comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sint. Mortuus est ergo xp̃c duob ge¬
minis consulibus octaua kłendas apri¬
lis: resurreait tertio die sicut apłi siuetĩa
sensib probauerunt: deinde post quadra¬
ginta dies ascendit incęlum: post decẽ
dies idest quinquagesimo post suam re-¬
surrectionem die misit spm̃ sc̃m. Iunc
tria milia hominum apłis eum prȩdi-¬
cantib crediderunt. Tunc itaq nomi¬
nis illius cultus exorsus est: sicut nos
credimus & ueritas habet efficatia sp̃s
sc̃i. Sicut autẽ finait uanitas impia
uel putauit magicis artibus petri pau¬
lopost etiã signo mirabili facto. quan-¬
do aduerbum ipsius petri quidam men¬
dicus ab utero matris ita claudus ut ab
aliis portaretur & ad portam templi u¬
bi stipem peteret poneretur. in nomine
itłu xp̃i saluus exiliuit. quinq milia
hominum crediderunt: ac deinde aliis
atq aliis accessibus credentium creuit
eccłia. Ac ꝑ hoc colligitur etiã dies ex qͦ
annus ipse sumpsit mitium: scilicet

Expanded text:
sint. Mortuus est ergo Christus duobus Gesint. Mortuus est ergo Christus duobus Geminis consulibus octauo Kalendas Aprilis. Resurreiit tertio die, sicut apostoli suis etiam sensibus probauerunt. Deinde post quadraginta dies adscendit in caelum; post decem dies, id est quinquagensimo post suam resurrectionem die, misit Spiritum sanctum. Tunc tria milia hominum apostolis eum praedicantibus crediderunt. Tunc itaque nominis illius cultus exorsus est, sicut nos credimus et ueritas habet, efficacia Spiritus sancti; sicut autem finxit uanitas inpia uel putauit, magicis artibus Petri. Paulo post etiam signo mirabili facto, quando ad uerbum ipsius Petri quidam mendicus ab utero matris ita claudus, ut ab aliis portaretur et ad portam templi, ubi stipem peteret, poneretur, in nomine Iesu Christi saluus exsiliuit, quinque hominum milia crediderunt; ac deinde aliis adque aliis accessibus credentium creuit ecclesia. Ac per hoc colligitur etiam dies, ex quo annus ipse sumsit initium, scilicet
Abbreviated transcription (Latin):
mis longum est cuncta dicere eccłia cre¬
scendo ꝑuenerit: Quod si aregib fac¬
tas ꝑsecutiones in numero existimant
esse debere: rea fuit herodes qui etiam
post ascensum dñi grauissimam fecit.
Deinde quid respondent etiã de iuliano:
quẽ non numerant in decem: An ipse
non est ȩccłiam ꝑsecutus. qui xp̃ianos
liberales litteras docere ac discere uetuit:
sub quo ualentimanus maior qui post
eum tertius imperator fuit fidei xp̃ianȩ
confessor extitit: malitiaq pͥuatus est.
ut omittam quȩ apud antiochiam face¬
re cȩperat. nisi unius fidelissimi & con¬
stantissimi iuuenis qui multis qui mul¬
tis ut torquerentur apprehensis ꝑ totũ
diem primus est tortus. inter ungulas
cruciatusq psallentis libertatẽ atq hi
cruce uel fixrerat prensum uel riserat fi¬
xum. iam maleficium illud fecerat pe¬
trus: ex ipso quęrendũ est anno quan¬
do trecenti sexaginta quinq completi

Expanded text:
mis longum est cuncta dicere, ecclesia cremis longum est cuncta dicere, ecclesia crescendo peruenerit? Quod si a regibus factas persecutiones in numero existimant esse debere: rex fuit Herodes, qui etiam post adscensum Domini grauissimam fecit. Deinde quid respondent etiam de Iuliano, quem non numerant in decem? An ipse non est ecclesiam persecutus, qui Christianos liberales litteras docere ac discere uetuit? Sub quo Valentinianus maior, qui post eum tertius imperator fuit, fidei Christianae confessor exstitit militiaque priuatus est; ut omittam quae aput Antiochiam facere coeperat, nisi unius fidelissimi et constantissimi iuuenis, qui multis, ut torquerentur, adprehensis per totum diem primus est tortus, inter ungulas cruciatusque psallentis libertatem adque hicruce uel fixerat prensum uel riserat fixum, iam maleficium illud fecerat Petrus, ex ipso anno quaerendum est, quando trecenti sexaginta quinque conpleti
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando fallitur. Quid enĩ qui hoc
sentiunt dicturi sunt de ꝑsecutione qͣ
ipse dñs est crucificrus: In quo eã nu¬
mero posituri: Si autẽ hac excepta ex¬
istimant computandũ. tanquã illȩ nu¬
merandȩ sint quȩ ad corpus ꝑtinent ñ
qua ipsum caput est appetitũ & occisũ:
quid agent de illa quȩ postea quã xp̃c
ascendit incęlum ierosolimis facta est.
ubi beatus stephanus lapidatus est. uͥ
iacobus fr̃ iohannis gladio trucidatus:
ubi apłs petrus ut occideretur inclusus
ꝑ angelum liberatiis est: ubi fugati atq
disꝑsi de ierosolimis fr̃s. ubi saulus qui
postea paulus apls factus est uastabat
eccłiam. ubi ipse quoq iam fidem quã ꝑ¬
sequebatur euangeliz ans qualia faciebat
est passus. siue ꝑ iudeam siue ꝑ alias gen¬
tes quacũq xp̃m feruentissimus p̃dica¬
bat: Cur ergo aNer one eis uidetur or¬
diendum: cum ante neronis tempora in¬
ter atrocissimas ꝑsecutiones de quib ni-¬

Expanded text:
aliquando fallitur. Quid enim, qui hoc aliquando fallitur. Quid enim, qui hoc sentiunt, dicturi sunt de persecutione, qua ipse Dominus crucifixus est? in quo eam numero posituri? Si autem hac excepta existimant conputandum, tamquam illae numerandae sint, quae ad corpus pertinent, non qua ipsum caput est adpetitum et occisum: quid agent de illa. quae, postea quam Christus adscendit in caelum, Hierosolymis facta est, ubi beatus Stephanus lapidatus est, ubi Iacobus frater Iohannis gladio trucidatus, ubi apostolus Petrus ut occideretur inclusus et per angelum liberatus, ubi fugati adque dispersi de Hierosolymis fratres, ubi Saulus, qui postea Paulus apostolus factus est, uastabat ecclesiam, ubi ipse quoque iam fidem, quam persequebatur, euangelizans, qualia faciebat, est passus, siue per Iudaeam siue per alias gentes, quacumque Christum feruentissimus praedicabat? Quur ergo eis a Nerone uidetur ordiendum, cum ad Neronis tempora inter atrocissimas persecutiones, de quibus ni
Abbreviated transcription (Latin):
aut undecima eademq nouissima sit ab
antixp̃o. Primam quippe computant a
Nerone quȩ facta est: sccdam a domitia¬
no: a traiano tertiam: quarta ab antoni¬
no: a seuero quintam: seatam a maari¬
mo: ã decio septimam: octauã a uateri¬
ano: ab aureliano nonam: decimã a di¬
ocletiano & macrimiano. Plagas enĩ ae-¬
gyptiorũ qm̃ decem fuerunt antequã
ecrire inde inciperet popłs dĩ putant ad
hunc intellectum ẽẽ referendas: ut no¬
uissima antiap̃i ꝑsecutio similis uideat᷑
undecimȩ plage. qua egiptii dũ hostili¬
ter sequerentur hebreos inmari rubro po¬
pulo dĩ ꝑ siccum transeunte perierunt.
Sed ego ꝑ illas res gestas in egipto istas
ꝑ secutiones ꝓphetice significatas ẽẽ non
ar bitror: quamuis ab eis qui hoc putant
ex quisite & ingeniose illa singula his
singulis comparata uideantur. non ꝓ-¬
phetico sp̃ũ sed coniectura mentis hu¬
manȩ: quȩ aliquando aduerũ ꝑuenit.

Expanded text:
ut undecima eademque nouissima sit ab ut undecima eademque nouissima sit ab Antichristo. Primam quippe conputant a Nerone quae facta est, secundam a Domitiano, a Traiano tertiam, quartam ab Antonino, a Seuero quintam, sextam a Maximino, a Decio septimam, octauam a Valeriano, ab Aureliano nonam, decimam a Diocletiano et Maximiano. Plagas enim Aegyptiorum, quoniam decem fuerunt, antequam exire inde inciperet populus Dei, putant ad hunc intellectum esse referendas, ut nouissima Antichristi persecutio similis uideatur undecimae plagae, qua Aegyptii, dum hostiliter sequerentur Hebraeos, in mari Rubro populo Dei per siccum transeunte perierunt. Sed ego illa re gesta in Aegypto istas persecutiones prophetice significatas esse non arbitror; quamuis ab eis. qui hoc putant, exquisite et ingeniose illa singula his singulis conpai-ata uideantur, non prophetico spiritu, sed coniectura mentis humanae, quae aliquando ad uerum peruenit,
Abbreviated transcription (Latin):
uit dñs qui sunt eius. quos enĩ presci-¬
uit & prȩdestinauit conformes fieri ima¬
ginis filii sin ex eis perire nullus potest:
ido sequitur millo psalmo. Consolati¬
ones tuȩ iocundauerunt animam meã.
Dolor autẽ ipse qui fit in cordib pioꝵ
quos ꝑsecuntur mores xp̃ianoꝵ maloꝵ
siue falsorũ ꝓdest dolentib: qm̃ de ca¬
ritate descendit qͦ eos perire nolunt nec im¬
pedire alioꝵ salutẽ. Deniq magne con¬
solationes fiunt etiam de correctionib
eoꝵ: quȩ piorũ animas tanta iocundita¬
te ꝑfundunt. quantis dolorib de sua ꝑ¬
ditione cruciauerant. Sic in hoc scło¬
primum iustum impius fr̃ occidit. &
deinceps usq in huius scł̃i finem: inter
ꝑsecutiones mundi & consolationes dĩ
peregrinando ꝓcurrit ȩccłia. Proinde.¬
ne illud quidem temere puto ẽẽ dicendũ
siue credendũ quod non nullis uisum est
uel uidetur: non amplius eccłiam passu¬
ram ꝑsecutiones usq ad tempus antixp̃i
quã quod iam passa est. ut decima.

Expanded text:
uit Dominus qui sunt eius quos enim praesciuit et praedestinauit conformes imaginis filii sui, ex eis perire nullus potest: ideo sequitur in illo psalmo: Consolationes tuae iucundauerunt animam meam. Dolor autem ipse, qui fit in cordibus piorum, quos persequuntur mores Christianorum malorum siue falsorum, prodest dolentibus, quoniam de caritate descendit, qua eos perire nolunt nec inpedire aliorum salutem. Denique magnae consolationes fiunt etiam de correctionibus eorum, quae piorum animas tanta iucunditate perfundunt, quantis doloribus de sua perditione cruciauerunt. Sic in hoc sprimum iustum inpius frater occidit, et deinceps usque in huius saeculi finem inter persecutiones mundi et consolationes Dei peregrinando procurrit eccne illud quidem temere puto esse dicendum siue credendum, quod nonnullis uisum est uel uidetur, non amplius ecclesiam passuram persecutiones usque ad tempus Antichristi. quam quot iam passa est, id est decem,
Abbreviated transcription (Latin):
testate. Sed hȩc quia ȩuanglica sententia
est: mirum non est non ea repressos fuisse
deoꝵ multorũ falsorũq cultores. quo¬
minus fingerent demonũ responsis quos
tanquã deos colunt diffinitũ esse quanto
tempore mansura ẽẽt religio xp̃iana.
Cum enĩ inderent nec tot tantisq ꝑsecu¬
tionib eam potuisse consumi. sed his pori¬
us mira incrementa sumpsisse: ex cogita¬
uerunt nescio quos uersus grecos tanqͣm
consulenti cuidam diuino oraculo effu¬
sos: ubi xp̃m quidem ab huius tanquã
sacrilegii crimine faciunt in nocendem
petrum autẽ maleficia fecisse subiun¬
gunt ut coleretur xp̃i nomen ꝑ trecen¬
tos secraginta quinq annos: deinde cõ¬
pleto memorato numero annorũ sine
mora sumeret finẽ . O. hominũ corda
doctorũ. o ingenia litteratorũ digna
credere ista de xxp̃o. quȩ credere ñ uult
in xp̃m: quod eis discipłs petrus ab
eo magicas artes non didicerit. sed ipse

Expanded text:
testate. Sed haec quia euangelica sententia testate. Sed haec quia euangelica sententia est, mirum non est non ea repressos fuisse deorum multorum falsorumque cultores, quominus fingerent daemonum responsis, quos tamquam deos colunt, definitum esse quanto tempore mansura esset religio Christiana. Cum enim uiderent nec tot tantisque persecutionibus eam potuisse consumi, sed his potius mira incrementa sumsisse, excogitauerunt nescio quos uersus Graecos tamquam consulenti cuidam diuino oraculo effusos, ubi Christum quidem ab huius tamquam sacrilegii crimine faciunt innocentem. Petrum autem maleficia fecisse subiungunt, ut coleretur Christi nomen per trecentos sexaginta quinque annos, deinde conpleto memorato numero annorum, sine mora sumeret finem.s o hominum corda doctorum!s o ingenia litterata digna credere ista de Christo, quae credere non uultis in Christum, quod eius discipulus Petrus ab eo magicas artes non didicerit, sed, ipso
Abbreviated transcription (Latin):
dicentes. Dñe: si hoc tẽꝑe representabiˢ
regnum isrł: At ille: non est inquit
urm scire tempora quȩ pater posuit in
sua potestate. Non utiq illi de hora uł
die uel anno. sed de temꝑe interrogaue¬
rant: quando illud accepere responsũ.
Frustra igitur annos qui remanent hu¬
ic scło computare ac diffinire conamu
cũ hoc scire non esse nrm ex ore ueritats
audiamus: quos tamen alii quadringe¬
tos. alii quingentos. alii etiam mille ab
ascensione dñi usq ad eius ultimum ad¬
uentum compleri posse dixrerunt. Qu̾̃t
adinodum autẽ quisq eoꝵ astruat opi¬
nionem suam longum est demonstrare.
& non necessarium. Comecturis quippe
utuntur humanis: non ab eis aliquid cer¬
tum de scripturȩ canonicȩ auctoritate
ꝓfertur. Omnium uͦ de hac re calculan¬
tium digitos resoluit & quiescere iubet
ille qui dicit: non est ur̃m scire tempora¬
uel momenta que pater posuit insua po¬

Expanded text:
dicentes: Domine, si hoc tempore repraesentabis dicentes: Domine, si hoc tempore repraesentabis regnum Israel? At ille: Non est, inquit, uestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua potestate. Non utique illi de hora uel die uel anno, sed de tempore interrogauerant, quando istud accepere responsum. Frustra igitur annos, qui remanent huic saeculo, conputare ac definire conamur, cum hoc scire non esse nostrum ex ore Veritatis audiamus; quos tamen alii quadringentos, alii quingentos, alii etiam mille ab adscensione Domini usque ad eius ultimum aduentum conpleri posse dixerunt. Quem ad modum autem quisque eorum adstruat opinionem suam, longum est demonstrare et non necessarium. Coniecturis quippe utuntur humanis, non ab eis aliquid certum de scripturae canonicae auctoritate profertur. Omnium uero de hac re calculantium digitos resoluit et quiescere iubet ille, qui dicit: Non est uestrum scire tempora, quae Pater posuit in sua po
Abbreviated transcription (Latin):
iam quieuit: ut fugientes inde non nulli
usq ad romana oppida ꝑuenirent: Hec
atq huiusmodi michi cogitanti: non ui¬
detur esse diffiniendus numerus ꝑsecu¬
tionũ quib exerceri oportet ȩccłiam.
Sed rursus affirmare aliquas futuras a
regibus prȩter illam nouissimam de qua
nullus ambigit xp̃ianus: non minoris
est temeritatis. Itaq hoc in medio relin¬
quimus: neutram partem quȩstionis hu¬
ius astruentes siue destruentes: sed tan¬
tummͦ ab affirmandi quodlibet horũ
audaci presumptione reuocantes. Illam
sane nouissimam ꝑsecutionem quȩ ab
antiap̃o futura est: prȩsentia sua extin
quod eum interficiet spũ oris sui. & e¬
uacuabit illuminatione presentiȩ suȩ.
Hic queri solet quando istud erit: im¬
portune om̃ino. Si enim hoc nosse no¬
bis ꝓ desset: a quo melius quã ipso dõ
magistro interrogantib discipulis di¬
ceretur: Non enĩ siluerunt inde a-¬
pud eum: sed apresente quȩsierunt

Expanded text:
iam quieuit, ut fugientes inde nonnulli iam quieuit, ut fugientes inde nonnulli usque ad Romana oppida peruenerint? Haec adque huius modi mihi cogitanti non uidetur esse definiendus numerus persecutionum, quibus exerceri oportet ecclesiam. Sed rursus adfirmare aliquas futuras a regibus praeter illam nouissimam, de qua nullus ambigit Christianus, non minoris est temeritatis. Itaque hoc in medio relinquimus neutram partem quaestionis huius adstruentes siue destruentes, sed tantummodo ab adfirmandi quodlibet horum audaci praesumtione reuocantes. sane nouissimam persecutionem, quae ab Antichristo futura est, praesentia sua exstingquod eum interficiet spiritu oris sui et euacuabit inluminatione praesentiae suae. Hic quaeri solet: Quando istud erit? Inportune omnino. Si enim hoc nobis nosse prodesset, a quo melius quam ab ipso Deo magistro interrogantibus discipulis diceretur? Non enim siluerunt inde aput eum, sed a praesente quaesierunt
Abbreviated transcription (Latin):
funera martyrũ prȩdicatũ. ẽ. toto orbe
euangłium. contestante dõ signis & osten¬
tis. & uariis uirtutib. & sp̃s sc̃i mune¬
teris deformius erubescere timuisset.
Postremo. nr̃a memoria ualens supͣdicti
ualentimani fr̃ arrianus: nonne magua
ꝑsecutione ꝑ orientis partes catholicam
uastauit eccłiam: Quale est autẽ non
considerare eccłiam ꝑ totũ mundũ fru¬
ctificantem atq crescentem posse in ali¬
quib gentib ꝑsecutionem pati aregibus.
& quando in aliis non patitur. nisi forte
non est ꝑsecutio computanda quando
rea gothorũ in ipsa gothia ꝑsecutus. ẽ.
xp̃ianos crudelitate mirabili. cũ ibi non
essent nisi catholici quorũ plurimi mar¬
tyrio coronati sunt. sicut a quib d̾a fr̃ĩb
qui tunc illic pueri fuerant & se ista ui¬
disse incunctanter recordabantur audi¬
uimus: Quid modo in ꝑside: Nonne
ita in xp̃ianos ferbuit ꝑsecutio. si tamen

Expanded text:
funera martyrum praedicatum est toto orbe funera martyrum praedicatum est toto orbe euangelium, contestante Deo signis et ostentis et uariis uirtutibus et Spiritus sancti muneteris deformius erubescere timuisset. Postremo nostra memoria Valens, supradicti Valentiniani frater, Arianus, nonne magna persecutione per Orientis partes catholicam uastauit ecclesiam? Quale est autem, non considerare ecclesiam per totum mundum fructificantem adque crescentem posse in aliquibus gentibus persecutionem pati a regibus, et quando in aliis non patitur? Nisi forte non est persecutio conputanda, quando rex Gothorum in ipsa Gothia persecutus est Christianos crudelitate mirabili, cum ibi non essent nisi catholici, quorum plurimi martyrio coronati sunt, sicut a quibusdam fratribus, qui tunc illic pueri fuerant et se ista uidisse incunctanter recordabantur, audiuimus? Quid modo in Perside? Nonne ita in Christianos ferbuit persecutio si tamen
Abbreviated transcription (Latin):
prȩdicari innomine eius penitentiã & re-¬
missionem peccatorum ꝑ om̃s gentes inci¬
pientibus ab ierłm: & ubi rursus de aduen¬
tu eius nousssimo requirentib respondit
atq ait. non est ur̃m scire tempora uel¬
momenta quȩ pater posuit in sua potesta¬
te. sed accipietis uirtutem sp̃s sc̃i suꝑ ueni¬
entem inuos. & eritis mͥ testes in ierusalẽ
& in totam iudȩam & samariam & usq in
fines terre: primũ se ab ierłm diffudit ec¬
clesia: & cum inudȩa atq samaria plu¬
rimi credidissent. & in alias gentes itum
est: eis annuntiantib eũgłium quos ip¬
se sicut luminaria & aptauerat uerbo &
accendebat sp̃ii sc̃o. Dicrerat enim eis.
Nolite timere eos qui corpus occidunt:
aminam autẽ non possunt occidere. Qui
ut frigidi timore non ẽẽnt: igne karita¬
tis ardebant. Deniq nonsolum ꝑ ipsos
qui eum & ante passionem audierant &¬
post resurrectionem uiderant. uerũ etĩa
rendas ꝑsecutiones & uarios cruciatus ac

Expanded text:
ius paenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hierusalem, et ubi rursus eis de aduentu eius nouissimo requirentibus respondit adque ait: Non est uestrum scire tempora quae Pater posuit in sua potestate; sed accipietis uirtutem Spiritus sancti superuenientem in uos, et eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iudaeam et Samariam et usque in fines terrae, primum se ab Hierusalem diffudit ecclesia, et cum in Iudaea adque Samaria plurimi credidissent, et in alias gentes itum est, eis adnuntiantibus euangelium, quos ipse sicut luminaria et aptauerat uerbo et accenderat Spiritu sancto. Dixerat enim eis: Nolite timere eos, qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere. Qui ut frigidi timore non essent, igne caritatis ardebant. Denique non solum per ipsos, qui eum et ante passionem et post resurrectionem uiderant et audierant,rendas persecutiones et uarios cruciatus ac
Abbreviated transcription (Latin):
dedicabitur. Tunc enim ueniet desidera¬
tus cunctis gentib : sicut legitur in he¬
breo. Nam primus eius aduentus: non¬
dũ erat desideratus om̃ĩb gentib No
enĩ quẽ deberent desiderare sciebant.
quẽ nondũ crediderant. Iunc etiã scdi
septuaginta interp̃tes. quia & ipse ꝓpli¬
ticus sensus est: uenient que electa sunt
dño de cunctis gentib. Tunc em̃ uere
non uenient nisi electa de quib dicit
apłs: sicut elegit nos in ipso ante mund
constitutionem. Ipse quippe archites¬

Expanded text:
dedicabitur. Tunc enim ueniet desideradedicabitur. Tunc enim ueniet desideratus cunctis gentibus, sicut legitur in Hebraeo. Nam primus eius aduentus nondum erat desideratus omnibus gentibus. Non enim quem deberent desiderare sciebant, in quem non crediderant. Tunc etiam secundum septuaginta interpretes quia et ipse propheticus sensus est uenient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus. Tunc enim uere non uenient nisi electa, de quibus dicit apostolus: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Ipse quippe archite
Abbreviated transcription (Latin):
aromanis. sicut ea quȩ supra sunt com¬
memorata testantur. Hȩc autẽ domus
ad nouũ ꝑtinens testamentũ. tanto utiq
maioris est głe quanto meliores sunt
lapides uiui quib credentib renouatis¬
q construitur. Sed id̾o ꝑ instauratio.¬
nem tẽpli illius significata est: quia ip¬
sa renouatio illius edificii significat elo¬
quio ꝓphetico alterum testamentũ qͦd
appellatur nouum. Quod ergo ds̃ diarit
ꝑ memoratum ꝓphetã & dabo pacem in
loco isto. ꝑ significantem locum ille qui
eo significatur intelligendus est: ut qͥa
illo loco instaurato significata. ẽ. ecclia
in loco isto. nisi dabo pacem in loeo quem
significat locus iste: qm̃ omnia significan¬
tia uidentur quodamodo earũ rerũ qua
significant sustinere ꝑsonas: sicut dictũ
de qua hoc dictum est significat utiq
xp̃m. Naior est utiq gła domus huus
noui testam̃ti quã domus pͥoris ueteris
testamenti: & tunc apparebit maior cũ

Expanded text:
a Romanis, sicut ea, quae supra sunt coma Romanis, sicut ea, quae supra sunt commemorata testantur. Haec autem domus ad nouum pertinens testamentum tanto utique maioris est gloriae, quanto meliores sunt lapides uiui, quibus credentibus renouatisque construitur. Sed ideo per instaurationem templi illius significata est, quia ipsa renouatio illius aedificii significat eloquio prophetico alterum testamentum, quod appellatur nouum. Quod ergo Deus dixit per memoratum prophetam: Et dabo pacem in loco isto, per significantem locum ille, qui eo significatur, intellegendus est; ut, quia illo loco instaurato significata est ecclesiain loco isto, nisi dabo pacem in loco, quem significat locus iste. Quoniam omnia significantia uidentur quodam modo earum rerum, quas significant, sustinere personas; sicut dictum petra illa, de qua hoc dictum est, significabat utique Christum. Maior est itaque gloria domus huius noui testamenti quam domus prioris ueteris testamenti, et tunc apparebit maior cum
Abbreviated transcription (Latin):
stinatos ꝑducat ad dm̃. Sed quȩcumq
aliorũ ꝓphetiȩ de dĩ ꝑ ittm xp̃m grã ꝓ
feruntur: possunt putari a xp̃ianis esse
conficte. Ido uichil est firmius ad con¬
uicendos quoslibet alienos si de hac Re
contenderint. nrõsq faciendos si recꝰte
sapuerint. quã ut diuina prȩdicta ea
cib scripta sunt: quib auulsis de sedi¬
bus ꝓpriis. & ꝓpter hoc testimonium
toto orbe disꝑsis. xp̃i usq quaq creuit
maioris est głe: quã fuerat illa prima
lignis & lapidib cęt̾isq p̃tiosis rebus me¬
tallisq constructa. Non itaq aggei
ꝓphetia intempli huius instauratioe
completa est. Ex quo enĩ est instaura¬
tum nunquã ostenditur habuisse tantã
głam quantã habuit tẽpore salomonis:
immo potius ostenditur pͥmũ cessatione
ꝓphetiȩ fuisse domus illius głam diminu¬
tam. deinde ipsius gentis cladib tantis us¬
q adultimum excidium qͦd factum est

Expanded text:
stinatos perducat ad Deum. Sed quaecumque stinatos perducat ad Deum. Sed quaecumque aliorum pferuntur, possunt putari a Christianis esse confictae. Ideo nihil est firmius ad conuincendos quoslibet alienos, si de hac re contenderint, nostrosque faciendos, si recte sapuerint, quam ut diuina praedicta de cibus scripta sunt; quibus auulsis de sedibus propriis et propter hoc testimonium toto orbe dispersis Christi usquequaque creuit maioris est gloriae, quam fuerat illa prima lignis et lapidibus ceterisque pretiosis rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione conpleta est. Ex quo enim est instauratum, numquam ostenditur habuisse tantam gloriam, quantam habuit tempore Salomonis; immo potius ostenditur primum cessatione prophetiae fuisse domus illius gloriam diminutam, deinde ipsius gentis cladibus tantis usque ad ultimum excidium, quod factum est
Abbreviated transcription (Latin):
scdm dm̃ sapiunt: omniũ quȩ incredibi¬
lia uidentur hominib. & tantũ script᷑is
scĩs quarũ iam ueritas multis modis as¬
serta est continentur: maximum argu¬
mentum tenent ueracem dĩ omnipoten¬
tiam: quẽ certum habent nullo modo
in eis potuisse mentiri. & posse facere qͦd
impossibile est infideli.

Expanded text:
secundum Deum sapiunt, omnia, quae incredibisecundum Deum sapiunt, omnia, quae incredibilia uidentur hominibus et tamen scripturis sanctis, quarum iam ueritas multis modis adserta est, continentur, maximum argumentum tenent ueracem Dei omnipotentiam, quem certum habent nullo modo in eis potuisse mentiri et posse facere quod inpossibile est infideli.
Abbreviated transcription (Latin):
iudicio uel circa illud iudicium has res
didicimus esse uenturas: helyam thes¬
biten. fidem iudeoꝵ. antichristũ ꝑsec u¬
turũ. xp̃m iudicaturũ. mortuoꝵ resur¬
rectionem. bonoꝵ maloꝵq dirempti¬
onem. mundi conflagrationem: eiusde̾-¬
q renouationem. Que omnia quidem
uentura ẽẽ credendũ est: sed quib modis
& quo ordine ueniant magis tunc doce¬
bit rerũ experientia. quã nunc ad ꝑfec¬
tũ hominũ intelligentia ualet consequi.
Ex istimo tamen: eo quo ame cõmenio¬
rata sunt ordine esse uentura. Duo nobi
ad hoc opus ꝑtiientes relicti sunt libri.
ut adiuuante dño ꝓmissa cõpleamus: quo¬
rũ unus erit de maloꝵ supplicio. alius de
felicitate iustorũ: in quib maxime sicut
ds donauerit argumenta refellentur hu¬
mana que contra predicta ac ꝓmissa di¬
uina sapienter sibi miseri rõdere uident᷑.¬
& salubris fidi nitrimenta uelut fal¬
sa & deridenda contemnunt. Qui uero

Expanded text:
iudicio uel circa illud iudicium has res iudicio uel circa illud iudicium has res didicimus esse uenturas, Heliam Thesbiten, fidem Iudaeorum, Antichristum persecuturum, Christum iudicaturum, mortuorum resurrectionem, bonorum malorumque diremtionem, mundi conflagrationem eiusdemque renouationem. Quae omnia quidem uentura esse credendum est; sed quibus modis et quo ordine ueniant, magis tunc docebit rerum experientia, quam nunc ad perfectum hominum intellegentia ualet consequi. Existimo tamen eo quo a me commemorata sunt ordine esse uentura. Duo nobis ad hoc opus pertinentes reliqui sunt libri, ut adiuuante Domino promissa conpleamus; quorum erit unus de malorum supplicio, alius de felicitate iustorum; in quibus maxime, sicut Deus donauerit, argumenta refellentur humana, quae contra praedicta ac promissa diuina sapienter sibi miseri rodere uidentur et salubris fidei nutrimenta uelut falsa et ridenda contemnunt. Qui uero
Abbreviated transcription (Latin):
tum quod hic ultimum positũ. ẽ. & in
nomine eius gentes sperabunt. Per hoc
certe quod negari non potest: etiã illud
credatur quod imprudenter negatur.
Quis eñi speraret. quod etiã hi qui no-¬
lunt adhuc credere in .xp̃m iam nobiscũ
uident. & qm̃ negare non possunt dentib
sius frendent & tabescunt: quis inquã spe¬
raret gentes in xp̃i nomine speraturas
quando tenebatur. ligabatur. cȩdebat᷑.
illudebatur. crucifigebat᷑: quando & ip¬
si discipłi spem ꝑdiderant quã in illo ha¬
bere iam ceperant: Quod tunc uix unuᷤꝰ
latro sperauit incruce: nunc sperant gen¬
tes longe lateq diffuse. Et ne in eternum
moriantur: ipsa in qua ille mortuus est
cruce signantur. Nullus igit᷑ uel negat
sacris litteris p̃nuntiatur nouissimũ fu¬
turũ esse iudiciũ: nisi qui essde litteris
nescio qua incredibili animositate seu ce¬
citate non credit. quȩ iam ueritatẽ suã
orbi demonstrauere terrarũ. In illo itaq

Expanded text:
tum, quod hic ultimum positum est: Et in tum, quod hic ultimum positum est: Et in nomine ejus gentes sperabunt. Per hoc certe quod negari non potest, etiam illud credatur quod impudenter negatur. Quis enim speraret, quod etiam hi qui nolunt adhuc credere in Christum, jam nobiscum vident, et quoniam negare non possunt, dentibus suis frendent, et tabescunt? Quis, inquam, speraret gentes in Christi nomine speraturas, quando tenebatur, ligabatur, caedebatur, illudebatur, crucifigebatur; quando et ipsi discipuli spem perdiderant, quam in illo habere iam coeperant? Quod tunc uix unus latro sperauit in cruce, nunc . sperant gentes longe lateque diffusae, et ne in aeternum moriantur, ipsa in qua ille mortuus est cruce signantur. Nullus igitur uel negat sacris litteris praenuntiatur, nouissimum futurum esse iudicium, nisi qui eisdem litteris nescio qua incredibili animositate seu caecitate non credit, quae iam ueritatem suam orbi demonstrauere terrarum. In illo itaque
Abbreviated transcription (Latin):
moritura omnis dolor occidit: & ut do¬
lor aliquis possit occidere illa causa est.
qm̃ sic est anima conexa huic corꝑi ut
summis dolorib cędat. atq discedat.
qm̃ & ipsa compago membroꝵ atq ui¬
taliũ sic infirma est. ut eam uim que mag¬
nũ uel summũ dolorem facit non uale¬
at sustinere. Tunc autẽ tali corꝑi anima
& eo conecꝰtetur modo: ut illud uincu¬
lũ sicut nulla tẽꝑis longitudine soluit᷑
ita nullo dolore rũpatur. Proinde etiã
si caro nunc talis nulla est quȩ sensum
doloris ꝑpeti possit. mortẽq non possit.
erit tamen tunc talis caro qualis nunc
non est: sicut talis erit & mors qualis
nec fiet quod inimici eius dixerunt uł
dicunt. quando morietur & peribit no¬
men eius. Ponec ponat interra udiciũ.
Ecce manifestatũ est: qͦd absconditum
querebamus. Hoc enĩ est nouissimũ ui¬
diciũ quod ponet in terra cũ uenerit
ipse de cȩlo: de quo iam uidemus imple¬

Expanded text:
moritura omnis dolor occidit et, ut domoritura omnis dolor occidit et, ut dolor aliquis possit occidere, illa causa est, quoniam sic est anima conexa huic corpori, ut summis doloribus cedat atque discedat; quoniam et ipsa compago membrorum atque uitalium sic infirma est, ut eam uim, quae magnum uel summum dolorem facit, non ualeat sustinere. tunc autem tali corpori anima et eo conectetur modo, ut illud uinculum, sicut nulla temporis longitudine soluitur, ita nullo dolore rumpatur. proinde etiam si caro nunc talis nulla est, quae sensum doloris perpeti possit mortemque non possit, erit tamen tunc talis caro, qualis nunc non est, sicut talis erit et mors, qualis nec fiet, quod inimici eius dixerunt uel dicunt: Quando morietur et peribit nomen eius? donec ponat in terra iudicium. Ecce manifestatum est quod absconditumquaerebamus. Hoc enim est novissimum judicium, quod ponet in terra, cum venerit ipse de coelo. De quo jam videmus imple
Abbreviated transcription (Latin):
quod dolere possit: nec possit mori. Sed
hoc unde scimus: Nam de corporib
quis certus est demonũ utrũ meis dole¬
ant. quando se affligi magnis cruciati¬
bus confitentur: Quodsi respondetur
terrenum corpus solidum scilicet atq
conspicuũ nullum esse. atq ut uno potiꝰ
nomine id explicem nullam ẽẽ carnem
quȩ dolere possit. moriq non possit: qͥ d
aliud dicitur nisi quod sensu corꝑis ho¬
mines & ex perientia collegerunt: Nul¬
lam namq carnem nisi mortalem sciunt.
Et hec est eorũ tota ratio: ut quod ex ꝑ¬
ti non sunt nequaquã esse posse arbitren
tur. Nam cuius rationis est dolorem face¬
re mortis argumentũ. cũ inte potus sit
indicium. Si enĩ quęrimus utrũ semꝑ
possit uiuere. certũ tamen est uiuere om¬
ne qͦd dolet. doloremq omnẽ nisi in re ui¬
uente esse non posse. necesse est ergo ut ui¬
uat dolens. non est necesse ut occidat do¬
lor. quia nec corꝑa ista mortalia. & utiq

Expanded text:
quod dolere possit, nec possit mori, et quod dolere possit, nec possit mori, et hoc unde scimus? Nam de corporibus quis certus est daemonum, utrum in eis doleant quando se affligi magnis cruciatibus confitentur? Quod si respondetur, terrenum corpus, solidum scilicet atque conspicuum nullum esse, atque ut uno potius nomine id explicem, nullam esse carnem quae dolere possit morique non possit: quid aliud dicitur, nisi quod sensu corporis homines et experientia collegerunt? Nullam namque carnem nisi mortalem sciunt, et haec est eorum tota ratio, ut quod experti non sunt nequaquam esse posse arbtur. nam cuius rationis est dolorem facere mortis argumentum, cum uitae potius sit indicium? etsi enim quaerimus, utrum semper possit uiuere, certum tamen est uiuere omne, quod dolet, doloremque omnem nisi in re uiuente esse non posse. necesse est ergo, ut uiuat dolens, non est necesse, ut occidat dolor, quia nec corpora ista mortalia et utique
Abbreviated transcription (Latin):
Quib si respondebimus. esse animalia ꝓ¬
fecto corruptibilia quia mortalia. quȩ
tamen in mediis ignib uiuant. non nullũ
etiã genus uermium in aquarũ calida¬
rũ scatur igine reperiri. quarũ feruorẽ
nemo impune contrectat. illos autẽ non
solum sine ulla lesione sui ibi ẽe. sed extra
esse non posse: aut nolunt credere si osten¬
dere non ualemus: aut si ualuerimus siue
oculis demonstrare res ipsas siue ꝑtestes ido
neos edocere. non satis esse hoc ad exemplũ
rei de qua quęstio est eadẽ infidelitate con¬
tendent: quia hȩc animalia nec semꝑ ui¬
uunt. & in illis feruorib sine doloribus
uiuunt suȩ quippe naturȩ conuenientib
uegetantur illis elementis non cruciant᷑.
quasi non incredibilius sit uegetari quã
cruciari talib reb. Mirabile est enĩ dole¬
re inignib & tamen uiuere: sed mirabili¬
us iuiuere inignib nec dolere. Si autem
hoc creditur: cur non & illud: I

Expanded text:
Quibus si respondebimus esse animalia proQuibus si respondebimus esse animalia profecto corruptibilia, quia mortalia. quae tamen in mediis ignibus uiuant; nonnullum etiam genus uermium in aquarum calidarum scaturrigine reperiri, quarum feruorem nemo inpune contrectat; illos autem non solum sine ulla sui laesione ibi esse, sed extra esse non posse: aut nolunt credere, si ostendere non ualemus; aut, si ualuerimus sine oculis demoneos edocere, non satis esse hoc ad exemplum rei de qua quaestio est, eadem infidelitate contendent; quia haec animalia nec semper vivunt, et in illis fervoribus sine doloribus vivunt. Suae quippe naturae convenientibus vegetantur, illis non cruciantur elementis, quasi non incredibilius sit vegetari quam cruciari talibus rebus. Mirabile est enim dolere in ignibus et tamen vivere, sed mirabilius vivere in ignibus nec dolere, si autem hoc creditur, cur non et illud? C
Abbreviated transcription (Latin):
datur. Nec adiuinis ordo iste ab¬
horret  eloquiis ubi aliquando qͥ¬
dem bonoꝵ beatitudo prius ponit᷑ ut
est illud qui bona fecerunt in resurrec¬
tionem uitȩ. qui autẽ mala egerunt in
resur rectionem iudicii : sed aliquando
& posterius. ut est. mittet filius homi¬
nis angelos suos. & colligent de regno eiꝰ
omnia scandala. & mittent in caminũ
ignis ardentẽ. Illic erit fletus & stridor
dentium. Tunc iusti fulgebunt sicut sol:
in regno patris sui. Et illud. Sic ibunt
isti insupliciũ eternũ: iusti autẽ inuitã
ȩternam. Et in prophetis qͦd cõmemo¬
rare longũ est. nunc ille nunc iste ordo
siquis inspiciat inuenitur: sed ego istũ
qua causa elegerũn dixi.ͦ
cantur increduli posse humana corpora
animata atq inuentia non solum nim¬
quã morte dissolui. sed in ȩternorũ qͦq
ignium durare tormentis: Nolunt em̃
hoc ad om̃ipotentis nos referre potentĩã:
sed aliquo exemplo ꝑsuaderi sibi flagitãt.

Expanded text:
datur. Nec a diuinis ordo iste abdatur. Nec a diuinis ordo iste abhorret eloquiis, ubi aliquando quidem bonorum beatitudo prius ponitur, ut est illud: Qui bona fecerunt, in resurrectionem uitae; qui autem mala egerunt, in resurrectionem iudicii; sed aliquando et posterius, ut est: Mittet filius hominis angelos suos, et colligent de regno eius omnia scandala et mittent in caminum ignis ardentem; illic erit fletus et stridor dentium; tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno Patris sui, et illud: Sic ibunt isti in supplicium aeternum, iusti autem in uitam \' aeternam; et in prophetis, quod commemorare longum est, nunc ille, nunc iste ordo, si quis inspiciat, inuenitur. Sed ego istum qua causa elegerim, dixi. Ccantur increduli, posse humana corpora animata adque uiuentia non solum numquam morte dissolui, sed in aeternorum quoque ignium durare tormentis? Nolunt enim hoc ad Omnipotentis nos referre potentiam, sed aliquo exemplo persuaderi sibi flagitant.
Abbreviated transcription (Latin):
& plangent suꝑ eum planctũ quasi suꝑ
carissimũ: & dolebunt dolore quasi suꝑ
unigenitũ. Dunquid nisi dĩ est auferre
om̃s gentes inimicas sc̃e ciuitatis ierłm qͤ
ueniunt contra eam. idest contrariȩ sunt
ei. uel sicut alii sunt int̾pretati ueniunt
suꝑ eam. idest ut ẽa sibi subiciant: aut ef¬
fundere suꝑ domũ clauid & suꝑ habitato¬
& tamen hunc dñi hec tam magna & tam
diuina facientem sese xp̃c ostendit adiun¬
gendo atq dicendo: & aspicient ad me ꝓ
eo quod insultauert̃. & plangent suꝑ eum
planctũ quasi suꝑ carissimum siue dilectũ:
& dolebunt dolore quasi suꝑ unigenitũ.
Penitebit quippe iudeos in die illa etĩã eos
in eius passione insultauerint . xp̃o. cũ ad
eũ aspexerint in sua maiestate uenientem
atitudine ꝑmanere: ac ꝑ hoc cum illam
penam non debere esse incredibilem de¬
monstrauero. adiuuabit me plurimum.
ut multo facilius omni carens molestia
immortalitas corporum in sc̃is futura cre¬

Expanded text:
angent super eo planctum quasi super carissimum, et dolebunt dolore quasi super unigenitum. Numquid nisi Dei est auferre omnes gentes inimicas sanctae ciuitatis Hierusalem, quae ueniunt contra eam, id est contrariae sunt ei, uel, sicut alii sunt interpretati, ueniunt super ... eam, id est, ut eam sibi subiciant; aut effundere super domum Dauid et super habitatoet tamen hunc Deum haec tam magna et tam divina facientem sese Christus ostendit, adjungendo atque dicendo, Et aspicient ad me, pro eo quod insultauerunt, et plangent super eo planctum quasi super carissimum siue dilectum et dolebunt dolore quasi super unigenitum. Paenitebit quippe Iudaeos in die illa, etiam eos, in eius passione insultauerint Christo, cum ad eum adspexerint in sua maiestate uenientematitudine permanere; ac per hoc cum illam poenam non debere esse incredibilem demonstrauero, adiuuabit me pluri- u mum, ut multo facilius omni carens molestia inmortalitas corporum in sanctis futura cre
Abbreviated transcription (Latin):
diti. non uicissim eo modo spoliarentur.
sed ipsi spolia fierent ifrahelitarũ. Hoc e¬
nin apłis ꝓmiserat dicens. Faciam uos
piscatores hominũ. Et uni eoꝵ inquit: ex
erent. sed inbonũ: tanquã erepta uasa illi
forti. sed fortius alligato. Idem ꝑ eundẽ ꝓphe¬
tam dñs loquens: & erit inquit indie illa
queram auferre om̃s gentes quȩ ueniunt
contra ierłm. & effundam suꝑ domũ dauid
& suꝑ habitatores ierłm sp̃m grẽ & miscd̾ie.¬

Expanded text:
diti, non uicissim eodem modo spoliarentur, diti, non uicissim eodem modo spoliarentur, sed ipsi spolia fierent Israelitarum hoc enim apostolis promiserat dicens: Faciam uos piscatores hominum, et uni eorum: Ex hoc ierent, sed in bonum, tamquam erepta uasa illi forti, sed fortius adligato. Item per eundem prophetam Dominus loquens: Et erit, inquit, in die illa quaeram auferre omnes gentes quae ueniunt contra Hierusalem, et effundam super domum Dauid et super habitatores Hierusale
Abbreviated transcription (Latin):
qui tangat pupillam oculi eiꝰ. Ecce ego
inferam manũ meã suꝑ eos. & erunt spo¬
lia his qui seruierant eis: & cognoscetis qͥa
dñs omĩpotens misit me. Ecce dicit dñs
omĩpotens: a ch̃o om̃ĩpotente se missimi.
Quis hic audeat intelligere nͥ xp̃m. lo¬
quentẽ scilicet oub quȩ perierant domꝰ
ssrt: Ait namq in eũglio. Non sũ missũ
nsi adoues quȩ perierunt domus isrł: qͥs
hic comparauit pupille oculi dĩ. ꝓpt̾ ex¬
cellentissimum dilectionis affectum. Ex
quo genere ouium. etiã ipsi apł̃i fuerunt.
Sed post głam resurrectionis utiq sue. qͦ
antequã fieret ait euangłista. itłc nondũ
erat glorificatus: etiã suꝑ gentes missus. ẽ.
in apłis suis: ac sic impletum. ẽ. qͦd in psal¬
mo legitur. erues me de contradictionib
popłi. constitues me incaput gentiũ. ut
qui spoliauerant israhelitas quibq isra¬
helite seruierant quando sunt gentib sub

Expanded text:
qui tangit pupillam oculi eius. Ecce ego qui tangit pupillam oculi eius. Ecce ego inferam manum meam super eos, et erunt spolia his, qui seruierant eis;et cognoscetis quia Dominus omnipotens misit me. Ecce dicit Dominus omnipotens a Domino omnipotente se missum. Quis hic audeat intellegere nisi Christum loquentem, scilicet ouibus quae perierant domus Israel? Ait namque in euangelio: Non sum missus nisi ad oues quae perierunt domus Ihic comparavit pupillae oculi Dei, propter excellentissimum dilectionis affectum; ex quo genere ovium etiam ipsi Apostoli fuerunt. Sed post gloriam resurrectionis utique suae, quae antequam fieret, ait evangelista, Jesus nondum erat glorificatus ; etiam super gentes missus est in Apostolis suis: ac sic impletum est quod in Psalmo legitur, Erues me de contradictionibus populi, constitues me in caput gentium : ut qui spoliaverant Israelitas, quibusque Israelitae servierant, quando sunt gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
Quis enuntiauit hȩc : Diligens te feci
uoluntatẽ tuã suꝑ babylonem: ut aufer¬
rem semen chaldeorũ. Et locutus sum:
& ego uocaui. Adduxi eũ: & ꝓsperã feci
uiam eius. Accedite ad me: & audite hec.
Non aprincipio in abscondito locutus sũ:
quando fiebant ibi eram. Et nunc dñs
ds misit me: & sp̃s eius. Nempe ipse est
hoc enĩ scdm̃ formam serui de re futura u¬
tens p̃teriti temꝑis uerbo: quẽ ad modum
apud eundẽ ꝓphetam legitur. sicut ouis
ad immolandum ducꝰtus est: non enĩ ait
ducet᷑. sed ꝓ eo quod futurũ erat p̃teriti
tẽꝑis uerbum posuit: & assidue ꝓphetiȩ
sic loquuntur. Est & alius locus apud za¬
chariam: qui hoc eindent̃ ostendit quod
omĩpotentẽ misit omĩpotens. Quis. quẽ:
nisi ds̃ pater dm̃ filium: Nam ita scͥp¬
tũ est. Hec dicit dñs d̾s om̃ĩpotens. Post
głam misit me suꝑ gentes quȩ spoliaue¬
runt uos: quia qui tetigerit uos. quasi

Expanded text:
Quis ei nuntiauit haec? Diligens te feci Quis ei nuntiauit haec? Diligens te feci uoluntatem tuam super Babylonem, ut auferrem semen Chaldaeorum. Et locutus sum et ego uocaui; adduxi eum et prosperam feci uiam eius. Accedite ad me et audite haec. Non a principio in abscondito locutus sum; quando fiebant, ibi eram. Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Nempe ipse est,hoc enim secundum formam serui, de re futura utens praeteriti temporis uerbo, quem ad modum aput eundem prophetam legitur: Sicut ouis ad immolandum ductus est. Non enim ait: \'ducetur\', sed pro eo, quod futurum erat, praeteriti temporis uerbum posuit. Et adsidue prophetia sic loquitur. Est et alius locus aput Zachariam, qui hoc euidenter ostendit, quod omnipotentem misit omnipotens: quis quem. nisi Deus Pater Deum Filium? Nam ita scriptum est: Haec dicit Dominus omnipotens: Post gloriam misit me super gentes, quae spoliauerunt uos; quia qui tetigerit uos, quasi
Abbreviated transcription (Latin):
lumine comparati sunt. non contrius
non extixit: quia peꝑcit eis qui ñ di
uenerat eos iudicare sed uidicari ab els
Inueritate sane ꝓtulit iudiciũ: p̃diceis
eis quando puniendi ẽẽnt si insua ma¬
lignitate ꝑsisterent. Refulsit in monte
facies eius:. in orbe fama eus. nec con¬
fractus siue contritus. ẽ. quia neq inse
neq in ȩccłia sua ut esse desisteret ꝑse¬
cutorib cessit.: & idõ non. ẽ. fac tum
in ꝓpheticis libris. & tamen itic xp̃c eui
denter appareat: ut & quando non sic ap¬
paret. & tamen adillud ultimum iudici¬
um dñs ds dicitur ẽẽ uenturus. possit
it̃c xp̃c intelligi. Est locus apud isaiam
ꝓphetam: qui hoc quod dico euidenter os¬
tendit. Ds̃ enĩ ꝑprophetam. audi me in¬
quit iacob: & isrł quem ego uoco. Ego
sum primus. & ego insempiternũ: & ma¬
nus mea fundauit terrã. & dextera mea
firmauit cęlũ. Uocabo eos & stabunt si¬
mul: & congregabunt᷑ om̃s & audient.

Expanded text:
lumine conparati sunt, non contriuit, lumine conparati sunt, non contriuit, non exstinxit, quia pepercit eis, qui nondum uenerat eos iudicare, sed iudicari ab eis. In ueritate sane protulit iudicium praedicens eis, quando puniendi essent, si in sua malignitate persisterent. Refulsit in monte facies eius, in orbe fama eius; nec confractus siue contritus est, quia neque in se neque in ecclesia sua, ut esse desisteret, persecutoribus cessit; et ideo non est factum in propheticis libris, et tamen Iesus Christus euidenter appareat, ut et quando non sic apparet et tamen ad illud ultimum iudicium Dominus Deus dicitur esse uenturus, possit Iesus Christus intellegi. Est locus aput Esaiam prophetam, qui hoc quod dico euidenter ostendit. Deus enim per prophetam: Audi me, inquit, Iacob et Israel quem ego uoco. Ego sum primus et ego in sempiternum, et manus mea fundauit terram, et dextera mea firmauit caelum. Vocabo eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes et audient.
Abbreviated transcription (Latin):
satũ non conteret & linum fumigans non
extinguet. sed inueritate ꝓferet iudiciũ
refulgebit & non confringetur: donec
ponat interra iudicium & innomine eiꝰ
gentes sperabunt: In hebreo non legitur.
iacob & isrł. sed quod ibi legitur seruus
m̃s. nimirum . lx.x. inter pretes uolentes
ammonere quatinus id accipiendũ sit
quia scilicet ꝓpter formam serui dictũ
est in qua se altissimus humillimũ p̃bu¬
it. ipsius hominis nomen ad eũ significã¬
dũ posuert̃. de cuius genere eadem serui
forma suscepta est. Datus est in eũ sp̃s
sẽs: quod & in columbe specie euangeuo
teste monstratũ est. Iudiciũ gentib ꝓ¬
tulit: quia p̃nuntiauit futurũ quod
gentib erat occultũ. Mansuetudine
foris uox eius. nec auditur quando qͥ¬
dem ab eis qui foris ab enis corꝑe preci¬
si sunt non illi obeditur: ipsosq suos ꝑ¬
secutores iudȩos qui calamo quassato ꝑ¬
dita integritate. lio fumanti a misso

Expanded text:
satum non conteret et linum fumans non satum non conteret et linum fumans non exstinguet; sed in ueritate proferet iudicium. Refulgebit et non confringetur, donec ponat in terra iudicium; et in nomine eius gentes sperabunt. In Hebraeo non legitur Iacob et Israel: sed quod ibi legitur seruus meus, nimirum septuaginta interpretes uolentes admonere quatenus id accipiendum sit, quia scilicet propter formam serui dictum est, in qua se Altissimus humillimum praebuit, ipsius hominis nomen ad eum significandum posuerunt, de cuius genere eadem serui forma suscepta est. Datus est in eum Spiritus sanctus, quod et columbae specie euangelio teste monstratum est; iudicium gentibus protulit, quia praenuntiauit futurum, quod gentibus erat occultum; mansuetudine foris uox eius nec auditur, quando quidem ab eis, qui foris ab eius corpore praecisi sunt, non illi oboeditur; ipsosque suos persecutores Iudaeos, qui calamo quassato perdita integritate et lino fumanti amisso
Abbreviated transcription (Latin):
sed utrãq iungentes. & cũ insultauerunt¬
& confixerunt legimus. plenius ueritatẽ
dominice passionis agnoscimus. Cum
gͦ in ꝓpheticis litteris ad nouissimũ iudi¬
ciũ faciendũ dñs legit᷑ esse uenturus. &¬
si alia eius distinctio non ponatur. tantũ¬
modo ꝓpt̾ ipsum iudiciũ xp̃c debet intel¬
ligi: quia & si pater iudicabit. ꝑ aduentũ
filii hominis iudicabit. Nam ipse ꝑ suę
p̃sentie manifestationẽ non iudicat quẽ¬
quã. sed omne iudiciũ dedit filio: qui ma¬
nifestabitur homo iudicaturus: sicut ho¬
mo est iudicatus. Quis est enĩ alius de quo
item dñs loquitur ꝑisaiam sub nomine ia¬
cob & isrł̃ de cunis semine corpus accepit
qͦdita scriptũ est: iacob puer m̃s suscipiã
illum. isrł dilectus ñs assumpsit eũ anima
mea. dedi sp̃m meũ in illũ. iudicium gen¬
tib ꝓferet: non clamabit neq cessabit. neq
audietur foris uox eius: calamum quas¬

Expanded text:
sed utramque iungentes, cum et insultauerunt etsed utramque iungentes, cum et insultauerunt et confixerunt legimus, plenius ueritatem dominicae passionis agnoscimus. Cum ergo in propheticis litteris ad nouissimum iudicium faciendum Deus legitur esse uenturus, etsi eius alia distinctio non ponatur, tantummodo propter ipsum iudicium Christus debet intellegi, quia etsi Pater iudicabit, per aduentum filii hominis iudicabit. Nam ipse per suae praesentiae manifestationem non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, qui manifestabitur homo iudicaturus, sicut homo est iudicatus. Quis est enim alius, de quo item Deus loquitur per Esaiam sub nomine Iacob et Israel, de cuius semine corpus accepit? quod ita scriptum est: Iacob puer meus, suscipiam illum; Israel electus meus, adsumsit eum anima mea. Dedi Spiritum meum in illum, iudicium gentibus proferet. Non clamabit neque cessabit neque audietur foris uox eius. Calamum quas