comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
TA¬
DU¬
ARUM. quarum dĩ una. scłi huius. ẽ.
altera: in qua est quantum ad homi¬
num genus ꝑtinet etiam ista peregri¬
na ex ortu & procursu & debitis finib
me scripturũ esse promisi: cũ prius mi¬
micos ciuitatis dĩ qui conditori eiꝰ xxp̃o.
deos suos prȩferunt. & liuore sibi ꝑnici¬
osissimo atrociter inuident xp̃ianis.
quantũ me adiuuaret eius grã refellis¬
sem. Quod uoluminib decem priori¬
bus feci. De hac uero mea quã modo cõ¬
memoraui triꝑtita ꝓmissione. in deci¬
mum sequentib quatuor libris amba¬
rũ est digestus e.xortus: deinde ꝓcur¬
sus ab homine primo usq ad diluuiũ
libro uno. qui est huius operis quintus
decimus: atq inde usq ad abraham.
rursus ambe sicut intemporib ita & in
nr̃is litteris cucurrerunt. Sed post a
patre abraham usq ad regum tempus
israhelitarũ ubi sextum decimũ uolu¬
men absoliiis. & inde usq ad ipsius
in carne saluatoris aduentum quousq
septimus decimus liber tenditur. sola

Expanded text:
taduarum, quarum Dei una, saeculi huius est altera, in qua est, quantum ad hominum genus pertinet, etiam ista peregrina, exortu et procursu et debitis finibus me scripturum esse promisi, cum prius inimicos ciuitatis Dei, qui conditori eius Christo deos suos praeferunt et liuore sibi perniciosissimo atrociter inuident Christianis, quantum me adiuuaret eius gratia, refellissem, quod uoluminibus decem prioribus feci. De hac uero mea, quam modo commemoraui, tripertita promissione decimum sequentibus quattuor libris ambarum est digestus exortus, deinde procursus ab homine primo usque ad diluuium libro uno, qui est huius operis quintus decimus, adque inde usque ad Abraham rursus ambae, sicut in temporibus, ita et in nostris litteris cucurrerunt. Sed a patre Abraham usque ad regum tempus Israelitarum, ubi sextum decimum uolumen absoluimus, et inde usque ad ipsius in carne Saluatoris aduentum, quo usque septimus decimus liber tenditur, sola
Abbreviated transcription (Latin):
di. & tam̃ quia cogit humana societas
necessitate etiã iudicandi. Hec est ergo
quã dicimus miseria certe hominis & si
non malitia sapientis. An uͦ necessitate ne¬
sciendi atq iudicandi torquet insontes. pu¬
nnt insontes: Et parũ est illi qͦd non. ẽ.
reus. si non sit insuꝑ & beatus: Quanto
consideratius & homini dignius agnoscit
inista necessitate miseriam. ẽãq odit in
se: & si pie sapit clamat ad dm̃ de necessi¬
tatibus meis erue me.¬

Expanded text:
di, et tamen, quia cogit humana societas, di, et tamen, quia cogit humana societas, necessitate etiam iudicandi. Haec est ergo quam dicimus miseria certe hominis, etsi non malitia sapientis. An uero necessitate nesciendi adque iudicandi torquet insontes, punit insontes, et parum est illi, quod non est reus, si non sit insuper et beatus? Quanto consideratius et homine dignius agnoscit in ista necessitate miseriam eamque odit in se et, si pie sapit, clamat ad Deum: De necessitatibus meis erue me
Abbreviated transcription (Latin):
dit. In his tenebris socialis uitȩ sedebit
iudex ille sapiens. an non audebit: Se¬
debit plane. Constringit enĩ eum & ad
hoc officium ꝑtrahit humana societas:
quã deserere nefas ducit. Hoc eñi nefas
esse non ducit. quod testes innocentes in
causis torquentur alienis: quod hi qui
arguuntur ui doloris plerumq suꝑati.
& de se falsa confessi etiam puniunt᷑ inno¬
centes cum iam torti fuerint innocentes.
quod & si non puniantur morte. in ipsis
uel exipsis tormentis plerũq moriuntur:
quod aliquando & ipsi qui arguunt hu¬
manȩ societati fortasse ne crimina impu¬
nita sint ꝓdesse cupientes. & mentientib
testib. reoq ipso contra tormenta duran¬
te inmaniter nec fatente: ꝓbare qͦd obi¬
ciunt non ualentes. quãuis uera obiece¬
rint a iudice nesciente damnant᷑. Hec
tot & tanta mala: non deputat ẽẽ p̾ec¬
cata. Non enĩ hec facit sapiens iudex no¬
cendi uoluntate. sed necessitate nescien¬

Expanded text:
dit. In his tenebris uitae socialis sedebit dit. In his tenebris uitae socialis sedebit iudex ille sapiens an non audebit? Sedebit plane. Constringit enim eum et ad hoc officium pertrahit humana societas, quam deserere nefas ducit. Hoc enim nefas esse non ducit, quod testes innocentes in causis torquentur alienis; quod hi, qui arguuntur, ui doloris plerumque superati et de se falsa confessi etiam puniuntur innocentes, cum iam torti fuerint innocentes; quod, etsi non morte puniantur, in ipsis uel ex ipsis tormentis plerumque moriuntur; quod aliquando et ipsi, qui arguunt, humanae societati fortasse, ne crimina inpunita sint, prodesse cupientes et mentientibus testibus reoque ipso contra tormenta durante inmaniter nec fatente probare quod obiciunt non ualentes, quamuis uera obiecerint, a iudice nesciente damnantur. Haec tot et tanta mala non deputat esse peccata; non enim haec facit sapiens iudex nocendi uoluntate, sed necessitate nescien
Abbreviated transcription (Latin):
ut uitã beatã derelinqueret. desereret. ac¬
fugeret. An non erat iam beata: Misera
ergo erat. Quomͦ gͥ mala non erant: quȩ
uitam miseram fugiendamq faciebant.
Qua propter etiã ipsi qui mala ista ẽẽ con¬
fessi sunt sicut peripatetici. sicut ueteres
achademici. quorũ sectam uarro defendit.
tolerabilius quidem loquuntur. sed eorũ qͦq
mirus est error quod in his malis & si tam gra¬
uia sint ut morte fugienda sint. ab ipso sibi¬
met illata qui hȩc patitur uitã beatam ta¬
men esse contendunt. Nala sunt inquit
tormenta atq cruciatus corꝑis: & tanto
sunt peiora quanto potuerint esse maiora.
Q uib ut careas: ex hac iita fugiendũ. ẽ.
Qua uita obsecro: Hac inquit: quȩ tantis
aggrauat᷑ malis. Certe gͦ beata est in essde
derit ad huc nescit. quẽ ne innocentẽ ne¬
sciens occideret torsit. Ac ꝑ hoc in nocen¬
tẽ & ut sciret torsit: & dum nesciret occi¬

Expanded text:
ut uitam beatam derelinqueret desereret ut uitam beatam derelinqueret desereret fugeret. An non erat iam beata? Misera ergo erat. Quo modo igitur mala non erant, quae uitam miseram fugiendamque faciebant? Quaproptu etiam ipsi, qui mala ista esse confessi sunt, sicut Peripatetici, sicut ueteres Academici, quorum sectam VaiTO defendit, tolerabilius quidem loquuntur, sed eorum quoque mirus est error, quod in his malis, etsi tam grauia sint, ut morte fugienda sint ab ipso sibimet inlata, qui haec patitur, uitam beatam tamen esse contendunt. \'Mala sunt, inquit, tormenta adque cruciatus corporis, et tanto sunt peiora, quanto potuerint esse maiora; quibus ut careas, ex hac uita fugiendum est.\' Qua uita, obsecro? Hac, inquit, quae tantis adgrauatur malis.\' Certe ergo beata est in eisdederit, adhuc nescit, quem ne innocentem nesciens occideret torsit; ac per hoc innocentem et ut sciret torsit, et dum nesciret occi
Abbreviated transcription (Latin):
bris debilitetur. dolorib crucietur. & si
quid aliud talium malorũ dici aut cogi¬
tari potest incidat in eum quo sibi mortẽ
cogatur inferre: hanc inhis malis uitam
constitutam eũ ñ pudeat beatã uocare.
Ouitam beata: quȩ ut finiatur mortis
querit auxilium. Si beata est: maneat᷑
inea. Quomodo ista non sunt mala. quȩ
uncunt fortitudinis bonũ. eandẽq for-¬
titudinem non solum sibi cedere uerũ e¬
tiã delirare compellunt. ut eande uitã &
dicat beatam & ꝑsuadeat esse fugiendam:
Quis usq adeo cęcus est ut non uideat qͦd
si beata esset. fugienda non ẽẽt: Sed aꝑta
infirmitatis uoce fugiendam fatentur.
Quid igitur cause est cur non etiã mise¬
ram fracta suꝑbiȩ ceruice fateant᷑: Ptrũ
obsecro. cato ille patientia anpotius impa¬
tientia se ꝑemit: Non enim hoc fecisset:
nisi uictoriam cesaris impatienter tulisset.
Ubi est fortitudo: Nempe cessit. nempe
succubit: nempe usq adeo superata est.

Expanded text:
bris debilitetur doloribus crucietur et, si bris debilitetur doloribus crucietur et, si quid aliud talium malorum dici aut cogitari potest, incidat in eum, quo sibi mortem cogatur inferre, hanc in his malis uitam constitutam eum non pudeat beatam uocare.s o uitam beatam, quae ut finiatur mortis quaerit auxilium! Si beata est, maneatur in ea. Quo modo ista non sunt mala, quae uincunt fortitudinis bonum eandemque fortitudinem non solum sibi cedere, uerum etiam delirare conpellunt, ut eandem uitam et dicat beatam et persuadeat esse fugiendam? Quis usque adeo caecus est, ut non uideat, quod, si beata esset, fugienda non esset? Sed aperta infirmitatis uoce fugiendam fatentur. Quid igitur causae est, quur non etiam miseram fracta superbiae ceruice fateantur? Utrum, obsecro, Cato ille patientia an potius inpatientia se peremit? Non enim hoc fecisset, nisi uictoriam Caesaris inpatienter tulisset. Ubi est fortitudo? Nempe cessit, nempe succubuit, nempe usque adeo superata est,
Abbreviated transcription (Latin):
cogitationib concipit. & tanto minus
animȩ subditur caro. quantoinagis adũ¬
sus sp̃m concupiseit. Quandui gͦ nobis in¬
est hȩc infirmitas. hec pestis. hic languor.
quomodo nos iam saluos. & si nonclũ saluos.
quomodo iam beatos illa finali beatitudine
dicere audebimus. Iam uero illa uirtus ci¬
ius nomen est fortitudo: in quantacũq sapi¬
entia euidentissima testis est humanoꝵ ma¬
lorũ quȩ compellitur patientia tolerare.
Que mala philosophi stoici miror qua fron¬
te mala non ẽẽ contendant. quib fatentur
si tanta fuerint ut ea sapiens uel non possit
uel non debeat sustmere. cogi eũ mortem̃
sibimec inferre atq ex hac uita emigrarẽ.
Tantus autẽ suꝑbiȩ stupor est nihis homi¬
nib hic se habere finem boni. & a se ipsis fie¬
ri beatos putantib : ut sapiens eorũ hoc est
qualem mirabili uanitate describunt. etiã¬
si excecetur. obsurdescat. obmutescat. nĩe¬

Expanded text:
cogitationibus concipit; et tanto minus cogitationibus concipit; et tanto minus animae subditur caro, quanto magis aduersus spiritum concupiscit. Quamdiu ergo nobis inest haec infirmitas, haec pestis, hic languor, quo modo nos iam saluos, et si nondum saluos, quo modo iam beatos illa finali beatitudine dicere audebimus? Iam uero illa uirtus, cuius nomen est fortitudo, in quantacumque sapientia euidentissima testis est humanorum malorum, quae conpellitur patientia tolerare. Quae mala Stoici philosophi miror qua fronte mala non esse contendant, quibus fatentur, si tanta fuerint, ut ea sapiens uel non possit uel non debeat sustinere, cogi eum mortem sibimet inferre adque ex hac uita emigrare. Tantus autem superbiae stupor est in his hominibus hic se habere finem boni et a se ipsis fieri beatos putantibus, ut sapiens eorum, hoc est, qualem mirabili uanitate describunt, etiamsi excaecetur obsurdescat obmutescat, mem
Abbreviated transcription (Latin):
Et quis est usq adeo sapiens. ut contra li¬
bidines nullũ habeat omnino conflictũ:
Quid illa uirtus quȩ prudentia dr̃. non¬
ne tota uigilantia sua bona discernit a
malis. ut in illis appetendis istisq uitan-¬
dis nullus error obrepat: Ac ꝑ hoc & ip¬
sa. nos in malis uel mala in nobis ẽẽ testa¬
tur. Ipsa enĩ docet malum ẽẽ ad peccan¬
dũ consentire : bonũq ẽẽ ad peccandũ
non consentire libidini. Illud tamen ma¬
lum cui nos non consentire docet pruden¬
tia facit temperantia: nec prudentia nec
tẽperantia tollit huic uite. Quid iustiti¬
a cuius munus. ẽ. sua cuiq tribuere. un¬
de fit in ipso homine quidam iustus ordo
naturȩ. ut anima subdatur dõ. & animȩ
caro. ac ꝑ hoc d̾o & anima & caro: non ne
demonstrat in eo se adhuc oꝑe laborare
potius. quam in huius oꝑis iam fine reqͥ¬
escere: Tanto minus quippe anima sub¬
ditur dõ. quanto minus dm̃ in ipsis suis

Expanded text:
Et quis est usque adeo sapiens, ut contra liEt quis est usque adeo sapiens, ut contra libidines nullum habeat omnino conflictum? Quid illa uirtus, quae prudentia dicitur, nonne tota uigilantia sua bona discernit a malis, ut in illis adpetendis istisque uitandis nullus error obrepat, ac per hoc et ipsa nos in malis uel mala in nobis esse testatur? Ipsa enim docet malum esse ad peccandum consentire bonumque esse ad peccandum non consentire libidini. Illud tamen malum, cui nos non consentire docet prudentia, facit temperantia, nec prudentia nec temperantia tollit huic uitae. Quid iustitia, cuius munus est sua cuique tribuere unde fit in ipso homine quidam iustus ordo naturae, ut anima subdatur Deo et animae caro, ac per hoc Deo et anima et caro, nonne demonstrat in eo se adhuc opere laborare potius quam in huius operis iam fine requiescere? Tanto minus quippe anima subditur Deo, quanto minus Deum in ipsis suis
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ quod ñ uidemus speramus: ꝑ pati¬
entiam expectamus. Sicut ergo spe sal¬
ui: ita spe beati facti sumus. Et sicut salu¬
tẽ ita beatitudinem ñ iam tenemus p̃sen¬
tẽ. sed ȩxpectamus futurã. Et hoc ꝑ pa¬
tientiam. quia in malis sumus quȩ pati¬
enter tolerare debemus: donec ꝑueniam
tolerare debeamus. Talis salus quȩ infi¬
turo erit scło: ipsa etĩa finalis erit beat¬
tudo. Quam beatitudinem isti philoso¬
phi qm̃ non uidentes nolunt credere he
sibi conantur falsissimam fabricare: qͥ¬
to suꝑbiore. tanto mendaciore uirtute
in hac uita quãuis uelimus. qũi facere non
ualemus: id saltem in adiutorio d̃i faciamꝰ.
ne carni concupiscenti aduersus sp̃m. spũ
succũbente cędamus: & ad ꝑpetrandum
peccatum nr̃a consensione ꝑtraham. Absit.
ergo ut quãdiu in hoc bello intestino sumꝰ.
iam nos beatitudinem ad quã uincendo
uolumus ꝑuenire. adeptos ẽẽ credamus.

Expanded text:
autem quod non uidemus speramus, per patiautem quod non uidemus speramus, per patientiam expectamus. Sicut ergo spe salui, ita spe beati facti sumus, et sicut salutem, ita beatitudinem non iam tenemus praesentem, sed exspectamus futuram, et hoc per patientiam; quia in malis sumus, quae patienter tolerare debemus, donec ad illa tolerare debeamus. Talis salus, quae in futuro erit saeculo, ipsa erit etiam finalis beatitudo. Quam beatitudinem isti philosophi, quoniam non uidentes nolunt credere, hic sibi conantur falsissimam fabricare, quanto superbiore, tanto mendaciore uirtute. in hac uita, quamuis uelimus, quoniam facere non ualemus, id saltem in adiutorio Dei facimus, ne carni concupiscenti aduersus spiritum spiritu succumbente cedamus et ad perpetrandum peccatum nostra consensione pertrahamur. Absit ergo ut, quamdiu in hoc bello intestino sumus, iam nos beatitudinem, ad quam uincendo uolumus peruenire, adeptos esse credamus.
Abbreviated transcription (Latin):
hic certe nichil melius atq utilius in hom¬
ne reperitur. quanto maiora sunt adiute¬
ria contra iuim periculorũ. laborũ. do¬
lorũ. tanto fideliora testimonia miseri¬
arũ. Si enim uerȩ uirtutes sunt quȩ nͥ
in eis quib uera in est pietas esse non
possunt. non se ꝓfitentur hoc posse ut
nullas miserias patiantur homines in
quib sunt. neq enm mendaces sunt
uerȩ uirtutes ut hoc ꝓfiteantur. sed̾ ut
uita humana quȩ tot̾ & tantis huus
scłi malis ẽẽ cogitur misera spe futuri se¬
culi sit beata. sicut & salua. Quomͦ em̃
beata est quȩ nondũ salua est: Unde &
apłs paulus. ñ de hominib impruden¬
tib. impatientib. intẽperantib & ini¬
quis: sed de his qui scdm ueram pietat̾ẽ
uiuerent. & id̾o uirtutes quas haberent
ueras haberent. ait. Spe salui facꝰti su¬
mus. Spes autẽ quȩ uidetur: non. ẽ. spe.
Quod autẽ uidet quis. quid sperat: Si

Expanded text:
hic certe nihil melius adque utilius in homhic certe nihil melius adque utilius in homine reperitur, quanto maiora sunt adiutoria contra uim periculorum laborum dolorum, tanto fideliora testimonia miseriarum. Si enim uerae uirtutes sunt, quae nisi in eis, quibus uera inest pietas, esse non possunt: non se profitentur hoc posse, ut nullas miserias patiantur homines, in quibus sunt neque enim mendaces sunt uerae uirtutes, ut hoc profiteantur, sed ut uita humana, quae tot et tantis huius saeculi malis esse cogitur misera, spe futuri saeculi sit beata, sicut et salua. Quo modo enim beata est, quae nondum salua est? Unde et apostolus Paulus non de hominibus inprudentibus inpatientibus, intemperantibus et iniquis, sed de his, qui secundum ueram pietatem uiuerent et ideo uirtutes, quas haberent, ueras haberent, ait: Spe enim salui facti sumus. Spes autem quae uidetur, non est spes. Quod enim uidet quis, quid et sperat? Si
Abbreviated transcription (Latin):
homicidam. si tamen adhuc dicenda est
fortitudo. quȩ ita his malis uincitur. ut
hominẽ quem sicut uirtus regendũ tu¬
endũq suscepit. non modo nonͦ possit ꝑ
patientiam custodire sed ipsa insuꝑ cõga¬
tur occidere. Debet quidem etĩa mortẽ
sapiens ferre patienter: sed que accidit
aliunde. Sed̾m istos autẽ si eam sibi ipse
inferre cõpellitur. ꝓfecto fatendum est
eis non solum mala sed intolerabilia etĩa
mala esse quȩ hoc eum ꝑpetrare cõpelluñ.
Uita gͥ quȩ istorũ tam magnoꝵ tãq gra¬
uium malorũ aut p̾mitur onerib aut
subiacet casibus: nullomodo beata di¬
ceretur. si homines qui hoc dicunt sicut
uicti malis in grauescentib eum sibi inge¬
runt mortẽ cȩdunt infelicitati. ita uich
certis rationib cũ quęrunt beatam uita
dignarentur cȩdere ueritati: & non sibi
putarent in ista mortalitate fine sumim
boni esse gaudendum. ubi uirtutes ipse qͥ

Expanded text:
homicidam; si tamen adhuc dicenda est homicidam; si tamen adhuc dicenda est fortitudo, quae ita his malis uincitur, ut hominem, quem sicut uirtus regendum tuendumque suscepit, non modo non possit per patientiam custodire, sed ipsa insuper cogatur occidere. Debet quidem etiam mortem sapiens ferre patienter, sed quae accidit aliunde. Secundum istos autem si eam sibi ipse inferre conpellitur, profecto fatendum est eis non solum mala, sed intolerabilia etiam mala esse. quae hoc eum perpetrare conpellunt. Vita igitur, quae istorum tam magnorum tamque grauium malorum aut premitur oneribus aut subiacet casibus, nullo modo beata diceretur, si homines, qui hoc dicunt, sicut uicti malis ingrauescentibus, cum sibi ingerunt mortem, cedunt infelicitati, ita uicti certis rationibus, cum quaerunt beatam uitam, dignarentur cedere ueritati et non sibi putarent in ista mortalitate fine summi boni esse gaudendum, ubi uirtutes ipsae, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
non est quia cito reliquitur. quando qͥ dẽ
si sempiterna sit etiã abste ipso misera ui¬
dicatur. Non itaq ꝓpterea qm̃ breuis
est nulla miseria debet uideri: aut qͦd
est absurdius quia breuis miseria.ẽ. idõ
etiã beatitudo appellari. Magna uis est
in eis malis. quȩ cogunt hominem scđm ip¬
sos etiam sapientem sibimet auferre qͦd ho¬
mo est: cum dicant & uerũdicant hanc
esse nature primã quodamodo & maxi¬
mam uocem ut homo concilietur sibi. &
propt̃ea mortem naturaliter fugiat. ita
sibi amicus ut esse se animal & in hac con¬
iuncꝰtione corporis atq animȩ uiuere ue¬
lit uehementer atq appetat. Nagna
uis est meis malis quib iste nature uin¬
citur sensus. quo mors omĩmodo omĩb
uirib conatibq utatur. & ita uincit᷑.
ut que uitabatur. optetur. appetat᷑. & si
non potuerit aliunde contingere ab ho¬
mine ipso sibimet inferatur. Nagna uis
est in eis malis que fortitudinẽ faciunt

Expanded text:
non est, quia cito relinquitur. Quando quidem non est, quia cito relinquitur. Quando quidem si sempiterna sit, etiam abs te ipso misera iudicatur; non itaque propterea, quoniam breuis est, nulla miseria debet uideri aut, quod est absurdius, quia breuis miseria est, ideo etiam beatitudo appellari. Magna uis est in eis malis, quae cogunt hominem secundum ipsos etiam sapientem sibimet auferre quod homo est; cum dicant et uerum dicant, hanc esse naturae primam quodam modo et maximam uocem, ut homo concilietur sibi et propterea mortem naturaliter fugiat, ita sibi amicus, ut esse se animal et in hac coniunctione corporis adque animae uiuere uelit uehementer adque adpetat. Magna uis est in eis malis, quibus iste naturae uincitur sensus, quo mors omni modo omnibus uiribus conatibusque uitatur, et ita uincitur, ut, quae uitabatur optetur adpetatur et, si non potuerit aliunde contingere, ab homine ipso sibimet inferatur. Magna uis est in eis malis, quae fortitudinem faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
IerGo aueratu a nobis quid ciui-¬
tas dĩ de his singulis inter rogata respon¬
deat. ac primũ de finibus bonorũ maloꝵq
quid sentiat. respondebit uitam ẽẽ eternã
istaniq uitandam recte nobis esse uuen¬
dum ꝓpter quod scriptũ est. iustus ex fide
uiuit: qm̃ neq bonũ nr̃m iam uidemus.
unde oportet ut credendo queramus. neq
ipsum recte uiuere nobis ex nobis est nisi
credentes adiuuet & orantes qui & ipsam
fidem dedit qua nos ab illo adiuuandos ẽẽ
credamus. Illi autem qui in ista uita fineᷤ
bonorum et malorum ẽẽ putauerunt si¬
ue in corpore siue in animo siue iutroq
ponentes summũ bonũ. atq ut id explicatiꝰ¬
ipsis malis propter quȩ dicis esse fugiendam :
An ido beatam dicis. quia licet tibi abhis ma¬
lis morte discedere. Quid si ergo meis aliquo
diuino iudicio teuereris. nec ꝑmittereris
mori. nec unquam sine illis esse morte sine¬
reris: Nempe tunc saltem miseram talem
diceres uitam. Nonͣ igitur ꝓpterea misera

Expanded text:
ergo quaeratur a nobis, quid civitas Dei de his singulis interrogata respondeat, ac primum de finibus bonorum malorumque quid sentiat, respondebit aeternam vitam esse istamque uitandam recte nobis esse uiuendum. Propter quod scriptum est: Iustus ex fide uiuit; quoniam neque bonum nostrum iam uidemus, unde oportet ut credendo quaeramus, neque ipsum recte uiuere nobis ex nobis est, nisi credentes adiuuet et orantes qui et ipsam fidem dedit. qua nos ab illo adiuuandos esse credamus. Illi autem, qui in ista uita fines bonorum et malorum esse putauerunt, siue in corpore siue in animo siue in utroque ponentes summum bonum, adque, ut id explicatiipsis malis, propter quae dicis esse fugiendam? An ideo beatam dicis, quia licet tibi ab his malis morte discedere? Quid si ergo in eis aliquo diuino iudicio tenereris nec permittereris mori nec umquam sine illis esse sinereris? Nempe tunc saltem miseram talem diceres uitam. Non igitur propterea misera
Abbreviated transcription (Latin):
dia grassatur in terris: dum liuore ꝑi¬
turus. magistrum ꝑditionis subsequit᷑.
dum diabolum qui zelat imitatur.
sicut scriptum ẽ. Inuidia autẽ diaboli
mors intrauit in orbem terrarum. uni¬
tant᷑ ergo illum qui sunt ex parte eiꝰ.
Hȩc uerba cipriani in epła popłis no¬
ta: quam uera. quã fortia recognoscinꝰ.
Uere decuit ciprianum de zelo & liuo¬
re. ꝙ. arguere grauit̃ ꝙ monere: a quo
tam mortifero malo cor eius penitus
alienum. tanta caritatis abundan¬
tia compbauit. quã uigilantissime cu¬
stodiuit: cum collegis sius non maliuo¬
le de baptismo diuersa sentientibus.
nec ipsa maliuola contentione sed hu¬
mana temptatione alit̃ sapiens. quod
illi d̾s in caritate ꝑseueranti. cum uellet
postea reuelare. in cõmunionis unitate
ꝑmansit. aꝑte dicens. Neminẽ iuidi¬
cantes. nec a iure communionis aliquẽ
si diuersum senserit amouentes. Neq
stituit. aut tyrannico terrore ad obse¬

Expanded text:
dia grassatur in terris, dum liuore peridia grassatur in terris, dum liuore periturus magistro perditionis obsequitur, dum diabolum qui zelat imitatur, sicut scriptum est, inuidia autem diaboli mors intrauit in orbem terrarum. imitantur ergo \'illum qui sunt ex parte eius\'. haec uerba Cypriani in epistula populis nota quam uera quam fortia recognoscimus. uere decuit Cyprianum de zelo et liuore et arguere grauiter et monere, a quo tam mortifero malo cor eius penitus alienum tanta caritatis abundantia conprobauit. qua uigilantissime custodita cum collegis suis non maliuole de baptismo diuersa sentientibus nec ipse maliuola contentione, sed humana temptatione aliter sapiens, quod illi deus in caritate perseueranti cum uellet postea reuelaret, in communionis unitate permansit aperte dicens: neminem iudicantes nec si diuersum senserit amouentes. nequepiscoporum constituit aut tyrannico terrore ad obse
Abbreviated transcription (Latin):
ne uoluntatis. Porro sicut in beniuo¬
lentia bona uoluntas sic in maliuo¬
lentia mala uoluntas est. Iam uero
ipsa inuidia quȩ non potest esse nͥ
maliuola. quantum malum ẽ: Non
queramꝰ alios testes: sufficit nobis ipse
ciprianus. ꝑ quem tam multa de
zelo & liuore dñs ueracissima into¬
nuit. ꝙ salubria p̃cepit. Legamus
ergo epłam cipriani de zelo & liuore.
& uideamus quantum malum sit
in uidere melioribꝰ cuiꝰ mali originẽ
ab ipso diabolo extitisse. memoriter do¬
cet. Telare inquit. quod bonum uide¬
as & inuidere melioribus: leue apud
quosdam & modicum crimen uidet᷑
fr̃s dilectissimi. Deinde paulo post cũ
eius mali caput atq originẽ quereret:
hinc diabolus inquit inter initia statĩ
mundi & periit primus & ꝑdidit. Et
paulo post. Quale malum ẽ inquit
fr̃s dilectissimi. quo angłs cecidit: quo
circumueniri & subuerti alta illa &
prȩclara sublimitas potuit. quo dece¬
ptus ẽ ipse qui decepit: Ex inde inui¬

Expanded text:
nae uoluntatis. porro sicut in beniuonae uoluntatis. porro sicut in beniuolentia bona uoluntas, sic in maliuolentia mala uoluntas est.. Iam uero ipsa inuidia, quae non potest esse nisi maliuola, quantum malum est! non- quaeramus alios testes. sufficit nobis ipse Cyprianus, per quem tam multa de zelo et liuore dominus ueracissima intonuit et salubria praecepit. legamus ergo epistulam Cypriani de zelo et liuore et uideamus quantum malum sit inuidere melioribus, cuius mali originem ab ipso diabolo extitisse memoriter docet. zelare, inquit, quod bonum uideas et inuidere melioribus leue aput quosdam et modicum crimen uidetur, fratres dilectissimi. deinde paulo post, cum eius mali caput adque originem quaereret: hinc diabolus, inquit, inter initia statim mundi et periit primus et perdidit. et paulo post: quale malum est, inquit, fratres dilectissimi, quo angelus cecidit, quo circumueniri et subuerti alta illa et praeclara sublimitas potuit, quo deoeptus est ipse qui decepit. exinde inui
Abbreviated transcription (Latin):
uerum dicit. Hoc autẽ puto me non
temere dicere. Si foris nemo potest ali¬
quid habere quod xp̃i est: nec intus
quisquam potest aliquid habere qͦd
diaboli ẽ. Si enim ortus ille clausus
potuit habere spinas diaboli. cur ñ &
extra ortum potuit manare fons xp̃i.
Si autẽ non potuit: unde in his qui
intus erant etiam ipsiꝰ apłi pauli dem¬
poribus tantum malum inuidiȩ &.
maliuolȩ dissensionis: Hȩc enĩ uerba
cipriani sunt. An forte inuidia & ma¬
liuola dissensio: paruũ malum ẽ. Qo¬
modo ergo isti erant in unitate. qui
non erant in pace ox enum non
mea nec cuiusquã hominis sed ipsiꝰ
dñi: nec ꝑ homines. sed ꝑ angłos so¬
nuit xp̃o nato. Gła in excelsis dõ. ꝙ
in terra pax hominibus bonȩ uolun¬
tatis. Quod utiq nato in terris xp̃o
non sonaret ore anglico: nisi ds hoc
uellet intelligi. eos esse in unitate cor¬
poris xp̃i qui sunt in pace xp̃i: eos
autẽ esse in pace xp̃i. qui sunt bo¬

Expanded text:
uerum dicit. hoc tamen puto me non uerum dicit. hoc tamen puto me non temere dicere: si foris nemo potest aliquid habere quod Christi est, nec intus quisquam potest aliquid habere quod diaboli est. si enim hortus ille clausus potuit habere spinas diaboli, cur non et extra hortum potuit manare fons Christi? si autem non potuit, unde in his qui intus erant etiam ipsius apostoli Pauli temporibus tantum malum inuidiae et maliuolae dissensionis? haec enim uerba Cypriani sunt. an forte inuidia et maliuola dissensio paruum malum est? quomodo ergo isti erant in unitate qui non erant in pace? uox enim non mea. nec cuiusquam hominis, sed ipsius domini, nec per homines, sed per angelos sonuit Christo nato: gloria in excelsis deo et in terra pax hominibus bonae uoluntatis. quod utique nato in terris Christo non sonaret ore angelico, nisi deus hoc uellet intellegi, eos esse in unitate corporis Christi qui sunt in pace Christi, eos autem esse in pace Christi qui sunt bo
Abbreviated transcription (Latin):
quebatur de frĩbus siue in ordinate
ꝙ contra eccłiasticam disciplinã ambu¬
lantibus. siue euangłicam ueritatẽ de
di tiore seruantibus: & quosdam ex
eis posuit uerbum dĩ constant̃ atq in¬
trepide locutos. quosdam uero in inui¬
dia & dissensione uersatos: quosdam
seruasse circa se beniuoła caritatẽ. alios
uero habuisse maliuolam dissensionẽ:
sed tamen om̃ia patienter sustinere.
dum mͦ siue in ueritate siue ꝑ occasi¬
onem. nomen xp̃i quod paulus p̃di¬
cabat ad plurimorum notitiam ꝑue¬
niret. & noua adhuc ac rudis sermonis
seminatio. loquentium p̃dicatione
crebresceret. Porro aliud est eos qui in¬
tꝰ in ȩccłia sunt in nomine xp̃i loqui
faciunt. in nomine xp̃i baptizari. Hȩc
uerba cipriani admonere nos uiden-¬
tur: ut distinguamus inter eos qui fo¬
ris mali sunt. & eos qui intus mali
sunt: &. illos de quibus dicit apłs.
quod euangłm non caste ꝙ ꝑ inuidi-¬
am annuntiarent intꝰ fuisse dicit. q̃

Expanded text:
quebatur de fquebatur de fet contra ecclesiasticam disciplinam ambulantibus siue euangelicam ueritatem de Dei timore seruantibus. et quosdam ex eis posuit uerbum Domini constanter adque intrepide locutos, quosdam uero in inuidia et dissensione uersatos, quosdam seruasse circa se beniuolam caritatem, aliquos uero habuisse maliuolam dissensionem, se tamen patienter omnia sustinere, dummodo siue in ueritate siue per occasionem nomen Christi quod Paulus pcabat ad plurimorum notitiam perueniret et noua adhuc ac rudis sermonis seminatio loquentium praedicatione crebresceret. porro aliud est eos qui intus in ecclesia sunt in nomine Christi loqui, faciunt in nomine Christi baptizare. haec uerba Cypriani ammonere nos uidentur, ut distinguamus inter eos qui foris mali sunt et eos qui intus mali sunt. et illos de quibus dicit apostolus, quod euangelium non caste, sed per inuidiam adnuntiarent, intus fuisse dicit et
Abbreviated transcription (Latin):
ait. nec quisqũa dicat quod accepi¬
mus ab apłis hoc sequimur: qͣnto
robustius nunc dicimus quod ȩcdiȩ
sputatio dissuadere non potuit. ꝙ. qd̃
plenarium concilium confirmauit
hoc sequimur: Huc accedit. quod
bene ꝑspectis ex utroq latere dispu¬
tationis rationibus & scripturarum te¬
stimoniis: potest etiam dici. quod ueri¬
tas declarauit hoc sequimur. Nam re¬
uera illud quod quidam cipriam di¬
sputationibꝰ opponebant quod ait apłs.
uerũtamen om̃im᷑ siue ꝑ occasionẽ si¬
ue ꝑ ueritatẽ xp̃c annuntietur. recte
ciprianus refellit. ostendens ad causã
hereticorum non ꝑtinere: quoniã de
his dicebat apłs qui cum maliuola
inuidia sua querentes interius uersa¬
bant᷑. Xp̃m quidam annuntiabant. si¬
cut se habet ueritas qua xp̃o credimꝰ:
sed ñ eo animo quo a bonis euan-¬
głistis illius columbȩ filiis annuntia
paulus. ut aliquid quod ad hanc rẽ
ꝑtineat. posuisse ostendatur: uerum lo¬

Expanded text:
ait: nec quisquam dicat: \'quod accepiait: nec quisquam dicat: \'quod accepimus ab apostolis hoc sequimur\', quanto robustius nunc dicimus: \'quod ecclehaec disputatio dissuadere non potuit et quod plenarium concilium confirmauit, hoc sequimur\'! huc accedit, quia bene perspectis ex utroque latere disputationis rationibus et scripturarum testimoniis potest etiam dici: \'quod ueritas declarauit, hoc sequimur.\' Nam reuera illud, quod quidam Cypriani disputationibus opponebant, quod ait apostolus: uerumtamen omni modo siue per occasionem siue per ueritatem Christus adnuntietur, recte Cyprianus refellit ostendens ad causam haereticorum non pertinere, quoniam de his dicebat apostolus, qui cum maliuola inuidia sua quaerentes interius uersabantur. Christum quidem adnuntiabant, sicut se habet ueritas qua Christo credimus, sed non eo animo quo a bonis euangelistis illius columbae filiis adnuntiabPaulus, ut aliquid quod ad hanc rem pertineat posuisse ostendatur. lo
Abbreviated transcription (Latin):
& tantȩ copiȩ gr̃arum debet se aucͥti
p̃ponere. quia uniuersaliᷤconcilii ad¬
monitꝰ firmitate uidet aliquid quid
ille non uidit: quia plenarium de
hac re concilium nondum habeliat p¬
cłia: sicut nec petri apłi meritis s qusã
tam insanꝰ ẽ ut p̾ponat: quia pauli
apłi edoctus litteris. & ipsiꝰ iam eccł̃s
consuetudine roborat᷑. non cogit go¬
tes uidaizare: quod petrus aliquando
coegerat. Non ergo inuenimꝰ ab apł̃s
aliquẽ cum apud hereticos bapera¬
tus esset: in eode baptismo admissim
esse & communicasse: sed neq hoc si¬
uenimus ab hereticis aliquẽ uemta¬
tẽ qui apud illos fuerit baptratis
ab apłis denuo baptizatum: sed ill
consuetudo quam etiam tunc hon¬
nes sursumuersus respicientes non
uidebant a posterioribꝰ institutã. ull̃
ab apłis tradita credit᷑. Et alia muld
sunt. quȩ longum ẽ repetert. Qua ps
si non nichil dicebant. quibus id qd
ei uisum ẽ uolens ꝑsuadere ciptials

Expanded text:
et tantae copiae gratiarum debet se audere et tantae copiae gratiarum debet se audere praeponere, quia uniuersalis concilii ammonitus firmitate uidet aliquid quod ille non uidit, quia plenarium de hac re concilium nondum habebat ecclesia; sicut nec Petri apostoli meritis se quisquam tam insanus est ut praeponat, quia Pauli apostoli edoctus litteris et ipsius iam ecclesiae consuetudine roboratus non cogit gentes iudaizare, quod Petrus aliquando coegerat. Non ergo inuenimus ab apostolis aliquem, cum aput haereticos baptizatus esset, in eodem baptismo admissum esse et communicasse. sed neque hoc inuenimus, ab haereticis aliquem uenientem, qui aput illos fuerit baptizatus, ab apostolis denuo baptizatum. sed illa consuetudo, quam etiam tunc homines sursum uersus respicientes non uidebant a posterioribus institutam, recte ab apostolis tradita creditur, et talia multa sunt, quae longum est repetere. quapropter si non nihil dicebant, quibus id quod ei uisum est uolens persuadere Cyprianus
Abbreviated transcription (Latin):
nec inuenio cur istam consuetudinẽ
quȩ post ciprianum etiam plenario
tõtius orbis concilio confirmata ẽ. tã
robustam ꝙ antea idẽ ciprianus inue¬
nerit. ut cum eiꝰ mutandȩ auctorita¬
tẽ qu̾a sequeret᷑ uir tanta scientia
p̃ditus quereret. non nisi in sola ast¬
ca factum paucis ante se annis an¬
pini concilium reꝑiret. Quod cunsi
aduersus totius orbis morem ñ fise¬
re cerneret has rationes arripuit qͥs
modo nos antiquitate ipsius consur¬
tudinis. & plenarii postea concilii au¬
ctoritate firmati. diligentius conside¬
rantes uerisimiles potius qũa ueraser
inuenimus: quȩ illi uerȩ uisȩ sunt i
obscurissima quęstione laboranti. q.
de peccatorum remissione fluctuant
utrum possit in baptisino xp̃i ñ fien
& utrum possit apud hereticos fien.
Ubi ei si minus aliquid reuelatũ ẽ it
magnitudo caritatis eiꝰ qua unitat̃ nĩ
deseruit ꝓbaret᷑ non ideo quisqũt
tis eius firmamentis meritisq uitimũ

Expanded text:
nec inuenio cur istam consuetudinem, nec inuenio cur istam consuetudinem, quae post Cyprianum etiam plenario totius orbis concilio confirmata est, tam robustam et antea idem Cyprianus inuenerit, ut, cum eius mutandae auctoritatem quam sequeretur uir tanta scientia praeditus quaereret, non nisi in sola Africa factum paucis ante se annis Agrippini concilium repperiret. quod cum sibi aduersus totius orbis morem non sufficere cerneret, has rationes arripuit, quas modo nos antiquitate ipsius consuetudinis et plenarii postea concilii auctoritate firmati diligentius considerantes uerisimiles potius quam ueras esse inuenimus, quae illi uerae uisae sunt in obscurissima quaestione laboranti et de peccatorum remissione fluctuanti, utrum possit in baptismo Christi non fieri et utrum possit aput haereticos fieri. ubi ei si minus aliquid reuelatum est, ut magnitudo caritatis eius qua unitatem non deseruit probaretur; non ideo quisquam tantis eius firmamentis meritisque uirtutum
Abbreviated transcription (Latin):
Cur in illo baptismus ꝙ euangłica uer¬
ba impbant᷑. in isto autẽ approbantur.
cum ab illius co lũbȩ mẽbris uterq
inueniatur alienus: An quia ille foris
aꝑtus litigator ẽ ne intromittatur. iste
uero intus callidus assentator ne foris
piciat᷑: Quod autẽ ait. nec quisqũa di¬
cat quod accepimus ab apłis hoc sequi¬
mur. quando apłi non nisi uña ȩccłam
tradiderunt & baptisina unum. qͦd
ñ nisi in eadẽ ȩ̨ccłia sit constitutũ: ñ
me tantum mouet. ut baptismũ xp̃i
etiam apud hereticos inuentũ audeã
repbare. sicut etiam ipsum euangłm
cum apud eos inuenio necesse ẽ. ut
approbem. quauis eorum detester er¬
rorem: quantũ admonet fuisse quosdã
etiam scĩ cipriani temporibus. qui
consuetudinẽ illã contra quã fiebant
affricana concilia. de qua & ipse pau¬
loante dixit. frustra quidam qui ra¬
tione uincuntur consuetudinẽ nob̃
opponunt. dicerent ab apłis traditã.

Expanded text:
cur in illo baptismus et euangelica uercur in illo baptismus et euangelica uerba inprobantur, in isto autem adprobantur, cum ab illius columbae membris uterque inueniatur alienus? an quia ille\' foris apertus litigator est ne intromittatur, iste uero intus callidus adsentator ne foras proiciatur? Quod autem ait: nec quisquam dicat: \'quod accepimus ab apostolis hoc sequimur\', quando apostoli non nisi unam ecclesiam tradiderunt et baptisma unum, quod non nisi in eadem ecclesia sit constitutum, non me tantum mouet, ut baptismum Christi etiam aput haereticos inuentum audeam reprobare — sicut etiam ipsum euangelium cum aput eos inuenio necesse est ut adprobem, quamuis eorum detester errorem —, quantum ammonet fuisse quosdam etiam sancti Cypriani temporibus, qui consuetudinem illam, contra quam fiebant Africana concilia, de qua et ipse paulo ante dixit: frustra quidam qui ratione uincuntur consuetudinem nobis opponunt, dicerent ab apostolis traditam.
Abbreviated transcription (Latin):
iuncit in scelere: sed ne forte hoc faciat
in heresi sceleris ipsius magnitudo. qd̃
facit in auaritia scientis ad missio: he¬
reticus nesciens. auaro scienti coeque¬
tur: qũãqũa non hoc uideat᷑ ostende¬
re testimoniũ. quod ipse ex apło posuit
Quid enĩ in hereticis. nisi blasphe¬
mias detestamur: Molens autẽ de¬
monstrare ad facilitatẽ ueniȩ ignoran¬
tiam ꝑtinere peccati: testimonium po¬
suit ex apło ubi ait. qui primus fui¬
blasphemus & ꝑsecutor. & iniuriosus.
sed miscđiam consecutꝰ sum. quia igno¬
rans feci. Sed si possunt ut dixi. ambo¬
rum peccata equaliter appendantur.
ignorantis blasphemia. & scientis ido¬
latria: ꝙ eadẽ sententia iudicent᷑. ille
qui xp̃m querendo in uerisimiłe ser¬
monẽ falsitatis incurrit. & ille qui sci-¬
ens xp̃o resistit loquenti ꝑ apłm. qm̃¬
om̃is fornicator aut immundus aut
auarus. quod est idolorum seruitꝰ. non
habet herechitatẽ in regno xp̃i ꝙ dĩ.

Expanded text:
vincit in scelere. Sed ne forte hoc faciat vincit in scelere. Sed ne forte hoc faciat in haeresi sceleris ipsius magnitudo, quod facit in avaritia scientis admissio, haereticus nesciens avaro scienti coaequetur: quanquam non hoc videatur ostendere testimonium, quod ipse ex Apostolo posuit. Quid enim in haereticis nisi blasphemias detestamur? Volens autem demonstrare ad facilitatem veniae ignorantiam pertinere peccati testimonium posuit ex Apoblasphemus et persecutor et iniuriosus, sed misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci. sed si possunt, ut dixi, ambo peccata aequaliter appendantur, ignorantis blasphemia et scientis idololatria, et eadem sententia iudicentur ille qui Christum quaerendo in uerisimilem sermonem falsitatis incurrit et ille qui sciens Christo resistit loquenti per nicator aut inmundus aut auarus, quod est idolorum seruitus, non habet hereditatem in regno Christi et dei.
Abbreviated transcription (Latin):
tum malum sit: quis eorum sit peior.
Possum etiam ita ꝓponere.Si alius
nesciens in heresim ruat. ꝙ sciens alius
ab idolatria non recedat. quia ꝙ apłs
dicit. auaritia quȩ ẽ idoloꝵ seruitus.
& ipse ciprianus eandem sententiam.
non aliter intellexit ficut dixi ad an¬
tonianum scribens ubi ait. nec sibi in
hoc noui heretici blandiant᷑ qͦs se di¬
c̃t idolatͥs ñ cõmunicare. quando sint
apud illos adulteri & fraudatores.
qui teneant᷑ idolatriȩ crimine. hoc enĩ
scitote intelligentes: quia om̃is fornica¬
tor auc immundus. aut fraudator qͦd
itaq membra ur̃a quȩ sunt suꝑ terram.
fornicationẽ. immunditiã. concupiscen¬
tiam malam. & auaritiã quȩ ẽ idoloꝵ
seruitus: quero ergo quis peccet grauuis.
qui nesciens in heresim incurrerit. an qͥ
sciens ab auaritia idẽ ab idolatria non
recesserit. Scdm illam quidẽ regulam
qua peccata scientrum peccatis ignoran¬
tiȩ p̃ponunt᷑. auarus cum scientia

Expanded text:
tum malum sit, quis eorum sit peior. tum malum sit, quis eorum sit peior. possum etiam ita proponere: si alius nesciens in haeresem inruat et sciens alius ab idololatria non recedat — quia et apostolus dicit: auaritia quae est idolorum seruitus et ipse Cyprianus eandem sententiam non aliter intellexit, sicut dixi, ad Antonianum scribens ubi ait: hoc noui haeretici blandiantur quod se dicant idololatris non communicare, quando sint apud illos et adulteri et fraudatores qui teneantur idololatriscitote intelligentes, quia omnis fornicator, aut immundus, aut fraudator, quod itaque membra vestra quae sunt super terram; fornicationem, immunditiam et concupiscentiam malam, et avaritiam quae est idolorum servitus » . Quaero ergo quis peccet gravius, qui nesciens in haeresim incurrerit, an qui sciens ab avaritia, id est, ab idololatria non recesserit? Secundum quidem illam regulam qua peccata scientium peccatis ignorantium praeponuntur, avarus cum scientia
Abbreviated transcription (Latin):
longe grauius esse peccatum eiꝰ qui
sciens. quam eiꝰ qui nesciens peccaue¬
rit. Et ideo uir sc̃s ciprianus non so¬
lum doctus sed etiam docibilis. qd̃
in laude ep̃i quem designat apl̃s
sic ipse intellexit. ut diceret etiam hoc
in ep̃o esse diligendum. ut non solũ
scient̃ doceat. sed etiam patient̃ di¬
scat: non dubito quod si istam quȩ¬
stionem in ȩccłia diu multũq uersa¬
tã. cum uiris scĩssimis doctissimisq
tractaret. ꝑ quos postea factum ẽ ut
antiqua illa consuetudo etiã plenario
concilio firmaret᷑. sine dubitatione
monstraret: non solum qũa doctus ẽẽt
in his que firmissima ueritate ꝑceperat:
uerum etiam qũa docibilis in his quȩ
minꝰ aduerterat. Et tamen cum mani¬
festissimũ sit. multo grauius peccare
scientẽ qũa nescientẽ: uellem michi ali¬
quis diceret. siquis heresim incurrat
nesciens quantum malum sit. & aliꝰ
ab auaritia non recedat sciens quan¬

Expanded text:
longe grauius esse peccatum eius qui longe grauius esse peccatum eius qui sciens quam eius qui nesciens peccauerit. et ideo uir sanctus Cyprianus, non solum doctus sed etiam docibilis, quod in laude episcopi quem designat apostolus sic ipse intellexit, ut diceret etiam hoc in episcopo esse diligendum, ut non solum scienter doceat, sed etiam patienter discat, non dubito quod, si istam quaestionem in ecclesia diu multumque uersatam cum uiris sanctissimis doctissimisque tractaret, per quos postea factum est, ut antiqua illa consuetudo etiam plenario concilio firmaretur, sine dubitatione demonstraret non solum quam doctus esset in his quae firmissima ueritate perceperat, uerum etiam quam docibilis in his quae minus aduerterat. et tamen, cum manifestissimum sit multo grauius peccare scientem quam nescientem, uellem mihi aliquis diceret, si quis in haeresem incurrat nesciens quantum malum sit, et alius ab auaritia non recedat sciens quan
Abbreviated transcription (Latin):
magna immunditia. potest efficere.
ut non sit sc̃m baptisma quod acci¬
pit: etiamsi ab alio similiter auaro
peadem uerba ȩuangłica baptiret᷑
Pinde inquit frustra quida qui ra-¬
tione uincuntur consuetudinẽ nob̃
obiciunt. quasi consuetudo maior sit
ueritate: aut non id sit in sp̃ualibus
spũ reuelatum. Hoc plane uerũ est.
quia ratio & ueritas consuetudi-¬
ni preponenda ẽ: sed cum consuetu-¬
dini. ueritas suffraget᷑. nichil oportet
firmius retineri. Deinde sequitur &
dicit. Ignosci enim inquit potest si¬
plicit̾ erranti. sicut de ipsomet di-¬
cit apłs paulus. Qui primo fui
blasphemꝰ & ꝑsecutor. & in uiriosꝰ.
sed miscdiam merui quia ignorais¬
feci. Post inspirationẽ uͦ ꝙ reuelationẽ
factam qui in eo quod errauerat ꝑse¬
uerat prudens & sciens sine uenia¬
ignorantiȩ peccat. Prȩsũptione enĩ
atq obstinatione quadam nititur. cũ
ratione superetur. Hoc uerissimũ ẽ:

Expanded text:
magna inmunditia potest efficere, magna inmunditia potest efficere, ut non sit sanctum baptisma quod accipit, etiam si ab alio similiter auaro per eadem uerba euangelica baptizetur. Proinde, inquit, frustra quidam qui ratione uincuntur consuetudinem nobis obiciunt, quasi -consuetudo maior sit ueritate aut non id sit in spiritalibus sancto spiritu reuelatum. hoc plane uerum est, quia ratio et ueritas consuetudini praeponenda est. sed cum consuetudini ueritas suffragatur, nihil oportet firmius retineri. deinde sequitur et dicit: ignosci enim potest, inquit, simpliciter erranti, sicut de se ipso dicit apostolus Paulus: \'qui primo fui blasphemus et persecutor et iniuriosus, sed misericordiam merui, quia ignoransfeci\' postinspirationem uero et reuelationem factam, qui in eo quod errauerat perseuerat prudens et sciens, sineueniaignorantiae peccat. praesumptione enim adque obstinatione quadam nititur, cum ratione superetur. hoc uerissimum est
Abbreviated transcription (Latin):
idoloꝵ seruituti alio loco id̃e apłs cõ¬
parat. Et auaritiã inquit. quȩ est ide¬
lorum seruitꝰ. Quem sensum idem
ciprianꝰ sic ex aggerauit in epła a
antonianum: ut eoꝵ peccato quitx¬
re ꝑsecutionis ꝑ libellos turificaturss
se ꝓfessi erant auaros cõparare ñ dibi¬
taret.Sic ergo in heresi baptiratꝰ in as¬
mine sc̃ȩ trinitatis. non fit tamen ã¬
plum dĩ si ab heresi non recesserit: qls¬
mͦ neq in auaritia in eodẽ nomins
baptiratꝰ fit templum di. si ab auati¬
tia non receclat quȩ ẽ idolorũ serul¬
tus. Nam ꝙ hoc idẽ apłs dicat
Quȩ compositio templo d̃i cum
idolis: Non ergo de nobis querat᷑
ciuius dĩ templum fiat. quem dici¬
mus templum dĩ non fieri: nec ta¬
men ideo non baptiratur. nec eius
error immundus efficit ut non sit
scm̃ sacram̃tum. quod accepit uerbiᷤ
euangłicis consecratũ: sicut nec illius
auaritia quȩ est idoloꝵ seruitus. ꝙ

Expanded text:
idolorum seruituti alio loco idem apostolus conidolorum seruituti alio loco idem apostolus conparat: et auaritia, inquit, quae est idolorum seruitus. quem sensum idem Cyprianus sic exaggerauit in epistula ad Antonianum, ut eorum peccato, qui tempore persecutionis per libellos se turificaturos professi erant, auaritiam conparare non dubitaret. sic ergo in haeresi baptizatus in nomine sanctae trinitatis non fit tamen templum dei, si ab haeresi non recesserit, quomodo neque in auaritia in eodem nomine baptizatus fit templum dei, si ab auaritia non recedat, quae est idolorum seruitus. nam et hoc idem apostolus dicit: quae conpositio templo dei cum idolis? non ergo de nobis quaeratur, cuius dei templum fiat quem dicimus templum dei non fieri. nec tamen ideo non baptizatur nec eius error inmundus efficit ut non sit sanctum sacramentum, quod accepit uerbis euangelicis consecratum, sicut nec illius auaritia quae est idolorum seruitus et
Abbreviated transcription (Latin):
fenerator. inuidus. uerbis scło ñ facis
renuntians. dimittit peccata. Si per
ium sacramenti di: sicut ille. itaꝙ
ille. Si ꝑmeritũ suum: nec ille net
ille. Illud enĩ sacram̃tũ. ꝙ in malis
hominibꝰ xp̃i esse cognoscitur: ia
pore autẽ unicȩ columbȩ. incorrup¬
tȩ. sc̃ȩ pudicȩ. non habentis maculi
aut rugam: nec ille nec ille inuent.
& quomodo accipienti ñ ꝑdest bapti¬
sinus ei qui scło uerbis non factis
nuntiat: sic non ꝑdest ei qui in hae¬
si uel scismate baptizat᷑. utriq aiti
correcto ꝓdesse incipit quod anti
non ꝓderat. sed tamen inerat. Bapti¬
tatus ergo in heresi. non fit templut
di. Nũquid tamen ideo ꝓ baptiat
habendus ñ. ẽ: Nã nec intꝰ auarus liptia¬
tus fit tẽplũ dĩ. si ab auaritia ñ rresserit¬
Qui enĩ fiunt tẽplũ dĩ. possident utiꝙ
regnũ di. Apłs autẽ dicit intea mul¬
ta. Neq auari. neq rapaces. regnum
dĩ possidebunt. Auaritiam quippe.

Expanded text:
faenerator inuidus, uerbis saeculo, non factis faenerator inuidus, uerbis saeculo, non factis renuntians dimittit peccata?\' si per uim sacramenti dei, sicut ille, ita et ille; si per meritum suum, nec ille nec ille, illud enim sacramentum et in malis hominibus Christi esse cognoscitur, in corpore autem unicae columbae, incorruptae sanctae pudicae, non habentis maculam et rugam, nec ille nec ille inuenitur. et quomodo accipienti non prodest baptismus ei qui saeculo uerbis, non factis renuntiat, sic non prodest ei qui in haeresi uel in schismate baptizatur, utrique autem correcto prodesse incipit quod ante non proderat, sed tamen inerat. Baptizatus ergo in haeresi non fit templum dei. numquid tamen ideo pro non baptizato habendus est? nam nec intus auarus baptizatus fit templum dpossident utique regnum dei. apostolus autem dicit inter multa: neque auari neque rapaces regnum dei possidebunt. auaritiam quippe