comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sit necelse ẽ inqua ꝑemnes penas & in¬
finita tõmeta ꝓ peccatis suif pendet. Ergo
in ea cõditione res posita est: ut qui bn
sũt in hac uita corporali atq tertenra
semꝑ miseri sint futuri quia iã borus
que maluerũt potiti sũt. quod his euert᷑
qui deos adorat & deri negligũt. De in
qui iustitiam sequẽtes in hac uita mi¬
seri fuerĩt & cõtenti & in opes & ob
ipa iustitiã cõtumeliis & inurriis sepe
uexati. quia nec aliter uirtus teneri
põt. semꝑ bñ sũt futuri: ut quia mala
iam ꝑtulexãt etiã bonis fruant᷑. Quod
his utiꝙ cõtingit. qui cõtemtis tertestͥb
diis & fragilib bonis celestem ⁊eligionẽ
dei sequunt᷑ cui bona sic ip̃e qui tri¬
buit sempit̾na sũt. Quid oꝑa cõpois
atq animi nõ ne indicat essę aĩam
morns ex pertem. Nã corpus qr ip̃m
fragile ẽ atq mortale. quecũq oꝑa molit᷑
eque caduca sut. Nihil enĩ tullius ait

Expanded text:
sit necesse est, in qua perennes poenas et insit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendet. Ergo in ea conditione res posita est, ut qui beati sunt in hac vita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri; quia jam bonis, quae maluerunt, potiti sunt: quod iis evenit, qui deos adorant, ac Deum negligunt. Deinde qui justitiam sequentes, in hac vita miseri fuerunt et contempti, et inopes, et ob ipsam justitiam contumeliis et injuriis saepe vexati, quia nec aliter virtus teneri potest, semper beati sunt futuri; ut, quia mala jam pertulerunt, etiam bonis fruantur. Quod his utique contingit, qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis, coelestem religionem Dei sequuntur; cujus bona, sicut ipse qui tribuit, sempiterna sunt. Quid opera corporis atque animi? nonne indicant esse animam mortis expertem? Nam corpus, quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. Nihil enim Tullius ait
Abbreviated transcription (Latin):
inqua aut sumũ bonũ aut nullũ malui
c̃ẽ cognouimꝰ. Mors ig̾ nõ extinguit
hoĩem. sed ad premiũ uirtutis admistit.
qui aut se ut ait idem uitiis ac scelerib
cõtaminauerit uoluptatiꝗ seruierit. Is uoͣ
damnatꝰ etͥnã luet penã: quã diuine lr̃e
secũdam mõtem nominãt que ẽ & per¬
petua & grauissimis cruciatib plena. Nã
ficuti due uite proposite sũt hor. quaꝵ
altera ẽ anime: altera corporis. ita & moͣ¬
tes due preposite sũt. Una pertines ad
corpus qua cũctos secundũ naͣm fangi
necesse e. Alt̾a pertinef ad aĩam quẽ
scelere acquirit᷑ uirtute uitat᷑. Ut uita
morte statuit t̾minabit᷑ ip̃a mors. & qr
sp̃alem uitam sp̃alis mors sequit᷑. cõse¬
quens ẽ ut refurgant aĩe ad uitã ꝓ eniẽ
quia finẽ mors ip̃alis accepit. Rursus
sic̃ uita animi sempit̾na est. inqua di-¬
uinos & in eloquibiles diuinitatis sue
fructus capit. ita & mors eius perpetua

Expanded text:
in qua aut summum bonum aut nullum malum in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognouimus. mors igitur non  extinguit hominem, sed ad praemium uirtutis admittit. qui i autem se, ut ait idem, uitiis ac sceleribus contaminauerit uoluptatique seruierit, is uero damnatus aeternam luet poenam, quam diuinae litterae secundam mortem nominant: quae est et perpetua et grauduae uitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis, ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est, altera pertinens ad animam, quae scelere adquiritur, uirtute uitatur. ut uita morti statuit, terminabitur ipsa mors. Et quia temporalem vitam temporalis mors sequitur; consequens est, ut resurgant animae ad vitam perennem, quia finem mors temporalis accepit. Rursum, sicut vita animi sempiterna est, in qua divinos et ineloquibiles immortalitatis suae fructus capit: ita et mors ejus perpetua
Abbreviated transcription (Latin):
ceperit ꝑmanere quia &e uirtus perpetua ẽ.
& solus aĩus bumanus uirtutẽ capit qm̃ igͥ
cõtraria sut uitia uirturib. oĩs rõ diuersa
& cõtraria sit necelse. e quia uitia cõmotio:¬
nes & perturbationes animi sũt. Uirtus xcõ¬
trario lenitudo & trãquillitas animi elt.
Quia uitia tp̃alia & breuia sut. Uirtus per¬
potua &x costans & ꝑar sibi semꝑ. qr uitio¬
rũ fruct ⁊ uoluptates eque ut ip̃a breues
ꝓp̃alesq sit Pirtunis gͦ fructus ac premiũ
Uirtutis igͥ infuturo. Ita fit ut in hac uita
uitiuts p̾miũ nullũ sit. quia uirtus ad¬
huc iꝑa est. Nam sic uitia cũ in actu
suo finiunt᷑ uoluptas &x premia eoꝵ
sequũt᷑: Ita uirtus cũ finita ẽ merces
post mortẽ ẽ. Deniꝗ Cicero intusculanis
ꝙͣuis dubitant̾ tñ sensit sumũ hõi honũ
nõ nisi post mõtem contingere. Fidẽti
aĩo inquit si ita res feret. gradiet᷑ ad moͬte

Expanded text:
ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est et solus animus humanus uirtutem capit. quoniam igitur contraria sunt uitia uirtuti, omnis ratio diuersa et contraria sit necesse est. quia uitia commotiones et perturbationes animi sunt, uirtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi est; quia uitia temporalia et breuia sunt, uirtus perpetua et constans et par sibi semper; quia uitiorum fructus id est uoluptates aeque ut ipsa breues temporalesque sunt, uirtutis ergo fructus ac praemiumm in praesenti est, uirtutis igitur in futuro. ita fit ut in hac uita uirtutis praemium nullum sit, quia uirtus adhuc ipsa est. nam sicut uitia cum in actu suo finiuntur, uoluptas et praemia eorum secuntur, ita uirtus cum finita est, mercepost mortem est. denique Cicero in Tusculanis quamuis dubitanter tamen sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere. fidenti animo, inquit si ita res feret, gradietur ad mortem,
Abbreviated transcription (Latin):
ire impetꝰ recepta ultione sedat᷑. Libidinis
uoluptas corporis finis ẽ cupiditatẽ arit i¬
satietas eaꝵ reꝵ que expetit. aut aliorũ
effectuũ cõmotiones int̾imut. Ambitio
postꝗͣ honotes qł uoluit adepta ẽ cõsene¬
scit. Ite cet̾a uitia cõsister ac ꝑmanere
nõ possrit. sed ip̃o fructu quẽ expetut
finiunt᷑. Recediit gͦ & redeũt: uirtus
aũt̃ sine ulla int̾missione perpetua ẽ.
nec disceder ab eo põt qui ea semel ceperit.
Nam si habeat int̾uallũ si aliqñ carer̃ ea
possumꝰ. redibit protinus uitia que uir¬
tutẽ iemꝑ impugnãt. No ẽ ig cõprehesa
si deserit si aliqn̾ secesserit. Cũ uo̾ domici¬
lium sibi stabile collocauit. in om̃i actu uer¬
sari eã necesie est: Nec põt̾ fidelit̾ depeller̃
uitia & fugar nisi pectus quod insedit per-¬
petua statione munierit Ipã gͦ uirtutis per¬
petuitas indicat humanũ dĩun si uirtutem

Expanded text:
Irae impetus recepta ultione sedatur. Libidinis Irae impetus recepta ultione sedatur. Libidinis voluptas corporis finis est. Cupiditatem aut satietas earum rerum, quas expetit, aut aliorum affectuum commotiones interimunt. Ambitio, postquam honores quos voluit adepta est, consenescit. Item caetera vitia consistere ac permanere non possunt: sed ipso fructu quem expetunt finiuntur. recedunt ergo et redeunt. uirtus autem sine ulla intermissione perpetua est nec discedere ab eo potest qui eam semel cepit. nam si habeat interuallum, si aliquando carere ea possumus, redibunt protinus uitia, quae uirtutem semper inpugnant. non est igitur conprehensa, si deserit, si aliquando secedit: cum uero sibi domicilium stabile conlocauit, in omni actu uersari eam necesse est nec potest fideliter depellere uitia et fugare, nisi pectus quod insedit perpetua statione munierit. ipsa ergo uirtutis perpetuitas indicat humanum animum, si uirtutem
Abbreviated transcription (Latin):
& phibet his bonis hoĩem que nalit̾ ap¬
pẽtunt᷑ & ad substinẽda mala impellit
inimica nature: stultuq iudicat neces¬
se ẽ. qui eã sequit᷑ qm̃ le ip̃a ledit. &¬
effugiendo bona pñtia Ex appetendo eq̃
mala sine spe fructus amplioris. Nam
cum liceat nobis iocũ dissimis frui uo¬
luptatib: nĩo ne sensu carex̃ uideamur
dolere cruciari &r mori: ex quib malis
nihil amplius aslequamͣ quo possit uo¬
luptas omissa pensari. Si aũt uetꝰ malũ
nõ ẽ fac̃q honeste quod uoluptates uitiosas
turpesq cõtemnit & fortit quod nec dolorẽ
nec mortẽ timet ut officium seruet Ergo
aliqđ mauis bonũ assequat᷑ necelłe ẽ quã
sũt illa que spernit. At uoͣ morte suscepta
qđ ulterius bonũ sperari pot̾. nisi et̾nitas:
tra̾scamꝰ nũc uicissim ad ea q̃ uirtuti repu-¬
gnãt. ut etĩã ex his i mõtalitas aĩe colligat᷑.
Uina oĩa sp̃alia sũt. ad pñs eni cõmouetur¬

Expanded text:
et prohibet iis bonis hominem quae naturaliter adet prohibet iis bonis hominem quae naturaliter adpetuntur et ad sustin virtus, et inimica naturae, stultumque judicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit, et fugiendo bona praesentia, et appetendo aeque mala sine spe fructus amplioris. Nam cum liceat nobis jucundissimis frui voluptatibus, nonne sensu carere videamur, dolore cruciari, et mori, ex quibus malis nihil amplius assequamur, quo possit voluptas omissa pensari? Si autem virtus malum non est, facitque honeste, quod voluptates vitiosas turpesque contemnit et fortiter, quod nec dolorem, nec mortem timet, ut officium seruet, ergo aliquod maius bonum adsequatur necesse est quam sunt illa quae spernit. at uero morte suscepta quod ulterius bonum sperari potest nisi aeternitas? Transeamus nunc uicissim ad ea quae uirtuti repugnant, ut etiam ex his inmortalitas animae colligatur. uitia omnia temporalia sunt: ad p
Abbreviated transcription (Latin):
& aqua. quoꝵ alteꝵ celo: alt̾um tẽre ascri¬
bit᷑. Cct̾e aĩantes qr t̾cene mõtalesꝗ sũt.
t̾reno & graui utuntͣ elemẽto. Hlomo solus
igne in usu habeł. quod ẽ elemẽtũ leue:
lublime celeste. Ea uõ que ponderosa sũt
ad mõtem deprimũt. & que leuia sũt ad
uitã sublerant. Quia uita in sumo ẽ
mors inimo. & ut lux nõ ẽẽ igni potest
sic uita sine luce. Ignis igit̾ elemẽtũ est
lucis ac uite. Unde apparet̾ boĩem qui eo
utit᷑ ĩmortalem sortitũ c̃ẽ cõditionem.:
qr id illi familiat̾ ẽ quod facit uitã. Uixtas
quoq soli homi data magno arguniẽto ẽ.
si aĩa extitguit᷑. huic enĩ pñti uite nocet.
Iam uita ista tẽrena quã cõem cũ mutis
aĩalib ducimꝰ ac uoluptate expetit cuiꝰ frui¬
tib uarus ac suauib delectat᷑ & dolore
fugit cuius asperitas nãm uiuetiũ acer¬
bisꝰ sensib ledit & ad mõtem perducere
nitit᷑ que dissoluit arantem. Si gͦ uirtꝰ

Expanded text:
 aqua, quorum alterum caelo, alterum terrae adscribitur, ceterae animantes quia terrenae mortalesque sunt, terreno et graui utuntur elemento, homo solus ignem in usu habet, quod est elementum leue sublime caeleste. ea uero quae ponderosa sunt, ad mortem deprimunt, et quae leuia sunt, ad uitam subleuant, quia uita in summo est, mors in imo. et ut lux esse sine igni non potest, sic uita sine luce. ignis igitur elementum est lucis ac uitae: unde apparet hominem qui eo utitur, immortalem sortitum esse condicionem, quia id illi familiare est quod facit uitam. uirtus quoque soli homini data magno argumento est si anima extinguitur; huic enim praesenti uitae nocet. nam uita ista terrena, quam communem cum mutis animalibus ducimus, et uoluptatem expetit, cuius fructibus uariis ac suauibus delectatur, et dolorem fugit, cuius asperitas naturam uiuentium acerbis sensibus laedit et ad mortem perducere nititur, quae dissoluit animantem. si ergo uirtus
Abbreviated transcription (Latin):
maloꝵ uuictrix e fortitudo. iniustos aut̃ in
diuitiis in honor in potestate. hec etũ bona
cõporalia & tẽrena sũt. Illi aũt t̾rena uitã
agut. nec assequi imortalitatẽ queũt qui
se uoluꝑtatib dedider̾ que siit uirtutis ini-¬
mice. Itaq hec uita tp̃alis illi eterne debet¬

Expanded text:
malorum victrix est fortitudo; injustos autem in divitiis, in honore, in potestate. Haec enim bona corporalia et terrena sunt. Illi autem terrenam vitam agunt, nec assequi immortalitatem queunt, quia se voluptatibus dediderunt, quae sunt virtutis inimicae. Itaque vita ha
Abbreviated transcription (Latin):
ac diligentius instruant᷑. Qui audit dei filiũ
dici nõ debet tantũ nefis mẽte cõcipere: ut ex-¬
istmet ex cõnubio ac permixtione femine ali¬
cuius. deũ ꝓcreasie: quod nõ facit nisi aĩal
cõporale mortiq subiectum. Deus aũt cũ solus
sit. cui permiscere se potuit. Aut cũ dẽt tãte
potestatis: ut quiꝗd uelleł efficeret: utiq ad cre¬
andum sotietate alterius nõ indigebat: nisi for¬
te existimabimus deũ. sicut orpheus putauit. &e
marem etia & feminã: quod alitex generate ne-¬
quiuerit nisi hẽret uim sexus utriusq quali
aut ip̃e secũ cohitet. aut sine cohitu nõ potuei̾t
procteare. Seed hermes in eadem fuit opĩoe. cũ
dicit cum¬

Expanded text:
ac diligentius instruantur. Qui audit Dei Filium ac diligentius instruantur. Qui audit Dei Filium dici, non debet tantum nefas mente concipere, ut existimet, ex connubio ac permistione foeminae alicujus Deum procreasse, quod non facit nisi animal corporale, mortique subjectum. Deus autem, cum solus sit, cui permiscere se potuit? aut cum esset tantae potestatis, ut quidquid vellet, efficeret, utique ad creandum societate alterius non indigebat: nisi forte existimabimus, Deum, sicut Orpheus putavit, et marem esse et foeminam, quod aliter generare nequiverit, nisi haberet vim sexus utriusque; quasi aut ipse secum coierit, aut sine coitu non potuerit procreare. Sed et Hermes in eadem fuit opinione, cum dicit
Abbreviated transcription (Latin):
Ob hãc ronem nos eũ xp̃m nũcupamus .i. unctũ:
quod hebraice messia dicit᷑. Unde inquibus¬
dam grecis scripturis que male de hebraias
interpetrate sũt
scriptum in¬
uenitur.
Sed tam̃ uttolibet nõie rex significatur: non
quod ille regnũ hoc terrenũ fuerit adeptus.
cuius capiendi nõ dum sp̃us aduenit: sed quo: libro¬
celeste ac sempiternum: de quo inultimo dis
dicamus. Imprimis eni testificamur illũ bis ẽẽ na¬
tum. primũ in spũ postea incarne. Unde apud
heremiã ita dr̃. Priusꝙͣ te formarẽ inutero no¬
ui te. & item apud ipsum. Beatus qui eratan¬
teꝗͣ nasceret᷑. quod nulli cõtingit pretee cxistũ.
qui cũ ẽẽt apͥnçipio filius dei. regeneratꝰest
denuo secundũ carnẽ. Que duplex natiuitas eiꝰ
magnũ intulit hamanii pectoribus errorẽ: Cix¬
cum̃fuditq tenebras etĩa his. qui uere religionis
sacramẽta retinebãt. Sed nos id plane dilucideq
mõ strabimus. ut amatores sapientie facilius

Expanded text:
ob hanc rationem nos eum Christum nuncupamus, id est, unctum, qui hebraice Messias dicitur. Unde in quibusdam graecis scripturis, quae male de Hebraicis interpretatae suntscriptum inuenitur, sed tamen utrolibet nomine rex significatur, non quod ille regnum hoc terrenum fuerit adeptus, cuius capiendi nondum tempus aduenit, sed quod caeleste ac sempiternum; de quo disseremus in dicamus. In primis enim testificamur illum bis etum; primum in spiritu, postea in carne. Unde apud Hieremiam ita dicitur: Priusquam te formarem in utero, novi te. Et item apud ipsum: Beatus qui erat, antequam nasceretur; quod nulli alii contigit, praeter Christum. Qui cum esset a principio Filius Dei, regeneratus est denuo secundum carnem: quae duplex nativitas ejus magnum intulit humanis pectoribus errorem, circumfuditque tenebras etiam iis, qui verae Religionis sacramenta retinebant. Sed nos id plane dilucideque monstrabimus, ut amatores sapientiae facilius
Abbreviated transcription (Latin):
dilexisti iustitia & odisti iniquitatem propterea
unxit te deuis deus tiuis oleo exultationis. Quo
uerbo etiã nom̃ ostendit. Si quide̾ ut supra do¬
cui ab unctione appellatuiꝰ est cristus. Dem̃
hoĩem fuisse eundem lerenias docet dices. Et
homo est. & quis cognouit eũi Item ssaias. Emit¬
ses in numeris ita loquit᷑. Oriet᷑ stella ex iacob
R exurget hõ ex isrł. Propterea milesius apollo
consultus. utrũ ne deus an homo fuerit: hoc mo¬
do respondit

Expanded text:
dilexisti iustitiam, odio habuisti iniustitiam. propterea unxit te dominus deus tuus oleum exultationis. quo uerbo etiam nomen ostendit, siquidem, ut supra docui, ab unctione appellatus est Christus. deinde hominem fuisse eundem Hieremias docet dicens: et homo est et quis cognouit eum? item Esaias: et mitses in Numeris ita loquitur: orietur stella ex Iacob et exsurget homo ex Israhel. propterea Milesius Apollo consultus utrumne deus an homo fuerit, hoc modo respondit
Abbreviated transcription (Latin):
& cadent incõfusionẽ. Item ꝓħa ieremias sic ait.¬
Hic deus nr̃ est & nõ deputabit᷑ alius alħ illo qui
inuenit om̃em uiã prudentie. & declit᷑ eam gia¬
cob puero suo. & iseł dilecto suo. Post hec inter¬
ris uisus ẽ. & inter hoĩes cõuersatus est. Item

Expanded text:
et cadent in confusione. Item iet cadent in confusione. Item ihic deus noster est et non deputabitur alius absque illo, qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israhel dilecto sibi. post haec in terris
Abbreviated transcription (Latin):
attis megisto uerissi me nõĩat᷑.
quod ex nullo sit procreatus. id circo etiã filium
sine officio mr̃is a solo pr̃e deo gñatus ẽ. In ie¬
fragilem imbecillemq uꝑa naͣm quasi manũ ad
ĩ mortalitatẽ poss& educer. factus ẽ & dei filius
per sp̃um & hõĩs per cãnem id est. & diui & hõ.
Dei uirtus in eo & exoperibus que fecit. apparuit.
fragilitas hõrs ex passione. quã pertulit. quam
cur susceperit paulo post docebo. Iterũ & deũ
fuisse & hoĩem &x utroq gn̾e permxtum Pro¬
phetis uaticinatib discimus. Isayas deũ testat᷑
his uerbis fuisse. Fatigata ẽ egyptus & negotia¬
tio ethiopũ & sabam uiri alteri ad te traniire
dientur. & tui erũt serui & post te ambulabut.
uincti compedibus &ꝵ adoxabũt te: & te precabunt᷑:
qm inte deus ẽs & nõ est alius deus preter te. Iu
deus enĩi es & nos nescielamꝰ deus iseł saluator. Con¬
fundent᷑ & reuerebimt᷑ om̃s qui ad uersant᷑ tibi

Expanded text:
Trismegisto uerissime nominatur, quod ei nullo sit procreatus. idcirco etiam filium sine officio matris a solo deo patre generatus est, in sefragilem inbecillamque naturam quasi manu ad inmortalitatem posset educere. factus est et dei filius per spiritum et hominis per carnem, id est et deus et homo. dei uirtus in eo ex operibus quae fecit apparuit, fragilitas hominis ex passione quam pertulit: quam cur susceperit paulo post docebo. interim et deum fuisse et hominem ex utroque genere permixtum prophetis uaticinantibus discimus. Esaias deum fuisse testatur his uerbis: fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum ientur et tui erunt serui et post te ambulabunt uincti conpedibus et adorabunt te et in te precabuntur: quoniam in te Deus est, et non est Deus alius praeter te. tu enim es Deus, et non sciebamus, Deus Israel saluator. confundentur et reuerebuntur omnes qui aduersantur tibi
Abbreviated transcription (Latin):
quitentẽ diutius errate ac sme ullo laboris effectu ua¬
gari per tenebras in extricabiles: aperuit oculos eius
aliquãdo. & noticnẽ ueritatis munus suũ fecit ut &
huanam sapĩam nlłam ĩe monstrar&. &̾ erranti ac ua¬
go uiam consequẽdȩ i amortalitatis ostenderet. Uerũ

Expanded text:
requirentem diutius errare ac sine ullo laboris effectu uarequirentem diutius errare ac sine ullo laboris effectu uagari per tenebras inextricabiles: aperuit oculos eius aliquando et notionem ueritatis munus suum fecit, ut et humanam sapientiam nullam esse monstraret et erranti ac uago uiam consequendae inmortalitatis ostenderet. uerum
Abbreviated transcription (Latin):
Agno &t excellenti ingeno uiti cũ se
doctrine penitus dedissẽt quicquid.
laboris poterat impendi. contemptis
om̃ibus & priuatis & publicis actio¬
nibue ad in quirende ueritatis stu-¬
dium cõtulerũt. existimãtes multo
ẽẽ preclarius humanaꝵ diuinaꝵq
reꝵ inuestigate ac scite rõnẽ quã
rant illi quidera ueritatis cognitione dignissimi. ꝗ
scre tantotere cupiuerũt. Etq ita ut cam reb orb
ante ponerẽt. Nam & abiecisse quosdam res fanuili¬
ares suas & tenuntiasse uniuersis uoluptatib con¬
stat. ut folã nulamq uirtutẽ: nudi expeditiq Se¬
querent᷑ Tantum apud eos uirtutis nom̃ s ouectiti¬
acc mduistia perdiderũt. quia uenitisia prebanũ¬
suna siuim dei qui fec oĩa tagenio ac pl optire
fensib ucum̃ ꝑ distaret. si consilia x dispositiones illiꝰ
maiestatis eterne cogitatio assequetetur humana:
uod quia fieti nõ potuit ut hõi pet se ip̃m rõ diuina
notesceret: nõ est passus hoĩem deus. lumen sapiẽ re-

Expanded text:
agno et excellenti ingenio viri, cum se doctrinae penitus dedissent, quidquid laboris poterat impendi, contemptis omnibus et privatis et publicis actionibus ad inquirendae ueritatis studium contulerunt, existimantes multo esse praeclarius humanarum diuinarumque rerum inuestigare ac scire rationem quam erant illi quidem ueritatis cognitione dignissimi, quoniam scire tanto opere cupiuerunt atque ita, ut eam rebus omnibus anteponerent — nam et abiecisse quosdam res familiares suas et renuntiasse uniuersis uoluptatibus constat, ut solam nudamque uirtutem nudi expeditique sequerentur, et tantum apud eos uirtutis nomen et auctoriatque industriam perdiderunt, quia ueritas id est arcanum summi dei, qui fecit omnia, ingenio ac propriis eum hominemque distaret, si consilia et dispositiones illius maiestatis aeternae cogitatio adsequeretur humana. quod quia fieri non potuit ut homini per se ipsum ratio diuina notesceret, non est passus hominem deus lumen sapientiae
Abbreviated transcription (Latin):
terre cũ ad destruẽdã p̃mẽsam uixium tyrã¬
nidẽ humane opes defecerit siquidẽ capto
mudũ cũ magnis latronũ exercitib incu-¬
babit diuino auxilio tãta illa calamitas in¬
digebit. Cõmotus ig deus & periculo anci
ꝓtinus liberatorẽ. Tunc aꝑiet᷑ͣ celũ mediũ
intempesta & tenebrosa nocte ut in orbe
toto lumen descẽdentis dei tanꝙͣ fulgur
apparcat. Quod sibylla uersib elocuta ẽ¬

Expanded text:
terrae cura ad destruendam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus incubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit. commotus igitur deus et periculo ancitinus liberatorem. Tunc aperietur coelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis Dei tanquam fulgur appareat; quod Sibylla his versibus locuta e
Abbreviated transcription (Latin):
qͣuis indeos relatũs mercurũ noĩe ab egyp¬
tiis honoret᷑ nec plus ei auctoritatis tribuat
ꝙͣ platonii aut pithagore: maius ig  testi¬
moium regramꝰ. Polites ꝗdem cõsuluit apol
linẽ. utrũ ne maneat aĩa pose moͣtem an
disoluat & repondit his uerbis

Expanded text:
uis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae. maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post mortem an dissoluatur, et respondit his uers
Abbreviated transcription (Latin):
siminime bt̃ eiȩ uideam̃ s. fugientes ultcebtos
uoluptatum solisq uirtutib seruientes in om̃ib
miseriis laboribisq uiuamꝰ. que sũt exercitia
& coroboram̃ta uirtutis. sed deniq illam asperã
uitam difficilemq teneamus: que nobis ad bt̃ĩtu¬
dine patefacta est Siimu igit̾ honiũ qđ btõs
facit. nõ põt ẽẽ nisi in ea religione atꝗ doctria.
tui sp̃es ĩ mortalitatis ad iuncta est: Res igͣ
uidetur in hoc loco ut qm̃ docuimus immorta¬
litate eẽ sũmum honu. ad ip̃m immõtalem esse
aiam comprobemus. Qua dexe ingens inter
pħos disputatio est nec quicꝙ̃ tam̃ explicare
aut probare ualuerũt: hi ꝗ uerũ de dĩã lentiebãt.
expertes enĩ q̃huius diuine eruditionis: nec argumẽta

Expanded text:
si minime beati esse uideamur, si fugientes inlecebras si minime beati esse uideamur, si fugientes inlecebras uoluptatum solique uirtuti seruientes in omnibus miseriis laboribusque uiuamus, quae sunt exercitia et corroboramenta uirtutis, si denique asperam illam uiam difficilemque teneamus, quae nobis ad beatitudinem patefacta est. summum igitur bonum quod beatos facit non potest esse nisi in ea religione atque doctrina, cui spes inmortalitatis adiuncta est. Res exigere uidetur hoc loco, ut quoniam docuimus in-\' mortalitatem esse summum bonum, id ipsum, inmortalem esse animam, conprobemus. qua de re ingens inter philosophos disceptatio est, nec quicquam tamen explicare aut probare potuerunt ii qui uerum de anima sentiebant. expertes enim diuinae huius eruditionis nec argumenta
Abbreviated transcription (Latin):
querit᷑. Scia id prestat aut quõ & quo per ueni¬
endũ sit nouerimus. uixtus ut piruemamꝰ. Al¬
terũ sine alto tuhil ualet Ex scĩa eĩ uretus . ex
uirtute sũmũ honũ nascit᷑. Btã igit᷑ uita quã¬
periri: quia sũmu honũ nõ in sunã quesiuerut᷑ sed
un imo. Sũmu aut̃ quid ẽ nisi celũ & deus un¬
de animus oritur. Nqi quod nõ nisi terra unde
corpus eit. Itaꝗ luet quidã pħi sũmum honit
nõ cõpori sed aĩo dedexit. tam̃ quia ad illđ hoc̃
uitã retulerũt quȩ nĩ cõpore terminat᷑ ad corpꝰ
reuoluti sũt ciuius om̃e hoc ip̃us quod transigitur
interꝑa. quar nõ ĩ merito sũmu honũ nõ cõpre¬
hendetũt quia quiꝗd ad cõpus spectat. heĩm¬
mõtalitatis est expers: unũ sit necesse est Non
sed ita cadit: nõ ut tũc bt̃us sit cum uiuit in
ło sp̃u uiuit. Noc uno bt̃i eẽ in hac uita possumꝰ.

Expanded text:
quaeritur: scientia id praestat, ut quomodo et quo perueniquaeritur: scientia id praestat, ut quomodo et quo perueniendum sit nouerimus, uirtus, ut perueniamus. alterum sine altero nihil ualet: ex scientia enim uirtus, ex uirtute summum bonum nascitur. beata igitur uita, quaperiri, quia summum bonum non in summo quaesierunt, sed in imo. Summum autem quid est, nisi coelum, et Deus, unde animus oritur? Imum quid est, nisi terra, unde corpus est? Itaque licet quidam philosophi summum bonum non corpori, sed animo dederint, tamen, quoniam illud ad hanc vitam retulerunt, quae cum corpore terminatur, ad corpus revoluti sunt, cujus est hoc omne tempus, quod transigitur in terra. Quare non immerito summum bonum non comprehenderunt; quia quidquid ad corpus spectat, et immortalitatis est expers, imum sit necesse est. Non sed ita cadit, non ut tunc beatus sit cum vivit in lo spiritu vivit. Hoc uno beati esse in hac vita possumus,
Abbreviated transcription (Latin):
ues gͦ &uitam fragilem ẜteuẽq ideo tõtemnittuet
solidam & perpetuãm ꝯlequat᷑ sp̃a igit᷑ cogitatio
per ordinem gradiems & uniu̾sa cõsiderans pex¬
ducit nos ađ eximiũ illđ & singłare cuius nasci
profecto ꝑuenissent ad uexũ hoc ut ostendi modo
Prot si nõ fuit illoꝵ qui celestes aĩas una cũ copo¬
rib extingũt. illi tam̃ qui de immortalitate diẽ¬
disputat᷑. intelliget̾ debuerũt. ideo propesitam
nobis esse uretutem: ut perdomitis libidinibus
roꝵq tẽresiriũ cupiditate superata. pure ac iui¬
tentes anime: ad celum ÷ ad originem suã xeai¬
tant᷑. Iureco ei loli animãtium ad aspestura celi
erecti sumus. ut sũmũ boriũ nẽm ĩ sumo ẽẽ cre¬
damus: ideo religionem soli caprattius ut ex hoc
aut uixtutẽ sũt amplexi. tenuerũt quidẽ ueri¬
tatis uiam: sed nõ petuenerũt ad sũmũ: hesꝓ
eũ duo sũt que primũ simul efficiãt. Iuđ qd

Expanded text:
ves; ergo et vitam fragilem brevemque ideo contemnit, ut ves; ergo et vitam fragilem brevemque ideo contemnit, ut solidam et perpetuam consequatur. Ipsa ergo cogitatio per ordinem gradiens, et universa considerans, perducit nos ad eximium illud et singulare, cujus causa nascimprofecto pervenissent ad verum hoc, ut ostendi modo. Quod si non fuit eorum, qui coelestes animas una cum corporibus extinguunt, illi tamen, qui de immortalitate disputant animi, intelligere debuerunt; ideo propositam nobis esse virtutem, ut, perdomitis libidinibus, rerumque terrestrium cupiditate superata, purae ac victrices animae ad Deum, id est ad originem suam revertantur. Idcirco enim soli animantium ad aspectum coeli erecti sumus ut summum bonum nostrum in summo esse credamus. Ideo religionem soli capimus, ut ex hoc aut uirtutem sunt amplexi, tenuerunt quidem ueritatis uiam, sed non peruenerunt ad summum. haec enim duo sunt, quae simul efficiant illut quod
Abbreviated transcription (Latin):
& optat᷑. hãc eni tam senes ꝙ pueri tam reges ꝙͣ
infimi.tam deniq sapientes ꝙ stulti cupuũt tanti est
Anaxagore uisum est cõtemplatio celi ac lucis ip̃ius.
ut quascunq milerias libeat substinete. Cum gͦ
laboriosa hec & breuis uita nõ tcñ horĩum seđ
etĩa cetetoꝵ animãtium cõsensur magnũ bonũ
ẽe dicat᷑ manifestum eandem sũmum ac per
fectum fieri bonũ. si & fine careat & omĩ malo.
Deniq unꝗͣ nemo extitisset. qui hãc ip̃am breuem
cõtemneret aut subiret mortem. nisi sepe uite
longioris. Na illi qui pro salute ciuium uolun¬
tarie se neci obtulerũt. sic̃ thebis me noetheus
Athenis codcus : Rome cictiui & mures duo nũꝙͣ
talitatem opinione ciuium conlequi putauissẽt:
qui tam&si nescierũt ĩmõtalitatis uiam tes ttm̃
eos nõ sefellit. Si enĩ uirtꝰ diuitias & opes ideo cõ¬
temnit. quia fragiles sũt uoluptates: ideo quia bte¬

Expanded text:
et optatur; hanc enim tam senes quam pueri, tam reges quam et optatur; hanc enim tam senes quam pueri, tam reges quam infimi, tam denique sapientes quam stulti cupiunt. Tanti est ut Anaxagorae uisum est, contemplatio caeli ac lucis ipsius, ut quascumque miserias libeat sustinere. cum igitur laboriosa haec et breuis uita non tantum hominum, sed etiam ceterarum animantium consensu magnum bonum esse ducatur, manifestum est eandem sfectum fieri bonum, si et fine careat et omni malo. Denique nemo umquam extitisset, qui hanc ipsam brevem contemneret, aut subiret mortem, nisi spe vitae longioris. Nam illi, qui pro salute civium voluntariae se neci obtulerunt, sicut Thebis Menoeceus, Athenis Codrus, Romae Curtius et Mures duo, numqu se immortalitatem opinione civium consequi putavissent: qui tametsi nescierunt immortalitatis vitam, res tamen eos non fefellit. Si enim virtus divitias et opes ideo contemnit, quia fragiles sunt, voluptates ideo, quia bre
Abbreviated transcription (Latin):
subiecta per cõpus Epicurus deum bt̃m hi incõ¬
ruptum uocat quia sempiternus est: Bñtudo
eni perfecta esse debit: ut nihil sit qđ eam ue¬
xare. aut minuere: aut immutare possit. Nec
aliter quicꝗͣ existimari bt̃m põt. nisi fuit incõruptũ:
in cõcuptum aũt nihil est. nisi quod ẽ ĩ mortale.
Sola gͥ ĩmortalitas bt̃a est quia coͣrumpi ac dil¬
soluiꝰ nõ põt quod si cadit iti hor̃em ilirtus q ͣ
negar nullus potuit: cadit &e bt̃itudo. Non pot
ei fieri ut sit miser qui uirtute ẽ preditus. sica¬
đit bt̃tudo gͦ & ĩmortalitas cadit in hoĩe que btã
est. Sũmum ig̾ bonũ sola ĩ mortalitas inuenit᷑
quia nec aliud aĩal nec cõpus attingit: nͦ pot̾ cuiꝙͣ¬
peruenix̃. cuius appetitio. ꝙͣ uera. ꝙͣ recta sit:
ip̃a uite huiusce: cupiditas indicat que licx sit
tp̃alis & labote plenissima: expetit᷑ tam̃ ab oĩb

Expanded text:
subjecta per corpus. Epicurus Deum beatum et incorsubjecta per corpus. Epicurus Deum beatum et incorruptum vocat, quia sempiternus est. Beatitudo enim perfecta esse debet, ut nihil sit, quod eam vexare, ac imminuere, aut immutare possit. Nec aliter quidquam existimari beatum potest, nisi fuerit incorruptum. Incorruptum autem nihil est, nisi quod est imsola ergo inmortalitas beata est, quia corrumpi ac dissolui non potest. quodsi cadit in hominem uirtus, quod negare nullus potest, cadit et beatitudo: non potest enim fieri ut sit miser qui uirtute est praeditus. si cadit beatitudo, ergo et inmortalitas cadit in hominem, quae beata est. summum igitur bonum sola inmortalitas inuenitur, quia nec aliut animal nec coprovenire. Cujus appetitio quam vera, quam recta sit, ipsa vitae hujusce cupiditas indicat: quae licet sit temporalis, et labore plenissima, expetitur tamen ab omnibus,
Abbreviated transcription (Latin):
nũ edixit quod similę sit & idem iemper. In¬
tellexit profecto que lit naͣ sumi boni: licet id
nõ eeplicauerit quid sit: id est aũt immõtali¬
tas. nec aliud omio quicꝗͣ: quia sola nec minui:
nec augeri: n ĩmutari pot̃.Ceneca qͦ imprudes
p̃mium: quã immoͬtalitatem. laudãt eni uir¬
futem in io libro: quẽ deimmatura mõte cõ¬
scripsit Una inquit res res ẽ uirtus que nos
immõtalitati donare possit. & pares diis facere.
ed & stoici quos sequutus est: negãt᷑ sine uir¬
tute esfici posse quenꝗͣ beatum: erg̃o uixtutis pre¬¬
miu bta uita ẽ. Si uirtus ut recte dictum ẽ bt̃am
uitam facit. nõ igrtꝰ ut auĩt propter se ip̃am uittas
appetenda: sed p̾ropter uitam bt̃am. quȩ uirtutẽ
neceslario sequit᷑ : quod argumẽtum docere ios
potuit quod est̾ iũmum. bonum. Hlec aut̃ uita
pñs & corpotalis ptã cẽ nõ põt. quia malis est

Expanded text:
num dixit, quod simile sit, et idem semper. Innum dixit, quod simile sit, et idem semper. Intellexit profecto quae sit natura summi boni, licet id non explicaverit quid sit: id est autem immortalitas, nec aliud omnino quidquam; quia sola nec imminui, nec augeri, nec immutari potest. Seneca quoque imprudens praemium, quam immortalitatem. Laudans enim virtutem in eo libro quem de immatura morte conscripsit: « Una, inquit, res est virtus, quae nos immortalitate donare possit, et pares diis facere. » Sed et stoici, quos secutus est, negant sine virtute effici quemquam beatum posse. Ergo virtutis praemium beata vita est, si virtus ut recte dictum est beatam vitam facit. Non est igitur, ut aiunt, propter seipsam virtus expetenda, sed propter vitam beatam, quae virtutem necessario sequitur. Quod argumentum docere eos potuit, quod esset summum bonum. Haec autem vita praesens et corporalis beata esse non potest, quia malis est
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ ex corporis fortitudine: quod cũ in aliqua con¬
ꝯressione certamineq uenerit: quid ex uictoria ꝙͣ
uitam petit: Siue eni cũ homine siue cũ bestia
neat. Et sicut corꝑus ab hostib suis uictum morte
multat᷑ ita soperatus uitiis animus moriat᷑ neces¬
se est. Quid ergo intererit int̾ aĩ & corporis
dimicationẽ: nisi qđ torpus tp̃alem uitam expetit
eius est si omia que probonis cõcupiscunt᷑ negli
uita que optatur a ceteris sepe respuit᷑ morteq
quã ceteri timẽt. fortitꝰ susciꝑit: Sed necesse est
aliquid ex le magni boni pariat. quia substentati
& superati usq ad mõte. labores sine premio
c̃ẽ nõ postũt:si nullum premiu quod ea dignũ
sunt spernit: quid aliud xestat. nisi ut celeste ali¬
quid efficiat: quia tẽrena uniu̾sa contemnit:
& ad altiora nitat᷑. quia humilia despicit. Id uõ
discipline: dissentiens a ceteris iđ cẽ sũmũ bo¬

Expanded text:
hoc est ex corporis fortitudine, quod cum in aliquam conhoc est ex corporis fortitudine, quod cum in aliquam congressionem certamenque venerit, quid aliud ex victoria quam vitam petit? Sive enim cum homine, sive cum bestia neat; et sicut corpus ab hostibus suis victum, morte mulctatur: ita superatus a vitiis animus moriatur necesse est. Quid ergo intererit inter animi corporisque dimicationem, nisi quod corpus temporalem vitam expetit,ejus est; si omnia, quae pro bonis concupiscuntur, negligdem vitam, quae optatur a caeteris, saepe respuit, mortemque, quam caeteri timent, fortiter suscipit; si necesse est ut aliquid ex se magni boni pariat, quia sustentati et superati usque ad mortem labores sine praemio esse non possunt; si nullum praemium, quod ea dignum agilia sunt et caduca, spernit, quid aliud restat, nisi ut coeleste aliquid efficiat, quia terrena universa contemnit, et ad altiora nitatur, quia humilia despicit? Id verodisciplinae, dissentiens a caeteris, id esse summum bo
Abbreviated transcription (Latin):
iora & ueriora desiderat. Non despereinus in¬
ueniri pozle. modo uerset se cogitatio inoĩa
neq eni leuia aut luditta petuntur premia :
sed querit᷑ quid sit propter quod nascimur
quid efficiat uirtus. Possumus sic inuelngar̃.
Duo sũt exquibus homo constat: aia &ocorpus:
mlta lunt ꝓprĩa animi. multa ꝓpria corpo¬
ris. młta utruisq coĩa: sic̃ est ip̃a uittus que
quotiẽs ad corpus reterturꝰ discernendi grã
iuctoria. corpusq quod iolidum est & conprehetsibile:
cum solidis & comprehẽsibilib confugi necelle ẽ. Ani¬
mus aũt quia tenuis se inuisibilis: cum hil cõgredi¬
nir hostibus: qui iuderi tangiq nõ poslũt. Qui
sũt aũt hostes animi nisi cũpiditates. uitia: peccata:
que si uicerit uixtus ac tugauerit. ĩmaculatus exit
animus. ac purus. Unde igitur colligi põt. quid esti¬
ciat animi fortitudo nimirũ ex cõniũcto ac pari.

Expanded text:
iora et ueriora desiderat. non desperemus iniora et ueriora desiderat. non desperemus inueniri posse, modo uerset se cogitatio in omnia: neque enim leuia aut ludicra petuntur praemia. Si quaeritur quid sit propter quod nascimur, quid efficiat uirtus, possumus sic inuestigare. duo sunt eMulta sunt propria animi, multa propria corporis, multa utrique communia, sicut est ipsa virtus: quae quoties ad corpus refertur, discernendi grativictoria: corpus, quia solidum est et comprehensibile, cum solidis et comprehensibilibus confligat necesse est; animus autem, quia tenuis, et invisibilis est, cum iis congreditur hostibus, qui videri tangique non possunt. Qui sunt autem hostes animi, nisi cupiditates, vitia, peccata? quae si vicerit virtus, ac fugaverit, immaculatus erit animus, ac purus. Unde ergo colligi potest, quid efficiat animi fortitudo? Nimirum ex conjuncto, et pari,
Abbreviated transcription (Latin):
sus mala quib hec uitedpbena est aliquid magni boni
pariat necesse est. Id uoͣ quigd ẽẽ dicemꝰ: Num uo¬
luptatẽ: nhil turpe ex honesto nasci põt. Num di¬
uinas : Num potestatei. At ea quidem tragilia sũt¬
& caduca. Num głam: Num honorẽ. Nũm inemo¬
riam hõis : Et hec onua nõ sũt in ip̃a uirtute: s
in alioꝵ existimatione atq arbutio poĩta nã sepe
uirtaiꝰ que im mẽla est. Eł in alio efficit᷑. Debet
aũt id honũ qđ ex ea nascitur ita coherer̃ ut
diuelli atq distrahi nequeat. Nec aliter sũmũ bo¬
nũ uidoriꝰ põt. quia he si propeiũ sit iurtutis &o
tile ut neq adici quicꝙͣ. nec dilttahi possit: Qd
in om̃ib contendendis uirtutii officia cõsiltũt. Nã
cuit᷑ uicti cupiditatȩ. idest profectus iuirtus ꝙ
Iliud ergo sublimius atq preclarius esticit: ne
frustra his p̃ñtib bonis reluctat᷑ nisi quod ma¬

Expanded text:
sus mala, quibus haec vita plena est, aliquid magni boni sus mala, quibus haec vita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est. Id vero quid esse dicemus? Num voluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest. Num divitias? num potestates? at ea quidem fragilia sunt, et caduca. Num gloriam? num honorem? num memoriam nominis? at haec omnia non sunt in ipsa virtute, sed in aliorum existimatione atque arbitrio posita. Nam saepe uirtus et inuisa est et malo adficitur. debet autem id bonum quod ex ea nascitur ita cohaerere, ut diuelli atque abstrahi nequeat, nec aliter summum bonum uideri potest, quam si et proprium sit uirtutis et tale, ut neque adici quicquam neque detrais omnibus contemnendis uirtutis officia consistunt? nam iunt uicti cupiditate, id est profecto uirtutis. aliut ergo sublimius atque praeclarius efficit nec frustra his praesentibus bonis reluctatur, nisi quod ma
Abbreviated transcription (Latin):
paucioribus & plexũq taũ. & incertis sẽꝑe: & nõ¬
nunꝙͣ scelere cõtingunt. & optant᷑ ab his qui eas ian
tenet. Quid regnum ip̃m: ne id quidem Non eĩ
cuncti hoĩes regnar̃ possũt: & necesse ẽ uniu̾sos
sũmi honi capaces esse. Queramus igit᷑ aliud qđ
propositum sit om̃ib. Num uirtus: negari nõ pot̃.
quin & honũ sit. & omiu certe bonũ: Iod si bonũ
ẽẽ nõ posset. quia uis & nã eius in maloꝵ ꝓrefe¬
rentia posita est. nõ est profecto sũmu bonum.
Queramus aliud ut nuhil uirtute pulchrius. nihil
sapĩa dignius reperiri põt. Si cĩ uitia ob turpitu¬
dinem fugienda sũt: uirtus igͬ appetẽda eit obde¬
corem. Quid gͦ : pot̃ ne fierĩ: ut quod bonum
qͦd honestu esse constat. mercede ac premio care¬
at: sitq tam sterile: ut nihil exse cõmodi pariat.
labor ille magnus. & difficultas. & eluctatio aduer¬

Expanded text:
paucioribus et plerumque casu et inertibus saepe et nonpaucioribus et plerumque casu et inertibus saepe et nonnumquam scelere contitenent. Quid regnum ipsum? Ne id quidem. Non enim cuncti homines regnare possunt; et necesse est universos summi boni capaces esse. Quaeramus igitur aliquid, quod propositum sit omnibus. Num virtus? Negari non potest, quin et bonum sit, et omnium certe bonum. Sed si beata esse non potest, quia vis et natura ejus in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. Quaeramus aliud. At nihil virtute pulchrius, nihil sapiente dignius inveniri potest. Si enim vitia ob turpitudinem fugienda sunt, virtus igitur appetenda est ob decorem. Quid ergo? Potestne fieri, ut quod bonum, quod honestum esse constat, mercede ac praemio careat, sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat? Labor ille magnus, et difficultas, et eluctatio adver
Abbreviated transcription (Latin):
sine altero uerũ ęsie nõ possit. Cadũt aut ad mul-¬
tiplices religiones. sed ideo falsas: quia sapĩam ge¬
liquerũt. que illos docer̃ poterat deos multos tẽ
nõ posse. aut studẽt sapĩe. sed ideo falle. quiare¬
ligionem sũmi dei õmiserut. qui eos ad ueri iciãm
põtuit exudire: sic hoĩes qui alterureũ suscipiũt.
uitã deuiã. maximisq exroribus plenã seꝗuntur.
qm̃ in his duobus in sepexabilit̾ cõnexis. & osti¬
cium hõis & om̃is ueritas inclusa est.Mliror
cilium sũmi boni reperiret: potuerũt eĩ sic cre¬
dere. Quodcunq est sumũ honũ necesse ẽ om̃ib
ẽe propositum. Uoluptas ẽ que appetitur a cunctis.
ꝑtatis. & młtis nõ cõtingit. Nam qui opibus carent
quoꝵ maior ẽ nuͣs. etiam uoluptate careant neces¬
se est. Non est igctur sũmũ: sed ne bonũ quidem
uoluptas. Quid diuitie. multoto magis: nã &

Expanded text:
sine altero uerum esse non possit. cadunt ergo ad mulsine altero uerum esse non possit. cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse, aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi dei omiserunt, qui eos ad ueri scientiam potuit erudire. sic homines qui alterutrum suscipiunt uitam deuiam maximisque erroribus plenam secuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter conexis et officium hominis et ueritas omnis inclusa est. miror cilium summi boni reperiret. potuerunt enim sic quaerere: quodcumque est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum. uoluptas est quae adpetitur a cunctis, aetatis et multis non contingit; nam qui opibus carent, quorum maior est numerus, etiam uoluptate careant necesse est. non est igitur summum bonum, sed ne bonum quidem uoluptas. quid diuitiae? multo magis: nam et
Abbreviated transcription (Latin):
i religio tollit᷑ nulla nobi rõ cum ceło ẽ.: itaꝗ̾ ut
quid eĩ posiumꝰ quoꝵ status rectui est. Incelũ igͭ
spectandum eit: quo nã cõporis prouocat: qđ si cõn¬
stat esse faciẽdum aut ideo faciendum est ut
religioni seruiamus. aut ideo: ut xõnem reꝑ ce
endum est: quã qui nõ suscipit: ip̃e se prõsternit
interram: & uitam pecudũ secutus humarutate
se abdicat. S apiẽtioret igit᷑ imperiti: quia & s
etrant inreligione diligenda: tam̃ naturȩ suȩ
cõlitionisq meminerũt᷑. Constat ig totius hu¬
mani gnͣis consensu religionemꝙ suscipi oportece
Sed quõ in ea exret᷑ explicandum est. Naturã hõĩs
deue hãc esse uoluit: ut duaꝵ reꝵ cupida & ap¬
petens eẽt religionis & sapĩe: sed hoĩes ideo fallun¬
tur: quod aut religionem suscipiũt omissa sapĩa:
uut sapĩe soli student omissa religione: cũ alteru

Expanded text:
si religio tollitur, nulla nobis ratio cum caelo est. itaque aut si religio tollitur, nulla nobis ratio cum caelo est. itaque aut quidem possumus, quorum status rectus est. In coelum igitur spectandum est, quo natura corporis provocat. Quod si constat esse faciendum, aut ideo est faciendum, ut religioni serviamus, aut ideo, ut rationem rerumendum est quam qui non suscipit, ipse se prosternit in terram, et vitam pecudum se abdi-. cat. sapientiores igitur inperiti, qui etiamsi errant in religione deligenda, tamen naturae suae condicionisque meminerunt. Constat igitur totius humani generis consensu religionem suscipi oportere. sed quomodo in ea erretur explicandum est. naturam hominis deus hanc esse uoluit, ut duarum rerum cupidus et adpetens esset, religionis et sapientiae. sed homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt omissa sapientia aut sapientiae soli student omissa religione, cum alterum
Abbreviated transcription (Latin):
s miltis fm mͦ ad uitã tuendama. hõi etiã cid propaᷤ¬
gãdam. Et quia in hoĩe rõ ip̃a perfecta ẽ: sapĩã
noĩat᷑ que iu hoc eximium fac̃ hoĩem: qđ soli da¬
tum est intelliger̃ diuina. Qua de re Ciceronis
uera sentẽtia. Ex tot inquit gnibus nullu eẽ
aĩal preter hoĩem qđ heat notitiam aliquã dei.
ipsisꝗ in hõibus nulla gens ẽ: neq tam mãsueta.
neq tam fera: que nõ etiã si ignoret qualem hẽri
deuma deceat. gam̃ hñdi sciat᷑. ex quo efficitur
ut agnoscat deũ: qui unde ortus sit quasi recoͣ¬
tollũt etiã religionem: & orbat᷑ hoĩem suo ꝓͥo ds
singłari bono : quod eit a recte iuiuẽdo atq ab
omi humanitate disiunctum: quia deuꝰ ut
cuncta uiuentia subiecit hõi: sic ip̃m hoĩe sibi.
Nam quid t̃ cur idem ip̃i disputẽt. eo dixigendã esse
mentem quo nultus exectus ẽ. Si enĩ nobii incelũ
spectandu elt: ad nihil utiq aliud ꝙͣ ad religionẽ.

Expanded text:
s tantummodo ad vitam tuendam, homini etiam ad propagandam. Et quia in homine ipsa ratio perfecta est, sapientia nominatur: quae in hoc eximium facit hominem, quod soli datum est intelligere divina. Qua de re Ciceronis vera est sententia. « Ex tot, inquit, generibus nullum est animal praeter hominem, quod habeat notitiam aliquam Dei; ipsisque in hominibus nulla gens est, neque tam immansueta, neque tam fera, quae non, etiamsi ignoret qualem Deum haberi deceat, tamen habendum sciat. » Ex quo efficitur, ut is agnoscat Deum, qui, unde ortus sit, quasi recortollunt etiam religionem et orbant hominem suo proprio ac singulari bono: quod est a recte uiuendo atque ab omni humanitate diiunctum, quia deus ut cuncta uiuentia subiecit homini, sic ipsum hominem sibi. nam quid est cur idem ipsi disputent eo dirigendam esse mentem quo uultus erectus est? si enim nobis in caelum spectandum est nihil utique aliut quam ob religionem,
Abbreviated transcription (Latin):
roneꝯ: cum hõiem seꝑe deludat. Nam quib gnandi
mellis officium est: cum allig̾tal incolũt sedes: ca¬
sira muniuũt. domicilia inenarrabili arte cõponũt.
regi suo seruĩt. nescio anhis sit perfecta pruden¬
hia. Inicertum igit᷑ eit uitũ ne illa que hõi tribiũt
coĩa sint cũ aliii uiuentib religionis srat exꝑtia.

Expanded text:
rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? nam quibus generandi rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? nam quibus generandi mellis officium est, cum adsignatas incolunt sedes, castra muniunt, domicilia inenarrabili arte componunt, regi suo seruiunt, nescio an in his sit perfecta prudentia. incertam igitur est utrumne illa quae homini tribuuntur communia sint cum aliis uiuentibus, religioni
Abbreviated transcription (Latin):
manitas: nam ip̃a humaniitas quid est nisi iu¬
stitia: Quid est iustitia nisi piȩtas. pietas aũt
nihil aliud est ꝙͣ dei parentis agnitio. Sũmum
etiã que putant᷑ esse homini propͥa: in ceteris qͦ
aĩalib reperiunt᷑. Cum enĩ suas uoces propriis int ᷤ
se notis discernũt atq dinoscut᷑ colloqui uidentur:
redendi q nẽ apparet in hii aliqua cum demului
auribus contractoq rita. & oculis inlascuuã reso¬
lutis aut hõi arridentꝰ. aut suis quisq coniugibus
& foetibus propeiis: nõ ne aliquid amori mutuo & in¬
dulgentie simile impartiũt. Iam illa que sibi ꝓspicuĩt
in futuitit̃ Ex cibos reponũt: S hñt utiq peudentian
rronuis quoq signa inmłtis deprehẽdunt. Nam quãdo
uitia subi aprẽtũt: mala cauẽt. periculũ uitant lati¬
bula sibi parẽt inpluris exitus disparẽtia profecto
aliquid intelligũt. Potest aliquis negare illis in esse

Expanded text:
manitas. sed ipsa humanitas quid est nisi iumanitas. sed ipsa humanitas quid est nisi iustitia? quid iusnihil aliud est, quam Dei parentis agnitio. CAPUT Xetiam quae putantur esse homini propria, in caeteris quoque animalibus reperiuntur. Cum enim suas voces propriis inter se notis discernunt atque dignoscunt, colloqui videntur; ridendi quoque ratio apparet in his aliqua, cum demulsis auribus, contractoque rictu, et oculis in lasciviam resolutis, aut homini alludunt, aut suis quisque conjugibus ac foetibus propriis. Nonne aliquid amori mutuo et indulgentiae simile impartiunt? Jam illa quae sibi prospiciunt in futurum, et cibos reponunt, habent utique providentiam. onis quoque signa in multis deprehenduntur. nam quando utilia sibi adpetunt, malo cauent, periculum uitant, latibula sibi parant in plures exitus dispatentia, profecto aliquid intellegunt. potest aliquis negare illis inesse