comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
a nobis hec composita puta¬
rentur. codices propħarum
nr̃orum ubiq portaret. & mmi¬
mica fidei nr̃e. testis fieret ue¬
ritatis ñe. Quomͦ gͦ discipłi
xp̃i docuerunt quod a xp̃o
non didicerunt. sicut stulti
desipiendo iactitant. ut dõꝵ
gentilium & simulachror suꝑ¬
stitio deleret᷑: Nunquid ⁊ il¬
las propħias que nunc legũ¬
tur in codicib iniicorũ xp̃i.
possunt dici sunxisse discipłi
est. ꝑ diuinas uoces factas ad
moisen. Audi isrł. dñs deus tu¬
us. deus unus est. Non facietis
tat ista ubi potestatem accepit:
sic ei p̃cipitur. Non adorabis de¬
os illorum. s neq seruies eis.
Non facies scđ̾m oꝑa ipsorum. s
deponendo depones:⁊ confringẽ¬
do confringes simulachra eor.
rł nepos fuit habrahe. cui pri¬
mo.i deinde isaac filio eius.⁊
dinde ipsi tsrł nepotienis dic¬
tum est quoꝰ iam commeraui.
in semine tuo benedicent᷑ õs
g̾i. quod fieruam uidemus ĩ
xp̃o. cum inde exorta sit illa uir¬

Expanded text:
a nobis haec conposita putaa nobis haec conposita putarentur, codices prophetarum nostrorum ubique portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis nostrae. quomodo ergo discipuli Christi docuerunt quod a Christo non didicerunt, sicut stulti desipiendo iactitant, ut deorum gentilium et simulacrorum superstitio deleretur? numquid et illas prophetias, quae nunc leguntur in codicibus inimicorum Christi, possunt dici finxisse discipuliest per diuinas uoces factas ad Moysen: audi Israhel, dominus deus tuus dominus unus est. non facies titat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur: non adorabis deos illorum, sed neque seruies eis: non facies secundum opera ipsorum, sed deponendo depones et confringendo confringes simulacra eorum.rahel nepos fuerit Ab ahae, cui primo et deinde Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur omnes gentes? quod fieri iam uidemus in Christo, cum inde exorta sit illa uir
Abbreviated transcription (Latin):
atq inde uidei cognomitnati: mł¬
ta ipso deo adiuuante fecerũt.
multa pro peccatis sitis ipso fla¬
gellante ꝑpessi sunt: donec ue¬
mret semen cui ꝓmissũ ẽ. in qͦ
benedic̾entur om̃s g̃s. ⁊ patrũ su¬
arum simulachra sponte confrĩ¬
gent. Neq enim tempt̾ib xp̃i¬
IA¬
nis. s tanto ante predictũ
ẽ. quod ꝑ xp̃ianos implet᷑.
ipsi uidei qui remanser̃t
inunici nominis xp̃i. de qͦ¬
rum etiam futura ꝑfidia
Ipsi habent & legunt ꝓphe¬
tam dicentẽ. Dñe deus m̃s
⁊ refugium meũ in die ma¬
lorum. ad te gentes uenient
ab extremo t̃re.⁊ dicent. Ue¬
re mendatia coluerunt pa-¬
ires nr̃i simulachra ⁊⁊ non ẽ¬
illis utilitas. Ecce minc fit.
Ncce iinc gente ab extre¬
mo t̃re ueniunt ad xp̃m ista
dicentes. ⁊ sunula chra frangẽ¬
tes. qt hoc enim magnũ est
quod dĩ prestitit eccliȩ sue
ubiq diffuse. ut gens nidea m̃i¬
to debellata &e disꝑsa ꝑ t̾ras. ne

Expanded text:
adque inde Iudaei cognominati muladque inde Iudaei cognominati multa ipso deo adiuuante fecerunt, multa pro peccatis suis ipso flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes et patrum suorum simulacra sponte confringerent. Neque enim temporibus chritianis, sed tanto ante praedictum est quod per Christianos impletur. ipsi Iudaei qui remanserunt inimici nominis Christi, de quorum etiam futura perfidia ipsi habent et legunt prophetam dicentem: domine deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra et non efit, ecce nunc gentes ab extremo terrae ueniunt ad Christum ista dicentes et simulacra frangentes. et hoc enim magnum est, quod deus praestitit ecclesiae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata et dispersa per terras, ne
Abbreviated transcription (Latin):
mus impleri. Huic quippe dic¬
tum ẽ. In semine tuo bñdicent᷑
om̃s gentes. Ex curus semine
est popłs isrł. unde urgo maici¬
a que pepit x p̃m in quo bene¬
dici om̃s gentes audeant iam ne¬
gare si possint. Hec promissio fac¬
ta est etiam ad isaac filiũ abrahe.
Hec ce ad iacob nepotem habrahe
qui etiam halfrahati appellatus
est. ex quo uniũsus ille popłs ⁊ pro¬
pagatus ⁊ nominatꝰ ẽ. ut huiꝰ po¬
piili deus. appellaretur d̾s isrł. nõ
quod ipse ñ sit deus omniũ gen¬
tium. sine nescientiũ siue iam
scientium. s quia in isto popło
uolunt manifestius apparere uir¬
tutẽ ꝓmiissarũ suorũ. Ille enim po¬
płs primus in egipto multiplica¬
tus.i de illa seruitute ꝑ moysen
in inultis signis portentisq lib̾atꝰ
debellatis pluis gentib t̾ram oẽ
remissionis accepit. in qua regna¬
uit ꝑ reges suos de tribu iuda
exortos. quia iudas unus fuit
ex. xiiͦ. filiis isrł nepotis abiahe.

Expanded text:
mus impleri. huic quippe dicmus impleri. huic quippe dictum est: in semine tuo benedicentur omnes gentes, ex cuius semine populus Israhel, unde uirgo Maria, quae peperit Christum, in quo benedici omnes gentes audeant iam negare, si possunt. haec promissio facta est etiam ad Isaac filium Abrahae, haec et ad Iacob nepotem Abrahae, qui etiam Israhel appellatus est, ex quo uniuersus populus et propagatus et nominatus est, uthuius populi deus appellaretur deus Israhel, non quod ipse non sit deus omnium gentium siue nescientium siue iam scientium, sed quia in isto populo uoluit manifestius apparere uirtutem promissorum suorum. ille enim populus primo in Aegypto multiplicatus et de illa seruitute per Moysen in multis signis portentisque liberatus debellatis plurimis gentibus terram etiam promissionis accepit, in qua regnauit per reges suos de tribu Iuda exortos. qui ludas unus fuit ex duodecim filiis Israhel nepotis Abrahae.
Abbreviated transcription (Latin):
illos om̃s coliꝓhibuerit. ⁊ a mil¬
lo corum cosi ꝓhibitus sit. corq
simulachris ⁊ sacris eũsionẽ p̃ce¬
ꝑit. p̃dixerit. fec̾it. satis ostendit
illos falsos att fallaceszise ẽe ue¬
rum ac ueracen dm̃. Istos aut̃
iam paucos deorum multor fal¬
sorumq cultores qui non miret᷑
nolle obtemꝑare illi de quo cũ
ab eis queritur quisram dĩ sit.
quodlibet opinando. Errispiõ¬
dent. dm̃ taĩ eẽ negare non au¬
dent: Qura si negent. opib eiꝰ¬
& p̃dictis atq completis facillime
comuncunt᷑. Neq eñ ea dico q̃
liberũ sibi putant ẽe concralere
quia in principio ip̃ fecit celũ ⁊
tram ⁊ omĩa que in eis sunt: ne¬
q illa nimis antiqua qũ enoc
transtulit. quodmmpios diluino
deleiit. quod nec iustum domũ¬
q eius ꝑ lignum m̃ lberauit.
ab habraham in homitib fac¬
ta enus exordior. Hinc enim fac¬
ta est ꝑ angłicum oracułm ma¬
nifesta pmissio. quã nunc ude¬

Expanded text:
illos omnes coli prohibuerit, et a nulillos omnes coli prohibuerit, et a nullo corum coli prohibitus sit, eorumque simulacris et sacris eversionem praeceperit, praedixerit, fecerit; satis ostendit illos falsos atque fallaces, et se esse verum ac veracem Deum. 39. Istos autem jam paucos deorum multorum falsorumque cultores, quis non miretur nolle obtemperare illi, de quo cum ab eis quaeritur quisnam sit Deus, quodlibet opinando respondent, Deum tamen esse negare non audent? quet praedictis adque conpletis facillime conuincuntur? neque enim ea dico, quae liberum sibi putant esse non credere, quia ipse in principio fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt, neque illa nimis antiqua, quod Enoch transtulit; quod impios diluuio deleuit, quod Noe iustum domumque eius per lignum inde liberauit ab Abraham in hominibus facta eius exordior. huic enim facta est per angelicum oraculum manifesta promissio, quam nunc uide
Abbreviated transcription (Latin):
gno expulit. s aut celi corpus
aut sp̃s implens celum ⁊ tr̃am.⁊
ideo non porest ꝓhibere colim̃¬
tem suꝑnam. ex qua dr̃ emana¬
se: si earatione nec saturms
iouem coli ꝓhibet. quia ab co
rebellante suꝑatus. ẽ. sicut ille
a ioue nescio quo. cuius arma
fugiens uenit in italiam s fauet
mens anima ea se genite. salrẽ
uulcamis ꝓhiberet coł martem
uroris adulterũ. hercules iuno¬
nem ꝑsecutricem suam. Que ista
inter eos est tam fecla consensio
ut nec diana uirgo casta coli ꝑ¬
Inbeat non dico uenerem s pri¬
apum. Nam si unus homo ⁊ ue¬
nator iagricola eẽ uolueri. ser¬
uus erit amborum quib tam̃
uel uicura templa fabricait eru¬
bescit. S inteip̃tentur dianã
uirtutẽ quam colunt. ⁊ pria
pum fecunditatis dm̃. ita sane
ut infetand̃is femiis pudeat
ninouem talẽ hr̃e adinrẽ. di¬
cant qd placet: int̾̃pretent᷑ qd̃
sapiunt: dum tñ om̃a eorũ
argum̃ta ꝑturbet q̃ĩ isił. qui c̃

Expanded text:
gno expulit, sed aut caeli corpus gno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, saltem Vulcanus prohiberet coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae ista inter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed interpretentur Dianam uirtutem quam uolunpum fecunditatis deum, ita sane ut in fetandis feminis pudeat Junonem talem habere adjutorem. Dicant quod placet, interpretentur quod sapiunt; dum tamen omnia eorum argumenta perturbet Deus Israel. Qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
lachia patiuntur. futura p̃dix̃.
Siue enim angłi ad illos ꝓh̃as
missi sint. qui eis dm̃ omniũ
creatorem unum uerũ dm̃ cui
uniu̾sa subiecta sunt.⁊ ꝑsensi¬
biliumrerũ congruam sp̃em
figure ostende̾nt. & quemad¬
modum se coli preciꝑet indica¬
rent. siue aliquorum ineis m̃
sint ut eouisu eauiderent qͦ
&e ipsi angłi uident. constat tñ
eos illi do seruisẽ. qui alios deos
coli ꝓhibuit. Seruisse autẽ fide
pietatis in regno &e sacerdotio
regem ac sacerdotem significã¬
tib sacris. Porro autem in di¬
is gentium quos isti dum cole¬
re uolunt. illum qui cum eis
coli non potest colere nolunt.
Dicant quid cause. ẽ. ut nullꝰ
eorum inueniatur. qui alter̃
coli ꝓhibeat: cum eos in diu̾¬
sis offitiis mineribq consti¬
tuant:⁊ reb ad quemq ꝓpͥe
ꝑtinentib p̃sides uelint. Si i.
iupiter non ꝓhibet saturnũ
coli. quia non est ille homo. qͥ
illum hominem prẽm de re¬

Expanded text:
lacra patiuntur, futura praedixit. lacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent et quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum in eis mesint, ut eo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio nturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de re
Abbreviated transcription (Latin):
rem isti dicerent. maleficum
dm̃ inter alia sidera constitu¬
erent. Que opinio tantum cõ¬
tra illos in animis humanis p̃¬
ualint. ut nec nominare illũ
uelint. senem ponus ꝙͣ satur¬
num appellantes. tam timida
suꝑstitione ut iam caͣtaginiẽ¬
ses pene uicos suo nomine mu¬
tauerint. uicum senis crebrnus
qͣm uicum saturni appellãteᷤ.
Notum ẽ. quid colere comuncã¬
tur. ce quid̃ colorare conantur:
adoratiues simulachrorũ Ue¬
rum & ab istis nouiciis satur¬
ni interp̃tatorib requirendũ
ẽ. quid de dõ sentiant hebreoꝵ.
Qtiam ipsis enim placuit o̾s
deos cum gentib colere. cum e¬
os suꝑbos puderet ꝓ pecc̃orũ
pemissione humiliari sub xͦ.
Quid gͦ sentiunt de deo isrł:
Quem si ñ colunt. non om̃s doᷤᷤ
colunt.Si autem colunt. non
colunt sicut se coli uissit. quia
&e alios colunt. quos coli ille ꝓ¬
hibuit. Per eos enim uates ista
ꝓhibuit. ꝑ quos hec ipsa que
nunc axpĩanis eorum simu¬

Expanded text:
rem isti dicerent, maleficum rem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simu
Abbreviated transcription (Latin):
Ytrum aut̃ uniu̾sa ista cor¬
poralis moles que mindus ap¬
pellatur habeat quandam a¬
nimam. uł quasi aĩam suã .i.
ro̾alem uitam qua ita regat᷑
sicut unumquodq aĩal. ma¬
gna atq abdita questio est:
nec affirmari debet ista opini¬
o nisi comꝑta quod uera sit:
nec refelli uisi comꝑta qđ fal¬
sa fit. Quid autẽ hoc ad homi¬
nem etram si semꝑ eum lateat.
qno quidem nulla anima fit
sapiens uel beataex alia qua¬
cumq anima. s ex illa sola sũ¬
ma atq inenarrabili d̃ĩ sapĩa.
Romani tamen qui non sat᷑¬
no s ioui capitolium condider̃.
uł alie nationes. que iouem
precipue supra ceteros deosco¬
lendem ẽẽ putauerunt: ñ hoc
quodisti isti senserunt. qui se¬
cundum ista suam nouã opi¬
uionẽ.⁊ sũmas arces. si quicꝙͣ
in his reb potestatis habuissẽt.
saturno potius deditassent:⁊
mathematicos uł genethlia¬
cos inaxime delerent. qui sat᷑¬
num quem sapientũ effecto¬

Expanded text:
utrum autem uniuersa ista corutrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta, quod uera sit, nec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad hominem, etiamsi semper eum lateat, quando quidem nulla anima fit sapiens uel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa adque incommutabili dei sapientia? Romani tamen, qui non Saturno, sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam opinionem et summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effecto
Abbreviated transcription (Latin):
At uero sccim istam nouellã
interpretati ouẽ quam uet̾e
eorum si habuissent. mirũ si
ciceronem uarronẽq latuisset.
saturni filium iouem dicunt.
tanquã ab illa summa mente
ꝓfluentẽ sp̃m. quã uolunt cẽ
uelut aĩam mundi hꝰ. omĩa
celestia ⁊ terrena corpora iplẽ¬
tem. unde illud maironis est
quod paulo ante commemo¬
raui. ioius omĩa plena. Nũqͥd
ñ si possent isti sicut ip̃am iu¬
terp̃tationẽ. ita etiam suꝑstici¬
onem hominũ cõmutarent:
Et aut nulla simula chra. aut
certe saturno pocius qͣm ioui
capitolia constituerẽt. Neq t.
ullam aiãm rõalem sapientẽ
fieri disputant. nisi participa¬
tione summe illiꝰ incõmuta¬
brlisq sapientie. ñ solum cuiꝰq
hominis aĩam. s ip̃am ĩ mũ¬
di quam dicunt iouẽ. Nos uͦ
eẽ quandam sũmã dĩ sapia̾o.
cuius participatione fit sapi¬
ens quecumq aĩa fit uere fa¬
piens: non tantũ concedimꝰ.
uerum ettã maxime p̃dicamꝰ.

Expanded text:
at uero secundum istam nouellam at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpora implentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut nulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus.
Abbreviated transcription (Latin):
grecum &̃ eius uocabulum ostẽ¬
dit. Uocatur enim cronos qd̃
aspiratione addita. ĩ tmp̃ris
nomen est. Unde & latme sa¬
turnus appellatur quasi sa¬
turetur annis. Quid iam cũ
istis agendum sit nescio. qui
lachra. fatentur maiorẽ dm̃
suum.⁊ patrem cet̾orũ tempꝰ
cẽ. Quid enim aliud indicãt.
quam om̃s deos temporales ẽẽ.
quorum patrẽ ip̃m tempꝰ con¬
stituunt: Qrubuer̃t hinc phi¬
losophi eorum recentiores plato¬
nici. qui iam axp̃ianis tem¬
porib fuerunt. ⁊ saturnum a¬
lit̾ int̾pretari conati sunt. dicẽ¬
tes appellatum cronon uelut
a satietate intellectus. eo qd gre¬
&e sacietas coros. intellectus aũ
siue mens. nus dr̾. cui uidetur
suffiagari & latinũ nomen. qiͣ
ex prima latina parte & greca
posteriora: compositũ. ut dic̾et᷑
saturnus. tamquã satur e̾et.¬
Nus. Uidetur quam ẽẽt absur¬
dum si filius tmp̃ris iupiter
hr̃etur. quem dm̃ et̾nũ uel pu¬
tabant uel putari uolebant.

Expanded text:
Graecum etiam uocabulum eius ostenGraecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fuerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant.
Abbreviated transcription (Latin):
diuersam quidem a grecorũ
opinione istorum dorum ori¬
ginem. uerumptam̃ ita ꝓdit.
ut eos homines fuisse decla¬
ret S quid ad nos: Dicant
se iouem non hominem mortu¬
um colere. nec homini mortu¬
o capitolium deditasse s sp̃iu
uiuificanti omĩa quo mundꝰ
impletur. & scutũ eius in horio¬
rem nutricis eiꝰ factum de pelle
caprina interpretentur ut
uolunt. Quid dicunt de sat᷑¬
no quem saturmim colunt:
Nonne ille est qui primus ab
olimpo uenit arma iouis fugi¬
ens:⁊ regnis exul ademptis. qͥ
genus indolice & disꝑsum mõ¬
tib aliis. composuit legesq de¬
dit. latiumq uocari uoluit
his quoniam lauusset tinis
in horis: Nonne ip̃m eius fi¬
mulachrum quod cooꝑto ca¬
pite fingitur quasi latentem
indicat: Nonne ip̃ ialis ostẽd
agriculruram quod falce de¬
monstrat:: Noninquiunt.
Nam uideris si fuit ille homo
ae rex quidam de quoista nar¬
rantur. nos tamen saturnũ ĩ¬
terp̃tamur uniu̾sũ tempꝰ. qd

Expanded text:
diuersam quidem a Graecorum diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod
Abbreviated transcription (Latin):
figat. s fingat in celo. Neq
enni reuera stella illa iouis. ẽ.
aut illa saturm. s post eorũ
mortem siderib ab initio mũ¬
di conditis hec nomina impo¬
suert̃ homines. qui illos mor¬
tuos quasi deos haberi uoluer᷑:
De quibus quid tantũ mali
castitas. aut quid tantum bo¬
ni uoluptas cõmeruit. ut int̾
astra que cum sole ⁊ luna cir¬
cueunt uenus hãt stellã ce
minerira non hãt: S fuerit
&e cicero a cademicus ⁊ incerri¬
or quam poetȩ. qui sepulchra
dorum cominemorare ausus
est litterisq mandare. Quã¬
uis hoc ñ ex opinione ꝓpria
p̃sumserit. s ex ipsorum sacro¬
rum traditiõe cominemora¬
uerit. Nunquid & uarro uł
tanquam poeta fingit. uł tã¬
quam academicus dubie po¬
nit. qđ dicit talium dõrũ sa¬
cra ex cuiusq eorũ uita ł mor¬
te qua int̾ homines uixer̃t
uł obierunt eẽ composita:
Numquid ⁊ leonille sacerdos
egipitus poeta uel acactemicꝰ
fuit. qui macedomi alexandro

Expanded text:
figat, sed fingat in caelo. neque figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habeat? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro
Abbreviated transcription (Latin):
iorum gentium dii hinc a no¬
bis ꝓfecti in celum repientur.
quere quorum demonstrent᷑
sepulchra in grecia reminiscẽ
qm̃ es initiatus que tradant᷑
misterra. tum deniq quam
hoc late pateat intelliges.
Hic certe istorum deos homi¬
nes fuisse satis confiretur. In
celum autem ꝑuenisse beni¬
uole suspicatur. quanquam
⁊ hunc honorem opuonis
ab hominib eis ẽẽ delatum
non dubitauit publice dicere.
cum de romulo quereret᷑.Qi¬
hanc urbem inquit condid¬
ibinulum. ad deos immorta¬
les beniuolentia famaq su¬
stulimus. Quid gͥ mirum ẽ
si fecerunt antiquiores hoĩes
de ioue &e saturno & cet̾is qd̾
romam de romulo. qđ deniq
iam recentiorib temporib ⁊̃
de cesare facere uoluer̾t: Q¬
b &e uirgilius adulationẽ car¬
minis addidit dicens. Ecce di¬
onei ꝓcessit cesaris astrum. Ui¬
deant ergo ne forte historica
ueritas sepulchra falsorum dõ¬
rum ostendat in t̾ra. uanitas
autem poetica stellas eorum ñ

Expanded text:
iorum gentium di hinc a noiorum gentium di hinc a nobis profecti in caelum repperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulchra in Graecia, reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis, tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. hic certe istorum deos homines fuisse satis confitetur, in caelum autem peruenisse beniuole suspicatur. quamquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitauit publice dicere, cum de Romulo loquerethanc urbem, inquit, condidit, Romulum ad deos immortales benevolentia famaque sustulimus . Quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Ioue et Saturno et ceteris, quod Romani de Romulo, quod denique iam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere uoluerunt? quibus et Vergilius adulationem carminis addidit dicens: ecce Dionaei processit Caesaris astrum. uideant ergo, ne forte historica ueritas sepulchra falsorum deorum ostendat in terra, uanitas autem poetica stellas eorum non
Abbreviated transcription (Latin):
Nempe origonominis huius
ita redditur. quia iouẽ a matre
occultatum capra nutriuit.
An ce hoc poete mentiuntur.
Nunquid & capitolia romano¬
rum oꝑa sunt poetarum:
Quid sibi autem sunt ista nõ
poetica s planae inimica uari¬
etas. deos scd̃m philophos in li¬
bris querere. scđ̃m poetas in tẽ¬
plis adorare: S numquid ẽe
ille leuhemerus poeta fuit. qͥ
& ip̃m iouem &e saturnĩ pa¬
trem enis.⁊ plutonẽ atq nep¬
tunum fr̃s eius ita planissime
homines fuisse ꝓdit. ut eorũ
cultores grãs magis poetis agẽ
debeant. quia non ad eos de¬
honestandos. s potius ad ex¬
ornandos multa finxerunt.
quamiuis & ip̃m heͥmererũ a
benino poeta in latinam lin¬
guam ẽẽ conu̾sum cicero cõme¬
morat. Numquid & ip̃ cicero
poeta fuit qui eum cũ iͣntus¬
culanis disputat tanquã secre¬
torum consciũ ammonet di¬
cens. Si uͦ scrutari uetera ⁊ ex
eis que scriptores grecie ꝓdide¬
runt eruere coner. ipsi illi ma¬

Expanded text:
nempe origo nominis huius nempe origo nominis huius ita redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc poetae mentiuntur? numquid et Capitolia Romanorum opera sunt poetarum? quid sibi autem uult ista non poetica, sed plane mimica uarietas, deos secundum philosophos in libri quaerere, secundum poetas in templis adorare? Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Iouem et Saturnum patrem eius et Plutonem adque Neptunum fratres eius ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum cultores gratias magis poetis agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamuis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in Latinam linguam esse conuersum Cicero commemoret. numquid et ipse Cicero poeta fuit, qui eum, cum quo in Tusculanis disputat, tamquam secretorum conscium admonet dicens: si uero scrutari uetera et ex eis quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi ma
Abbreviated transcription (Latin):
ue qui iouem dm̃ iudeorũ pu¬
tant: dicant qño saturnus ꝓ¬
hibere ausus est coli alt̾m dm̃.
nec ip̃m iouem qui eũ regno ex
ctor placuit cultorib suis. fa¬
urnũ uictũ expulsumq nõ
colant. S neq istum coli iouis
ꝓhibuit.⁊ quem uincere potu¬
it. dm̃ tamen ẽẽ ꝑmifit. Iste
inquiunt fabulȩ sunt aut
int̾pretande a sapientib aut
ridendȩ. Nos autẽ iouem coli¬
inus de quo ait maro. ioiuis
omĩa plena .i. omĩa uiuican¬
tem sp̃m. Merito gͦ & uarro
iouem opinatus ẽ. coli a iude
quodidem poeta ait. ethera
quomꝰ accipiunt: Sic emm
ait. Cum pater omip̃s fecon¬
dis imbrib ether. coniugis in
gremiũ lete descendit. Qͥterẽ
quippe non sp̃ms corpus eẽ
dicunt sublime. quo celum sr
aerem distenditur. An poetȩ
conceditur: Nunc scd̃m plato
sit. quid ergo in capitolio colt:
Si sp̃m. si demiq ip̃m cȩlum cor¬
poreum. quid illic facit scutũ ilło
iouis. quod appellant ȩgida:

Expanded text:
ue qui Iouem deum Iudaeorum puue qui Iouem deum Iudaeorum putant, dicant: quando Saturnus prohibere ausus est coli alterum deum, nec ipsum Iouem, qui eum regno expctor placuit cultoribus suis, Saturnum uictum expulsumque non colant. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus aut ridendae; nos autem Iouem colimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificantem spiritum. merito ergo et Varro Iouem opinatus est coli a Iudaeiquod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit. aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo caelum super aerem distenditur. an poetae conceditur nunc secundum Platondeus? quid ergo in Capitolio colunt? si spiritum, si denique ipsum caelum corporeum, quid illic facit scutum illud Iouis, quod appellant Aegida?
Abbreviated transcription (Latin):
qui eorum simulachra eũti
iussit. p̃dixit. eũtit: quã istos
quosille ut non colatur ius¬
sisse nescimus: p̃dixisse non le¬
gimus. ualuisse aliquid non
uidemus: Rogo respondeãt
quis est deus iste qui om̃s deos
gentiũ sic sequitur. qui omĩa
eorum sacra sic ꝓdit. sic extin¬
guit. Quid int̾rogem homi¬
nes qui euanuer̾t cogitando
quis iste sit: Alii dicunt. sat᷑¬
nus est. Credo ꝓpter sabbati
scĩficationẽ. quia isti eum di¬
em saturno tribuerunt. Uar¬
to autem ipsorum quo docti¬
orem apud se neminem inue¬
munt. deum iudeorum io¬
uem putauit. nicħ int̾ee cen¬
sens quo nomine noncupet᷑
dum eadem res intelligat᷑. Cre¬
do illius sũmitate det̾ritus.
Nam quia nicħ suꝑius solent
colere romam quam iouẽ qtła
capitolium eorum satis aꝑteq
testatur. eumq regem om̃iũ d̾o¬
rum arburant᷑. cum adũtẽt
iuideos summũ dm̃ colere: ni¬
cħ aliud potuit suspicari quã
iouem. S siue qui saturnũ si¬

Expanded text:
qui eorum simulacra euerti qui eorum simulacra euerti iussit, praedixit, euertit, quam istos, quos, ut ille non colatur, iussisse nescimus, praedixisse non legimus, ualuisse aliquid non uidemus? rogo, respondeant: quia est deus iste, qui omnes deos gentium sic persequitur, qui omnia eorum sacra sic prodit, sic extinguit? Quid interrogem homines, qui euanuerunt cogitando, quis iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quia isti eum diem Saturno tribuerunt. Varro autem ipsorum, quo doctiorem aput se neminem inueniunt, deum Iudaeorum Iouem putauit nihil interesse censens, quo nomine nuncupetur, dum eadem res intellegatur, credo illius summitate deterritus. nam quia nihil superius solent colere Romani quam Iouem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur, cum animaduerteret Iudaeos summum deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Iouem. sed siue qui Saturnum si
Abbreviated transcription (Latin):
gunt illum ẽẽ dm̃ uerũ. quem
sic uident a suorũ dõrũ soneta¬
te seiuinctũ. ut quem dm̃ fat̾i
coguintur qui om̃s deos colendoᷤᷤ
ẽẽ ꝓfitent᷑. qm̃ cet̾is colere non
sinantur. Cum gͦ simul coli
ñ possint. cur ñ ille elignur qͥ
istos coli uetat. relictis illis qui
eum coli non uetant: Aut si
uetant. legat᷑. Quid enĩ magis
popłis eorum in templis eor
debuit recitari: ubi nicħ unqꝙͣ
tale ꝑsonuit:tutiq ꝓhibitio
tam multorũ contra unũ quã
uniꝰ contra tamr łtos notior &
potentior ẽẽ debuerit. Nam si bꝰ
dei cultus est impius. mutileᷤ
sunt dii qui homines ab ĩpi¬
etate non prohibent. Si uero
pius est huiꝰ cultus quoniam
in illo p̃cipitur ne isti colantur
impius est cultus eorũ. Si aut
tam diffident̾ istum coli ꝑhibẽt.
ut plus audire timeant quã
ꝓhibere audeant. hoc ipso qͥs
non sapiat. quis non sentiat
illum ẽẽ potiꝰ eligendum. qui
istos coli tam publice ꝓhibet.

Expanded text:
gunt illum esse deum uerum, quem gunt illum esse deum uerum, quem sic uident a suorum deorum societate seiunctum, ut quem deum fateri coguntur, qui omnes deos colendos esse profitentur, cum ceteris colere non sinantur? cum ergo simul coli non possunt, cur non ille eligitur qui istos coli uetat relictis istis qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. quid enim magis populis eorum in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam tale personuit? et utique prohibitio tam multorum contra unum quam unius contra tam multos. notior et potentior esse deberet. nam si huius dei cultus est impius, inutiles sunt di, qui homines ab impietate non prohibent: si uero pius est huius cultus, quoniam in illo praecipitur ne isti colantur, impius est cultus illorum. si autem tam fidenter istum coli prohibent, ut plus audiri timeant quam prohibere audeant, hoc ipso quis non sapiat, quia non sentiat illum esse potius eligendum, qui istos coli tam publice prohibet,
Abbreviated transcription (Latin):
ante respussent futuras etiã lit¬
teras ꝓpħarum eiꝰ in auctorita¬
te ita sublimi. ut his optemꝑãs
etiam imꝑiũ romanoꝵ iubẽt
deleri simulachra. Monusse
etiam iͥe talib p̃ceptis obtemꝑa¬
ret᷑. Legant ista si possunt ex
aliquib libris uatum suorũ.
Omitto enim dic̾e quod ea que
omitto que cum ꝓferimus: a nr̃i
ficta ẽẽ contendunt: Ipsi omĩo.
ipsi urgendi sunt ut ꝓferant
auatibus dorum suorũ contra
am̃ hebreorũ aliquid ꝓħatũ sic̃
nos tot &e tanta de libris ꝓpħa¬
rum nro̾rum contra deos eorũ.
&e iussa obseruamus. ⁊ p̃dicta re¬
citamus⁊⁊ facta monstramꝰ. que
illi iam ꝑpauci qui remansert̃
malunt dolere cõpleta. ꝙͣ illũ
dm̃ agnosc̾e qui potuit p̃mum¬
are complenda: cum in suis diiꝰ
falsis que sunt uera demonia
nicħ alnid ꝓ magno appetant.
quã qđ aliqͥd eorũ responsis sͥ fu¬
turũ ẽẽ didicerint. Qͤ cum ita
sint. cur non poniꝰ miseri intelli¬

Expanded text:
antea respuissent, futuras etiam litantea respuissent, futuras etiam litteras prophetarum eius in auctoritate ita sublimi, ut his obtemperans etiam imperium Romanorum iuberet deleri simulacra, monuisse etiam, ne talibus praeceptis obtemperaretur: legant ista, si possunt, ex aliquibus libris uatum suorum. omitto enim dicere, quod ea quae omitto, quae cum proferimus a nostris ficta esse contendunt: ipsi omnino, ipsi urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos tot et tanta de libris prophetarum nostrorum contra deos eorum et iussa obseruamus et praedicta recitamus et facta monstramus. quae illi iam qui perpauci remanserunt malunt dolere conpleta quam illum deum agnoscere qui potuit praenuntiare conplenda, cum in suis dis falsis, quae sunt uera demonia, nihil aliud pro magno appetant, quam cum aliquid eorum responsis sibi futurum esse didicerint. Quae cum ita sint, cur non potius miseri intelle
Abbreviated transcription (Latin):
congrue responderunt. uerũ ⁊̃
uñ non consulebantur de uni¬
u̾so genere humano. atq de
omĩb gentib ea tanto ante p̃¬
dixerunt que nunc & legimus
& iudemus: Si deum dicũt
quo impleta fibilla fata cecunt
romanorũ. quomͦ non est ds̃ qͥ
&e  romanos ce om̃s nationes inse
credituras.:⁊ omĩa patrũ suorũ
simulachia eũsuras. sicut p̾nũ¬
tiauit ȩxhibuit: Postremo si
illos deos dicunt qui minꝙͣ au¬
si sunt ꝑ uates suos contra istũ
deum aliquid dicere. quomͦ ñ
est deus qui ꝑ uates suos istoꝵ
simulachra ñ solum eũti nussit.
s enam in om̃ib gentib cũ su¬
ra p̃dixit ab illiᷤ qui eis desertis
se unum colore iuberentur. &
uissi famularent᷑: Aut legãt
si possunt uel aliquam sibilla¬
rum uel quemlibet aliorũ ua¬
tum suorũ p̃dixise hoc futurũ.
ut deus hebreorum. dis isrł ab
omĩb gentib coleret᷑: & quod
eum cultores aliorum deorũ recte

Expanded text:
congrue responderunt, uerum etiam congrue responderunt, uerum etiam unde non consulebantur de uniuerso genere humano adque omnibus gentibus ea tanto ante. praedixerunt, quae nunc et legimus et uidemus? si deum dicunt, quo impleta Sibylla fata cecinit Romanorum, quomodo non est deus, qui et Romanos et omnes nationes in se credituras et omnia patrum suorum simulacra euersuras, sicut praenuntiauit, exhibuit? postremo, si illos deos dicunt, qui numquam ausi sunt per uates suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo non est deus, qui per uates suos istorum simulacra non solum euerti iussit, uerum etiam in omnibus gentibus euersuiri praedixit ab eis qui illis desertis se unum deum colere iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt, uel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisse hoc futurum, ut deus Hebraeorum deus Israhel ab omnibus gentibus coleretur, et quod eum cultores aliorum deorum recte
Abbreviated transcription (Latin):
offuturam fuisse istorum iracõ¬
diam: quam illius beniuolen¬
tiã ꝓfuturam. S fuerit ista
uana uecessitas:⁊ ridenda timi¬
ditas. Nunc querimus quid de
isto deo sentrant homines. qui¬
b placer om̃s deos colendos ẽẽ.
Si enim iste colendus non ẽ. qͦmͦ
coluntur om̃s cum iste non co¬
litur: Si autem colendus ẽ. ñ
om̃s colendi sunt: quia nisi so¬
lus colatur iste non colitur. An
forte dicturi sunt istum ñ ẽẽ
dm̃. cum illos deos dicant. qui
sicut nos credimus nicħ possũt.
misi quod illius iuditio pmittũ¬
tur. non ut alicui ꝓsint. s ut uͦ
ledere ualeant nisi cos quos ita¬
ledendos esse ille indicat: qui
omina potest. Sicut autem ip¬
si coguntur fateri: minora cer¬
te quam ille potuerunt. Si. i
dii sunt quorum uates consulti
ab hominib ut ñ dicam fefel¬
lerunt. ꝓxima tñ priuatis ne¬
gotiis responderunt. quomͦ ñ
est deus cuius uates non solum
ea que ad tempꝰ consulebantur

Expanded text:
obfuturam fuisse istorum iracunobfuturam fuisse istorum iracundiam quam illius beniuolentiam profuturam. Sed fuerit ista uana necessitas et ridenda timiditas: nunc quaerimus, quid de isto deo sentiant homines, quibus placet omnes deos colendos esse. si enim iste colendus non est, quomodo coluntur omnes, cum iste non colitur? si autem colendus est, non omnes colendi sunt, quia, nisi solus colatur, iste non colitur. an forte dicturi sunt istum non esse deum, cum illos deos dicant, qui, sicut nos credimus, nihil possunt nisi quod illius iudicio permittuntur, non ut alicui prosint, sed ut nec laedere ualeant nisi eos, quos itaaedendos esse ille iudicat, qui omnia potest? sicut autem ipsi coguntur fateri, minora certe quam ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ut non dicam fefellerunt, proxima tamen priuatis negotiis responderunt, quomodo non est deus, cuius uates non solum ea, quae ad tempus consulebantur,
Abbreviated transcription (Latin):
gentium quos isti iam colebãt.
coli ꝓhibuerit. S hoc ip̃m ma¬
gis ab eis requirendũ. ẽ. quem¬
tiam uel qualẽ putent eẽ istũ de¬
um. qui noluerit coli deos alioᷤᷤ
quib isti templa & simulachra
fecerunt. tantũq poterit. ut
plus ualeret eius uoluntas ad
corum si mulachra eu̾tenda:
quam eorum ad eius sacra nõ
recipienda. Certe sententia illiꝰ
eorum philosophi ꝓdit᷑ quem
sapientissimũ omniũ homiñ
etiam oraculo fuisse firmart̃.
Sqͣtisq enim sentia ẽ. unũque¬
q deum sic coli oportere. qͦmͦ
inde istis sũma necessitas
facta est: non colendi deum ali¬
enum. quia si alio modo eum
colere uellent. quam se colendũ ip̃
hxisset. non unq illum colerẽt.
s quod ipsi finxissent. Si aut̃
illo modo uellent. quo ipse dice¬
ret. alios sibi colendos non esse
cernebant: quos ille coli ꝓhibe¬
bat. Ac ꝑ hoc respuerunt uniꝰdi
ueri cultum. ne multos falsos of¬
fenderent. magis arbitrantes cͥ

Expanded text:
gentium, quos isti iam colebant, gentium, quos isti iam colebant, coli prohibuerit. sed hoc ipsum magis ab eis requirendum est, quemnam uel qualem putent. esse istum deum, qui noluerit coli deos alios, quibus isti templa et simulacra fecerunt, tantumque potuerit, ut plus ualeret eius uoluntas ad eorum simulacra euertenda quam illorum ad eius sacra non recipienda. certe sententia illius eorum philosophi proditur, quem sapientissimum omnium hominum etiam oraculo fuisse firmarunt. Socratis enim sententia est unumquemque deum sic coli oportere, quomoinde istis summa necessitas facta est non colendi deum Hebraeorum, quia, si alio modo eum colere uellent quam se . colendum ipse dixisset, non utique illum colerent, sed quod ipsi finxissent. si autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant quos ipse coli prohibebat. ac per hoc respuerunt unius ueri dei cultum, ne multos falsos offenderent, magis arbitrantes sibi
Abbreviated transcription (Latin):
luit omĩb quos colunt. Si tr
magne uirtutis. ẽ. cur existi¬
mandus est imꝓbandus:
Si parue nulliusue uirtutiᷤ
est. cur tantũ potuit imꝓ¬
batus: Si bonis ẽ. cur a cet̾is
bonis solus seꝑatur: Si ma¬
lus est.cur a tot bonis solus
non seꝑatur: Si uerax est.
cur eius p̃cepta respuunt᷑.
Si mendax est.cur eius p̾cępt᷑a
complentur. Postremo quod
uolunt de illo sentrant. Hun¬
qͥd romani etiam malos deos co¬
lendos nonputant. qui pallo¬
n &e febri fana fecerunt. qui
& agathus demones inuitan¬
dos:⁊ cathus demones placan¬
dos monent: Quodlibet gͦ de
illo existiment. cur eumsolũ s
nec aduocandum nec propitiã¬
dum ẽẽ dixer̃t: Quis est deus
iste uelita ignotus: ut in tam
multis diis solus adhuc nõ
inueniatur. uel ita notus ut
in tam mltis hominib iam
solus colat᷑: Nicħ ergo restat
ut dicant. cur huius dĩ facrare¬
ciꝑe noluerint: nui quia solũ
se coli uoluerit. illos autem dos

Expanded text:
luit omnibus, quos colunt. si enim luit omnibus, quos colunt. si enim magnae uirtutis est, cur existimatus est inprobandus? si paruae nulliusue uirtutis est, cur tantum potuit inprobatus? si bonus est, cur a ceteris bonis solus separatur? si malus est, cur a tot bonis unus non superatur? si uerax est, cur eius praecepta respuuntur? si mendax est, cur eius praedicta conplentur? Postremo quod nolunt de illo sentiant. numquid Romani etiam malos deos colendos non putant, qui Pallori et Febri fana fecerunt? qui et agathus demonas inuitandos et cacus demonas placandos monent? quodlibet ergo de illo existiment, cur eum solum sibi nec aduocandum nec propitiandum esse duxerunt? quis est deus iste uel ita ignotus, ut in tam multis dis solus adhuc non inueniatur, uel ita notus, ut a tam multis hominibus iam solus colatur? nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerint, nisi quia solum se coli uoluerit, illos autem deos
Abbreviated transcription (Latin):
iam oppugnantib. s tamen ad¬
huc musitantib inmuica. S si
nolunt credere xp̃m talia docu¬
isse ꝓhas legant. qui non solũ
suꝑstitiones idolorum cũm p̃ce¬
ꝑunt: uerum etiam xp̃ianis
temporib hanc eu̾sionem futu¬
ram p̃dixerunt. Qui si fefeller̃.
cur tanta manifestatiõe cõplet᷑:
Si uerum dixer̃t. cur tante di¬
uinitati resistitur: Uerũpt̾n
diligentius ab istis querendũ ẽ.
queminã putent ẽẽ dm̃ isrł ẽ
eum colendum non receꝑunt
sicut aliatũ gentiũ deos quas
romanum subegit ĩpiũ. p̃ser¬
tun cum eorũ sententia sit õs
deos colendos ẽẽ sapienti: Cur
E a numero ceterorũ iste reiectꝰ¬
est: Si plurimum ualet.
cur ab eis solus non colitur:
Si parum aut nicħ ualet.
cur contritis eorum simula¬
chiis ab omĩb pene gentib
questionis uincło eximi pote¬
runt. qui maiores ⁊ minores
deos colaut quos deos putãt.¬
hunc dm̃ nõ colunt qui p̃ua¬

Expanded text:
iam obpugnantibus, sed tamen adiam obpugnantibus, sed tamen adhuc mussitantibus, inimica. sed si nolunt credere Christum talia docuisse, prophetas legant, qui non solum superstitiones idolorum euerti praeceperunt, uerum etiam christians temporibus hanc euersionem futuram praedixerunt. qui si fefellerunt, cur tanta manifestatione conpletur? si uerum dixerunt, cur tantae diuinitati resistitur? Verum tamen diligentius ab istis quaerendum est, quemnam putent esse deum Israhel. cur eum colendum non receperunt sicut aliarum gentium deos, quas Romanum subegit imperium, praesertim cum eorum sententia sit omnes deos colendos esse sapienti? cur ergo a numero ceterorum iste reiectest? Si plurimum valet, cur ab eis solus non colitur? si parum aut nihil valet, cur contritis eorum simulacris ab omnibus gentibus quaestionis vinculo eximi poterunt, qui cum majores et minores deos colahunc deum non colunt, qui praeua
Abbreviated transcription (Latin):
hãt nomen xp̃i. Quid quod
isti uam xp̃i laudatores: ⁊ xp̃i¬
ane religionis obliqui obtrecta¬
tores ꝓpt̾ea non audent blas¬
phemare xp̃m. quia quidam
philosophi eorum sicut in libriᷤᷤ
suis porphiriꝰ siculus ꝓdidit. cõ¬
suluerunt deos suos quid de
xp̃o responderent: illi autem
oraculis suis xp̃m laudare cõ¬
pulsi sunt. Nec mirum: cum
& in euangłio legamus eum de¬
mones fuisse confessos. Scrip
hoc isti ne contra deoũ suor
responsa conentur contment
blasphemias a xp̃o: & eas indi¬
scipłos eius effundunt. Michi
autem uidetur quod illi diigẽ¬
tium quos philosophi pagano¬
rum consulere potuert. etiã
si de disciplis xp̃i int̾rogarent᷑.
ipsos quoq laudare cogentur.
Uerumptamen isti ita disputãt
quod eu̾sio templorũ & dãp¬
natio sacrifitorum:⁊ confractio
aliud quam ab illo didicer̃t do¬
cuisse contendunt. ita uolentes
tes laudantesq conuellere: cũ
huc istis iam paucissimis nec

Expanded text:
habeat nomen Christi. Quid quod habeat nomen Christi. Quid quod isti uani Christi laudatores et christianae religionis obliqui obtrectatores propterea non audent blasphemare Christum, quia quidam philosophi eorum, sicut in libris suis Porphyrius Siculus prodit, consuluerunt deos suos, quid de Christo responderent, illi autem oraculis suis Christum laudare  conpulsi sunt? nec mirum, cum et in euangelio legamus eum demones fuisse confessos; scripta. ac per hoc isti, ne contra deorum suorum responsa conentur, continent blasphemias a Christo et eas in discipulos eius effundunt; mihi autem uidetur, quod illi di gentium, quos philosophi paganorum consulere potuerunt, etiam, si de discipulis Christi interrogarentur, ipsos quoque laudare cogerentur. Verum tamen isti ita disputant, quod haec euersio templorum et damnatio sacrificiorum et confractio  eius, quos aliud quam ab illo didicerunt docuisse contendunt, ita uolentes tes laudantesque conuellere, quia huc istis iam paucissimis, nec
Abbreviated transcription (Latin):
dei ꝓuidentia quamuis sine
unctione regis sacerdotisq re-¬
manserit. in quo crismatis no¬
men apparet.tenet tamenre¬
liquias quarundam obserua¬
tionẽ suarum. Romana aũ
sacra illa de idolorum cultu
nec uictus ac subuigatus acce¬
pit. ut libros ꝓpħicos ad testi¬
moniũ gerat xp̃i: ac sic de mi¬
micorũ codicib ꝓfertur ueri¬
tas ꝓphetati xp̃i. Quid gͦ ad¬
huc miseri xp̃m male laudã¬
do se ipsos indicant. si aliqua
magica sub eius nomine scri¬
pta sunt. cum uehem̃t̾ his
artib xp̃i doctrina inimica
sit. Hinc potius intelligant
quantũ sit illud nomen. qͦ
addito etiam illi qui contͣ eiꝰ
p̃cepta iuiuunt: suas nefari¬
as artes honorare conantur.
Sic enum diu̾sis hominũ er¬
rorib: multi etiã uartas h̾e¬
ses adũsus ũ̾itatem sub eiꝰ no¬
mine condider̃t. Ita sentiũt
etiam inimici xp̃i. ad suadẽ¬
dum quod ꝓferunt contra
doctrinam xp̃i. nillum sibi
ẽẽ pondus auctoritatis: si nõ

Expanded text:
dei prouidentia, quamuis sine dei prouidentia, quamuis sine ulla unctione regis sacerdotisque . remanserit, in quo chrismate Christi nomen apparet, tenet tamen reliquias quarundam obseruationum suarum, Romana autem sacra illa de idolorum cultu nec uictus ac subiugatus accepit, ut libros propheticos ad testimonium gerat Christi ac sic de inimicorum codicibus probetur ueritas prophetati Christi. quid ergo adhuc miseri Christum male laudando se ipsos indicant? si aliqua magica sub eius nomine scripta sunt, cum uehementer his artibus Christi doctrina inimica sit, hinc potius intellegant, quantum sit illud nomen, quo addito etiam illi qui contra eius praecepta uiuunt suas nefarias artes honorare conantur. sic enim diuersis hominum erroribus multi etiam uarias hereses aduersus ueritatem sub eius nomine condiderunt, ita sentiunt etiam inimici Christi ad suadedum quod proferunt contra doctrinam Christi nullum sibi esse pondus auctoritatis, si non
Abbreviated transcription (Latin):
celum & t̾ram.⁊ res humanã
tuste & misericordit᷑ curat. iͣ
ut nec precludat misciłiã u¬
sticia: nec impediat miscłia
iusticiam quod non ipse sit ui¬
ctus in hebreo popło suo. qͥa
misit: quandoquidẽ ꝑ xp̃i e
uangłium ueri regis ⁊ sacerdo¬
tis. quod illo regno &e sacerdo¬
tiũ futurũ p̃sigurauit. nunc
ipse dis isrłt. ubiq delet ydola
gentiũ. Que utiq ne delerent᷑
reciꝑe sacra eius romani no¬
luerunt: sicut receperunt dõ
rum aliarũ gentiũ quas uice¬
runt. Ita ⁊ regnũ sacerdotiũq
ꝓphetice gentis abstulit. quia
iam qui ꝑ eam ꝑmittebat᷑ ad¬
uenerat. ⁊ romanũ imꝑiũ a
quo illa gens uicta ẽ. ꝑ xp̃m
regẽ suo nomini subiugauit.
atti ad eũtenda idola ꝓpter
quorum honorẽ sacra eius re¬
cepta non erant xp̃ianae fidĩ
robore ac denotione conũtit.¬
etiam gentis regnũ & sacer¬
dotiũ p̃nuntiarent᷑. non ma
&̾ illius iam delet regni regni
popls ubiq disꝑsus. mirabili

Expanded text:
coelum et terram, et res humanas juste ac misericorditer curat, ita ut nec praecludat justitia misericordiam, nec impediat misericordia justitiam, quod non ipse sit victus in Hebraeo populo suo, quia misit: quandoquidem per Christi Evangelium, veri regis et sacerdotis, quod illo regno et sacerdotio futurum praefiguravit, nunc ipse Deus Israel ubique delet idola gentium; quae utique ne delerentur, recipere sacra ejus Romani noluerunrum aliarum gentium, quas uicerunt. ita et regnum sacerdotiumque propheticae gentis abstulit, quia iam qui per ea promittebatur aduenerat, et Romanum imperium, a quo illa gens uicta est, per Christum regem suo nomini subiugauit adque ad euertenda idola, pquorum honorem sacra ejus recepta non erant, christianae fidei robore ac devotione consdam etiam gentis regnum ac sacerdotium praenuntiarentur, non mags. nam et illius iam deleti regni populus ubique dispersus mirabili