comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pedũ. & serpentium. & bestiarũ terre. Et sic factũ : Et fecit
ds bestias terre scđm genus. & peccora scđm genus. & om̾ia
repentia terre scđm genus. Et uidit d̃s quia bona st̃. Solent
etiam istam manichei cõ mouere questionem. ut dicant. Quid
opus erat. ut tam multa anmalia ds faceret siue in aquis siue
interra quę hominib non sunt necessaria. multa etiam ꝑ ni¬
tienda sunt & timenda : S. cũ isti dicunt. non intelligunt
quẽ om̃ia pulchra sint conditori & artifici suo. qui om̃ib utit᷑
ad gubernationem uniuersitatis: cui sũma lege dominat᷑.
Si enĩ in alicuiꝰ opificis officinam imperitꝰ intrauerit. uidet
ibi multa instrumenta quoꝵ causas ignorat: & si multũ :
insipiens. suꝑflua putat. lam uͦ sim fornacem in cautus
ceciderit. aut ferram̃to aliquo acuto. cũ id male tractat
se ipsũ uulnerauerit: etiam ꝑnitiosa & noxia existimat
ibi eẽ multa. Quoꝵ tam̃ usũ qm̃ nouit artifex. in sapientiã

Expanded text:
bestiarum terrae. Et sic est factum. Et fecit Deus bestias terrae secundum genus, et pecora secundum genus, et omnia repentia terrae secundum genus. Et vidit Deus quia bona sunt. Solent etiam istam Manichaei movere quaestionem ut dicant: Quid opus erat ut tam multa animalia Deus faceret, sive in aquis, sive in terra, quae hominibus non sunt necessaria? multa etiam perniciosa sunt et timenda. Sed cum ista dicunt, non intelligunt quemadmodum omnia pulchra sunt conditori et artifici suo, qui omnibus utitur ad gubernationem universitatis, cui summa lege dominatur. Si enim in alicujus opificis officinam imperitus intraverit, videt ibi multa instrumenta quorum causas ignorat, et si multum est insipiens, superflua putat. Jamvero si in fornacem incautus ceciderit, aut ferramento aliquo acuto, cum id male tractat, seipsum vulneraverit, etiam perniciosa et noxia existimat ibi esse multa. Quorum tamen usum quoniam novit artifex, insipientiam
Abbreviated transcription (Latin):
Et facta est uesꝑe. Et factũ est mane : dies quartꝰ. Hic pͥmo que¬
runt quomodo quarto die facta sunt sidera. id ÷ sol & luna
& stelle tres eniꝰ dies suꝑiores. quomodo eẽ sine sole potuert
cũ uidea mus nc̃ solis ortu & occasu diem diem transigi: noctẽ
uͦ fieri nob solis absentia. cũ ab alia parte mundi adorientẽ
redit: Quib respondemꝰ. potuisse fieri. ut tres suꝑiores dies
singuli ꝑ tantam horam tẽporis cõputarentur. ꝑ quautam
moram circuit sol. ex quo ꝓcedit ab oriente: quo usq ado¬
rientẽ rursꝰ reuertitur. Hanc enĩ morã & longitu dinem
temporis possent sentire homines. etiam si inspeluncis habi¬
tarent: ubi orientẽ & occidente solem uidere non possent.
Atq ita sentitur potiusse istã moram fieri etiam sine sole an¬
te ꝗ sol factꝰ cet: atꝙ ipsã morã in illo triduo ꝑdies fingu¬
gulos conputatã. Hoc ergo respondereinus nisi nos reuocaret
quod ibi dr̃. & facta est uesꝑa. & factũ est mane: quo d ñc

Expanded text:
Et facta est vespera, et factum est mane dies quartus. Hic primo quaerunt quomodo quarto die facta sint sidera, id est sol, et luna, et stellae. Tres enim dies superiores quomodo esse sine sole potuerunt, cum videamus nunc solis ortu et occasu diem transigi, noctem vero nobis fieri solis absentia, cum ab alia parte mundi ad orientem redit? Quibus respondemus, potuisse fieri ut tres superiores dies singuli per tantam moram temporis computarentur, per quantam moram circumit sol, ex quo procedit ab oriente quousque rursus ad orientem revertitur. Hanc enim moram et longitudinem temporis possent sentire homines etiamsi in speluncis habitarent, ubi orientem et occidentem solem videre non possent. Atque ita sentitur potuisse istam moram fieri etiam sine sole antequam sol factus esset, atque ipsam moram in illo triduo per dies singulos computatam. Hoc ergo responderemus, nisi nos revocaret quod ibi dicitur, Et facta est vespera, et factum est mane, quod nunc
Abbreviated transcription (Latin):
generi bestiarũ. Cũ aut̃ reguntur & subiciuntur. om̃ino man¬
suescunt: & nobiscũ concorditer uuunt. Non enĩ alieni a nob
sunt motus animi nr̃i. Pascuntur etiam nobiscũ cognitione rati¬
onũ & moꝵ optimoꝵ. & uite et̾ne: tãquã herbis seminalib & lig¬
nis fructiferis & herbis uiridib Et hec est hominis uitabeita.
atq tranquilla: cũ om̃s inocus eiꝰ rationi ueritatiq consenti¬
unt. & uocantur gaudia: & amores scĩ. & casti & boni. Si aut

Expanded text:
generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mangeneri bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et vitae aeternae, tanquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus. Et haec est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti, et casti et boni. Si aut
Abbreviated transcription (Latin):
id ÷ uiuificans corpus & dominans eiꝰ. id est ita subiectum
habens. ut nullam ex eo aduersitatẽ. nullam molestiam
pateretur. Qđ ideo sic credendũ ÷ quia nondũ erant fili
scłi huiꝰ lucis. ante quam peccarent: filii eniꝰ scłi huiꝰ ge¬
nerant & generantur. sicͥ dñs dicit. cũ in cõparatione
future uite que nob ꝓ mittitur carnalem istam genera¬
tum est. habete potestatem pisciũ maris & uolatilium
cȩli. & repentium omium que repunt suꝑ terram. saluo
quidem intellectu quo manifestũ ⁊ om̃ib animãb his¬
hominem ratione dnãri. recte tamen intellegitur etiam sp̃ita¬
liter. ut om̃s adfectiones & motus animi quos habemus istis
animalib similes. subditos haberenꝰ & eoꝵ dominaremur ꝑ
temperantiam & modestiam. Cũ enim non reguntur isti motꝰ
erumpunt & ꝑ gunt infedissimas consuetudines. & ꝑ diuersas
ꝑ niciosasq delectationes nos rapiunt: & faciunt similes omĩ

Expanded text:
id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum id est, vivificans corpus, et dominans ejus; id est, ita subjectum habens, ut nullam ex eo adversitatem, nullam molestiam pateretur. Quod ideo sic credendum est, quia nondum erant filii saeculi hujus antequam peccarent. Filii enim saeculi hujus generant et generantur, sicut Dominus dicit, cum in comparatione futurae vitae quae nobis tum est, Habete potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et repentium omnium quae repunt super terram: salvo quidem intellectu, quo manifestum est omnibus his animalihominem ratione dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritualiter, ut omnes affectiones et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus, et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni
Abbreviated transcription (Latin):
domari potest: cũ ipse tam multas & ꝓpe om̃s domet. Sigͦ
hec hominis dapͥnatio tantũ ualet. quid de regno eiꝰ cogi¬
tandum est. qđ ei renouato & libato diuina uoce ꝓmittit᷑.¬
Qd aut̾ scriptũ ÷ masculũ & feminam fecit eoͣs. & benedix̃¬
illos ds dicens. crescite & multiplicamini. & generate & re¬
plete terram. rectissime queritur quẽ admodũ accipien¬
da sit coniunctio masculi & femine. ante peccatũ. Et ista
benedictio qua dictũ ÷ crescite & multiplicamini & generate.
& replete teriam: utrũ carnalit̾ an spiritaliter accipienda
sit. Licet enĩ eam nob etiam spiritaliter accipere: ut in car¬
nalem fecunditatẽ post peccatũ conuersa ee̾ credatur. Erat
enĩ priꝰ costa coniunctio masculi & femine. huiꝰ ad regendũ.
illiꝰ ad optemperandũ accõmodata: & spiritalis fetus
intellegibilium & in mortaliuꝰ gaudioꝵ. Replens terrani.

Expanded text:
domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo domari potest, cum ipse tam multas et prope omnes domet: si ergo haec hominis damnatio tantum valet, quid de regno ejus cogitandum est, quod ei renovato et liberato divina voce promittitulum et feminam fecit illos; et benedixit eos Deus dicens, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram; rectissime quaeritur quemadmodum accipienda sit conjunctio masculi et feminae ante peccatum, et ista benedictio qua dictum est, Crescite et multiplicamini, et generate, et replete terram: utrum carnaliter, an spiritualiter accipienda sit. Licet enim nobis eam etiam spiritualiter accipere, ut in carnalem fecunditatem post peccatum conversa esse credatur. Erat enim prius casta conjunctio masculi et feminae; hujus ad regendum, illius ad obtemperandum accommodata: et spiritualis fetus intelligibilium et immortalium gaudiorum replens terram,
Abbreviated transcription (Latin):
ipale o uos eliores eẽ quam bestias: e ꝓpterea dõ similes.
Omium eni animalium corpora. siuie que mnaquis. siue que
interra uiuunt. siue quȩ in aere uolitant. inclinata sunt
ad terram. & non sunt erecta sic hominis corpuis: Qͦ đ signi¬
ficatur etiam aniniũ nrm̃ in suꝑna sua id ÷ in etna spirita¬
lia erectũ eẽ debert ita intelligit᷑ ꝑaniniũ marime adtes¬
tante etiam erecta corporis forma. homo factus ad imagi
Auomodo accepit homo potestatem piscuĩ maris &x uolati¬
lium celi & omĩũ peccoꝵ & ferarum. cũ uid̾ eamus amul¬
errent. qui post peccatũ considerant hominem . cũ in huiꝰce
uite mortalitatem dapͥnatiis est. & amisit ꝑ fectionẽ illam
qua factus est adimaginem di. S si dap̃natio eius tantum
ualet. ut amultis peccorib imperet. quã uis enĩ amultis
feris ꝓpter fragilitatẽ corporis possit occidi: anullis tam̃

Expanded text:
indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. indicet nos meliores esse quam bestias, et propterea Deo similes. Omnium enim animalium corpora, sive quae in aquis, sive quae in terra vivunt, sive quae in aere volitant, inclinata sunt ad terram, et non sunt erecta sicut hominis corpus. Quo significatur, etiam animum nostrum in superna sua, id est in aeterna spiritualia, erectum esse debere. Ita intelligitur per animum maxime, attestante etiam erecta corporis forma, homo factus ad imaginQuomodo accepit homo potestatem piscium maris et volatilium coeli et omnium pecorum et ferarum, cum videamus a mulerrent qui post peccatum considerant hominem, cum in hujus vitae mortalitatem damnatus est, et amisit perfectionem illam qua factus est ad imaginem Dei. Sed si damnatio ejus tantum valet, ut tam multis pecoribus imperet: quamvis enim a multis feris propter fragilitatem corporis possit occidi, a nullis tamen
Abbreviated transcription (Latin):
porea ꝑ ista nomina sed spiritaliter potentias accipere didicer̃:
sic̾ alas & scutu. & gladium. & alia multa. Primo gͦ istis hereti¬
cis dicendum ÷ qua im pudentia de talib uerbis ueteri testam̃to
calupnientur. cũ etiam in nouo hec posita uideant: aut fortasse
non uideant. sed cũ litigant. exercentur. S tamen nouerint in
catholica disciplina spiritales fideles non credere dm̃ forma cor¬
riorem hominem dici. ubi est ratio & intellectus. Unde habet:
potestatem piscium maris. & uolatiliũ celi. & om̃iũ peccoꝵ & fe
enim dixisset faciamus hominem adimaginem & similitudinẽ
nrãm addidit continuo & habeat potestate̾ piscitĩ maris. & uo¬
latiliũ celi. & cetera: ut intellegeremus non ꝓpter corpus hoem
peccora suꝑat. Omĩa enim animalia cetera sub iecta sunt hõi.
non ppter corpiis. sed ꝓpt̾ intellectũ quẽ nos habemꝰ & illa
non habent: quãuis ȩtiam corpiis nrm sic fabricatũ sit. ut

Expanded text:
porea per ista nomina, sed spirituales potentias accipere didicerunt, sicut galeas, et scutum, et gladium , et alia multa. Primo ergo istis haereticis dicendum est, qua impudentia de talibus verbis Veteri Testamento calumnientur, cum etiam in Novo haec posita videant, aut fortasse non videant, sed cum litigant excaecentur. 28. Sed tamen noverint in catholica disciplina spirituales fideles non credere Deum forma corundum interiorem hominem dici, ubi est ratio et intellectus: unde etiam habet potestatenim dixisset, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; addidit continuo, Et habeat potestatem piscium maris et volatilium coeli, et caetera: ut intelligeremus non propter corpus dicpecora superat. Omnia enim animalia caetera subjecta sunt homini, non propter corpus, sed propter intellectum, quem nos habemus, et illa non habent: quamvis etiam corpus nostrum sic fabricatum sit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
istum aerem humidũ in quo aues uolant. Et ideo nec aues ibi
uolare ad seuerantur. Qđ ab eis ꝓditũ dr̃̾. qui ꝑ singulos annos
solebant. nescio quoꝵ sacrificioꝵ causa memorati montis ca¬
cumei ascendere. & aliquas notas in puluere scribere. qͣs alio
anno integras in ueniebant. Qđ fieri non posset. siuentum
aut pluuiam locus ille pateretur. deinde qr tenuitas aeris illiꝰ
qui ibi est non eos inspirabat. durare ibi non poterant. nisi
spongias humectas narib applicarent. unde crassorem & con¬
suetum sp̃m̃ ducerent. higͦ iudicauert̃ etiã. nullã se auem
in eo loco aliquando uidisse. Non itaq in merito ñ solũ pisces
& cetera que in aquis sunt animalia. sed aues etiam de aquis natas
cẽ fidelissima scriptura cõmemorat. qr ꝑ istũ aerem uolare
possunt. qui de maris & terre humorib surgit. Et dixit ds¬

Expanded text:
istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi istum aerem humidum in quo aves volant, et ideo nec aves ibi volare asseverantur. Quod ab eis proditum dicitur, qui per singulos annos solebant, nescio quorum sacrificiorum causa, memorati montis cacumen ascendere, et aliquas notas in pulvere scribere, quas alio anno integras inveniebant: quod fieri non posset, si ventum aut pluviam locus ille pateretur. Deinde quia tenuitas aeris illius qui ibi est, non eos inspirabat, durare ibi non poterant, nisi spongias humectas naribus applicarent, unde crassiorem et consuetum spiritum ducerent: hi ergo indicaverunt se etiam nullam avem in eo loco aliquando vidisse. Non itaque immerito non solum pisces et caetera quae in aquis sunt animalia, sed etiam aves de aquis natas esse, fidelissima Scriptura commemorat; quia per istum aerem volare possunt, qui de maris et terrae humoribus surgit. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
Et uidit ds̃ quia bona st̃. Et benedixit illa ds̃ dicens. Crescite
& multiplicamini. & replete aquas maris. & uolatilia multi¬
plicentur suꝑ t̾ram. Et facta est uesꝑa. & factũ ÷ mane dies. Uꝰ.
ec solent rephendere querentes. uł potiꝰ calupniantes. quare
animalia non solu ea quȩ in aquis uiuunt. sed etiam ea quȩ
in aere uolitant. & om̃ĩa pennata de aquis nata scriptũ sit.
S sciant om̃s quos hec mouent. istũ aerem nebulosũ & hu¬
midũ in quo aues uolant. adoctissimis hominib quihec dili¬
genter inquirunt. cũ aquis solere deputari. Concrescit enĩ
& crassus efficitur. ex alationib & quasi uaporis maris & t̾re.
& de ipso humore pinguescit quodam modo: ut uolatꝰ auiũ por¬
tare possit. Ideo ꝑ noctes serenas etiam rorat. cuiꝰ roris gutte
mane in herbis inueniuntur. Namons ille macedonie quiolĩp
uocatur. tante altitudinis eẽ dr̃. ut in eiꝰ cacumine nec uentus
sentiatur nec nubes se colligant. qr excessit altitudine sua totũ

Expanded text:
lla Deus dicens: Crescite et multiplicamini, et replete aquas maris, et volatilia multiplicentur super terram. Et facta est vespera, et factum est mane dies quintus. Hic solent reprehendere, quaerentes vel potius calumniantes, quare animalia non solum ea quae in aquis vivunt, sed etiam ea quae in aere volitant, et omnia pennata de aquis nata scriptum sit. Sed sciant omnes quos haec movent, istum aerem nebulosum et humidum, in quo aves volant, a doctissimis hominibus qui haec diligenter inquirunt, cum aquis solere deputari. Concrescit enim et crassus efficitur exhalationibus et quasi vaporibus maris et terrae, et de ipso humore pinguescit quodammodo ut volatus avium portare possit. Ideo per noctes serenas etiam rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Nam mons ille Macedoniae, qui Olympus vocatur, tantae altitudinis esse dicitur, ut in ejus cacumine nec ventus sentiatur, nec nubes se colligant, quia excedit altitudine sua totum
Abbreviated transcription (Latin):
nominib appellabatur. antequã formas istas quas nunc
uidemꝰ acciꝑet. Sane dicit᷑ in ebrea locutione. omẽm aquaꝵ
congregationẽ siue salsarũ sine dulciũ mare appellari. st¬

Expanded text:
nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc nominibus appellabatur, antequam formas istas, quas nunc videmus, acciperet. Sane dicitur, in hebraea locutione omnem aquarum congregationem, sive salsarum sive dulcium, mare appellari.
Abbreviated transcription (Latin):
sic est factũ. Et congregata est aqua que erat subcelo incon¬
gregationẽ unã: & appareat arida. Et uocauit ds̃ aridã t̾ram:
& congregationẽ aque uocauit mare. Et uidit ds̃ qr bonũ ÷:¬
Inisto loco manichei dicunt. Si totũ aquis plenũ erat: quomodo
poterant aque congregari in unu̾. S iam ut suꝑiꝰ dictũ est.
nio mine aquarũ materiã illam appellatã. suꝑ quã ferebat᷑
getur aqua que est subcęlo incongregationẽ unã. hoc dr̃
in illa materia corporalis formetur. in ipsam speciẽ quã
habent aque iste uisibiles. Ipsa enĩ congregatio in unum:
ipsa est aquarũ formatio istarũ quas uidemꝰ & tangimus.
Omis enĩ forma ad unitatis regulam cogitur: & qđ dr̃. Ap
pareat arida᷑ Quid aliud intellegendũ est dici. nisi ut illa
materies accipit uisibilem formam quã nc̃ habet t̾ra ista
batur.: Nc̃ uͦ aqua & tra formantur ex illa materia qͦ ipsis

Expanded text:
factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in confactum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum In isto loco Manichaei dicunt: Si totum aquis plenum erat, quomodo poterant aquae congregari in unum? Sed jam superius dictum est, nomine aquarum materiam illam appellatam super quam ferebatur getur aqua, quae est sub coelo, in congregationem unam; hoc dicitur ut illa materia corporalis formetur in eam speciem quam habent aquae istae visibiles. Ipsa enim congregatio in unum, ipsa est aquarum istarum formatio, quas videmus et tangimus. Omnis enim forma ad unitatis regulam cogitur. Et quod dicitur, Appareat arida, quid aliud dici intelligendum est, nisi ut illa materies accipiat visibilem formam, quam runc habet terra ista terra formantur ex illa materia, quae ipsis
Abbreviated transcription (Latin):
aquã que est sub firmamento. Et uocauit ds firmamentum
celum: & uidit ds̃ quia bonũ : Hoc non memini manicheos
supra firmamentũ. & alie subfirmamento. qm̃ materiam illam
dicebamus nõe aque appellatam÷ Credo firmamento celi materiã
corporalem rerũ uisibiliũ ab illa incorporali rerũ in uisibilium
fuisse discretam. Cũ enĩ sit celũ corpus pulcherrimũ om̃is iniu¬
sibilis creatura excedit etiam pulchritudinẽ cęli: & ideo fortasse
suꝑ celum eẽ dicuntur aquȩ inuisibiles. que a paucis intelle¬
guntur. non locoꝵ sedib sed dignitate nature suꝑare cęlum.
enim & remota asensib hominũ: sed quo modo se habeat anteꝗͣ
intellegatur credenda est. Et factũ est uesꝑa. & factum ẽ
mane dies scd̃s. lam hec omia que repetuntur sic̃ superius
in tellegenda atq tractanda sunt. Et dix̃ ds̃. Congregetur aqua
que est subcelo in congregationẽ unam. & appareat arida: &

Expanded text:
aquam quae est sub firmamento, et vocavit Deus firmamentum aquam quae est sub firmamento, et vocavit Deus firmamentum coelum: et vidit Deus quia bonum est. Haec non memini Manichaeossuper firmamentum, et aliae sub firmamento, quoniam materiam illam dicebamus nomine aquae appellatam, credo firmamento coeli materiam corporalem rerum visibilium ab illa incorporali rerum invisibilium fuisse discretam. Cum enim coelum sit corpus pulcherrimum, omnis invisibilis creatura excedit etiam pulchritudinem coeli; et ideo fortasse super coelum esse dicuntur aquae invisibiles, quae a paucis intelliguntur non locorum sedibus, sed dignitate naturae superare coelum: enim, et remota a sensibus hominum: sed quoquo modo se habeat, antequam intelligatur, credenda est. Et facta est vespera, et factum est mane dies secundus. Jam omnia haec quae repetuntur, sicut superius intelligenda atque tractanda sunt. CAPUT XII.-- Aquat arida. et
Abbreviated transcription (Latin):
inueniuntur. Et facta ẽ uesꝑa. & factũ ÷ mane dies unꝰ. Et
hic calupniant᷑ manichei. dũ putant ita dictũ eẽ. Quasi a
uesꝑa dies ceꝑit. Non intellegunt oꝑationem illã qualux fac¬
ta ẽ & diuisum est inter lucem & tencbras. Et uocatas ẽ lux dies
& tenebre nox. Hanc gͦ totã oꝑationẽ non intellegunt. ad diem
ꝑtinere. Post hanc aut oꝑationem: tãquã finito die. facta ẽ ues¬
ꝑa. S quia ȩtiam nox addiem suuiꝰ ꝑtinet. Non dr̃ transisse dies
unus nisi ȩtiam nocte trats acta cũ facta ẽ mane: sic deinceps
reliqui dies cõputantur amane usq in mane: nc̾ eniꝰ qđ factũ :
mane & transactus est unꝰ dies. incipit oꝑatio quȩ sequitur.
ab ipso mane qđ iam factũ ÷ Et post ipsã oꝑationem fit uesꝑa:
deinde mane & transit altera dies. atq ita deinceps. ceteri dies
diuisio inter aquam & aquã: & sic est factum. Et fecit ds̃ firma¬
mentũ. & diuisit ds̃ inter aquã que est suꝑ firmamentũ. & int̾

Expanded text:
vers. 5. 16. Et facta est vespera, et factum est mane dies unus. Et hic calumniantur Manichaei, dum putant ita dictum esse, quasi a vespera dies coeperit. Non intelligunt operationem illam qua lux facta est, et divi sum est inter lucem et tenebras, et vocata est lux dies, et tenebrae nox; hanc ergo totam operationem non intelligunt ad diem pertinere: post hanc autem operationem tanquam finito die facta est vespera. Sed quia etiam nox ad diem suum pertinet, non dicitur transisse dies unus, nisi etiam nocte transacta cum factum est mane: sic deinceps reliqui dies computantur a mane usque in mane. Nunc enim cum factum est mane, et transactus est unus dies, incipit operatio, quae sequitur ab ipso mane quod jam factum est, et post ipsam operationem fit vespera, deinde mane, et transit alter dies: atque ita deinceps caeteri dies t. Et fecit Deus firmamentum, et divisit Deus inter aquam quae est super firmamentum, et inter
Abbreviated transcription (Latin):
bescendũ sine fructu bonoꝵ oꝑum eẽ in agro dĩ. hoc est in
eccła: & timeant ne deserat illos. Quia & ipsi in agris suis
in fructuosas arhores desert̾: nec aliquã culturam eis ad hi¬
lerit nisi herbam pabuli. & ligna fructuosa. Post peccitũ
aut̾ uidemus multa horrida. & infructuosa de terra nasci
credo ꝓpter eam causam quã diximꝰ sic enĩ dicitur ad pͥmũ
hominem. postea quam peccauit. Maledicta erit t̾ra tibi
ddieb uite tue. Spinas & tribulos eiciet tibi: & edes pabulũ
agri tui. Insudore uultus tui edes panem tuũ. donecre¬
uertaris interram dequa sup̃tus es. qua terta es & int̾ra

Expanded text:
bescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in bescendum sine fructu bonorum operum esse in agro Dei, hoc est in Ecclesia; et timeant ne deserat eos Deus, quia et ipsi in agris suis infructuosas arbores deserunt, nec aliquam culturam eis adhilerit nisi herbam pabuli et ligna fructuosa: post peccatum autem videmus multa horrida et infructuosa de terra nasci, credo propter eam causam quam diximus. Sic enim dicitur ad primum hominem posteaquam peccavit: Maledicta erit terra tibi diebus uitae tuae. spinas et tribulos eiciet tibi et edes pabulum agri. in sudore uultus tui edes panem tuum, donec reuertaris in terram de qua sumptus es: quoniam terra es et in terram
Abbreviated transcription (Latin):
dinem scđm genꝰ suꝑ t̾ram. Et uidit ds̃ quia bonũ. & fac¬
ta est uespera. & factum est mane. dies terciꝰ hic solent
dicere. si ds iussit nasci de terra herbam pabuli. & lignũ fructi¬
ferũ. quis iussit nasci tantas herbas uł spinosas uł uenenosas
que ad pabulũ non ꝓficiunt: & tam multa ligna que fructũ
nullũ ferunt: Quib sic respondendũ ÷ ut nulla in dignis
aꝑiantur misteria: neq ostendatur in ꝗͣ figura futuroꝵ
ista sic dicta sint. Ergo dicendũ ÷ qđ ꝑ peccatũ hominis t̾ra
maledicta sit ut spinas pareret: non ut ipsaspinas sentiret. qͤ
sine sensu est: sed ut peccati humani crimen sẽꝑ hominib anie
ocłos poneret: Qđ ad monerentur aliquando auerti apeccatis.
& addĩ p̃cepta conuerti. Herbe aut̃ uenenose ad penam. uł
ad exercitationẽ mortaliũ create sunt. Et hoc totũ ꝓpter pec¬
catum: qr mortales post peccatũ facti sumꝰ. Per in fructuosas
uͦ arbores insultatur hominib ut intellegant quã sit eru¬

Expanded text:
suum genus super terram. Et vidit Deus quia bonum est. Et facta est vespera, et factum est mane dies tertius . Hic solent dicere: Si Deus jussit nasci de terra herbam pabuli, et lignum fructiferum, quis jussit nasci tantas herbas vel spinosas vel venenosas, quae ad pabulum non proficiunt, et tam multa ligna quae nullum fructum ferunt? Quibus sic respondendum est, ut nulla indignis aperiantur mysteria, neque ostendatur in qua figura futurorum ista sic dicta sint. Ergo dicendum est, quod per peccatum hominis terra maledicta sit, ut spinas pareret: non ut ipsa poenas sentiret, quae sine sensu est, sed ut peccati humani crimen semper hominibus ante oculos poneret, quo admonerentur aliquando averti a peccatis, et ad Dei praecepta converti. Herbae autem venenosae ad poenam, vel ad exercitationem mortalium creatae sunt; et hoc totum propter peccatum, quia mortales post peccatum facti sumus. Per infructuosas vero arbores insultatur hominibus, ut intelligant quam sit eru
Abbreviated transcription (Latin):
test qua lingua uocauerit: sed apud dm̃. purꝰ intellectꝰ::
sine strepitu & diuersitate linguaruiꝰ. Uocauit aut̃ dic¬
tũ est. uocari fecit: qr distinxit omĩasic & ordinauit.
x ut discerni possent: & nomina acciꝑe. S postea suo
loco requirimꝰ utrũ uiuere sic ẽ accipiendũ qr uocau̾

Expanded text:
test qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, test qua lingua vocaverit. Sed apud Deum purus intellectus est, sine strepitu et diversitate linguarum. Vocavit autem dictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia, et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Sed postea suo loco requiremus, utrum vere sic est accipiendum, quia vocavit
Abbreviated transcription (Latin):
nob tam̃ ut nutriam̃. & ad ea ꝑueniamꝰ. que nullo humano
sermone dici possunt: ea dicunt᷑ que caꝑe possumꝰ. Et diuisit
uocauit noctẽ. Hic non dictũ ÷ fecit ds tenebras. qr tenebre
sic̃ suꝑiꝰ dictũ ÷ lucis absentia ẽ. Distinctio tam̃ facta ẽ inter
lucem & tenebras. quẽ ad modũ nos clamando facimꝰ uocem:
silentiũ aut̾ non sonando facimꝰ: quia cessatio uocis silen¬
tium est. Distinguimus tam̃ sensu quodam inter uocem
& silentiũ. & illud uocamꝰ uocẽ: illud silentui. Quẽ ad mo¬
dũ gͦ recte dicimꝰ facere silentuiꝰ. si recte multis diuinaruᷤ
scripturarũ. lociꝰ ds̃ dr̃ facere tenebras. qr lucẽ qͥb uult
temporib & locis. uł ñ domat uł detrahit: hoc aut̾ totũ
ad intellectũ nrm̃ dictũ ÷ Qua enĩ lingua uocauit ds lu
cem diem & tenebras noctẽ. utru hebrea. an greca. an
latina. an aliqua alia. & sic omĩa que uocauit queri po¬

Expanded text:
Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano Nobis tamen ut nutriamur, et ad ea perveniamus quae nullo humano sermone dici possunt, ea dicuntur quae capere possumus. CAPUT IX.-- vocavit noctem. Hic non dictum est, Fecit Deus tenebras; quia tenebrae, sicut superius dictum est, lucis absentia est: distinctio tamen facta est inter lucem et tenebras. Quemadmodum nos clamando vocem facimus; silentium autem non sonando facimus, quia cessatio vocis silentium est: distinguimus tamen sensu quodam inter vocem et silentium, et illud vocamus vocem, illud silentium; quemadmodum ergo recte dicimur facere silentium, sic recte multis divinarum Scripturarum locis Deus dicitur facere tenebras, quia lucem quibus vult temporibus et locis vel non dat, vel detrahit. Hoc autem totum ad intellectum nostrum dictum est. Qua enim lingua vocavit Deus diem lucem, et tenebras noctem? utrum hebraea, an graeca, an latina, an aliqua alia? et sic omnia quae vocavit, quaeri po
Abbreviated transcription (Latin):
quia bona est. Quib uerbis non ostenditur eluxisse dõ in so¬
litũ bonũ sed placuisse ꝑ fectũ. Qđ si dictũ eet mniracius ẽ ds lu¬
cem ꝗe bona est quantũ clamarent. quantũ litigarent: Ad¬
miratio enĩ reuera de reb insperatis nasci solet. Et tamen legus
murabatur Qd si & aliꝰ eam fecisset: ut quid miraretur qui
p̾sciꝰ erat: Si soluunt manichei questionem istim. uideant
quia & ilła solu̾e possunt. Si aut̾ non soluunt. quid isti rep̃¬
hendunt que adse nolunt ꝑtinere: cũ alia quȩ aise ꝑtinere
dicunt non nouerint : Qđ enĩ miratur dñs. non nob mirandũ
ẽẽ significat: quib adhuc opus est sic moueri. Om̃s gͦ tales motꝰ
eiꝰ non ꝑturbati animi signast̃: sed docentis magistri. sic sunt
& uerba ueteris testamenti. que non dm̃ infirmũ docent. sed
nr̃e infirmitati blandiunt᷑. Nichil enĩ dedeo digne̾ dici potest.

Expanded text:
quia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insoquia bona est: quibus verbis non ostenditur eluxisse Deo insolitum bonum, sed placuisse perfectum. 14. Quid si dictum esset, Miratus est Deus lucem quia bona est? quantum clamarent? quantum litigarent? Admiratio enim revera de rebus insperatis nasci solet, et tamen leguntmirabatur? Quod si et alius eam fecisset, utquid miraretur, qui praescius erat? Si solvunt Manichaei quaestionem istam, videant quia et illa solvi potest. Si autem non solvunt, quid ista reprehendunt quae ad se nolunt pertinere, cum illa quae ad se pertinere dicunt, non noverint? Quod enim miratur Dominuesse significat, quibus adhuc est opus sic moveri. Omnes ergo tales motus ejus non perturbati animi sunt signa, sed docentis magistri. Sic sunt et verba Veteris Testamenti, quae non Deum infirmum docent, sed nostrae infirmitati blandiuntur. Nihil enim de Deo digne dici potest.
Abbreviated transcription (Latin):
atq tractaret. Dicta ẽ aqua. quia facilis & ductilis sub iacebat
oꝑanti: ut de illa omĩa formarentur. S sub his om̃ib nomi¬
nib materia erat in uisa & informis: de qua deus condidit mun
di. Et dix̃ ds. fiat lux: & facta est lux. Hoc non solent rep̾hen¬
dere manichei. sed illud qđ sequit᷑. Et uidit ds̃ lucem qr hona
est. Dicunt eni. Ergo non nouerat ds̃ lucem. aut non noue
fabrũ quã uis in cõparatione sapientie & potentie di pene nul¬
lus sit.: tamen tam dui lignũ cȩdere atq tractare dolant᷑ nasci¬
endo. planando. ul tornendo att poliendo. quo usq ad artis
regulãs ꝑducatur. quantũ potest & placent artifici suo. Nũ qͥd
gͦ quia placet ei qđ fecit idõ non nouerat bonum: Prorsus no¬
uerat intus animo. ubi ars ipsa pulchrior: quã illa que
arte fabricatur: sed qđ uidet artifex intus in arte. hoc foris

Expanded text:
atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat atque tractaret. Dicta est aqua, quia facilis et ductilis subjacebat operanti, ut de illa omnia formarentur. Sed sub his omnibus nominibus materia erat invisa et informis, de qua Deus condidit mun. Et dixit Deus, Fiat lux. Et facta est lux. Hoc non solent reprehendere Manichaei, sed illud quod sequitur, Et vidit Deus lucem quia bona est. Dicunt enim: Ergo non noverat Deus lucem, aut non noverfabrum, quamvis in comparatione sapientiae et potentiae Dei pene nullus sit, tamen tam diu lignum caedere atque tractare dolando, asciando, planando, vel tornando atque poliendo quousque ad artis regulas perducatur, quantum potest, et placeat artifici suo. Numquid ergo quia placet ei quod fecit, ideo non noverat bonum? Prorsus noverat intus in animo, ubi ars ipsa pulchrior est, quam illa quae arte fabricantur. Sed quod videt artifex intus in arte, hoc foris
Abbreviated transcription (Latin):
adtingere. humanis tamen uerbis nescio utrũ uł a paucis
hominib possit ex poni. Propterea uͦ non absurde etiam
aqua dicta est ista mat̾ia. qr omĩa que interra nascuntur.
siue animalia siue arbores uł herba & si qua similia: ab
humore incipiunt formari atq nutriri. Hȩc gͦ nomina
om̃ia siue celũ & terra. siue t̾ra inuisibilis & in cõposita. &
abyssus cũ tenebris. siue aqua suꝑ quã sp̃c̃ ferebatur. no
mina sunt informis materie: ut res ignota notis uoca¬
bulis insinuaretur imperitiorib & non uno uocabulo
sed mnultis. ne si unũ eẽt hoc ẽẽ putaretur qđ consueuerant
homines in illo uocabulo intellegere. Dictũ ÷ gͦ cęlũ & t̾ra:
quia in de futurũ erat cȩlũ & terra. dicta ẽ t̾ra inuisibił¬
& in cõposita. & tenebre suꝑ abissũ. quia in formis erat & nulla
specie cerni aut tractari poterat. etiam si eet homo qui uideret

Expanded text:
attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis attingere, humanis tamen verbis, nescio utrum vel a paucis hominibus, possit exponi. Propterea vero non absurde etiam aqua dicta est ista materia, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores vel herbae, et si qua similia, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Haec ergo nomina omnia, sive coelum et terra, sive terra invisibilis et incomposita et abysmina sunt informis materiae, ut res ignorata notis vocabulis insinuaretur imperitioribus, et non uno vocabulo, sed multis: ne si unum esset, hoc esse putaretur quod consueverant homines in illo vocabulo intelligere. Dicta est coelum et terra, quia inde futurum erat coelum et terra. Dicta est terra invisibit incomposita, et tenebrae super abyssum, quia informis erat, et nulla specie cerni aut tractari poterat, etiamsi esset homo qui videret
Abbreviated transcription (Latin):
portare modo. Ut qͥd gͦ dixerat om̃ia que audiui apatre meo.
nota feci uob̾: nisi qr se sciebat hoc ẽẽ facturũ : Sic ȩtiã celum
& terram potuit dici materia. unde nondũ erat factũ cęlũ &
terra sed tam̃ non aliunde faciendũ erat. In numerabiles tales
locutiones in scripturis diuinis inueniunt᷑. sic̃ inconsuetudi¬
ne sermonis nr̃i cũ id qđ certissime futurũ speramus. dicimꝰ¬
iam puta factũ. Hanc aut̃ adhuc informen materiam ȩtiã
terram inuisibilem atq in cõposita uoluit appellare: quia
inter om̃ia elȩmenta mundi terra uidetur minꝰ speciosa quã
cetera. Inuisibilem aut̃ dixit. ꝓpt̾ obscuritatẽ: & in cõpositam
ꝓpt̾ in formitatẽ. Landem ipsam materiam. etiam quã appel¬
lauit suꝑ quã ferebatur spc̃ dĩ: sic̃ suꝑ fertur reb fabrican¬
dis uoluntas araificis qđ & si paucoꝵ intellegentia potest

Expanded text:
portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, portare modo . Utquid ergo dixerat, Omnia quae audivi a Patre meo, nota feci vobis; nisi quia se sciebat hoc esse facturum? Sic etiam coelum et terra potuit dici materia unde nondum erat factum coelum et terra, sed tamen non erat aliunde faciendum. Innumerabiles tales locutiones in Scripturis divinis inveniuntur. Sicut in consuetudine sermonis nostri, cum id quod certissime ta. 12. Hanc autem adhuc informem materiam, etiam terram invisibilem atque incompositam voluit appellare, quia inter omnia elementa mundi terra videtur minus speciosa quam caetera. Invisibilem autem dixit, propter obscuritatem; et incompositam, propter informitatem. Eamdem ipsam materiam etiam aquam appellavit, super quam ferebatur Spiritus Dei, sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Quod etsi paucorum intelligentia potest
Abbreviated transcription (Latin):
ds fecit appellata ẽ primo celũ & terra. & dictum est. In
pͥncipio fecit ds̃ celũ & t̾ram. Non qr iam hocerat: sed qr hoc
ẽẽ poterat. Nam & cȩlũ postea scribitur factũ. quẽ ad modũ
si semen arboris cõsiderantes. dicamꝰ ipsi eẽ radices & robur
Se tamos &s fructus & folia. non quia iam suit. sed quia inde
futura sunt: sic dictum ẽ. in principio fecit ds celum & tram
⁊ si semen celi & terre. cũ infusio ad huc eẽt celi & terre ma¬
teria sed qr certũ erat inde futurũ eẽ cȩlũ & teriam: iam
& ipsa materia celũ & terra appellata est. Isto genere locuti¬
onis etiam dñs loquitus cum dicit. iam nondico uos seruos:
quia seruus nescit quid facit dñs eiꝰ. Uos aut dixi amicos.¬
qr om̃ia que cũq audiui apatre meo. nota feci uob̃. Non quia
iam factũ erat: sed qr certissime futurũ erat non post paulu¬
lũ dicit illis. Ad huc multa habeo dicere uob̃. sed non potestis

Expanded text:
Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In Deus fecit, appellata est primo coelum et terra, et dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram; non quia jam hoc erat, sed quia hoc esse poterat: nam et coelum scribitur postea factum. Quemadmodum si semen arboris considerantes, dicamus ibi esse radices, et robur, et ramos, et fructus, et folia; non quia jam sunt, sed quia inde futura sunt: sic dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram, quasi semen coeli et terrae, cum in confuso adhuc esset coeli teria. Sed quia certum erat inde futurum esse coelum et terram, jam et ipsa materia coelum et terra appellata est isto genere locutionis, quo Dominus loquitur, cum dicit: Jam non dico vos servos, quia servus nescit quid faciat Dmeo, nota feci vobis : non quia jam factum erat, sed quia certissime futurum erat. Nam post paululum dicit illis: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa tamen materia de omino nichilo facta ẽ non enĩ debemiꝰ
ẽẽ similes istis qui omĩpotentẽ dm̃ non credunt aliquid de
nichilo facere potuisse: cũ considerant fabros. & quos lib& opi¬
fices non posse aliquid fabricare nisi habuerint unde fabri¬
cent: & ligna enĩ ad uuant fabros. & argentũ ad iuuat argen¬
tariuĩ: & aurũ aurificem: & t̾ra figulũ adiuuat: ut possit
ꝑ ficere oꝑa sua. Si enĩ non ad uiuentur ea matheria unde
aliquid faciunt: nichil possunt facere: cũ matheriã ipsã non
ipsi faciant non eni faber facit lignu̾: sed deligno aliquid
facit sic & cetheri om̃s huiꝰ modi opifices. Omps aut̃ ds̃ nul¬
late adiuuandus erat. quã ipse non fecerat. ut qđ uolebat
efficeret si enĩ ad eas res quas facere uolebat ad iuuabat eum
aliqua res qua ipse non fecerat. non erat omp̃s. qđ sacrile¬
gum est credere. In formis gͦ illa matheria quã de nichilo

Expanded text:
ipsa tamen materia omnino de nihilo facta est. Non enim debemus ipsa tamen materia omnino de nihilo facta est. Non enim debemus esse similes istis qui omnipotentem Deum non credunt aliquid de nihilo facere potuisse, cum considerant fabros et quoslibet opifices non posse aliquid fabricare, nisi habuerint unde fabricent: ligna enim et adjuvant fabrum, et argentum adjuvat argentarium, et aurum aurificem, et terra figulum adjuvat, ut possit perficere opera sua. Si enim non adjuventur ea materia, unde aliquid faciunt: nihil possent facere, cum materiam ipsam non ipsi faciunt. Non enim faber facit lignum, sed de ligno aliquid facit: sic et caeteri omnes opifices. Omnipotens autem Deus nulla re adjuvandus erat, quam ipse non fecerat, ut quod volebat efficeret. Si enim ad eas res quas facere volebat, adjuvabat eum aliqua res quam ipse non fecerat, non erat omnipotens, quod sacrilegum est credere. Informis ergo illa materia, quam de nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ aqua sic appellata ẽ hoc loco. Q hec a nob intellegat᷑
quã uidere iam & tangere possumꝰ: Quomͦ nec terra que
ininsibilis & in cõposita dicta est. talis erat qualis ista que iã
uideri & tractiri potest: S illua qđ dictũ est in pͥncipio fec̃
as celũ & terram celi & terre nomine uniuersa creatura
significata est quã fecit & condidit ds: ideo aut̃ nominib
uisibiliũ rerũ hec appellata sunt ꝓpter paruuloꝵ infir¬
mitatẽ. qui minus idonei st̃ inuisibilia co prehendere: pͥmo
gͦ materia facta est cõfusa & informis. unde omĩa fierent
que distincti atq formata st̃. qđ eredo agrecis chaos ap¬
pellari. Sic eniꝰ & alio loco lȩgimus dictũ inlaudib dei: qͥ fecis¬
ti mundũ demateria informi. Qđ aliqui codices habent de
matheria in uisa & ideo ds̃ rectissime creditur omĩa de nichilo
fecisse. q etiam si onĩa formata de ista matheria facta sunt. hec¬

Expanded text:
Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, Non enim aqua sic appellata est hoc loco, ut haec a nobis intelligatur, quam videre jam et tangere possumus, quomodo nec terra quae invisibilis et incomposita dicta est, talis erat, qualis ista quae jam videri et tractari potest. Sed illud quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram , coeli et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter parvulorum infirmitatem, qui minus idonei sunt invisibilia comprehendere. Primo ergo materia facta est confusa et informis, unde omnia fierent quae distincta atque formata sunt, quod credo a Graecis Chaos appellari. Sic enim et alio loco legimus dictum in laudibus Dei, Qui fecisti mundum de materia informi, etc., quod aliqui codices habent de materia invisa. Et ideo Deus rectissime creditur omnia de nihilo fecisse, quia etiamsi omnia formata de ista mat
Abbreviated transcription (Latin):
spacia locoꝵ suꝑferebatur aque ille spc̃. sic̃ terre sol suꝑ fertur:
sed ꝑ potentiam in nisibilis sublimitatis sue. Dicant aut̃ nob
isti. quomͦ his reb que fabricande sunt suꝑ ferebat᷑ uoluntas
fabri qđ si hec humana & cotidiana non comphendunt: tine¬
ant dm̃. & simplici corde qđ non intellegunt querant: Ne
cũ uolunt uerbis sacrilegiis concedere ueritatẽ quã uidere
non possunt: redeat illis securis in crura. Nam illa concidi
non potest. que in cõmutabilis manet: sed quacũq plaga
in illã meminissȩ fuerint reꝑcutiuntur. & maiore ictu re¬
deunt in eos qui cedere audent. qđ credere deberent: ut in¬
telligere mererẽtur deinde querunt & in sultando inter¬
rogint unde erat ipsa aqua. suꝑquã ferebatur spc̃ dei.
Nũquid enĩ suꝑiꝰ scriptũ ÷ qđ ds̃ aquã fecerit: hoc si pie
quererent. in uenirent quẽ ad modii intellegendũ esset.

Expanded text:
spatia locorum superferebatur aquae illi spiritus, sicut terrae sol superfertur, spatia locorum superferebatur aquae illi spiritus, sicut terrae sol superfertur, sed per potentiam invisibilis sublimitatis suae. Dicant autem nobis isti, quomodo his rebus quae fabricandae erunt, superferatur voluntas fabri. Quod si haec humana et quotidiana non comprehendunt, timeant Deum, et simplici corde quod non intelligunt quaerant, ne cum volunt verbis sacrilegis concidere veritatem, quam videre non possunt, redeat illis securis in crura. Nam illa concidi non potest, quae incommutabilis manet; sed quaecunque plagae in illam emissae fuerint, repercutiuntur, et majori ictu redeunt in eos, qui caedere audent quod credere deberent, ut intelligere mererentur. Deinde quaerunt, et insultando interrogant, unde erat ipsa aqua super quam ferebatur spiritus Dei; numquid enim superius scriptum est, quod Deus aquam fecerit? Hoc si pie quaererent, invenirent quemadmodum intelligendum esset.
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ non sentit᷑ silentiũ. nisi quando non audimꝰ. Sic̃ aut̾
silentiũ nichil ÷: sic & tenebre nuchil sunt. Sic aut̃ isti di¬
cunt in gentẽ tenebrarũ contra dei lucem pugnasse: sic
potestꝰ aliꝰ similiter uanus dicere gentem silentioꝵ contra
dĩ uocẽ pugnasse: sed illas uanitates modo non suscepinius
refellere atq coniuncere. Nunc ea que reprehendunt in
uetere testamento statuimꝰ defendere. quantũ uires dnĩ
prestare dignatur: & in eis ostendere contra ueritatẽ dei
ut dicant. aqua gͦ erat habitaculũ sp̃c dei. & ipsa contine¬
hat spm̃ dei. Totũ conantur ꝑuersa mente ꝑuertere: & excecant᷑
malicia sua. Cũ enĩ dicimꝰ sol suꝑ fertur suꝑ terram. nũ quid hoc
intellegi uolumus qđ interra sol habitet. & terra solem contineat:
& tamen non sic spc̃ di suꝑferebatur suꝑ aquam. sic̾ suꝑ fertur
sol suꝑ terram: sed alio modo que pauci intellegunt: non enĩ ꝑ

Expanded text:
sicut non sentimus silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem sicut non sentimus silentium, nisi quando non audimus. Sicut autem silentium nihil est; sic et tenebrae nihil sunt. Sicut autem isti dicunt gentem tenebrarum contra Dei lucem pugnasse; sic potest et alius similiter vanus dicere, gentem silentiorum contra Dei vocem pugnasse. Sed illas vanitates modo non suscipimus refellere atque convincere; nunc enim ea quae reprehendunt in veteri testamento statuimus defendere, quantum ut res Dominus praestare dignatur, et in eis ostendere contra veritatem Dei ut dicant: Aqua ergo erat habitaculum Spiritus Dei, et ipsa continebat Spiritum Dei. Totum conantur perversa mente pervertere, malitia sua. Cum enim dicimus, sol superfertur super terram, numquid hoc intelligi volumus, quod in terra sol habitet, et terra solem contineat? Et tamen non sic Spiritus Dei ferebatur super aquam, sicut superfertur sol super terram, sed alio modo quem pauci intelligunt. Non enim per
Abbreviated transcription (Latin):
homines possunt siuelint: Quia illud lumen omeni hominẽ in¬
luminat uenientẽ in hunc mundu. Ergo tenebre erant suꝑ abys¬
sũ. ante quã lux ista fieret. Dequa consequenter hoc loco dr̃ & dix̃
sunt tenebre. sed ipsa lucis absentia tenebre dicuntur: sic̃ silentu
non aliqua res ÷. sed ubi sonꝰ non ÷ silentiũ dr̃. Et nuditas ñ aliqͣ
res est. sed incorpore ubi tegumen non ÷ nuditas dr̃. Et inani¬
tas non est aliquid. s& locus ubi corpus non ÷ in anis dr̃. Sic
ante quã ds faceret lucẽ: Quis illas fecerat. uł genuerat: Aut
si nemo fecerat uł genuerat eas: et̾nę erant tenebre. Quasi aliqͥd
sint tenebre: sed̾ut dictũ lucis absentia hoc nomen accepit:
sed qi ipsi fabulissius decepti crediderunt eẽ gentem tenebrarũ.
in qua & corpora & formaᷤ. s auinias in illis corporib fuisse
arbitrantur. ideo putant qđ tenebre aliquid sint. & non in¬
tellegunt: Non sentiri tenebras. nisi quando non uidemus.

Expanded text:
homines possunt, si velint: quia illud lumen omnem illuminat hominem venientem in hunc mundum. Ergo tenebrae erant super abyssum, antequam lux ista fieret. De qua consequenter hoc loco dicitur: Etsint tenebrae, sed ipsa lucis absentia tenebrae dicuntur. Sicut silentium non aliqua res est, sed ubi sonus non est, silentium dicitur; et nuditas non aliqua res est, sed in corpore ubi tegumentum non est, nuditas dicitur; et inanitas non est aliquid, sed locus ubi corpus non est, inanis dicitur. Sic antequam Deus faceret lucem? quis illas fecerat, vel genuerat? aut si nemo fecerat vel genuerat eas, aeternae erant tenebrae? quasi aliquid sint tenebrae. Sed, ut dictum est, lucis absentia hoc nomen accepit. Sed quia ipsi fabulis suis decepti crediderunt gentem esse tenebrarum, in qua et corpora, et formas, et animas in illis corporibus fuisse arbitrantur; ideo putant quod tenebrae aliquid sint, et non intelligunt non sentiri tenebras, nisi quando non videmus;
Abbreviated transcription (Latin):
aliquando media nocte uł infine noctis adnos ꝓcedit.
si gͦ ille noctes quib hoc facit. non ab ista in choantur. qͦmͦ
inchoationẽ noctis facta est: Si aũt ꝑ inchoationem prin
qr ꝑ liem sol principatũ tenet. luna uͦ ꝑ noctẽ: Quia &si
cȩtera sydera non apparent. illa tamen suo phulgore om̃ĩa
ant:: Sic gͦ hic hic dictũ ÷ diuidant inter diem & noctẽ.
tãquã si diceretur sic inter se ditudant diem & noctẽ: ut
soli dies detur. nox uͦ lune & siderib cȩteris. Que duo iã
ditusa erant. s nondũ inter sidera. ut iam certũ eẽt deside¬
rũ numero. quid ꝑdiem & quid ꝑ noctẽ appareret hominib¬
Et dix̃ ds. Ciciant aque reptilia animarũ uiuarũ. & uola¬
tilia uolantia suꝑ terram sub firmamento celi. Et sic est
factũ. Et fecit ds̃ cetos magnos. & omem animã animaliũ¬
& repentiũ que eiecerant aque scđm uniꝰ cuiꝰq genus.¬

Expanded text:
aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; aliquando media nocte vel in fine noctis ad nos procedit; si ergo illae noctes, quibus hoc facit, non ab ista inchoantur, quomodo in inchoationem noctis facta est? Si autem per inchoationem princ est, quia per diem sol principatum tenet; luna vero per noctem, quia etsi caetera sidera tunc apparent, illa tamen suo fulgore superat unt? Sic igitur hic dictum est, Dividant inter diem et noctem, tanquam si diceretur, Sic inter se diem dividant et noctem, ut soli dies detur, nox autem lunae et sideribus caeteris. Quae duo jam divisa erant, sed nondum inter sidera, ut jam certum esset de siderum numero, quid per diem, et quid per noctem appareret hominibet dixit deus: producant aquae repentia animarum uiuarum et uolatilia uolantia super terram per firmamentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium repentium, quae produxerunt aquae secundum genus