comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑatus sit. nͥ pͥus demonstraret qua¬
liter sic lapsus. Neq nͦ lapsũ eiꝰ conueni¬
enter ostenderet: nisi prius qualiter¬
caret. Ad ostendendã autẽ pͥma
institutionẽ hominis. oportuit¬
ut etiã totius mundi conditio ac
biceret᷑. spĩ corpꝰ. & corpori mun¬
dus. Hoc gͦ ordine scͥptura sacra p̾¬
mũ creationẽ mundi describit.qͥ
ꝓpt̾ hominẽ factus ẽ. deinde cõme¬
morat qualit̃ homo factus in ura
iusticiȩ & disciplinȩ dispositꝰ est.
postea qualit̃ homo lapsus ẽ. nouis¬
sime quẽ ad modũ ẽ reꝑatus. Pri¬
mum gͦ describit materiam ineo
quod factus ẽ & dispositꝰ. deide
miseriã ineulpa & pȩna. deinde
reꝑationẽ & miscdiam in cogni¬
tione ueritatis & amore uirtucis.
deinde patriã gaudiũ beatutidi¬
diuina scͥptura scdm tͥplicem in¬
telligentiam. hoc ẽ hystoriã. alle¬
goriam. tropologiam. Hystoria
est rerũ gestarũ narratio. quȩ in

Expanded text:
paratus sit, nisi prius demonstraret quaparatus sit, nisi prius demonstraret qualiter sit lapsus; neque vero lapsum ejus convenienter ostendere, nisi prius qualitercaret. Ad ostendendam autem primam institutionem hominis oportuit, ut totius mundi conditio ac bjiceretur, spiritui corpus et corpori mundus. Hoc igitur ordine Scriptura sacra primum creationem mundi describit, qui propter hominem factus est; deinde commemorat qualiter homo factus in via justitiae et disciplinae dispositus est; postea, qualiter homo lapsus est; novissime quemadmodum est reparatus. Primum ergo describit materiam in eo quod factus est et dispositus; deinde miseriam in culpa et poena; deinde reparationem et misericordiam in cognitione veritatis et amore virtutis; demum patriam et gaudium beatitudidivina Scriptura secundum triplicem intelligentiam: hoc est historiam, allegoriam, tropologiam. Historia est rerum gestarum narratio, quae in
Abbreviated transcription (Latin):
in quib diuinarũ scͥpturarũ tota
uersatur intentio. Mundanȩ siue
scłares scientiȩ mat̾iam habent. oꝑa
conditionis. diuina scͥptura materi¬
am habet. oꝑa restaurationis. Prop¬
t̾ea tanto excellentior om̃ib scͥptu¬
ris iure credit᷑. qͣnto dignior est ꝙ fub¬
limior mat̾ia inqua eiꝰ considãtio
tractatioq u̾satur. Nam oꝑa restau¬
rationis ualde digniora sunt oꝑib
condicionis. qͥa illa ad seruitutem
facta sunt ut stanti homini sub es¬
sent. ista ad salutẽ ut lapsũ erig̾ent.
Propt̾ea illa quasi modicũ aliquid
sex dieb ꝑfecta sunt. ista uͦ ñ nsi¬
sex ȩtatib compleri possunt. Tam̃
sex contra sex ediuerso ponuncur.
ut idem reꝑator qͥ creator demon¬
ad ea tractanda accedat. pͥmũ in ip¬
so capite narrationis suȩ breuiter
scđm fidem rerũ gestarũ. exordiũ
& constitutionẽ narrat oꝑum con¬
dicionis. Non em̃ conuenienter
ostendere posset qualit homo re¬

Expanded text:
in quibus divinarum Scripturarum tota in quibus divinarum Scripturarum tota vertatur intentio. Mundanae sive saeculares scripturae materiam habent opera conditionis. Divina Scriptura materiam habet opera restaurationis. Propterea tanto excellentior omnibus scripturis jure creditur, quanto dignior est et sublimior materia in qua ejus consideratio tractatio quae versatur. Nam opera restaurationis multo digniora sunt operibus conditionis; quia illa ad servitutem facta sunt, ut stanti homini subessent; haec ad salutem, ut lapsum erigerent. Propterea illa quasi modicum aliquid sex diebus perfecta sunt; haec vero non nisi aetatibus sex compleri possunt. Tamen sex contra sex e diverso ponuntur, ut idem reparator qui creator demonad ea tractanda accedat, primum in ipso capite narrationis suae breviter secundum fidem rerum gestarum exordium et constitutionem narrat operum conditionis. Non enim convenienter ostendere posset qualiter homo re
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ quo factũ est ut eẽnt quȩ ñ erant. opꝰ
restaurationis ẽ quo factũ ẽut meliꝰ
eẽnt quȩ ꝑierant. Ergo opus condi¬
tionis ẽ creatio mundi. cũ om̃ibus
elem̃tis suis. Opus restaurationis ẽ
incarnatio u̾bi. cũ om̃ib sacram̃tis
suis: siue his quȩ p̃cesserunt ab ini¬
tio scłi. siue his quȩ subsecunt᷑ usq
ad finẽ mundi. Uerbum em̃ incar¬
natũ rex nr̃ẽ. qui in hunc mundũ
uenit cũ diabolo pugnaturꝰ. Et
om̃s scĩ qui ante eiꝰ aduentũ fuert̃.
quasi milites sunt ante faciẽ regis p̃
suũ subsequentes. &ipse rex mediꝰ
ẽ in exercitusuo. hinc inde uallatꝰ
incedens & stipatꝰ agminib suis.
Et licet in hac tanta multitudine
diu̾se armoꝵ spes insacram̃tis et
obseruationib p̃cedentiũ & subse¬
q̃ntium popłoꝵ appareant. oñis
tam̃ uni regi militare & unũ uexil¬
lũ sequi ꝓbant᷑. & hostẽ unũ psequi
& una uictoria coronari. In hisom̃i¬
b oꝑa restaurationis considantur.

Expanded text:
 quo factum est, ut essent quae non erant. Opus restaurationis est quo factum est ut melius essent quae perierant. Ergo opus conditionis est creatio mundi cum omnibus elementis suis. Opus restaurationis est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae praecesserunt ab initio saeculi, sive iis quae subsequuntur usque ad finem mundi. Verbum enim incarnatum rex noster est, qui in hunc mundum venit cum diabolo pugnaturus; et omnes sancti qui ante ejus adventum fuerunt, quasi milites sunt ante faciem regis prasuum subsequentes. Et ipse rex medius est in exercitu suo; hinc inde vallatus incedens et stipatus agminibus suis. Et licet in hac tanta multitudine diversae armorum species in sacramentis et observationibus praecedentium et subsequentium populorum appareant, omnes tamen uni regi militare et unum vexillum sequi probantur, et hostem unum persequi t una victoria coronari. In his omnibus opera restaurationis considerantur;
Abbreviated transcription (Latin):
Adam anteqũa peccaret bonũ &
malum sciuit. bonũ quidẽ & ꝑsci¬
entiam & ꝑ exꝑientiam. malũ uͦ ꝑ
solam scientiam. Postquã uͦ lignũ
uetitũ tetigit. malũ iam etiam ꝑ
exꝑientiam cognoscere cȩpit. non
tam̃ naturaligni s inobȩdientia
hommnis scientiam contulit. dum
ꝑexꝑientiam mali etiã bonũ quã
stricte fuerat cenendũ agnouit. Ita¬
q nomen hoc ñ ex natura quã ha-¬
buit. s ex occasione quã p̃stitit lig-¬
no inditũ ẽẽ credendũ est.Quomͦ
p̃uaricatus ẽ homo:o Uidens dia-¬
bolus qͦd homo ꝑ obedientiã illue
ascenderet. unde ipse ꝑsuꝑbiã ceci¬
derat. inuidit ei. & quia ꝑuiolen¬
tiam ei nocere ñ poterat. ad frau¬
dem seconuertit. Ne autẽ fraus illiꝰ
sinimis oceultaretur caueri om̃i¬
no ñ posset. ñ pinissus ẽ ꝑ aliud
animal temptare nisi ꝑserpentẽ. ut
ret. qͣntũ eiꝰ qui intus tegebatur
uersutiam cauerede buisset.DQuo¬

Expanded text:
Adam antequam peccaret bonum et Adam antequam peccaret bonum et malum scivit: bonum quidem et per scientiam et per experientiam, malum vero per solam scientiam. Postquam vero lignum vetitum tetigit, malum tum etiam per experientiam cognoscere coepit; non tamen natura ligni, sed inobedientia hominis scientiam contulit, dum per experientiam mali etiam bonum quam stricte fuerat tenendum agnovit. Itaque nomen hoc non ex natura quam habuit, sed ex occasione quam praestitit, ligno inditum esse credendum est. D. Quomodo praevaricatus est homo? M. Videns diabolus quod homo per obedientiam illuc ascenderet unde ipse per superbiam ceciderat, invidit ei, et quia per violentiam ei nocere non poterat, ad fraudem se convertit. Ne autem fraus illius si nimis occultaretur caveri omnino non posset, non permissus est per aliud animal tentare nisi per serpentem, ut ret quantum ejus qui intus regebatur versutiam cavere debuisset. D. Quo
Abbreviated transcription (Latin):
dientia ꝑsticisset pꝰ tempꝰ diffimtũ
lis ei p̃paratũ fuerat. sine morcis
dolore tͣnfferri debuerat cũ omm
ꝓle sua in eonsortio beatoꝵ angło¬
rum ȩt̃nalit̾ uicturuis.D Quare
ds̃ indigentiam in homine ẽẽ uo¬
luit: m Ut inde occasionẽ exerci¬
tationis sumeret. & ipsa ext̾ior in¬
digentia int̾iorem ei indigentiã
demonstraret.d Ante peccatum
fuit mortalis. an immortalis ho¬
mo: o Utrumq podestate. neutr̃i
necessitate. utrũq postea fucurꝰ
necessitate. neutrum potestate.
Alterũ pͥus ꝑ culpã. alcerũ dem¬
de ꝑ grãm.d Ubi ẽ paradysus:
Curqueris qͦd uides: Adorien¬
tem ingressus tuus. hoc ẽlignum
uitȩ quod conspicis. d Quare uo¬
catum ẽ lignũ uitȩ:Quia talis
meo uirtus ẽ. ut eiꝰ fructus possit
uitam homiins amortis defectu &¬
onini infirmitatis molestia defen-¬
dere.d Quod ẽ lignum scientiȩ
boni & mali: In quo p̃uaricatus
ẽadam.d Quare sic uocatum ẽ:

Expanded text:
dientia perstitisset, post tempus definitum dientia perstitisset, post tempus definitum lis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuerat cum omni prole sua in consortio beatorum angelorum aeternaliter victurus. D. Quare Deus indigentiam in homine esse voluit? M. Ut inde occasionem exercitationis sumeret; et ipsa exterior indigentia interiorem ei indigentiam demonstraret. D. Ante peccatum fuit mortalis an immortalis homo? M. Utrumque potestate, neutrum necessitate; utrumque postea futurus necessitate, neutrum potestate; alterum prius per culpam, alterum deinde per gratiam. D. Ubi est paradisus? M. Cur quaeris quod vides? Ad orientem ingressus tuus, hoc est lignum vitae quod conspicis. D. Quare vocatum est lignum vitae? M. Quia talis in eo virtus est ut ejus fructus possit vitam hominis a mortis et omnis infirmitatis molestia defendere. D. Quod est lignum scientiae boni et mali? M. In quo praevaricatus est Adam. D. Quare sic vocatum est? M.
Abbreviated transcription (Latin):
diis utere tur. qm̃ uihis om̃ib
nontamp̃cipientis affectum.
quã com modũ obȩdientis
aitendet.Itaq ut homo ali¬
quid ꝓmereri posset. necessa¬
rium fuit ut p̃ceptũ disciplinȩ
adderetur. S hoc neq de p̃ceptio¬
ne neq de ꝓhibitione sumi pote¬
rat. nesi uł eadẽ ds̃ p̃ciꝑet aut pro¬
hiberet. meritũ ur dictũ est obȩdi¬
enti non eẽt. aut si mutaret man-¬
datũ ipse sibi contrarius fieret.
Oportuit gͦ ut de concessione sume¬
retur. sic tam̃ ut ꝑ ipsũ preceptum
concessio ñ mutaretur. id est ut ñ
p̃ceptũ naturam corrumperet. s
mobȩdientia p̃uaricatori ñ natu¬
ra noceret. Cum autẽ de concessione
naturali p̃ceptũ disciplinȩ forman¬
dũ fuisset. congruũ fuit magis ut
scđm ꝓhibitionẽ hoc fieret. ne dia¬
bolus posset obȩdientiã calumn¬
ari. & inuno tandũ non in plurib.
ne mobȩdientia ualeret ab homi¬
ne excusari. Si gͥhomo in hacobȩ¬

Expanded text:
diis uteretur; quoniam in his omnibus diis uteretur; quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo aliquid promereri posset, necessarium fuit ut praeceptum disciplinae adderetur, sed hoc neque de praeceptione neque de prohibitione sumi poterat, ne si vel eadem Deus praeciperet aut prohiberet, meritum, ut dictum est, obedienti non esset; aut si mutaret mandatum, ipse sibi contrarius fieret. Oportuit ergo ut de concessione sumeretur, sic tamen ut per ipsum praeceptum concessio non mutaretur, id est ut non praeceptum naturam corrumperet, sed inobedientia praevaricatori non natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset, congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret, ne diabolus posset obedientiam calumniari; et in uno tantum non in pluribus, ne inobedientia valeret ab homine excusari. Si
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Aterum. idẽtemporale bo-¬
nũ plenũ in eo posuit. & alterũ id ẽ
ȩt̃num plenũ ei ꝓposuit. Illi quod
dederat custodiam apposuit p̃cep-¬
tũ naturȩ. ad aliud quod ꝓposuerat
uiam aꝑuit p̃ceptum disciplinȩ.
Preceptum naturȩ continet p̃cep¬
tionẽ. ꝓhibitionẽ. concessionem.
Preceptio naturalis fuit discretio. ꝑ
quã ei inspiratũ ẽ quȩ eẽnt naturȩ suȩ
necessaria. Prohibitio naturalis. per
noxia. Concessio discretio eoꝵ quȩ
erant media. id est quib uti & non
uti sine in cõmodo potuisset. Sigͥ
homo ꝑ naturale p̃ceptũ imbutus
negligentiã cauisset. diuina ꝓui¬
dentia nulla eum uiolentia oppri¬
mi ꝑmitt̾et. Poterat nanq homo
ꝑ p̃ceptũ naturae conseruare bom̃
quod habuit. s ꝑ illud ñ potuit
bonũ qͦd necdum habuit ad ipisci.
Neq em̃ meritũ ẽẽ poterat homi¬
ni.siuł uitaret noxia. uł salubria
appeteret. siue ad utrũlibet me¬

Expanded text:
tum. Alterum, id est temporale botum. Alterum, id est temporale bonum, plenum in eo posuit; et alterum, id est aeternum, plenum ei proposuit. Illi quod dederat, custodiam apposuit praeceptum naturae; ad illud quod proposuerat, viam aperuit praeceptum disciplinae. Praeceptum naturae continet praeceptionem, prohibitionem, concessionem; praeceptio naturalis fuit discretio per quam ei inspiratum est quae essent naturae suae necessaria; prohibitio naturalis fuit noxia; concessio discretio fuit eorum quae erant media, id est quibus uti et non uti sine incommodo potuisset. Si igitur homo per naturale praeceptum imbutus negligentiam cavisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi permitteret. Poterat namque homo per praeceptum naturae conservare bonum quod habuit; sed per illud non potuit bonum quod necdum habuit adipisci. Neque enim meritum esse poterat homini si vel vitaret noxia vel salubria appeteret, sive ad utrumlibet me
Abbreviated transcription (Latin):
creditur.cur eã de uiro factam dici
mͦ & ñ potius de nichilo. cũ illud eiꝰ
qͦd de nichilo factum ẽ multo ma¬
nus sit. quã id qͦd de uiri substancia
incorpus illius transiuit: Restat gͦ
ut credamꝰ costam illam in semet ip¬
sa multiplicatã. nullũ extͥnsecus aug¬
m̃tum suscepisse. d Quomͦ potest fieri
ut aliqua res crescat. cui nichil aliun-¬
de apponitur: d Plus est de nichilo ali¬
quid facere. quã parũa substantiam
in se ipsam multiplicare. Certum
est. quaꝓpt̾ ea quȩ restant ꝑsequere.
M factos gͥ extra paradisũ in parady¬
soposuit. informans p̃ceptis uitȩ &
disciplinȩ. Quare homo qͥ in pa¬
rady so mansionẽ habiturus fuerat.
extra paradysũ factus ẽ: m Ne bene¬
ficium dĩ imputaret naturȩ. sgr̃ȩ.
so:o Duob. idẽ precepto na-¬
turȩ. & p̃cepto disci plinȩ. Duo
nanq: bona p̃parauerat ds̃
homini. aliudtem: iporale. & ali¬
ud ȩt̃num. utrũq plenũ & ꝑfec-¬

Expanded text:
creditur; cur eam de viro factam dicimus creditur; cur eam de viro factam dicimus et non potius de nihilo, cum illud ejus quod de nihilo factum esse multo majus sit quam id quod de viri substantia in corpus illius transivit? Restat ergo ut credamus costam illam in semetipsam multiplicatam nullum extrinsecus augmentum suscepisse. D. Quomodo potest fieri ut aliqua res crescat cui nihil aliunde apponitur? M. Plus est de nihilo aliquid facere, quam parvam substantiam in seipsum multiplicare. D. Certum est: quapropter ea quae restant prosequere. M. Factos igitur extra paradisum in paradiso posuit, informans praeceptis vitae et disciplinae. D. Quare homo, qui in paradiso mansionem habiturus fuerat, extra paradisum factus est? M. Ne beneficium Dei imputaret naturae, sed gratsum? M. Duobus, id est praecepto naturae, et praecepto disciplinae. Duo namque bona praeparat Deus homini: aliud temporale et aliud aeternum, utrumque plenum et perfec
Abbreviated transcription (Latin):
iuro ad dñatione. aut si de pedibs
subicienda ad seruitutẽ. Quagͥ ui
ro nec dña nec ancilla parabatur s
socia. nec de capite nec de pedib
sed delatere fuerat ꝓducenda. ut
iuxta se ponendã agnosceret. qũa
de iuxta se sũptam didicisset. oi
fabricauit. Quare dormienti
potius qũa uigilanti uoluit costã
subtrahere: m he putaretur illi eã
pȩnalit abstraxisse. d Quomͦ de so¬
lacosta fieri potuit mulier: hun¬
quid aliud aliqͥd ds̃ illi costȩ ad aug-¬
m̃tum extͥnsecus addidit. aut no¬
uum aliqͥd concreauit. aut ipsam
insemet ipsa costam multiplicari
fȩcit: m Si ad mulieris corpus ꝑfici¬
endum illi costȩ ds̃ extͥnsecus augm̃¬
tum addidit. cũ illud qͦd addebat᷑
multo maius fuerit quã ipsa costa
cui addebat᷑. inde potius mulierẽ
factam scͥptura dixisse debuit un¬
de plures substantiȩ suȩ partes ac-¬
cepit. Similit si id quod costȩ in
augm̃tũ uenit de nichilo faccum

Expanded text:
viro ad dominationem, aut si de pedibus, viro ad dominationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur, sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda, ut juxta se ponendam agnosceret, quam de juxta se sumptam didicisset: Misfabricavit. D. Quare dormienti potius quam vigilanti voluit costam subtrahere? M. Ne putaretur illi eam poenaliter abstraxisse. D. Quomodo de sola costa fieri potuit mulier? Nunquid aliquid aliud Deus illi costae ad augmentum extrinsecus addidit, aut novum aliquid concreavit, aut ipsa in semetipsa costa multiplicari coepit? M. Si ad mulieris corpus perficiendum illi costae Deus extrinsecus augmentum addidit cum illud quod addebatur multo majus fuit quam ipsa costa cui addebatur, inde potius mulierem factam Scriptura dixisse debuit unde plures substantiae suae partes accepit. Similiter si id quod costae in augmentum venit, de nihilo factum
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ inclinauit dũ conderet. tan¬
tum nẽ ima ꝑ dignationẽ ex altart.
Quare non creauit ds̃ homines
simul sicut angłos creauerat: m.
Quia uoluit ut unũ eẽt humani
generis pͥncipiũ . Quare hoc uo.¬
luit: m Ad retundendã suꝑbiam
diaboli. Quia eñĩ diabolus suꝑbe
aliud adeo pͥncipiũ ẽẽ appetiit. uc
magis confunderet᷑ elatio. hocho¬
mo accepit. quatiꝰ etiam in eo
dignitatẽ similitudims haberet.¬
dĩ. quod sicut ille reb om̃ib crea¬
tionis pͥncipiũ extitit. ita iste eẽt
om̃ib hominib pͥncipiũ genera¬
tionis. & om̃s homines dñ seab
uno & unũ ẽẽcognoscerent. om̃s se
quasi unũ amarent.  Quare facta
est mulier:  In adiutoriũ genera¬
tionis.d Quarede uiro faeta est: o
Quia si aliunde fieret. unũ pͥncipi¬
um ñ eẽt. Quare delatere factaẽ:
Ut ostenderet᷑ quia in consorciũ
creabatur dilectiomis. He si de capi¬
te facta fuisset p̃ferenda uideretur

Expanded text:
tionem inclinavit dum conderet, tantionem inclinavit dum conderet, tantum nunc ima per dignationem exaltaret. D. Quare non creavit Deus homines simul, sicut angelos creaverat? M. Quia voluit ut unum esset humani generis principium. D. Qnare hoc voluit? M. Ad retundendam superbiam diaboli. Quia enim diabolus superbe aliud a Deo principium esse appetiit, ut magis confunderetur ejus elatio, hoc homo accepit, quatenus etiam in eo dignitatem similitudinis Dei haberet, quod sicut ille rebus omnibus creationis principium exstitit, ita iste esset omnibus hominibus principium generationis; et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi unum amarent. D. Quare facta est mulier? M. In adjutorium generationis. D. Quare de viro facta est? M. Quia si aliunde fieret, unum principium non esset. D. Quare de latere facta est? M. Ut ostenderetur quia in consortium creabatur dilectionis; ne si de capite facta fuisset, praeferenda videretur
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ sp̃u. nichil t̾ra infirmius. atq cor¬
ruptibilius. dũ corpi det̾ra facto. &
corruptibilẽ mat̾iam habenti raci¬
onalem sp̃m. id ẽ animã rationasẽ
tribuit. in unũ quodã modo con¬
sortiũ & societatẽ. sũmis ima con¬
iunxit. ostendens udelicet quia
quod erat corpus sp̃ui. hoc quodã¬
modo sp̃s erat sibi. Et sicut excellen¬
tiam sp̃c infirmitati corporalis na¬
turȩ coniunxerat una creationis
condicio. ita humilitatẽ creaturȩ
sp̃ualis. excellentiȩ creatoris sociare
debuerat una pietatis dignatio. fȩ¬
citgͦ ut dictũ est corpꝰ hominis de
limo t̾rȩ. & inspirauit ei animam
rationalem qua ereauit de nichi¬
lo. ut in corpore obȩdient uiuentẽ
ad consortium illorũ spũum qui
sine corporib uiuebant. id ẽ angło¬
rum. qͣndoq simul cũ corpeeleua¬
ret. & parit̾ utrosq ad participa¬
tionẽ glȩ suȩ attolleret. quatinus
ret. & qͣntũ pͥus sũma ꝑdispensa¬

Expanded text:
est spiritu, nihil terra infimius atque corest spiritu, nihil terra infimius atque corruptibilius, dum corpori de terra facto et corruptibilem materiam habenti, rationalem spiritum, id est, animam rationalem tribuit, in unum quodammodo consortium et societatem summis ima conjunxit; ostendens quia, quod erat corpus spiritui, hoc quodammodo spiritus erat sibi. Et sicut excellentiam spiritus infirmitati corporalis naturae conjunxerat una creationis conditio, ita humilitatem creaturae spiritualis, excellentiae Creatoris sociare debuerat una pietatis dignatio. Fecit ergo, ut dictum est, corpus hominis de limo terrae et inspiravit ei animam rationalem quam creavit de nihilo , ut in corpore obedienter viventem ad consortium illorum spirituum qui sine corpore vivebant, id est angelorum, quandoque simul cum corpore elevaret; et pariter utrosque ad participatret; et quantum prius summa per dispensa
Abbreviated transcription (Latin):
uolens nulla necessitate s sola cari¬
tate creauit rationalẽ creaturã. id
ẽ sp̃e rationales iussitq ut ipsi par¬
tim insua puritate ꝑsisteretit. par¬
tim ut carne uestiti corpꝰ huma¬
nũ ad uitã & ad sensum anima¬
rent. Illis gͦ sp̃ibus qͥ corporib so¬
ciandi erant locũ & habitationẽ
int̾ra constituit. illis uͦ qͥ in sua
puritate ꝑmansuri fuerant. man¬
sionẽ incȩlo collocauit. Illos qui¬
dẽ ꝑ dignationẽ in sũmo consti¬
tuens. istos ꝑ dispensationẽ in pno
disponens. ut & istos qͣndoq per
obȩdientiam ab imo ad sũma ꝓue¬
heret. & illos ꝑ obedientiã in sum mo
confirmaret.d Quare uoluit deus
sp̃c sociare corꝑib. cũ maioris excel¬
lentiȩ fuissent in sua puritate ꝑsisten¬
tes: o. Woluit in illis ex creatione os¬
tendere. quod postmodũ facturuᷤ
ipse in illis fuerat ex dignatione. Qa
enĩ in reb creatis nichil excellentiuᷤᷤ

Expanded text:
volens, nulla necessitate, sed sola charivolens, nulla necessitate, sed sola charitate creavit rationalem creaturam, id est spiritus rationales, jussitque ut ipsi partim in sua puritate persisterent, partim ut carne vestiti corpus humanum ad vitam et ad sensum animarent. Illis ergo spiritibus qui corporibus sociandi erant, locum et habitationem in terra constituit; illis vero qui in sua puritate permansuri fuerant, mansionem in coelo collocavit. Illos quidem per dignationem in summo constituens; istos per dispensationem in imo disponens, ut et istos quandoque per obedientiam ab imo ad summa proveheret, et illos per obedientiam in summo confirmaret. D. Quare voluit Deus spiritus sociare corporibus, cum majoris excellentiae fuissent in sua puritate persistentes? M. Voluit in illis ex creatione ostendere quod postmodum facturus ipse in illis fuerat ex dignatione. Quia enim in rebus creatis nihil excellentius
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ dicendũ inde uidet᷑. tibi absol¬
uam untu̾sa tunc facta sunt ut
nichil pꝰmodũ fieret. qͦd pͥus uel
in mat̾ia uł in similitudine creatũ
non fuisset. Oulta adhuc inhis
oꝑib digna inqͥsitione uideo. quȩ
quidẽ nolens p̃derire compellor.
ne forte nieius modi site plus iusto
detineam ad alia quȩ restant ma¬
gis necessaria ñ ꝑtingam. Nunc
gͦ si placet adhominem reu̾tam.
ut causam creationis eius mͥad mo¬
dũdesidanti aꝑias. qͥa ꝓfecto dignũ
ẽ. ut qͥ omĩa ꝓpt̃ ipsũ facta ĩãcre¬
dummͦ. etiam cur ipse factus sit non
ignoremus. M D̃s̃ qui sũmum et
uerũ ꝑfectũq bonũ est. ita abȩt̃no
inse & ꝑse beatus fuit. ut eius gła &
beatitudo qͥa ȩt̃na & incõmutabi¬
lis erat ñ posset minui. & qͥa plena
atq ꝑfecta fuerat ñ posset augeri.
Nullo gͥ indigens s bonũ qͦd ipse erat
& quo beatus erat cũ aliis participa¬
re & alios millo & ꝑ illud beatificare

Expanded text:
mihi dicendum inde videtur tibi absolmihi dicendum inde videtur tibi absolvam, universa tunc facta sunt ut nihil postmodum fieret quod prius vel in materia vel in similitudine creatum non fuisset. D. Ultra adhuc in his operibus digna inquisitione video, quae quidem nolens praeterire compellor; ne forte in hujusmodi si te plus justo detineam, ad alia quae restant magis necessaria non pertingam. Nunc ergo si placet ad hominem revertamur, ut causam creationis ejus mihi admodum desideranti aperias. Quia profecto dignum est ut qui omnia propter ipsum facta jam credimus, etiam cur ipse factus sit non ignoremus. M. Deus qui summum et verum perfectumque bonum est ita ab aeterno in se et per se beatus fuit, ut ejus gloria et beatitudo, quia aeterna et incommutabilis erat, non posset minui, et quia plena et perfecta fuerat, non posset augeri. Nullo igitur indigens, sed bonum quod ipse erat et quo beatus erat, cum aliis participare et alios in illo et per illud beatificare
Abbreviated transcription (Latin):
lit̃ de oꝑe diei scdȩ dici possit. qͦd
pͥmũ firmam̃tum int̾ aquas et
aqͣs fecĩt. deinde cursum eiꝰ usq
ad exortũ diei t̃tiȩ direxerit. tam̃
qͥa demotu firinam̃ti necdum
quęstionis nodũ alio si placet mͦ
aissoluam᷑. Potest nanq ñ incon¬
uement̃ dici ñ ita in illis sex dieb
dm̃ sui oꝑis seriem concinuasse.
quasi nullo int̾im int̾uallo tempo¬
ris opus int̾imiserit. sqͥa nullũ in
oꝑando diem int̾misit. septima
autẽ die sic demũi ab om̃i oꝑe qui¬
euisse. ut nec alia p̃ter eaquȩ iam
facta fuerant deinceps crearet.nec
aliter qũa disposita iam erant qͣn¬
tũ ad ordinẽ ꝑtinet uniuersitatis
disponeret. Neq eñi aliqͥd pꝰmo¬
dum numero uniu̾sitatis addi-¬
dit. neq ordinẽ umu̾sitatis in ali¬
quo cõmutauit. Et quid quod
ñc pͥmũ eẽ incipiant. tam̃ quodãmͦ
etiam tunc insimilitudine sua
creatȩ fuerunt. Et ut bieuit̃ id qͦd

Expanded text:
liter de opere diei secundae dici possit, quod liter de opere diei secundae dici possit, quod primum firmamentum inter aquas et aquas fecerit; deinde cursum ejus usque ad exortum diei tertiae direxerit tamen quia de motu firmamenti necdum quaestionis nodum alio si placet modo dissolvamus. Potest namque non inconvenienter dici non ita in illis sex diebus Dominum sui operis seriem continuasse, quasi nullo interim intervallo temporis opus intermiserit; sed quia nullum in operando diem intermisit, septima autem die sic demum ab omni opere quievisse, ut nec alia praeter ea quae jam facta fuerant deinceps crearet, nec aliter quam disposita jam erant quantum ad ordinem pertinet universitatis disponeret. Neque enim aliquid postmodum numero universitatis addidit, neque ordinem unversitatis in aliquo commutavit. D. Et quid quod nunc primum esse incipiant, tamen quodammodo etiam tunc in similitudine sua creatae fuerunt. Et ut breviter id quod
Abbreviated transcription (Latin):
Opus creationis ante omnẽ diem
fecit. Opus dispositionis sex diebus
compleuit. Opus ꝓpagationis us¬
q in finẽ scłi non deserit. ab opere
gub̾nationis usq in ȩt̾nũ non ces¬
sabit. D Si septima die pͥmũ requi¬
euit ds̃. qͥd gͦ egit ab initio pͥmȩ di¬
ei pꝰquã lucem fecerat usq ad exor¬
tum sequentis. qͣndo firmam̃tum
faciebat: m Siꝓpius rem intueri
uelis. inuemies nequaqũa dm̃ pri¬
ma die pꝰ exordiũ lucis ab om̃i pęni¬
tus oꝑe quieuisse. qͥa non solum
hoc quod lux facta ẽ ad opꝰ eius ꝑti¬
nuit. s etiam qͦd directa ẽ. donec
ꝑ acto cireuitionis suȩ ambitucur¬
sum consũmauit. Primũ gͥ ut
opus suũ a ꝑfecto inciꝑet lucẽori¬
entem fecit. & inde eam dirigens
pͥmũ uesꝑe. deinde mane. id est pͥ¬
mã diem compleuit. D Numqͥd
ita de oꝑib reliquoꝵ dierũ incel¬
ligendũ est: o In his ego nichilte¬
mere affirmare uelim. qͥa & si simi¬

Expanded text:
Opus creationis ante omnem diem Opus creationis ante omnem diem fecit; opus dispositionis sex diebus complevit; opus propagationis usque in finem saeculi non deserit; ab opere gubernationis usque in aeternum non cessabit. D. Si septima die primum requievit Deus, quid ergo egit ab initio primae diei postquam lucem fecerat usque ad exortum sequentis quando firmamentum faciebat? M. Si propius rem intueri velis, invenies nequaquam Deum prima die post exordium lucis ab omni penitus opere quievisse; quia non solum hoc quod lux facta est ad opus ejus pertinuit; sed etiam quod directa est, donec peracto circuitionis suae ambitu cursum consummavit. Primum igitur ut opus suum a perfecto inciperet, lucem orientem fecit; et inde eam dirigens, primum vespere, deinde mane, id est primam diem complevit. D. Nunquid ita de operibus reliquorum dierum intelligendum? M. In his ego nihil temere affirmare velim; quia, etsi simi
Abbreviated transcription (Latin):
tib exornans. pͥma discernens. scd̃ã
distinguens. tertia disponens. quar¬
ta exornans cȩlos. qͥnta aerem & aqͣm.
sexta t̾ram.d Quare sex diebs fecit
ds̃ oꝑa sua. & septima requieuit:m.
Senarius quia ex partib suis con¬
stat. signũ ꝑfectionis ẽ. & iccirco
uoluit ds̃ sex dieb complere oꝑa
sua. ut ostenderet se inhis quȩ fece¬
rat nec suꝑfluum aliqͥd posuisse.
nec reliquisse imꝑfectũ. Comple¬
tis autẽ sex dieb septima demum
die requieuit. id ẽ ab oꝑe cessaint.
non qͦd ipse quasi fatigatus reqͥe
indigeret. s ut nob̃ si scđ̾m modũ
et m̃surã nr̃am oꝑa bona & ꝑfecta
facere studuerim. requiẽ futurã
ꝓmitteret. d Quomͦ septima die
ds̃ requieuisse dr̃. cũ ipse in eugłio
dicat. pat̾ m̃s usqmͦ oꝑatur. & ego
oꝑor: m D̾s̃ multis modis oꝑaridr̃.
Est nanq opꝰ creationis. ẽ & opꝰ dis¬
positionis. est opus propagatio¬
ins t ẽopus gub. naciomis.

Expanded text:
tibus exordinans: prima discernens, secunda tibus exordinans: prima discernens, secunda distinguens, tertia disponens, quarta exornans coelos, quinta aerem et aquam, sexta terram. D. Quare sex diebus fecit Deus opera sua, et septima requievit? M. Senarius quia ex partibus suis constat, signum perfectionis est; et idcirco voluit Deus sex diebus complere opera sua, ut ostenderet se in iis quae fecerat, nec superfluum aliquid posuisse nec reliquisse imperfectum. Completis autem sex diebus septima demum die requievit , id est ab opere cessavit; non quod ipse quasi fatigatus requie indigeret, sed ut nobis si secundum modum et mensuram nostram opera bona et perfecta facere studuerimus, requiem futuram promitteret. D. Quomodo septima die Deus requievisse dicitur, cum ipse in Evangelio dicat: Pater meus usque modo operatur et ego operor? M. Deus multis modis operari dicitur. Est namque opus creationis, est et opus dispositionis, est opus propagationis, et est opus gubernationis;
Abbreviated transcription (Latin):
Aues & pisces facti sunt deaquis. Aueᷤ
deinde in aere collocatȩ sunt. pisces
moriginali sede ꝑmanserunt.l Quȩ
formatio factaẽ die sexta: o bestiȩ
& cȩtera ammantia quȩ uiuunt su¬
ꝑ t̾ram. det̾ra creata sunt. Consum-¬
matis autẽ & p̃paratis om̃ibs. postre¬
mo eadẽ tam̃ sexta die factus ẽ ho¬
mo. qͥ uniu̾sȩ dominaret᷑ creaturȩ.
DQuare aues quȩ inaere collocatȩ
sunt nonst̃ factȩ de ipso aere. sicut
pisces deaqua. & bestiȩ parit᷑ & ho¬
mo det̃ra: e Quia aertalem ñ ha-¬
bet corpulentiã. ut de eo animal
uissime factus ẽ homo: o Quiaho¬
mo uniuersȩ creaturȩ p̃ficiendus
fuit. congruum erat ut pͥus man¬
ordinatis om̃ib quasi possessor & rec¬
tor introduceret᷑ in orbem t̾rarum.
Hȩc sunt gͥ oꝑa conditionis quȩ sex
dieb fecit ds̃. atq compleuit ante
omnẽ diẽ creans. trib pͥmis diebus
disponens & ordinans. trib sequẽ¬

Expanded text:
Aves et pisces facti sunt de aquis. Aves Aves et pisces facti sunt de aquis. Aves deinde in aere collocatae sunt; pisces in originali sede permanserunt . D. Quae formatio facta est die sexta? M. Bestiae et caetera animantia quae vivunt super terram de terra creata sunt. Consummatis autem et praeparatis omnibus, postremo eadem tamen sexta die factus est homo, qui universae dominaretur creaturae. D. Quare aves, quae in aere collocatae sunt, non sunt factae de ipso aere, sicut pisces de aqua, et bestiae pariter et homo de terra? M. Quia aer talem non habet corpulentiam ut de eo animal Quare novissime factus est homo? M. Quia homo universae creaturae praeficiendus fuit, congruum erat ut prius manordinatis omnibus quasi possessor et rector introduceretur in orbem terrarum. sunt opera conditionis quae sex diebus fecit Deus atque complevit, ante omnem diem creans, tribus primis diebus disponens et ordinans, tribus sequen
Abbreviated transcription (Latin):
ibi suspendunt᷑ pendulȩ ad mo-¬
dũ nebule leuis. qualis in pͥnci-¬
pio natura om̃iũ aquarũ fuisse
putatur. D Quȩ fint formatiodi-¬
ei tertiȩ: m Aquȩ illȩ quȩ sub firma-¬
m̃to pendences remanserant. com¬
paccȩ sunt ad inuicẽ. & pondere
tandẽ deorsum p̃ssȩ. congregatȩ st̃
in locũ unũ. idẽ in magnã illam
abẏssũ quã pͥts desuꝑ obtexerañ.
unde & nunc ad om̃s terrarũ par¬
tes ꝑthracones & alueos suos diri¬
uantur. Congregatis autẽ aquis cȩ¬
pit apparerearida. hoc ẽterra. quȩ
pͥus caligine illa & confusione inuo¬
luta latuit. qũã apparentẽ ds̃ germi-¬
nib fuis uestiuit. & sic cõpletũ ẽ opus
dieit̃tiȩ. d Quȩ formatio facta ẽ die
quarta: m lummaria condita suis
incęlo. idẽ sol & luna. & stellȩ. ut lu-¬
cerent suꝑ t̾ram & illuminarent illã.
& tempora cursu suo distinguerent.
DQuȩ formatio facta ẽ die qͥnta : m.

Expanded text:
ibi suspenduntur pendulae ad moibi suspenduntur pendulae ad modum nebulae levis, qualis in principio natura omnium aquarum fuisse putatur. D. Quae fuit formatio diei tertiae? M. Aquae illae quae sub firmamento pendentes remanserant compactae sunt ad invicem; et pondere tandem deorsum pressae congregatae sunt in locum unum , id est in magnam illam abyssum quam prius desuper obtexerant: unde et nunc ad omnes terrarum partes per thracones et alveos suos derivantur. Congregatis autem aquis, coepit apparere arida , hoc est terra, quae prius caligine illa et confusione involuta latuit; quam apparentem Deus germinibus suis vestivit: et sic completum est opus diei tertiae. D. Quae formatio facta est die quarta? M. Luminaria condita sunt in coelo, id est sol et luna et stellae; ut lucerent super terram, et illuminarent illam, et tempora cursu suo distinguerent . D. Quae formatio facta est die quinta? M.
Abbreviated transcription (Latin):
int̾secaret. & ambitu suo circũqua¬
q complectens. partẽ infra seclau¬
deret. partẽ extͥnsecus separaret. id
est ut ab ipsis aqͥs quȩ indiuisio¬
ne extͥnsecus siue suꝑius remanse¬
runt. firmam̃tum medium int̃
aquas & aquas totũ circũquaq
ambiret᷑. aquȩ autẽ quȩ intͥnsecus
siue inferiꝰ relictȩ sunt totȩ abipso
firmam̃to ex omni parte clauden¬
tur. Pars gͦ aquarũ indiuisione suꝑ
firmam̃tum remansit. pars alia
infra ambitũ firmam̃ti conclusa.
totũ circũquaq aeris spaciũ im¬
plens occupaũ. d Est necredendũ
adhuc ẽẽ aquas suꝑ firmam̃tum:
M Sic putarur. qͥa scriptura saera di-¬
uersis in locis hoc manifeste confir¬
mat. sicut ẽ illud psalmistȩ testimo¬
mũ. aquȩ quȩ suꝑ celos sunt laudens
nom̃ dñi.d Quomͦ possunt aquȩ
suꝑcelũ consistere: m blacialiter.
uł quod magis credibileẽ. ad simi¬
litudinẽ illius pͥmi chaos fumalit̾

Expanded text:
intersecaret, et ambitu suo circumquaintersecaret, et ambitu suo circumquaque complectens partem infra se clauderet, partem extrinsecus separaret, id est ut ab ipsis aquis quae in divisione extrinsecus sive superius remanserunt, firmamentum medium inter aquas et aquas totum circumquaque ambiretur, aquae autem, quae intrinsecus sive inferius relictae sunt, totae ab ipso firmamento ex omni parte clauderentur. Pars ergo aquarum in divisione super firmamentum remansit; pars alia infra ambitum firmamenti conclusa, totum circumquaque aeris spatium implens occupavit. D. Estne credendum adhuc esse aquas super firmamentum? M. Sic putatur; quia et Scriptura sacra diversis in locis hoc manifeste confirmat, sicut est illud Psalmistae testimonium: Aquae quae super coelos sunt laudent nomen Domini . D. Quomodo possunt aquae super coelum consistere? M. Glacialiter vel quod magis credibile est ad similitudinem illius primi chaos firmiter
Abbreviated transcription (Latin):
rarum pͥus quã sol & cȩtera lumina¬
ria conderentur. NUbi dicendum
ẽ ẽẽ mͦ lucem illam: o Dicunt mͦ in
suꝑiorib etheris partib circum¬
quaq disꝑsam ẽẽ. & adhuc iuderi
posse. si non maior illam solis clari¬
tas absconderet. Nocte uͦ ex illa
adhuc luce diligent̃ considan¬
tib demonstrari quasi quas dam
tenuissime nebulȩ lucidas contͣfimañ¬
tũreliquias disꝑsas. quas om̃ino ma¬
ior diei claritas ab oculis intuentiũ
celat. D Quȩ formatio facta ẽ sccła
die:m firmam̃tum factũ ẽ scda
die. qͦd quidẽ & pͥus ipsũ mat̾ialit̃
creatũ fuerat. s hucusq indiscretũ
& in illa uniu̾sali confusione ꝑmix¬
tũ manebat. Nunc autẽ. id ẽ scda
die erutum aꝑmixtione & informã
redactum positũ est ut int̾ aquas
suꝑiores & aquas inferiores diiide¬
ret. sic scilicer ut illi confusiomi in
modũ nebulȩ circa t̾ram penden-¬
ti mediũ ueniens quodã mͦ illam

Expanded text:
rarum priusquam sol et caetera luminararum priusquam sol et caetera luminaria conderentur. D. Ubi dicendum est modo esse lucem illam? M. Dicunt modo in superioribus aetheris partibus circumquaque dispersam esse, et adhuc videri posse si non major illam solis claritas absconderet; nocte vero ex illa adhuc luce diligenter considerantibus demonstrari quasi quasdam tenuissimae nebulae lucidas contra firmamentum reliquias dispersas, quas omnino major diei claritas ab oculis intuentium celat. D. Quae formatio facta est secunda die? M. Firmamentum factum est secunda die , quod quidem et prius ipsum materialiter creatum fuerat; sed huc usque indiscretum et in illa universali confusione permistum manebat. Nunc autem, id est secunda die, erutum a permistione et in formam redactum positum est, ut inter aquas superiores et aquas inferiores divideret; sic scilicet ut illi confusioni in modum nebulae circa terram pendenti medium veniens quodammodo illam
Abbreviated transcription (Latin):
dum apparere potuit quod fuit.
Reliqua triaut diccũ est om̃imͦ con¬
fusa erant. & indigesta in modũ cuiꝰ¬
dam nebulȩ. in hoc quod nunc aer
& cȩlum tenet spacio suspensa. Quã
caliginem tenebrosam tenebras scͥp¬
tura nominauit. quȩ in pͥncipio suꝑ
faciem abyssi magnȩ quȩ adhuc non¬
dum impleta erat collectione aqua¬
rum desuꝑ oppause pendebant.
Quȩ formatiofacta ẽ pͥma diemlux
facta ẽ pͥma die. quȩ quidẽ iam pͥus
int̃ cȩtera mau̾alit creata fuerat. sed
nunc pͥmũ ut lucere posset & illumi¬
nare ab aliis segregata ẽ atq distinc¬
ta.d Qualis existimandaẽ fuisse
lux illa: m Sunt qui asserant nu¬
bem lucidam fuisse. quȩ sicut sol
mͦ circũferebatur. ambiens t̾ram:
quędam suꝑiores mundi partes
oriens lustrabat diem: occasu au-¬
tẽ suo ad infera descendens absen¬
tata luce fecit noctẽ. Inde distinc¬
cos & appellacos. uolunt tres
illos pͥmos dies in exordio ereatu¬

Expanded text:
dum apparere potuit quod fuit. dum apparere potuit quod fuit. Reliqua tria, ut dictum est, omnimodo confusa erant et indigesta, in modum cujusdam nebulae in hoc quod nunc aer et coelum tenet spatio suspensa. Quam caliginem tenebrosam tenebras Scriptura nominavit: quae in principio super faciem abyssi quae adhuc nondum impleta erat collectione aquarum desuper oppansae pendebant. D. Quae formatio facta est prima die? M. Lux facta est prima die : quae quidem jam prius inter caetera materialiter creata fuerat; sed nunc primum ut lucere posset et illuminare, ab aliis segregata est atque distincta. D. Qualis existimanda est fuisse lux illa? M. Sunt qui asserunt nubem lucidam fuisse, quae sicut sol modo circumferebatur ambiens terram; quae dum superiores mundi partes oriens lustrabat diem, occasu autem suo ad infera descendens absentata luce fecit noctem. Inde distinctos et appellatos volunt tres illos primos dies in exordio creatu
Abbreviated transcription (Latin):
mo adhuc erat qui hoc uidere po-¬
terat: m Erant iam tunc angłi qͥ¬
b hoc ostenderet᷑. ut foris in rebus
conditis uiderent. qͦd inseipsis intꝰ
agnoscerent. ne & ipsi glam quam
acceꝑant sibi. s condicori suo tribu¬
endam putarent.Nobis quoq hoc
ostenditur. qui & si illud qͣndo fac¬
tum ẽ non uidimꝰ. qͥa tam̃ factũ sit
sacro eloquio referente audimus.
DUbi uel qualis fuit pͥma illa ma¬
t̾ia pͥus qũa formaretur. U Ibidem
confusa iacuit. ubi ñc ordinata sub¬
sistit. Nam t̾ra in eodẽ in quo mͦ ẽ.
hoc ẽ medio loco constituta. trib
reliquis elem̃tis. id ẽaqua. & aere. &
igne. in una adhuc caligine confu¬
sis undiq inuoluebat᷑. quȩ uidelicet
confusio circũquaq t̾ram ambiens
tantundem spacii sursum occupa¬
bat. qͣntũ nunc uniuersitas creatu¬
rarum complectitur. formam iam
tunc t̾ra qualemcũq cȩt̾is potiorẽ
habuit. s inuoluta atq obducta nec-¬

Expanded text:
do adhuc nemo erat qui hoc videre podo adhuc nemo erat qui hoc videre poterat? M. Erant jam tunc angeli quibus hoc ostenderetur, ut foris in rebus conditis viderent, quod in seipsis intus agnoscerent; ne et ipsi gloriam quam acceperant sibi, sed conditori suo tribuendam putarent. Nobis quoque hoc ostenditur; qui etsi illud quando factum est non vidimus, quod tamen factum sit sacro eloquio referente audivimus. D. Ubi vel qualis fuit prima illa materia priusquam formaretur? M. Ibidem confusa jacuit, ubi nunc ordinata subsistit. Nam terra in eodem in quo modo est, hoc est: medio loco constituta, tribus reliquis elementis, id est aqua, et aere, et igne, in una adhuc caligine confusis undique involvebatur, quae videlicet confusio circumquaque terram ambiens tantumdem spatii sursum occupabat, quantum nunc universitas creaturarum complectitur. Formam jam tunc terra qualemcunque caeteris potiorem habuit, sed involuta atque obducta nec
Abbreviated transcription (Latin):
fuit pͥus quam mundus
fierete M Solus ds̃. d Quamdiu
pͥus fuit: m Ab ȩt̃no. D Ubi fuit
cũ nichil eẽt p̃ter ipsum: m ubi
& ipse ẽ in omĩb. D Quando fecit
ds̃ mundum: ꝙ Inpͥncipio.Dubi
factus ẽ mundus: MIndõ. n
de factus ẽ mundus:m De nichilo.
DQuomͦ factus ẽ mundus. Priꝰ
in materia simul facta sunt om̃ia.
postea uͦ in hac qua nunc mund
cernitur forma. ꝑsex dies cõposi¬
ta sunt & ordinata uniu̾sa.o Quo¬
mͦ pot̾at materia pͥus ẽẽ quã for¬
ma: ꝙ Materia illa non omino
sine forma fuit. s cam̃ informis
pͥus fuisse dr̃. quia in pͥma sua con-¬
ditione tam decentẽ & tam aptam
sicut nunc habet adhuc formam
non habuit.d Quare uoluit ds̃ pͥ¬
us creare rudem mat̾iam. quasi ñ
potuerit simul cũ forma creasse eã:
M uoluit pͥus ostendere qͥd eẽt crea-¬
tura ex se. & qͥd ex beneficio creato¬
ris deinde accepisset.idõq pͥus er ea¬
uit essentiã. pꝰmodũ formam indi¬
dit. Cui ostendebat hoc qͣndone¬

Expanded text:
fuit priusquam mundus fieret? M. Solus Deus. D. Quandiu prius fuit? M. Ab aeterno. D. Ubi fuit cum nihil esset praeter ipsum? M. Ubi et ipse est in omnibus. D. Quando fecit Deus mundum? M. In principio . D. Ubi factus est mundus? M. In Deo. D. Unde factus est mundus? M. De nihilo. D. Quomodo factus est mundus. M. Prius in materia simul facta sunt omnia: postea vero in hac qua nunc mundus cernitur forma, per sex dies composita sunt et ordinata universa. D. Quomodo poterat materia prius esse quam forma? M. Materia illa non omnino sine forma fuit; sed tamen informis prius fuisse dicitur, quia in prima sui conditione tam decentem et tam aptam sicut nunc habet adhuc formam non habuit. D. Quare voluit Deus prius creare rudem materiam: quasi non potuerit simul cum forma creasse eam? M. Voluit prius ostendere quid esset creatura ex se, et quid ex beneficio Creatoris deinde accepisset; ideoque prius creavit essentiam, postmodum formam indidit. D. Cui ostendebat hoc, quan
Abbreviated transcription (Latin):
sustineret. iuste homo pro ipso
mortem quã debebat euaderet. &
iam locũ calumniandi diabolus ñ
inueniret. qͥa & ipse homini dñari
ñdebuit. & homo liberari dignus
fuit. Idem itaq & iudiciũ nr̃m. &
causam nr̃ãm fecit. Unde psalmi¬
sta. Qm̃ fecisti iudiciũ meũ & cau¬
sam meam. Causam nr̃am fecit. qͥa
debitũ patri ꝓ nob̾ soluit. & mori¬
endo reatũ expiauit. Iudiciũ uͦ qͥa
descendens ad inferos. & portas mor¬
tis frangens. captiuitatem quȩ ibi¬
dem tenebatur liberauit. Iudiciũ
gͦ diaboli adu̾sus dm̃ factũ ẽ stacim
in pͥncipio scłi. Iudiciũ hominis

Expanded text:
sustineret, juste homo pro ipso sustineret, juste homo pro ipso mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam nostram fecit. Unde Psalmista: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit; quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero; quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim in principio saeculi; judicium homini
Abbreviated transcription (Latin):
nri poterat. nͥ ds̃. S ds̃ causam ho¬
minis fusciꝑe noluit. qͥa homini
adhuc ꝓculpa fua iratus fuit. Opor¬
tuit gͦ ut pͥus hõ dm̃ placaret. & sic
deinde fiducialit̃ dõ patrocinante
cũ diabolo causam iniret. S dm̃ ra-¬
tionabilit̃ placare ñ pot̾at. nͥ dam¬
nũ quod intulerat restitueret. & de
contemptu satisfacẽt. Homo uͦ ni¬
chil habuit quod digne dõ ꝓ abla¬
to damno recompensaret. qͥa siqͥd
de irrationabili creacura redderet
ꝓ rationali sublata minꝰ eẽt. S nec
hominẽ ꝓhomine reddere potuit.
qͥa iustũ & innocentẽ abstulerat. &
neminẽ nͥ peccatorẽ inuenit. Nichil
gͦ hõ inuenit. unde dm̃ sibi placare
posset. qͥa siue sua fiue se ipsum da¬
ret. digna recompensatio ñ eẽt. Ui-¬
densgͦ ds̃ homm̃e sua uirtute iugũ¬
damnationis iuste euadere non pos¬
se. misertus ẽ eius. & pͥmo gratuito pre¬
uenit eum ꝑsolam miscdiam. ut de¬

Expanded text:
niri poterat nisi Deus. Sed Deus causam honiri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit; quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro ablato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redderet, pro rationabili sublata minus esset. Sed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugdamnationis justae evadere non posse, misertus est ejus; et primo gratuito praevenit eum per solam misericordiam, ut de
Abbreviated transcription (Latin):
e sesubmanu aliena ponens suȩ ser¬
uitutis damnũ illi intulit. Item dia¬
bolus homini inuiriã fecisse con¬
uincit᷑. quia illũ & pͥus bona ꝓmic¬
tendo decepit. & pꝰmala inferendo
nocuit. Iniustegͦ diabolus tenet ho-¬
minẽ. s homo iuste tenet᷑. qͥa diabo¬
lus numꝗͣ meruit ut hominẽ sibi
subiectũ premeret. s hõ meruit ꝑ
culpã suam ut ab eo p̃mi ꝑmitteret᷑.
licet eñugnoraret falsũ ẽẽ qͦd diabo¬
lus ꝓmisit. non tam̃ ignorauit qͦd
illudetiamsi uerũ eẽt contra crea¬
toris uoluntatẽ concupiscere non
debuit. Iuste gͦ hõ subiectus ẽ diabo¬
lo. qͣntũ ꝑtinet ad culp̃ã suã. iuiste
autẽ qͣntũ ꝑtinet ad diaboli fraudu¬
lentiam. Si gͦ homotalem patronũ
haberet. cuiꝰ potentia diabolus in
causam adduci posset. iuste domimo
eius Ihõ contradicet. qͥa nullam
diabolus iustã causam habuit. qua¬
re sibi uis in homine uendicare debu¬
erit. Patronus autẽ nullus talis inue¬

Expanded text:
et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam fecisse convincitur; quia illum et prius bona promittendo decepit, et post mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret; sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod illud etiam si verum esset contra Creatoris voluntatem concupiscere non debuit. Juste ergo homo subjectus est diabolo quantum pertinet ad culpam suam; injuste autem quantum pertinet ab diaboli fraudulentiam. Si ergo homo talem patronum haberet cujus diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus causam justam habuit quare sibi jus in homine vendicare debuerit. Patronus autem nullus talis inve
Abbreviated transcription (Latin):
tes scificat. ita tunc futura credentes
scĩficabat. D Qua ratione hoc pot̾is
confirmare: m Quid uerbũ incar¬
natũ dixerĩ. nͥ regẽ qui hunc mun¬
dum intrauit ꝑ assũptam huma¬
nitatẽ cũ diabolo bellaturus. & eũ
exinde quasi tyrannũ & uolenter
inalieno dñantem expulsuruse
Et quid om̃s pͥores scõs quiante in¬
carnatronẽ ab initio fuerunt elect
appellauerĩ. nͥ milites quosdã opti
ti: Quid item eos qͥ pꝰ incarnationẽ
usq ad finẽ electi subsecunt᷑. nisi
milites alios. ñ tam̃ alium s ipsum
regẽ suum p̃cedentẽ unammit̃ atq
alacrit̾ sequentes. habentes & ipsi

Expanded text:
tes sanctificat, ita nunc futura credentes tes sanctificat, ita nunc futura credentes sanctificabat. D. Qua ratione poteris hoc confirmare? M. Quid Verbum incarnatum dixerim, nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellaturus, et eum exinde, quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem, expulsurus. Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem ab initio fuerunt electi appellaverim, nisi milites quosdam optimti. Quid item eos qui post incarnationem usque ad finem electi subsequuntur, nisi milites alios non tamen alium, sed ipsum regem suum praecedentem unanimiter atque alacriter sequentes, habentes et ipsi