comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cedẽ habebo: Uolentẽ se dicit
facere : si nulla uitae huius ful¬
ciendae necessitate : Et obhoc
sitate transigendȩ huius uitȩ. in¬
uitus cogor euangeli Lare: dispen¬
satio mih credita ẽAtscilic& ex
dispensatione mea : quia xpm̃ quia¬
rens. quãuis t̃reni emolum̃ti ne¬
cessitate compulsus: alii ꝓficiant.
sam illã sempit̃nãq ñ habeam:
Uide quid respondeat.
sumptu ponã euangelium¬
dest. ut non sit credentib sumptu¬
osum euangelium. Neputent
adhoc sibi euangeli Tari: Ut id
euangeliste quasi uendere uide¬
antur : Ettam̃ redit &iã atꝙ &iã:
vtostendat. quid sibi iure domin¬
co liceat & ipse xon faciat:
Utnon abutar: potestate mea in
euangelio: : Iam uero quia in¬
firmitati hominũ compatiens
id faciebat : Audiamꝰ sequentia.

Expanded text:
e d e m habeo. uolentem se dicit e d e m habeo. uolentem se dicit facere, sine ulla uitae huius fulciendae necessitate conpulsus facit, et ob hoc sitate transigendae huius uitae inuitus cogor euangelizare, dispensatio mihi credita est, ut scilicet ei dispensatione mea, quia Christurens, quamvis terreni emolumenti necessitate compulsus, alii proficiant, sam illam sempiternamque non habeam. uide, quid respondeat. sumptu ponam euangelid est ut non sit credentibus sumptuosum euangelium, ne putent ad hoc sibi euangelizari, ut id euangelistae quasi uendere uideantur. et tamen redit etiam atque etiam, ut ostendat, quid sibi iure dominico liceat et ipse non faciat. ut non abutar, inquit, potestate mea in euangelio. Iam uero quia infirmitati hominum conpatiens id faciebat, audiamus sequentia.
Abbreviated transcription (Latin):
dñm ordinasse. his qui euange¬
lium adnuntiant. deliangelio ui¬
uere Id est uitam istã c̃ui opus
ẽ uictũ & tegu̾mentũ. deeuan¬
gelio transigere : sicut supe¬
rius desuis coapłis dixit: Vnde
ipse dñs ait: Dignus ẽ operarius
cibo suo: & dignus ẽ operarius
mercede sua: Hunc itaꝗo cibũ:
& hanc mercedẽ sustentande hu¬
ius uitae: debitũ euangelistis. ab
eis quib eciangeli zant. non accepit
apł̃is: Uerũ dicens: ego aũ nul¬
lius horũ usus sum: & sequitur
& ad iungit : neforte quis quam
arbitretur : Ideo non eũ accepis¬
se : quia illi non dederant: Non
scripsi aũ haec : ut ita fiant inme
apud dm̃ In xp̃o compatiens in¬
firmis : Sicut mox aꝑtissime
dicturus ẽ : Nam si e uangeliza¬
uero : non ẽ mihi gła: necessitas
mibi incũbit: idest sus tentan¬
si non euangeli ⁊ auero : Idest ma¬
lo meo non euangelizabo : quia
fame cruciabor: & unde uiam
non habebo : Nam sequitur &
dicit : si enĩ uolens hoc ago. mer

Expanded text:
num ordinasse his qui euangelium adnuntiant de euangelio uiuere, id est uitam istam, cui opus est uictu et tegumento, de euangelio transigere, sicut superius de suis coapostolis dixit, unde ipse dominus ait: dignus est operarius cibo suo, et: dignus est operarius mercede sua. hunc itaque cibum et hanc mercedem sustentandae huius uitae debitum euangelistis ab eis quibus euangelizabat non accepit apostolus uerum dicens: ego autem nullius horum usus sum. Et sequitur et adiungit, ne forte quisquam arbitretur ideo non eum accepisse, quia illi non dederant: non autem scripsi haec, ut ita fiant in meapud deum, in Christo conpatiens infirmis, sicut mox apertissime dicturus est. si enim euangelizauit, non est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit, id est sustentant, inquit, si non euangelizauero, id est malo meo non euangelizabo, quia fame cruciabor et unde uiuam non habebo. nam sequitur et dicit: si enim uolens hoc facio, merc
Abbreviated transcription (Latin):
bis. ibi debub non cogitauit ds̃
Itaq quosdã boues uoluit signi¬
ficari: Non enĩ hoc curat ds̃.
quid agas cũbub Hab& hoc
ipsa natura humana: Sic factus
ẽ homo. ut norit consulere
ium̃tis suis : Nec inde p̾cepta
adõ accepit: sed insinuatũ ẽe
prȩcepto facere: Fecit illũ
talẽ ds̃: S quo modo regit pecus.
regendus abalio: Abeo quo
regitur. p̃ceptũ accepit: Ad p̃¬
cepti ergo tenorem : nẽ debub cu¬
ra dõ: Ad ꝓuidentiam uniuersi¬
tatis qua creauit oma & mun¬
dũ regit. homines & lum̃ta sal¬

Expanded text:
bis» ; ibi de bobus non cogitavit Deus? Itaque quosdam boves voluit significari. Non enim hoc curat Deus monere quid agas cum bobus; habet hoc natura ipsa humana. Sic factus est homo, ut norit consulere jumentis suis: nec inde praecepta a Deo accepit, sed insinuatum est t et sine praecepto facere; fecit illum talem Deus. Sed quomodo regit pecus, regendus est ab alio; ab eo a quo regitur, praeceptum accepit. Ad praecepti ergo tenorem, non «est de bobus cura Deo:» ad providentiam universitatis, qua creavit omnia et mundum regit, «Homines et jumenta sal
Abbreviated transcription (Latin):
in anes remaneatis: Qui ergo ñ
possunt facere quod paulus: ut
manib suis transigant se. accipi¬
ant delacte ouiũ : Iustentent suã
necessitatẽ. s ñ neglegant ouiu
infirmitatate: Non hoc ibi
quȩrant. tã quã cõmmodũ suũ.
vt ex necessitate penuriae suae :¬
uideantur adnuntiare euangeliũ
Sed hominib: inluminandis. parent
lucẽ ũbi ueritatis: Sunt enĩ tãquã
lucernȩ sic̃ dictũ ẽ Sint lũbi
urĩ p̃cincti. & lucernȩ ardentes:

Expanded text:
inanes remaneatis. Qui ergo non inanes remaneatis. Qui ergo non possunt facere quod Paulus, ut manibus suis se transigant, accipiant de lacte ovium: sustentent suam necessitatem, sed non negligant ovium infirmitatem. Non hoc ibi quaerant, tanquam commodum suum, ut ex necessitate penuriae suae videantur annuntiare evangelium, sed hominibus illuminandis parent lucem verbi veritatis. Sunt enim tanquam lucernae, sicut dictum est: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ar
Abbreviated transcription (Latin):
nent᷑ illi. Nam & ipse apłs.
datũ ñ quȩ rebat: Pructuosas
tam̃ oues suas eẽ cupiebat. ñste¬
riles. sine lactis ubertate : Itaq
cũ eet̃ quodam tẽpore in magna
indigentia: uinctꝰ in confessione
ueritatis: missũ ẽ illi a frib un¬
de necessitati & indigentiae eiꝰ
ministrar&ur : Respond& aũ
illis grãs agens. & dic̃ Bene fe¬
cistis: communicare necessita¬
tib meis: Ego enĩ didici. Inqͥ¬
bus sũ sufficiens eẽ. cio & abun¬
dare. noui & penuriã pati : Omĩa
possũ. In eo qui me c̃fortat: Ue¬
rũtam̃ uos bene feciftis: usib¬
meis mittere: Sed ut oftende¬
r&. In eo qđ illi bene fecer̃. quid
ipse quȩrer&. neint̃ illos eẽt̃ qͥ
se ipsos pascunt ñ oues. Non
tã suȩ gaud& subuentũ eẽ neces¬
sitati : quam illorũ gratulat᷑ fe¬
cunditati : Quidergo ibi quȩre¬
bat Nonquia quęro inquit
datũ: sed requiro fructũ. Non
ut ego inquid explear: sed ne uos

Expanded text:
nentur illi. Nam et ipse Apostolus nentur illi. Nam et ipse Apostolus datum non quaerebat. Fructuosas tamen oves suas esse cupiebat, non steriles, sine lactis abertate. Itaque cum esset quodam tempore in magna indigentia, vinctus in confessione veritatis, missum est illi a fratribus, unde necessitati et indigentiae ejus ministraretur. Respondit autem illis gratias agens, et dixit: Benefecistis communicantes necessitatibus meis: ego enim didici in quibus sum sufficiens esse. Scio et abundare, novi et penuriam pati. Omnia possum in eo qui me confortat. Verum tamen vos benefecistis, usibus mittere meis . Sed ut ostenderet in eo quod illi benefecerunt, quid ipse quaereret, ne inter illos esset, qui se ipsos pascunt, non oves: non tam suae gaudet subventum esse necessitati, quam illorum gratulatur fecunditati. Quid ergo ibi quaerebat? Non quia quaero, inquit, datum, sed requiro fructum. Non ut ego, inquit, explear, sed ne vos
Abbreviated transcription (Latin):
diis umquam Quis plantat
Quis pascit gregem. & delacte
nuenimus ergo eẽ lac gregis :
quicquid aplebe distribuitur
prȩpositis. adsustentandũ uic¬
tũ temporale᷑: Inde enĩ loque¬
batur apłs. cũ hec dicer&: Qqui¬
dem apłs quaqu̾a elegerit man¬
b suis transigi & nec ipsũ lac quȩ¬
rere abouib : tam̃ lactis ꝑcipien¬
di potestatẽ habere se dixit.
Et sic dñm disposuisse. ut quieuan¬
gelium adnuntiant. decuangelio
uiuant: Et dicit alios coapłos
suos usas fuisse hac poteftate
non usurpata. sed data: Plus ille
fecit: ut nec qđ debebatur acci¬
per&: Ipse ergo donauit &
bitũ: Ille plus fecit : Fortas¬
sis enĩ ipsũ significabat: cili egrũ
cũ adducer& ad stabulũ dixit.
Siquid amplius erogaueris : In re¬
deundo reddã tibi: De his er¬
go qui non indigent lacte gre¬
gis : quid plura dicamus: Mi¬
sericordiores sunt: uel potius
ipsius miae affectum. largius im¬
pendunt: Possunt: & quid possunt
faciunt : Laudentur hi : nec dã¬

Expanded text:
ntat Quis pascit gregem, et de lacte Invenimus ergo esse lac gregis, quidquid a plebe Dei tribuitur praepositis ad sustentandum victum temporalem. Inde enim loquebatur Apostolus, cum haec diceret qudem apostolus, quanquam elegerit manibus suis transigi, et nec ipsum lac quaerere ab ovibus, tamen lactis percipiendi potestatem habere se dixit, et sic Dominum disposuisse, ut qui evangelium annuntiant, de evangelio vivant. Et dicit alios coapostolos suos usos fuisse hac potestate, non usurpata, sed data. Plus ille fecit, ut nec quod debebatur, acciperet. Ipse ergo donavit etbitum. Ille plus fecit: fortassis enim ipsum significabat, qui aegrum cum adduceret ad stabularium, dixit: Si quid amplius erogaveris, in redeundo reddam tibi . De his ergo qui non indigent lacte gregis, quid plura dicamus? Misericordiores sunt, vel potius ipsius misericordiae officium largius impendunt: possunt enim, et quod possunt faciunt. Laudentur hi, nec dam
Abbreviated transcription (Latin):
Sub iecit: Sialii potestatis urẽ
participant : ñ magis nos: Etre
dit rursus: modisq omnib: &iam
atq &iã comm̃dat. quid sibi liceat:
& tamen non faciañt.

Expanded text:
subiecit: si alii potestatis uestrae participant, non magis nos? dit rursus modisque omnibus etiam atque etiam commendat, quid sibi liceat et tamen non faciat.
Abbreviated transcription (Latin):
ad frangendum panẽ fuisse col¬
lectos: Et ipsa ẽ optima guber¬
natio. utomã sus temporib
distributa : exordine gerantur
Nec animam humanã. turbolen¬
tis implicationib In uolutam ꝑ¬
turbent : Ibi &iam dicitur. ꝗd
operabatur apłs: Post hȩc In¬
quid egressus abathenis. uenit
corinthum. Et cũ inueniss&
quendã ludȩũ. nomine aqui¬
lam. ponticũ genere : secens
ad uenientẽ abitalia : & priscil¬
lam uxorẽ ipsius : ꝓpt̃ea qđ
edixiss& claudius discedere om̃s
iudaos aroma: accessit ad illos:
& ꝓpt̃ artis similitudinẽ: man¬
sit apud illos. opus faciens: Cranꝰ
enim taber naculurũ artifices:¬

Expanded text:
ad frangendum panem se fuisse conad frangendum panem se fuisse conlectos. et ipsa est optima gubernatio, ut omnia suis temporibus distributa ex ordine gerantur, ne animum humanum turbulentis inplicationibus inuoluta perturbent. Ibi etiam dicitur quid operabatur apostolus. posthaec, inquit, egressus ab Athenis uenit Corinthum. et cum inuenisset quendam iudaeum nomine Aquilam, Ponticum genere, recens aduenientem ab Italia, et Priscillam uxorem ipsius, propterea quod iussisset Claudius discedere omnes iudaeos ab Roma, accessit ad illos et propter artis similitudinem mansit apud illos opus faciens; erant enim tabernaculorum artifices
Abbreviated transcription (Latin):
sed inforo Inquit ꝑ omnẽ diem.
ꝓp̾ter studia uti que athemensiũ:
Sic enĩ sequitur: Quidã uero epicu¬
reorũ & stoycorũ phi losophorũ.
conferebant cũ illo Et paulo post
dicit: Athenienses aũ & aduene
hospites. Ad nihil aliud uacabant
qua dicere aliquid nour Aut au¬
dire : Putemus apłm illis omn¬
b dieb quib fuit athenis: non
fuisse operatũ: Propt hoc enĩ
& ex macedonia supplebatur
eius indigentia : sicut dicit inse¬
cunda ad corinthios: Quã qua &
aliishoris & noctib poterat: quia
Ita ualebat. & anmo & corpore
ed cũ abathens ex iss& uideamus
quid dicit scriptura: Disputabat
Inquit insynagoga ꝑ omne sab¬
batũ: hoc apud corinthũ: Intro¬
ade ergo: ubi necessitate Immi¬
nentis ꝓfectionis. usq ad mediũ
noctis sermo prot̾actus ẽ una
sabbati erat : qui dominicus dies¬
dicitur. Unde intelligimꝰ. eũ
ñ fuisse cũ iudȩis. sed cũ xpĩanis:
Quando &iam dicit ipse narrator.

Expanded text:
sed in foro, inquit, per omnem diem; sed in foro, inquit, per omnem diem; propter studia utique Atheniensium. sic enim sequitur: quidam uero epicureorum et stoicorum philosophorum conferebant cum illo. et paulo post dicit: Athenienses autem et aduenae hospites ad nihil aliud uacabant quam dicere aliquid noui aut audire. putemus apostolum illis omnibus diebus, quibus fuit Athenis, non fuisse operatum; propter hoc enim et ex Macedonia supplebatur eius indigentia, sicut dicit in secunda ad Corinthios. quamquam et aliis horis et noctibus poterat, quia ita ualebat et animo et corpore. sed cum Athenis exisset, uideamus quid dicit scriptura. disputabat, inquit, in synagoga per omne sabbatum: hoc apud Corinthum. in Troade ergo, ubi necessitate inminentis profectionis usque ad medium noctis sermo protractus est, una sabbati erat, qui dies dominicus dicitur: unde intellegimus eum non fuisse cum iudaeis, sed cum christianis, quando etiam dicit ipse narrator
Abbreviated transcription (Latin):
car&: operari manib suis nisi
ad erogandum uerbũ dĩ certa tẽ¬
pora constituer& Neq enĩ &
hoc ds̃ latere nos uoluit : Nam
& cuius astis opifex fuerit: & quib
tem porib uacar& dispensanẽuan¬
gelio: scã scriptura non tacuit:
Nam cũ dies ͤꝓͣfeccionis urgec& in
troade constitutũ. &iam In una
sabbati congregatis fratrib ad
frangendũ panem. tanta fuit
intentio: & tam necessaria dis¬
putatio : ut sermo ꝓducer&ur usq
ad medium noctis: Iam quã exci¬
diss& eis : quod eo diẽ ñeẽt leuiniũ:
Quando aũ In alio loco immoratu¬
rus cottidiae disputabat: quis
dubitauerit horas eũ dierũ habu¬
isse. ad hoc offitiũ deputatas
Namq apud athenas cũ eet̃. quia
studiosissimos rerũ inquisito¬
res inuenerat : Itadeillo scriptũẽ:
Disputabat igitur iudȩis insinagoga:
& gentibus. & in colis & inforo. ꝑ
omnẽ diem. adeos qui aderant.:
Non enim insynagoga ꝑ omnẽ diem:
ubi mos erat sabbato sermocinari:

Expanded text:
caret operari manibus suis, nisi ad erogandum uerbum dei certa tempora constitueret? neque enim et hoc deus latere nos uoluit. nam et cuius artis opifex fuerit et quibus temporibus uacaret dispensando euangelio, sancta scriptura non tacuit. nam cum eum dies profectionis urgeret in Troade constitutum, etiam in una sabbati congregatis fratribus ad frangendum panem tanta fuit intentio et tam necessaria disputatio, ut sermo produceretur usque ad medium noctis, tamquam excidisset eis quod eo die non esset ieiunium; quando autem in aliquo loco inmoraturus cotidie disputabat, quis dubitauerit horas eum habuisse ad hoc officium deputatas? namque apud Athenas cum esset quia studiosissimos rerum inquisitores inuenerat, ita de illo scriptum est: disputabat igitur iudaeis in synagoga et gentibus in uiculis in foro per omnem diem ad omnes qui aderant. non enim in synagoga per omnem diem. ubi mos erat sabbato sermocinari,
Abbreviated transcription (Latin):
tande uitae. In mala opera
delabatur: Qui furabatur in¬
quit. iam ñ fur&ur: Magis aũ
labor& manib suis bonũ: ut ha¬
beat unde r&ribuere. cui opus
ẽ: Hoc ergo scire sufficit: quia
& in ipso opere corporali: id qđ
bonũ ẽ operabatur apłs: Quan¬
do aũ soler& operari. Id est
quib tẽporũ spatius : Ne ab
euangeli zando Impedi retur.
quis possit cõprehendere:
Sane & quia diurnis. & noctur¬
nis horis operabatur: ipse

Expanded text:
tandae uitae in mala opera tandae uitae in mala opera delabatur. qui furabatur, inquit, iam non furetur; magis autem laboret manibus suis bonum, ut habeat unde tribuere cui opus est. hoc ergo scire sufficit, quia et in ipso opere corporali id quod bonum est operabatur apostolus. Quando autem soleret operari, id est quibus temporum spatiis, ne ab euangelizando inpediretur, quis possit conprehendere ? sane quia et diurnis et nocturnis horis operabatur, ipse
Abbreviated transcription (Latin):
& honeste : quae apta sunt hu¬
manis usib operabatur : Dicut
sese habent opera fabrorũ
structorũ sutorũ rusticorũ
& his similia : Neq enĩ hones¬
tas ipsa rep̃hendit. qđ rep̃hendit
suꝑbia eorũ: qui honesti uocari
amant : sed eẽ nonamant: N
igitur dedignar&ur apłis. siue
rusticanũ aliqđ opus aggredi.
siue in opificũ labore uersari:
Qui enĩ ait: sine offensione esto¬
te iudeis. & grecis & ecclesie dĩ.
quos in hac causa reuereripos¬
s& ignoro : Si i deos dixerint :
patriarchae pecora pauerunt :
Si grecos: quos &iam paganos dici¬
mus : &iam philosophos: multũ
sibi honorabiles : sutores habu¬
er̃ : Si eccłam dĩ. homo illeius¬
tus: & adtestimonium coniuga¬
lis semꝑ mansu re uirginitatis
electus : cui desponsata eratiuir¬
go maria qua peperit xp̃m.
faber fuit : Quicquid eorũ ergo
cũ In nocenciam. sine fraude
homines operantur. bonum ẽ:
Nam p̃cau& hoc & ipse apłs. ne
quis qua ex necessitate susten¬

Expanded text:
et honeste quae apta sunt huet honeste quae apta sunt humanis usibus operabatur, sicut sese habent opera fabrorum, structorum, sutorum, rusticorum et his similia. neque enim honestas ipsa reprehendit, quod reprehendit superbia eorum, qui honesti uocari amant, sed esse non amant. non igitur dedignaretur apostolus siue rusticanum aliquod opus adgredi siue in opificum labore uersari. qui enim ait: sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae dei, quos in hac causa reuereri posset ignoro. si Iudaeos dixerint, patriarchae pecora pauerunt; si Graecos, quos etiam paganos dicimus, etiam philosophos multum sibi honorabiles sutores habuerunt; si ecclesiam dei, homo ille iustus et ad testimonium coniugalis semper mansurae uirginitatis electus, cui desponsata erat uirgo Maria, quae peperit Christum, faber fuit. quidquid horum ergo cum innocentia et sine fraude homines operantur, bonum est. nam praecauet hoc et ipse apostolus, ne quisquam ex necessitate susten
Abbreviated transcription (Latin):
omnino utiuelle ꝓfessus ẽ: co
ipso factus infirmus : quo potes¬
tate sua uti noluit. Iam mise¬
ricordi scilic& indutus affec¬
tu : ut cogitar&. qu̾e ad modũ
secũ agit uellet: si & ipse Ita
Infirmar&ur: ut pos s& de
illis. ꝑ quos sibi euangelium p̃¬
dicardur si eos uider& sũ p¬
tus accipere. quasi mercimo¬
niorũ nundinas suspicari.
Hic fortasse aliquis dicit: si cor¬
porale opus operabatur apłs.
unde uitã istã sus tentar&.
qđ erat ipsũ opus: & quando
ei uacabat & operari & euange¬
lium prȩdicare: Cui respon¬
deo. Puta me nescire: Corpo¬
raliter tamen operatũ eẽ: & in¬
de Incarne uixisse: non utentẽ
potestatẽ. quã dñs apostolis
dederat : ut euangelium ad nun¬
tians. decuangelio uiuer&: &ea
quȩ supra dicta sunt : sine ul¬
la dubitatione testantur.
Unũ scio. quia nec furta faciebat:
nec effractor dudatro erat: nec
auriga. aut uenator : nec istrio
nec turpi lucrus: A Innocenter

Expanded text:
omnino uti velle professus est, eo omnino uti velle professus est, eo ipso factus infirmus, quo potestate sua uti noluit; tam misericordi scilicet indutus affectu, ut cogitaret quemadmodum secum agi vellet, si et ipse ita infirmaretur, ut posset de illis per quos sibi Evangelium praedicaretur, si eos videret sumptus accipere, quasi mercimoniorum nundinas suspicari.Hic fortasse aliquis dicat: si corporale opus operabatur apostolus, unde uitam istam sustentaret, quod erat ipsum opus et quando ei uacabat et operari et euangelium praedicare? cui respondeo: puta me nescire; corporaliter tamen » operatum esse et inde in carne uixisse, non utentem potestate, quam dominus apostolis dederat, ut euangelium adnuntians de euangelio uiueret, ea quae supra dicta sunt sine ulla dubitatione testaunum scio, quia nec furta faciebat nec effractor aut latro erat nec auriga aut uenator aut histrio nec turpilucrus; sed innocenter
Abbreviated transcription (Latin):
seteftat : ꝑmiseri cordẽ com¬
passionẽ : ñ ꝑuersipellẽ simu¬
lationẽ: Idest uteo modo subue¬
nir& & carnali iudȩo & pagano.
quomodo sibi ipse si hoc eet̃ sub¬
uenire uoluis s& : Portans utiq
eorũ infirmitatẽ . In compassio¬
nis similitudine : ñ fallens in
m̃dati fictione : sic̃ continuo
sequitur & dicit. Lactus sum
infirmis infirmꝰ vt infirmos lu¬
crifacerẽ : Hinc enĩ loquebatur:
Ut &iã illa om̃a dicer& : Sic̃ ergo
qđ factꝰ ẽ infirmis infirmus.
ñerat m̃datiũ: sic & c&era illa
superius : Quam enĩ dic̃ infir¬
mitatẽ suã erga infirmos fuisse
nisi compaciendi cis intantũ.
ut neui der&ur uenditor euan¬
gelii : & uerbi di cursũ apud im¬
peritos. In malã suspitionẽ decidens
impedir&:  noll& accipere qđ¬
ei ixre dominco debebatur.
Quod sivell& : non utiq mentire¬
tur : quia uere debebatur:
Et quia noluit : non utiq men¬
titus ẽ : Neq enim dixit. ñ
sibi deberi: S deberi ostendit.¬
& debito se usũ non eẽ: nec

Expanded text:
se testatur per misericordem compassionem, non per versipellem simulationem; id est, ut eo modo subveniret carnali Judaeo vel Pagano, quo modo sibi ipse, si hoc esset, subveniri voluisset: portans utique eorum infirmitatem in compassionis similitudine, non fallens in mendacii fictione; sicut continuo sequitur, et dicit, Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifacerem . Hinc enim loquebatur, ut etiam omnia illa diceret. Sicut ergo quod factus est infirmis infirmus, non erat mendacium; sic et caetera illa superius. Quam enim dicit infirmitatem suam erga infirmos fuisse, nisi compatiendi eis, in tantum ut, ne videretur venditor Evangelii, et verbi Dei cursum apud imperitos in malam suspicionem decidens impediret, nollet accipere quod jure dominico debebatur? Quod si vellet, non utique mentiretur, quia vere debebatur: et, quia noluit, non utique mentitus est. Neque enim dixit non sibi deberi: sed deberi ostendit, et debito se usum non esse, nec
Abbreviated transcription (Latin):
dequa daemona septẽ exieriN
& lohanna uxor gu dȩ ꝓcuratoris
herodis : & susanna. & aliȩ mul¬
tȩ quȩ ministrabant eis defa¬
cultatib suis: Hoc exemplũ
dni imitabantur apłi. Ad ac¬
De quo idem dñs aꝑtissime loqͥt᷑
Euntes inquid p̃dicate dicen¬
tes : quia ad ꝓpinquabit regnũ

Expanded text:
septem exierant, et Joanna uxor Chuzae procuratoris Herodis, et Susanna, et aliae multae, quae ministrabant eis de facultatibus suis . Hoc exemplum Domini imitabantur Apostoli, ad acde quo idem Dominus apertissime loquitur: Euntes, inquit, praedicate dicentes, quia appropinquavit regnum
Abbreviated transcription (Latin):
Ut hȩ animȩ quȩ habent uolun¬
tatẽ nocendi & rationẽ cogitan¬
di sub diuinis legib ordinates.
nealiqͥd in iuftũ quisq patiatur
ita omã & animalia. & corporalia :
ingenere suo & inordine suo. di¬
uinae ꝑuidentiae legib subdita
aoministrantur : Ideo dñs dic̃
Nonne duo passeres asse uene¬
unt. & unꝰ eorũ ñ cadit in t̃ram.
sine uoluntate patris urĩ. Hoc
enim dix̃ : uolens oftendere : quic¬
quid uilissimũ homines putant.
omnipotentia dnĩ gubernari.
Sic enim & uolatilia cęli ab eo pasci.
& lilia agri abeo uestiri. ueritas
loquitur: quȩcapillos &iam nr̃os
numeratos eẽ dicit: U quõ mun¬
das animas rationales. ꝑse ipse
ds̃ curat: siue inoptimis & magrs
angelis .: siue in hominib: tota si¬
bi uoluntate seruientib c&era
uero ꝑipsos gubernat. uerissime
dici potuit &iam illud ab apło:
Non enim debub cura ẽ dõ: In
scripturis enim scĩs. ds homines
instruit. quo modo cũ hominib
agant & ipsi dõ seriuiant. Quo¬

Expanded text:
ut hae animae, quae habent uoluntatem nocendi et rationem cogitandi, sub diuinis legibus ordinatae sunt, ne aliquid iniustum quisque patiatur, ita omnia, et animalia et corporalia, in genere suo et in ordine suo diuinae prouidentiae legibus subdita administrantur. ideo dominus dicit: nonne duo passeres asse ueneunt? et unus eorum non cadit in terram sine uoluntate patris uestri. hoc enim dixit, uolens ostendere quidquid uilissimum homines putant omnipotentia dei gubernari. sic enim et uolatilia caeli ab eo pasci et lilia agri ab eo uestiri ueritas loquitur, quae capillos etiam nostros numeratos esse dicit. sed quoniam mundas animas rationales per se ipse deus curat, siue in optimis et magnis angelis siue in hominibus tota sibi uoluntate seruientibus, cetera uero per ipsos gubernat, uerissime dici potuit etiam illud ab apostolo: non enim de bubus cura est deo. in scripturis enim sanctis deus homines docet, quomodo cum hominibus agant et ipsi deo seruiant; quo
Abbreviated transcription (Latin):
quiarat arare : & quitriturat.
Nis ũbis satis indicat apłs paulus.
Non ꝑsibaliquid usurpasse ultra
debitũ coapłos suos. quia ñ opera¬
bantur corporalit̃. unde babe¬
rent huic uitae necessaria. Ted sic̃
dñs c̃ftituit exeuangelio uiuen¬
tes. panẽ gratuitũ manduca rent.
ab eis quib gratuitã gram̃ p̃dica¬
bant ⁊ Stipendiũ enĩ suũ. tam¬
quã milites accipiebant: Et de
uineae ꝑ eos plantatȩ fructu: qđ
opus erat libere decerpebant :¬
& degregis quẽ pascebant. lacte
potabant: & exarea quã tritura¬
bant : cibum sumebant

Expanded text:
rat arare et triturans his uerbis satis indicat apostolus Paulus non sibi aliquid usurpasse ultra debitum coapostolos suos, quia non operabantur corporaliter, unde haberent huic uitae necessaria, sed, sicut dominus constituit, ex euangelio uiuentes panem gratuitum manducarent ab eis, quibus gratuitam gratiam praedicabant. stipendium enim suum tamquam milites accipiebant et . de uineae per eos plantatae fructu, quod opus erat, libere decerpebant; et de gregis, quem pascebant, lacte potabant; et ex area quam triturabant, cibum sumebant
Abbreviated transcription (Latin):
sicut deillo seriptũ ẽ aufere¬
bat: Et mulieres uoluit : ut
se adp̃paranda & ministran¬
da necessaria sequerentur:
Oftendens. quid euangelistis
& ministris dĩ tamquam mi¬
litib: aplebib dĩ tãquã ꝓiun¬
tialib deber&ur. Ut quis
quis eo quod sibi deb&ur uti
noll&: sic̃ paulus apłs noluit :
amplius impender& a ecłae:
Non exigendo fuipendium
debitũ. sed quo cottidianũ uictũ
desuis laborib transigendo
Audierat enĩ stabularius. ad
quem uulneratꝰ ille ꝑductꝰ ẽ.
Siquid amplius erogaueris.
in redeundo reddam tibi,
Amplius ergo erogabat apłs¬
paulus: quisquis uis utipse
teftatur stipendus militabat.
In euangelio enim scriptũ ẽ¬
iter faciebat ꝑciuitatẽ &
castellum: p̃dicans & euange¬
li zans regnum dĩ. &duode¬
cim cũ illo. Et mulieres aliquȩ.
quȩ erant curatȩ abspiritib
malignis & infirigtatib: Mla

Expanded text:
sicut de illo scriptum est, auferebat. et mulieres uoluit ut se ad praeparanda et ministranda necessaria sequerentur, ostendens, quid euangelistis et ministris dei tamquam militibus a plebibus dei tamquam prouincialibus deberetur; ut, si quis eo quod sibi deberetur, uti nollet, sicut Paulus apostolus noluit, amplius inpenderet ecclesiae non exigendo stipendium debitum, sed cotidianum uictum de suis laboribus transigendo. audierat enim stabularius, ad quem uulneratus ille perductus est: si quid amplius erogaueris, in redeundo reddam tibi. amplius ergo erogabat apostolus Paulus, qui suis, ut ipse testatur, stipendiis militabat. in euangelio enim scriptum eiter faciebat per ciuitatem et castellum praedicans et euangelizans regnum dei et duodecim cum illo, et mulieres aliquae quae erant curatae ab spiritibus malignis et infirmita
Abbreviated transcription (Latin):
reum: S quia ei curae nonẽ. p̃¬
cepto monere homnẽ: quomo¬
do bouisuo consulat: Fecit enĩ¬
celũ & terrã. & mare &om̃ia
quae in cis sunt: Siergo omĩa
quae in eis sunt : & te : Parũ di¬
cote : passerẽ. locustã. uer¬
miculũ nihil horũsille fecit.
& cura ẽ illi deomnib:: Non ad
praeceptũ curaẽ: Nam p̃cep¬
tũ soli homni dedit: Dicit enĩ
psalmꝰ Homnes & ium̃ta saluos
facies dñe: scđm multitu dinẽ

Expanded text:
reum, sed quia ei curae non est praereum, sed quia ei curae non est praecepto monere hominem, quomodo boui suo consulat — «coelum, et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt.» Si ergo «omnia quae in eis sunt,» et te. Parum dico, te: passorem, locustam, vermiculum; nihil horum non ille fecit, et cura est illi de omnibus. Non ad praeceptum cura est; nam praeceptum soli homini dedit. Dicit enim psalmus: «Homines et jumenta salvos facies, Domine; secundum multitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
s. Uic luceat lum̃ urm̃ corã homi¬
nih ut uideant opera ur̃abona.
& glorificent patrẽ urm̃ qui in
celis ẽ: Si ergo tibi lucerna accen¬
der&ur indomo nonne adice¬
resoleum neex tinguer&ur : Por
ro lucerna si accepto oleo non
lucer& : non erat plane digna
que incandelabro ponerdur:
sed quae continuo franger&ur:
Vnde ergo uiuitur: ẽ necessitatis
accipere : ẽ caritatis p̃bere: N
tantquã uenale sit euangelium.
ut illud sit p̃cium eius qđ sumunt
qui adnuntiant: unde uiuant :
Si enĩ sic uendunt magnã rẽ uili uen
dunt. Accipiant sustentationem
necessitatis apopulo: mercedẽ dis¬
pensationis ad nõ Non enĩ ẽ Ido¬
neus populus. reddere mercedẽ
illis. qui sibi Incaritate euglii ser¬
uiunt: Non ex pectant illi mer¬
cedẽ : nisi unde & isti salutẽ: Scrip
p̃cepta: quae homnib data sunt
debub cura ñẽ dõ: Quod non sic in¬
tellegitur : tãquã non ipse pas¬
cat ea quae nec senznant. nec
m&unt: neq congregant inhor¬

Expanded text:
at lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent patrem vestrum qui in coelis est . Si ergo tibi lucerna accenderetur in domo, nonne adjiceres oleum ne exstingueretur? Porro si lucerna accepto oleo non luceret, non erat plane digna, quae in candelabro poneretur, sed quae continuo frangeretur. Unde ergo vivitur, necessitatis est accipere, charitatis est praebere. Non tanquam venale sit evangelium, ut istud sit pretium ejus quod sumunt qui annuntiant, unde vivant. Si enim sic vendunt, magnam rem vili pretio vendunt. Accipiant sustentationem necessitatis a populo, mercedem dispensationis a Domino. Non enim est idoneus populus reddere mercedem illis, qui sibi in charitate Evangelii serviunt. Non exspectent illi mercedem, nisi unde et ipraecepta, quae hominibus data sunt, de bubus cura non est deo — quod non sic intellegetur, tamquam non ipse pascat ea quae nec seminant nec metunt neque congregant in hor
Abbreviated transcription (Latin):
Respicite inquid uolatilia cęli
quia ñ seminant neq m&unt.
neq congregant Inhorreũ. s pat̃
ur̃ cȩlestis pascit illa: Ergo & pt̃
hominẽ : animalia ista ꝑtinent
adcuram dĩ. Ut pascantur : ñ ut
legẽ accipiant: Quod ergo ad
dandã legẽ attinet : debub cura
dõ ñẽ: Quod aũ adcreanda pas¬
cenda. gubernanda. & regenda
omã ad dm̃ ꝑtinent: ñ ne duo
passeres asse ueneunt: dñs¬

Expanded text:
nquit, «volatilia coeli, quia non seminant, neque metunt, neque congregant in horrea; et Pater vester coelestis pascit illa» . Ergo et praeter hominem, animalia ista pertinent ad curam Dei, ut pascantur, non ut legem accipiant. Quod ergo ad dandam legem attinet, de bobus cura Deo non est; quod autem ad creanda, pascenda, gubernanda et regenda, omnia ad Deum pertinent. «Nonne duo passeres asse veneunt»
Abbreviated transcription (Latin):
ncas. Neq calciam̃ta. neq uirgã
Dignuse enĩ operarius cibo suo
lcce ubi confaituit dñs. qđ idẽ
apłs commemorat: Ad hoc eni
dixit. illa oma neportarent: Ut
ubi opus eẽt: ab eis acciperent:
quib adnuntiabant regnũ dĩ:
Nequis aũ arbitr&ur. solis duo¬
decim hoc fuisse ꝑnissũ: uideat
quid &iam lucas narr&: Posthȩc
inquit. designauit dñs &alios

Expanded text:
calciamenta neque uirgam; dignus enim est operarius cibo suo. ecce ubi constituit dominus quod idem apostolus commemorat. ad hoc enim dixit illa omnia ne portarent, ut, ubi opus esset, ab eis acciperent quibus adnuntiabant regnum dei. Ne quis autem arbitretur solis duodecim hoc fuisse concessum, uide quid etiam Lucas narret. post haec, inquit, designauit dominus et alios
Abbreviated transcription (Latin):
ego apollo : nonne homines estis
Quidergo ẽapollo. quid aũ paulus
uinistri ꝑ quos credidistis: Hiergo.
id est paulus &apollo. c̃cordes in uni¬
tate sp̃s & uinculo pacis : Et tam̃ quia
eos isti interse diuidere: & ꝑaltero
inflari aduersũ alterũ coeperant :
dicunt᷑ & homines & carnales & an¬
males. ñualentes ꝑcipere que suN
sp̃s dĩ: Et tamen quia nons ab eccła
segregati : paruuli appellant᷑ in xp̃o
Quos utiq uel angelos. uel deos ẽẽ cu¬
piebat. quos arguebat. quia hom
nes idest in his c̃tentionib: non que

Expanded text:
ego Apollo; nonne homines estis? Quid ergo Apollo? quid autem Paulus? Ministri, per quos credidistis . Hi ergo, id est, Paulus et Apollo, concordes erant in unitate Spiritus et vinculo pacis; et tamen quia eos isti inter se dividere, et pro altero inflari adversus alterum coeperant, dicuntur homines et carnales et animales, non valentes percipere quae sunt Spiritus Dei: et tamen quia non sunt ab Ecclesia segregati, parvuli appellantur in Christo; quos utique vel angelos vel deos esse cupiebat, quos arguebat quia homines erant, id est, in his contentionibus non qu
Abbreviated transcription (Latin):
um quisq uenerit adeã adatẽ.
ut iã possit capax eẽ rations: siueri¬
tatẽ satis cõprendere potuerit:
ñiam illissensib rectorib vt&ur:
Sed habebit uirũ. sp̃m rationalẽ: cui
sensus illos infamulatũ redigat . ser¬
uituti subiciens corpus suũ Cũ & ipse¬
sp̃s homnis heserit xp̃o: quia caput
Viri xp̃s ẽ. amplexus spiritalia : aet̃¬
na uita sine ullo separations timo

Expanded text:
m quisque venerit ad eam aetatem, ut jam possit capax esse rationis, si veritatem statim comprehendere potuerit, non jam illis sensibus rectoribus utetur; sed habebit virum, spiritum rationalem, cui sensus illos in famulatum redigat, servituti subjiciens corpus suum: cum anispiritus hominis haeserit Christo; « quia caput viri Christus est, » amplexus spiritualia aeternae vitae, sine ullo separationis timo
Abbreviated transcription (Latin):
mȩ quasi maritvs quodã modo sp̃s
homnis: quia animalẽ affectionẽ.
tãqũa c̃iugẽ regit: Non ille sp̃ssc̃s
Sic & quȩ dĩ s̃ nemoscit nisi sp̃s dĩ
Hic ergo sp̃s hominis cũ p̃sens ẽ. iđ intex¬
tus ẽ. & se pigate subicit dõ: Intelle¬
git homo que spiritalit̃ dicunt᷑: Cũ
aũ diaboli error: taqua absente in¬
tellectu in anma dominat᷑ adult̃ ẽ:
ligere sp̃italia: sicũ lux ueritatis in¬
lustr& : Ipse ad sit cũloquor tibi.
uvt sp̃italẽ a quã possis accipere

Expanded text:
imae quasi maritus quodammodo spiritus hominis, qui animalem affectionem tanquam conjugem regit: non ille Spiritus Sic et quae Dei sunt nemo scit, nisi Spiritus Dei. » Hic ergo spiritus hominis cum praesens est, id est intentus est et se pietate subjicit Deo, intelligit homo quae spiritaliter dicuntur; cum autem diaboli error, tanquam absente intellectu in anima dominatur, adulter est. ligere spiritalia, si eum lux veritatis illustret. Ipse adsit cum loquor tibi, ut spiritalem aquam possis accipere
Abbreviated transcription (Latin):
salui fiunt: & in his qui pere¬
unt : Saluũ fieri hominẽ bono
odore non ẽ improbabile neq
re : quȩratio ẽ : Magna uirtus
magna ueritas: Et sicapi ñ po¬
test Ita ẽ : Nam ut noueris qͥu
difficile capitur . statim subie¬
cit : Et adhȩc quis idoneus Qui
intellegat homines moribono
odore:: Iam̃ aliquid dicam
fr̃s: Ecce ipse paulus p̃dicubat
euangeliũ: Multi illũ amabunt
p̃dicatorẽ euangelii : multi in ui¬
debant: Illi quiamabant: bono
bant bono odore periebant :
Ideo pereuntib Ñ malus odor. sed
bonus odor : Inde enĩ magis inui
alii. lebat: Nemo enĩ inuid& mise¬
ro: Crat enim gloriosus in p̃di¬
catione uerbi dĩ. & uiuens sođm
Et diligebant eũ qui in illo dilige¬
bant xpm̃ qui sequebantur bo¬
nũ odorẽ: Diligebant amicũ
sponsi sui Ipsa sponsa quȩ dic̃
incanticis canticorũ : post odore
unguentorũ tuorũ currimus:
Illi aũ quantomagis eũ uidebant¬
ingła p̃dicationis euangelii: in
uita inculpabili : tanto magis in¬

Expanded text:
salvi fiunt, et in iis qui pereunt. Salvum fieri hominem bono odore non est improbabile neque re, quae ratio est? Magna vis, magna veritas: etsi capi non potest, ita est. Nam ut noveritis quia difficile capitur, statim subjecit: Et ad haec quis idoneus? Quis intelligat homines mori bono odore? Tamen aliquid dicam, fratres. Ecce ipse Paulus praedicabat Evangelium; multi illum amabant praedicatorem Evangelii, multi illi invidebant: qui illum amabant, bono bant, bono odore peribant. Ideo et pereuntibus non malus odor, sed bonus odor. Ideo enim magis illi tia praevalebat: nemo enim invidet misero. Erat ergo gloriosus in praedicatione verbi Dei, et vivens secundum et diligebant eum qui in illo diligebant Christum, qui sequebantur bonum odorem; diligebat amicum sponsi sui ipsa sponsa, quae dicit in Canticis canticorum, Post odorem unguentorum tuorum curremus . Illi autem quanto magis eum in gloria praedicationis et in vita inculpabili, tanto magis in
Abbreviated transcription (Latin):
in hac terra nobilitas suꝑbir& :
Non elegit saltim nasci inamplis¬
sima ciuitate: sed natus ẽ inbeth¬
leem ude: ea que nec ciuitatis
nomne nuncupatur : hodieq
illã incolȩ loci illius . uillã ap¬
pellant : Iam parua : tam exi¬
gua: & ꝓpe nulla ẽ pisi pristi¬
na dñi xr̃i natiuitate nobilita¬
r&ur: Elegit ergo infirmos.
pauperes. indoctos. Non quia
reliquit firmos: diuites. sapi¬
entes. Nobiles : Sedsi ipsos pri¬
mos elegerit: merito diuitia¬
rũ suarũ. merito substantiarũ.
merito nataliũ. sibi eligi vide¬
rentur : Atq. inflati dehis reb
salutẽ humlitatis non recipe¬
rent: Sine qua nemo potest
redire ad illã uitã : Unde non labe¬
remur : nsi persu perbiam
Ced forte dicer& aliquis: Et si
ip̃se humilit̃ natus ẽ: indiscipulo¬
rũ nobilitate iactare se uoluit:
Non elegit reges. aut senatores.
aut philosophos. aut oratores:
Immo uero. elegit plebeios. paupe¬
res indoctos. piscatores: P&rus

Expanded text:
in hac terra nobilitas superbiret. in hac terra nobilitas superbiret. Non elegit saltem nasci in amplissima civitate, sed natus est in Bethlehem Judae, quae nec civitatis nomine nuncupatur. Hodieque illam incolae loci illius villam appellant: tam parva, tam exigua, prope nulla est, nisi pristina Domini Christi nativitate nobilitaretur. Elegit ergo infirmos, pauperes, indoctos: non quia reliquit firmos, divites, sapientes, nobiles; sed si ipsos primos eligeret, merito divitiarum suarum, merito substantiarum, merito natalium sibi eligi viderentur, atque inflati de his rebus, salutem humilitatis non reciperent, sine qua nemo potest redire ad illam vitam, unde non laberemur nisi per superbiamed forsitan dicet aliquis: Etsi ipse humiliter natus est, in discipulorum nobilitate jactare se voluit. Non elegit reges, aut senatores, aut philosophos, aut oratores: imo vero elegit plebeios, pauperes, indoctos, piscatores. Petrus
Abbreviated transcription (Latin):
sȩculi : quib uidebat᷑ ignom nosa
cruxxẽi : ea in fronte signentar
Et dequa erubescendũ putabañ.
nobisq insultabant : eam inpu
doris arce constituant
Quare aũ primo ignobiles pav
cos imperitos. & impolitos ele¬
gerit dñs: cũ haber& ante oculos
suos turbã magna: incõparati¬
one quidẽ illorũ pauperiorũ
pauciores. sed ingenere suo mul¬
tos. diuites. nobiles. doctos. sapi¬
entes. quos postea &iã collegit.
exponit a postolus sacramentũ:
Infirma huius mundi elegit ds.
vt confundat fortia. Et stulta
huius mundi elegit d̃s̃. ut confun¬
dat sapientes : Etignobilia huis
mundi elegit ds & ea que ñ sunt
id est non c̃õputantur : ut quesius
euacuentur: Uenerat enĩ deco¬
rare humilitatẽ & expugnare
suꝑbiã. uenerat humilis d̃s: Nul¬
lomodo hic prius altos querer&.
quitam humilis uenerat : Primo
quia elegit nasci de illa fenna.
quȩ desponsata erat fabro: Non
elegit ergo amplo snatales. ne

Expanded text:
saeculi, quibus videbatur ignominiosa saeculi, quibus videbatur ignominiosa crux Christi, ea in fronte signentur; et de qua erubescendum putabant, nobisque insultabant, eam doris arce constituunt. Quare autem primo ignobiles, cos imperitos et impolitos elegerit Dominus, cum haberet ante oculos suos turbam magnam, in comparatione quidem illorum pauperiorum pauciores, sed in genere suo multos divites, nobiles, doctos, sapientes, quos postea etiam collegit, exponit Apostolus sacramentum: Infirma hujus mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et stulta hujus mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et ignobilia hujus mundi elegit Deus, et ea quae non sunt, id est, non computantur, ut quae sunt evacuentur . Venerat enim docere humilitatem, et expugnare superbiam. Venerat humilis Deus: nullo modo hic prius altos quaereret, qui tam humilis venerat. Primo, quia elegit nasci de illa femina, quae desponsata erat fabro. Non elegit ergo amplos natales, ne
Abbreviated transcription (Latin):
mles nosceremus: Conceptus ẽ en
continens omnia: Natus ẽ gignea
om̃a. Mortuus ẽ uiuificans om̃a
Sed postriduũ resurrexit . & ascen¬
dit incelũ Ethumanã qua susce¬
perat carnẽ : Ad patris dexterã
collocauit: Mirabile ẽ fr̃s & hoc
ẽ qđ credere impii nolunt: Mira¬
bile ẽ hominẽ resurrexisse incar¬
ne: & incelũ ascendisse cũ carne.
Sed multo ẽ mirabilius. totũ mun¬
dũ remtam incredibilẽ credi¬
disse : Quid est incredibilius: Dm̃
talia fecisse. Anmundũ credere po¬
tuisse Quodsi& ipse mundus ẽ¬
sider&ur. a nobis: quo credidit
mundus. &iã ipse uere diuinus
aduertit᷑ & ualde mirabilis in¬
uenit᷑: Incruditos liberalibus.
disciplinis & omnino quantũ ad se¬
culi doctrinas ꝑtin& impolitos ñ
peritos gr̃amatica : non armatos di¬
dei: ad mare seculi paucissimos mi¬
sit: Quid dico paucissimos: Duo¬
decim insit: Ettam̃ ꝑeos. sic omn
genere pisciũ impleuit ecclesias
ut plurim &iã exipsis sapientib

Expanded text:
miles nosceremus: conceptus est continens omnia, natus est gignens omnia, mortuus est vivificans omnia: sed post triduum resurrexit, et ascendit in coelum, et humanam quam susceperat carnem, ad Patris dexteram collocavit. Mirabile est, fratres, et hoc est quod credere impii nolunt; mirabile est hominem resurrexisse in carne, et in coelum ascendisse cum carne: sed multo est mirabilius, totum mundum rem tam incredibilem credidisse. Quid est incredibilius Deum talia fecisse, an mundum credere potuisse? Quid, si et ipse modus consideretur a nobis, quo credidit mundus? etiam ipse vere divinus advertitur, et valde mirabilis invenitur. Ineruditos liberalibus disciplinis, et omnino quantum ad saeculi doctrinas pertinet impolitos, non peritos grammatica, non armatos didei ad mare saeculi paucissimos misit. Quid dico paucissimos? Duodecim misit; et tamen per eos sic omni genere piscium implevit Ecclesias, ut plurimi etiam ex ipsis sapientibus
Abbreviated transcription (Latin):
detur. quasi c̃gruere po¬
tuisse :: Piebat enĩ sexus infiri¬
mior : & magis decarne infirmi¬
tas fieri debuit. qũa deosse: Ona
enĩ incarne . firmora sunt Non
d&raxit carnẽ. unde facer& mu¬
lierẽ: sed d&raxit os: Et d&racco
osse formata ẽ mulier : & in locũ
ossis caro adimpl&a ẽ : Poterat ꝓ¬
osse osfacere : Poterat ad facien¬
da muliere: non costã. sed carnẽ de¬
trahere : Quid igit᷑ signficauit fac
ta mulier in costã quã foris Tac¬
tas: nostra &fortitudo

Expanded text:
detur quasi congruere potuisse. Fiebat enim sexus infirmior, et magis de carne infirmitas fieri debuit quam de osse: ossa enim in carne firmiora sunt. Non detraxit carnem unde faceret mulierem; sed detraxit os, et detracto osse formata est mulier, et in locum ossis caro adimpleta est. Poterat osse os facere; poterat ad faciendam mulierem non costam, sed carnem detrahere. Quid igitur haec significant? Facta est mulier in costa tanquam fortis: facm infirmitas nostra fortitudo
Abbreviated transcription (Latin):
reparare genus humanũ. & da¬
re gratiã suã omnib intelligen¬
tib: quia gratia illius ẽ. ñ meri¬
ta eorũ & ne quȩ lib& ꝓsona glo

Expanded text:
reparare genus humanum, et dare gratiam suam omnibus intelligentibus quia gratia illius est, non merita eorum; et ne quaelibet persona glo
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ solẽ intuemur orientẽ:
certe manfestũ ẽ qđ ad eũ acies
nr̃a ꝑuenire ñ poss& nisi transi¬
r& totũ aeris cȩliq spaciũ qđ in¬
t̃nos & ipsũ ẽ: Hloc aũ cuius longin¬
quitatis sit . quis estimare sufficiat᷑.
Nec utiq ꝑ uenir& eadẽ acies . uel
radius oculoꝵ nr̃oꝵ ad transeun¬
dũ aerẽ quiẽ suꝑ mare : nisi prius
transiss& eũ quiẽ suꝑ terrã. in qua¬
lib& me di terrunea regione
simus. ab eo loco ubi sumꝰ usq ad
litus maris : De inde si adeandẽ
lineã c̃tuitus nr̃i. ad huc post mare.
terrȩ ad lacent eũ quoq aerẽ qui
suꝑ illas trans marinas terras
ẽ. transire acies nr̃a ñ potest. nisi
prius ꝑacto spacio aeris illius quisuꝑ
mare qđ primũ occurrit extendit᷑:
Faciamꝰ lã post illas trans marinas
terras. ñ nisi oceanũ remanere ::

Expanded text:
cum solem intuemur orientem, certe manifestum est quod ad eum acies nostra pervenire non posset, nisi transiret totum aeris coelique spatium, quod inter nos et ipsum est; hoc autem cujus longinquitatis sit, quis aestimare sufficiat? Nec utique perveniret eadem acies vel radius oculorum nostrorum ad transeundum aerem qui est super mare, nisi prius transisset eum qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco ubi sumus usque ad littus maris. Deinde si ad eamdem lineam contuitus nostri adhuc post mare terrae adjacent, eum quoque aerem qui super illas transmarinas terras est, transire acies nostra non potest, nisi prius peracto spatio aeris illius, qui super mare, quod primum occurrit, extenditur. faciamus iam post illas transmarinas terras nonnisi oceanum remanere. nu
Abbreviated transcription (Latin):
uel xp̃ianam: Item dicit : Iu au
quidiudicas fratrẽ tuũ. aut tu
quid spernis fratrẽtuum: Et alio
loco. Uos inquit iniquitatẽ facitis.
& fraudatis. & hoc fr̃ib: Isti ergo
qui dicunt non estis fr̃s nr̃i : paganos

Expanded text:
vel christianam. Item dicit: Tu autem vel christianam. Item dicit: Tu autem quid judicas fratrem tuum, aut tu quid spernis fratrem tuum ? Et alio loco, Vos, inquit, iniquitatem facitis et fraudatis, et hoc fratribus . Isti ergo qui dicunt, Non estis fratres nostri, paganos
Abbreviated transcription (Latin):
huius modi: Id est si infidelis no¬
luerit eẽ cum coniuge fideli. hic
agnoscat fidelis suã libestatem
Nec ita se subiectum put& seruitu¬
ti: ut ipsã dimiitat fidẽ : ne coniu¬
gẽ Amittat infidelem:¬
Siuisi a nob̶ Nobiscum caput
confitentes & a corpore separati:
Doleamus illos fr̃s tam quam fr̃s
sunt: luncꝰ eẽ desinent fr̃s nr̃i.
si destiterint dicere pater noster:
Dixit de quibusdã ꝓph&a: Hlis
qui dicunt uob non estis fr̃s nr̃i.
dicite fr̃s nr̃i estis: Circum spici¬
te : dequib hoc dicere potuerit:
Numquid depaganis: Non.
Neq enĩ dicimus eos fr̃s nostros.
scđm scripturas & ecclesi asticum
loquendi morem: Numquid de
iud eis qui in xp̃m non crediderunt.
Legite apłum: & uid& e quia frs
quando dicit apłs sine aliquo ad¬
ditamento: non uult intellegi
nisi xp̃ianos: Non ẽ aũ subiec¬
ixlis actus inquit frat̃ aut soror inhu
niluiaii iusmodi : Cũ dicer& de coniugio
fratrẽ & sororem : dixit xp̃ianum

Expanded text:
huius modi, id est si infidelis nohuius modi, id est si infidelis noluerit esse cum coniuge fideli, hic agnoscat fidelis suam libertatem, ne ita se subiectum deputet seruituti, ut ipsam dimittat fidem, ne coniugem amittat infidelemivisi a nobis, nobiscum caput confitentes et a corpore separati. Doleamus illos, fratres, tanquam fratres sunt. Tunc esse desinent fratres nostri, si desierint dicere, Pater noster . Dixit de quibusdam propheta: His qui dicunt vobis, Non estis fratres nostri; dicite, Fratres nostri estis . Circumspicite de quibus hoc dicere potuerit: numquid de Paganis? Non, neque enim dicimus eos fratres nostros secundum Scripturas et ecclesiasticum loquendi morem. Numquid de Judaeis qui in Christum non crediderunt? Legite Apostolum, et videte quia fratres quando dicit Apostolus sine aliquo additamento, non vult intelligi nisi Christianos: Non est autem subjectus, inquit, frater aut soror in hujusmodi : cum diceret de conjugio, fratrem et sororem dixit christianum