comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fidei quã de scripturarum pleniorib lociꝰ
⁊ eccłȩ auctoritate ꝑcepit. De qua satis
egimus. cũ de reb in primo libro loque¬
remur. Qđ si ambe uł &ĩa om̃s si plures
fuerint partes ambiguitatis scđm fidem
sonuerint. textus ipse sermonis a p̃ceden¬
tib ⁊ consequentib partib quȩ ambigu¬
tatem illam in medio posuerunt restat
consulendus. ut udeamꝰ cuinã sententiȩ
de plurib quȩ se ostendunt ferat suffra¬
gium. eamq sibi contexi patiat᷑. Iam ñc̃
exempla considera. Illa heretica distinc¬
tio in principio erat uerbum ⁊ uerbum
erat apud dm̃ ⁊ ds̃ erat. ut alius sit sen
sus. uerbũ hoc erat in principio ais
hoc regłã fidei refellendum ẽ : qua nob̃
de trinitatis equalitate prescribn᷑ ut di¬
camꝰ. ⁊ ds̃ erat uerbũ. deinde subuinga¬
mus. hoc erat in principio apud dm̃.
Illa uͦ distinctionis ambiguitas neutra
parte resistit fidei. ⁊ ideo textu ipso sex¬

Expanded text:
fidei, quam de Scripturarum planioribus locis fidei, quam de Scripturarum planioribus locis et Ecclesiae auctoritate percepit; de qua satis egimus, cum de rebus in primo libro loqueremur. Quod si ambae vel etiam omnes, si plures fuerint partes, ambiguitatem secundum fidem sonuerint, textus ipse sermonis a praecedentibus et consequentibus partibus, quae ambiguitatem illam in medio posuerunt, restat consulendus, ut videamus cuinam sententiae, de pluribus quae se ostendunt, ferat suffragium, eamque sibi contexi patiatur. 3. Jam nunc exempla considera. Illa haeretica distinctio, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat, ut alius sensus sit, Verbum hoc erat in principio apud hoc regula fidei refellendum est, qua nobis de Trinitatis aequalitate praescribitur ut dicamus, Et Deus erat Verbum; deinde subjungamus, Hoc erat in principio apud Deum . 4. Illa vero distinctionis ambiguitas neutra parte resistit fidei, et ideo textu ipso ser
Abbreviated transcription (Latin):
pietate mansuetus.
p̃munitꝰ & ĩa scien¬
tia linguarũ. ne in
uerbis locutionibq ignotis hereat. p̃mu¬
nitus &ĩa cognitione quarundã rerum
necessariarum ne ium naturã ue earum
quȩ ꝓpt̾ similitudinẽ adhibentur ignor&.
aduiuante & ĩa codicum uarietate quam
sollers emendationis diligentia ꝓcurauit.
ueniat ita instructꝰ ad am̃bigua scriptura¬
rum discutienda atq soluenda. Ut aut
signis ambiguis non decipiat᷑. quantum
tanquã pueriles. uł magnitudine ingenis
uł maioris illuminationis claritate aliqͥs¬
derideat. Sed tam̃ ut ceꝑam dicere q̃ntũ
ꝑ nos instrui ual& qui eo loco animi ẽ ut
ꝑ nos instrui ualeat. sciat ambiguitatem
scripture aut in uerbis propriis ẽẽ. aut
in translatis. quȩ genera in scđo libro de
unt ambiguam scripturam. pͥmo uidendũ
ẽ ne male distinxerimus. aut ꝓnuntiaue¬
rimus. Cum gͦ adhibita intentio incertũ
ẽẽ ꝑuiderit. quomꝰ distinguendum aut
quomͦ ꝓnuntiandum sit. consulat regłao

Expanded text:
pietate mansuetus; praemunitus etiam scientia linguarum, ne in verbis locutionibusque ignotis haereat; praemunitus etiam cognitione quarumdam rerum necessariarum, ne vim naturamve earum quae propter similitudinem adhibentur, ignoret; adjuvante etiam codicum veritate, quam solers emendationis diligentia procuravit: veniat ita instructus ad ambigua Scripturarum discutienda atque solvenda. Ut autem signis ambiguis non decipiatur, quantum pueriles vel magnitudine ingenii, vel majoris illuminationis claritate derideat: sed tamen, ut coeperam dicere, quantum per nos instrui potest, qui eo loco animi est, ut per nos instrui valeat, sciat ambiguitatem Scripturae aut in verbis propriis esse, aut in translatis; quae genera in secundo libro demunt ambiguam Scripturam, primo videndum est ne male distinxerimus, aut pronuntiaverimus. Cum ergo adhibita intentio incertum esse perviderit quomodo distinguendum aut quomodo pronuntiandum sit, consulat regulam
Abbreviated transcription (Latin):
num ẽ. Alia ẽ quippe in ꝑditis morib. alia
in osee ꝓpħȩ uaticinatione conuinctio me¬
retricis. Nlec si flagiciose in conuiuiis
temulentorũ ⁊ lascuioꝵ nudant᷑ corpora.
ꝓpterea in balneis nudũ ẽẽ flagitium est.
Quid gͥ locis ⁊ tempori ⁊ ꝑsonis conueniat.
diligenter attendendum ẽ. ne temere fla-¬
gicia rep̃hendamus. fieri enim potest ut
sine aliquo uitio cuppediȩ uł uoratitatis
p̃ciosissimo cibo sapiens utatur. insipiens
aut̃ fedissima gulȩ flamina in uilissimũ
ardescat. sanus quisq maluerit more
diũ pisce uesci. quã lenticula more esau ne¬
potis abrabã. aut ordeo. more iumentorũ.
Non enĩ propterea continentiores nob̃ st̃
plereq bestiȩ. quia iuliorib alunt᷑ cibis.
Nlam in om̃ib huiꝰcemodi reb ñ ex earũ¬

Expanded text:
num est alia est quippe in perditis mnum est alia est quippe in perditis min Osee prophetae vaticinatione conjunctio meretricis : nec, si flagitiose in conviviis temulentorum et lascivorum nudantur corpora; propterea in balneis nudum esse flagitium est. 19. Quid igitur locis et temporibus personisque conveniat, diligenter attendendum est, ne temere flagitia reprehendamus. Fieri enim potest ut sine aliquo vitio cupediae vel voracitatis, pretiosissimo cibo sapiens utatur; insipiens autem foedissima gulae flamma in vilissimum ardescat. Et sanus quisque maluerit more Domini pisce vesci , quam lenticula more Esau nepotis Abraham , aut hordeo more jumentorum. Non enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia vilioribus aluntur escis. Nam in omnibus hujuscemodi rebus,
Abbreviated transcription (Latin):
ex hominũ quorũ nobis sc̃ĩtas comm̃datur.
tota figurata sunt. quorũ ad caritatis pac¬
tum enucleanda secreta sunt. Quisqͥs aũt
reb pretereuntib restrictiꝰ utitur quã sese
habent mores eoꝵ. cum quib iuuit. aut
intemperans aut suꝑsticiosus ẽ. Quisquis uͦ
sic eis utitur ut metas consuetudinis bonoꝵ
int̾ quos uersatur excedat. aut aliquid
significat. aut flagiciosus est. In om̃ibus
enĩ talib non usus rerum. sed libido uten
tis in culpa ẽ. Neq ullo mͦ quisqũã sobriꝰ
crediderit dñi pedes ita unguento p̃cioso
a muliere ꝑfusos: ut luxuriosoꝵ ⁊ neqũã
testamur. Odor. enĩ bonus. fama bona ẽ.
Quã quisquis bonȩ uitȩ oꝑib habuerit.
dum uestigia xp̃i sequit᷑. quasi pedes eius
p̃ciosissimo odore ꝑfundit. Ita quod in ali¬
is ꝑsonis plerumq flagitium ẽ. in diuna
uł ꝓpħica ꝑsona magnȩ cuiusda rei sig¬

Expanded text:
ei hominum, quorum nobis sanctitas commendatur, ei hominum, quorum nobis sanctitas commendatur, tota figurata sunt, quorum ad caritatis pastum enucleanda secreta sunt. quisquis autem rebus praetereuntibus restrictius utitur, quam shabent mores eorum, cum quibus vivit, aut intemperans, aut superstitiosus est. Quisquis vero sic eis utitur, ut metas consuetudinis bonorum, inter quos versatur, excedat, aut aliquid significat, aut flagitiosus est. In omnibus enim talibus non usus rerum, tis in culpa est. neque ullo modo quisquam sobrius crediderit domini pedes ita ungento pretioso a muliere perfusos, ut luxuriosorum et nequam testamur. odor enim bonus fama bona est, quam quisque bonae uitae operibus habuerit, dum uestigia Christi sequitur, quasi pedes eius pretiosissimo odore perfundit. ita quod in aliis personis plerumque flagitium est, in diuina uel prophetica persona magnae cuiusdam rei sig
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ iniquitati ira ⁊ indignatio. tribulatio
⁊ angustia in omnẽ animã hominis oꝑan¬
tis malũ. iudei primũ ⁊ greci. Sed hoc
ad eos cum quib euertitur ipsa cupiditas.
qui eam uincere noluerunt. Cum autẽ
in homine cui dominabatur. regna cupi¬
ditatis subuertuntur. illa ẽ aꝑta locutio.
Qui aũt uiu xp̃i sunt: carnẽ suã cru¬
cifixerunt cum pasionib ⁊ concupiscen¬
tiis
Nisi quia ⁊ hic quedã uerba translata trac¬
tantur. sicut ẽ ira dĩ. ⁊ crucifixerunt. S
non tam multa sunt uł ita posita ut ob¬
tegant sensum ⁊ allegoriam uł enigmata
faciant. quã. propͥe figuratam locutionẽ
uoco. Quod aũt iheremiȩ dicitur. ecce cõ-¬
stitu te hodie suꝑ gentes ⁊ regna ut euel¬
las ⁊ destruas ⁊ disꝑdas ⁊ dissipes. ñ dubi¬
um quin figurata locutio tota sit ad eum
finẽ referenda quem diximus. Quȩ aũt
quasi flagitiosa imꝑitis uident᷑. suie tantũ
dicta siue etiã facta sunt uł ex dĩ ꝑsona ł

Expanded text:
ti, ira et indignatio. tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum, Iudaei primum et Graeci. sed hoc ad eos, cum quibus euertitur ipsa cupiditas, qui eam uincere noluerunt. cum autem in homine, cui dominabantur, regna cupiditatis subuertuntur, illa est aperta locutio: qui autem Iesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionibus et concupiscentiis, nisi quia et hic quaedam uerba translata tractantur, sicuti est ira dei et crucifixerunt; sed non tam multa sunt uel ita posita, ut obtegant sensum et allegoriam uel aenigma faciant, quam proprie figuratam locutionem uoco. quod autem Hieremistitui te hodie super gentes et regna, ut euellas et destruas et disperdas et dissipes, non dubium, quin figurata locutio tota sit ad eum finem referenda, quem diximus. Quae autem quasi flagitiosa imperitis uidentur, siue tantum dicta siue etiam facta sunt uel ex dei persona uel
Abbreviated transcription (Latin):
animum ⁊ ad quandã egestatẽ ꝑduxerint.
in facinora prosilitur. quib remoueantur
impedim̃ta flagitioꝵ. aut adium̃ta queran¬
tur. Itẽ quod agit caritas quod sibi ꝓsit.
utilitas ẽ. Quod aũt agit ut prosit ꝓximo.
beneficientia nominatur. Et hic precedit
utilitas. quia nemo potest ex eo quod non
hab&s prodẽe alti. Quanto aũt magis reg¬
num cupiditatis destruitur. tanto caritatiᷤ
augetur. Quicqͥd gͦ asꝑum ⁊ quasi seuum
dictu factuq in scĩs scripturis legitur.
ex ꝑsona dĩ uł scõꝵ eius. ad cupiditatis reg¬
num destruendum ual&. Quoa̾ si ꝑspicue
sonat. non ẽ ad aliud referendũ quasi figu¬
rate dictũ sit. sicuti ẽ illud apłi. Thesauri¬
⁊as tibi iram in die irȩ ⁊ reuelationis iusti

Expanded text:
animum et ad quandam egestatem perduxerint, animum et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora prosilitur, quibus remoueantur impedimenta flagitiorum ant adiumenta quaerantur. item quod agit caritas quo sibi prosit, utilitas est; quod autem agit, ut prosit proximo, beneficientia nominatur. et hic praecedit utilitas, quia nemo potest ex eo quod non habet prodesse alteri. quanto autem magis regnum cupiditatis destruitur, tanto caritatis augetur. Quidquid ergo asperum et quasi saeuum factu dictuque in sanctis scripturis legitur ex persona dei uel sanctorum eius, ad cupiditatis regnum destruendum ualet. quod si perspicue sonat, non est ad aliud referendum, quasi figurate dictum sit. sicuti est apostoli: thesaurizas tibi iram in die irae et reuelati
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd abhorr& a consuetudine audientiũ. uł
quod ñ abhorr&s culpauerit. si animũ eoꝵ iã
uerbi uinxit auctoritas. figuratã locutionẽ
putent. Non aũt p̃cepit scriptura nisi
caritatẽ nec culpat nisi cupiditatẽ. Et eo
modo informat mores hominũ. Itẽ si ani¬
mũ p̃occupauit alicuꝰ erroris opinio. qͥcqͥd
alit̃ asseruit scriptura. figuratum homine᷑
arbitrantur: Non aũt asserit fidẽ catholicã.
reb preteritis. ⁊ futuris. ⁊ presentib. Pre¬
teritoꝵ narratio ẽ. futurorũ. p̃nuntiatio.
presentiũ. demonstratio. Sed hȩc om̃ĩa ad
eandẽ caritatẽ nutriendã atq roborandã.
⁊ cupiditatẽ iuncendã atq extinguendam
ualent. Caritatẽ uoco motum animi ad
cupiditas ad corrumpendũ animũ. ⁊ corpus
suum: flagitium uocat᷑. Quod aũt agit ut
alteri noceat: facinus dicit᷑. E hȩc sunt
duo genera om̃ium peccatoꝵ. Sed flagi¬
cia priora sunt. Quȩ cum exinaniuerut

Expanded text:
quod abhorreret a consuetudine audientium uel quod abhorreret a consuetudine audientium uel quod non abhorreret culpauerit, si animum eorum iam uerbi uinxit auctoritas, figuratam locutionem putent. non autem praecipit scriptura nisi caritatem nec culpat nisi cupiditatem et eo modo informat mores hominum. item si animum praeoccupauit alicuius erroris opinio, quidquid aliter asseruerit scriptura, figuratum homines arbitrentur. non autem asserit nisi catholicam fidem rebus praeteritis et futuris et praesentibus: praeteritorum narratio est, futurorum praenuntiatio, praesentium demonstratio. sed omnia haec ad eandem caritatem nutriendam atque roborandam et cupiditatem uincendam atque extinguendam ualent. caritatem uoco motum animi ad cupiditas ad corrumpendum animum et corpus suum, flagitium uocatur; quod autem agit, ut alteri noceat, facinus dicitur. et haec sunt duo genera omnium peccatorum, sed flagitia priora sunt. quae cum exinaniuerint
Abbreviated transcription (Latin):
modus inueniende locittionis. propriane
an figurata sit. u iste om̃ino modus ẽ. ut
quicquid in sermone diuino neq ad moꝵ
honestatẽ neq ad fidei ueritatẽ ꝓͥe referri
potest. figuratũ eẽ cognoscas. Morũ honẽ¬
tas ad iligendum dm̃ ⁊ proximũ. fidei
ueritas ad agnoscendum dm̃ ⁊ proximum¬
ptin&. Syes aũt sua cuiq ẽ in conscientia
propria. quemadmodum se senttit ad dilec¬
tionem dĩ ⁊ proximi cognitionemq ꝓfice̾.
De quib omnib primo libro dictum est.
Sed qm̃ procliue ẽ humanum genus non
ex momentis ipsius libidinis sed potius suȩ
consuetudinis estimare peccata. fit plerũq
ut quisq hominũ ea tantũ culpanda ar¬
bitretur quȩ suȩ regionis ⁊ temporis homi¬
nes uituꝑare atq dampnare consuerunt. ⁊¬
ea tantum probanda atq laudanda quȩ con¬
suetudo eorũ cum quib uiuit admittit. eoq
contingit ut si quid scriptura uł preceperit

Expanded text:
modus inveniendae locutionis, propriane modus inveniendae locutionis, propriane an figurata sit, et iste omnino modus est, ut quidquid in sermhonestatem neque ad fidei ueritatem proprie referri potest figuratum esse cognoscas. morum honestas ad diligendum deum et proximum, fidei ueritas ad cognoscendum deum pertinet. spes autem cuique sua est in conscientia propria, quemadmodum se sentit ad dilectionem dei et proximi cognitionemque proficere. de quibus omnibus primo libro dictum est. sed quoniam procliue est humanum genus non ex momentis ipsius libidinis, sed potius suae consuetudinis aestimare peccata, fit plerumque, ut quisque hominum ea tantum culpanda arbitretur, quae suae regionis et temporis homines uituperare atque damnare consueuerunt, et ea tantum probanda atque laudanda, quae consuetudo eorum cum quibus uiuit admittit, eoque contingit, ut, si quid scriptura uel praeceperit
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ intellectu augustissima ⁊ obseruatione
cautissima ipse dñs ⁊ apłica tradidit dis¬
ciplina. sicuti est baptismi sacramentũ
⁊ celebratio corporis ⁊ sanguinis dñi que
unusquisq cum ꝑcipit. quo referantur
imbutus agnoscit. ut ea non carnali ser¬
uitute s spiritali potius lib̾tate ueneret.
Ut aũt litterã sequi ⁊ signa ꝓ reb quȩ
his significantur acciꝑe seruilis infirmita¬
tis ẽ ita mnutilit̃ signa interp̃tari male
uagantis erroris ẽ. Qui aut̃ non intelli¬
git quid signific& signũ. ⁊ tam̃ signum
eẽ intelligit. nec ipse p̃mitur seruitute.
Melius ẽ aũt uł p̃mi inicognitis sed utilib
signis. quã uiutilit̾ ea int̃pretando a uigo
seruitutis eductã ceruicem laqueis error
mus figuratã locutionẽ id est translatam
quasi propriã sequi. adiungenda &ĩa illa
est ne propriã quasi figuratã uelimnus as¬
ciꝑe. Demonstrandius ẽ igitur primus

Expanded text:
et intellectu augustissima, et observatione et intellectu augustissima, et observatione castissima, ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina, sicuti est baptismi sacramentum et celebratio corporis et sanguinis Domini, quae unusquisque cum percipit quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spiritali potius libertate veneretur; ut autem litteram sequi et signa pro rebus quae his significantur accipere servilis infirmitatis est, ita inutiliter signa interpretari male vagantis erroris. Qui autem non intelligit quid significet signum, et tamen signum esse intelligit, nec ipse premitur servitute: melius est autem vel premi incognitis, sed utilibus signis, quam inutiliter ea interpretando a jugo servitutis eductam cervicem laqueis erroris mus figuratam locutionem, id est translatam, quasi propriam sequi, adjungenda etiam illa est, ne propriam quasi figuratam velimus accipere. Demonstrandus est igitur proprius
Abbreviated transcription (Latin):
nec sub ipsis iam signis utilib seruiturȩ.
sed exercitaturȩ potuis animũ in eoꝵ in¬
telligentia spiritali. Sub signo enĩ seruit.
qui oꝑatur aut uenerat᷑ aliquã rẽ signifi¬
cantẽ. nesciens quid signific&. Qui uero
iuntius institutũ. cuiꝰ um significationẽꝙ
intelligit. ñ hoc uenerat᷑ quod uidetur
⁊ transit. sed illud potuis quo talia cunc¬
ra referenda sunt. Talis aũt homo spiri¬
talis ⁊ liber ẽ. &iã tempore seruitictis
quo carnalib animis nondũ oportet
signa illa reuelari. quorũ uigo edoman¬
di sunt. Tales aut̃ spiritales erarit pat̾ar.¬
nobis sanctus sp̃c ipsa scripturarũ ⁊ auxi¬
lia ⁊ solatia ministrauit. Floc uͦ tempore
posteaquã resurrectio dñi nr̃i manifestĩ¬
simum indiciũ nr̃ȩ lib̾tatis illuxit. nec
eoꝵ quidẽ signoꝵ quȩ iã intelligimus
oꝑatione graui onerati sumus. sed quedã
pauca pro multis eadẽq factu facillima

Expanded text:
nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, nec sub ipsis jam signis utilibus serviturae, sed excitaturae potius animum in eorum intelligentia spirituali. Sub signo enim servit, qui operatur, aut veneratur aliquam rem nesciens quid significet. Qui vero vinitus institutum, cujus vim significationemque intelligit, non hoc veneratur quod videtur et transit, sed illud potius quo talia cuncta referenda sunt Talis autem homo spiritualis et liber est, etiam tempore servitutis, quo carnalibus animis nondum oportet signa illa revelari, quorum jugo edomandi sunt Tales autem spirituales erant Patriarnobis sanctus Spiritus, ipsa Scripturarum et auxilia et solatia ministravit. Hoc vero tempore posteaquam resurrectio Domini nostri manifestissimum judicium nostrae libertatis illuxit, ne eorum quidem signorum, quae jam intelligimus, operatione gravi onerati sumus, sed quaedam pauca pro multis eademque factu facillima,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ colendus ds̃ precipit᷑. qui fecit hȩc om̃sa
quoꝵ simulachra illi uenerant᷑ uł tan¬
quã deos. uł tanquã signa ⁊ imagines
deoꝵ. Si ergo signum utilit̃ institutũ
pro ipsa re sequi cui significandȩ insti¬
tutũ ẽ carnalis ẽ seruitus. quanto ma¬
nificantur eisq colendis animũ obliga¬
ueris. nichilominus seruili carnaliq one¬
re atq uelamine non carebis. Quã ob¬
rẽ axp̃iana libertas eos quos inuenit sub
signis utilib tanquã ꝓpe inuentos. utt̃¬
pretatis signis quib subditi erant. eleua¬
tos ad eas res quarum illa signa sunt li¬
berauit. Ex his factȩ sunt eccłe scõꝵ isrłi
tarum. Quos aũt inuenit sub signis in¬
utilib. non solum seruilẽ oꝑationẽ sub
talib signis sed &iã ipsa signa frustrauit.
remouitq omĩa. ut a corruptione mul-¬
titudinis simulatoꝵ deoꝵ quã sepe ac
propͥe scriptura fornicationẽ uocat. ad
unius dĩ cultum gentes conuerterentur.

Expanded text:
fecit haec omnia, quorum illi simulacra venerantur, vel tanquam deos, vel tanquam signa et imagines deorum. Si ergo signum utiliter institutum pro ipsa re sequi, cui significandae institutum est, carnalis est servitus; quanto manificantur eisque colendis animum obligaveris, nihilominus servili carnalique onere atque velamine non carebis. Quamobrem Christiana libertas eos quos invenit sub signis utilibus tanquam prope inventos interpretatis signis, quibus subditi erant, eletos ad eas res quarum illa signa sunt, liberavit. Ex his factae sunt Ecclesiae sanctorum Israelitarum. Quos autem invenit sub signis inutilibus, non solum servilem in operationem sub talibus signis, sed etiam ipsa signa frustravit, removitque omnia, ut a corruptione multitudinis simulatorum deorum quam saepe ac proprie Scriptura fornicationem vocat, ad unius Dei cultum gentes converterentur:
Abbreviated transcription (Latin):
sequit᷑. concupiscentiã habens disolui:
eẽ cum xp̃o. Et tanquã quereret᷑ qͣre
huiꝰ rei potus habeat concupiscentiam.
multo enĩ magis optimũ inquit. Cur gͦ
ex duob compellitur.: Quia ẽ manen¬
d̃i necessitas. quã ita subiecit. Manere
in carne necessarium ꝓpt̾ uos. Upi au¬
tẽ neq prescripto fidei neq ipsius ser¬
monis textu ambiguitas explicari po¬
test. nichil obest scđ̃m qu̾alib& earum
quȩ ostendunt᷑ sententiã distinguere.
ueluti ẽ illa ad corinthios. Has gͦ ꝓmis

Expanded text:
ncupiscentiam habens dissolui et esse cum Christo. et tamquam quaereretur, quare huius rei potius habeat concupiscentiam: multo enim magis optimum, inquit. cur ergo e duobus ©ompeUitur? quia est manendi necessitas, quam ita subiecit: manere ia carne necessarium propter uos. ubi autem neque praescripto fidei neque ipsius sermonis textu ambiguitas explicari potest». nihil obest secundum quamlibet earum quae ostenduntur sententiam distinguere. ueluti est i
Abbreviated transcription (Latin):
uod dixii dñs. helias qui¬
dem uenturus ẽ. et resti¬
tilet omĩa : idẽ uel eos quo ꝑ¬
secutio antichristi conturbaue¬
rit. uł ut ipse restituat mori¬
endo. que debet. xxii.
aquã : aduolupiates carnis.
Item quoddicunt discipuli. qͣre
nos ñ pouumus eicere eũ. ne il¬
lis miraculis faciend extollere¬
ntur in suꝑbiam. Ammoniti
sunt potiuis ꝑhumilitatem fi¬
dei : quasi ꝑsinapis granum
clationem terrenã que nomine
monts significata ẽ curare ut
transiret.xxiii. clxxuii.

Expanded text:
uod dixit Dominus, Elias quidem venturus est, et restituet omnia; id est, vel eos quos persecutio Antichristi conturbaverit; vel ut ipse restituat moriendo quae debet. XXII. aquam ad voluptates carnis. Item quod dicunt discipuli, Quare nos non potuimus ejicere eum? ne illis miraculis faciendis extollerentur in superbiam, admoniti sunt potius per humilitatem fidei, quasi per sinapis granum, elationem terrenam, quae montis nomine significata est, curare ut transiret. XXIII. Ib.
Abbreviated transcription (Latin):
oculos dñs luto de spuco facto inunxe¬
rat. Qđ tam̾ nom̃ linguȩ incognitȩ nisi
eugłista int̾p̾tatus eẽt tam magnꝰ intel¬
lecꝰtus lateret. Sic etiam multa quȩ ab
auctorib eoꝵdem libroꝵ int̾ptata ñ st
nomina hebrea ñ ẽ dubitaudum habe
ñ paruam uĩ atq adiutoriũ ao soluenda
enigmata scͥpturarũ. siqͥs ea possit int̾p̃a¬
ri. Qd ñ nulli eiꝰdem lingue ꝑici uiri non
sane paruum beneficiũ pꝰeris contulerꝰ.
qui separata de scͥpturis eadem omĩa uer¬
ba int̾pretati sunt : & quid sit adam qͥd
eua. quid abraham. quid moyses. siue :
locoꝵ nomina. qͥd sit hierłm. qͥd syon. uł
alia in illa lingua nob̾ sunc incognita no

Expanded text:
oculos Dominus luto de sputo facto inunxeoculos Dominus luto de sputo facto inunxerat : quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum, siri. Quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomina; quid sit Hierusalem, vel Sion, vel ali
Abbreviated transcription (Latin):
tia. ad emendandum toc senioꝵ doctorũ q
consensum aspirare oportet aut decet.: S ͥn¬
obrem eciam si aliquid alit̾ in hebreis exẽ¬
plarib inuenit᷑ ꝙͣ isti posuert᷑. cedendũ
ẽẽ. arbitror diuinȩ dispensationi quȩ ꝑ eõ
facta ẽ. ut libri quos gens uidea cet̾is ppłis
uł religione uł inuidia ꝓd̾e nolebat. ere¬
dituris ꝑ dn̾m gentib ministra regispto¬
lomei potestate tanto ante ꝓdentur. Itaq
fieri pot̾ ut sic illi interp̾tati sint quẽas¬
collatio ñ ẽ. inutilis. ad explanandam sepe
nis uarietatib titubat. g̾cis cedere opor¬
tere ñ dubium ẽ. & mnaxime qui apua
ȩccłas doctiores ⁊ diligentiores reꝑunt᷑.¬
n translatis uͦ signis siqua forte ignota
cogunt herere lectorem. partim linguaꝵ
notitia. parcim rerũ inuestiganda sunt
Auqͥd enĩ ad similitudinem ualet. ut ꝑ¬
culdubio secretum quiddã insinuat sylai
pͥscina ubi faciem lauare iussus ẽ. eui

Expanded text:
tia, ad emendandum tot seniorum doctorumque tia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum ebri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolebat, credituris per Dominum Gentibus ministra regis Ptolemaei potestate tanto ante proderentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadcollatio non est inutilis ad explanandam saepe inis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores ren translatis vero signis si qua forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui
Abbreviated transcription (Latin):
siderant. ut emendatis ñ em̃dati cedats.
ex uno dũtaxat int̾p̾tationis genere ue¬
la cetis p̾feratur. Nam ẽ uerboꝵ tenaci¬
or. cũ ꝑspicuitate sententię. Et latinis
qͥb libet em̃dandis greci adhibeant᷑ in qͥb
septuaginta interprecũ qđ ad uecꝰtestam̃¬
tum attinet excellic auctoritas. qͥ iam ꝑ
onis ꝑitiores ȩccłias tanta p̾sentia scĩ sp̃s
interp̾tati ẽẽ. dicunt᷑. ut os unũ tot homi¬
nũ fuerit. Qui si ut fertur multiq ñ indig¬
ni fide p̾dicant singłi cellis etiam singłisse.¬
parati. cũ intͥp̾tati ee̾nt nichil in alicuiꝰ eoꝵ.
codice uiuentũ ẽ. qđ ũ hisdem uerb̾ eodẽ q
uerboꝵ ordine inueniret᷑ in oeteris qͥs huic
auctoritati conferre aliqͥd nedũ p̾ferre au¬
deat: Si aut̾ sic contulert᷑ ut una om̃iũ cõ¬
muni tractatu iudicioq uox fieret. nec sic
quidẽ quẽ qͣm unũ hominẽ qualib ꝑitũ ꝑi¬

Expanded text:
siderant, ut emendatis non emendati cedant, siderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis genere vela caeteris praeferatur; nam est verborum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandis, graeci adhibeantur, in quibus Septuaginta interpretum, quod ad Vetus Testamentum attinet, excellit auctoritas ; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peri
Abbreviated transcription (Latin):
aut que renda st̃ ab eaꝵ linguarum hominib
Si aut̃ ipsiꝰ linguȩ nr̃ȩ aliqua u̾ba locutio¬
nesq ignoranꝰ. legendi consuetudine audi¬
endiq in notescunt. Nulla sane magis st̃¬
mandanda memorie. ꝙͣ illa uerboꝵ locuti¬
onũ q genera que ignoramꝰ. ut cũ uł ꝑitior
occurrerit de quo quęri possint. uł talis lec̾¬
trisq ostendat quam uim habeat quid ue
significet qd ignoramꝰ. facile ad iuuante me¬
moria possimꝰ aduertere ⁊ discere. qͣmqͣm tan¬
ta ẽ. iuis consuetudinis ad discendũ. ut quim
seͥpturis scĩs quodãmꝰ nutriti educatiq sun
magis alias locutiones mirent᷑ easq minꝰ
latimnas putent qͣm illas qͣs in scͥpturid dicti¬
cerunt. neq in latinȩ linguȩ auctoril re¬
numerositas. collatis codicib inspecꝰta acq
discussa. tantũ ad sit facultas. Na codicibus
emendandis pͥmitꝰ debet inuigilare sol¬
lertia eoꝵ qui scͥpturas diuinas nosse de¬

Expanded text:
aut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibusaut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibusSi autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent, quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus renumerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse de
Abbreviated transcription (Latin):
ueni uoluisset seruare. ut diceret. qđ stultũ
ẽ aĩ sapientiꝰ ẽ. hominũ. & qđ infirmũ ẽ. dĩ
fortiꝰ ẽ. homunium. irec quidem uigilantis lecꝰ¬
toris incentio in sententiȩ ueritatẽ. s tam̃
aliqͥs tardior aut ñ uitelliget᷑. aut etiã ꝑuerse
incelliget. Non enĩ cantum uiciosa locutio ẽ.
in latina lingua talis. uerũ & in ambigui¬
tatẽ cadic. ue qͣsi hominũ stultũ uł m̾fitmũ
Quãqͣm & illuo sapientiꝰ ẽ hominib ñ caroe
ambiguo. etiamsi soloecismo carst. Utrum
enim his hominib ab eo qđ ẽ huic homini.
an his hominib ab eo qd ẽ. ab hoc homine.
dictũ sit: ñ appara nͥ illumminatione senten¬
tiȩ: Meliꝰ itaq ita dr̾. sapientiꝰ ẽ. ꝙͣ homines
et fortius ẽ. quanth
Ic̃ de incognitis agimꝰ: quoꝵ duȩ for¬
me sunt. quantũ ad uerba ꝑtinet. Hãq aut
ignotũ uerbum facit herere lecꝰtorẽ: auc igno¬
ta locutio. Quȩ si ex alienis lingnis ueniun.

Expanded text:
t, Quod stultum est Dei, sapientius est hominum; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum; iret quidem vigilantis lectoris intentio in sententiae veritatem, sed tamen aliquis tardior aut non intelligeret, aut etiam perverse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum Quanquam et illud, sapientius est hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an his hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiae. Melius itaque dicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quam honunc de incognitis agimus, quorum duae formae sunt, quantum ad verba pertinet. Namque aut ignotum verbum facit haerere lectorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt,
Abbreviated transcription (Latin):
onis. nisi alienę consuetudinis conser¬
uatio. loquentiũ ueterũ auctoritate fir¬
matas. S tam̃ eo magis inde offendun¬
ẽ homines qͦ infirmiores st̃: & eõ sunt
infirmiores qͦ doctiores uidi uolunt ñ
rerũ seientia qͥ edificam᷑. s signoꝵ. qͦ ñ
uflari om̃ino difficile ẽ. cũ & ipsa rerũ

Expanded text:
onis, nisi alienae consuetudinis conseronis, nisi alienae consuetudinis conservatio, loquentium veterum auctoritate firmatae. 20. Sed tamen eo magis inde offenduntur homines, quo infirmiores sunt; et eo sunt infirmiores, quo doctiores videri volunt, non rerum scientia qua aedificamur, sed signorum qua non inflari omnino di
Abbreviated transcription (Latin):
in latine linguȩ usum si quis consuetudinẽ
ueterũ qui latine locuti sunt tenere uolue¬
rit cransire ñ possint. Quȩ aliqͣndo intel¬
lecꝰtu nichil adimunt. s offendunt tam̃
eos qui plus delectant᷑ reb cũ etiã in earũ
signis sua quędam seruat᷑ integritas. Nã
soloecismꝰ qui dr̃ nichil ẽ aliud qͣm eum
uerba ñ ea lege sibi coaptant᷑ qͣ coaptaue¬
rt̾ qͥ pͥores nob̾ ñ sine aucꝰtoritate aliqͥtocu¬
ti sunt. Utrũ enĩ int̾ homines an inter
hominib dicat᷑. ad rerũ ñ ꝑtinet cogni¬
torem. Item barbarismus quid aliuo est
nͥ uerbũ ñ eis littĩs uł sono enuntiatũ
qͦ ab eis qui ante nos latine locut sunt
enuntiari solec: Utrũ autem ignosce¬
re ꝓoucta an correcta tertia sillaba di¬
catur. ñ multũ curat qui ꝓ peocatis suᷤ
dm̃ ut ignoscat petit. qͦlib mͦ illudũbũ
sonare potuerit. Eo ẽ. gͦ integͥtas locuti¬

Expanded text:
in latinae linguae usum, si quis consuetudinem in latinae linguae usum, si quis consuetudinem veterum qui latine locuti sunt, tenere voluerit, transire non possunt. Quae aliquando intellectui nihil adimunt, sed offendunt tamen eos qui plus delectantur rebus, cum etiam in earum signis sua quaedam servatur integritas. Nam soloecismus qui dicitur, nihil aliud est quam cum verba non ea lege sibi coaptantur, qua coaptaverunt qui priores nobis non sine auctoritate aliqua locuti sunt. Utrum enim Inter homines, an, Inter hominibus dicatur, ad rerum non pertinet cognitorem. Item barbarismus quid aliud est, nisi verbum non eis litteris vel sono enuntiatum, quo ab eis qui latine ante nos locuti sunt, enuntiari solet? Utrum enim Ignoscere producta an correpta tertia syllaba dicatur, non multum curat qui peccatis suis Deum ut ignoscat petit, quolibet modo illud verbum sonare potuerit. Quid est ergo integritas locuti
Abbreviated transcription (Latin):
error tam multos codices p̾occupauit.
ut uix inueniat᷑ alit̾ scͥptũ .&. tam̃ sen¬
tentia manifes tissima ẽ: qͥa clarescit
consequentib u̾bis. Nãq adult̾ie plan¬
tationes ñ dabunt radices altas conue
terra gradiuntur. ñ herent radicitꝰ. Hane
translationẽ in eo loco etiam cetera contex¬
tia qͣm plures int̾preces ꝓ sua quisq facul¬
tatẽ atq iudicio conantur eloqui. ñ appa¬
ret nisi in ealiigua inspiciat᷑ qͣm int̾p̾tant᷑.
Et plerũq a sensu auctoris deuiꝰ aberrat in¬
t̾ͥpres si ñ sic doctissimꝰ. aut linguarũ illarũ
ex quib in latinã scͥpturã ꝑuenit ꝑitissimꝰ.¬
Puide petenda cognitio ẽ. aut habende
ut̾pretationes eoꝵ. qui se nimis uerbis
obstrinxerunt. non quia sufficiunt. s ut
ex eis ueritas uł error dirigatur alioꝵ. qͥ
ñ magis uerba qͣm sententias int̾p̃tando
am ñ solũ uerba singła s eciam locu¬
tiones sepe transferunt᷑. quȩ om̃ino

Expanded text:
os codices praeoccupavit, ut vix inveniatur aliter scriptum; et tamen sententia manifestissima est, quia clarescit consequentibus verbis: namque, Adulterinae plantationes non dabunt radices altas , convterra gradiuntur, et non haerent radicibus. Hanc translationem in eo loco etiam caetera contextia, quam plures interpretes pro sua quisque facultate atque judicio conantur eloqui, non apparet, nisi in ea lingua inspiciatur quam interpretantur; et plerumque a sensu auctoris devius aberrat interpres, si non sit doctissimus: aut linguarum illarum, ex quibus in latinam Scriptura pervenit, petenda cognitio est; aut habendae interpretationes eorum qui se verbis nimis obstrinxerunt; non quia sufficiunt, sed ut ex eis veritas vel error detegatur aliorum, qui non magis verba quam sententias interpretando Nam non solum verba singula, sed etiam locutiones saepe transferuntur, quae omnino
Abbreviated transcription (Latin):
nem. ille aut̃ aliꝰ ancipiti signo in aliã
partem raptꝰ errauit. Et talia qͥdem ñob¬
scura s falsa sunt: quoꝵ alia conditio ẽ.
N enĩ intelligendoᷤᷤ s emendandos tales
codices potiꝰ p̾cipiendũ est. Hinc ẽ. etiã

Expanded text:
nem ; ille autem alius ancipiti signo in aliam nem ; ille autem alius ancipiti signo in aliam partem raptus erravit. Et talia quidem non obscura, sed falsa sunt: quorum alia conditio est; non enim intelligendos, sed emendandos tales codices potius praecipiendum est. Hinc est etiam
Abbreviated transcription (Latin):
p̾cedentis legant᷑. incertũ ẽ. S tam̃ ex uł̾q
magnũ aliquid insinuat᷑ scient̾ legentib
Difficile ẽ. enum ita diuersos a se int̾preces
fieri. ut non se aliqua uicinitate contingañ.
Ergo qmi intellecꝰtus in specie sempit̾na ẽ.
fides uͦ in rerũ tẽporalium qͥb aim cunabu¬
lis quasi lacꝰte alit paruulos. nc̃ aut̃ ꝑ fidẽ
transit s ꝑmanet ꝑ intellecꝰtum purgatũ
nob̾ coherentib ueritaci. ꝓpt̾ea ille ait nisi
crediditis ñ ꝑmanebitis. hoc ẽ. nͥ credid̾itiᷤ
ñ intelligetis. Nam & ex ambiguo lin¬
guȩ p̾cedentis plerũq interpres fallitur.
cui ñ bene nota sententia ẽ: ꝙ eã significa¬
tionẽ tnͣffert qͦ a sensu scͥptoris penitꝰ alie¬
na ẽ sicut quidam codices habent. acuti
pedes eoꝵ. ad effundendũ sanguinem
Iue gͦ udit sentenciam qui cranstulit
ueloces pedes eoꝵ. ad effundendũ saugui¬

Expanded text:
praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos a se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo, quoniam intellectus in specie sempiterna est, fides vero in rerum temporalium quibusdam cunabulis quasi lacte alit parvulos; nunc autem per fidem transit, sed permanet, per intellectum purgatum nobis cohaerentibus veritati: propterea ille ait, Nisi credideritis, non permanebitis; ille vero, Nisi credideritis, non intelligetis. 18. Et ex ambiguo linguae praecedentis plerumque interpres fallitur, cui non bene nota sententia est, et eam significationem transfert, quae a sensu scriptoris penitus aliena est: sicut quidam codices habent, Acuti pedes eorum ad effundendum sanguinem; Ille ergo vidit sententiam, qui transtulit, Veloces pedes eorum ad effundendum sangui
Abbreviated transcription (Latin):
testatꝰ ẽ. Nanq alt̃ ex alto exponitur.
qͥi & caro posset accipi ꝓpͥe ut corpꝰ suũ
quisq ne despiceret. se putaret ãmoni¬
tum. &. domestici seminis tͣnslate xp̃i¬
ani possent intelligi ex odem uerbi semi¬
ne nobiscũ sp̃italit̾ nati. Nc̃ aut̾ collato
int̾ptũ sensu ꝓbabilior occurrit sentru
tia de consanguineis ñ despiciendis ẽẽ: p̾cep¬
tum. qm̃ domesticos sanguinis cũ ad car-¬
nem retuleris. consangiunei potissimũ
occurrt̃. Unde arbicror e̾ẽ. illud apłi qd̾ ait.
Si qͦ mͦ ad emulationem adducere potero
carnem meã. ut saluos faciam aliqͦs ex
illis. Id ẽ. emulando eos qui crediderant.
ut ipsi cred̾e̾nt. Carnẽ enĩ suã dix̃ iudeoᷤ.
ꝓpt̾ consanguiuitatẽ. Item illud eiꝰdem y¬
saiȩ. nisi crediderits ñ intelligetis. alius in¬
terp̾tatus ẽ. nͥ crediditis ñ ꝑmanebitis. Qs
hoꝵ uera secutus sit. nͥ exemplaria linguȩ

Expanded text:
testatus est. Namque alter ex altero exponitur, testatus est. Namque alter ex altero exponitur, quia et caro posset accipi proprie, ut corpus suum quisque ne despiceret, se putaret admonitum; et domestici seminis translate, Christiani possent intelligi, ex eodem verbi semine nobiscum spiritualiter nati: nunc autem collato interpretum sensu, probabilior occurrit sententia proprie de consanguineis non despiciendis esse praeceptum, quoniam domesticos seminis cum ad carnem retuleris, consanguinei potissimum occurrunt; unde esse arbitror illud Apostoli quod ait, Si quo modo ad aemulationem adducere potuero carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis ; id est, ut aemulando eos qui crediderant, et ipsi crederent. Carnem enim suam dixit Judaeos, propter consanguinitatem. Item illud eae, Nisi credideritis, non intelligetis; alius interpretatus est, Nisi credideritis, non permanebitis : quis horum verba secutus sit, nisi exemplaria linguae
Abbreviated transcription (Latin):
ñ possunt. & hoc maxime unt̾iectionib ac¬
cidit. quȩ uerba motũ animi significañ
potiꝰ ꝙͣ sententiȩ conceptȩ ullam parti¬
cłam. Nam & hȩc duo talia eẽ ꝑhibent᷑.
dicunt enĩ racha indignantis e̾ẽ uocem.
osanna letantis. S ñ ꝓpt̾ hȩc panca quȩ
notare atq int̾rogare facillimũ ẽ. s ꝓpter
diuersitates ut dictũ ẽ. int̾p̾tum. illarũ lin¬
guarum ẽ. cognatio necessaria. Eenĩ scͥp¬
ri possunt. Latini aut̾ int̾ptes. nullo mͦ:
Ut enĩ cuiq pͥmis fidi tẽporib in manus
uenit codex g̾cus. ⁊ aliquantũ facultatis
sibi utriꝰq linguȩ hab̾e uidebat᷑. ausus est
celligentiã qͣm imnpediuit. simͦ legentes ñ
sint negligentes. Nam ñnullas obseuriores
sententias. plurium codicum sepe manifes¬
tauit inspectio. sicut illuo ysaię ꝓpħe. Unꝰ
int̾pres ait. & domesticos semuus tui ne
despexeris. Alius aut̃ ait. & carnẽ tuani
ne despexeris. Uterq inuicẽ sibimet at¬

Expanded text:
 hoc maxime interjectionibus accidit, quae verba motum animi significant potius, quam sententiae conceptae ullam particulam; nam et haec duo talia esse perhibentur: dicunt enim Racha indignantis esse vocem, Hosanna laetantis. Sed non propter haec pauca, quae notare atque interrogare facillimum est, sed propter diversitates, ut dictum est, interpretum, illarum linguarum est cognitio necessaria. Qui enim Scripri possunt; latini autem interpretes nullo modo. Ut enim cuique primis fidei temporibus in manus venit codex graecus, et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguae habere videbatur, ausus est telligentiam, quam impedivit, si modo legentes non sint negligentes. Nam nonnullas obscuriores sententias plurium codicum saepe manifestavit inspectio, sicut illud Isaiae prophetae unus interpres ait, Et domesticos seminis tui ne despexeris; alius autem ait, Et carnem tuam ne despexeris : uterque sibimet invicem at
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ actulerit latinoꝵ int̾p̾tum infinita
uarietas. qͣmꝙͣ &e hebrea uerba ñ int̾p̾ta¬
ta sepe inueniamꝰ in libris. sic̃ amen. ⁊ al¬
leliua. ⁊ racha. ⁊ osanna. & siqͣ sunt alia.
Quoꝵ partim ꝓpt̾ sciorem auctoritatẽ
quanuis int̾p̾tari potiussent seruata est

Expanded text:
nem attulerit latinorum interpretum infinita nem attulerit latinorum interpretum infinita varietas. Quanquam et hebraea verba non interpretata saepe inveniamus in libris, sicut Amen, et Alleluia, et Racha, et Hosanna, et si qua sunt alia: quorum partim propter sanctiorem auctoritatem, q
Abbreviated transcription (Latin):
signis obtegunt᷑. St̾ aut̃ signa uł ꝓp̾a.
uł translata. Propa dicunt᷑. cum hisreb
significandis adhibent᷑ ꝓpt̾ quas st̃ insti¬
tuta sicut dicimꝰ bouem cũ incelligimꝰ pe¬
cus qđ om̃s nobiscum latinȩ linguȩ ho¬
mines hoc nomine uocant. Translata suns
cũ et ipsȩ res qͣs ꝓpͥis u̾bis significamꝰ ad ali¬
qͥs aliuo significandũ usurpant᷑. sicut dici
inꝰ bouem. & ꝑ has duas sillabas intelligimꝰ
pecꝰ qđ nsto noĩe appellari solet. S rursꝰ
ꝑ illud pecꝰ intelligimꝰ euangłistã quem
significauit scͥptura int̾p̾tante apło di¬
cens. Bouem tricurantem ñ infrenabis.¬
Contra ignota signa uł ꝓpͥa. magnum
remedium ẽ. linguarũ cognitio. Et la¬
tiȩ quidem linguȩ homines qͦs nc̃ ins-¬
truendos stiscepimꝰ. duab aliis ad scͥptu¬
rarum diuinarũ cognitionem opꝰ habeis.
hebrea scilicet ⁊ greci. ut ad exemplaria
p̾cedentia recurratur. siqͣm dubitatio¬

Expanded text:
signis obteguntur. sunt autem signa uel propria signis obteguntur. sunt autem signa uel propria uel translata. propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta, sicut dicimus bouem, cum intellegimus pecus, quod omnes nobiscum latinae linguae homines hoc nomine uocant. translata sunt, cum et ipsae res, quas propriis uerbis significamus, ad aliquid aliud significandum usurpantur, simus bovem, et per has duas syllabas intelligimus pecus, quod isto nomine appellari solet: sed rursus per illud pecus intelligimus evangelistam, quem significavit Scriptura interpretante Apostolo dicensContra ignota signa propria magnum remedium est linguarum cognitio. Et latinae quidem linguae homines, quos nunc instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognitionem opus habent, hebraea scilicet et graeca; ut ad exemplaria praecedentia recurratur, si quam dubitatio
Abbreviated transcription (Latin):
tes dm̃ & pietate mansueti quert̾ uolunta¬
tem di. cuiꝰ oꝑis ⁊ laboris pͥma obseruatio.
ut diximꝰ nosse istos libros. & si ñdũ adin¬
tellectũ. legendo tam̃ uł mandare memo¬
riȩ. uł omino incognitos ñ hab̾e. deinde
illa quȩ in eis aꝑte posita sunt uł p̾cepta
uiuendi. uł regłȩ credendi sollerciꝰ dili¬
gentiꝰq inuestiganda st̃. Quȩ tanto qͥs¬
q in eis plura inuenit. qͣnto ẽ. intelligen¬
facta quadam familiaritate cũ ipsa lingua
diuinarũ scͥpturarũ. in ea quę obscura sunt
aꝑienda & discutienda ꝑgendum ẽ. ut ad
obscuriores locutiones illustrandas de
ianifestiorib sumant᷑ exempla. ꝙ q̃dam
certa sententiarum testimonia. dubitati¬
onẽ incertis auferant. In qua re memo¬
ria ual plurinũ. quȩ si defuerit: non
potesł bis preceptis d aRi:
uab aut̃ causis ñ uitelligunt᷑ quȩ
scͥpta st̃: si aut ignotis aut ambigus

Expanded text:
tes Deum et pietate mansueti quaerunt voluntates Deum et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei, cujus operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse istos libros, et si nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non habere. Deinde illa quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulae credendi, solertigentiusque investiganda sunt, quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligenfacta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt aperienda et discutienda, pergendum est ut ad obscuriores locutiones illustrandas, de manifestioribus sumantur exempla, et quaedam certarum sententiarum testimonia, dubitationem certis auferant, in qua re memoria valet plurimum, quae si defuerit, non potest his praeceptis dari. uabus autem causis non intelleguntur quae scripta sunt, si aut ignotis aut ambiguis
Abbreviated transcription (Latin):
sidunt. si bona ẽ. an neqͣm .& ꝗͦ sunt ciui¬
tates in qͥb ipsi inhabitant in ipsis : Qm
locutionẽ magis alienȩ linguȩ ee̾. arbit᷑r.
qͣm sensum aliquem altiorẽ. Illud etiã qd
iam auferre ñ possumꝰ de ore cantantium
płoꝵ suꝑ ipsũ aut̃ floriet sc̾ificatio mea.
nichil ꝓfecto sencentiȩ detrahit. Audi
tor aut̃ aiallet hoc corrigi ut ñ floriet s
forebic diceret᷑. nec qͥcqͣm impedic correcꝰ¬
cionem nͥ consuetudo cantantium. Ista gͦ fa¬
cile etiam contẽpmi possunt. siquis ea caue¬
re noluerit quȩ sano uitellectu nichil de¬
trahunt. At uͦ illud qd ait apłs qd stultũ

Expanded text:
si bona est an nequam; et quae sunt civitates in quibus ipsi inhabitant in ipsis ? Quam locutionem magis alienae linguae esse arbitror, quam sensum aliquem altiorem. Illud etiam quod jam auferre non possumus de ore cantantium populorum, Super ipsum autem floriet sanctificatio mea , nihil profecto sententiae detrahit: auditor tamen peritior mallet hoc corrigi, ut non floriet, sed florebit diceretur; nec quidquam impedit correctionem, nisi consuetudo cantantium. Ista ergo facile etiam contemni possunt, si quis ea cavere noluerit, quae sano intellectui nihil detrahunt. At vero illud quod ait Apostolus, Quod stultum
Abbreviated transcription (Latin):
ex illiuis origine retenentur qͥ
uoluntate peccauit. quando
libero ad faciendum. & ad
non faciencdum motu anmi
non carebat. eiꝗ aboꝑe malo
abstinendi sũma potestas erat.
quod manichei detenebrarũ
gente non dieunt quam fabu¬
losissime inducunt eamq na¬
turam semꝑ malam. ñquã
bonam fuisse contendunt.
lilud aut̃ queri potest. quo¬
modo dixerim etiam sisunt
animȩ quod interim in¬
certum᷑ corꝑeis officiis ꝓͥ pec¬
cato sed naturam dedite.
nosꝗ quemꝗͣ sunt inferiores.
aliqua tamen interiore ui

Expanded text:
ex illius origine rei tenentur, qui ex illius origine rei tenentur, qui uoluntate peccauit, quando libero et ad faciendum et non faciendum motu animi non carebat eique ab opere malo abstinendi summa potestas erat. quod Manichei de tenebrarum gente non dicunt, quam fabulosissime inducunt, eamque naturam semper malam, numquam bonam fuisse contendunt. Illud autem quaeri potest quomodo dixerim: etiamsi sunt animae — quod interim incertum est — corporeis officiis non peccato, sed natura deditae nosque, quamquam sint inferiores, aliqua tamen interiore ui