comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
id simstre notandũ putat: quia in eo quasi ñ tã facere qͣm declinare
malũ laborat. Uñ & hic qͦ cũ uidisset eos qͥñ ꝓfut᷑as sͥdiuitias cũ la¬
bore & sollicitudine auare ꝯgregant. neq his quȩ possident utunt᷑
sed aliis post se possidenda relinquunt & utenda. miseros &s rep̃¬

Expanded text:
malum sinistre notandum putat; quia in eo quasi non tam facere quam declinare malum sinistre notandum putat; quia in eo quasi non tam facere quam declinare malum laborat. Unde, et hic quoque cum vidisset eos, qui non profuturas sibi divitias cum labore et sollicitudine avare congregant, neque his quae possident utuntur, sed aliis post se possidenda et utenda re
Abbreviated transcription (Latin):
uiđr. sed multã ħt deceptõnẽ. Multo enĩ meliꝰ. sidictũ fuisset. & uͥq
gͦ eiꝰ modi labores postponetidi sunt. om̃ino. & laborandũ potiꝰ uihis uͥcer¬
tata ÷ ñ dimissa: ꝙ alia alii uanitas successit. ñ om̃is uanitas discessit.
Uana sollicitudo rep̃hendit᷑: ut male secura mens ꝑ torporẽ & ociũ
& in ꝯtinentiã ad turpitudinẽ relaxet᷑. Si enĩ ille qͥ suꝑ uacuo labore
se distendit uere rep̃hensibilis cernit᷑. eur ꝓpt̾ea qͥ ad uoluptatẽ & in¬
ꝯtinentiã se resoluit placere putat᷑. S carnalis aminꝰ difficile me¬
diũ ui̾tatis inuenit. & ꝓpt̾ea ñ numqͣm unũ uiciũ deserere sponte
audatiꝰ se in ꝯtrariũ tota intentione effundit: quantomag̃ certũ ħt
mat. uerũ õs̃ laudabile suspicat᷑: & cũ malũ manifeste ꝯmittat. ñ¬
solũ se malũ facere uicłi uult. sed potiꝰ malũ deuitare. Nõ enĩ ꝯsidat
uiciũ declinando uiciũ in se corruisse. & iccirco neqͣqͣm malũ qͦd agit

Expanded text:
r, sed multa habet exceptionem. Multo enim melius si dictum fuisset, et ubique ovenit, ergo ejusmodi labores omnino postponendi sunt, et laborandum potius tata est, non dimissa, et alia alii vanitas successit, non omnis vanitas discessit. Vena sollicitudo reprehenditur, ut male secura mens per torporem, et otium, et incontinentiam ad turpitudinem relaxetur. Si enim ille, qui supervacuo labore se distendit, vere reprehensibilis cernitur, cur propterea, qui ad voluptatem et incontinentiam se resolvit placere putatur? Sed carnalis animus difficile medium veritatis invenit; et propterea nonnunquam unum vitium deserere sponte audacius se in contrarium tota intentione effundit, quanto magis certum hmat, verum etiam laudabilem suspicatur et cum malum manifeste committat, non se malum facere videri vult, sed potius malum devitare. Non enim considerat vitium declinando in vitium se corruisse, et idcirco nequaquam id quod agit
Abbreviated transcription (Latin):
ad alud ꝓdest m̃ultũ nocet: qr pȩnã magñã ħt eiꝰ inqͥsitõ. sed frucᷤ¬
tũ inuentõ ñ ħt. Quȩ ÷ enĩ pena: nunqͣm ẽẽ sine pena:
uncti dies eiꝰ dolorib & erumnis plenisunt: nec ꝑ noctẽ m̃te
reqͥescit. Multũ miser÷ qͥ nec illud tempꝰ qͦd nat̾alit̃ qͥeti da
tũ qͥetũ hab̾e pot̃. Perdiem labore att̾itur: ꝑ noctẽ cura & sollici¬
tudine laboris cruciat᷑. Qũẽ enĩ uigilantẽ distensio laboris & inqͥetudo
gat. Nullũ gͦ tempus int̾mittit᷑ reqͥei. totũ labori & dolori occupat᷑

Expanded text:
 sed fructum inventio non habet. Quae est enim poena nunquam esse sine poena? Cuncti dies ejus doloribus, et aerumnis pleni sunt: nec per noctem mente requiescit. Multum miser est, qui nec illud tempus, quod naturaliter quieti datum est, quietum habere potest. Per diem labore atteritur, per noctem cura et sollicitudine laboris cruciatur. Quem enim vigilantem distensio laboris et inquietudo gat. Nullum ergo tempus intermittitur requiei, totum dolori et labori occupatur,
Abbreviated transcription (Latin):
& sepe multo labore quesite sine utilitate possidentiũ ad malos a bonis. ꝙ.
a suis ad alienos tͣnseunt. Quod iste ꝯsid̾aus ñ solũ quȩ mala uident᷑ huiꝰ
uitȩ. sed ea qͦ quȩ spẽm boni p̃tendunt. re aũ uera mala sunt imuisa
ad unã partẽ ꝯstituens. suliq estimatõne aduidicans. unã de ciuctis

Expanded text:
et saepe multo labore quaesita sine utilitate possidentium ad malos a bonis et et saepe multo labore quaesita sine utilitate possidentium ad malos a bonis et a suis ad alienos transeunt. Quod iste considerans non solum, quae mala videntur hujus vita, sed ea quoque quae speciem boni praetendunt, re autem vera mala sunt, universa ad unam partem constituens, similique aestimatione adjudicans unam de cunctis
Abbreviated transcription (Latin):
nis ꝑcipit᷑. qͣntꝰ sit uisti laboris fructꝰ manifestat᷑. Habet tñ iustũ qͦdda te¬
diũ hȩc ipsa nr̃e mortalitatis ꝯsidatio. quia dignũ est ut ħo qͦd tͣnsitoriũ
uidet &ẽ pͥusquã finiat᷑ desꝑiciat: & ꝓ eo adipiscendo qͦd dustare ñ potest.
mnani se labore ñ affligat. Propter quod rursum de eadem pari mortalita¬
tis ꝯditõne sententiã ingeminat dicens.
orit᷑ doctꝰ similit᷑ ut indoctꝰ & iecirco teduit me uitȩ meȩ. Me¬
rito siqiidẽ talis uita uenit i ti.diũ: quȩ tota ꝯfusioni obnoria
neq in bonis suis dũ stare uidr. neq inmalis suis dũ finit᷑. bonos amalis
uł dignos ab indignis seceruit. Bona siquide eiꝰ sine discretõne ad indig¬
nos parit̾ ut ad dignos ꝑueniunt: & mala illiꝰ bonos simul & malospa¬
ri sorte & eode ꝓuentu affligunt. Uñ & bona qͦ uitȩ huiꝰ iustis in des¬
pectũ iutͬ eͤ ueniunt. quȩ & ꝓse laborantes uariis doloribus affligũt

Expanded text:
t justi laboris fructus manifestatur. Habet tamen justum quoddam taedium, haec ipsa nostrae mortalitatis consideratio; quia dignum est ut homo quod transitorium videt etiam prius quam finiatur despiciat? et pro eo adipiscendo, quod diu stare non potest, inani se labore non affligat. Propter hoc rursum de eadem pari mortalitatis conditione sententiam ingeminat, dicens: Moritur doctus similiter ut indoctus: et idcirco taeduit me vitae meae. Merito siquidem talis vita in taedium venit, quae tota confusioni obnoxia, neque in bonis suis dum stare videtur, neque in malis suis dum finitur, bonos a malis vel dignos ab indignis secernit. Bona siquidem ejus sine discretione ad indignos pariter ut ad dignos perveniunt, et mala illius bonos simul et malos parili sorte et eodem proventu affligunt. Unde, et bona quoque vitae hujus justis in despectum jure veniunt: quae et pro se laborantes variis doloribus affligunt,
Abbreviated transcription (Latin):
res cũ ilła hic industriã de testari. qͣ maiorẽ sapĩȩ dedit oꝑam. ꝙ ñ ilła
potiꝰ qͣ in eoꝵ occupatõne quȩ sub sole uana sunt distendebat᷑: mox qͣm
industriã destestandam existimet exponit dicens.
t quȩ sub sole studiosissime laboraui. sub auditur detestatus
sum. Continuoq causam quare & hȩc eorum industriam

Expanded text:
iam detestari qua majorem sapientiae dedit operam, et non illam potius qua eorum occupatione, quae sub sole vana sunt, distendebatur: mox quam industriam detestandam existimet, exponit dicens: Et quae qua sub sole studiosissime laboravi. Subauditur detestatus sum. Continuoque causam quare et haec, et eorum
Abbreviated transcription (Latin):
eq enĩ futã tepra oblunone cuncta oꝑient. sed uenient in reon¬
datone tempore suo cuncta quȩ facta sunt: ut in udiciũ aduo¬
cet᷑ om̃e opus. siue honũ siue malũ sit. Propt̾ea sopientis memoriam
oblunione: qr cũ tempus aduenit os iste ꝓm̃ito iurtutis sue głam. &¬

Expanded text:
Neque enim futura tempora oblivione cuncta operient, sed venient in recorNeque enim futura tempora oblivione cuncta operient, sed venient in recordationem tempore suo cuncta quae facta sunt, ut in judicium advocetur omne opus, sive bonum sive malum sit. Propterea sapientis memoria noblivione, quia, cum tempus advenerit, et iste pro merito virtutis suae glor
Abbreviated transcription (Latin):
stiliunat: que & si s apia nequaqͣm appetenda ẽe doceat. qr tañi ebꝵ s de¬
ne refouet. ac ꝑ illuminationẽ uernatis ii hac mortalitatis miseru
nalis defectu de fructu uitȩ ppetuȩ dubitare oepat ꝓ eaat aubitato
õquutꝰ sũ cũ m̃te mea: animadu̾ti qͦd hoc qͦ eẽt uanitas. Cẜon¬
tenuo causam adiungens quare supͣdictã dubitatõnẽ suã uana ẽe
testet᷑: a nanitatẽ ipsam cuiꝰ respectu ueritas eiindubiũ uenire nõ¬
potuisset. infert dicens.
euem̃ erit memoria sapientis similit̃ ut stulti in ꝑpetuũ. Sa¬
pĩa tnĩ. quę uitȩ p̃senti mortalitatẽ ñ tollit futurȩ uitȩ tͥbuit ꝗ̃¬
uitatẽ: & licet sãpientis & stulti in exituhuꝰ uitȩ similis ꝯdit̃õsit. in
futura tam̃ uita similis memoria ñ erit. Sicut enĩ hic eos dispar
unuendi ꝯn̾satõ diuidit: ita qͦ illic cũ in memoriã uenint ut ad uid¬
ũ ad ducant᷑ dissimilis ꝓmeritis suis retͥbutõ separabit.

Expanded text:
tur, quae etsi sapientia nequaquam appetenda esse doceat, quia tamen eorum frne refovet, ac per illuminationem veritatis in hac mortalitatis miseria carnalis defectu de fructu vitae perpetuae dubitare coeperat, pro Locutusque cum mente mea, animadverti quod hoc quoque esset vanitas. Et continuo causam adjungens quare supradictam dubitationem rem vanam esse testetur, et vanitatem ipsam cujus respectu veritatis ei in dubium venire potuisset infert, dicens: Non enim erit memoria sapientis similiter, ut stulti in perpetuum. Sapientia enim, quae vitae praesenti mortalitatem non tollit futurae vitae tribuit aeternitatem: et licet sapientis et stulti in exitu hujus vitae similis conditio sit, in futura tamen vita similis memoria non erit. Sicut enim hic eos dispar vivendi conversatio dividit, ita illic quoque cum in memoriam venerint ut ad judicium adducatur, dissimilis pro meritis suis retributio separabit.
Abbreviated transcription (Latin):
aliꝰ ociose & illicite abutatat᷑. Malũ est eñĩ magnũ: qr & ille malosuo
eolligit. & iste accipit in malũ sitũ. Propt̾ea uanitas÷ hoc ⁊ malũ magnũ.
iud enĩ ꝓdest homini de uniu̾so labore suo. & afflictione qͣ suibso

Expanded text:
alius otiose et illicite abutatur. Malum enim est magnum, quia et ille malo suo alius otiose et illicite abutatur. Malum enim est magnum, quia et ille malo suo colligit et iste accipit in malum suum. Propterea vanitas est hoc et malum magnum. Quid enim prodest homini de universo labore suo, et affl
Abbreviated transcription (Latin):
lauit: & tande om̃ia stulto hereddi possidenda reliquit. Leliqd eũ
stulticiã genis sui filiũ roboam. qͥ in pat̃nas opes succedens omia aisi¬
pauit: regiũsq pat̃nũ qͦd amplũ satis & magnificũ suscepat mno¬
ratõne sensus && cordis fatuitate scissũ turbatũq dereliqt Seno
multi laborant insapĩa & doctria. & sollioituame cũ magno labore
a studio. secreta naturȩ & archana uitatis rimantes. & inuenta
mittentes: ac sepe ociosis quesita relinquunt: quia nonnũqͣui subseq̃i¬
tiũ negligentia hoc paratũ in usimi respuit assumere. qͦd pͥoꝵ sagar¬
intelligentia ñ sine gͣndi labore & cura adqͥsuuit. Hoc gͦ uanitas est.¬
ar mag̃nũ malũ. Uanũ est iccirco in cognitõne uitãtis laborare.
ut innoticiã illoꝵ ueniamꝰ: qͥ uitatẽ nec ꝓpt̃ se susciꝑe uolunt. nec
ad stuctiũ bom ꝓuocant᷑. Siẽnĩ querenti labor est. ꝙ accpienti utiliaᷤᷤ

Expanded text:
lavit, et tandem omnia stulto haeredi possidenda reliquit. Reliquit enim stultitiam generis sui filium Roboam, qui in paternas opes succedens, omnia dissipavit, regnumque paternum, quod amplum satis et magnificum susceperat, minoratione sensus et cordis saturitate scissum turbatumque dereliquit. Sed et multi laborant sapientia, et doctrina, et sollicitudine cum magno labore, et studio secreta naturae, et arcana veritatis rimantes, et inventascripto transmittentes, ac saepe otiosis quaesita relinquunt, quia nonnunquam subsequentium negligentia hoc paratum in usum assumere respuit ligentia non sine grandi labore, et cura acquisivit. Hoc ergo vanitas est, malum magnum. Vanum est idcirco in cognitione veritatis laborare, ut in notitiam illorum veniamus, qui veritatem nec propter se suscipere volunt, neque ad studium boni provocantur. Si enim quaerenti labor est, et accipienti utilitas
Abbreviated transcription (Latin):
uidens. & ꝑ affectũ ꝯmunis inftrriritatis sentiens. ꝑ sententiã qͦ as¬
sumit ostendens qualit̃ ꝑ quesitam uisãq sapiãm ipsa eũ mortalisui¬
te ꝯsid̾atio a studio sapiȩ reuocabat: & qͦd iocirco alios in sapĩa p̃ced̾e
uanũ omino estimau̾t. quia in reddendo mortis debito par̃e cet̾is
se ẽt̃ aguouit. hoc est enĩ qͦd post laudatã sapĩam studiiq eiꝰ cõm̃¬
datõnẽ subito nõ ad ꝯsicdatõnẽ ꝯmunis infirmitatis ꝯu̾s infert di
ictici qͦd unꝰ utriꝰq eẽt int̾itꝰ. Quia eñi uidet Scens.¬
utrũq id & saꝑientẽ & stultũ uno mortis int̾itu abhac ui

Expanded text:
idens, et per affectum communis infirmitatis sentiens, per sententiam quoque assumit, ostendens qualiter quaesitam visamque sapientiam, ipsa eum mortalis vitae consideratio a studio sapientiae revocabat, et quod idcirco alios in sapientia procedere vanum omnino existimaverit, quia in reddendo mortis debito, parem caeteris se esse agnovit. Hoc est enim quod, post laudatam Sapientiam studiique ejus commendationem, subito nunc ad considerationem communis infirmitatis conversus infert, dicens: Didici, quod unus utriusque esset interitus. Quia enim vidit utrumque, id est et sapientem et stultum un
Abbreviated transcription (Latin):
claud̾et. partẽ extrinsecꝰ separaret: id ut ab ipsis aquis quȩ indi¬
iusione extrinsecꝰ suie suꝑiꝰ pemanserunt. ftrmam̃tũ mediũ inter a¬
quas & aquas totũ circũ quaq ambiret᷑ : aquȩ aũ quȩ intͥnsecꝰ siue
inferiꝰ relictȩ sunt. totȩ ab ipso firmam̃to ex oni parte clauaen¬
tur. Pars gͦ aquarũ in diuisione supͣ firmam̃tũ remausit: pars
alia infra ambitũ firmam̃ti ꝯclusa totũ cireũqͣ aeris spaciũ

Expanded text:
clauderet, partem extrinsecus separaret, id est ut ab ipsis aquis quae in divisione extrinsecus sive superius remanserunt, firmamentum medium inter aquas et aquas totum circumquaque ambiretur, aquae autem, quae intrinsecus sive inferius relictae sunt, totae ab ipso firmamento ex omni parte clauderentur. Pars ergo aquarum in divisione super firmamentum remansit; pars alia infra ambitum firmamenti conclusa, totum circumquaque aeris spatiu
Abbreviated transcription (Latin):
atorẽ confitet᷑ om̃iũ. credat oẽ &s expectet om̃tũ saluatorẽ.
& ut breuit̃ ꝑstringamꝰ. hȩc sunt qͥbus nichil unꝙͣ mniꝰ recta
fic̾es hab̾e potuit. ut unꝰ deus credat᷑ factor om̃rũ & hominũ
saluator. Nam illi qͥ ereaturã ꝓdo̾ colentes gemino erpore ae¬
cepti. uel ertaturã ȩt̾nã. uł am tẽporałe eẽ credebant: qͥa isti
alud fecisse dicendi sunt. quã excellentiã factoris oꝑi. & infirinita¬
tẽ extaturȩ tribusse creatori: Rursus philosopbi gentiliũ quia
fiae̾ de saluatore ñ habebant. quãuis int̾ creatorẽ & opꝰ suũ discer¬
nendũ minime fallebantur. nequaqͣm tñ fideles appellandisunt.
qnia ficdẽ saluatoris ñ habuerunt. D Quałẽ fide̾ habuerunt anti¬
qui de saluatore uenturo: maxime hii qui circa pͥmordia scłi existen¬
tes. nondũ ahuc scͥpturas inquib aduentꝰ eiꝰ ꝓmittebat᷑ acceꝑant:
Non necẽẽ ÷ ut dicamꝰ om̃ibus qͥ tunc fideles erant aduentuor

Expanded text:
ectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium et hominum salvator. Nam illi qui creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse credebant: quid isti aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam factoris operi et infirmitatem facturae tribuisse Creatoris? Rursus philosophi gentilium; quia fidem de Salvatore non habebant, quamvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circa primordia saeculi existentes nondum adhuc Scripturas in quibus adventus ejus promittebatur acceperant? M. Non necesse est ut dicamus omnibus qui tun
Abbreviated transcription (Latin):
a. sed eiꝰ qͦd suꝑfluũ ÷ figura p̃cidit᷑. ia manifestiꝰ illa peccati cir¬
cũeisio quã in int̾iori homine grã ꝑficit demonstratur. Quia
aũ circuncisio ext̾iores sordes & enormitates quȩ foris sunt
ut illud sacram̃tũ suocedet. qͦd ꝑfectam hoĩs emundatõnẽ. &
int̾iorẽ animȩ hominis candorẽ quẽ in xp̃o & ꝑ ip̃m sacram̃tũ

Expanded text:
a, sed ejus quod superfluum est figura, praecipitur; jam manifestius illa peccati cira, sed ejus quod superfluum est figura, praecipitur; jam manifestius illa peccati circumcisio, quam in interiori homine gratia perficit, demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt io, ut illud sacramentum succederet quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem, quem in ipso
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. & grã euidentiꝰ se manifestaret. Io pͥnũ ꝑ oblatioñe
co postea ꝑdircũcisionẽ. ad ultimũ ꝑ baptismũ expiationis & iustis¬
eationis sacram̃tũ formari institutũ÷: quia eiꝰdẽ mundationis
forma & similitudo in oblatõne quid̾e occulte innut᷑. in cirxun¬
cisione uͦ euidentiꝰ expͥmit᷑: ꝑ baptismũ aũ manifeste declarat᷑.
Urimã nãq institutõnẽ accepit ħo. ut ꝓ remediis salutis ext̾io¬
ris sub̾ȩ partẽ offerret do. partẽ adusũ ꝓpͥũ retineret: qͣtinꝰ
in hoc facto disce̾t. ea quȩ intͥnsetꝰ bona erant do tribuere. quȩ
nͦ mala sibi imputari. Sed hoc signũ qͣsi delonge sũptũ magi
docuit hominẽ qͥd eẽt. quã qͦd fieret. Igit᷑ cũ tempꝰ aduenisset
qͦ ueritas declarari debuerat. datũ ÷ remediũ ꝑ circuncisiõĩs
sacram̃tũ: uͥ dũ inint̾iori sub̾a hoĩs pars ñ qͥde nat᷑alit̃ suꝑflu

Expanded text:
ceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem ceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem nat
Abbreviated transcription (Latin):
one. excepto quod illi pͥores quãlibet iusti & do placentes ante
datã hostiam regni cęlestis intrare ñ pot̾ant: sed tantũ insinr
abrahȩ id in requie tͣnquilla seruabant᷑. quousq ille ueniret
qͥ ꝓ nob̾ moriens & resurgens ꝑ assũptã carnẽ cȩlos ascendat¬
m om̃ib inse credentib ac se seq̃ntib uiã aꝑiret. O Sieade
uirtꝰ in illis sacram̃tis fuit quȩ in istis ÷: quid causȩ erat ut il¬
la cessarent. & ista succecłent. O Manifestior u̾tas in illis de¬
claratur: & iustũ erat ut sicut paulatĩ ꝓcedente tempore
ereuit agnitõ ficłi: ita os̃ alia saeram̃ta instituerent᷑. q̃ & si
stiꝰ pand̾ent. Erat quippe ide saluator. & eade fides. eadẽ gr̃a.
illic uenturi. hic exhibiti. Sed qͥa ipse ꝑ quẽ salus dabatur
adhuc longe erat. euisdẽ salutis signa obseura ẽẽ debuerũt.
ut paulatim eiꝰ aduentu appropinqͣnte & fide ampliꝰ cres¬

Expanded text:
one excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante one excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascendtibus ac se sequentibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio fidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur, quae etsi stius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cres
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ ds ut ħo de ext̾iori suba sibi ob lationẽ facet: ut iusta reconi¬
nes siue sacrificia tũc remissionẽ peccõꝵ acceꝑunt. quicũq ue¬
t̾e̾m hominẽ deponentes hoc ÷ adam. m̃bra noui id xp̃i facti sũt.
Ide nãq in illis oblatõnes & sacrificia mediante gꝑabant᷑. qͦd po¬
stea sub lege se̾pta circũrisio aut sub gr̃a bãpitimꝰ: indelicet ut
&s ipsi ab om̃i pecc̃õ siue originali siue auctualĩ iustificati inter
m̃bra illiꝰ cõputarent᷑. euiꝰ fide & sacram̃tis scĩficabant᷑. Eande
nãq passio saluatoris p̃cedentibꝰ sacram̃tis. id siu̾e oblationi sub
scĩficationis contulit. quã subsequentib & succedentibꝰ confert
hoc solo excepto quod sacrificia & oblationes ñ ita sub nat᷑ali
lege quẽadmodũ circũcisio subseͥpta. & baptimꝰ sub gr̃a ad ne¬
cessitatẽ salutis. sed ad cultũ deuotionis fiebant. sola tũc fide
iustificante & purificante credentes: & rursũ hoc &̃ in circũ cisi¬

Expanded text:
 substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recomnes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes, hoc est Adam, membra novi, id est Christi facti sunt. Idem namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius computarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe passio Salvatoris, praesanctificationis contulit, quam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et oblationes non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisi
Abbreviated transcription (Latin):
didit. ꝑfide̾ it̾m illummat᷑. ut eunde uide atq cognoscere possit.
patet quia id ꝑ qͦd ei pͥmũ bonũ qͦd ꝑdid̾at reddit᷑. iure exor¬
diũ restaurationis eiꝰ uocat᷑. Quȩ restauratõ scilicet scđ̾m in cre¬
m̃ta fidiꝰ crescit: dũ ħo ampliꝰ ꝑ agnitionẽ illuminat᷑. & infłamat᷑¬
missũ redditur. ut ꝑ eam paulatim. cognitione parit̃ & aniore
crescens. ad plenã ilła uisionis felicitatẽ ꝑuenire mereat᷑. Sic
enĩ iustus quandu in hoc copore ex istens ꝑ egrinat᷑ a d nõ uiu̾e
ħt ex fide: quẽ admodu beatꝰ cũ eductꝰ fuerit de ergastulo hoc
q introduetꝰ ingaudiũ dñi sui. uiu̾e habebit ex contẽplatio¬
ne. Sed mira di dispensatione agit᷑. qͦd nũc int̾i̾m malieia ho¬
stis antiqui ad impu guandos os ꝑsequendos fideles relaxatur:
quatinꝰ uidelicet hoc homini reputet᷑ ꝓmi̾to.si nẽ ꝑfide̾ am¬

Expanded text:
erdidit, per fidem iterum illuminatur, ut eum videre atque cognoscere possit; patet quia id per quod ei primum bonum quod perdiderat redditur, jure exordium restaurationis ejus vocatur. Quae restauratio scilicet secundum incrementa fidei crescit, dum hommissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fuerit et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito,
Abbreviated transcription (Latin):
tio ostendas. M Si sũmũ bonũ hominis ꝯtẽplatõ di p̃sentis
eẽt. maximeq ad ꝑfruena ũ hoc ħo pͥmũ ꝯditꝰ credit᷑: m̾ito¬

Expanded text:
tio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis tio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis Dei esset, maxime quia ad perfruendum hoc homo primus conditus credit
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ factũ. sex alia scd̾m ꝓhibitionẽ. DQuare de faciendis unũ
tantũ p̃ceptũ cdatũ ÷: & de ñ faciendis plura. Młriiũ peccm
hominis fuit inobedientia: & ido uita ista quę homini ad pe¬
nirentiã concedit᷑. tota obedientię deputat᷑. Quia gͥ ħo in
malis agendis ex ꝓpͥa concupiscentia in diu̾sa distrahit᷑. in bo¬
nis uͦ agendis sola obedientię regula gub̾nat᷑: ido in malisca
dus: ut ibi ꝑ sententiã alt̾iꝰ salubriꝰ disc̾e̾t qͥd ipse ag̾e de bu¬
isset. Cũ enĩ iubet᷑ ħo patri &s matri honorẽ deferr̾e. ñ hoc
ad carnales parentes solũmͦ referendũ ÷: sed hoc potiꝰ ei p̃ci¬
ꝑiori obedientiã atq honorẽ ex hib̾e ñ dedignet᷑. DEece de¬
monstrasti tria. id ÷ fide̾ & sacram̃tũ fidi & oꝑa. nũc suꝑ÷
ut in his qui hȩc habeant qualis aut quanta estecta ÷ repara¬

Expanded text:
ceptionem factum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum ceptionem factum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum tantum praeceptum datum est, et de faciendis plura? M. Primum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo in malis cadus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et ad carnales parentes solum referendum est, sed potius hocperiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. D. Ecce demonstrasti tria, id est fidem, et sacramenta fidei et opera. Nunc superest ut in his qui haec habebant, qualis aut quanta effecta sit repara
Abbreviated transcription (Latin):
alia ꝑ ꝓhibitionẽ ualt̾am partẽ tantũ locare: ut quẽ admnodũ pͥ¬
mo honini in paradiso ds de concessione naturali. unã ꝓ p̃cepto
discipline ꝓhibitõnẽ exceꝑat. ita mͦ filiis eiꝰ ñ iuna u̾itate stantib
sed ꝑriarios errores dissipatis. ñ unũ de concessione nat᷑ali p̃ceptũ.
disciplinȩ quasi ꝓbantis sed quasi corrigendis. & reꝑandis multa
formaret: ut quanto magis se in mediis temꝑare disce̾nt. tanto
facienda aut uitanda ꝓposuerat: OIlla septẽ quȩ postea lex se̾p¬
ta in sccła tabula de dilectione ꝓximi mandabat. Prunũerat ho¬
nora patrẽ tuũ. q matrẽ tuam. ut bene sit tͥ. &sis longeuꝰ suꝑ
t̃ram. Scd̾m ñ occides. t̾ciũ ñ mechab̾is. auartũ ñ furtũ facies.
euintũ ñ falsũ testimoniũ dices. Sextũ ñ concupis ces uxorẽ ꝓxi¬
mi tui. Septimũ. ñ concupisces rẽ ꝓximitui. Primũ. scd̾m p̃oꝙ¬

Expanded text:
alia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum pralia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus, sed per variodisciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram; secundum: Non occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quintum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces uxorem proximi tui; septimum: Non concupisces rem proximi tui . Primum secundum prae
Abbreviated transcription (Latin):
&ꝑit. dualit᷑ fiebat circuncisio: o Prȩceptũ fuit ut puer mas¬
cislus octauo die natiuitatis suȩ circuncidet᷑ in carne p̃putq sui
culte slo de petra facto. D Quȩ funit rato. ut sicfieri p̃erpetur
M Tres sunt circucisiones una in carne tantũ exteriꝰ. que sa¬
cram̃tũ ÷  aue aliȩ quȩ sũt res & uirtꝰ sacram̃ti. alt̾a que infa¬

Expanded text:
coepit. D. Qualiter fiebat circumcisio? M. Praeceptum fuit ut puer mascoepit. D. Qualiter fiebat circumcisio? M. Praeceptum fuit ut puer masculus octavo die nativitatis suae circumcideretur in carne praeputii sui cultello de petra facto. D. Quae fuit ratio ut sic fieri praeciperetur? M. Tres sunt circumcisiones: una in carne tantum exterius, quae sacramentum est; duae aliae quae sunt res et virtus sacramenti. Altera quae f
Abbreviated transcription (Latin):
lens deus ppłm suũ in unũ cong̃gare. & ab infideliũ collegio se¬
questrare. ut ñ solũ in una fide. sea es inuna eiñt societate.
uocautt abraham ut eũ de t̾ra sua ectuce̾t. ut ꝑ illũ uttũ &s in
illo imo om̃s qͥ ab illo nascituri. aut illũ secuturi erant. a pͥsti¬
na conu̾satione edicens. in unã societatẽ noue uitȩ cong̃ga¬
ret. Cui ã p̃cepit ut circunciet pelłe p̃putiisui in signũ
sibi post̾is in exemplũ tatitũ. ad pͥorẽ statũ suꝑ adaens. qͣtinꝰ
ꝑ hoc signũ ppls cdi ab infidelibꝰ discern̾et᷑. qͦusq ille ueniret
qui ñ solũ de filiis abrahȩ. sed & de uniusis gentib fideles col¬
ligeret: ac ꝑ hoc nõ iã ꝑsignacł̾m carnis ingen̾e. sea ꝑ signacłm
baptismatis secerne̾t memundatõne. Ot um qͥd ñ os̃ oli añ diliu¬
ũ fideles ab infidelibꝰ dis creti erant᷑.: MErant. sed post diluiuũ rur¬
sus humanũ genꝰ ad imũ ppłm redactũ in abraħa scđo discerni

Expanded text:
lens Deus populum suum in unum congregare et ab infidelium collegio sequestrare, ut non solum in una fide, sed etiam in una essent societate, vocavit Abraham, ut eum de terra sua educeret, ut per illum unum et in illo uno omnes qui ab illo nascituri aut illum secuturi erant a pristina conversatione educens in unam societatem novae vitae congregaret. Cui etiam praecepit ut circumcideret pellem praeputii sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunquid non etiam olim ante diluvium fideles ab infidelibus discreti erant? M. Erant; sed post diluvium rursus humanum genus ad unum populum redactum in Abraham secundo discerni
Abbreviated transcription (Latin):
xat qui tempꝰ bene oꝑandi habebant. id cũ susceptione sacra¬
m̃toꝵ & executione bonoꝵ oꝑm: ꝑ caritatẽ & spẽ fide robora¬
ta. d̾ Ergo postea creuit fides: M Duob modis crescit fides:
ꝑ constantiam & cognitionẽ. Alii fide̾ ħnt cognitione magnã.
& paruã constantia: alii cognitione paruã. & constantia mag¬
nã: apua dm̃ aũ p̃ciosior ÷ magna fidi constantia. qͣm cognitõ
magna. Antiqui gͥ sci fid̾e habebant plures cognitione paruã
& magnã constantia: sieut e contrario nc̃ multi fid̾e ħnt cog¬
intõne magnã. & constantia paruã. DQuȩ aũ sacram̃ta erais
sub lege naturali:S Oblationes. & sacrificia. & decimȩ. D Qͣ

Expanded text:
bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia; sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione magnam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Obla
Abbreviated transcription (Latin):
se: cũ &̃ apłi qͥ eũ p̃sentẽ in carne uidant quoꝵ fides & iusticia
ab ipso saluatore p̃dicat᷑. hoc ignorasse legant᷑. Credebant tñ se
hoc patent̃ ostendit᷑. qͦd & petrus dño mortẽ suani p̃dicenti con¬
quia qͦd ꝑ mortẽ eiꝰ reduũdi fuerant nescierunt. D hoc gͦ illis
priorib suffic̾e̾ potãt ad salutẽ. ut credent eũ creatorẽ om̃iũ¬

Expanded text:
stoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino mortem suam praedicenti conquia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omniu
Abbreviated transcription (Latin):
ita discernere debet: ut nec creaturȩ diuinitatẽ creatoris atti¬
buat. nec ereatori infirmitatẽ creaturȩ ascribat: id nec dm eo¬
cludat tempore. nec creaturã tendat et̃nitate. Nã qͦalibet ho
fiat: fides necẽe ÷ detrim̃tũ patiat᷑. Seq̃r aũ ut fides eũ recte
int̾ ereatarẽ & creaturã diuiserit: recte õ offerre studeat cre¬
atori. honorẽ suũ tͥbuendo: ut uidelicet confiteatur omĩa ab

Expanded text:
ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attriita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attribuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet horum fiat: fides necesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut fides cum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab
Abbreviated transcription (Latin):
sentiũ cercitudo: supͣ opinionẽ & infra scientiã constituta. Cariras¬
amor dĩ ꝓpt̾ ip̃m: os amor ꝓxum ꝓpt̃ cm. Spes ÷ fiducia fatur oꝵ honor
ex grã di & hona conscientia. In hoc õs̃ fides & spes differre uident᷑: qͦdsi
nr̃is os aliens. & spes solũ mͦ de nr̃is: fides de bonis & malis. spes de sols
bonis. D. Quid sacram̃tũ ficłi: MDuob modis intelligi pot̃ sacra¬
m̃tũ ficdłi. siue ipm sacram̃tũ quod fides. siue saeram̃tũ fidi id fide
baptismꝰ significat᷑ : ita & sacram̃tũ fid̾i ipsam fidẽ quȩ sacram̃tũ
nonnum qͣm acciꝑe solemꝰ. Porrocȩt̾a omĩa id̾o sacram̃ta fidi dnr
qͥd ad eos tantũ qͥ fide ħut scificandos instituta sint. Ip̃a uͦ ficles
mate ceriumꝰ atq aluid iuisio manifesta. qua eũ postea facie ad
res ad fide ꝑtineant.  Duo sunt: creator & creatura. Hec sana fidi

Expanded text:
sentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitassentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitasr Deum. Spes est fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona conscientia. In hoc etiam fides et spes differre videntur: quod nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacbaptismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, gmate cernimus ; atque aliud visio manifesta qua eum postea facie ad res ad fidem pertineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides
Abbreviated transcription (Latin):
d Qualit̃ hoc accipiendũ putas: MQuęcũq uel futura necdr̃
sunt. uel p̃t̾ĩta iã ẽẽ desierunt. uł p̃sentia ueritatẽ sui.a sen¬
sibus ilr̃is sine cogritione abscondunt. hec omĩa quantũ atti¬
net ad nos qͦda mͦ ñ sunt: sed quia ꝑfid̾e de his om̃ib quasiexi¬
stentib p̃sentibꝰ quedã in nob̾ certitudo nascit᷑ . ñ nm̾to ipsa
sides &s non existentiũ sub̃a. & ñ apparentiũ argum̃tũ appellat᷑.
Porro illud consicłandũ ÷ qͦd sola fide nemopot̾ plac̾e̾ do. nͥ ca-¬
ritas illi sociata fui̾t: ut sit uidelicet oꝑans fides ex dilectõne.
At tñ fides fundam̃tũ qͦdã mͦ ÷. o pͥncipiũ boni in hoĩe de qͣ cari¬
tas nascit᷑. de caritate aũ spes gen̾atur: qͥa ad cognitõnẽ ꝑ
ꝑtinet. Caritasaͣmor: spes aũ fidutia:. d Breuit̃ uelim ut hoꝵ disi¬
nitõne ꝓposita: ipsamͥ manifestiꝰ distinguant᷑. M fides ÷ uoluntaria ab¬

Expanded text:
D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt; vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cognitione abscondunt: haec omnia quantum attinet ad nos quodammodo non sunt; sed quia per fidem de his omnibus quasi existentibus praesentibus quaedam in nobis certitudo nascitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est quod sola fide nemo potest placere Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quodammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia fides ad cogitationem rtinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria ab
Abbreviated transcription (Latin):
ista uero cũ sint uisibilia qͥde tantũ mͦ inuisibilis gr̃ȩ sacram̃ta
sunt. Iccirco sacram̃ta gr̃e pͥmũ ꝑ inuocatõnẽ tͥnitatis sc̃ificato¬
nẽ in se suscipiunt. ac deinde scĩficatõnẽ conferunt. ut sint ex
sc̃ificatõne sc̃ificantia: atq hoc ex sua sibiq edita cęlitꝰ sc̃ificatõ¬
ne conferat᷑. qͦd illa ꝑ hȩc conferre consueua̾nt ex sola hoꝵ signi¬
MTria sunt. id fides. & sacram̃ta ficłi: & oꝑa bona quȩ a pͥnci¬
pio ad optinenda salutẽ homini ꝓposita uident᷑. his milites
bonis tela accipientes: quib contͣ diabolũ pugnauerunt. Sa¬
ne quẽ ad modii ueq robur inermi. neq arma sine uirib. aut
tela contͣ fortẽ armatũ ꝓdẽe possunt dimicanti: itaqͥd̾e fid̾e̾
sine oꝑib & sacram̃toꝵ scĩficatõne. & rursus sine fidie sacram̃-¬
ta. aut oꝑa salutis effectũ ñ ħnt. DQuid fides: oł aulus dicit¬
ficde ẽẽ substantiã rerũ sꝑandarũ: argum̃tũ ñ apparentiũ.

Expanded text:
ista vero cum sint visibilia, ipsa quidem tantummodo invisibilis gratiae sacramenta sunt. Idcirco sacramenta gratiae primum per invocationem Trinitatis sanctificationem in se suscipiunt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum signiM. Tria sunt, id est, fides, et sacramenta fidei, et opera bona: quae a principio ad obtinendam salutem homini proposita videntur. His milites ribus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque robur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fisubstantiam rerum sperandarum, argumentum non apparentium .
Abbreviated transcription (Latin):
te. & tali bonitate te fecit: ut nicħ posset a ꝑfecto minꝰ. tu cħ ab
optimo uellet det̾ius. Itaq optimꝰ artifex plasma bonũ fecit: cuiꝰ
ȩ t̃nas corruptõ. & bonitas immortalis. nec uiciũ gignit. nec recip̃.
Sed forte mat̾ia culpanda sit: quȩ talis erat de qua aliua fitri
ñ pot̾at. Terra eñĩ erat mat̾ia: o exiuit uas testeũ. Quidͦ Mir̃
est: hoc gͦ tu dicens respicere debueras: quia suias testcũ factꝰ
es. gͦ de molli luto in testam solidatus es. & gleba tua sinat᷑amñ
huit firmitatis: ħuit tñ nat᷑am ꝯfirmatonis. Si ñ ħuit ut̾ ẽit

Expanded text:
te et tali bonitate te fecit, ut nihil posset a perfecto minus, nihil ab te et tali bonitate te fecit, ut nihil posset a perfecto minus, nihil ab optimo vellet deterius. Itaque optimus artifex plasma bonum fecit, cujus aeterna incorruptio et bonitas immortalis nec vitium gignit, nec vitium recipit. Sed forte materia culpanda sit, quae talis erat de qua aliud fieri non poterat. Terra enim erat materia, et exivit vas testeum. Quid? Mirum hoc est. Hoc ergo tu dicens respicere debueras, quia, si vas testeum es, ergo de molli luto in testam solidatus es, et gleba tua, si naturam non habuit firmitatis, habuit tamen naturam confirmationis. Si non habuit ut hoc esset
Abbreviated transcription (Latin):
tuam. Sitat ñ solũ leuam̃ miseriȩ tuȩ. sed stat in testimoni¬
ũ oo penã culpȩ tuȩ. Stat t̃ra . & tu suꝑ t̾ram stas. stabilis ipsa
est quȩ portat & tu corrus qͥ portaris. Quare hoc: Nũqͥa
os tu tra ñ es. Quidgͦ dictũ tibi Terra es. oo in trã ibis. figo
t̾ra es. & suꝑ tr̃am es. & de t̾ra es. Quare gͦ ñ stas in ȩt̃nũ: Num¬
qͥd tu infirmior factus es e t̾ra illa de qua sũptꝰ es: Quid gͦ oꝑa¬
ta ÷ manus artificis si ñ ꝓuexerit opus suũ in meliꝰ: Ergo scien¬
tia ñ erat apud ipsũ: aut insirinus inuentꝰ. ut in manibꝰ eiꝰ bo¬
na illa mat̾ia det̾ior efficeretur: Absit. Inmo uͦ multo melior̃ẽ
te fecit. quã illud fuerat uñ te fecit. quia t̾rã fecat stabiłe: te
aũ de t̾ra fecit inmortałe. Ergo meliorẽ te fecit: quã fuerat uũ
te fecit. Non gͦ ex artifice ꝓcessit corruptõ tua. qͥ tanta potesti¬

Expanded text:
tui. Stat non solum ad levamen miseriae tuae, sed stat in testimonitui. Stat non solum ad levamen miseriae tuae, sed stat in testimonium et poenam culpae tuae. Terra stat, et tu super terram stas. Stabilis ipsa est quae portet, et tu corruis qui portaris. Quare hoc? Nunquid et tu terra non es? Quid ergo dictum est tibi: Terra es, et in terram ibis? Ergo erra es, et super terram es, et de terra es. Quare ergo non stas in aeternum? Nue qua sumptus es? Quid ergo operata est manus artificis si non provexit opus suum in melius? Ergo scientia non erat apud ipsum, aut infirmus inventus est, ut in manibus ejus bona illa materia deterior efficeretur? Absit! Imo vero multo meliorem te fecit, quam illud fuerat unde te fecit; quia terram fecerat stabilem, te autem de terra fecit immortalem. Ergo meliorem te fecit, quam fuerat unde te fecit. Non ergo ex artifice processit corruptio tui, qui tanta potesta
Abbreviated transcription (Latin):
nis corruptionẽ. Ergo stat ad consolationẽ tuã. Inmo uͦad ꝯ
fusionẽ tuã stat. Quomͦ: Uide qualis stat. qualis portat. &¬
quales portat: & de quali portat. Qual gͦ portat : dudiquał.
Maledicta t̾ra in oꝑe tuo: spinas & tͥbulos germinabit tibi.
Quales aũ portat: Lursus audi. Maletictus es suꝑ t̾rã. Wbde
quali portat: In sulore uultꝰ tui uesceris pane tuo: & comedeᷤ
herbas t̃rȩ. Ergo maledicta maledictos portat: & tñ portat.
Sed uñ portat ħt aliqͥd ad ꝯsolationẽ tuã: & aliqͥd ad pęnam
tuam. Quod ad ꝯsolationẽ tuã ÷ cũ labore tuo: qͦd ad pęnam
tuam ꝑ laborẽ tuum. ħt panẽ. ħt & spinas. Lauẽ cũ labore tu¬
oad ꝯsolationẽ tuã: spuias ꝑ laborẽ tuũ ad pęnã tuã. Insudo¬
re uultꝰ tui uesceris pane tuo. hoc ad ꝯsolationẽ tuã cũ labore
tuo. Cũ oꝑatꝰ fueris t̾ram ñ dabit fructꝰ suos. sed spinas & tri¬

Expanded text:
nis corruptionem. Ergo stat ad consolationem tui; imo vero ad nis corruptionem. Ergo stat ad consolationem tui; imo vero ad confusionem tui stat. Quomodo? Vide qualis stat, qualis portat, et quales portat, et de quali portat. Qualis ergo portat? Audi qualis: Maledicta terra in opere tuo spinas et tribulos germinabit tibi . Quales autem portat? Rursus audi: Maledictus es super terram . Et de quali portat: In sudore vultus tui vesceris pane tuo; et comedes herbas terrae? Ergo maledicta maledictos portat. Et tamen portat. Sed unde portat, habet aliquid ad consolationem tui et aliquid ad poenam tuam. Quod ad consolationem tui, est cum labore tuo; quod ad poenam tuam, est per laborem tuum. Habet panem, habet et spinas. Panem cum labore tuo ad consolationem tui; spinas per laborem tuum, ad poenam tuam. In sudore vultus tui vesceris pane tuo: hoc ad consolationem tui cum labore tuo. Cum operatus fueris, terra non dabit tibi fructum suum, sed spinas et tri
Abbreviated transcription (Latin):
bile uidetur: nunc aũ seua lues om̃s ad int̾itũ secũ trahit. Gen̾a¬
tio p̃t̾it. & gen̾atõ aduenit. Si p̃t̾it. quouadit:. Si aduenit.
uñ uenit heu dira sors. Quomͦ securus potes ẽẽ oħo: tantis
tenebyis inuolutꝰ. Eccesors quia uiuendo tendis ad mortẽ: sed
nuniqͥd scire potes qualis aut uͥ futuris sis post mortẽ: Consi¬
da gͦ in quanta unitate uiuis. qui qͦtidie cernis p̃t̾ire qͦdes: nec
tñ scire ulla ratione potes. quale sit qͦd futurus es. Gen̾ato p̃te¬
rit. & gen̾atõ aduenit: t̾ra aũ in et̃nũ stat. Ausculta ħo. & ery¬
besce. Terra inȩt̃nũ stat. Quare t̾ra stat. & tu stare ñ potes. ꝓpt̃
quẽ facta est t̾ra : Fortassis dices. quia ad ꝯsolationẽ tuã stat.
Stat ut uenientes mittat. ꝑtͣnseuntes portet. discedentes ue¬
cipiat. Hascentes enĩ de t̾ra ueniunt ꝑ carnis originẽ. & uuen¬
tes suꝑ t̾ram ꝑtͣnseunt: & morientes in terrã redeunt ꝑ car-¬

Expanded text:
interitum trahit. Generatio praeterit, et generatio advenit. Si praeterit, quo vadit? Si advenit, unde venit? Heu dira sors! Quomodo securus esse potes, o homo, tantis tenebris involutus? Ecce scis quod vivendo tendis ad mortem. Sed nunquid scire potes qualis aut ubi futurus sis post mortem? Considera ergo in quanta vanitate vivis, quis quotidie cernis praeterire quod es; nec tamen scire ulla ratione potes quale sit quod futurus es. Generatio praeterit, et generatio advenit. Terra autem in aeternum stat. Ausculta homo, et erubesce. Terra in aeternum stat. Quare terra stat, et tu stare non potes, propter quem facta est terra. Fortassis dices, quia ad consolationem tui stat. Stat ut venientes mittat, pertranseuntes portet, discedentes recipiat. Nascentes enim de terra veniunt per carnis originem, et viventes super terram pertranseunt
Abbreviated transcription (Latin):
cũ hoc tantũ nob̾ magnũ sit nicħ dixisse qͦd dieendũ ñ erat. Cet̾m
scien dũ ÷ hũnclibrĩnouũ qͦdd̾a expositõnis genꝰ reqͥrere. qͥa cũ to¬
tꝰ ad ꝯmouendos affectꝰ cordis humani intendat: sepiꝰ in eo qua¬
si collo quenio quã exponendo sermonẽ formaye oportet. Uñ
necẽe est in his as̃ aliqñ quȩ plana & aꝑta uident᷑ duitiꝰ u̾b̾ immno¬
rari. ut ipsa locutõnis inculeatõ ualictiꝰ tangat. & efficatiꝰ penetͤt
cor audientis. Qui alit̃ hanc scͥpt᷑am tractare uoluerit. ꝙ̃ si cõ¬
mode intelligentiȩ audientiũ seruit. ĩ tñ ꝓpͥetatẽq ñ retineis.

Expanded text:
n erat. Caeterum sciendum est hunc librum novum quoddam expositionis genus requirere; quia cum totus ad commovendos affectus cordis humani intendat, saepius in eo quasi colloquendo quam exponendo sermonem formare oportet. Unde necesse est in iis etiam aliquando, quae plana et aperta videntur, diutius verbis immorari, ut ipsa locutionis inculcatio validius tangat et efficacius penetret cor audientis. Qui aliter hanc Scripturam tractare voluerit, etiamsi commode intelligentiae audientium servit, vim ta
Abbreviated transcription (Latin):
g̃diens. pͥmũ posuit ilła uanitatẽ. quȩ nec pęna hõĩs  ÷ nel cul¬
paꝰ.: p̃ostremo ilła quȩ culpa ñ ÷ sed pęna. licet tñ nec tał culpa sinc
pena uinqͣm ẽt̃ possit. nec tał pena inhis duntarat. quib sacra¬
das carnales m̃tes efficatior. Dicat gͦ ꝑ gen̾atõ p̃t̾it. o gen̾atõ aclit¬
nit. Ac sidic̾et. Si negligendũ putatis quia uanũ: om̃e qͥd agiiᷤ
numqͥd uł hoc negligentũ÷. qͦd ipsi uanitas estis Gen̾atio p̃tit.
& genatõ aduenit. Si morientes discedunt. & mor urrisue¬
cetunit. qͣd gaudiũ. iaet᷑ quiãe aolor iuuentiũ in nascentib
consolationẽ acciꝑe: sed uñ finiri putat᷑ ut ñ sit: uide accurt

Expanded text:
culpa. Postremo illam quae culpa non est, sed poena: licet tamen nec talis culpa sine poena unquam esse possit, nec talis poena in iis duntaxat quibus sacradas carnales mentes efficacior. Dicat ergo: Generatio praeterit, et generatio advenit. Ac si diceret: Si negligendum putatis quod vanum est omne quod agitis, nunquid vel hoc negligendum est quod ipsi vanitas estis? Generatio praeterit, et generatio advenit. Si morientes discedunt et morituri succedunt, quod gaudium est? Videtur quidem dolor viventium in nascentibus con
Abbreviated transcription (Latin):
ħt inqͥt ampliꝰ homo de uniu̾so labore suo qͦ laborat subso¬
le. Uñ ꝯstat quia hie ñ tã labore hominis. qͣm de fructu & e¬
molum̃to agit᷑ humani laboris. quia nõ qͥd sit aut quał labor
hõĩs querit᷑. sed quẽ ħo fructũ de labore suo om̃ĩ qͦ laborat
sub sole ꝯsequat᷑. Ex hic fructꝰ om̃is ñ aliud qͣm uanitas ẽẽ ꝑ hi¬
betur. eũ dr̃. Quid ħt ampliꝰ: Ac si ddic̾et᷑. nicħ ampliꝰ ħt qͣm uani¬

Expanded text:
suo quo laborat sub sole? Unde constat quod hic non tam de labore hominis, quam de fructu et emolumento agitur humani laboris; quia non quid sit aut qualis labor hominis quaeritur, sed quem homo fructum de labore suo omni, quo laborat sub sole consequatur. Et hic fructus omnis non aliud quam vanitas esse perhibetur, cu