comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
EPIUS rogatus a condiscipłis quasdã q̃sti¬
ĩiculas enodare: importunitati illoꝵ nõ
fuit facultas nega̾do obiuare. ꝓ sertĩ
metuens illo eulogio multari: si creditũ ta¬
letũ mallem int̾ra silendo occultari. Iob. Diui
tias qͣs deuorauit eytͣhet deus deuẽtre eiꝰ: qͣs
absidit au̾bi d̾i fam̃patiente. ꝙ u labor m̃s nõ so¬
lũ p̃sẽti ꝓficiat etati: disputata euraui stilo traͣs¬
nut̾e potteritati : rogãs ũ qͥcũq his studuerit legẽdo

Expanded text:
epius rogato a condiscipulis quasdam quaestiunculas enodare, importunitati illorum non fuit facultas negando obviare praesertim metuenti illo elogio multari, si creditum talentum mallem in terra silendo occultari. Job enihet Deus de ventre ejus , quas abscondit a verbi Dei famem patiente. Et ut labor meus non solum praesenti proficiat aetati, disputata curavi stylo transmittere posteritati, rogans ut quicunque studuerit his legendo
Abbreviated transcription (Latin):
Cõmorem᷑ in uillis : ħ ẽ ip̃is qͦ paganis fidẽ tuam
annunciemꝰ. Nemo uescit paganos a uilla dictos.
uitare dĩ. Potest ⁊ uox eccłe ẽẽ ueni dilecte mi. ac
si drẽt: Iã mist̾io ascensioĩs. assũptũ hoĩem ad ce¬
los subleuasti. s ueni diuine magestatis p̾sencia.

Expanded text:
Commoremur in villis, hoc est ipsis quoque paganis fidem tuam annuntiemus. Nemo nescit Paganos a villa dictos: vitate Dei. Potest et Vox Ecclesiae esse: Veni, dilecte mi; ac si diceret: Jam mysterio ascensionis assumptum hominem ad coelos sublevasti; sed veni, divinae majestatis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ qͣ uis carerẽt supplicio uidebat᷑ eis tãm̃ eẽ ñ fernocũ eet separa¬
tiaregno Illi ãt qͥerãt ĩ ĩferiori eos uidẽbat᷑ ee ĩ refrigeriũ pa¬
radisi im̾ ⁊diues rogabat alm aro guitã sr̃ se stillari. d ¶¬
pregior ũdre mortis luxorta ẽ ens. Qdã exeis erãt ĩ qͥbdã
penis. Senit gͦ dñs ad ĩ fermĩ sr̃iorẽ nascẽdo ut hbaret op̃psoᷤᷤ
adiabolo descẽdit ad ĩ fernũ ĩ feriorẽ moriẽdo ut redineret

Expanded text:
 quamvis carerent supplicio, videbatur eis se esse in inferno, cum essent separati a regno; illis autem qui erant in inferiori, videbatur refrigerium paradisi: unde et dives rogabat a Lazaro guttam super se stillari . Hadam ex eis erant in quibusdam poenis. Venit ergo Dominus ad infernum superiorem, nascendo, ut liberaret oppressos a diabolo; descendit ad infernum inferiorem moriendo, ut redimeret
Abbreviated transcription (Latin):
hii amauer̃ ⁊ ad lucẽ xͥ. uenire noluer. iõ orrẽdis tenebris ibi
dẽt᷑ It hie bona uidere ⁊ audire d̾dignabat᷑. ĩte ibi t̾ibili uisu¬
mori: ⁊ mors fugiet abens. d qͣlit̾ s̃ ibipositi:M Capi¬
ta s̃ eis deorsũ mersa. dorsa ad ĩuicẽ u̾sa. pedes sursũ erecti
ĩuidigulosi. ebriosi. luxuriosi. homicide. crudeles. fures.
p̃doues. latrones. ĩ mũdi. auari. adult̃i formeatores. m̃daces.
ꝑiuri. bla sphemi. inalefici. de tractores. discordes. qͥ ĩhrs
fuerit ĩuẽti: ibũt ĩp̃dicta suppheia nũꝗͣ redituri. dh¬

Expanded text:
 et ad lucem Christum venire noluerunt, ideo horridis tenebris ibi dentur. Quia hic bona videre et audirmori, et mors fugiet ab eis. D. Qualiter sunt ibi positi?--M. Capita sunt eis deorsum mersa, dorsa ad invicem versa; pedes sursum erecti,invidi, gulosi, ebriosi, luxuriosi, homicidae, crudeles, fures, praedones, latrones, immundi, avari, adulteri, fornicatores, mendaces, perjuri, blasphemi, malefici, detractores, discordes, qui in his fuerint detenti, ibunt in praedicta supplicia, nunquam redituri.
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpalatio : fec̃ eũ ds̃ laboriosũ fabrał iħmũdo. ũ qͦatꝰ
totis iuribꝰ feruiat. qͥ uaeare dõ seruiẽdo nolebat. Uñdr̾.
aurea iras a celestis regis. hii s̃ electi ĩ qͥbꝰ renouat᷑ nnͣgo¬
di. Reꝓbos at qͥ ꝯtͣ regẽ agũt: ipse tortor ũ hostes punit.
Tali mͦ seruit diabolꝰ dõ. D qͣlit̾ seruiũt m̃bradi aboli
electis.aͥ MCũ eos tut ad regnũ simulatiõe ł ĩpellũt nece¬
ssitate ad u̾sitatis. Simulatioẽ qͥdẽ eos tͣhũt. cũbonͣ ext̾iꝰ simu

Expanded text:
in palatio; fecit eum Deus laboriosum fabrum in hoc mundo, ut coactus totis viribus serviat, qui vacare Deo fruendo nolebat, ut dicitaurea vasa coelestis regis: hoc sunt electi, in quibus renovat imagi contra regem agunt, ipse torret et ut hostes punit. Tali modo servit diabolus Deo. D. Qualiter serviunt membra diaboli electis?-- M. Cum eos trahunt ad regnum simulatione, vel impellunt adversitate. Simulatione quidem eos
Abbreviated transcription (Latin):
res neq ierosolimnis neq ĩ mõte garidi: adorabũt patrẽ
dñicͣ saltẽ ꝑseptimanã poss corere illo: M fames est
unͣ d̾penis pecci hõ nãq sic e̾atꝰ erat ut si uellet sine labo
re b̾atꝰ iuueret. Post ꝗͣ at cecidit: ñ nͥ ꝑ laborẽ redire po¬
tuit. q si fam̃ ł sitĩ ł frigꝰ ⁊ioet̾a ĩcomoda nõ sustin̾et. la¬
borare nollet: ⁊ sic sẽꝑ extorris a regno maneret. In di¬
dit gͦ eid̾s fam̃: ut hac necessitate coaetꝰ laboraret ⁊
adcc̾irã patrrã hac ĩ occasioe redire q̃at. U ħ tm̃ d̾ electis
accipe. Nã reꝓbis oĩa ad penã s̃. d Est oĩst̾minꝰ uite p̾s¬

Expanded text:
e saltem per septimanam posset carere illo?--M. Fames est una de poenis peccati. Homo sic creatus erat, ut, si vellet, sine labocidit, non nisi per laborem redire potuit. Qui si famem, vel frigus, vel caetera incommoda non sustineret, laborare nollet; et sic semper extorris a regno maneret. Indidit ergo ei famem Deus, ut hac necessitate coactus laboret, et etiam hac occasione redire queat. Et hoc tantum de electis accipe, nam reprobis omnia ad poenam faciunt. D. Est homini te
Abbreviated transcription (Latin):
ti naq sͥ b̾n ꝯseii ⁊ de fut᷑a spe c̾ti s̃ uultui ilares occłi eoꝵ
qͣdã gr̾a mieãtaes in ĩcessu modesti d̾ abũdãtia cordis. dul¬
ors ĩ u̾bis. Mali at dap̃nata ꝯsciẽtra ⁊ cordis amaritudini
era mordaces. ĩ ĩ cessu ĩtẽperati seł mͦ tardi. mͦ festim.⁊
uenenũ qd̾ corde ger̃. nẽ amaris. nc̃ ipiis diecis fũdũt.

Expanded text:
i bene conscii, et de futura spe certi, sunt vultu hilares; oculi eorum quadam gratia micantes, in incessu modesti, de abundantia cordis dulces in verbis. Mali autem de prava conscientia et cordis amaritudine tia mordaces, in ingressu intemperati, scilicet modo tardi, modo festini; venenum quod in corde gerunt, nunc amaris, nunc impuris di
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ sĩgłare sacͥficiũ qd̾ auferret pec̾e̾a se ipsũ offerẽs ĩstituit.
Dũ hoiẽs nõ colerẽt nͥ unũ dm̃ abĩitio un̾cepit idoloꝵ
cult᷑a ⁊ sr̾ sticio: Ap̃ babel turris gigãtũ exorsa fui
ciues s̃ subuigͣtos eã adorare ꝯpulit. Que pꝰ alii iminitati
suis caris ⁊ p̃potẽtibꝰ regibꝰ mortuis idala fecer.⁊ uulgꝰ colere¬
idola cõpuler ut c̾tẽses suo regi ioui:⁊ atenieses cicͤpi.
Lacini iano. remani romulo un̾ dr̾. Tituor pͥmꝰ ditx̃ ĩ orbẽ¬
deos. Demones uͦ formulas ĩtrabat̃ ⁊ ppłm ꝑ respõsa se¬
ducẽtes ludificabãt. d uͥ fuit babel : M Inloco qͦ nẽ est
mis regiia: ut lates igni ⁊ bitinũ aq̃ ressiftet. Quiꝰ logi¬

Expanded text:
s instituit. D. Cum homines non colerent nisi unum Deum ab initio, unde coepit idolorum culturae superstitio? --M. Apud Babel turris gigantum exorta legicunctos sibi subjugatos eam adorare imperavit, quem post alii imitatisuis, aut praepotentibus regibus, mortuis idola fecerunt, quae vulgus colere compulerunt: ut Cretenses suo regi Jovi, et Athenienses Cecropi, Latini Jano, Romani Romulo; unde dicitur: Primus in orbeor. Daemones vero formulas intrabant, et populum per responsa seducentes ludificabant. D. Ubi fuit Babel?--M. In loco in quo numis regina, ut lateres igni, bitumen aquae resisterent. Cujus longi
Abbreviated transcription (Latin):
hac uia iudicationes repperient᷑. p̃ter ꝙͦ in conectura¬
li constitutione. Nam mea nec racio quare fecerit que¬
ritur: fecisse enĩ negatur. nec frrmamentũ querit᷑. quia
ñ sub ẽ ratio qr̃ exintentione & infirmatione iudicatio
constituit᷑ hoc modo. Intentio. Occidisti aiacem. Infirma
cio ñ occidi. Iudicatio: occiderit ne: Ratio om̃is utriusq
orationis ut ante dictũ est ad hanc udicationẽ conferen¬
da ẽ. Si plures erunt constitutiones aut partes consti¬
tucionũ. iudicationes plures erunt quoq in una causa.
exponere. ne qua ꝓpt̾ multitudinẽ litterarũ possit
tuũ defatigatio aninũ retardare. S si qm̃ tardiꝰ
hec quã studes absoluent᷑. cum rerũ magnitudini
tum nr̃is qͦ occupationibꝰ assignare debebis. Uerũp¬
tam̃ maturabimꝰ & qđ negetio diminutũ fuerit.
exequabimus industria. ut pro tuo in nos officio ⁊

Expanded text:
hac via iudicationes reperientur, praeterquam in coniecturahac via iudicationes reperientur, praeterquam in coniecturali constitutione: in ea nec ratio qua re fecerit quaeritur, fecisse enim negatur: nec firmamentum exquiritur, quoniam non subest ratio. Quare ex intentione et infitiatione iudicatio constituitur, ‹hoc› modo: Intentio: «Occidisti Aiacem.» Infitiatio: «Non occidi.» Iudicatio: «Occideritne?» Ratio omnis utriusque orationis, ut ante dictum est, ad hanc iudicationem conferenda est. Si plures erunt constitutiones aut partes constitutionum, iudicationes quoque plures erunt in una causa, exponere, ne qua propter multitudinem litterarum possit animum tuum defatigatio retardare. Si qua tardius haec, quam studes, absolventur, cum rerum magnitudini tum nostris quoque occupationibus adsignare debebis. Verumtamen maturabimus et, quod negotio deminutum fuerit, exaequabimus industria, ut pro tuo in nos officio,
Abbreviated transcription (Latin):
mentum querendũ est idẽ qđ continet accusatio¬
nem. qđ affert᷑ contra rationẽ defensionis. de qua
ante dictum ẽ. Id constituet᷑ hoc modo. Cũ ufus fu¬
erit horestes ratione hoc pacto. iure occidi. illa em̃
patrẽ meum occiderat: utetur accusator firma¬
mento hoc modo. S ñ abste occidi neq indãpnatam
penas pendere oportuit. Ex ratione defensionis &
ex firmam̃to iccusationis iudicĩ nascatur questio opor¬
tet. Quam nos iudicationẽ. greci crinomenon ap¬
pellant. Ea constituetur ex coniunctione firmam̃ti.
& racionis defensione: hocmodo. Cumdicat horestes
se patris ulciscendi causa matrẽ occidisse: rectũ ne
fuerit sine iudicio a filio clitimestrã occidi. Ergo
hac ratione iudicationẽ reꝑiri conuenit. Reꝑta iudi¬
catione omnẽ rationẽ tociꝰ orationis eo conferri opor¬
tebit. In omnibꝰ constitucionibꝰ & partibꝰ constitutionũ

Expanded text:
mentum quaerendum est, id est, quod continet accusatiomentum quaerendum est, id est, quod continet accusationem, quod adfertur contra rationem defensionis, de qua ante dictum est. Id constituetur hoc modo: Cum usus fuerit Orestes ratione hoc pacto: «Iure occidi: illa enim patrem meum occiderat», utetur accusator firmamento, hoc modo: «At non abs te occidi neque indamnatam poenas pendere oportuit.» Ex ratione defensionis et ex firmamento accusationis iudicii quaestio nascatur oportet: eam nos iudicationem, Graecei crinomenon appellant. Ea constituetur ex coniunctione firmamenti et rationis defensione hoc modo: Cum dicat Orestes se patris ulciscendi matrem occidisse, rectumne fuerit sine iudicio a filio Clytemestram occidi. Ergo hac ratione iudicationem reperire convenit: reperta iudicatione omnem rationem totius orationis eo conferri oportebit. CAPUT 27 In omnibus constitutionibus et partibus constitutionum
Abbreviated transcription (Latin):
ullo modo posset. uenit cum ducibꝰ hostiũ in collocu¬
tionem. ita discessit. utꝰ inpedimenta relinqueret. ex¬
ercitũ educeret. Sacius ẽe dixit amittere inpedim̃¬
ta: quã exercitum. exercitũ educit. ĩ pedimenta re¬
liqͥt. arcessit᷑ maiestatis. Quȩ constitutiones & que cõ¬
stitutionũ partes sunt uideor ostendisse. ñc quomodo
eas ⁊ qua uia tractari conueniat demonstrandũ ẽ. si pͥ
aꝑuerimꝰ quid oporteat ab ambobꝰ in causa destinari.
di causa. in hac potissimũ causa consistamus. Horestẽ¬
cum confiteatur se matrẽ occidisse. nisi attulerit fac¬
ti rationẽ ꝑuerterit defensionẽ. gͦ affert eam. quȩ nili
int̾̃cederet: nec causa quidẽ ẽẽt. Illa enĩ inquit patrẽ
meum occiderat. Ergo ut ostendi ratio ẽ. ea que con¬
tinet defensionẽ. sine qua nec parua quidẽ dubitatio
potest remorari dãpnationẽ. Inuenta racione firma-¬

Expanded text:
ullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocuullo modo posset, venit cum hostium ducibus in conlocutionem; ita discessit, ut inpedimenta relinqueret, exercitum educeret. Satius esse duxit amittere inpedimenta quam exercitum. ‹Exercitum› eduxit, inpedimenta reliquit: arcessitur maiestatis. Quae constitutiones et quae constitutionum partes sint, videor ostendisse. Nunc quo modo eas et qua via tractari conveniat demonstrandum est, si prius aperuerimus, quid oporteat ab ambobus in causa destinari, di causa in hac potissimum causa consistamus: Orestes confitetur se occidisse matrem: nisi adtulerit facti rationem, perverterit defensionem. Ergo adfert eam, quae nisi intercederet, ne causa quidem esset. Illa enim, inquit, patrem meum occiderat. Ergo, ut ostendi, ratio ea est, quae continet defensionem, sine qua ne parva quidem dubitatio potest remorari damnationem. Inventa ratione firma
Abbreviated transcription (Latin):
ficationẽ iniciemus. Quod si hoc fecisset tam̃ ei ꝓpristi¬
nis beneficiis ignosci conueniret. uerũ nichil postu¬
lat ignosci. Ergo tota in uidiciũ non uenit. aut in
senatum. aut añ imꝑatorẽ. & in consiliũ talis causa
cum fecisse nos ñ negamus. s alioꝵ peccatis coactos fe¬
cisse dicimꝰ. Ut horestes cũ se defendit: in matrẽ con¬
fert cͥmen ¶Ex remocione criminis causa constat.
cũ anobis ñ crimen s culpam ipsam amouemꝰ. & uel
in homine transterimꝰ. uel in rem quãpiam consirinus.
In hominẽ transfert᷑ ut si accutur is qui .p. sulpicium
se fatet᷑ occidisse. & id ui̾su consulũ defendat. ut eos
liceret. Inrem confert᷑. ut si quis ex testamento quod fa¬
cere iussus sit ex plebis scito ueret᷑. ¶ Ex cõꝑatione cau¬
sa constat. cum dicemus necesse fiusse ad alterutrũ fa¬
Gaius põpilius cum agallis obsideretur neq fugere

Expanded text:
ficationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristificationem iniciemus: «quodsi hoc fecisset, tamen ei pro pristinis beneficiis ignosci conveniret, verum nihil postulat ignosci.» Ergo in iudicium non venit: at ‹in› senatum, ad imperatorem et in consilium talis causa cum fecisse nos non negamus, sed aliorum peccatis coactos fecisse dicimus: ut Orestes, cum se defendit in matrem conferens crimen. Ex remotione criminis causa constat, cum a nobis non crimen, sed culpam ipsam amovemus et vel in hominem transferimus vel in rem quampiam conferimus. In hominem transfertur, ut si accusetur is, qui Publium Sulpicium se fateatur occidisse, et id iussu consulum defendat et eos liceret. In rem confertur, ut si quis, ex testamento quod facere iussus sit, ex plebis scito vetetur. Ex conparatione causa constat, cum dicimus necesse fuisse alterutrum faest: C. Popilius, cum a Gallis obsideretur neque fugere
Abbreviated transcription (Latin):
cuius nomine scriptadentur agenda. Anũptiua pars
ẽ cum ꝑse defensio infirmataẽ. s assũpta ex contraria
re conꝓbatur. Assũptiue sunt partes quattuor. conces¬
sio. Remocio cͥminis. translacio cͥminis. cõꝑatio. Conces¬
sio ÷ cumreus postulat sibi ignosci. Ea diuidit᷑ inpur¬
gationẽ & dep̃cationem. Purgatio ÷ cum consulto ne¬
gat se reus fuisse. Ea diuiditur inprudentiã. fortunã
necessitatem. fortunam ut scipio ad tͥbunũ płi de exer¬
citus amissione. In prudentiam ut ille qui de eo seruo
qui dñm occiderat supplicium sũpsit. cui frat̃ esset añ
meatꝰ ñ uenit. quod eum aque int̾clusissent. ¶ Dep̃ca
ciorcum & peccasse & consulto fecisse confitetur & tñ
postulatur ut sui misereant᷑. hoc in iudicio ñ potest
fere usu uenire. nisi quando ꝓ eo dicimꝰ. cuiꝰ multa
rec̾te facta constant hoc modo. In loco cõmuni ꝑ ampli¬

Expanded text:
cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars cuius nomine scripta dentur agenda. Adsumptiva pars est, cum per se defensio infirma est, adsumpta extraria re conprobatur. Adsumptivae partes sunt quattuor: concessio, remotio criminis, translatio criminis, conparatio. Concessio est, cum reus postulat ignosci. Ea dividitur in purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto negat se reus fecisse. Ea dividitur in inprudentiam, fortunam, necessitatem: fortunam, ut Caepio ad tribunum plebis de exercitus amissione; inprudentiam, ut ille, qui de eo servo, qui dominum occiderat, supplicium sumpsit, cui frater esset, anmmeatus non venit, quod flumina vias interclusissent. Deprecatio est, cum et peccasse se et consulto fecisse confitetur, et tamen postulat, ut sui misereantur. Hoc in iudicio fere ‹non› potest usu venire, nisi quando pro eo dicimus, cuius multa recte facta extant, hoc modo: in loco communi per ampli
Abbreviated transcription (Latin):
tecte assuer᷑ ae illo sciplicũ paulo pꝰ sumit᷑ hi qͥ heredes erãt
testam̃ toħeditatẽ ad eunt fr̃mmor malleoli qͥeũ oþugnau̾at ĩesꝰ
ꝑicło suãuocat ħeditatẽ lege agnationis N c̾ta lex ĩ tẽ illa afsert᷑r t̃
multe afferũt᷑ ex qͥbꝰ rõtinationascit᷑. qua re potẽrit aut ñ
potuerit iure testamentum facere. Constitucio legiti¬
ma ex rõcinatione. Cuiꝰ modi partes ẽẽnt legitime
constitutionis ostendimus. Nuncde uiricidali constituti
uit s iure an iniuria factũ sit querit᷑. Eius constitu¬
cionis partes sunt duȩ quarũ una absoluta alt̾a absũp¬
tiua nominat᷑. Absoluta ẽ cũ id ipsum qđ factumẽ ut
aluid nichil foris assumat᷑ rectum factum ẽẽ dicemus.
ea ẽ huiusmodi. Minus quidam nominatim acciũ po¬
etam cõpellauit. incenaculo meo. Acciꝰ in uiriarũ agit.
hic nichil aliud defendit. nisi licere eum rrominari.

Expanded text:
recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant recte adfuerunt; de illo supplicium sumitur. Ii, qui heredes erant testamento, hereditatem adeunt. Frater minor Malleoli, qui eum obpugnaverat in eius periculo, suam vocat hereditatem lege agnationis. Hic certa lex in rem nulla adfertur, et tamen multae adferuntur, ex quibus ratiocinatio nascitur, quare potuerit aut non potuerit iure testamentum facere. Constitutio legitima ex ratiocinatione. Cuiusmodi partes essent legitimae constitutionis ostendimus: nunc de iuridiciali constitutioctum convenit, sed iure an iniuria factum sit, quaeritur. Eius constitutionis partes duae sunt, quarum una absoluta, altera adsumptiva nominatur. Absoluta est, cum id ipsum, quod factum est, ut aliud nihil foris adsumatur, recte factum esse eam rem dicemus, eiusmodi: Mimus quidam nominatim Accium poetam conpellavit in scaena. Cum eo Accius iniuriarum agit. Hic nihil aliud defendit nisi licere nominari eum,
Abbreviated transcription (Latin):
gitime constitutionis his de causis raro uenit inui¬
dicium qa inp̾uata accione p̃toriȩ exceptiones sunt.
& in publicis questionibꝰ cauetur legibus. ut ante si
reo cõmodum sit iudicium de accusatore fiat utrum
illi liceat accusare nec ne. ¶ Ex raciocinatione constat
controu̾sia. cum res sine ꝓpria lege uenit in iudicium.
quȩ tñ in aliis legib similitudinẽ q̃dã aucupatur. Ea
ẽ huiusmõi. lex. Si furiosus existet agnatum gentili
umq in eo pecuniaq eius potestas ẽstoͣ & lex: Qui pa
rentem necase uidicatꝰ erit. is obuolutuis & obligatus
corio deuehatur in ꝑfluentem. Et lex. Pat̃ familias uti
suꝑ familia pecunia ue sua legauerit ita ius esto o
iex. Si pat̾familias intestatꝰ morit᷑ familia pecuniaq
sua agnatam̃ & gentiliũ esto. Malleolus iudicatꝰ est
matrẽ necasse. ei dãpnato statim folliculo obuolutum
afferunt testamentũ ipso p̃sente conscribunt. Testes

Expanded text:
gitimae constitutionis his de causis raro venit in iudicium, quod in privata actione praetoriae exceptiones sunt n publicis quaestionibus cavetur legibus, ut ante, si reo commodum sit, iudicium de accusatore fiat, utrum illi liceat accusare necne. CAPUT 23 Ex ratiocinatione controversia constat, cum res sine propria lege venit in iudicium, quae tamen ab aliis legibus similitudine quadam aucupatur. Ea est huiusmodi: Lex: si umque in eo pecuniaque eius porentem necasse iudicatus erit, ut is obvolutus et obligatus corio devehatur in profluentem. Et lex: paterfamilias uti super familia pecuniave sua legaverit, ita ius esto. Et lex: si paterfamilias ‹intestato moritur, familia› pecuniaque eius agnatum gentilium esto. Malleolus iudicatus est matrem necasse. Ei damnato statim folliculo lupino os adferunt, testamentum ipso praesente conscribunt, testes
Abbreviated transcription (Latin):
mile erit negono qͦ de agit᷑ ⁊ qđ ȩque magnũ ⁊ qđ ꝯtła
⁊ȩque magnũ. ex ui. e er numero. ⁊ er figura negotii
sic̾ ex statura cceporis. consicdat᷑ Simileant᷑ ex specie
conꝑabili. Cõꝑabile aut̃ ex ꝯferenda atq assimulan¬
da natura uudi cat᷑. Contͣriũ ẽ. qđ positũ ingen̾e diũso
ab eodẽ cui ꝯtrariũ ẽẽ dr̃ plurimũ differt. ut frigꝰ calo¬

Expanded text:
mimiet aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura negotii, sicut ex statura corporis, consideratur. Simile autem ex specie comparabili aut conferenda atque adsimulanda natura iudicatur. Contrarium est, quod positum in genere diverso ab eo, cui contrarium
Abbreviated transcription (Latin):
Qua re cũ gñe idẽ sit: fit aluid qđ parte qͣda ⁊ speciȩ
ut diximꝰ differat. Hoc distribuit᷑ intͥa gen̾a: publicũ
ꝯmune. singłare. Publicũ ẽ qł ciuuitas uniu̾sa aliqͣ
de causa frequentat. ut ludũ. dies festos. bellũ. Cõ¬
munȩ qđ accidit omĩb eodẽ fere tẽpore. ut messis.
uindemia. calor. frigus. Singulare aut̃ ẽ qđ aliqͣ
de causa pͥuatĩ alicui accidere solet. ut niptiȩ. sacͥ¬
admodũ.⁊ qͦ animo factũ sit qt̃. Euis partes sut pru¬
dentia ⁊ mprudencia. Erudentiȩ aut̃ t̃o querit᷑ ex his
que cda. pala.ui ꝑsuasione fecerit. Inprudentia auit in
purgationẽ ꝯfertur ciuꝰ partes sñt mnsciẽtia. casus ne¬
celita: i maffectione animi. hoc ẽ molestiã. iracundiã
amor. ⁊ ccta quȩ insimili gñe u̾sant᷑. s Facultates sut̃.
ant qͥb faciliꝰ fit. aut sine qͥb aliqͥd ꝯfici ñ potest.¶Ad¬

Expanded text:
quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, quare cum genere idem sit, fit aliud, quod parte quadam et specie, ut diximus, differat. haec distribuitur in tria genera: publicum, commune, singulare. Publicum est, quod civitas universa aliqua de causa frequentat, ut ludi, dies festus, bellum: commune, quod accidit omnibus eodem fere tempore, ut messis, vindemia, calor, frigus: singulare est, quod aliqua de causa privatim alicui solet accidere, ut nuptiae, sacr. eius partes sunt prudentia et inprudentia. prudentiae autem ratio quaeritur ex iis, quae clam, palam, vi, persuasione fecerit. inprudentia autem in purgationem confertur, cuius partes sunt inscientia, casus, necessitas, et in affectionem animi, hoc est molestiam, iracundiam, amorem et cetera, quae in simili genere versantur. facultates sunt, aut quibus fa- cilius fit aut sine quibus aliquid confici non potest. Ad
Abbreviated transcription (Latin):
diurni nocturq ue spatii certa significatione. In hoc ⁊ q̃
p̃terierĩt ꝯsiderant᷑ ⁊ eoꝵ ipsoꝵ quȩ aut ppt̃ uetustatẽ
absoluerĩt. aut incredibilia uideant᷑ ut iã infabularũ
numero repurent᷑. ⁊ quȩ iã dui gesta. & a memoria
nr̃a remota. tam̃ faciat fidẽ. uere tͣdita ẽẽ. qđ eoꝵ mo¬
nm̃ta certa in litteris extant. ⁊ quȩ nuꝑ gesta sit᷑. quȩ
negotiũ. ⁊ uidere potuerit. ne aut magnitudo nego¬
tii. aut multitudo rerũ. in eotnͣsigi tẽpore. Conside¬
horȩ. ⁊ inaliqua parte aliciuꝰ hoꝵ. ¶ Occasio auĩ ẽ parͤ
tẽporis habens in se. alicuꝰ rei idoneã fatiẽdi. aut ñ fa¬
ciẽdi oportunitatẽ. Quare cũ tẽpore hoc differt.
Nã geñe qͥdẽ utrũq idẽ ẽẽ intelligit᷑. Uerũ in tẽpore
spaciũ qͦdã mͦ declarat᷑. qđ in annis aut i anno aut
in aliqͣ anni parte spectat᷑. In occasione ad spatiũ tẽ¬
poris faciẽdi quedã opotunitas intelligit᷑ adiuncta.

Expanded text:
a significatione. in hoc et quae praeterierint, considerantur: et eorum ipsorum, quae aut propter vetustatem obsoleverint aut incredi- bilia videantur, ut iam in fabularum numerum repo- nantur; et quae iam diu gesta et a memoria nostra re- mota tamen faciant fidem vere tradita esse, quia eorum monumenta certa in litteris exstent; et quae nuper gesta sint, quae negotium et vi- dere, potueritne aut magnitudo negotii aut multitudo rerum in eo transigi tempore. considehorae et in aliqua parte alicuius horum. occasio au- tem est pars temporis habens in se alicuius rei idoneam faciendi aut non faciendi opportunitatem. quare cum tempore hoc differt: nam genere quidem utrumque idem esse intellegitur, verum in tempore spatium quo- dam modo declaratur, quod in annis aut in anno aut in aliqua anni parte spectatur, in occasione ad spatium temporis faciendi quaedam opportunitas intellegitur adiuncta.
Abbreviated transcription (Latin):
intelligat fore ꝑoratũ. Nc̃ utͦq gñe particionis quẽ¬
admodũ conueniat uti breuiter dicendũ uidet᷑.S.
Quȩ particio qͥd ꝯueniat. aut qͥd ñ ꝯueniat ostendit.
Hȩc debet illud qđ ꝯueñ inclinare ad suȩ causȩ cõ¬
modũ. hoc mͦ: int̃fectã matrẽ a filio ẽe̾. conuenit mͥ
cũ adu̾s ariis. Itẽ contra int̾feclũ ẽẽ. aclitemestra a

Expanded text:
intellegat fore peroratum. Nunc utroque genere partitionis quemintellegat fore peroratum. Nunc utroque genere partitionis quemadmodum con- veniat uti, breviter dicendum videtur. Quae partitio, quid conveniat aut quid non conveniat, ostendit, haec debet illud, quod convenit, inclinare ad suae causae commodum, hoc modo: interfectam matrem esse a filio convenit mihi cum adversariis. item con
Abbreviated transcription (Latin):
hoc uitiũ utet᷑. omia torquenda sut᷑. ad cõmodũ suȩ cau¬
sȩ. cont᷑ria quȩ p̃teriri poterut᷑ p̃tereundo. quȩ illiꝰ ert̃
lenit̾ aitingenda. sua diligͣnt̃. ⁊ enodare narrando. Ac
de narratione qͥdẽ. satis dictũ uidet᷑. Deinceps ad par¬
ticionẽ transeamꝰ. ¶ K ecte habita in causa partici¬
oillustrẽ ⁊ ꝑspicuã totã efficit orationẽ. Partes eiꝰ sunt
diiȩ. quarũ utraq magnoꝑe ad aꝑiendã causã.:⁊ consti¬
tuẽtłã ꝑtinet ꝯtuersia.  Una pars ẽ quȩ qͥd cũ adũ¬
sarũs ꝯueniat.: ⁊ qͥd in controu̾sia relinquat᷑ osfndit. ex qͣ
certũ qͥddã destinat᷑ auditori. in quo animũ debeat
habere occupatũ. Alt̾a ẽ in qua rerũ earũ de quib
erimꝰ dicturi. b̾uit̾ expositio ponit᷑ distributa. ex qua
ꝯficit᷑ ut certas animo res teneat auditor. qͥb diclis

Expanded text:
hoc vitium vitetur, omnia tor- quenda sunt ad commodum suae cauhoc vitium vitetur, omnia tor- quenda sunt ad commodum suae causae, contraria, quae praeteriri poterunt, praetereundo, quae dicenda erunt, leviter attingendo, sua diligenter et enodate narrando. Ac de narratione quidem satis dictum videtur; dein- ceps ad partitionem transeamus. Recte habita in causa partitio inlustrem et per- spicuam totam efficit orationem. partes eius sunt duae, quarum utraque magno opere ad aperiendam causam et constituendam pertinet rsariis conveniat et quid in controversia relinquatur, ostendit; ex qua certum quiddam destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum. altera est, in qua rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur distributa; ex qua conficitur, ut certas animo res te- neat auditor, quibus dictis
Abbreviated transcription (Latin):
ipsiꝰ rei geste expositio magnã excipit offensionẽ.
quã argum̃ tando. ⁊ causã agendo leuiri oportebit.
Qđ cũ accidit membratĩ oportebit partes. rei gestȩ
disꝑgere in causã ⁊ ad un̾a qmq ꝯfestim rationẽ
ac cõmodare. ut uulneri p̃sto medicam̃tũ sit. ⁊ o¬
diũ stati defensiomitiget. ¶. Dicħ ꝓdest narra¬
tio. tũ cũ ab adũsariis re ex posita. nr̃a nicħ int̾:
iterũ. aut aliomͦ narrare. aut abhis qͥ audit̃ ita
tenet᷑ negotiũ. ut nr̃a nicħ int̾ sit eos alio pacto
docere. Qd̃ cũ accidit. omĩno narratione suꝑ
onis collocat᷑. in qua res postulat. Quo de genere
agemus tũ. cũ de dispositione dicemꝰ. Nã hoc ad dispositi¬
onẽ ꝑtinet. Nõ qmadmodũ causa postulat. narrat᷑. cuor
aut id qđ adu̾sario ꝓdest. dilucide ⁊ ornate exponit᷑. ant
il qꝙͣ ipsũ adiuuat obscure dr̃. ⁊ negli gent᷑. Qua re ut

Expanded text:
ipsius rei gestae expositio magnam excipit offensionem, ipsius rei gestae expositio magnam excipit offensionem, quam argu- mentando et causam agendo leniri oportebit. quod cum accidet, membratim oportebit partes rei gestae disper- gere in causam et ad unam quamque confestim rationem accommodare, ut vulneri praesto medica- mentum sit et odium statim defensio mitiget. nihil prodest narratio tum, cum ab adversariis re exposita nostra nihil interest iterum aut alio modo narrare; aut ab iis, qui audiunt, ita tenetur negotium, ut nostra nihil intersit eos alio pacto docere. quod cum accidit, omnino narratione supeonis conlocatur, in qua res postulat; quo de genere agemus tum, cum de dispo- sitione dicemus; nam hoc ad dispositionem pertinet. non, quemadmodum causa postulat, narratur, cum aut id, quod adversario prodest, dilucide et ornate expo- nitur aut id, quod ipsum adiuvat, obscure dicitur et neglegenter. quare, ut
Abbreviated transcription (Latin):
torte dicat᷑. ne qmͣ in aliã rẽ transeatur. ne ab ultimo
lecta longuudine. magis qͣm obscuritate. narratio¬
nis. Ac u̾bis qͦq dilucidis utendũ ẽ: qͦ de gn̾e dicen¬
dũ ẽ. inp̃ceptis elocutionis.  Pbabilis erit narra¬
tio. si in ea uidebunt᷑ in ẽẽ ea quȩ solẽt apparere in
ueritate. si ꝑsonarũ dignitates seruabunt᷑. si cau¬
se factorũ extabut. si fuisse facultates faciendi
uidebunt᷑. si tẽ pꝰ idoneũ. si spatiĩ satis. si locꝰ opor¬
tunꝰ. ad eandẽ rẽ qua de re narrabit᷑ fuisse osten¬
det᷑. si res ⁊ ad eoꝵ qͥagut̃ naturã. ⁊ ad uulgi moreor
⁊ ad eoꝵ qͥ audient opinionẽ. accõmodabit᷑. Ac ueri
qͥdẽ similis. exhis rationib ẽẽ poterit. ¶Iuud aut̃
p̃terea ꝯsidare oportebit. ne aut cũ obsit narratio
aut cũ nicħ ꝓsit. tc̃ tm̃ int ponat᷑. aut nõ loco. aut
ñ qͣmadmodũ. causa postulet narret᷑. C Obẽ tũ. c̃

Expanded text:
torte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne ab ultimo torte dicatur, ne quam in aliam rem transeatur, ne ab ultimo lecta longitudine magis quam obscuritate narra- tionis. ac verbis quoque dilucidis utendum est; quo de genere dicendum est in praeceptis elocutionis. Pro- babilis erit narratio, si in ea videbuntur inesse ea, quae solent apparere in veritate; si personarum dignitates servabuntur; si causae factorum exstabunt; si fuisse facultates faciundi videbuntur; si tempus idoneum, si spatii satis, si locus opportunus ad eandem rem, qua de re narrabitur, fuisse ostendetur; si res et ad eorum, qui agent, naturam et ad vulgi morem et ad eorum, qui audient, opinionem accommodabitur. Ac veri quidem similis ex his rationibus esse poterit: illud autem praeterea considerare oportebit, ne, aut cum obsit narratio aut cum nihil prosit, tamen inter- ponatur; aut non loco aut non, quemadmodum causa postulet, narretur. obest tum, cum
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ut cũ se breues putat ẽẽ. longissimi sit̃: Cũ det ope¬
rã ut res multas breuit̃ dicat᷑. ñ ut om̃ino paucas res
dicat. ⁊ ñ plures. qm necesse sit. Nã pleris q breuĩt
uidet᷑ dicere qͥ ita dicit. accessi ad edes. puerũ euoca¬
ui. respondit. quȩ siui dnm domi negauit ẽẽ. Hic tã¬
i si tot res breuꝰ nõ potuit dicere: tam̃ qͥa satis fuit dir¬
isse domi negauit esse. fit rerũ multitudine longiꝰ. Qua¬
re hoc qͦq ingñe uitanda ẽ breuitatis unitatio ⁊ ñ minꝰ
rerũ. ñ necessariarũ. qmͣ u̾boꝵ. multitudine suꝑ seden¬
dũ ẽ. ¶ Aꝑta aut̃ narratio poterit ẽẽ. si ut qͥdq pͥmũ
gestũ erit. ita pͥmũ exponet᷑. ⁊ rerũ ac tẽꝑũ ordo seruabi¬
tur. ut ita narrent᷑ ut gestȩ res erut. aut ut potuisse ge¬
ri uidebunt᷑. Hic erit ꝯsidandũ ne qͥd ꝑtͣbate. ne qͥd ꝯ¬

Expanded text:
pit, ut, cum se breves putent esse, longissimi sint; cum dent opepit, ut, cum se breves putent esse, longissimi sint; cum dent operam, ut res multas brevi dicant, non ut omnino paucas res dicant et non plures, quam ne- cesse sit. nam plerisque breviter videtur dicere, qui ita dicit: Accessi ad aedes. puerum vocavi. respondit. quaesivi dominum. domi negavit esse. hic, tametsi tot res brevius non potuit dicere, tamen, quia satis fuit dixisse: domi negavit esse, fit rerum multitudine longus. quare hoc quoque in genere vitanda est bre- vitatis imitatio et non minus rerum non necessaria- rum quam verborum multitudine supersedendum est. Aperta autem narratio poterit esse, si, ut quidque primum gestum erit, ita primum exponetur, et rerum ac temporum ordo servabitur, ut ita narrentur, ut gestae res erunt aut ut potuisse geri videbuntur. hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quid c
Abbreviated transcription (Latin):
modo. subitalȩticia iocundo eritu rerũ. Uerũ hec ex his
quȩ postea de elocutione p̃cipient᷑ ornaũtta sument᷑. Nc̃
de narratione ea quȩ causȩ ꝯtinet expositionẽ dicendũ
uidet᷑. Oportet qͥ ea tres hab̃e res. ut hreuis. ut aꝑta. ut¬
ꝓbabilis sit. ¶ Hreuis erit. si uñ necesse ẽ inde iutiũ
sumat᷑  ñ ab nltimo repetet᷑ ⁊ si cuiꝰ rei satis erit sũ¬
ma dirisse eiꝰ partes ñdicentur. NIã sepe satis ẽ. qͥd fac¬
tũ sit dicere. ut ñe narres qmadmodũ factũ sit. & siti
la ir̃e aliã transibit᷑: ⁊ si ita dicet᷑. ut ñ nũqͣm ex eo
q̵ ictũ sit. id qł nõ sit dictũ intelligat᷑.⁊ si ñ mͦ. id qł
ob ẽ uerũ ã id qđ nec ob ẽ: nec adiuuat p̃teribit᷑. isi se¬
mel unũ qđq dicet᷑. ⁊ sind̾ ab eo ui qͦ ꝓxime desitũ erit:
deuceps incipiet᷑. Ac multos umitatio decipit breuita-¬

Expanded text:
modo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, modo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, quae postea de elocu- tione praecipientur, ornamenta sumentur. Nunc de narratione ea, quae causae continet ex- positionem, dicendum videtur. oportet igitur eam tres habere res: ut brevisprobabilis sit. Brevis erit, si unde necesse est, inde initium sumat, et non ab ultimo repetetur; et si, cujus rei satis erit summam dixisse, ejus partes non dicentur. Nam saepe satis est, quid factum sit dicere, ut ne narres quemadmodum sit factum; et si non lam in rem alst dictum, intellegatur; et si non modo id, quod obest, verum etiam id, quod nec obest nec adiuvat, praeteribitur; et si semel unum quicque dicetur; et si non ab eo, quo in proxime desi- tum erit, deinceps incipietur. ac multos imitatio brevi- tatis deci
Abbreviated transcription (Latin):
gues. ingentes alites uincti uigo. Historia ẽ: gesta res
ab etatis nr̃e memoria remota. Qđ genꝰ appiꝰ indixit.
carthagͥinensib bellũ. Argum̃tũ ẽ ficła res: ꝗ̃ tam̃ fie¬
ri potuit. huiꝰmͦi. apd̃ terenciũ. Ha is post qm erces¬
sit ex ephebis. sosia . E. Illa aut̃ narratio. quȩ uersat᷑
inꝑsonis. huuismi ẽ: ut mea simul cũ reb ipsis ꝑso¬
narũ sermones ⁊ animi ꝑspici possit᷑ ħ mͦ. Uenit adme
sepe clamitans. qͥd agis omitio: cur ꝑdis ad olescen¬
tẽ nob̾ ᷤ Cur amat. cur potat : cur his reb sũptuor
suꝯgeris: uestitu nimio indulges. nimiũ in eptꝰ es
nimiũ ipse durus ẽ. p̃ter equũ ⁊ bonũ. Hoc in gñe
narrationis. multa debet in ẽẽ festiuitas. confecta
ex rerũ uarietate. animorũ dissumlitudine. gͣuitate.
lentate. spe metu. suspitione. desiderio. dissimulatio¬
ne. errore. misccłia. fortine cõmutatione: insperato incõ¬

Expanded text:
gues ingentes alites, iuncti iugo historia est gesta res, gues ingentes alites, iuncti iugo historia est gesta res, ab aetatis nostrae memoria remota; quod genus: Appius indixit Cartha- giniensibus bellum. argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit. huiusmodi apud Terentium: Nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia illa autem narratio, quae versatur in personis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rebus ipsis personarum sermones et animi perspici possint, hoc modo: Venit ad me saepe clamitans: Quid agis, Micio? Cur perdis adulescentem nobis? cur amat? Cur potat? cur tu his rebus sumptum suggeris, Vestitu nimio indulges? nimium ineptus es. Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum. hoc in genere narrationis multa debet inesse festivitas, confecta ex rerum varietate, animorum dissimilitudine, gravitate, lenitate, spe, metu, suspicione, desiderio, dissimulatione, errore, misericordia, fortunae commu- tatione, insperato incom
Abbreviated transcription (Latin):
genꝰ postulet. ut si qͥs docilẽ faciat auditorẽ cũ bñiuolen¬
tiã causa desideret: aut si pͥncipioutat᷑. cũ insinuationẽ
res postulat. IContra p̃ceptũ ẽ. qđ nicħ eoꝵ efficit. qͦrũ
ꝓfecto penis ẽ ut contra sit facit. Ac de erordio qͥdẽ sa¬
tis dictũ ẽ. ¶. Narrario ẽ. rerũ gestarũ. aut ut gesta
in qͦ digressio aliqͣ̃ extra causam: Aut cͥminationis. aut si¬
militudinis. aut delectationis. ñ alienȩ ab eo negotiode
qͦ agit᷑. Aut ãplificatioĩs causa int̾ponit᷑. Terciũ genꝰ ÷
remotũ acuiib causis qđ delectitionis causa ñ inutili.
cũ exerercitatione dr̃. ⁊ scͥbit᷑. Enis partes sut duȩ.
Quarũ altera in negotiis. alt̾a in ꝑsonis. marime uersa¬
tur. Ea quȩ innegotioꝵ expositione posita ÷ tres ht̃
partes. fabulã. hustoriã. argum̃tũ. s Fabula ẽ in qͣ
nec uere. nec uerisimiles res ꝯtineat᷑. Cinꝰ modi ẽ an¬

Expanded text:
genus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum beni- volengenus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum beni- volentiam causa desideret, aut si principio utatur, cum insinuationem res postulet. contra praecepta est, quod nihil eorum efficit, quorum profecto peius est, ut contra sit, facit. Ac de exordio quidem satis dictum est. Narratio est rerum gestarum aut ut gestaralterum, in quo digressio aliqua extra causam aut criminationis aut similitudinis aut delectationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis causa interponitur. tertium genus est remotum a civi- libus causis, quod delectationis causa non inutili cum exercitatione dicitur et scribitur. eius partes sunt duae, quarum altera in negotiis, altera in personis maxime versatur. ea, quae in negotiorum expositione posita est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumen- tum. fabula est, in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est: An
Abbreviated transcription (Latin):
ũ sentenciarũ. ⁊ gͣuitatis plurimũ debet habere. ⁊ oĩ¬
no omĩa quȩ ꝑtinẽt. addiguitatẽ inse ꝯtinere: ꝓpt̃ea
q id optime faciẽdũ ẽ. qđ oratorẽ auditori marime
cõmendat. Splendoris ⁊ festiuitatis. & concinnitudinis
minimũ. ꝓpterea qđ ex his suspitio quedã appa¬
me orationi fidẽ oratori adimit auctoritatẽ. ¶.¬
Nitia uͦ. hȩc sũt certissima erordioꝵ: quȩ sũmoꝑe itari
oportebit. Uulgare. cõmune. ꝯmutabile. longũ. seꝑa¬
tũ. tnͣslatũ contra p̃ceptũ. Uulgare ẽ: qđ in plures
causas pot̃ acõmodari. ut ꝯuenire uideat᷑. . Cõmune:
nire: ¶ Cõmurabile: qđ ab adu̾sario pot leuit̃ mutatũ
ex ꝯtͣria parte dici. Pongũ ẽ. qđ plurib uerbis aut
sentenciis ultͣ quã satis ẽ pducit᷑. NSeꝑatũ: qđ ñ er
ipsa causa ductũ ẽ. nec sic̃ aliqd̃ membrũ adneruor
orationi. s Trans latũ ẽ: qd̾ aliud conficit qmͣ causȩ

Expanded text:
gravitatis plurimum debet habere et omnino omnia, quae pertinent ad dignitatem, in se continere, propterea quod id optime faciendum est, quod oratorem auditori maxime commendat; splendoris et festivitatiminimum, propterea quod ex his suspicio quaedam ame orationi fidem, et oratori adimit auctoritatem. Vitia vero haec sunt certissima exordiorum, quae summo opere vitare oportebit: vulgare, commune, com- mutabile, longum, separatum, translatum, contra prae- cepta. vulgare est, quod in plures causas potest accom- modari, ut convenire videatur. commune, nire. commutabile, quod ab adversario potest leviter mutatum ex contraria parte dici. longum est, quod pluribus verbis aut sententiis ultra quam satis est producitur. separatum, quod non ex ipsa causa ductum est nec sicut aliquod membrum adnexum orationi. translatum est, quod aliud conficit, quam causae
Abbreviated transcription (Latin):
at. Demñ qͥd postea sit. Ingestione aut̃ negotii qͥ locus
modꝰ occasio. facultates. Locꝰ ꝯsicdatur in qͦres gesta
sit. ex opotunitate qm uideat᷑ habuisse ad negotiũ ad¬
ministrandũ. Eã aut oportunitas q̃r ex magnitudine
int̾uallo longinqͥtate. ꝓpinqͥtate. solitudine celebrita.¬
te. natura ipsius loci ⁊ nicinitate totꝰ regionis. Exhi
ꝙ ĩa attͥburionibꝰ sacer an ꝓfanꝰ. publicꝰ an pͥuatꝰ. alie¬
nus an ipsiꝰ de qͦ agit᷑ locus sit anfuerit. ¶Tẽpꝰ aut̃ id¬

Expanded text:
sit, deinde quid postea factum sit. In gestione negotii, qui locus sit, deinde quid postea factum sit. In gestione negotii, qui locus modus, occasio, facultas. Locus consideratur, in quo res gesta sit, ex opportunitate, quam videtur habuisse ad negotium administrandum. Ea autem opportunitas quaeritur ex magnitudine, intervallo, longinquitate, propinquitate, solitudine, celebritate, natura ipsius loci et vicinitatis et totius regionis. Ex his etiam attributionibus: sacer profanus, publicus privatus, alienus an ipsius, de quo agitur, locus sit aut fuerit. Tempus aut
Abbreviated transcription (Latin):
S uudiũ ẽ aut̃ animi asiduaruebemens ad aliqud ic ape¬
plicata m̃agna cũ uoluntate occuꝑario. ut philosophne
Qaut non faciẽdi uere ex cogiata ratio s facła aute .⁊
casus: ⁊ otationes itib ex tẽpib ꝯsidabunt᷑. Qͥa fecerit.
aur qͥs ipsi acciderit. aut qͥd direrit. E qͥd faciat. quid
ipi acidã. qtł dicat. s quid facturus ut. qͥa ips̃i caslirũ
At. qua sit dicturus oratione. Acꝑsonis qͥdẽ hȩc uidentur
ee atribita. ¶ Negotis ant quȩ suit adrbnta parti sut
ꝯtiientia cũ ipso negotio. parti ingestione negotii consi.¬
derantur: partĩ acliuncta negotio sut̃. partĩ gestũ negori¬
um consequimt᷑. s. Continentia cũ ipso negotio sũt eaq̃
semꝑ adtira ẽẽ uident᷑ ad rẽ neq ab ea possut separari.
E x his pͥma ẽ breuis ꝯplerio tonus negotis quȩ sũmã ꝯu¬
net facti. hocmͦ parentis occisio. patriȩ ꝓditio. Deinde
ad ipsũ negotiũ. Dem̃ in ipso gerendo negotio qͥd acdũ

Expanded text:
uod est animi assidua et vehemens ad aliquam rem adplicata magna cum voluntate occupatio, ut philosophiae, cogitata ratio. facta autem et casus et ora- tiones tribus ex temporibus considerabuntur: quid fecerit aut quid ipsi acciderit aut quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid fac- turus sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione. Ac personis quidem haec videntur atione. Negotiis quae sunt attributa, partim sunt continentia cum ipso negotio, partim in gestione negotii considerantur, partim adiuncta negotiis sunt, partim gestum negotium consequuntur. Continentia cum ipso negotio sunt ea, quae semper adfixa esse videntur ad rem neque ab ea possunt separari. Ex his prima est brevis complexio totius negotii, quae summam continet facti, hoc modo ‘patris occisio, patriae proditio’: deinde deinde in ipso gerendo negotio quid actum
Abbreviated transcription (Latin):
leliũ. neq eoꝵ ut uere dicã discipułũ affricanũ. neq Gra¬
chos affricani nepotes Quib in hominibꝰ erat sũma uirtꝰ.
⁊ sũma uirtu̾e amplificata auctoritas & que his reb or

Expanded text:
Laelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque GraLaelium neque eorum, ut vere dicam, discipulum Africanum neque Gracchos Africani nepotes: quibus in hominibus erat summa virtus et summa virtute amplificata auctoritas et, quae et his re
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑior uisus ẽẽt. is qui omisso studio sapiẽtiȩ. nicħ sibi
p̃ter eloq̃nciã ꝯꝑasset fiebat. ut ⁊ multitudinis.: ⁊ suoiudi¬
cio dignꝰ qui rẽ .p. gereret uidẽtur. Hĩc ni mirũ ñ in¬
uiria cũ ad gub̃nacła rei .p. temerarii atq audaces
homines accesserãt. marima ac miserrima naufragia
fiebat᷑. Quib rebꝰ tm odii atq inuidiȩ suscȩpit. eloqͣn¬
tia. ut hoĩes ingeniosissimi quasi ex aliqͣ turbida tẽ¬
pestate in portũ. sicexseditiosa ac tumuliuosa uita se
instudiũ aliqđ tͣderẽt qͥetũ. Quare mͥ uident᷑ pꝰea
cęt̾a studia recta atq honesta ꝑ ociũ ꝯcelebrata. ab
õptimis eninusse. Hoc uͦ aplerisq eoꝵ desertũ obsole¬
uise eo tẽꝑe qͦ multo uehementiꝰ erat retuendũ: ⁊ stu¬
diosiꝰ ad augendũ. Nã qͦ indigniꝰ rẽ honestissimã. &
redissimã uiolabat stultoꝵ ⁊ imꝑboꝵ temeritas ⁊ au¬

Expanded text:
superior visus esset is, quis omisso studio sapientiae, nihil sibi, superior visus esset is, quis omisso studio sapientiae, nihil sibi, praeter eloquentiam comparasset; fiebat, ut et multitudinis, et suo iudicio dignus, qui rem publicam gereret, videretur. hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula rei publicae temerarii atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant. quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia, ut homines in- geniosissimi, quasi ex aliqua turbida tempestate in por- tum, sic ex seditiosa ac tumultuosa vita se in studium aliquod traderent quietum. quare mihi videntur postea cetera studia recta atque honesta per otium concele- brata ab optimis enituisse, hoc vero a plerisque eorum desertum obsolevisse tempore, quo multo vehementius erat retinendum et studiosius adaugendum. nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum et improborum temeritas et au
Abbreviated transcription (Latin):
quencia uidr̃. Et iterũ pꝰtea marimis inreb pacis i bel¬
li cũ sũmis hominũ utilitatib ẽẽ uersara. Post qm uͦ cõ¬
moditas q̃tia pͣua urtutis imitatrir sine r̾one officii. dicẽ¬
di copiã ꝯsecuta ẽ. tũ ingẽnio freta malicia ꝑuertere ur¬
bes:⁊ uitas hominũ labefactare ꝯsueuit. Atq huiꝰ qͦq ex¬
ordiũ mali qm̃ pͥncipiũ boni diximꝰ explicemꝰ. Neri si¬
millimũ mͥ uidetur qͦdã tẽpore neq inpublicis reb infã¬
tes uinsipiẽtes homines solitos ẽẽ uersari. nec uͦ ad pͥua¬
tas causas magnos ⁊ disertos homines accedere: s cũ a
sũmis uiris marime administrarent᷑ res: arbit᷑r alios
fuisse ñ in callidos homines. qͥ ad paruas ꝯtrouersias
pͥuatorũ accederẽt. Quib in ꝯtͦuersus. cũ sepe a m̃da¬
cio ꝯtra uerũ stare homiẽs ꝯsuescerẽt: dicendi assidui
riis cogeret᷑. Itaq cũ indicendo sepe par. ñ nũqmͣ etiã

Expanded text:
 pacis et belli cum sum- mis hominum utilitatibus esse versata; postquam vero commoditas quaedam, prava virtutis imitatrix, sine ra- tione officii dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labe- factare assuevit. Atque huius quoque exordium mali, quoniam princi- pium boni diximus, explicemus. veri simillimum mihi videtur quodam tempore neque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere, sed cum a summis viris maximae res admini- strarentur, arbitror alios fuisse non incallidos homines, qui ad parvas controversias privatorum accederent. quibus in controversiis cum saepe a mendacio contra veriis cogeretur. Itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam eriam
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ tandẽ fieri potuit: nͥ homines ea quȩ ratione inuenisse̾
eloquentia ꝑsuadere poguissẽt:: Erofecto nemo nͥ qͣui ac
suaui ꝯmotus or̃one cũ uirib plurimũ posset: ad uis uo¬
liisset sine ui descendere. ut int̾ qͦs posset excellere. cũ
his se pateret᷑ ȩqͣri. ⁊ sua uoluntate a iocundissima consu¬
tudine recederet. quȩ p̃sertĩ iã naturȩ uim retineret. ꝑꝑ¬

Expanded text:
qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquentia persuadere po- tuissent? profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione, cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi descendere, ut inter quos posset excellere, cum iis se pateretur aequari et sua voluntate a iucundissi- ma consuetudine recederet, quae praesertim ia
Abbreviated transcription (Latin):
poris abutebat᷑ ꝑmciosissimis satellicibus. Quo tẽpore qui¬
quanta add maximas res oportunitas anmis in ẽẽt homi.¬
nũ. si qͥs eam posset elicere: ⁊ p̃cipiendo meliorẽ reddere.
Qui disꝑsos homines inagris. & in tectis siluestrib abditos:
rõe quadã ꝯpulit. in unũ locũ ⁊ cong̾gauit. ⁊ eosĩimã qͣ ꝙ rẽ¬
induicens utisẽ. atq honestã. pͥmo ꝓpt̃ insolenciã reclaman.
feris ⁊ in manib mites redidit. ⁊ mansuetos. Ac mͥ qͥdẽ hoc
nec tacita uidet᷑. nec in ops dicendi. sapiẽtia ꝑficere potu¬
isse. ut homines a consuetudine subito conuerteret.:⁊ ad
diuersas r̾otes itȩ tr̃aduceret. Age uͦ urbib constitutis
ut fidẽ co lere ⁊ iusticiã retinere discerẽt. ⁊ aliis parere
sua uoluntate. consuescerent. ac ñ mͦ labores ercipiendos
ꝯmunis cõmodi causa. szetiã uitã amittendã existimarẽt

Expanded text:
poris abutebatporis abutebatquanta ad maximas res opnum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere. Qui dispersos homines in agris et in tectis sylvestribus abditos ratione quadam compulit in unum locum, et congregavit eos in unum, inducens utilem atque honestam primo propter insolentiam reclamanteferis et inmanibus mites reddidit et mansuetos. ac mihi qui- dem hoc nec tacita videtur nec inops dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas rationes vitae traduceret. age vero urbibus constitutis, ut fidem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent,