comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gem ludouicũ uiuente patre ꝓ
philippo fr̃e coronauit in regem
In oĩb his cdñs papa abbatẽ a se
seꝑari non patiebat᷑: s cũ cardi¬
nalib reb publicis assidebat. S
et pͥuatum quotquot habebant
negocia: uirum dei secretius con¬
sulebant. Ip̃e uͦ audita referebat
ad curiã: ⁊ oppressis patrocinia
exhibebat. Igit soluto concilio:
leodium dãs papa romanorum
regi occurrit. Et honorifice quidẽ
susceptꝰ est: s uolotit obnubila¬
ta ẽ illa serenitas. Si quidẽ ĩpor¬
tune idẽ rex institit tp̃s habere
p̃decessore imꝑatore henrico. per
maximos qͥdẽ labores. ⁊ multa ꝑi¬
cula romana etcłia uendicarat:
Ad qd̃ u̾bũ expauere ⁊ expallue¬
re romani : grauiꝰ sese apud leo¬
dium arbitͣti ꝑicłm offendisse:
qmͣ declinau̾nt rome. Nec ꝯsiliũ
suppetebat: donet murũ se opposu¬
it abbas sc̃s. Audact̃ enĩ resistens
regi uerbũ malignũ mira liber¬
tate redarguit: mira auctoritate

Expanded text:
gem Ludovicum, vivente patre, pro gem Ludovicum, vivente patre, pro Philippo fratre coronavit in regem. In omnibus nis dominus Papa Abbatem a se separari non patiebatur, sed cum cardinalibus rebus publicis assidebat. Sed et privatim quotquot habebant negotia, Virum Dei secretius consulebant. Ipse vero audita referebat ad curiam, et oppressis patrocinia exhibebat. Igitur soluto concilio, Leodium dominus Papa Romanorum regi occurrit. Et honorifice quidem susceptus est, sed velociter obnubilata est illa serenitas. Siquidem importune idem rex institit, tempus habere praedecessore imperatore Henrico per maximos quidem labores et multa pericula Romana Ecclesia vindicarat. Ad quod verbum expavere et expalluere Romani, gravius sese apud Leodium arbitrati periculum offendisse, quam declinaverint Romae. Nec consilium suppetebat, donec murum se opposuit Abbas sanctus. Audacter enim resistens Regi, verbum malignum mira libertate redarguit, mira auctoritate
Abbreviated transcription (Latin):
rum comitatu occurrit Hunc
qͦ regem uen̾abilis abbas ad eũ
p̃missus adduxit. Quem uix ꝑ¬
suasit innocentiũ reciꝑe: ab ep̃is
anglie penitꝰ difsuasũ. Cũ enim
omnimodis recalutraret ⁊ detrecta¬
ret. quid times ait ÷ times petc̃m
incurr̾e si obetlias innotentioͦ. Co¬
gita inquit quomͦ de aliis pect̃is
tuis. respondeas deo. istud mͥ telu¬
que: in me sit hoc pect̃m. Ad quod
u̾bum ꝑsuasus rex ille tam potenᷤ
extra t̃ram suam dño pape occur¬
rit usq carnotũ. Reu̾si interim¬
de germania legati dñi pape. tam
detulerunt: ⁊ dep̃catõem publicã.
ut ad eos transiens. suã eis desid̾a¬
tam exhiberet p̃sentiã facile eñi
ꝑsuasi sunt reciꝑe eum. quẽ iã
cet̾i recepissent. Sed detinuit eñ
dilectio ⁊ deuotio eccłie gallicane.
⁊ singłi ⁊ om̃s uisitatõem apłicã
expectabant. ꝑlustrata gͥ francia.
remis conuocauit conciliũ: in qͦ
multis ad honorẽ dei cdispositis. re¬

Expanded text:
rum comitatu occurrit. Hunc rum comitatu occurrit. Hunc quoque regem venerabilis Abbas ad eum praemissus adduxit: quem vix persuasit Innocentium recipere, ab episcopis Angliae penitus dissuasum. Cum enim omnimodis recalcitraret et detrectaret: « Quid times, » ait? « Times peccatum incurrere, si obedias Innocentio? Cogita, » inquit, « quomodo de aliis peccatis tuis respondeas Deo; istud mihi relinque, in me sit hoc peccatum. » Ad quod verbum persuasus rex ille tam potens, extra terram suam domino Papae occurrit usque Carnotum. Mude Germania legati domini Papae, tdetulerunt, et deprecationem publicam, ut ad eos transiens, suam eis desideratam exhiberet praesentiam. Facile enim persuasi sunt recipere eum, quem jam caeteri recepissent. Sed detinuit eum dilectio et devotio Ecclesiae gallicanae; et singuli et omnes visitationem apostolicam expetebant. Perlustrata igitur Francia, Remis convocavit concilium , in quo multis ad honorem Dei dispositis, re
Abbreviated transcription (Latin):
gotiũ dĩ famulo imponeretur
⁊exore euis tota causa penderet. Qd̾
ille timens licet ⁊ tremens. monitis
tamen uiroꝵ fideliũ acqͥescens sus¬
cepit ⁊ et diligenter ꝓsecutꝰ electi¬
onis ordinẽ. electoꝵ merita. uitã
oĩum ore locutꝰ suscipiendũ ab
om̃ibꝰ sũmum pontificẽ in nocen¬
tium noĩauit: et ratũ esse om̃s
parit̃ acclamarunt. Et decanta¬
tis ex more laudibꝰ deo obetlienti¬
am deinceps polliciti: electioni
innocencii om̃s parit̃ subcͥpser̃t:
Interea cdñs papa multis in pilis
et in tuscia. ⁊ in aliis ꝓuinciis po¬
testatiue dispositis. uale fatiens
pisanis ⁊ gr̃as agens: in ꝓuintiã
nauigio delatꝰ est. Et burgundiã
tranuiens: aurelianũ ꝑuenit. ubi
octurrentibꝰ tp̃is a rege piissimo
francoꝵ ludouico: alacrĩt ⁊ ho¬
norifice susceptꝰ est. Inde a gau¬
frido carnotensi ep̃o magnarũ
uirtutũ uiro carnatũ deducit᷑:
ubi etiã głosus angloꝵ rex hen¬

Expanded text:
gotium Dei, Dei famulo imponeretur, gotium Dei, Dei famulo imponeretur, et ex ore ejus causa tota penderet. Quod ille, timens licet et tremens, monitis tamen virorum fidelium acquiescens suscepit, et diligenter prosecutus electionis ordinem, electorum merita, vitam omnium ore locutus, suscipiendum ab omnibus summum pontificem Innocentium nominavit: et ratum esse omnes pariter acclamarunt, et decantatis ex more laudibus Deo, 1094 obedientiam deinceps polliciti, electioni Innocentii omnes pariter subscripserunt. 4. Interea cominus Papa, multis in Pisis, et in Tuscia, et in aliis provinciis potestative dispositis, valefaciens Pisanis et gratias agens in Provinciam navigio delatus est, et Burgundiam transiens Aurelianum pervenit: ubi, occurrentibus episcopis, a rege piissimo Francorum Ludovico alacriter et honorifice susceptus est. Inde a Gaufrido Carnotensi episcopo, magnarum virtutum viro, Carnotum deducitur: ubi etiam gloriosus Anglorum rex Hen
Abbreviated transcription (Latin):
re p̃sumplit assensum: donec
collecto stampis generali conuentu
incõmune decernerent. qͥd retipe¬
rent. quid dãnarent. Neq enĩ fr̃ã¬
cia cet̾is regionibꝰ ꝓcliuib ad scis¬
nec uen̾ata ẽ in petri cathedra
monstrũ. Net eñi talibꝰ incausis
pͥntuia aliqñ eos t̾ruerunt edicta:
aut gen̾alibꝰ utilitatibꝰ priuata
cõmoda p̃tulerunt. nec declinan¬
tes in partẽ ꝑsonis detulere. seo
pas concilio. abbas sc̃s clareual¬
fatebat᷑ non mediocrit pauidus
⁊ tremebundus aduenit. ꝑułm
qͥppe. ⁊ pondus negotii ñ ignorãs:
In itin̾e tam̃ consolatꝰ est eũ tłs.
ostendens ei inuisu noctis eccłiam
magnã concordit in dei laudib
continentẽ: tantũ sꝑauit pacem
sine clubio ꝓuentam. Ubi uͦ ad lo¬
cum uentum est celebrato prius
ieiuniꝯ ⁊ p̃cibꝰ addm̃ fusis. cum
de eodẽ tͣractaturi. rex ⁊ ep̃i cum
pͥncipibꝰ osedissent: unũ omniũ
ꝯsilium fuit. una sententia ut ne¬

Expanded text:
re praesumpsit consensum, donec re praesumpsit consensum, donec collecto Stampis generali conventu, in commune decernerent, quid reciperent, quid damnarent. Neque enim Francia, caeteris regionibus proclivibus ad schisia, venerata in Petri cathedra monstrum. Nec enim talibus in causis principalia aliquando eos terruerunt edicta, aut generalibus utilitatibus privata commoda praetulerunt; nec declinantes in partem, personis detulere, sed pas concilio, abbas sanctus Clarae-Valfatebatur, non mediocriter pavidus et tremebundus advenit, periculum quippe et pondus negotii non ignorans. In itinere tamen consolatus est eum Deus, ostendens ei in visu noctis Ecclesiam magnam concorditer in Dei laudibus concinentem; unde speravit pacem sine dubio proventuram. Ubi vero ad locum ventum est, celebrato prius jejunio, et precibus ad Deum fusis, cum de eodem verbo tractaturi Rex et episcopi cum principibus consedissent, unum omnium consilium fuit, una sententia, ut ne
Abbreviated transcription (Latin):
mentis eccłie ab ipsis euulsit al¬
tarib. Et cum calices frangere
⁊ crncifixos aureos membratim
diuidere. ip̃i ꝓphani xp̃iani uel
timerent uel erubesc̾ent. iudeos
aiunt esse quesitos. qͥ saera uasa
⁊ ymagines deo dicatas audast
cõminuerent. Igit᷑ quisch ꝓ mo¬
do suo scłm mauis ⁊ minꝰ conduc¬
ti ad scelus. satramentis genera¬
libus publice petro uendider̃t
assensum: et inomẽm sanguinẽ
manus exposuerunt ⁊ arma ⁊ et
coticlianis congressibꝰ. partẽ que
cum innocentio eraͭ maleclictis
insectabant᷑ ⁊ gladiis. Habuere
gͥ serui dei consiliũ: et quia uihu¬
mana se tueri non potãnt. ced̾e
elegerunt. Et ꝓcuratis clam naui¬
giis de ore leonis ⁊ de manubestie
ꝑ tẏberim intirrenum mare e¬
lapsi: ꝓsꝑis uentis carbasa ĩpel¬
lentib in portu pisano feliciter
impulerunt.
remissi ingallias fuerant
⁊ hortarent᷑ ep̃os ut in ultionẽ
nata parte scismatica subscribe¬
rent unitati. Net dum uero ad
plenum tenor oꝑis innotuerat

Expanded text:
mentis ecclesiae ab ipsis evulsit altaribus. Et cum calices frangere, et crucifixos aureos membratim dividere ipsi profani Christiani vel timerent, vel erubescerent; Judaeos aiunt esse quaesitos, qui sacra vasa et imagines Deo dicatas audacter comminuerent. Igitur quisque pro modo suo secundum majus et minus conducti ad scelus, sacramentis generalibus publice Petro vendiderunt assensum, et in omnem sanguinem manus exposuerunt et arma, et quotidianis congressibus partem, quae cum Innocentio erat, maledictis insectabantur et gladiis. 2. Habuere igitur servi Dei consilium: et quia vi humana se tueri non poterant, cedere elegerunt; et procuratis clam navigiis, de ore Leonis et de manu bestiae per Tiberim in Tyrrhenum mare elapsi, prosperis ventis carbasa impellentibus, in portum Pisanum feliciter appulerunt. in Gallias fuerant et hortarentur episcopos, ut in ultionem nata parte schismatica, subscriberent unitati. Necdum vero ad plenum tenor operis innotuerat
Abbreviated transcription (Latin):
gens gͥ innocentiꝰ rome sͥ infrustu¬
osam eo temꝑe morã. ne p̃sentia
sua illiuis bestie rabiem efferaret ⁊
rursus pisas reuertit᷑: ibiq aggre¬
gatis totius occidentis ep̃is. aliisq
religiosis uiris. magne głe synod̾
celebrat᷑. Affuit ꝑ oĩa ⁊ consiliis. ⁊
bas impendebat᷑q ei reu̾entia ab
oĩb: et extubabant añ eius limĩa
sac̾dotes. non qd̃ fastꝰ s multitudo
omunẽ ꝓhiberet accessũ ⁊ ⁊ aliis
egredientibꝰ alii introibant: ita ut
iud̾etur uir hũilis. ⁊ nichilsͥ dehis
honoribꝰ arrogans ñ esse in parte
sollicitudinis. s inplenitudine po¬
testatis. Actiones concilii longumẽ
ꝓleqͥ: sũma tam̃ inex cõmunieatõe
petri et irregressibili factoꝵ eiꝰ de¬
iectione consistit. ⁊ usq hocdie hec
sententia perseuerat.

Expanded text:
gens ergo Innocentius Romae sibi infructugens ergo Innocentius Romae sibi infructuosam eo tempore moram, ne praesentia sua illius bestiae rabiem efferaret, rursus Pisas revertitur: ibique aggregatis totius Occidentis episcopis, aliisque religiosis viris, magnae gloriae synodus celebratur . Adfuit per omnia et consiliis, et ei reverentia ab omnibus, et excubabant ante ejus limina sacerdotes; non quod fastus, sed multitudo communem prohiberet accessum: et aliis egredientibus, alii introibant, ita ut videretur Vir humilis, et nihil sibi de his honoribus arrogans, non esse in parte sollicitudinis, sed in plenitudine potestatis. Actiones concilii longum est prosequi: summa tamen in excommunicatione Petri et irregressibili fautorum ejus dejectione constitit, et usque hodie haec sententia perseverat.
Abbreviated transcription (Latin):
ongas ingalliis facere moras
dñs papa non potuit: s sicut cum
lothario rege conclix̾at romam ei
octurrit ⁊ et ui exercitus in latera¬
nense palatiũ decductus ẽ. Multi-
etiã ex nobilibꝰ romanis fideleseccłie
eum honorifite susceꝑunt. uerum
petrus leonis ñ ponens lm̃ aduito¬
rem suũ. s confed̾atoꝵ stipatꝰ ma¬
licia. iedicioribꝰ ⁊ tutioribꝰ turribꝰ
manens lotharii ludificauit uirtu¬
tem:et interclicens suis congressus
publicos. nec sͥ securitatis sue ferit
pericłm ⁊ nec causam conflictus
hostibꝰ decdit: s tantũ liberũ eorum
discursũ mathinis suꝑioribꝰ ⁊ ob¬
stacłis uariis impediuit. uitauit
etiam obstinatissime ĩꝑatoris col¬
locuium. nec minis nec blanclum̃¬
tis alexus est: nec destatu suo consi¬
lium ciuꝰlibet ꝑsone admisit. Relic¬
to gͥ rome innocentio. alias imꝑa¬
tor digredit᷑. Petrus uͦ pꝰ eius disces¬
sum . crebros mouens ꝑ urbem excͦ¬
sus: fideliũ celibꝰ inhiabat. Intelli¬

Expanded text:
ongas in Galliis facere moras dominus Papa non potuit; sed, sicut cum Lothario rege condixerat, Romam ei occurrit, et vi exercitus in Lateranense palatium deductus est. Multi etiam ex nobilibus Romanis, fideles Ecclesiae, eum honorifice susceperunt. Verum Petrus Leonis non ponens Deum adjutorem suum, sed confoederatorum stipatus malitia, in editioribus et tutioribus turribus manens, Lotharii ludificavit virtutem, et interdicens suis congressus publicos, nec sibi securitatis suae fecit periculum, nec causam conflictus hostibus dedit: sed tamen liberum eorum discursum machinis superioribus et obstaculis variis impedivit. Vitavit etiam obstinatissime imperatoris colloquium, nec minis, nec blandimentis flexus est, nec de statu suo consilium cujuslibet personae admisit. Relicto igitur Romae Innocentio, alias imperator digreditur: Petrus vero post ejus discessum crebros movens per Urbem excursus, fidelium caedibus inhiabat. Intelli
Abbreviated transcription (Latin):
gultus graues. crebra suspiria. anxi¬
as cogitationes. Nimirũ cũ thelaurꝰ
tantus ⁊ tam amabilis adhuc nobis
esset in manib. et tam̃ nec spes esset
duitius retinendi. nec facultas pari¬
ter cõmeandi. Nec lugendum nobis.
ullatenus suꝑ illum qͥ ingaudium

Expanded text:
gultus graves, crebra suspiria, anxias cogitationes. Nimirum cum thesaurus tantus et tam amabilis adhuc in eorum manibus esset: et tamen nec spes esset diutius retinendi, nec facultas pariter commeandi. Nec tamen lugendum eis ullatenus super illum, qui in gaudium
Abbreviated transcription (Latin):
patris huuis extessum. accedentes ad
simũ eius animũ latͥmabili suppli¬
catione pulsabant: ⁊ hec atq huuis¬
modi loquebant᷑. Nunqͥt ñ misere¬
ris huic monast̾io pat̃. nunqͥd non
compat̾is nob̃. qͦs tanto pietatis af¬
fectu mat̾nis lactasti ub̾ib pat̾na
consolatõe foiisti᷑ Quomͦ sic expoete
labores tuos quos in loco hoc labora¬
sti ÷ qͦmͦ tam dilectos hactenꝰ filios sic
relinqͥs: Tunc uero flens ip̃e cũ flen¬
tib. ⁊ columbinos ocłos incelũ por¬
rigens. ac mente tota apłitum illũ
comcipiens sp̃m testabat᷑ coartatum

Expanded text:
Patris hujus excessum accedentes ad simum ejus animum lacrymabili supplicatione pulsabant, et haec atque hujusmodi loquebantur: « Nunquid non misereris huic monasterio, Pater? nunquid non compateris nobis, quos tanto pietatis affectu maternis lactasti uberibus, paterna consolatione fovisti? Quomodo sic exponis labores tuos, quos in loco hoc laborasti? quomodo tam dilectos hactenus filios sic relinquis? » Tunc vero flens ipse cum flentibus, et columbinos oculos in coelum porrigens, ac mente tota apostolicum illum concipiens spiritum, testabatur coarctatum
Abbreviated transcription (Latin):
dormiuit. Demũ cũ ambo parit sur¬
rexissent. ille de oratõe. ille de somno:
apparuit idem gaufridꝰ tantũ iocũ¬
dior ⁊ hylarior tet̾is. qntum tͤstior
pͥus. Cunq p̃dictus frat ei uerbum
mestitie qd̃ iocutꝰ fuerat amicabilit̃
impperaret.⁊ si tunc inquit dixi. ñ¬
quam ampliꝰ ietꝰ ero: sed nunc lico.
nunꝙͣ ampuꝰ tristis ero.
⁊ potenti. quẽ in scło reliquerat fili¬
au pietate sollicitus: patrẽ scm pro
euis conu̾sione rogare dñm affectuo¬
siuis exorabat. Cui uir dei ne timeas
inquit: ego illum ꝓbatũ monachũ
manibz in hac claraualle sepiliam:
utrũq setutũ est. ⁊ ꝑfectus mona¬
thus factusẽ: et apatre sco sicut ip̃e
predix̾at. inclaraualle sepuitus. Tan¬
qm̃ enĩ mori illo ablente ñ posset
quinq mensib infirmatꝰ. et creberri¬
rediret: qui ut olun ꝓmiserat eum
traderet sepuiture.

Expanded text:
dormivit. Demum cum ambo pariter surdormivit. Demum cum ambo pariter surrexissent, ille de oratione, iste de somno, apparuit idem Gaufridus tantum jucundior et hilarior caeteris, quantum tristior prius. Cumque ei praedictus frater verbum moestitiae quod locutus fuerat, amicabiliter improperaret: « Etsi tunc, inquit, dixi, Nunquam amplius laetus ero; sed nunc dico, Nunquam amplius tristis ero. t potenti, quem in saeculo reliquerat, filiali pietate sollicitus, Patrem sanctum pro ejus conversione rogare Dominum, affectuosius exorabat. Cui Vir Dei: « Ne timeas, inquit, ego illum probatum monachum manibus meis in hac Clara-Valle sepeliam. » Utrumque secutum est, et perfectus monachus factus est; et a Patre sancto, sicut ipse praedixerat, in Clara-Valle sepultus. Tanquam enim mori illo ahsente non posset, quinque mensibus infirmatus, et creberrirediret, qui, ut olim promiserat, eum traderet sepulturae.
Abbreviated transcription (Latin):
euangłicum illud impletum est. mł¬
ti dicent uobis. ecce hic est xp̃c. ecce
illic. Ps̾ĩmis enim ꝑsuasionibus actũ
est ceum eis. ut aliam magis eligere
ꝓfessionem ⁊ loca alia debuissent.
donet occurrit dei famulus iam ꝓ¬
debant de ore eius. pͥstina omĩs
hesitacio facta de meclio. et om̃i¬
um parit̃ in ipsius consilio irrefraga¬
biliter est firmata uoluntas. Qd̃ qͥdẽ
nonsine subtta ⁊ penitꝰ insꝑata qͦ¬
rundã ex ipsuis mutatione factũ
est amimoꝵ. Deniq cum iam dei ho
fridus: grauissima cepit tẽptatõe
pulsari. Intuitꝰ aũt illũ unus e fr̃ĩb.
qͥo est inquit qd̃ faties tua ext̃mina¬
ta ⁊ tristicie quodã nubilo grauiter
obuoluta iudet᷑: Cui gaufridus: scio
inquit scio qtł nunꝙͣ ampliꝰ letus
ero. Qd̃ uerbũ cum ad dĩ famulum
idem frat̃ satis anxius retulisset: ui
Cet̾is aut̃ deforis p̃stolantibꝰ: gaufridꝰ
ille grauatus teclio suꝑ lapidem ob¬

Expanded text:
evangelicum illud impletum est: Muevangelicum illud impletum est: Multi dicent vobis, Ecce hic est Christus, ecce illic . Plurimis enim persuasionibus actum est cum eis, ut aliam magis eligere professionem, et loca alia debuissent, donec occurrit Dei Famulus jam pdebant de ore ejus, pristina omnis haesitatio facta de medio, et omnium pariter in ipsius consilio irrefragabiliter est firmata voluntas. Quod quidem non sine subita et penitus insperata quorumdam ex ipsis mutatione factum est animorum. Denique cum jam Dei Homfridus, gravissima coepit tentatione pulsari. Intuitus autem illum unus e fratribus: « Quid est, inquit, quod facies tua exterminata, et tristitiae quodam nubilo graviter obvoluta videtur? » Cui Gaufridus: « Scio, inquit, quod nunquam amplius laetus ero. » Quod verbum cum ad Dei Famulum idem frater satis anxius retulisset, vidCaeteris autem deforis praestolantibus, Gaufridus ille gravatus taedio super lapidem ob
Abbreviated transcription (Latin):
qnͣdo ⁊ quomͦ ipse uoluerit imple¬
atur. Siqiuidem die altera ibat an¬
dreas mala omĩa imp̃cans monaste¬
rio ubi cdñm climittebat: ipsam qͦ
desid̾ans uallem funditꝰ subrui cũ
habitorib suis. Nec parũ moti sunt.¬
⁊ mirati qui p̃dictum iuiri sc̃i de ip̃o
audierant uerbum: cum talit̃ ui¬
deretur abire. S ñ ui pusillanimi¬
tem eoꝵ ⁊ fidem modicã tẽptari paᷤ¬
sus est deus. Iua tantũ die ꝓcedens.
⁊ repellens quodanm grãm dei: noc¬
te ꝓxima uictus ⁊ qͣi uinctus t̃hen-¬
gis de saulo altero. paulũ alterũ
exhibebat.
Nter ceteros quos de uana ꝯu̾satõe
eripuit. de partibus flandrie multi
aliqnͣdo nobiles. ⁊ multi sapientes.
et litt̾ati uiri sub ipsiuus magisteru
sacram ꝓfessi sunt seruitutẽ. Quoꝵ
pͥmus uidebatur gaufridus ille de
perona qui postmodum in clara¬
ualle pͥoris officio functus est. ⁊ de¬
functus in eo. Inquib euident̃ satis

Expanded text:
quando, et quomodo ipse voluerit implequando, et quomodo ipse voluerit impleatur! Siquidem die altera ibat Andreas mala omnia imprecans monasterio, ubi dominum dimittebat, ipsam quoque desiderans vallem funditus subrui cum habitatoribus suis. Nec parum moti sunt et mirati, qui praedictum Viri sancti de ipso audierunt verbum, cum taliter videretur abire. Sed non diu pusillanimitatem eorum et fidem modicam tentari passus est Deus. Illa tantum die procedens et repellens quodammodo gratiam Dei, nocte proxima victus et quasi vinctus trahengis de Saulo altero Paulum alterum exhibebat. 16. Inter caeteros quos de vana conversatione eripuit, de partibus Flandriae multi aliquando nobiles, multi sapientes et litterati viri sub ipsius magisterio sacram professi sunt servitutem: quorum primus videbatur Gaufridus ille de Perona, qui postmodum in Clara-Valle Prioris officio functus est, et defunctus in eo. In quibus evidenter satis
Abbreviated transcription (Latin):
sane idem henricus. ꝓ illuis potis¬
simum conu̾sione. dei hoĩem dare
oꝑam precabat᷑. Cui iuir sc̃s audi¬
entib multis. dimute ait hoĩem.
m̃ aĩa eiꝰ in amaritudine ẽ: nee ꝓ
eo multum sollicitus sis. quia tuus
est ille. Cunq ampluis spe concepta.
henricus instaret ut loqueret᷑ andre¬
e. seueruis intuitus eum uir dei ⁊ qͥd
hoc est ait: Hunquid non iam dixi tͥ:
tuuis est ille: Audiens hec andreas as¬
tabat enim et ipse: sicut płimum
imꝓbus erat. ⁊ a sacra conu̾satione
uehement̃ ab horrens: talia secũ ut
hodieq fatetur tacita cogitatione
uoluebat. In hoc nunc scio falsum
te esse ꝓpħam. Hoc enim certus sum.
quia loquutus esu̾bum: ⁊ ñ fiet. Hoc
tͥ ego coram rege ⁊ pͥncipib incele¬
bri quoq conuentu imꝑꝑare ñ par¬
cam: ut tua om̃ib falsitas innotes¬
cat. Cet̾um qmͣ mirabilis deus incon¬
soliis suꝑ filios hominũ: ridens eoꝵ
uana conamina. ut ꝓpositum suum

Expanded text:
sane, idem Henricus pro illius potissane, idem Henricus pro illius potissimum conversione Dei Hominem dare operam precabatur. Cui Vir sanctus audientibus multis: « Dimitte, ait, hominem; modo anima ejus in amaritudine est, nec pro eo multum sollicitus sis, quia tuus est ille. » Cumque amplius spe concepta Henricus instaret ut loqueretur Andreae, severius intuitus eum Vir Dei. « Quid hoc est, ait? nunquid non jam dixi tibi, Tuus est ille? » Audiens haec Andreas, astabat enim et ipse, sicut plurimum improbus erat, et a sacra conversatione vehementer abhorrens, talia secum, ut hodieque fatetur, tacita cogitatione volvebat: « In hoc nunc scio falsum te esse prophetam. Hoc enim certus sum quia locutus es verbum, et non fiet. Hoc tibi ego coram Rege et principibus, in celebri quocunque conventu improperare non parcam, ut tua omnibus falsitas innotescat. » Caeterum quam mirabilis Deus in consiliis super filios hominum, ridens eorum vana conamina, ut propositum suum
Abbreviated transcription (Latin):
tere. ñ qd̃ ip̃e de se cogitau̾at: sed
qd̃ de eo disposuerat ds̃. In eodem
deniq itin̾e conu̾sus ad dñm secło
nale fecit: ⁊ cũ aliis plĩb lut̾atis
honoratisq ꝑsonis. qͣs collegit eo
dictum fuerat secutꝰ est eum.
enricũ: quoq g̾manũ regis
francorum. qui beluacensem
hodie cathedram ornat non ddissimi¬
li dñs conu̾sione mutauit. Accidit
enim. ut ueniens idem henricꝰ adho¬
minem dei suꝑ quodam scłari nego¬
tio locuturus: conuentũ etiã fratrũ
uisitans eorum sese oratoib om̃da
in eo te moriturũ in quo nunc posi
die ñ absq multoꝵ ammiratione
completum est: et de tanti iuuenis
conu̾sione cenobium omne exul¬
tatione repletum.
ugentib aut̃ socuis. ⁊ fami¬
lia tota ac si mortuũ illũ cern̾e̾nt
euilante: pre ceu̾s andreas quidã
parisiensis henricũ ebriũ. henricũ
uociferabat᷑ insanũ. nec conuiciis
nec blasphemiis parcens. Econtra

Expanded text:
tere, non quod ipse de se cogitaverat, sed tere, non quod ipse de se cogitaverat, sed quod de eo disposuerat Deus. In eodem denique itinere conversus ad Dominum saeculo valefecit, et cum aliis pluribus litteratis honoratisque personis, quas coldictum fuerat, secutus est eum. 15. Henricum quoque germanum regis Francorum, qui Belvacensem hodie cathedram ornat, non dissimili Dominus conversione mutavit. Accidit enim ut veniens idem Henricus ad Hominem Dei super quodam saeculari negotio locuturus, conventum etiam fratrum visitans eorum sese orationibus commendar, nequaquam in eo te moriturum in quo nunc positdie non absque multorum admiratione completum est, et de tanti juvenis conversione coenobium omni exsultatione repletum. Lugentibus autem sociis, et familia tota, ac si mortuum illum cernerent, ejulante, prae caeteris Andreas quidam Parisiensis Henricum ebrium, Henricum vociferabatur insanum, nec conviciis, nec blasphemiis parcens. Econtra
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯgressus aliqn seruus xp̃i g̾manie
regnũ: festinabat ad partes mogu¬
tinoꝵ patem reformatur᷑ int̃ regem
iothariũ ⁊ predetessoris eiꝰ ĩꝑatoris
henrici nepotes. conradũ scilicet
qͥ lothario postea successit in regnũ.
post conradum electus obtinet ho¬
die pͥncipatũ. uen̾abił aũt metro¬
poltanus moguntinoꝵ albertꝰ: ho¬
norabilem quendã cleritũ nomĩe
mascelinũ uiro dei obuã misit:
hic gͥ mascelinꝰ cũ a dño suo missũ
se ẽẽ dic̾et ad seruiendũ ei: paulis¬
ꝑ intiitꝰ illũ uir dei. alius inquit
dñs ad sͥ seruiendum te misit. Expa-¬
uit tentonuꝰ ⁊ miratꝰ qͥd lic̾e uellt:
firmuis asserebat adño suo mogũ¬
qui misit te xp̃c. Tunc demũ intelli¬
gens ñõ quorsũ uellet uibrare ser¬
monẽ ÷ putas inquit qđ monachꝰ
fieri uelim : Absit ame ñ cogitaur
nec ascendit suꝑ cor meũ. Nichilo¬
minꝰ tam̃ renuente illo. d̾i famulꝰ
affirmabat omnimodis fieri opor¬

Expanded text:
gressus aliquando Servus Christi Germaniae regnum, festinabat ad partes Moguntinorum, pacem reformaturus inter regem Lotharium, et praedecessoris ejus imperatoris Henrici nepotes; Conradum scilicet, qui Lothario postea successit in regnum, post Conradum electus obtinet hodie principatum. Venerabilis autem metropolitanus Moguntinorum Albertus honorabilem quemdam clericum, nomine Mascelinum, Viro Dei obviam misit. Hic igitur Mascelinus cum a domino suo missum se esse diceret ad serviendum ei, paulisper intuitus illum Vir Dei: « Alius, inquit, Dominus ad sibi serviendum te misit. » Expavit Teutonicus, et miratus quid dicere vellet, firmius asserebat a domino suo Mogunqui misit te, Christus. » Tunc demum intelligens homo quorsum vellet vibrare sermonem: « Putas, inquit, quod monachus fieri velim? Absit a me; non cogitavi, nec ascendit super cor meum. » Nihilominus tamen renuente illo, Dei Famulus affirmabat omnimodis fieri opor
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ reuerebat᷑ ut patrẽ: ob quoꝵdã mo¬
nast̾ioꝵ ordinatõem ꝓuintie partes
intrau̾at. De qͦ uirdei inclaruane cõ¬
sistens. dum fr̃i cuidã loqueret᷑ subi¬
ta inspiratõe ꝑmotꝰ: domnꝰ ait cisf¬
ciensis aut mortuus est. aut inꝑxĩo
moriturus. Nec parũ frãt ille mirat᷑
est audiens uerbũ: magis tñ obstupu¬
it. cum eiusdem abbatis obitũ post
dies paucos audiret nuntiari.

Expanded text:
t reverebatur ut patrem, ob quorumdam monasteriorum ordinationem Provinciae partes intravit. De quo Vir Dei in Clara-Valle consistens, dum fratri cuidam loqueretur, subita inspiratione permotus: « Dominus, ait, Cisterciensis, aut mortuus est, aut in proximo moriturus. » Nec parum ille frater miratus est audiens verbum: magis tamen obstupuit, cum ejusdem abbatis post dies paucos audiret obi
Abbreviated transcription (Latin):
potentissimꝰ in regno ⁊ sccłs a rege. to¬
tus tñ elemosiniis deditus. ⁊ studio pie¬
tatis intentꝰ. oĩumq seruoꝵ dei: s spe¬
cialiter bernardi clareuallensis ama¬
tor deuotissimꝰ erat. Quem eatenus
impugnari ⁊ affligi passus est deus
ut rege parit ⁊ uitinis potentibus
ut publice quoq iam insultaretur
religioni. pietati detraheret᷑. elemo¬
sinis derogaret᷑. Monachi ⁊ conu̾si
inutiles eiꝰ milites.⁊ balistarii dice¬
bant᷑. Nec mͦ apud extreneos. s in ip̃is
quoq eiꝰ ciuitatib. ⁊ castellis eiꝰmi
iam blasphemie ꝑsonabant. Deuiq¬

Expanded text:
potentissimus in regno, et secundus a rege, topotentissimus in regno, et secundus a rege, totus tamen eleemosynis deditus, et studio pietatis intentus, omniumque servorum Dei, sed specialiter Bernardi Clarae-Vallensis amator devotissimus erat. Quem eatenus impugnari et affligi passus est Deus, ut Rege pariter et vicinis potentibus tur, ut publice quoque jam insultaretur religioni, pietati detraheretur, eleemosynis derogaretur. Monachi et Conversi, inutiles ejus milites et balistarii dicebantur. Nec modo apud extraneos, sed in ipsis quoque ejus civitatibus et castellis ejusmodi jam blasphemiae
Abbreviated transcription (Latin):
nientẽ nocturna uisione p̃uidi ꝓpt̃
quem etiã dñs nos aaduxit. Qui ni¬
mirũ nouituis in multa pꝰmodum
puritate ⁊ deuotõe conu̾satꝰ.: płimũ¬
q acceptus est dõ ⁊ hoĩb. inclara¬
ualle pꝰ annoi aliqͦt b̾o sine qͥ eut:
pparuerunt aliq̃n uiro dei
intrecensiũ urbe posito. ue¬
n̾abiles eius filii iam qͥdẽ carne so¬
uuti gaidricus ⁊ gerarlus. quorũ
etiam sccłm carnem. alt̃ germanꝰ. alter
auuncłs eius extit̾at. Cunq uelut ac¬
celerantes ociuis ꝑtransirent: reuocan
ti ⁊ retinere uolenti respondebant.
eundum ꝓ fratre gaufrido monacho.
qui eoꝵdem ab pͥma conu̾sione sociꝰ
strenue satis in multis cenobiis ex¬
truendis militau̾at d̾o. Continuo
pat̾ sc̃s excitatis fr̃ib accelerari iu¬
bet: ⁊ ad monast̾ium ueniens. ip̃o
cdie sic̃ eis predix̾at. eundẽ gaufri¬
dum iam positũ repperit extremis:
idelissimum principem comitẽ¬

Expanded text:
nientem nocturna visione praevidi, propter nientem nocturna visione praevidi, propter quem etiam Dominus nos adduxit. » Qui nimirum novitius in multa postmodum puritate et devotione conversatus, plurimumque acceptus Deo et hominibus, in Clara-Valle post annos aliquot beato fine quievit. Apparuerunt aliquando Viro Dei in Trecensium urbe posito venerabiles ejus filii, jam quidem carne soluti, Galdricus et Gerardus: quorum etiam secundum carnem alter germanus, alter avunculus ejus exstiterat. Cumque velut accelerantes ocius pertransirent, revocanti 1134 et retinere volenti respondebant, eundum sibi pro fratre Gaufrido monacho, qui eorumdem a prima conversione socius, strenue satis in multis coenobiis exstruendis militaverat Deo. Continuo Pater sanctus excitatis fratribus accelerari jubet, et ad monasterium veniens, ipso die, sicut eis praedixerat, eumdem Gaufridum jaidelissimum principem T
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ incolumis. eodem galeranno ꝑ re¬
uelatõem sͥ annuntiante presciuit
atq ptedixit.
t quod addimus huic simile fu¬
it. Patrẽ sc̃m fines parisiorum
aliqñ peragrantẽ: ad ip̃am diuert̾e
ciuitatẽ ep̃c stͤaphanus. ⁊ cet̾i omnes
qui parit̃ aderant obuixe rogantes:
ñ pota̾nt obtinere. Magno siquidem
Relo nͥ causa grauis urgeret: conuẽ¬
tus publicos declinabat. Cunq uesꝑe
iter suũ alias ortnasset: mane uͥ pri-¬
mum locutꝰ est fratͥb. dic̾e uibet ep̃o.
quia parisius ibimus ut rogasti. Cõ¬
ueniente gͥ clero admodũ copioso.
sicut semꝑ abeo solebant expet̾e u̾bũ
der continuo tres ex illis compuncti
sunt. ⁊ conu̾si ab inanib studiis. ad
uere sap̃ie cultum: ab renuntiantes
scło. ⁊ dei samulo adherentes. Quoꝵ
ille pͥmum intuens cũ subito inter
loquendũ surgeret. pet̾etq uestigia
euis: inclinauit᷑ modice se. ⁊ fr̃i cui¬
dam ꝓpuiᷤᷤ assidenti in aure lotutꝰ est
dicens. Istum ego sic̃ nunc uideo ue¬

Expanded text:
 incolumis, eodem Waleranno per revelationem sibi annuntiante, praescivit atque praedixit. 10. Et quod addimus, huic simile fuit. Patrem sanctum fines Parisiorum aliquando peragrantem, ut ad ipsam diverteret civitatem, episcopus Stephanus et caeteri omnes qui pariter aderant, obnixe rogantes non poterant obtinere. Magno siquidem zelo, nisi causa gravis urgeret, conventus publicos declinabat. Cumque vespere iter suum alias ordinasset, mane ubi primum locutus est fratribus, dicere jubet episcopo. « Quia Parisius ibimus, ut rogasti. » Conveniente igitur clero admodum copioso, sicut semper ab eo solebant expetere verbum Dei, continuo tres ex illis compuncti sunt, et conversi ab inanibus studiis ad verae sapientiae cultum, abrenuntiantes saeculo, et Dei famulo adhaerentes: quorum ille primum intuens, cum subito inter loquendum surgeret, peteretque vestigia ejus, inclinavit se modice, et fratri cuidam propius assidenti in aure locutus est, dicens: « Istum ego, sicut nunc video, ve
Abbreviated transcription (Latin):
respondiss. nicħ sͥ apparere nͥ tribu¬
latõem suꝑ tͥbulatõem: demũ ali¬
qñ sciscitanti aitͤ qr qͥnto mense
pax erit.Sane ultima die quinti
mensis reformata est pax: ip̃o qͥdẽ
⁊orante ⁊ oꝑante. ut ñ eẽt ambigu¬
um euis potissimũ studio ⁊ merito
pissunũ ullũ pͥncip̃e atam grarub

Expanded text:
respondisset, nihil sibi apparere nisi triburespondisset, nihil sibi apparere nisi tribulationem super tribulationem, demum aliquando sciscitanti, ait, quia quinto mense pax erit. Sane ultima die quinti mensis reformata est pax, ipso quidem et orante, et operante, ut non esset ambiguum ejus potissimum studio et merito piissimum illum p
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonis. p̃sente etiam uiro dei dũ suꝑ
his ag̾ent ⁊ couoquerent᷑: ep̃c qͥdam
eo temꝑe auctoritate ⁊ opinione pru¬
dentie celeberrimꝰ aiebat. In manu
regis est comes theobaldꝰ: non ẽ possit
eruere. Respondente alio qͦdã antisti¬
te.ẽ qͥ possit lib̾are eum: multũ ille
miratꝰ qͥsnam crederet᷑ posse. q̃ rebat
Demũ audiens qr potest eũ eriꝑe.
qͥ omĩa potest d̃s: ñ parũ substoma¬
cans. potest inquit si manifestꝰ appa¬
reat. siclauam teneat. si huic inde
ꝑcutiat. s hacdenus ista ñ fecit. Intan¬
ta gͥ desꝑatõe cũ predictũ pͥncipem
uehem̃ter urgerent extraner gra¬
uius tñ ĩpugnarent qͥ ab eo defece¬
rant uniu̾si pene potentes hoĩes
sui: nec minꝰ illũ afflig̾e̾nt pauci
qͥ residui uidebant᷑ ex alioꝵ defectu
ip̃i qͦ suspecti: lingonensis ep̃c gode¬
friclus frequent̃ ⁊familiarit dei
hoĩem consulebat qͥdnam sͥ dñs suꝑ
his reuelaret.Cui ille cũ iam sepuis

Expanded text:
sonis, praesente etiam Viro Dei, dum super his agerent et colloquerentur, episcopus quidam eo tempore, auctoritate et opinione prudentiae celeberrimus aiebat: « In manu Regis est comes Theobaldus, non est qui possit eum eruere. » Respondente alio quodam antistite, « Est qui possit liberare eum: » multum ille miratus quisnam crederetur posse, quaerebat. Demum audiens quia potest eum eripere qui omnia potest Deus; non parum substomachans: « Potest, » inquit, « si manifestus appareat, si clavam teneat, hinc inde percutiat; sed hactenus ista non fecit. » In tanta igitur desperatione, cum praedictum principem vehementer urgerent extranei, gravius tamen impugnarent qui ab eo defecerant universi pene potentes homines sui; nec minus illum affligerent pauci qui residui videbantur, ex aliorum defectu ipsi quoque suspecti: Lingonensis episcopus Godefridus frequenter et familiariter Dei hominem consulebat, quidnam sibi Dominus super his revelaret. Cui ille, cum jam saepius
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ciret minĩe iam scire possumꝰ: quia
nec tunc inlicauit. ⁊ ante patr̃e sc̃m
ip̃e decessit. Porro alt̾uis hodieq suꝑ¬
stitis relatõe hoc u̾bum nob̾ innotuit.
qui tunc magis miratꝰ est se audisse.
qnͣdo ut ab olumm audierat: ita uidit:
Talis uero ille ẽ de ciiꝰ testimonio nec
nos ambigimꝰ. nͨ cuilibet alt̾i qͥ eum
nou̾it credimus dubitandũ. Neq
id solum s qd̃ ñ minori dignũ am
successoris ipsuis inlicante sͥ eodẽ fr̃e

Expanded text:
sciret, minime jam scire possumus, quia sciret, minime jam scire possumus, quia nec tum indicavit, et ante Patrem sanctum ipse decessit. Porro alterius hodieque superstitis relatione hoc verbum nobis innotuit, qui tunc magis miratus est se audisse, quando ut ab olim audierat, ita vidit. Talis vero ille est, de cujus testimonio nec nos ambigimus, nec cuilibet alteri qui eum noverit, credimus dubitandum. Neque id solum, sed quod non minori dignum admsuccessoris ipsius, indicante sibi eodem fr
Abbreviated transcription (Latin):
hac luce. uł ab hac magis caligine mi¬
grauit ad lucem. cuius merita in ip̃a
cui insigniter prefuit urbe. miracłis
plurib illustrata choruscant: succes¬
sore euis anastasio romane eccłie p̃¬
sidente. regnantibꝰ aut̃ in romanorũ
imꝑio frederico illustri. in francorũ
regno piissimo rege ludonico filio lu¬
douiti: pͥncipatũ eccłie uniu̾se ac to¬
cuis creature uisibił ⁊ iniuisibił mo¬
narchiam tenente dei filio iħu xp̃o.
anno ab incarnatione sua. millesi
⁊ sp̃u sc̃o uiuit ⁊ regnat. d̃s in secula
seculorum amen.
pauca dicturi: ab eo sumamꝰ initium
qd̃ predictum est anno septimo ante
qm fieret. Erant duo frẽs in monaste¬
rio de satrab̃i patͥs uita ⁊ felicibus
eius actibus conoquentes. Quorum
alt̃ ab ineunte adolescentia elucatꝰ
ibidem ad alterũ ait. Nosti quot an¬
nos sit ucturus hic beatissumꝰ pat̃ nr̃:
Cui ille. Nescio inquit. Ꝙ alter. Ego
ait noui eum sex aut septẽ annos ad¬
huc incarne uicturũ. Hoc aut̃ unde

Expanded text:
hac luce, vel ab hac magis caligine migravit ad lucem, cujus merita in ipsa cui insigniter praefuit urbe miraculis pluribus illustrata coruscant: successore ejus Anastasio Romanae Ecclesiae praesidente, regnantibus autem in Romanorum imperio Friderico illustri; in Francorum regno piissimo rege Ludovico, filio Ludovici; principatum Ecclesiae universae ac totius creaturae visibilis et invisibilis monarchiam tenente Dei Filio Jesu Christo, anno ab Incarnatione sua millesimoet Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen. pauca dicturi, ab eo sumamus initium quod praedictum est anno septimo ante quam fieret. Erant duo fratres in monasterio, de sacra beati Patris vita et felicibus ejus actibus colloquentes: quorum alter ab ineunte adolescentia educatus ibidem, ad alterum ait: « Nosti quot annos sit victurus hic beatissimus Pater noster? » Cui ille: « Nescio, » inquit. Et alter: « Ego, ait, novi eum sex aut septem annos adhuc in carne victurum. » Hoc autem unde
Abbreviated transcription (Latin):
corpus obsed̾ant: ut nulla pene ep̃is
reu̾e̾ntia nulla fr̃ib hab̾etur. Unde
ueriti ne quid simile aut forte gra¬
uius actideret die tertia. p̾octupan¬
tes horam ⁊mane duuna ex more sa¬
crificia consummantes sicut ⁊ bidu¬
um iam incelebratõe missarũ. ⁊ iugi
fec̾ant psalmodia purissimũ illud
balsamũ suo uascło cõmiere in lapie
reponentes laꝑidem p̃ciosum optimam
margaritam.
onsummatis gͦ felicit iute sue
dieb. ⁊ annis circit sexaguita
trib expietis. dilectus dm̃ bernardus
clareuallensis cenobii pͥmus abbas.
alioꝵ qͦ amplius qmͣ centũ sexagin
septembris int̾ filioꝵ manus obdor
ip̃o in tumulo capsula supposita est:
in qua b̃i taddei apłi reliquie otinent᷑
Quas eodem anno ab iherosoluna sͥ
missas. suo iusserat corꝑi suꝑponi: eo
utiq fidei ⁊ deuotõis intiutur. ut eidẽ
apło indie cõmunis resurrectõis ad he¬

Expanded text:
corpus obsederant, ut nulla pene episcopis corpus obsederant, ut nulla pene episcopis reverentia, nulla fratribus haberetur. Unde veriti ne quid simile aut forte gravius accideret die tertia, praeoccupantes horam, et mane divina ex more Sacrificia consummantes, sicut et biduum jam in celebratione Missarum et jugi fecerant psalmodia, purissimum illud balsamum suo vasculo commisere, in lapide reponentes lapidem pretiosum, optimam margaritam. 15. Consummatis ergo feliciter vitae suae diebus, annis circiter sexaginta tribus expletis, dilectus Domini Bernardus, Clarae-Vallensis coenobii primus abbas, aliorum quoque amplius quam centum sexagint kalendas septembris inter filiorum manus obdormt pectori ejus ipso in tumulo capsula superposita est, in qua beati Thaddaei apostoli reliquiae continebantur: quas eodem anno ab Jerosolymis sibi missas suo jusserat corpori superponi, eo utique fidei et devotionis intuitu, ut eidem apostolo in die communis resurrectionis adh
Abbreviated transcription (Latin):
tabatur sexus miserabilior mulierũ
qd̾ accedentib ad beata uestigia uiris.
monastici ordinis disciplina inexo¬
rabiliter eis etiam tunc negaret in¬
gressum. Biduo mansit in metlio gre¬
gis pastor extinctus. dum pͥstina illa
dulcissimi gr̃a uultus. nilminorata
s augta magis omnium in se fig̾ẽt
ocios. animos traheret. sepeliret affet¬
tus. Crescebat aut̃ supra modũ ruens
undiq ppłi multitudo ⁊ intolerabił
iam fiebat impetus concurrentium
ac desid̾abiles tenentium pedes. oscłan¬
tium manus. applicantium panes.
batteos. nũmos. ⁊ alia queq seruan¬
da sibi ꝓ b̾ndictione. ⁊ uariis netessi¬
tatib ꝓfutura. Maxime tam̃ para¬
ti in diem t̃tium sollemñe. ꝑ loca pro¬
xima prestolabant᷑ reponendi corꝑis
eius horam: copiosuis undiq conuen¬
turi. Nam ⁊ scd̃a die tantus cirta me¬
ridiem ppłs fuerat congregatꝰ ⁊ tan¬
to pietatis zelo stipati undiq sacrũ

Expanded text:
tabatur sexus miserabilior mulierum, tabatur sexus miserabilior mulierum, quod accedentibus ad beata vestigia viris, monastici Ordinis disciplina inexorabiliter eis etiam tunc negaret ingressum. Biduo mansit in medio gregis pastor exstinctus, dum pristina illa dulcissimi gratia vultus nil minorata, sed aucta, magis omnium in se figeret oculos, animos traheret, sepeliret affectus. Crescebat autem supra modum ruens undique populi multitudo, et intolerabilis jam fiebat impetus concurrentium, ac desiderabiles tenentium pedes, osculantium manus, applicantium panes, baltheos, 1157 nummos, et alia quaeque servanda sibi pro benedictione, et variis necessitatibus profutura. Maxime tamen parati in diem tertium solemnem per loca proxima praestolabantur reponendi sacri corporis ejus horam, copiosius undique conventuri. Nam et secunda die tantus circa meridiem populus fuerat congregatus, et tanto pietatis zelo stipati undique sacrum
Abbreviated transcription (Latin):
possumus uolentia animos au̾ta¬
mus ab illo tam graui gemitu ⁊ ru¬
gitur quo nimirum grex miserabił
pastore migrante ꝑsonuit.Parca¬
mus pagine. ⁊ qͣnͣtum possumus
stringamus ocłos. palpebras cõplo¬
damus ad uersus latrimas. quibus
in illo sue claritatis abscessu uallis
nr̃a fluebat: eccłie ꝓtinus uniu̾se
calicem sui ꝓpinatura meroris. cui
hactenus consueuerat stillare dul¬
celinem.gaudia fundere. fluere
consolationes.
um fidelis minister ⁊ sai̾dos
altissimi felicit̾ ingredit᷑ in lo¬
cum tab̾natuli ammirabilis ad al¬
tare dei.satram ei ⁊acceptabilem
hostiam sui sp̃c oblaturus: corpus
etiam rite paratum ⁊ ornatũ sac̾¬
dotalibus instrum̃tis. oratorio bea¬
te dei genitritis infertur. Puirima
quoq nobilium ⁊ ignobilium de ui¬
cinis quibq locis gemebunda ꝓtinꝰ
turba conuenit: ⁊ uallem totã plora¬
tus ⁊ ululatꝰ multus implebat. Ama¬
tius tamen ꝓforib monasteri lam̃¬

Expanded text:
possumus violentia animos avertapossumus violentia animos avertamus ab illo tam gravi gemitu et rugitu, quo nimirum grex miserabilis, pastore migrante, personuit. Parcamus paginae, et quantum possumus, stringamus oculos, palpebras complodamus adversus lacrymas, quibus in illo suae claritatis abscessu vallis nostra fluebat, Ecclesiae protinus universae calicem sui propinatura moeroris, cui hactenus consueverat stillare dulcedinem, gaudia fundere, fluere consolationes. Dum fidelis minister et sacerdos Altissimi feliciter ingreditur in locum tabernaculi admirabilis, ad altare Dei, sacram ei et acceptabilem hostiam sui spiritus oblaturus; corpus etiam rite paratum et ornatum sacerdotalibus indumentis, oratorio beatae Dei Genitricis infertur. Plurima quoque nobilium et ignobilium de vicinis quibusque locis gemebunda protinus turba convenit, et vallem totam ploratus et ululatus multus implebat. Amarius tamen pro foribus monasterii lamen
Abbreviated transcription (Latin):
sic qͦ suꝑioꝵ desid̾ia sacra trahebãt:
felx illi ⁊ uere serenus dies: qͦ plenꝰ
ei meridies xp̃c. illuxit. Dies cunctis
uite sue dieb tantis ab eo expectatꝰ
desicłiis: expetitus suspiriis: frequen¬
tatus meditatõib. orationib p̃mu¬
nitus. felix transitus.de labore adre¬
frigerium. de expectatione ad p̃mi¬
um⁊ deagone adbrauuum: demor¬
te ad uitam. de fide ad notitiã ⁊ de ꝑe¬
grinatione ad pat̾am:de mundo
ad patrem. De quo transitu eiꝰ mlta
nouimus apparuisse qͣm multis⁊
etquidem ñ indigna relatu s diffi¬
cile nimis singła uestigare: ⁊ stͥbere
omnia numis longum. Nam ⁊ usq
modo multifarie multisq modis
pat̾nus erga filios amor uere etiã
dent. minus anxie dolent gͥ. Si qͣ tam̃
exhis minꝰ ꝓlixam desid̾antia narran¬
onem lector scire desid̾at: ꝓpͥo magis
⁊ nouissimo credimus reseruanda
capitło. Int̾im cet̾a ꝓsequentes. qͣnta

Expanded text:
sic quoque superiorum desideria sacra trahebant! sic quoque superiorum desideria sacra trahebant! Felix illi et vere serenus dies, quo plenus ei meridies Christus illuxit: dies cunctis vitae suae diebus tantis ab eo exspectatus desideriis, expetitus suspiriis, frequentatus meditationibus, orationibus praemunitus! Felix transitus de labore ad refrigerium, de exspectatione ad praemium, de agone ad bravium, de morte ad vitam, de fide ad notitiam, de peregrinatione ad patriam, de mundo ad Patrem! De quo etiam transitu ejus multa novimus apparuisse quam multis, et quidem non indigna relatu, sed difficile nimis singula vestigare, et scribere omnia nimis longum. Nam et usque modo multifarie multisque modis paternus erga filios amor, vere etiamdent, minus anxie doleant sibi. Si qua tamen ex his, minus prolixam desiderantia narrationem, lector scire desiderat, proprio magis et novissimo credimus reservanda capitulo. 14. Interim caetera prosequentes, quanta
Abbreviated transcription (Latin):
quondã uir simplex ⁊ rectus nͨ solẽ
tum fulgeret. nec lunam incedentem
clare uidisse se memorabat.
ouissime cum ext̾ioris habita¬
culi undiq iam soluta cõpago.
desid̾anti anĩe lib̾um prestaret egͣs¬
sum: magnus ille dies illuxit. qͦ ꝑpe¬
tuus illi ortus est dies. Ao cuiꝰ exitum
uicini ep̃i cum abbatũ ⁊ fr̃m copiosa
multitudine fu̾ant congregati. Ho¬
ra aut̃ diei pene t̾tia singłaris lucer¬
na sue generatõis sc̃s ac uere beatus
abbas bernardus. acorꝑe mortis in
t̃ram uiuentiũ felicit xp̃o duce mi¬
grauit: ex filioꝵ cirtunstantium
⁊ int graues singultꝰ ac lacͥmas ub̾es
ut cunq psallentiũ choro. ad multo¬
rum quos ip̃e p̃miserat cetus tran¬
siens letabundos. ad scõꝵ cuneos gra¬
tulantes. ad obuia agmina angłoꝵ.
felix anima qmͣ sic leuabant excel¬
sa suoꝵ pͥulegia m̾itoꝵ. qmͣ sic pia
filioꝵ ꝓsequebant᷑ inferioꝵ uota:

Expanded text:
quondam vir simplex et rectus, nec solem quondam vir simplex et rectus, nec solem cum fulgeret, nec lunam incedentem clare vidisse se memorabat . 13. Novissime cum exterioris habitaculi undique jam soluta compago, desideranti animae liberum praestaret egressum, magnus ille dies illuxit, quo perpetuus illi ortus est dies, ad cujus exitum vicini episcopi cum abbatum et fratrum copiosa multitudine fuerant congregati. Hora autem diei pene tertia singularis lucerna suae generationis, sanctus ac vere beatus abbas Bernardus, a corpore mortis in terram viventium feliciter Christo duce migravit, ex filiorum circumstantium et inter graves singultus ac lacrymas uberes utcunque psallentium choro ad multorum, quos ipse praemiserat, coetus transiens laetabundos, ad sanctorum cuneos gratulantes, ad obvia agmina angelorum. Felix anima, quam sic levabant excelsa suorum privilegia meritorum, quam sic pia filiorum prosequebantur inferiorum vota;
Abbreviated transcription (Latin):
se eduob. ⁊ quid eleg̾it ignorantẽ.
diuine totum tribuere arbitrio pi¬
etatis. Nam ⁊ hinc pat̾na ulũ urgeba
caritas. filioꝵ uotis annuere ut mane¬
ret: ⁊ inde trahebat xp̃i desid̾ium ut
migraret. Cui tam̃ ab olim iam atq
altius radicata inpectore eius humi¬
litas ꝑsuaserat. ut ex intimo cordis
affectu seruũ mutilem se esse dic̾et.¬
⁊ arborem sterilem reputaret: ex cu¬
uis uita nullus sibi fructꝰ nullus al¬
tiri cuiqmͣ ꝓueniret. Nam ⁊ solitꝰ erat
in familiari collocutione faterr: uix
cred̾e se hom̃ib qd sic eum sibi utuẽ
crederent ut dicebant. Sed nec paruũ
sese in suis suꝑ hoc cogitationibꝰ ꝑ hibe¬
bat aliq̃n sustinuisse conflictũ. qd̾ ñ
tain ueraces hoĩes faulere uelle. nec
tam prudentes falli posse uerisimi¬
le uideret᷑: cum alt̾utrũ excusare ñ
posset. Quẽ enim totus mirabatur
orbis. solus ip̃e qd̃ erat mirabilius
ñ uidebat. sue uidelicet oꝑationis
opinionis sue splendorem sient ille

Expanded text:
se e duobus, et quid eligeret ignorantem , et divinae totum tribuere arbitrio pietatis. Nam et hinc paterna illum urgebat charitas, filiorum votis annuere, ut maneret: et inde trahebat Christi desiderium, ut migraret. Cui tamen ab olim jam atque altius radicata in pectore ejus humilitas persuaserat, ut ex intimo cordis affectu servum inutilem se esse diceret, et arborem sterilem reputaret, ex cujus vita nullus sibi 1156 fructus, nullus alteri cuiquam proveniret. Nam et solitus erat in familiari collocutione fateri, vix credere se hominibus, quod sic eum sibi utilem crederent ut dicebant. Sed nec parvum sese in suis super hoc cogitationibus perhibebat aliquando sustinuisse conflictum, quod nec tam veraces homines fallere velle, nec tam prudentes falli posse verisimile videretur cum alterutrum excusare non posset. Quem enim totus mirabatur Orbis, solus ipse quod erat mirabilius non videbat suae videlicet operationis opinionisve splendorem, sicut ille