comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sub celo sunt in locu unũ
Quantum ad litterã spectat. locus
unus in quo congregate sunt aqͥ
que sub cȩlo erant. abyssus mag¬
na creditur. quȩ ab ipso mundi
exordio in terre corpore tantȩ capa¬
citatis facta fuisse putat᷑. ut õium
receptaculũ aquarũ ẽẽ potuisset.
Nam aquarũ natura in principio
tenius ad modum leiisq & in mo¬
dum nebulȩ cuiusdã disꝑsa. pꝰqͣm
diuina uirtute & iussione in unã
ut ita dixerim massam conpingi
quodãmodo atq densari cepit. ip¬
so suo pondere deorsum uergens
in ima collapsa a terra excepta ẽ.
spaciumq illud quod desuꝑ usq
ad ipsum firmamentũ occupaue¬
rat. serenum purũq dereliquit.
Ipsa quoq terre suꝑficies aquis
om̃ib inter alueos suos conclusis
apparere cepit. primo quidẽ lucu¬
lenta & lubrica nudaq. uelut
quȩ germina necdũ ulla ꝓculis¬
set. quib uestiri & suꝑ duci pocuiss&.

Expanded text:
quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et superduci potuiss
Abbreviated transcription (Latin):
nobis est. quod sacra scriptura
de uoluntate dei diuersis quibdã
modis loqui consueuit. & non est
uoluntas diuersa. sed locutio duier¬
sa est de uoluntate. quȩ non est di¬
uersa. Nam uoluntas dei in sacro
eloquio aliquando accipitur illa
que uere est in ipso. & idem cum
ipso. & coeterna ipsi. aliquando
uero scđm quandam dicendi figu¬
ram uoluntas eius uocatur. que
scdm ꝓprietatem non est uoluntaᷤᷤ
enis. sed signum uoluntatis euis. &
dicit᷑ ipsum signum uoluncatis uo¬
luntas. cum uoluntas non sit sed sig¬
num tantũ. quẽ admodum & signa
ire ira dicunt᷑. & dilectionis signa di¬
lectio apellantur. Et dicit᷑ iratus d̃s̃¬
& non est ira in eo aliqua. sed signa
cantum que foris fiunt quib iratꝰ
ostenditur. ira ipsius nominant᷑. Et
est figura dicendi scd̃m quã non est
falsum quod dicit᷑. sed quod dicitur¬
uerum similicudinis respectu obum¬
bratur. & scđm istos modos figuraꝵ
quasi diuerse uoluntates dõ attri¬
buuntur. quia diuersa sunt illa

Expanded text:
nobis est, quod sacra Scriptura de voluntate Dei diversis quibusdam modis loqui consuevit; et non est voluntas diversa, sed locutio diversa est de voluntate quae non est diversa. Nam voluntas Dei in sacro eloquio aliquando accipitur illa quae vere est in ipso, et idem cum ipso, et coaeterna ipsi. Aliquando vero secundum quamdam dicendi figuram voluntas ejus vocatur quae secundum proprietatem non est voluntas ejus, sed signum voluntatis ejus. Et dicitur ipsum signum voluntatis voluntas, cum voluntas non sit sed signum tantum. Quemadmodum et signa irae ira dicuntur, et dilectionis signa dilectio apet tamen non est ira in eo aliqua, sed signa tantum quae foris fiunt, quibus iratus ostenditur, ira ipsius nominantur. Et est figura dicendi secundum quam non est falsum quod dicitur sed quod dicitur similitudinis respectu obumbratur. Et secundum istos modos figurarum quasi diversae voluntates Deo attribuuntur, quia diversa sunt illa
Abbreviated transcription (Latin):
iam hoc ipsum non posse defectiõĩs
est. non consummationis. & potest
melior ẽẽ si fiat capax maioris bo-¬
ni. quia & hoc ipse qui fecit pot̾.
Ergo in se non potest. in deo pocest.
quia ipsa non pocest. sed ds pot̃.
⁊quantum ipse potest dici ñ po¬
potest. si tamen ipse uoluerit qui
potest. E ipse qd̃ fecit melius fac̃ẽ
potest. non tamen corrigens male¬
factum. sed benefactum ꝓmouenᷤ
in melius. non ut ipse quantum
ad se melius faciat. sed ut quod fe¬
cit ipso identidem oꝑante & in eo-¬
dem ꝑseuerante melius fiat. Ergo
summe potens est. qui potest om̃e
quod possibile ẽ. nec ideo minus
pocest. quia impossibilia non
potest. quia impossibilia posse. ñ
est posse sed non posse. Itaq om̃ia¬

Expanded text:
jam hoc ipsum non posse defectionis jam hoc ipsum non posse defectionis est, non consummationis, et potest melior esse si fiat capax majoris boni, quia et hoc ipse, qui fecit, potest. Ergo in se non potest, in Deo potest, quia ipsa non potest, sed Deus potest, et quantum ipse potest dici non poius esse potest, si tamen ipse voluerit, qui potest. Et ipse quod fecit melius esse potest, non tamen corrigens malefactum, sed benefactum promovens in melius, non ut ipse quantum ad se melius faciat, sed ut quod fecit ipso identidem operante, et in eodem perseverante melius fiat. Ergo summe potens est, qui potest omne, quod possibile est; nec ideo minus potest, quia impossibilia non potest, quia impossibilia posse non esset posse, sed non posse. Pro
Abbreviated transcription (Latin):
nouũ afferre se dicunt. & dicunt
singulas quidem creaturas ꝑ se con¬
sideratas a ꝑfecto minus habere.
umu̾sitatẽ autẽ rerum om̃ium
in tanta consuminatione boni ex¬
pressam. ut non possit ẽẽ melior
quam ẽ. Ubi michi pͥmũ respon¬
deri expostulo. cum dicunt uniũ¬
sitatẽ rerum ñ posse meliorẽ ẽẽ qͣm
est. qualit̃ id accipiendum sit qd̃
dicunt meliorem eam ẽẽ non posse.
Siue ideo non potest esse melior. qͥa
sumine bona ẽ. ita ut nulla oĩno
boni ꝑfectio ei desit. Siue ideo ñ
pocest ẽe melior . quia manus bo¬
num quod ei deest caꝑe ipsa ñ
potest. Sed si ita sũme bona dr.
ut nulla ei boni ꝑreccio desit. Iã
opus suum plane creatori ȩquat᷑.
& uł extra metam extendit᷑ quod
infra est. uel intra inmensitatẽ
coartatur quod summũ ẽ. quod
utrũq pari inconuenientia im¬
possibile est. Si uero ideo ñ pocest
melioe ẽẽ quia bonum ampli
quod ei deest caꝑe ipsa non potest.

Expanded text:
novum afferre se dicunt. Et debent novum afferre se dicunt. Et debent singulas quidem creaturas per se consideratas a perfecto minus habere: universitatem autem rerum omnium in tanta consummatione boni expressam, ut non possit esse melior quam est. Ubi mihi primum responderi expostulo cum dicunt universitatem rerum omnium non posse meliorem esse quam est: qualiter id accipiendum sit, quod dicunt meliorem eam esse non posse: sive ideo non potest esse melior, quia summe bona est, ita ut nulla omnino boni perfectio ei desit: sive ideo non potest esse melior, quia majus bonum, quod ei deest, capere ipsa non potest. Sed si ita summe bona est, ut nulla ei bona perfectio desit, jam opus suo plane Creatori aequatur, et vel extra metam extenditur, quod infra est: vel intra immensitatem coarctatur, quod summum est: quod utrumque pari inconvenientia impossibile est. Si vero ideo non potest melior esse, quia bonum amplius, quod ei deest, capere ipsa non potest,
Abbreviated transcription (Latin):
tia mutari non potest nec cassari.
euentus autẽ impediri potest. ut
non fiat quod futurũ est. Si autẽ
impediretur euentus rei qd̃ fieri
potest: mutaret᷑ uł cassaretur pro¬
uidentia. qđ fieri om̃ino non po¬
test. Sed nos ad hȩc respondemꝰ. qr
si mutaret᷑ euentus quod fieri po¬
test: nec mutaret᷑ nec cassaret᷑ ꝓui¬
dentia. quia hoc om̃ino fieri ñ
potest. sed potius num quã fuiss
p̃uisum qd numquã fuerat futu¬
rum. & constaret ꝓuidentia in
eo ut non fieret. sicut modo in
eo constitit ut fieret. Non mutata.
ut post aliam alia ẽẽt. sed ut nũ¬
quã alia c̾ẽt. O ds aliuid pocest fa¬
cere quã facit. ut tamen ipse ali¬
ud faciendo alius non sit. Ded siue
idem siue aliud faciat. ipse tamen
semꝑ sit idem. Nunc illud restat ut
discutiamus utrumne melius aui¬
quid facere possit quã facit ds.
illi nr̃i scrutatores qui defecerunt
scrutantes scrutationes. nouũ aliqͥo
& uere nouũ. nec tam uerũ quã

Expanded text:
tia nec mutari potest, nec cassari: tia nec mutari potest, nec cassari: eventus autem impediri potest, ut non fiat quod futurum est: si autem impediretur eventus rei quod fieri potest, mutaretur vel cassaretur providentia, quod fieri omnino non potest. Sed nos ad haec respondemus, quia si mutaretur eventus quod fieri potest, nec mutaretur, nec cassaretur providentia, quia hoc omnino fieri non potest: sed potius nunquam fuisset praevisum, quod nunquam fuerat futurum, et constaret providentia in eo, ut non fieret, sicut modo in eo consistit ut fieret, non mutata, ut post aliam alia esset, sed ut nunquam alia esset. Ergo Deus aliud potest facere quam fecit: sic tamen ut ipse aliud faciendo alius non sit; sed sive idem, sive aliud faciat, ipse tamen semper idem sit. Nunc illud restat, ut discutiamus utrumne melius aliquid facere possit quam facit Deus. Hic illi nostri scrutatores, qui defecerunt scrutantes scrutationes novum aliquid, et vere novum, nec tam verum, quam
Abbreviated transcription (Latin):
ne uel his quȩ uidentur rationes
sine causa assensum negare uide¬
amur. uł om̃ino creduli sine con¬
sideratione falsum pro uero reci¬
pere: oportet pro compendio pre¬
senti breuit̾ ad ea que dicta sunt
respondere. Primũ considerandũ
est. si ds̃ ulla ratione neq muta¬
ta neq cassata sua prouidentia
alirid facere possit quã facit. Con¬
stat enim quia om̃e quod fit ab
eterno preuisum est futurũ ẽẽ. qͥa
ab eterno futurum ẽ. quod ipsũ
tam̃ ab eterno non est. & dicimꝰ
quia possibile ẽ ñ fieri quod futu¬
rum ẽ. Et si non fieret qd fiet ⁊ ñ
fieri possibile ẽ. numquã futurũ
fuisset nec p̃uisum. Ed quia fiet:
⁊ futurũ semꝑ est. ⁊ preuisum est.
Nulla ergo mutatio hic. aut cassa¬
dio ꝓuidentie apparet. quia sicut
p̃uisum ẽ & fiec. si sic preuisũ ñ
ẽẽt: non fieret. Sed iam in quiunt
p̃uisum ẽ: bene. Preuisum ẽ quia
futurũ est. Et dicunt. S ꝓuiden¬

Expanded text:
ne vel his, quae videntur rationes, ne vel his, quae videntur rationes, sine causa assensum negare videamur, vel hominum creduli sine consideratione falsum pro vero recipere, oportet pro compendio praesenti breviter ad ea quae dicta sunt respondere. Primum considerandum est utrum Deus ulla ratione neque mutata, neque cassata sua providentia aliud facere possit quam facit. Constat enim quod omne quod fit ab aeterno praevisum est futurum esse: quia ab aeterno futurum est, quod ipsum tamen ab aeterno non est: et dicimus, quod possibile est non fieri, quod futurum est. Et si non fieret quod fiet et non fieri possibile est, nunquam futurum fuisset, nec praevisum. Quod, quia fiet, et futurum semper est, et praevisum est. Nulla ergo mutatio hic, aut cassatio providentiae apparet: quia sicut praevisum est, et fiet: sic, si praevisum non esset, non fieret. Sed jam, inquiunt, praevisum est. Bene praevisum est, quia futurum est; et dicunt: Sed providen
Abbreviated transcription (Latin):
facit. Melius enim faceret. si qđ
facit melius faceret. facere quippe
& nolle melius facere. etiã bonũ
facientis male ẽ facere. S hoc pia
mens in d̃m dici non e sustin&.
& ob hoc ꝓximũ uidetur ⁊ consequenᷤ.
quia melius facere non potest quã
facit. qui sic facit ut ñ faciat ma¬
le in eo quod sic facit. E usmodi
causis atq rationibus quidã indu¬
cunt᷑. ut dicant dm̃ suoꝵ oꝑum
mensura ac lege ita asstrictũ atq
Ac ꝑ hoc plane infinicã illam atq
inmensam diuinitatis potentiã.
sub termino ac mensura alliga¬
re conuincuntur. qui usq ad
aliquid quod uere finẽ ipsum
habet. eam extendunt. & ultra
negant ꝓcedere. Cercũ est enim
quia om̃e quod factum ẽ in nu-¬
mero & pondere & mensura legi-¬
timum derminũ ⁊ finẽ suũ hab&.
& llcirco si ad oꝑis mensurã crea¬
toris potentia modũq componit᷑.
ipsa ꝓculdubio ⁊ fine & mensura
derminari declaratur. Qua ꝓpt̾

Expanded text:
facit. Melius enim faceret si quod facit. Melius enim faceret si quod facit melius faceret. Facere quippe et nolle melius facere, etiam bonum facientis male est facere. Sec hoc pia mens in Deum dici non sustinet; et ob hoc proximum videtur et consequens, quod melius facere non potest quam facit qui sic facit ut non faciat male in eo quod sic facit. Ejusmodi causis atque rationibus quidam inducuntur ut dicant Deum suorum operum mensura ac lege ita astrictum atque Ac per hoc plane infinitam illam atque immensam Divinitatis potentiam sub termino ac mensura alligare convincuntur, qui usque ad aliquid, quod vere finem ipsum habet, eam extendunt, et ultra negant procedere. Certum est enim quod omne quod factum est in numero, et pondere et mensura, legitimum terminum et finem suum habet: et idcirco si ad operis mensuram Creatoris potentia, modumque componitur, ipsa procul dubio, et fine et mensura terminari declaratur. Quapropter,
Abbreviated transcription (Latin):
cius potentiam que infinita est
concludere.⁊ restringere ad men¬
surã: Auint enim. Non potest ds̃
aliud facere quã facit. nec melius
facere quam facit. Si enim aliud
potest facere quã facit. potest fac̃e
quod non preuidit. & si potest fa-¬
cere qđ non preuidit. potest sine
ꝓuidentia oꝑari đs. quia om̃e qd̃
preuidit se facturum. facit. nec
facit aliquid quod non preuidit.
Si ergo non potest ꝓuidentia eius
aut mutari ut aliud fiat quã
ꝓuisum est. aut cassari ut hoc ñ
fiat quod prouisum ẽ. necesse ẽ
totum fieri quod ꝓuisum est:
nichil fieri qd prouisũ non ẽ. Ior¬
ro quicqͥd fit ꝓuisum ẽẽ constat.⁊
quicqͥd prouisum est fieri dubiũ
fieri aliquid inpossibile est. om̃e
autẽ quod ꝓuisum est ẽẽ. fieri neces¬
se ẽ. aliud fieri quã fit nulla ratiõe
possibile est. Amplius. Quicqͥd fa¬
cit d̾s si melius potest facere quã
facit. in hoc ipso non bene facit.
quod optime quidem ñ facit qd̃

Expanded text:
ejus potentiam quae infinita est ejus potentiam quae infinita est concludere et restringere ad mensuram? aiunt enim: Non potest Deus aliud facere quam facit, nec melius facere quam facit. Si enim aliud potest facere quam facit, potest facere quod non praevidit; et si potest facere quod non praevidit, potest sine providentia operari Deus; quia omne quod praevidit se facturum, facit, nec facit aliquid quod non praevidit. Si ergo non potest providentia ejus aut mutari ut aliud fiat quam praevisum est; aut cassari, ut non fiat quod provisum est, necesse est totum fieri quod provisum est, et nihil fieri quod provisum non est. Porro quidquid fit provisum esse constat; et quiquid fieri aliquid impossibile est omne autem quod provisum est esse, fieri necesse est aliud fieri quam fit nulla ratione possibile est. Amplius quidquid facit Deus, si melius potest facere quam facit, in hoc ipso non bene facit, quod optime quidem non facit quod
Abbreviated transcription (Latin):
icut de sapientia di quedam
scdm tempus diximꝰ. ita & de
potestate eius aliqua ad eruditio¬
nẽ legentium cõmemorare oportet.
Potestas duplex ẽ. alia ad aliquid fa¬
ciendũ. alia ad nichil patiendum.
S cđm utramq ds om̃ps uerissime
affirmatur. quia nec aliquid ẽ qd̃
ei ad patiendum corruptionẽ pos¬
sit inferre. nec aliquid ad faciendũ
inpedimentũ afferre. Omĩa quip¬
pe facere potest. p̾̃ter id solum qd̾
sine eius lesione fieri non potest.
In quo dam̃ non minus omp̃s ẽ. qr
si id posset. om̃ps non esset. Dico
ergo quia ds om̃ia potest. & tam̃
se ipsum destruere non potest. Hoc
enim posse. posse non essec. s: non
posse. Itaq om̃ia potest ds que pos¬
se potentia est. & ideo uere om̃ps
est. quia impotens esse non potest
Eant gͦ nunc & de suo sensu glo¬
rientur. qui oꝑa diuina ratione
se putant discutere. ⁊ eius poten¬
tiam sub mensura coartare. Cum
enim dicunt hueusq potest a ñ
amplius. quid hoc est aliud quã

Expanded text:
icut de sapientia Dei quaedam secundum tempus diximus, ita et de potestate ejus aliqua ad eruditionem legentium commemorare oportet. Potestas duplex est: altera ad aliquid faciendum, altera ad nihil patiendum. Secundum utramque Deus omnipotens verissime affirmatur. Quia nec aliquid est quod ei ad patiendum corruptionem possit inferre, nec aliquid quod ad faciendum impedimentum afferre. Omnia quippe facere potest, praeter id solum quod sine ejus laesione fieri non potest; in quo tamen non minus omnipotens est, quia, si id posset, omnipotens non esset. Dico ergo quod Deus omnia potest; et tamen se ipsum destruere non potest. Hoc enim posse posse non esset, sed non posse. Itaque omnia potest Deus, quae posse potentia est. Et ideo vere omnipotens est, quia impotens esse non potest. Eant ergo nunc et de suo sensu glorientur qui opera divina ratione se putant discutere, et ejus potentiam sub mensura coarctare. Cum enim dicunt: Hucusque potest et non amplius; quid hoc est aliud quam
Abbreviated transcription (Latin):
tas. pͥmordiales cause a uoluntate
qͥdem diuina quasi ꝓficiscuntur.
ꝑ sapientiã diriguntur. ꝑ potesta¬
tẽ ꝓducunt᷑. Soluntas enim mo¬
uet. sapientia disponit. potestas ex¬
plicat. Hec sunt eterna fundamen¬
ia causarũ om̃ium. & principiũ
primũ. quȩ ineffabilia ⁊ incõprehen¬
sibilia sunt om̃i creature. Sicut enĩ
ecernitatẽ dei non equat tempus.
nec inmensitatẽ locus. sic nec sapi¬
entiam eius sensus. nec bonitatẽ
uirtus. nec potentiam opris. De
uoluntate di. & ꝓuidentia multa
querenda restant. Primũ si uim
facit reb prescientia ⁊ ꝓuidentia
dei. de quo iam multa dicta sũt:
postea de uoluntate dei . de qua
quedã dicenda sunt. ita tam̃ ut pͥꝰ
ad ipsum fidei oculis contemplan¬
dum respiciamus quantũ possibi¬
le ẽ humane infirmitati. nͤ.¬

Expanded text:
e a voluntate quidem divina quasi proficiscuntur, per sapientiam diriguntur, per potentiam producuntur. Voluntas enim movet, sapientia disponit, potentia explicat. Haec sunt aeterna fundamenta causarum omnium et principium primum quae ineffabilia et incomprehensibilia sunt omni creaturae. Sicut enim aeternitatem Dei non aequat tempus nec immensitatem locus; sic nec sapientiam ejus sensus, nec bonitatem virtus, nec potentiam opus. De voluntate Dei et providentia multa quaerenda restant. Primum utrum vim facit rebus praescientia et providentia Dei. De quo jam multa dicta sunt. Postea de voluntate Dei de qua quaedam dicenda sunt. Ita tamen ut prius ad ipsum fidei oculis contemplandum respiciamus quantum possibile est humanae fragilitati.
Abbreviated transcription (Latin):
malum uolunt quod nunquam¬
ds̃ uult Si enĩ facrunt quod uo¬
lunt ⁊ uolunt qͦd ds non uult. qͦ¬
modo facunt qd deus uult: Rur¬
sum si deus non uult qͦd faciunt.
quare ꝑmittit ut faciant quod
non uult. cum fieri non possit nisi
co ꝑmittente. nec ꝑmitti nisi eo uo¬
lente: Hinc coartam᷑ diligentius
inuestigare quomͦ rationalem na¬
turam precipue illam quȩ uolun-¬
tate in usta a diuina uoluntate
discordat. iusta dei moderatio
gubernat: Hinc conside ramus
quatuor generales modos guber¬
nationis diuinȩ in ipsis. quibus
disponuntur & ordinantur in
omnibꝰ quȩ agunt. ut & ipsa ma-¬
la quȩ contra dei uoluntatem st̃
quod sunt. quia ñ approbant᷑ a deo
quod mala sunt. extra eius dispositi¬
onẽ non effluunt. in quibꝰ hoc bo¬
num ẽ ⁊ placet quod oedinata st̃.
Moderatur gͦ deus ⁊ regit secundũ¬
suã uoluntatẽ eos qui praua ⁊ in¬
iusta uoluntate contra suã nitun-¬
tur uoluntatem. ut conducant᷑
⁊ disponantur scđm ipsam. qui

Expanded text:
 nunquam vult? Si enim faciunt quod volunt, et volunt quod Deus non vult, quomodo faciunt quod Deus vult? Rursum si Deus non vult quod faciunt, quare permittit ut faciant quod non vult, cum fieri non possit nisi eo permittente, nec permitti nisi eo volente? Hinc coarctamur diligentius investigere quomodo rationalem naturam praecipue illam quae voluntate injusta a divina voluntate discordat; justa Dei moderatio gubernat. Hinc consideramus quatuor generales modos gubernationis divinae in ipsis quibus disponuntur et ordinantur in omnibus quae agunt, ut et ipsa mala quae contra Dei voluntatem sunt quod sunt quia non approbantur a Deo quod mala sunt extra ejus dispositionem non effluant, in quibus bonum est et placet quod ordinata sunt. Et moderatur ergo Deus et regis secundum voluntatem suam eos qui prava et injusta voluntate contra suam nituntur voluntatem, ut conducantur et disponantur secundum ipsam qui
Abbreviated transcription (Latin):
uel ꝓ sanctificatione quibq rebus
sanctificandis inprimentes facimꝰ.
uel cum etiam expansis manib siue
eleuatis in oratione indinatione. siue
erectione. siue conuersione. siue alio
quocumq gestu. uel motu uel accu
sacrum aliquid & sacrȩ rei sacram̃¬
tum exprimimꝰ In dictis sacram̃tũ
inuenitur. quẽadmodum est muo¬
catio trinitatis & cetera enusmodi.
quotienscumq u̾erboꝵ cum prolati¬
est quod cum histribus modis sacram̃¬
ta conficiantur. illa tamen magis pro¬
prie & principaluer sacramenta cdi¬
cuntur. in quib uirtus est ꝑ sc̃ifica¬
tionem. & effectus salutis ꝑ oꝑatiõem.

Expanded text:
vel pro sanctificatione quibuscunque rebus vel pro sanctificatione quibuscunque rebus sanctificandis imprimentes facimus, vel cum etiam expansis manibus sive elevatis in oratione, inclinatione sive erectione, sive conversione, sive alio quocunque gestu vel motu, vel actu, sacrum aliquid et sacrae rei signum exprimimus. In dictis sacramentum invenitur, quemadmodum est invocatio Trinitatis, et caetera hujusmodi, quotiescunque cum verborum prolatiendum est quod cum his tribus modis sacramenta conficiantur; illa tamen magis proprie et principaliter sacramenta dicuntur in quibus virtus est per sanctificationem, et effectus salu
Abbreviated transcription (Latin):
estat nunc tercia pars de qua¬
tuor que ꝓpositȩ fuerant dis¬
dutienda. In triplici materia om̃ia di¬
uina sacramenta conficiuntur. scilic:
aut in rebus aut in factis aut in uer¬
bis. Quia enim totus homo corruptꝰ
erat. totum quod hominis fori erat. ad
sactamentum sumenuũ esat. ut co¬
tum in sacramento foris sanctificet᷑.
& in toto uircus sacramenti intus re-¬
medium oꝑetur. Itaq in rebus satͣm̃ti¬
sacͥm̃ta sanctificanda erant. ut sancti¬
ficaretur hominis materia in factis
ut oꝑa. in dictis ut uerba. ut totum
uidelicet scm̃ sit. & quod homo est &
quod hominis est. In rebus conficiunt᷑
sacramenta. sicut uidelicet sacram̃tũ
haptismi in aqua. sacramentũ uncti¬
onis in oleo. sarramentũ corporis &
sangumis xp̃i in pane & uino. & q̃¬
cumq sunt aliȩ corporales species in
quib sacramenta diuina conficiunt᷑.
ta. quẽadmodũ uidelicet cum sig¬
num crucis. uel pro munimine con¬
tra aduersas potestates opponentes.

Expanded text:
estat nunc tertia pars de quatuor quae proposita fuerant, discutienda. In triplici materia omnia divina sacramenta conficiuntur, scilicet aut in rebus, aut in factis, aut in verbis. Quia enim totus homo corruptus erat, totum quod hominis foris erat ad sacramentum sumendum erat, ut totum in sacramento foris sanctificetur, et in toto virtus sacramenti intus remedium operetur. Itaque in rebus sacramenta sanctificanda erant. Ut sanctificaretur hominis materia, in factis ut opera; in dictis ut verba, ut totum videlicet sanctum sit, et quod homo est, et quod hominis est. In rebus conficiuntur sacramenta, sicut videlicet sacramentum baptismi in aqua, sacramentum unctionis in oleo, sacramentum corporis et sanguinis Christi in pane et vino, et quaecunque sunt aliae corporales species in quibus sacramenta divina conficiuntur. tur, quemadmodum videlicet cum signum crucis vel pro munimine contra adversas potestates opponentes,
Abbreviated transcription (Latin):
um igitur de prima
eruditione sacri eloquii que
in historica constat lectione compen¬
diosum uolumen prius dictassem.
hoc nunc ad scdam eruditionẽ que
allegoria est. introducendis p̃para¬
III.In quo quasi fundamento quo¬
dam cognitionis fidei. animũ stabi¬
liant. ut cetera quȩ uel legendo uel
audiendo suꝑ edificare potuerunt
inconcussa ꝑmaneant. Hanc enĩ
quasi breuem quandã summam
om̃ium in unam seriem compegi
ut animus legentis aliquid cercũ
haberet. cui intentionẽ affigere &
conformare ualeret. ne ꝑ uana
scripturarũ uolumina & lectionũ
diuortia sine ordine & directione

Expanded text:
Cum igitur de prima eruditione sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam seriem compegi, ut animus aliquid certum haberet, cui intentionem affigere et conformare valeret, ne per varia Scripturarum volumina et lectionum divortia sine ordine et directione
Abbreviated transcription (Latin):
diatur uita iustoꝵ ad salutẽ. qͦt
litteris lingua discentiũ ad elo¬
quentiam instruitur. Sunt pre¬
derea in ueteri testamento alii qui¬
dam libri qui leguntur quidẽ. sed
in corpore textus uel in canone au¬
ctoritatis non scͥbuntur. Ut est
liber dobie. & iudich. & machabeoꝵ.
& qui inscͬbitur liber salomonis.
tres. Euangelia.iiiͬi. sunt. Mathei.
marci. lucȩ. Iohannis. apłica
uolumina sr militer.iiiͦi. accͥ¬
apłorum. epistolȩ pauli. Canonicȩ
epłe. Apocalipsys. Qui iuncti cum
diume paginȩ consum matur.
Scpta patrũ in corpore textus ñ
computantur. quia non auud
addiciunt. sed id ipsum quod in
supͣdictis continetur explanando.
& latius manifestiusq tractando

Expanded text:
diatur vita justorum ad salutem, quot diatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith, et Machabaeorum et qui inscribitur liber Sapientiae tres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, Marci, Lucae, Joannis. Apostolica volumina similiterorum; Epistolae Pauli; Canonicae Epistolae, Apocalypsis: qui juncti cum divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjiciunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius manifestiusque tractando
Abbreviated transcription (Latin):
Scd̾s liber iudicũ. qui dicit᷑ sophũ.
Tercius liber samueł. qui est primꝰ
& scłs regum. Quartus malachim.
qd̃ interp̾tat᷑ regum. qui est dercius
& quartus regum. Quintus ysaias.
autẽ tribus modis dicitur. officio.
gr̃a. missione. Uulgo autẽ usita¬
to uocabulo magis ꝓpħe uocant᷑.
qui uel officio. uel aꝑta missione
.ꝓphecȩ sunt. sicut in hoc loco.
Scđ̾m quam acceptionẽ dauid &
danihel. & ceteri quã plures ꝓpħȩ
non dicunt᷑. sed agiographi. In or¬
dine agiographorum .ix. uolumi¬
na continentur. Primũ iob scđm
liber psalmorum. Tercii ꝓuerbia
salomonis. quȩ grece parabolȩ. he¬
braice masloch dicuntur. Quar¬
tum eccłastes quod hebraice coe¬
lech. latine concionator interp̃tat᷑.
Quintũ syrasẏrim. idest cantica
canticorum. Sextũ damel. Septi¬
mum paralipomenon. quod lati¬
ne sonat uerba dierum. hebraice
debremamin dicit᷑. Occauũ hes
hebraicũ. ut totidem libris eru¬

Expanded text:
secundus liber Judicum, qui dicitur Sopthim; secundus liber Judicum, qui dicitur Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim quod interpretatur regum, qui est tertius et quartus Regum; quintus Isaias; autem tribus modis dicitur: officio, gratia, missione. Vulgo autem usitato vocabulo magis prophetae vocantur, qui vel officio vel aperta missione prophetae sunt; sicut in hoc loco. Secundum quam acceptionem David et Daniel et caeteri complures, prophetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim, id est Cantica canticorum; sextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latine sonat verba dierum, Hebraice , dabreniamin, dicitur; octavum EsdHebraicum, ut totidem libris eru
Abbreviated transcription (Latin):
ostquam demonstrauimꝰ quȩ
sit materia diuinarũ scͥptu¬
rarũ. & qualit̾ de subiecta sibi ma¬
teria tractent in triplici sensu hy¬
storie allegoriȩ tropologie. nunc
ostendere conuenit in quib libris
ea quȩ iure diuinitatis nomine
censetur. scͥptura consistat. Duo
sunt testamenta quȩ ome diumnarũ
scͥpturarum corpus concludunt. uetꝰ
scilicet & nouũ. Utrũq trib orchn¬
bus distinguitur. Uetus testamen¬
tũ continet legem. ꝓpħas. agiogra¬
phos. quod interp̃tatũ sonat scos
scͥptores. uel sancta scͥbentes. In lege
continentur quinq uolumina.
idest genesis. exodus. leuiticus. liber¬
numeri. deuteronomiũ. Genesis au¬
tẽ a generatione dicit᷑. Exodus ab
exitu. Leuiticus a leuitis. Liber nu¬
meri. quia in eo numerant᷑ filii
isrł. Deuteronomiũ scda lex. hebra-¬
ice autẽ bresich. hellemoth. uaiecra.
uaiedaber. adabarim. In ordine
ꝓpħarum octo sunt uolumina.
Primus liber iosue. qui & iħunaue.
& losue bennũ. idest filius num.

Expanded text:
ostquam demonstravimus quae sit materia divinarum Scripturarum et qualiter de subjecta sibi materia tractent in triplici sensu, historiae, allegoriae, tropologiae, nunc ostendere convenit in quibus libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura consistat. Duo sunt Testamenta quae omne divinarum Scripturarum corpus concludunt: Vetus scilicet et Novum. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. Vetus Testamentum continet legem, prophetas, hagiographos, quod interpretatum sonat sanctos scriptores vel sancta scribentes. In lege continentur quinque volumina; scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun, id est filius Nun;
Abbreviated transcription (Latin):
non ẽẽt. s presens. & non priꝰ p̃sci¬
fut᷑ũ fuit. ꝗͣ fuit. Et ante ꝗͣ fuit qͦndo
adhuc futurum fuit. potuit ẽẽ se¬
cundũ contingens ut non fieret. &
ħ semꝑ potuit eẽ ꝗͣ di fut᷑ũ fuit ũ ñ si¬
er sic̃ semꝑ fut᷑ũ fuit u̾sier. Ad fut᷑ũ
fuit. ad hoc spectabat quod futurũ
fuit. quod esse potuit ad hoc specta¬
bat. qd̃ esse potuit & futurum non
suit. & currebant simul ab eterno
duo hec. quod futurũ fuit. & quod
c̃ẽ potuit qd̾ futurum non fuit.

Expanded text:
 sed praesens. Et non prius praescifuturum fuit quam fuit. Et antequam fuit, quando adhuc futurum fuit, potuit esse secundum contingens ut non fieret; et hoc semper potuit esse, quandiu futurum fuit ut non fieret, sicut semper futurum fuit ut fieret. Quod futurum fuit ad hoc spectabat quod futurum fuit; quod esse potuit, ad hoc spectabat quod esse potuit et futurum non fuit. Et currebant simul ab aeterno duo haec quod futurum fuit; et quod esse potuit quod futurum non fuit.
Abbreviated transcription (Latin):
morbum: Non itaq istis ascribat᷑.
quod ꝑ ista nobis ministratur. neq
in illis uisibilem ita ueneremur spe¬
ciẽ. ut muisibilẽ eis subicere conum¬
diligenter intuentib manifestum
fit. quantũ uel illi debeant quod
foris in specie sacramenti uisibilit̃
cernitur. uel illi quod in uirtute
sacramenti incus muiibilicer oꝑatur.
& hec quidem om̃ia ad hoc spectant
quod ꝓpositum erat inuestigandũ.

Expanded text:
morbum? Non itaque istis ascribatur, morbum? Non itaque istis ascribatur, quod per ista nobis administratur, neque in illis visibilem ita veneramur speciem, et invisibilem eis subjicere diligenter intuentibus manifestum fit, quantum vel illi debeant quod foris in specie sacramenti visibiliter cernitur, vel illi quod in virtute sacramenti intus invisibiliter operatur. Et haec quidem omnia ad hoc spectant quod prop situm
Abbreviated transcription (Latin):
medicine. sed medentis uͥtꝰ euidntiᷤsi¬
me declaratur. Ista medicina. ipsa
sunt sacramenta. quȩ dum foris no¬
bis ꝑ ministros sacrȩ dispensationis
corporalit̾ adhibentur. uulnera ani¬
marũ nr̃arum inuisibiliter curant᷑.
Ut curati & sanati. ad ꝑpetuȩ uite
reꝓmissionẽ ꝑtingere possimus. Quȩ
quidem uita quindecim annoꝵ nu-¬
mero signata est. quȩ & in presenti
ꝑ requiẽ mentis septenario inchoat᷑.
& in futuro ꝑ immortalitatẽ carnis
occonario ꝑficitur. Quȩ camen me¬
dicina quantum ad suam naturã
spectat morbũ augere habuit non
curare. quia derrena omnia quan-¬
tũ ad illoꝵ qualitatem & nrãm m-¬
firmitatẽ ꝑtinec. corruptionẽ ani¬
marum oꝑari solent potius quam
curationem. Equȩ tamen ds̃ cum
nrãm sanitatem ꝑficit. quid aliud
quam suȩ uircutis potentiam eui¬
denter ostendit. cum in eodem nr̃m
ꝓcurat remedium. a quo infirmi-¬
tatis & corruptionis contraximus

Expanded text:
medicinae, sed medentis virtus evidentissimedicinae, sed medentis virtus evidentissime declaratur. Ipsa medicina, ipsa sunt sacramenta, quae dum foris nobis per ministros sacrae dispensationis corporaliter adhibentur, vulnera animarum nostrarum invisibiliter curantur, ut curati et sanati ad perpetuae vitae repromissionem portingere possimus. Quae quidem vita quindecim annorum numero signata est, quae et in praesenti per requiem mentis septenario inchoatur, et in futuro per mortalitatem carnis octonario perficitur. Quae tamen medicina quantum ad suam naturam spectat, augere morbum habuit non curare, quia terrena omnia quantum ad illorum qualitatem et nostram infirmitatem pertinet corruptionem animarum operari solent potius quam curationem. Per quae tamen Deus cum nostram sanitatem perficit, quid aliud quam suae virtutis potentiam evidenter ostendit; cum in eodem nostrum procurat remedium a quo infirmitatis et corruptionis traximus
Abbreviated transcription (Latin):
rec. Apposita est medicina foris ut
uircus occulta intus oparetur. &
non erat sanitas ex malicinia. qm̃
scd̾m se contraria sanitati erat me¬
dicina. Ut aperte monstrarecur. qm̃
ex illa non erat. quod ꝑ illam erat.
Magnum de sacramentis sacramentũ
commendatum ẽ. Eger est genus hu¬
manũ quod languet. & intus ꝑ ini¬
quitatem. & foris ꝑ mortalitatem.
Ad quem sermo ꝓphicus mittitur. ut
ei mors immmens non solum p̃senᷤ.
s & futura annuntietur. Qui ter¬
rent᷑ conficentur. Porant & orant.
& miscđiam impetrant. Remittit᷑
sermo ꝓpħicus. qui nos de longio¬
ris uitȩ spacio indulto certos effici¬
at. quia eadem nos scriptura de et̃¬
hȩ uitȩ promissione consolatur
penitentes. quȩ de ꝑpecuȩ mortis
dampnacione terret in peccato ꝑsi¬
stentes. Apponitur medicina curan-¬
dis uulnerib nostris. quȩ cum ex
sui qualitate morbo contraria os¬
tenditur. in curatione egroti non

Expanded text:
ret. Apposita est medicina foris, ut ret. Apposita est medicina foris, ut virtus occulta intus operaretur et non erat sanitas ex medicina, quoniam secundum se contraria sanitati erat medicina, ut aperte monstraretur, quoniam ex illa non erat quod per illam erat. Magnum de sacramentis sacramentum commendatum est. Aeger est genus humanum, quod languet et intus per iniquitatem, et foris per mortalitatem. Ad quem sermo propheticus mittitur, ut ei mors imminens non solum praesens, sed et futura annuntietur. Qui terrentur confitentur, plorant et orant, et misericordiam impetrant. Remittitur sermo propheticus qui nos de longioris vitae spatio indulto certos efficiat. Quia eadem nos scriptura aeternae vitae promissione consolatur poenitentes quae de perpetuae mortis damnatione terret in peccato persistentes. Apponitur medicina curandis ulceribus nostris, quae cum ex sui qualitate morbo contraria ostenditur; in curatione aegroti non
Abbreviated transcription (Latin):
cessitas non est que p̃tendatur. con¬
temptus non excusatur. Uide ergo
quia sacramenta dĩ medicine sunt
spiritales. quȩ foris corporib adhi¬
bentur ꝑ uisibilem speciem. sed intꝰ
animas sanant ꝑ muisibilẽ uerita¬
tem. Quoꝵ quidem institutio quan¬
tum ad precipientem dispensationis
est: susceptio uero quantum ad obe¬
dientẽ necessitatis. Uis scire quia in
istis uisibilib speciebus ad curandos
morbos spiritales d̾s remedium non
sumit. s solum sacramentum consti¬
tuit. Accipe sacramentũ de sacra¬
mento. E grotauit etechias. & missꝰ
est ad eum ẏsaias ꝓpha. qui ei morsi
imminentẽ prediceret. Quo auditu
cerritus & terrore conpunctus lacri¬
mas cum prece fudit. & miscđiam
impetrauit. Remictitur continuo
ysaias ut quindecim annos uite
illius adiciendos annunciet. ꝙ ad
uirtutẽ sacramenti amplius cõmen¬
dandam. uulneri enis curando no¬
uam nouo modo medicinã p̃para¬

Expanded text:
cessitas non est quae praetendatur: concessitas non est quae praetendatur: contemptus non excusatur. Vide ergo quod sacramenta Dei medicinae sunt spiritales; quae foris corporibus adhibentur per visibilem specimen, sed intus animas sanant per invisibilem vitutem. Quorum quidem institutio quantum ad praecipienten, dispensationis est, susceptio vero quantum ad obedientem necessitatis. Vis scire quod in istis visibilibus speciebus ad curandos morbos spiritalis remedium Deus non sumit, sed solum sacramentum constituit? Accipe sacramentum de sacramento. Aegrotavit Ezechias et missus est ad eum Isaias propheta, qui ei mortem imminentem praediceret. Quo audito terrore et dolore compunctus, lacrymas cum prece fudit et misericordiam impetravit. Remittitur continuo Isaias, ut quindecim annos vitae illius adjiciendos annuntiet, et ad virtutem amplius sacramenti commendandam vulneri ejus curando novam novo modo medicinam praepa
Abbreviated transcription (Latin):
& ego te interrogo. quomodo intelli¬
gendum putas quod scriptum est
qui credit in me mortem non uide¬
bit in ecernum : Tu dicis. qm̃ qui¬
hoc non facit non saluatur. & ego di¬
co. qm̃ qui hoc facit non dampnat᷑.
Quis ergo medius locus erit eiusmo¬
di homines capiens nec saluandos
quia aquam non habent. nec dãp¬
nandos quia fidem habent. Est ho¬
mo qui fidẽ habet. & cum fide di¬
lectionem. aquam non habec. non
tamen aquam contempnens. sed
aquã habere uolens & non ualens.
hunc ergo aqua absens dampnabit.
& non potius fides & deuotio p̃sens
saluabit: Quid ergo ais michi est
cum sacramentis: Nabebo fidem
& dilectionem & uirtutes alias. &
bonus ero & sufficiet michi. Uide gͦ
si dilectionẽ di habere potes. & pre¬
cepta eius contempnere : Si ergo di¬
lectionem dĩ non habes. stude. sata¬
ge. conare quantum potes ꝑficere
mandata eius. & si incidis in neces¬
sitatem quere pietatẽ. Si enim ne¬

Expanded text:
Et ego te interrogo quomodo intelliEt ego te interrogo quomodo intelligendum putas quod scriptum est: Qui credit in me mortem non videbit in aeternum? Tu dicis quod qui non facit hoc non salvatur, et ego dico quod qui hoc facit non damnatur. Quis ergo erit medius locus ejusmodi homines capiens, nec salvandos quia aquam non habent, nec damnandos quia fidem habent? Est homo qui habet fidem, et cum fide dilectionem, aquam non habet; non tamen aquam contemnens, sed aquam habere volens et non valens. Hunc ergo aqua absens damnabit, et non potius fides et devotio praesens salvabit? Quid ergo, dicis, mihi est cum sacramentis? Habebo fidem et dilectionem et virtutes alias; et bonus ero, et sufficiet mihi. Vide ergo si dilectionem Dei habere potes, et praecepta ejus contemnere? Si ergo dilectionem Dei habes, stude, satage, conare, quantum potes perficere mandata ejus; et si incidis in necessitatem, quaere pietatem. Si enim ne
Abbreviated transcription (Latin):
Sacramentis indicis necessitatem
& auctori sacramentoꝵ tollis potesta¬
tem. & negas piectatem. Dicis michi
quia qui non habet sacramenta di
saluari non potest. & ego dico tibi
qui habet uirtutẽ sacramencoꝵ dei
ꝑire non pocest. Aut nega uirtutẽ
ẽẽ posse ubi sacramentum non est.
aut si concedis uirtutẽ. nega damp¬
nationem. Quid est maius. sacram̃¬
tum aut uirtus sacramenti: Quid
est maius aqua uel fides : Si iuis di¬
cere uerum. dic fides. Si ergo sacra¬
mentum aque quod minus est sal¬
uat quosdam non habentes fidem.
& non imputatur eis quod fidem
non habent. quia eam habere non
possunt. quomodo fides quȩ maior
est non liberat habentes fidem & sa¬
cramentum aque non habentes. &
non mulcomagis parcecur eis pro
eo quod sacramentum aque non ha-¬
bent quod quidem habere uoluert̃
s non pocuerunt: Sed dicis quomͦ
ergo intelligemus quod scriptum ẽ
nisi quis renatus fuerit ex aqua &
spũ sco non intrabit in regnum celoꝵ ͤ

Expanded text:
Sacramentis indicis necessitatem, Sacramentis indicis necessitatem, et auctori sacramentorum tollis potestatem, et negas pietatem. Dicis mihi quod qui non habet sacramenta Dei salvari non potest, et ego dico tibi qui habet virtutem sacramentorum Dei perire non potest. Aut nega virtutem esse posse ubi sacramentum non est, aut si concedis virtutem nega damnationem. Utrum est majus sacramentum, an virtus sacramenti? Utrum est majus, aqua an fides? Si vis dicere verum, dic fides. Si ergo sacramentum aquae quod minus est salvat quosdam non habentes fidem; et non imputatur eis quod fidem non habent, quia eam habere non possunt. Quomodo fides quae major est non liberat habentes fidem et sacramentum aquae non habentes; et non multo magis parcetur eis pro eo quod sacramentum aquae non habent, quod quidem habere voluerunt, sed non potuerunt? Sed dicis: Quomodo ergo intelligimus quod scriptum est: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum?
Abbreviated transcription (Latin):
non caruerunt. quia ut ista non
ꝑciꝑent uel ratio temporis non po¬
poscit. uel necessitas non ꝑmisit.
numquã contemptus religionis ef¬
ficit. Nullus ergo in elementis sic le¬
dicat hominem nec iustificari pos¬
se sine his. eciam si grãm iustifican¬
tem habuerit. nec saluari posse
sine his. etiam si iustus fuerit. cum
ab his ꝑcipiendis uel articulus neces¬
sitatis excludit. uel sicut diximus
ad hec ꝑcipienda ratio tempous ñ
constringit. Quem admodum hii
qui sub naturali lege erant iusti.
eiusmodi sacramentis non imbue¬
bantur. sicut & preceptis eiusmo¬
di non denebantur. Quicumq er¬
go rem sacramenti in fide recta &
caritate uera habuerunt. sacram̃¬
tis istis dampnabiliter non carue¬
runt. quia ea uel pro tempore sus¬
cipere non debuerunt. uel proĩmi¬
nence necessitate susciꝑe non po¬
tuerunt. Quid ergo tibi uidetur
tu quicumq sacramenta ddei uene¬
raris. & cum te sacramenta dei
honorare putas deũ inhonoras.:

Expanded text:
non caruerunt, quia ut ista non non caruerunt, quia ut ista non perciperent, vel ratio temporis non poposcit, vel necessitas non permisit, nunquam contemptus religionis effecit. Nullus ergo in elementis sic ledicat hominem nec justificari posse sine his etiam si gratiam justificantem habuerit, nec salvari posse sine his etiam si justus fuerit, cum ab his percipiendis vel articulus necessitatis excludit vel sicut diximus, ad haec percipienda ratio temporis non constringit. Quemadmodum ii qui sub naturali lege erant justi, ejusmodi sacramentis non imbuebantur, sicut et praeceptis ejusmodi non tenebantur. Quicunque ergo rem sacramenti in fide recta et charitate vera habuerunt, sacramentis istis damnabiliter non caruerunt; quia ea vel pro tempore suscipere non debuerunt, vel pro imminente necessitate suscipere non potuerunt. Quid igitur tibi videtur, tu quicunque sacramenta Dei veneraris, et cum te sacramenta Dei honorare putas Deum inhonoras?
Abbreviated transcription (Latin):
his om̃ino saluari non pocest. Ds autẽ
sine his hominẽ saluare pocest.qui
untutem suam & sanctificationem &
salutẽ quocumq ipse uoluerit modo
homini largiri potest. Ilo namq sp̃u
quo docet hominem sine uerbo. iusti¬
ficare etiam ualet si uoluerit sine sa¬
cramento. quia uirtus d̃i ex necessi-¬
tate elementis non subditur etiam
si gra di ex dispensatione ꝑ sacra¬
menta donetur. Hinc est quod qͦsdã
etlam sine eiusmodi sacramentis
iustificatos legimus & credimus
saluatos. quemadmodum iheremi¬
as in utero sanccificatus legitur. &
lohannes baptista ex utero matris
sub naturali lege iusti deo placu¬
erunt. hȩc sacramenta habuisse ñ
legimus. de quoꝵ tamen salute ne¬
quaquam dubitamus. & qui ex
ilis sacramenta ista post iustifica¬
tionem susceꝑunt: signa magis iusti¬
tie suȩ habuerunt in istis. quam
causam ex istis. Qui uero ꝑ sp̃m d̃ĩ
quicquid confertur in istis sine
istis ꝑcepunt. dampnabiliter istis

Expanded text:
his omnino salvari non potest. Deus autem his omnino salvari non potest. Deus autem sine his hominem salvare potest, qui virtutem suam et sanctificationem et salutem quocunque ipse voluerit modo homini largiri potest. Illo namque spiritu quo docet hominem sine verbo, justificare etiam valet si voluerit sine sacramento; quia virtus Dei ex necessitate elementis non subditur, etiam si gratia Dei ex dispensatione per sacramenta donetur. Hinc est quod quosdam etiam sine hujusmodi sacramentis justificatos legimus et credimus salvatos. Quemadmodum Jeremias in utero sanctificatus legitur, et Joannes Baptista ex utero matris sub naturali lege justi Deo placuerunt: haec sacramenta habuisse non legimus, de quorum tamen salute nequaquam dubitamus, et qui ex illis sacramenta ista post justificationem susceperunt signa magis justitiae suae habuerunt in istis quam causam ex istis. Qui vero per spiritum Dei qui quidquid confertur in istis, sine istis perceperunt, damnabiliter istis
Abbreviated transcription (Latin):
tum ad dm̃ auctorẽ dispensatiois
est. quantum ad hominẽ uero obe¬
dientẽ necessitatis. qm̃ in potestate
dĩ ẽ. & precer ista hominẽ saluare.
sed in potestate hominis non est si¬
ne istis ad salutem ꝑuenire. Pocuit e¬
nim ds hominẽ saluare etiam si rsta
non institusset. sed homo nullatenꝰ
saluari posset si ista contempneret.
Dicit scriptura non potest saluariq̃
baptizatus non fuerit. qui hoc uel
hoc non fecerit sallari non potest.
& confitemur quia uerum est. & q
saluari non potest homo qui castl
his. sine quib ab homine salus haberi
non potest. Homo sine his saluari non
potest. sed ds sine his saluare potest.
Nomo quippe sine his saluari posset:
si sine his saluari in potestate homi¬
nis ẽẽt. & si posset homo pro arbitrio
suo ista quȩq ad salutem optinen¬
dam proposita sunt relinquere. &
sccłm suam electionem alia ad salu¬
tem uia ꝑuenire. Quod quia homi¬
ni omnino inpossibile est. propterea
rectissime dicitur. quia homo sine

Expanded text:
dispensationis est, quantum vero ad hominem obedientem necessitatis. Quoniam in potestate Dei est praeter ista hominem salvare, sed in potestate hominis non est sine istis ad salutem pervenire. Potuit enim Deus hominem salvare etiam si ista non instituisset, sed homo nullatenus salvari posset si ista contemneret. Dicit enim Scriptura: Non potest salvari qui baptizatus non fuerit ; qui hoc vel hoc non fecerit salvari non potest, et confitemur quod verum est, et quia salvari non potest homo qui caret his sine quibus ab homine salus haberi non potest. Homo sine his salvari non potest, sed Deus sine his salvare potest. Homo quippe sine his salvari posset si sine his salvari in potestate hominis esset, etsi posset homo pro arbitrio suo ista quae ad salutem obtinendam proposita sunt relinquere, et secundum suam electionem alia ad salutem via pervenire. Quod quia homini omnino impossibile est, propterea rectissime dicitur, quod homo sine
Abbreviated transcription (Latin):
nister uel nuntius. gr̃a antidotum.
uas sacramentũ. Medicꝰ donat. mi¬
nister dispensat. uas seruat quȩ sa¬
nat ꝑcipientem egrotum grãm spi-¬
ritalem. Si ergo uasa sunt gr̃ȩ spitis
uasa egrotum non curant. sed me¬
dicina. Non ergo ad hoc instituta
sunt sacramenta ut ex eis ẽẽt quod
in eis essec. sed ut ꝑiciam suam me¬
dicus ostenderet in illo remedium
p̃parauit. a quo languidus occasi¬
onem morbi accepit. Quia enim
homo uisibilia concupiscens cor-¬
ruptus fuerat. congrue reparandꝰ
in eisdem uisibilib salutis occasio¬
nem recipe debebat. ut ꝑ eadem
resurgeret. ꝑ quȩ corruerat. Iusti¬
tutionẽ sacramentoꝵ qͣntum
ad dm̃ dispensatiõis ẽẽ. quantum

Expanded text:
nister vel nuntius, gratia antidotum, nister vel nuntius, gratia antidotum, vas sacramentum. Medicus donat, minister dispensat, vas servat quae sanat percipientem aegrotum gratiam spiritalem. Si ergo vasa sunt spiritalis grvasa aegrotum non curant, sed medicina. Non ergo ad hoc instituta sunt sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset; sed ut peritiam suam medicus ostenderet in illo remedium praeparavit, a quo languidus occasionem morbi accepit. Quia enim homo visibilia concupiscens corruptus fuerat, congrue reparandus in eisdem visibilibus salutis occasionem recipere debebat, ut per eadem resugeret per quae corruerat. CAP. V. Institutionem sacramentorum quantum ad Deum dis