
Menapiorum: quȩ citra Rhenum erar certior fieret flumen
transierunt. atq omnibus corum ȩdificiis occupatis reliquã
partem hiemis: se eorum copus aluerunt. His rebus Caesar cẽ¬
tior factus: et infirmitatem gallorum ueritus: quid sunt in
consiliis capiendis mobiles et nouis plerunq rebus student
nihil his cõmittendum existimauit. Estautem hoc gallice cõ¬
suerudinis uti et uiatores etiam inuitos consistere cogant. et
quod quisq eorum de qua re audiuerit aut cognouerit quetãt.
et mercatores in oppidie uulgus circũsistat. quibusq ex re¬
gonibue ueniant. quasq res ibi cognouerint pronunciare
cogant. His rebus atq auditionibus permoti de summis sae¬
petebus consilia ineant: quorum eos in uestigio poenitere ne¬
cesse est: cum incerus moribus seruiant. et pletiq ad uolunta
tem corum ficta respondeant. Oua consuetudine cognita cae¬

Expanded text:
Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen Menapiorum quae citra Rhenum erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt. His de rebus Caesar certior factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum existimavit. Est enim hoc Gallicae consuetudinis, uti et viatores etiam invitos consistere cogant et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit quaerant et mercatores in oppidis vulgus circugionibus veniant, quasque ibi res cognoverint pronuntiare cogant. His rebus atque auditionibus permoti, de summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos e vestigio poenitere necetem eorum ficta respondeant. Qua consuetudine cognita Cae
Abbreviated transcription (Latin):
rint ad extremum tamen agris expulsi. et multis locis Gierma¬
niȩ triennium uagati ad Rhenum peruenerunt quas regiones
Menappii incolebant. et ad utranq ripam fluminis agros adifi¬
cia uicosq habebant. Sed tantę multitudis aduentu perterriu
ex his ȩdificiis: quȩ trans flumen habebant demigrauerunt. et
cis Rhenum dispositis prȩsidus germanos transire prohibebant
Illi omia experti. cum neq ui contendere propter inopiam na¬
uium. neq clam transire propter custodiam Menappiorum
possent reuerti in sedes suas regionesq simu lauerunt. et tridui
uiam progressi reuerterunt: atq omni hoc itinere una nocte
equitatu confecto inscios in opinantesq Menappios oppresse¬
runt. qui de germanorum discessu per exploratores certiores fa¬
cti sine moctuꝰ trans Rhenum in suos uicos remigrauerant.
lis interfectie nauibusq eorum occupatio. priusꝙͣ ca paro

Expanded text:
runt, ad extremum tamen agris expulsi et multis locis Germarunt, ad extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae triennium vagati ad Rhenum pervenerunt, quas regiones Menapii incolebant. Hi ad utramque ripam fluminis agros, aedificia vicosque habebant; sed tantae multitudinis adventu perterriti ex iis aedificiis quae trans flumen habuerant demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant. Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium neque clam transire propter custodias Menapiorum possent, reverti se in suas sedes regionesque simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt atque omni hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantes Menapios oppresserunt, qui de Germanorum discessu per exploratores certiores facti sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis navibus eorum occupatis, prius quam ea pars
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ uis pauci adire audent. Uinum ad se omnitio importati nõ
sinunt quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines
atq effeminari arbitrantur. Publice maximam putant laudem
esse ꝙͣ latissime a suis fimbus uastari agror. Hac re significare
magnum numerum ciuitatũ suam uimꝰ sustinere non posse. Itaq
una ex parte a sueuis circuer millia passuum sexcenti agti uacare
dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubu quorum fuit ciui¬
tas ampla atq florene ut est captus germanorum et pauloꝙͣ
num attingunt. quod gallicis sunt moribus assuefacti. Hos
cum Sueui multis saepe bellis experti propter amplitudinem
grauitatemq ciuitatis finibus expellere non potuissent. tamẽ
uectigales sibi fecerunt. ac multo humiliores infirmioresq re¬
degerunt. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri quos
sup̾radiximus: Qui cum plures annos sueuorum uim sustinue¬

Expanded text:
quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari non patiuntur, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque effeminari arbitrantur. Publice maximam putant esse laudem quam latissime a suis finibus vacare agros: hac re significari magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque una ex parte a Suebis circiter milia passuum C agri vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens, ut est captus Germanorum; ii paulo, num attingunt cum Suebi multis saepe bellis experti propter amplitudinem gravitatem civitatis finibus expellere non potuissent, tamen vectigales sibi fecerunt ac multo humiliores infirmiores redegerunt. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tencteri, quos supra diximus; qui complures annos Sueborum vim sustinue
Abbreviated transcription (Latin):
uirec alit et immani corporum magnitudine homines efficit
atq in eam se consuetudinem adduxerunt. ut locis fruridis¬
simis neq uestitus prȩter pelles haberent quidꝙͣ. quarum
propter exiguitatem magna est corporis aperta pars. et lauant̃
in fluminbus. Mercatoribue est ad eos aditus magis eo. ut
quȩ bello coeperint: quibus uendant habeant. ꝙͣ quo ullam
rem ad se importati desiderent. Quin etiam iumentis quibi
maxime galli delectantur. quȩq penso parant precio. germa¬
ni importatis his non utuntur: Seã que sunt apuci eos natã
praua atq deformia. hec quottidiana exercitatione sũmi ut
sint laboris efficiunt equestribus prelus saepe ex equis desili¬
unt. ac pedibus prȩliantur. equosq eodem remanere uestigio
assuefecerunt: ad quos se celeriter cum usus est recipiunt. Neq
corum moribus turpius quidꝙͣ aut inertiue habetur. ꝙ̃ epha¬
piis uti. Itaq ad quemuis numerum ephipiatorum equitũ

Expanded text:
vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. vires alit et immani corporum magnitudine homines efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pelles habeant quicquam, quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et laventur in fluminibus. Mercatoribus est aditus magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant, quam quo ullam rem ad se importari desiderent. Quin etiam iumentis, quibus maxime Galli delectantur quaeque impenso parant pretio, Germani importatis non utuntur, sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana exercitatione summi ut sint laboris efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt ac pedibus proeliantur, equos eodem remanere vestigio adsuefecerunt, ad quos se celeriter, cum usus est, recipiunt: neque eorum moribus turpius quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum ephippiatorum equitum
Abbreviated transcription (Latin):
EST HIEME OUI
EUIT ANNUS GN
POMPEIO M CR¬
asso consulibus. Usipites ger¬
mani et item sancteri magna
influit Causa transeundi fuit: quod qͦ sucuis complure
annos exagitati premebantut. ac agricultura prohibebattur
Sueuorumꝰ est getis longe mazimo ae bellicosissima get maatio¬
rum omnium. Hi ceotum pagos habere dicuntur. ex quibus
quot annis singula millia armatorum bellandi causa ex finibi
educunt. Reliqui qui domi manserunt se atq illos alunt Ni
rursus inuicem annopost in amĩs sunt illi domi remanent:
Sic neq agricultura: neq ratio atq usus belli interminitur: Sed
priuati ac separati apud cos nihil est: neq longius anno rema¬
nere uno in loco incolendi causa licet. Neq multum frumento
sed maximam partem lacte ae pecore uiuunt: multumq sunt
in uenarionibus. Quae res et cibi genere et quottidiana exerci¬
catione et libertate untae. quod a pueris nullo officio atq disci¬
plina assuefacti: nihil omnino contra uoluntatem faciant. et

Expanded text:
est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tencteri magna influit. Causa transeundi fuit quod ab Suebis complures annos exagitati bello premebantur et agri cultura prohibebantur. Sueborum gens est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis singula milia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui domi manserunt, se atque illos alunt; hi rursus in vicem anno post in armis sunt, illi domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque usus belli intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. Neque multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt multum sunt in venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione et libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti nihil omnino contra voluntatem faciunt, et
Abbreviated transcription (Latin):
batut. ipse exercitum distribuit inhiberna. Trebonium
cum legionibus quattuot in Belgio collocat. C fabium
cum cot̾idem in heduos deducit Sic enim existimabat
tutissimam fore Galliam: si Belge quorum maxima
uittus. si hedui quorum auctoritas sum ma esset exerci¬
tibus continerentut. ipse in ltaliat profectus est. Quo
cum uenisset. cognoscit. P. C. Marcellum consulem duaᷤ
thicum bellũ duci. cii. pompeio traditas. atq in ltalia re.¬
tentas esse. Hoc facto quoniam nulli erat dubium. qđna
contra Caesarem pararet᷑ tamen Caesar omnia patienda
esse statuit. quoad sibi spes aliqua relinqueretur iure po¬
tius disceptandi. ꝗͣ belli gerendi¬

Expanded text:
batur. Ipse exercitui distribuit hiberna: C. Trebonium batur. Ipse exercitui distribuit hiberna: C. Trebonium cum legionibus quattuor in Belgio collocat, C. Fabium cum totidem in Aeduos deducit. Sic enim existimabat tutissimam fore Galliam, si Belgae, quorum maxima virtus, Aedui, quorum auctoritas summa esset, exercitibus continerentur. Ipse in Italiam profectus est. Quo cum venisset, cognoscit per C. Marcellum consulem legiothicum bellum duci, Cn. Pompeio traditas atque in Italia retentas esse. Hoc facto quamquam nulli erat dubium, quidnam contra Caesarem pararetur, tamen Caesar omnia patienda esse statuit, quoad sibi spes aliqua relinqueretur iure potius disceptandi quam belli gerendi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯloriarentur. L. Lentulum C. Marcellum consules crea¬
tos qui omnem honorem et dignitatem Caesaris spoliarẽt
ereptum fore Galbe consulatum: cum ie multo plus grã
suffragusq ualuisser. quod sibi conunctus et famiharita¬
te. et consuetudine legationis esset: quo maiores sperarent
ipsi constituissent: Fit deinde senatus consultum ad bellũ
parthicum: cum legio una a EN pompeio. altera. aC
caesare mitteret᷑. neq obscure duae legiones uni detra¬
hunt̃. Nam CN pompeius legionem primam: quam ad
caesarem miserat confectam ex delectu prouinciae Cacsati¬
causa tanꝙ̃ a suo numero dedit Caesar tamen cu de uo¬
luntate minite dubium esset aduersariorũ suotũ pompeii
legionem remisit. et suo nomine quintamdecimã quam
inꝰ Tallia citeriore habuetat exosus iubet tradi. In eits
locum tertiaindecimam legionem in.ltaliam mittit. quȩ
pracsidia tueretur: ex quibus presidiis quintadecima duce¬

Expanded text:
gloriarentur L. Lentulum et C. Marcellum consules creagloriarentur L. Lentulum et C. Marcellum consules creatos qui omnem honorem et dignitatem Caesaris spoliarent, ereptum Ser. Galbae consulatum, cum is multo plus gratia suffragiisque valuisset, quod sibi coniunctus et familiaritate et consuetudine legationis esset. Exceptus est ipsi constituissent. Fit deinde senatus consultum, ut ad bellum Parthicum legio una a Cn. Pompeio, altera a C. Caesare mitteretur; neque obscure duae legiones uni detrahuntur. Nam Cn. Pompeius legionem primam, quam ad Caesarem miserat, confectam ex delectu provinciae Caesaris, eam tamquam ex suo numero dedit. Caesar tamen, cum de voluntate minime dubium esset adversariorum suorum, Pompeio legionem remisit et suo nomine quintam decimam, quam in Gallia citeriore habuerat, ex senatus consulto iubet tradi. In eius locum tertiam decimam legionem in Italiam mittit quae praesidia tueretur, ex quibus praesidiis quinta decima deduce
Abbreviated transcription (Latin):
susciperet. lta honorifice ciuitates appellando.principes
maximis afficiendo donis. nulla onera iniungendo: defes¬
sam tot aduersis praeliis Cialliam conditione parendi me¬
liore. facile in pace continuit. Ipse hibernis ꝑactis contra
consuetudinem in ltaliam ꝙͣ maximis itineribus ẽ pro¬
fectus. ui municipiis et colomas appellaret: quibus M.
tionem contendebat eius gratia. tum pro homine sibi cõ¬
iunetissimo. quem paulo ante premiserat ad petitionem
tum acriter contra factionem et potentiam paucorũ qui
n. Antomi repulsa Caesaris decedentis conuellete cupie¬
bant. Huc et se augurem prius factum ꝗͣ ltaliam at¬
tingeret in uinere. audierat tamen nõ minus iustam
sibiꝰ causam municipia et colomas adeundi existimauit.
ut his gratias ageret. quod frequentiam atq officium suũ
Antono prestitissent. simulq se et honorem praesentis ãni
commendaret. propterea quod insolenter aduersarii sui

Expanded text:
susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes susciperet. Itaque honorifice civitates appellando, principes maximis praemiis adficiendo, nulla onera iniungendo defessam tot adversis proeliis Galliam condicione parendi meliore facile in pace continuit. Ipse hibernis peractis contra consuetudinem in Italiam quam maximis itineribus est profectus, ut municipia et colonias appellaret, quibus M. ionem. Contendebat enim gratia cum libenter pro homine sibi coniunctissimo, quem paulo ante praemiserat ad petitionem, tum acriter contra factionem et potentiam paucorum, qui M. Antoni repulsa Caesaris decedentis gratiam convellere cupiebant. Hunc etsi augurem prius factum quam Italiam attingeret in itinere audierat, tamen non minus iustam sibi causam municipia et colonias adeundi existimavit, ut eis gratias ageret, quod frequentiam atque officium suum Antonio praestitissent, simulque se et honorem suum sequentis anni commendaret, propterea quod insolenter adversarii sui
Abbreviated transcription (Latin):
raret obsidibus firmat unum illud erat. ut timori suo cõ¬
cedatur ne in conspectum uemiat cuiusꝗͣ Romani: cuius
postulationem Antonius cum indicaret ab iusto nasci timõẽ
ueniã petẽti dedit obsides accepit. Scio Caesarem singulos
annorum singulos commentarios confecisse: quod ego nõ
existimaui mi hi esse faciendum. propterea quod in sequẽs
annus. C. Paulo Ch. Marcello consulibus nullas habet
magnopere Cialliae res gestas. Ne quis tamen ignoraret:
quibus in locis Caesar exercitusq eo tempore fuissent. pau¬
ca esse scribenda coniungendaq huic commentatio statui
Caesar in Belgio cum hiemaret. unum illud propositu
habebat. continere in amicicia ciuitates. nulli spem aut cau¬
sam dare armoR. Nihil enim minus uolebat ꝙͣ sub di¬
scessu suo. necessitatem sibi aliquam unponi belli gerendi:
ne cum exercitum deducturus esset bellum aliquod relin¬
queret. quod omnis Ciallia libenter sine presenti periculo

Expanded text:
rarit, obsidibus firmat; unum illud orat, ut timori suo conrarit, obsidibus firmat; unum illud orat, ut timori suo concedatur, ne in conspectum veniat cuiusquam Romani. Cuius postulationem Antonius cum iudicaret ab iusto nasci timore, veniam petenti dedit, obsides accepit. Scio Caesarem singulorum annorum singulos commentarios confecisse; quod ego non existimavi mihi esse faciendum, propterea quod insequens annus, L. Paulo C. Marcello consulibus, nullas habet magnopere Galliae res gestas. Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent, pauca esse scribenda coniungendaque huic commentario statui. Caesar in Belgio cum hiemaret, unum illud propositum habebat, continere in amicitia civitates, nulli spem aut causam dare armorum. Nihil enim minus volebat quam sub decessu suo necessitatem sibi aliquam imponi belli gerendi, ne, cum exercitum deducturus esset, bellum aliquod relinqueretur quod omnis Gallia libenter sine praesenti periculo
Abbreviated transcription (Latin):
pertinacius enim cum paucis insecutus esset: Ille autẽ¬
cum fuga uachementi Uolusenum perduxisset. lonꝯi
nẽra per fidem interposita patetent igi punita. cõuersoꝙ
eques se a caeteris incaucinȩ premittit imperfectum. Faci.¬
unt hoc idem omnes equites. paucosq nostros conuertunt.
atq insequuntur. Commius incensum calcaribus equm cõ¬
iungit equo quadrati. Lanceaq infesta a magnis uiribus
foemur traucit medium Uolusem. Prefecto nulnerato
non dubitant nostri resistere. et conuersis equis hostem
pellere: quod ubi accidit plures hostium magno nostroru
impetu perculsi nulnerantur. ac partim in fuga proterũ¬
tur: partim intercipiuntur Quod ubi malumꝰ dux equi
prefectus ut uitae periculum aditurus uideretur refertur
in castra. Commius aute siue expiato suo dolore: siue magͣ
parte amissa suorum legatos ad Antonium mittit: seq
ibi facturum. nisi prescripserit. et ea facturum que impe.¬

Expanded text:
pertinacius eum cum paucis insecutus esset, ille autepertinacius eum cum paucis insecutus esset, ille autem fuga vehementi Volusenum produxisset longiusnera per fidem imposita paterentur impunita, conversoque equo se a ceteris incautius permittit in praefectum. Faciunt hoc idem omnes eius equites paucosque nostros convertunt atque insequuntur. Commius incensum calcaribus equum coniungit equo Quadrati lanceaque infesta magnis viribus medium femur traicit Voluseni. Praefecto vulnerato non dubitant nostri resistere et conversis equis hostem pellere. Quod ubi accidit, complures hostium magno nostrorum impetu perculsi vulnerantur ac partim in fuga proteruntur, partim intercipiuntur; quod malum dux equi praefectus, ut vitae periculum aditurus videretur, refertur in castra. Commius autem sive expiato suo dolore sive magna parte amissa suorum legatos ad Antonium mittit seque et ibi futurum, ubi praescripserit, et ea facturum, quae impe
Abbreviated transcription (Latin):
prelio cum equitatu suo contendisse Nam cum Antõiꝰ
in hiberna uenisset. ciuitasq Atrebatum in officio esset
Cominius qui post illam dilationem quam supramemo.¬
raui. semper ad omnes motus paratus suis ciuibue esse
consuesset: ne consilia belli quacrentibus auctor armos
duxq esset parente Romanis ciuitate cum suis equitib
latrocimis se suosq alebat. infestisq itmneribus cõmea¬
tus complures. qui com portabantur in hibẽna Romanos
interci piebant. Erat attributus Antonio prefectus
equitum. CUolusens quadratus: qui cum eo hiber¬
naretur. Hunc Antonius ad prosequendũ equitatu
hostium mittit. Uolusenus ad eam uirtutem. quac sin¬
gularis erat in eo magnum odium Commis adiungebat
quo libentius id faceret quod imperabatur haq disꝑo¬
sitis insidus. saepius equites eiue congressi secunda pre¬
lia faciebant. Nouissime cum u̾ehementius contenderet᷑:
ac. Uolusenus ipsius intercipiendi Gominii cupiditate:

Expanded text:
proelio cum equitatu suo contendisse. Nam cum Antonius proelio cum equitatu suo contendisse. Nam cum Antonius in hiberna venisset, civitasque Atrebatum in officio esset, Commius, qui post illam vulnerationem, quam supra commemoravi, semper ad omnes motus paratus suis civibus esse consuesset, ne consilia belli quaerentibus auctor armorum duxque deesset, parente Romanis civitate cum suis equitibus latrociniis se suosque alebat infestisque itineribus commeatus complures, qui comportabantur in hiberna Romanorum, intercipiebat. Erat attributus Antonio praefectus equitum C. Volusenus Quadratus qui cum eo hibernaret. Hunc Antonius ad persequendum equitatum hostium mittit. Volusenus ad eam virtutem, quae singularis erat in eo, magnum odium Commi adiungebat, quo libentius id faceret quod imperabatur. Itaque dispositis insidiis saepius equites eius adgressus secunda proelia faciebat. Novissime, cum vehementius contenderetur, ac Volusenus ipsius intercipiendi Commi cupiditate
Abbreviated transcription (Latin):
rebus gestis ipse ꝗquitum presidio Harbonem profectꝰ
est. exercitum ꝑ legatos in hiberna deduxit. Quattuõ
plegiones in Belgio collocant eum M Antomo et cilre¬
bonio legato et .p. Uacimo legatis. duas legiones in he¬
duos deduxit: quorum in omni Giallia summam esso
auctoritatem sciebat. duas in Turones adfines Carmitu
posuit. Quae omnem illam regionem coniunctam oce¬
ano continereñt. Duas reliqnas in Lemonicum finibus
non longe ab Aruernis. ne qua pare Cialliae uacua ab
exercitu esset. paucos diec ipse in prouincia moratus
cum celeriter omnes conuentue percurrisset. publicas
controuersiar cognosceret: benemeritie premia tribuiss
Cognoscendi enim maximam facultatem habebat: qua¬
li quisq fuisset animo in totius Galliae defectione: quã
sustinuerat fidelitate atq auxiliis prouinciae. Illis tõ
fectis rebus ad legiones in Belgum se recipit. hibernatq
Nemetronem. Ibi cognoscit Commium Atrebatem cu¬

Expanded text:
rebus gestis ipse equitum praesidio Narbonem profectus rebus gestis ipse equitum praesidio Narbonem profectus est, exercitum per legatos in hiberna deduxit: quattuor legiones in Belgio collocavit cum M. Antonio et C. Trebonio et P. Vatinio legatis, duas legiones in Aeduos deduxit, quorum in omni Gallia summam esse auctoritatem sciebat, duas in Turonis ad fines Carnutum posuit, quae omnem illam regionem coniunctam Oceano continerent, duas reliquas in Lemovicum finibus non longe ab Arvernis, ne qua pars Galliae vacua ab exercitu esset. Paucos dies ipse in provincia moratus, cum celeriter omnes conventus percucurrisset, publicas controversias cognosset, bene meritis praemia tribuisset cognoscendi enim maximam facultatem habebat, quali quisque fuisset animo in totius Galliae defectione, quam sustinuerat fidelitate atque auxiliis provinciae illius, his confectis rebus ad legiones in Belgium se recipit hibernatque Nemetocennae. Ibi cognoscit Commium Atrebatem
Abbreviated transcription (Latin):
profugisse ex prelio scripsi. cum in potestatem uenisset ope¬
Epasnacti Arunni. crebro enim imitandie locis multos
fidei se committebat: quod nusꝙͣ diutius sine periculo
commoraturus uidebatut. cum sibi consciuc esset. ꝗͣ inim¬
cum deberet Caesarem habere. Hunc epasnactus amicissi
uersus Romanos auxilia denegabant. Principes eoru
uiuos redigit in suam potestate. atq in his Sinium he¬
diuim: qui et uirtutem et generis summam nobilitatez
habebat. solusq ex heduis ad id tempus permanserat
in armis. Eare cognita Caesar: cum in omnibus par
am quam nunꝗͣ adisset ꝑ p. Crassum quadam ex ꝑte
deuicisset. cum duabus legiombus in eam partem Gal¬
liae. est profectusiut ibi extremum tempus consumẽt
estiuorum: quam rem sicut caetera celeriter feliciterqͣ
confecit. hanq omnes Aquitanie ciuitates. legatos
ad cesarem miserunt obsidesq ei dederunt. Quibus

Expanded text:
profugisse ex proelio scripsi, cum in potestatem venisset profugisse ex proelio scripsi, cum in potestatem venisset Epasnacti Arverni crebro enim mutandis locis multorum fidei se committebat, quod nusquam diutius sine periculo commoraturus videbatur, cum sibi conscius esset, quam inimicum deberet Caesarem habere, hunc Epasnactus Arvernus,ui nullis adversus Romanos auxilia denegabant, principes eorum vivos redigit in suam potestatem atque in his Surum Aeduum, qui et virtutis et generis summam nobilitatem habebat solusque ex Aeduis ad id tempus permanserat in armis. Ea re cognita Caesar, cum in omnibus partam numquam adisset, per Publium Crassum quadam ex parte devicisset, cum duabus legionibus in eam partem Galliae est profectus, ut ibi extremum tempus consumeret aestivorum. Quam rem sicuti cetera celeriter feliciterque confecit. Namque omnes Aquitaniae civitates legatos ad Caesarem miserunt obsidesque ei dederunt. Quibus
Abbreviated transcription (Latin):
opera flama compressa. partim restingunt. partim inter¬
scindunt. Cum pertinaciter resisterent oppidam magna
etiam parte amissa siti suorum in sententia permanebãt.
Ad postremum clanculum uene fontis intercise sunt.
atq auerse. Quo facto repente perennis exaruĩt fone tã¬
tamq attulit oppidanis salutis desperationem: ut id
non hominum consilio. sed eorum uoluntate factu
putarent. ltaq se necessitate coacti tradiderunt. Caesã
consiliorũ suoꝵ aĩaduertẽt: si tali ratione diuẽsis ĩ lo¬
cis plures consilia imissent. exemplo supplicu deteͬren¬
dos reliquos existimauit. ltaq omnibue qui arma tule¬
rant. manus precidit: uitamq concessit quo testatior
esser penna improborum. Drappes quem captum esse a
Cannio docui. siue indignitate et dolore uinculorũ. siue
timore grauioric supplicui. paueis diebus cibo se abstinu.¬
it. atq ita interiit. Fodem tempore Lutertius. quem

Expanded text:
opera flamma comprehensa partim restinguunt, partim interopera flamma comprehensa partim restinguunt, partim interscindunt. Cum pertinaciter resisterent oppidani, magna etiam parte amissa siti suorum in sententia permanerent, ad postremum cuniculis venae fontis intercisae sunt atque aversae. Quo facto repente perennis exaruit fons tantamque attulit oppidanis salutis desperationem, ut id non hominum consilio, sed deorum voluntate factum putarent. Itaque se necessitate coacti tradiderunt. Caesar, consiliorum suorum animadverteret, si tali ratione diversis in locis plures consilia inissent, exemplo supplici deterrendos reliquos existimavit. Itaque omnibus qui arma tulerant manus praecidit vitamque concessit, quo testatior esset poena improborum. Drappes, quem captum esse a Caninio docui, sive indignitate et dolore vinculorum sive timore gravioris supplici paucis diebus cibo se abstinuit atque ita interiit. Eodem tempore Lacterius, quem
Abbreviated transcription (Latin):
reant Romanos. Magna repente in ipsis operibus fla¬
ma extitit. quaecunq ꝑ locum precipitẽ missa erant
uincis et aggere suppressa comprachendebant id ipsu
quod merebatur. Milites contra nostri ꝗͣ ꝙͣ periculo se¬
cundo genere prelii. locoq iniquo premebant᷑. tame n
omnia fortissimo sustinebant animo. Res enim gerebat᷑
et excelso loco. et in conspectum exercitus nostri: magnusq
utrinq clamor oriebatur. lta quisqi ut poterat maxame
insignis :. quo notior testatiorq uirtus esset. eius taelis
hostium flameq se offerebat Caesar cum plures suos
uulnerare uideret ex omnibus oppidi partibus cohor¬
tes montem ascendere: et simulatione moenium occu¬
pandorum clamorem undiq iubet tollere: quo facto ꝑ¬
territi oppidani: cum quid ageretur in locis reliquissenr
suspensi reuocant ab impugnandie operibus armatos.
murisq disponunt Itaq nostri sine prelio facto celexitẽ

Expanded text:
reant Romanos. Magna repente in ipsis operibus flareant Romanos. Magna repente in ipsis operibus flamma exstitit. Quaecumque enim per locum praecipitem missa erant, ea vineis et aggere suppressa comprehendebant id ipsum quod morabatur. Milites contra nostri, quamquam periculoso genere proeli locoque iniquo premebantur, tamen omnia fortissimo sustinebant animo. Res enim gerebatur et excelso loco et in conspectu exercitus nostri, magnusque utrimque clamor oriebatur. Ita quam quisque poterat maxime insignis, quo notior testatiorque virtus esset eius, telis hostium flammaeque se offerebat. Caesar cum complures suos vulnerari videret, ex omnibus oppidi partibus cohortes montem ascendere et simulatione moenium occupandorum clamorem undique iubet tollere. Quo facto perterriti oppidani, cum quid ageretur in locis reliquis essent suspensi, revocant ab impugnandis operibus armatos murisque disponunt. Ita nostri fine proeli facto celeriter
Abbreviated transcription (Latin):
periore decurrunt: et eminus sine periculo preliant᷑: mul¬
tosq pertinaciter succedentes uulnerant Nom detẽrentur
tamen milites nostri. uineas proferre et labore cum operi¬
bus locorum uincere difficulter. Fodem tempore cum cultos
et uineas agunt ad caput: quod genue operis sine ullo peri¬
culo: sine susceptione hostium facere licebat. Extrintur
agger in altitudinem patre ui. collocatur in eo turris de¬
cem tabulatorum: quae moenibus aequaret: etiam ullic
operibus effici poterat: quae superiore fontis fastigium
posser. Ex ea cum taela tormentis iacerentur ad fontis
aditum eo sine periculo possent aquari oppidani: non tã¬
tum pecora aut iumenta: sed etiam magna ibi hostiui
multitudo consumebatur. Quo malo perterriti oppida¬
ni cuppas seuo pice. stillidalis complent: eas ardentes in
opera peruolant. Fodem tempore acerrime preliant᷑: ut
ab incendio restinguendo dimicationis periculo deter¬

Expanded text:
periore decurrunt et eminus sine periculo proeliantur mulperiore decurrunt et eminus sine periculo proeliantur multosque pertinaciter succedentes vulnerant; non deterrentur tamen milites nostri vineas proferre et labore atque operibus locorum vincere difficultates. Eodem tempore cuniculos tectos ab vineis agunt ad caput fontis; quod genus operis sine ullo periculo, sine suspicione hostium facere licebat. Exstruitur agger in altitudinem pedum sexaginta, collocatur in eo turris decem tabulatoruoperibus effici poterat, sed quae superare fontis fastigium posset. Ex ea cum tela tormentis iacerentur ad fontis aditum, nec sine periculo possent aquari oppidani, non tantum pecora atque iumenta, sed etiam magna hostium multitudo siti consumebatur. Quo malo perterriti oppidani cupas sebo, pice, scandulis complent; eas ardentes in opera provolvunt eodemque tempore acerrime proeliantur, ut ab incendio restinguendo dimicationis periculo deter
Abbreviated transcription (Latin):
prohibebat. In infimis enim sic radicibus montis fereba¬
tur: ut nullam in partem depressi fossis deriuari posset
Erat autem oppidanis difficilis et preruptus eo descensus:
ut prohibentibus nostris sine uulneribus ac periculo uite
neq adire flumen: neq arduo se recipere possent ascẽsu.
Qua difficultate eorum cognita Caesar sagittariis sundi¬
toribusq dispositis tormentis etiam quibusdã loci contra
facillimos descensus collocans aquam fluminis prohibe¬
bat oppidanos. Quorum omnis postea multitudo aqua
unum in locum conueniebat sub ipsius oppidi murum
magnus fons aquę protumpebat ab ea parte: que fere pe¬
dum tricentorum interuallo fluminis tireuiti uacabat.
Hoc fonte prohiberi posse oppidanos cum oporteret relinqͥ.
Caesar unus uideret ẽ regione eius uineas agere aduer¬
sus montem et aggerem instruere coepit: magno cum
labore et continua ddimicatione. Oppidani enimꝰ locosu¬

Expanded text:
prohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebaprohibebat: in infimis enim sic radicibus montis ferebatur, ut nullam in partem depressis fossis derivari posset. Erat autem oppidanis difficilis et praeruptus eo descensus, ut prohibentibus nostris sine vulneribus ac periculo vitae neque adire flumen neque arduo se recipere possent ascensu. Qua difficultate eorum cognita Caesar sagittariis funditoribusque dispositis, tormentis etiam quibusdam locis contra facillimos descensus collocatis aqua fluminis prohibebat oppidanos. Quorum omnis postea multitudo aquatorum unum in locum conveniebat sub ipsius oppidi murum, ubi magnus fons aquae prorumpebat ab ea parte, quae fere pedum CCC intervallo fluminis circuitu vacabat. Hoc fonte prohiberi posse oppidanos cum optarent reliqui, Caesar unus videret, e regione eius vineas agere adversus montem et aggerem instruere coepit magno cum labore et continua dimicatione. Oppidani enim loco su
Abbreviated transcription (Latin):
cabat. ne uniuersa Gallia. non ubi uires defuisse ad resi¬
stendum Romanis. sed constantiam putaret: neue hoc
exemplo caetere eiuitates locorum opportumtate fraete.
se uindicarent in libertatem: cum omnibus Ciallic notu
esse sciret reliquam esse unam extatem sue prouinciae:
quam sustinere potuissent. nullum ultra p̾ericulum ue¬
rerentur. Itaq Q. Calenum legatum cum legionibus re¬
liquit: qui iustis itinẽribus subsequeretur cum omni eꝗ¬
tatu: ꝗͣ potest celerrime ad Canninium contendit: cum
contra expectationem omnium Caesar Uexelludonum
uenisset. oppidumq operibus clausum animaduerteret.
neq ab oppugnatione recedi uideret: ulla conditione posse
Magna autem copia frumenti abundare oppidanos ex
profugis cognosceret aqua prohibere hostem tentare coe¬
pit. flumen infamiam uallem diuidebat: que totum
poene montem cingebat. in quo positum erat preruptũ
undiq oppidum uexelludonum. hoc auertere loci natura

Expanded text:
cabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resicabat, ne universa Gallia non sibi vires defuisse ad resistendum Romanis, sed constantiam putaret, neve hoc exemplo ceterae civitates locorum opportunitate fretae se vindicarent in libertatem, cum omnibus Gallis notum esse sciret reliquam esse unam aestatem suae provinciae, quam si sustinere potuissent, nullum ultra periculum vererentur. Itaque Q. Calenum legatum cum legionibus reliquit qui iustis itineribus subsequeretur; ipse cum omni equitatu quam potest celerrime ad Caninium contendit. Cum contra exspectationem omnium Caesar Vxellodunum venisset oppidumque operibus clausum animadverteret neque ab oppugnatione recedi videret ulla condicione posse, magna autem copia frumenti abundare oppidanos ex perfugis cognosset, aqua prohibere hostem temptare coepit. Flumen infimam vallem dividebat, quae totum paene montem cingebat, in quo positum erat praeruptum undique oppidum Vxellodunum. Hoc avertere loci natura