comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
est. tantũ diftar̾ inter dei hoisq sapĩam necelse
ẽ. Nam qr deus in corruptus atq ĩ mortalis
est & ideo perfectus quia sempiternus ẽ
sapĩa quoq cius periñ ut ip̃e pertecta est
nec obstare illi quicꝗͣ pot quia nulli rei de¬
us ip̃e subiectus ẽ. Nomo aũt quia subiet¬
tus e passioni. subiecta est & sapia tius
crrori: & sic hois uitã multe res impe¬
diut quominus possit ille perpetua. Ita
sapĩam q eius multis reb impediri ne¬
cesle e quominꝰ inperspiciẽda penitul ue¬
ritate perfecta sit. Ergo nulla ẽ humana
ta & intenebroso domicilio inclusa: neꝗͥ¬
liberius euagati neq clarius perspitere
ueritatẽ pot. cuius notio diuine coditio¬
nis ẽ. Deo enĩ soli opera sua nota f̃t᷑.
Homo aũt nõ cogitando aut disputando as¬
sequi eã põt: seđ discendo & aridiẽdo ab eo
qui scrre solus pot & docere. Ileo M. tal
suis sentẽtiã socratis de platone traniste¬

Expanded text:
est, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse est, tantum distare inter dei hominisque sapientiam necesse st. nam quia deus incorruptus atque inmortalis est et ideo perfectus, quia sempiternus est, sapientia quoque eius perinde ut ipse perfecta est nec obstare illi quicquam potest, quia nulli rei deus ipse subiectus est. homo autem quia subiectus est passioni, subiecta est et sapientia eius errori, et sicdiunt, quominus possit esse perpetua: ita sapientiam quoque ejus multis rebus impediri necesse est, quominus in perspicienda penitus veritate perfecta sit. Ergo nulla est humana ta, et in tenebroso domicilio inclusa, neliberius euagari neque clarius perspicere ueritatem potest, cuius notitia diuinae condicionis est. deo enim soli opera sua nota sunt. homo autem non cogitando aut disputando adsequi eam potest, sed discendo et audiendo ab eo qui scire solus potest et docere. ideo Marcus Tuiuus sententiam Socratis de natone transfe
Abbreviated transcription (Latin):
do tore per se ip̃os facere uoluerũt. Itaq in
uarias sibiq sepe cõtrarias sentẽtias incide¬
rĩt. ex quib exitũ nõ haberẽt. & in eodem
luto sic comicus ait hesitauerũt .s. assurap¬
tionib eoꝵ nõ respondente uone cũ allump¬
sissẽt quide uera: sed que atfrmari ꝓbariq¬
no possint sine scĩa ueritatis reꝵꝗ celestiũ.
que ut sepe iam dixi nõ põt ẽẽ in hoie nisi
deo docente percepta. Nam si pot hõ poterit
intelligere diuina poterit & facet. Nam in¬
telligere ẽ quasi e uesrigio subseꝗ. Nõ põt
aut facet̃ que deus quia mortali corpor
indutus e. Ergo ne intelliger̃ quide̾ põt q̃
fecit deus: quod an fieri possit ex ĩmensi¬
tate reꝵ atq̃ oꝑum diuinaꝵ. facile ẽ uni-
ciq metiri. Nam si mũdum cũ om̃ib que
sũt ĩ neo cõtemplari uelis. intelligas profecto
ꝙͣtum dei opus humanis oꝑibus antestet. Ita
ꝙfũ inter opera diuina & humana inter¬

Expanded text:
doctore per seipsos facere voluerunt. Itaque in doctore per seipsos facere voluerunt. Itaque in varias sibique saepe contrarias sententias inciderunt, ex quibus exitum non haberent; et in eodem luto sicut Comicus ait haesitaverunt; scilicet assumptionibus eorum non respondente ratione, cum assumpsissent quidem vera, sed quae anon possent sine scientia ueritatis rerumque caelestium: quae, ut saepe iam dixi, non potest esse in homine nisi deo docente percepta. nam si potest homo intellegere diuina, poterit et facere: nam intellegere est quasi e uestigio subsequi. non potest autem facere quae deus, quia mortali corpore indutus est, ergo ne intellegere quidem potest quae facit deus: quod an fieri possit, ex inmensitate rerum atque operum diuinorum facile est uni cuique metiri. nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari uelis, intellegas profecto quantum dei opus humanis operibus antistet. ita quantum inter opera diuina et humana inter
Abbreviated transcription (Latin):
cõsolandos reuertat᷑: ad quos cõuocados pͥus
uenerat. Nam quia uiolarũt impie humi-¬
lem sentiẽt in potestate uictorẽ. eaq omĩa
legut & nõ intelligut deo repensante ꝑati.¬
ent᷑. quippe qui peccatis orũb inquinati
& insuꝑ sancto cruore ꝑ fusi. ab illo ip̃o
cui nefandas manus intulerũt: fint ad
eterna supplicia damnati. Sed exit nobis
cõtra iudeos seperata ma in qua illos
exroris & sceleris reuincemꝰ. Nũc igna¬
ros ueritatis instruamꝰ. Dispositioñe
sũmi dei sic ordinatũ ut iniustũ hoc se¬
culũ decurso tp̃oꝵ spatio terminũ sumat
extinctaq protinus om̃i malitia & pioꝵ
animis ad bt̃am uitam reuocatis quietũ.
traquillum. pacificum. aureũ deniq ut
pocte uocãt seculũ deo ip̃o regnãte florescat.
ronem mũdi que totã sapiam cõtiniet nõ
cõprehẽderut. Ea uõ sensu ꝓͥo & intẽna in¬
telligẽtia nõ põt comprehendi. quod illi sine

Expanded text:
consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius consolandos reuertatur ad quos conuocandos prius uenerat. nam qui uiolarunt impie humilem, sentient in potestate uictorem eaque omnia quae legunt et non intellegunt deo repensante patientur, quippe qui peccatis omnibus inquinati et insuper sancto cruore perfusi ab illo ipso cui nefandas manus intulerunt sint ad aeterna supplicia destinati. sed erit nobis contra Iudaeos separata materia, in qua illos erroris et sceleris reuincemus. Nunc ignaros ueritatis instruamus. dispositione summi dei sic ordinatum, ut iniustum hoc saeculum decurso temporum spatio terminum sumat extinctaque protinus omni malitia et piorum animis ad beatam uitam reuocatis quietum tranquillum pacificum, aureum denique ut poetae uocant saeculum deo ipso regnante florescat. totam sapientiam continet, non comprehenderunt. Ea vero sensu proprio, et interna intelligentia non potest comprehendi, quod illi sine
Abbreviated transcription (Latin):
in extricabilibo uinculis ieretiuit. nec possũt
incelum aspicere qm̃ mens eoꝵ int̾ram ꝓna
himiq defixa ẽ. Uirtutis aũt uia nõ capit
magna onera gesiates: Angustus ad modũ
trames e pet que iustitia hoĩem deducit in
celum. Hunc tener̃ nõ pot nisi qui fuerit
expeditus acnudus. Nam isti locupletes
multii & ingentib sarcinis onerati: per
uiã mortis incedũt. que latissima t. qm̃
late perditio dominatur. His acerba sũt his
uenena que deus ad iustitiã precepit. queq
nos dei magistoris deueritate disserimus.
nub si repugnar audebr̃t: hostes se necesse
ut ele iudicio dei disseramus. Quod tum cõ¬
stituet᷑ cum dñs nr̃ rediexit interra: uti
unicuiq pro merito: aut p̾miũ persoluat aut
pena. Itaq ut in quarto libro de primo erꝰ¬
aduentu diximus: sic in hoc secũdum refo¬
remus aduẽtũ quẽ iudei quoq & cõfitẽt᷑
& sperat᷑. Sed frustra qm̃ necesse ẽ adeos

Expanded text:
inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt inextricabilibus uinculis inretiuit, nec possunt in caelum aspicere, quoniam mens eorum in terram prona humique defixa est. uirtutis autem uia non capit magna onera gestantes: angustus admodum trames est per quem iustitia hominem deducit in caelum, hunc tenere non potest nisi qui fuerit expeditus ac nudus. nam isti locupletes multis et ingentibus sarcinis onerati per uiam mortis incedunt, quae latissima est, quoniam late perditio dominatur. his acerba sunt, his uenena quae deus ad iustitiam praecipit quaeque nos dei magisterio de uirtute ac ueritate disserimus. quibus si repugnare audebunt, hostes se necesse ut de iudicio dei disseramus: quod tum constituetur, cum dominus noster redierit in terram, ut uni cuique pro merito aut praemium persoluat aut poenam. itaque ut in quarto libro de primo aduentu eius diximus, sic in hoc secundum referemus aduentum, quem Iudaei quoque et confitentur et sperant, sed frustra, quoniam necesse est ad eos
Abbreviated transcription (Latin):
re nolit si acceperit. Hi sut hoĩes qui con¬
tra ueritatẽ clausis oculis quoqͦ modo latrãt.
Qui aũt̃ sani erũt.i. nõ ita uitiis ⁊ mersi
ut insanabiles sint. & credẽt his & liben¬
ter accedẽt. & quecũq dicimus aperta he¬
plana & simplicia. & quod maxie opus
ẽ. uera & in expugnabilia illis uidebunt᷑
Nemo uixtuti fauet nisi qui sequi pot̃. Sequi i¬
aut no facile est omĩb. Ni possũt quos patu¬
pertas & reꝵ indigẽtia exexcuit. & capaces
uirtutis effecit. Nam si uirtus ẽ tolexantia
maloꝵ. nõ capiut gͦ uirtutem qui semper
in bonis fuerũt. quia mala nunꝙͣ experti
sũt neq ferre possũt assuetudine ac desi¬
derio bonoꝵ q̃ sola nouerit. Co fat ut pau¬
peres & humiles deo credãt. facilius qui
sũt expediti ꝙͣ diuites qui sũt impedimẽtis
pluxib impediti. Imo uoͣ catenati e cõpediti
seruiut ad nutũ dñe cupiditatis. que illos

Expanded text:
re nolint, si acceperint. hi sunt homines qui conre nolint, si acceperint. hi sunt homines qui contra ueritatem clausis oculis quoquo modo latrant. qui autem sani erunt, id est non ita uitiis inmersi, ut insanabiles sint, et credent his et libenter accedent, et quaecumque dicimus aperta plana simplicia et, quod maxime opus est, uera et inexpugnabilia illis uidebuntur. nemo uirtuti fauet nisi qui sequi potest, sequi autem non facile est omnibus: ii possunt quos paupertas et rerum indigentia exercuit et capaces uirtutis effecit. nam si uirtus est tolerantia malorum, non capiunt ergo uirtutem qui semper in bonis fuerunt, quia mala neque experti sunt neque ferre possunt adsuetudine ac desiderio bonorum, quae sola nouerunt. eo fit ut pauperes et humiles deo credant facilius, qui sunt expediti, quam diuites, qui sunt inpedimentis pluribus inplicati. immo uero catenati et conpediti seruiunt ad nutum dominae cupiditatis, quae illos
Abbreviated transcription (Latin):
suauitate capiunt᷑. & uirtutis uiã deser̃. cuiꝰ
acerbitate offendunt᷑ Nam qr auaritia &
opii in explebili quadã siti flagrãt. quia nõ
possũt uenditis aut dilargitis que amãt tenui
cultu uitã deget̃ sine dubio maliit: id ec̃ fuc¬
tum quod desideriis suis renũtiar cogunt᷑.
tẽ qui libidina stimulis incitati ut art̾ poeta
infurias ignẽq riuit. utiq ⁊ncredibilia nos
afferre dicunt. quia uulnerãt aures eoꝵ p̃¬
cepta cõtinẽtie. que illos a uoluptatib suil ꝓ¬
hibẽt quib aĩam suã cũ coͣpore adiudicaue
rũt. Qui uoͣ ambitione inflati aut amor̃
potẽtie inflãmati om̃e studiũ suũ ad ho¬
nores acquiredos cõtulerũt nec si solem ꝗdẽ
ip̃m gestemus in manib: fidem cõmodabiit
ei doctrine: que illos iubet om̃ĩpotẽtia &
honore cõtemto humles uiuere atq ita hu¬
tules: ut & accipet̃ ⁊niuriã possit & infer¬

Expanded text:
suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius suauitate capiuntur, et uirtutis uiam deserunt, cuius acerbitate offenduntur. nam quia auaritia et opum inexplebili quadam siti flagrant, quia non possunt uenditis aut dilargitis quae amant tenui cultu uitam degere, sine dubio malunt id esse fictum quo desideriis suis renuntiare coguntur. item qui libidinum stimulis incitati, ut ait poeta, in furias ignemque ruunt, utique incredibilia nos adferre dicunt, quia uulnerant aures eorum praecepta continentiae, quae illos uoluptatibus suis prohibent quibus animam suam cum corunt. Qui vero ambitione inflati, aut amore potentiae inflammati, omne studium suum ad honores acquirendos contulerunt, ne si solem quidem ipsum gestemus in manibus, fidem commodabunt ei doctrinae quae illos iubet omni potentia et honore contempto humiles uiuere atque ita humiles, ut et accipere iniuriam possint et refer
Abbreviated transcription (Latin):
sut mẽbra mortalia: ita fit ut natũ sir quiꝗd
pot interire. sed & om̃e quod sub uisu ocũ¬
loꝵ uenit & corporale ut ait plato & solu¬
bile sit necesse est. Unus ig̾ Epicurus au-¬
atore democrito ueriditus in hac re fuit.
de causis tantũ hoc opus aut quo tp̃e resol¬
uatͣ. Quod qm̃ nobis deus reuelauit. nec
cõiecturis id asseꝗmͣ sed traditione celetti
doccbimus sedulo ut tandẽ studiosis uexi¬
tatis appareat no uidisse nec cõprehẽdisse ꝑhes
ueritatem. sed ita leuiter odoratos: ut tũ zinde
eos odor ille sapie tam suauis tam iocũdus
afflauerit. nłlo modo senserit Interĩ neces¬
sarru puto admoner̃ lectores: quod hec nr̃a
que tradimꝰ. praue uitioseq mẽtes aut oĩo
nõ intelligẽt: ebetat᷑ enĩ acies eoꝵ t̾renis
becillesꝗ reddũt. aut etiã si intelligẽt dis¬
simulabiĩt tñ. & hec uera eẽ nollet᷑. quia
trahunt᷑ a uitis & sciẽtes malis sus fauẽt. qͦꝵ

Expanded text:
sunt membra mortalia. ita fit ut natum sit quidquid sunt membra mortalia. ita fit ut natum sit quidquid potest interire. sed et omne quod sub uisum oculorum uenit, et corporale, ut ait so Plato, bile sit necesse est. Unus igitur Epicurus, auctore Democrito, veridicus in hac re fuit; de causis tantum hoc opus, aut quo tempore solvatur. Quod quoniam nobis Deus revelavit, nec conjecturis id assequimur, sed traditione coelesti, docebimus sedulo; ut tandem studiosis veritatis appareat, non vidisse neque comprehendisse philosophos veritatem, sed ita leviter odoratos, ut tamen unde eos odor ille sapientiae tam suavis, tam jucundus afflaverit, nullo modo senserint. Interim necessarium puto admonere lecturos, quod haec nostra quae tradimus; pravae vitiosaeque mentes aut omnino non intelligent hebetatur enibecillosque reddunt — aut etiamsi intellegent, dissimulabunt tamen et haec uera esse nolent, quia trahuntur a uitiis et scientes malis suis fauent, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
it ei qui hec suaria t̾re bonꝗͣ ꝓ sola nudaq
uirtute cõtemserit. Satis & huic parti fa¬
ciamꝰ tum testimoniis diuinaꝵ lr̃aꝵ: tũ etiã
ꝓbabilib argumẽtis ut eque claxũ sit & fu¬
mia iitioꝵ. sempitͥna uirtutũ. Expona
igł ronem mudi ut facile possit intelligi
Ꝙ qñ e quare sit estectus adeo quod pla¬
to qui de mũdi fabricatione disseruit: nec
scire poterat nec explicar̃ quippe qui cele¬
ste misterium quod nõ nisi ꝓpħis ac deo do-¬
cente cliscit᷑ ignorabat. Ideoq inperpetuum
cepit aliqñ ita finem capiat necelie e Nã
ariftoteles cũ nõ uderit quẽ admoͫ posset
tata reꝵ magnitudo interire & haĩ prę¬
scriptionẽ uellet effugere: semꝑ art fcilie
mudum ac semꝑ futuꝵ. Prorlus rahil
Nam cum t̾ram & aquã & ignẽ disperiri cõ¬
sumi extinguiq uideamꝰ: que sũt utiq mũdi
partes. intelligit᷑ id totũ esse mortale: cuius

Expanded text:
it ei qui haec suauia terrae bona prae sola nudaque it ei qui haec suauia terrae bona prae sola nudaque uirtute contempserit. satis et huic parti faciamus cum testimoniis diuinarum litterarum tum etiam probabilibus argumentis, ut aeque clarum sit et fumia uitiorum, sempiterna uirtutum. exponam igitur rationem mundi, ut facile possit intellegi et quando et quare sit effectus a deo, quod Plato, qui de mundi fabricatione disseruit, nec scire poterat nec explicare: quippe qui caeleste mysterium, quod non nisi prophetis ac deo docente discitur, ignorabat ideoque in perpetuum cepit aliquando, ita finem capiat necesse est. nam Aristoteles, qui cum non uideret quemadmodum posset tanta rerum magnitudo interire, et hanc praescriptionem uellet effugere, semper ait fuisse mundum ac semper fu- turum, prorsus nihil nam cum terram et aquam et ignem disperire consumi extinguique uideamus, quae sunt utique mundi partes, intellegitur id totum esse mortale cuius
Abbreviated transcription (Latin):
Ene habet: Iacta sũt
fundamẽta ut ait exi¬
mius orator. Ueꝵ nos
nõ fundam̃ta solum
iecimus que firma &
idonea eent operi per-¬
ferẽdo sed magnis ro¬
bultisꝗ molibui edificiũ
totũ pͥene usq ad sũmã
perduximus: Restat id
quod multo facilius est. uł reger̃ uł ornat
sine quo tñ priora oꝑa & in ũtilia sũt h
ingrata. Nam qui& prodest aut fallis reli¬
giõnib liberaxi: aut intelligere uera: quid
aut ulnitatẽ false sapĩe peruider̃: aut que
sit uera cognoscer̃. quid inꝙͣ ꝓdest celestẽ
illã iustitiam desender̃: quid cũ magnis
difficultatib cultum dei tenere: quẽ est
sũma uixtus. nisi eã diuinũ ꝑremiũ br̃i¬
tudinis perpetue subsequat᷑. de qua nobil
E in hoc libro disserẽdũ: ne priora oĩa irrita
& infruc tuosa uideant᷑ si hoc cuius cã illa
suscepta sut incertũ relinquamꝰ. Ne quis for¬
te arbitret᷑ tantos labores incassum suscipi dũ
eoꝵ celesti merçede diffidit: quã deus statu¬

Expanded text:
ene habet, iacta sunt fundamenta, ut ait eximius orator. uerum nos non fundamenta solum iecimus quae firma et idonea essent operi perferendo, sed magnis robustisque molibus aedificium totum paene usque ad summa perduximus. restat, id quod est multo facilius, uel tegere uel ornare, sine quo tamen priora opera et inutilia sunt et ingrata. nam quid prodest aut falsis religionibus liberari aut intellegere ueram? quid aut uanitatem falsae sapientiae peruidere aut quae sit uera cognoscere? quid, inquam, prodest caelestem illam iustitiam defendere? quid cum magnis difficultatibus cultum dei tenere, quae est summa uirtus, nisi eam diuinum praemium beatitudinis perpetuae subsequatur? de qua nobis est in hoc libro disserendum, ne priora omnia irrita et infructuosa uideantur, si hoc cuius causa illa suscepta sunt incertum relinquamus, ne quis forte arbitretur tantos labores in cassum suscipi, dum eorum caelesti mercede diffidit, quam deus statu
Abbreviated transcription (Latin):
ret: qui prouidetiam disponẽdi: rõnẽ fa¬
ciendi uixtutẽ cõsumãdi & sensu admiraxi
& uoce proloqui posiet. Quoꝵ omĩum suma
hec ut deũ colat. Is enĩ colit qui hec intel¬
higit. is artificc̃ reꝵ oĩum is uerũ preui
suum debita ueneratione ꝓcosequit  qui
untute maiefratis eius de suoꝵ oprerata
uentione inceptione perfectiore mecit̃
ued plenius argumẽtum proferti spel¬
se ꝙͣ qđ om̃ib ex aĩantib solussita forma¬
fus est ut oculi eciuis ad celum dite stirge¬
cies ad deũ spectans uultus cũ suo parete
coissit ut uideat hoĩem deus quasi por¬
recta tnanii alleuatũ ex humo ad cotem¬
platione sui excitasie: Quid gͦ inquit
deo cultus hõĩs confert beato & nulla
re indigenti. Uelsi tm̃ honoris hõĩ potu
it huit ut ipius cã mũdũ fabricaret.
ut instrueret eũ sapĩa: ut dominũ ui¬
uetiũ faceret eumꝗ diligeret tanꝙͣ filiũ
cur mortalem fragilemꝗ cõstituit: Cue

Expanded text:
ret, qui prouidentiam disponendi, rationem faret, qui prouidentiam disponendi, rationem faciendi, uirtutem consummandi et sensu admirari et uoce proloqui posset: quorum omnium summa haec est, ut deum colat. is enim colit qui haec intellegit, is artificem rerum omnium, is uerum patrem suum debita ueneratione prosequitur qui uirtutem maiestatis eius de suorum operum inuentione inceptione « perfectione metitur. quod planius argumentum proferri pquod ex omnibus animantibus solus ita formatus est, ut oculi eius ad caelum directi, facies ad deum spectans, uultus cum suo parente communis sit uideaturque hominem deus quasi porrecta manu adleuatum ex humo ad contemplationem sui excitasse? quid ergo inquit deo cultus hominis confert beato et nulla re indigenti? uel si tit, ut ipsius causa mundum fabricaret, ut instrueret eum sapientia, ut dominum viventium faceret, eumque diligeret tamquam filium, cur mortalemque fragilemque constituit? cur
Abbreviated transcription (Latin):
ptime ꝗ a sclepiades nr̃ de prouidetia
sumi dei disserẽs ineo libro que scrip
sit ad me. Atq ideo inquit merito quis
arbitret᷑ ꝑximũ sibi locũ diuinã prouide̾.¬
tiam dedisse ei. qui potuit intelliger̃ ordi¬
nationẽ suã. Nam sol iste ẽ. quis eum uideat
detat ita ut intelligat quia sol ẽ & ꝙͣtũ
quis id suspicit᷑. Terra ẽ quis eã colie. Hoc
pelagus quis nauigat. Hic ĩgnis ẽ quis eo
illa que uera inuenerãt. aut in maximos
errofes nõ incidissẽt. Hlec enĩ suma hic
cardo reꝵ est. que qui nõ tenuerit ueri¬
tas illi omis elabit᷑. Hoc ẽ deniq quod efti¬
ciat illis nõ quadrar̾ ronẽ. que illis si et¬
fulsisseꝵ: si sacramẽtũ hoĩs om̃e cognouissent
nunꝙͣ disputationes eoꝵ & om̃em phiam
detransuerso achademia uigulass&. Sie g
mũdum nõ ꝑꝑ le deus fecit᷑: quia cõmodis
eius nõ indiget. sed ꝑꝑ hoĩem qui eo utit᷑:
ita ip̃m hoĩem propter le. Que utilitas

Expanded text:
optime igitur Asclepiades noster de prouidentia optime igitur Asclepiades noster de prouidentia susit ad me: « Atque ideo, inquit, merito quis arbitretur, proximum sibi locum divinam providentiam dedisse ei, qui poterat intelligere ordinationem suam. Nam sol iste est; quis eum videt ita, ut intelligat quia sol est, et quaquis id suspicit? terra haec; quis eam colit? hoc pelagus; quis in eo navigat? hic ignis est; quis eo illa quae uera inuenerant aut in maximos errores non incidissent. haec enim summa, hic cardo rerum est, quem qui non tenuerit, ueritas illi omnis elabitur, hoc est denique, quod efficiat illis non quadrare rationem: quae illis si adfulsisset, si sacramentum hominis omne cognossent, numquam disputatde transuerso Academia iugulasset. sicut ergo mundum non propter se deus fecit, quia commodis eius non indiget, sed propter hominem, qui eo utitur, ita ipsum hominem propter se. quae utilitas
Abbreviated transcription (Latin):
proponi & mala: bona quib utat᷑ mala
que uitet & caucat. Idcirco data ẽ illi
sue ronis exerceat. Nam ceteris aĩalib ꝗr
sapia nõ data ẽ & munita indumẽtis na¬
taralib & armata sut. homi aũt ꝓ hi.
om̃ib quod erat precipiũ ponem solã dedit.
tꝗ nudũ formauit & in hermẽ ut eum
sapiã &e muniret &x tegeret. munimẽta
& ornatũ eius nõ foris sed intus nõ incoͣ¬
por sed incorde cõstituit nisi ergo eent
mala que caueret: que a bonis unlibusq
distingueret. nõ eẽt ei sapiã necessaria. Sci¬
at g. M. tullius aut ideo hoĩ datam ẽẽ
ronem ut & pisces caperet ufus sui gra
& natrices iperasq uitaret salutis sue
cã aut id creco ci bona mala bonaꝗ pro¬
posita quia sapĩam acceperat cuius uis
omis indiscernẽdis bonis malisq uersat᷑.
Nagna gͦ & recta de ad mirabilis e uil¬
illi honoris huit. ut eũ preficeret uniuer¬
sis. qm̃ solus poterat opera dei mirari.

Expanded text:
proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, proponi et mala, bona, quibus utatur, mala, quae uitet et caueat. idcirco enim data est illi suae rationis exerceat. nam ceteris animalibus quia sapientia non data est, et munita indumentis naturalibus et armata sunt, homini autem pro his omItaque nudum formavit et inermem, ut eum sapientia et muniret, et tegeret. Munimenta et ornatum ejus non foris, sed intus, non in corpore, sed in corde constituit. Nisi ergo essent mala quae caveret, quae a bonis utilibusque distingueret, non esset ei sapientia necessaria. Sciat ergo Marcus Tullius, aut ideo homini datam esse rationem, ut et pisces caperet usus sui gratia, et natrices viperasque vitaret salutis suae causa: aut idcirco ei bona malaque proposita, quia sapientiam acceperat, cujus vis omnis in discernendis bonis malisque versatur. Magna igitur, et recta, et admirabilis eeus fecit tantumque illi honoris habuit, ut eum praeficeret uniuersis, quoniam solus poterat dei opera mirari.
Abbreviated transcription (Latin):
sũt queq gn̾ant᷑ deus ip̃e nõ utitur. Appa¬
reb his quib cõstat aĩantes fruunt᷑: que
ut uiuere ut cõstat̾ possent or̃a his neces¬
saria tp̃ibus certis subministrant᷑. Rursus
ceteras aĩantes hõĩs cã ẽẽ factas. ex eo clarũ
e quod hoĩ seruuit & tutele eius atq usib
data sũt. qm̃ siue terrene sũt sue aquati¬
les. nõ sentuit mũdi rõne sic̃ homo. Re¬
spondendũ e hoc loco pħis maximeq Cicero¬
ni qui ait. Cur deus omĩa nostriꝰ cã cũ
cur tam multa pestifera texra mariq disper¬
serit. Ingens ad disputaduĩ locus: sed ut in
transcursu breuiter stringẽdus ẽ: qm̃ hõ
ex rcbiis diuersis ac repugnãtib cõfiguratꝰ
est: aĩa & corpore idest celo atq terra
tenui & cõprehesibili et̾no ac tpͣali sensib¬
li atq bruto: luce predito atꝗ tenebroso
ip̃a ro atꝗ necessitas exigebat & bona honũ

Expanded text:
sunt, quaeque generantur, Deus ipse non utitur. Appasunt, quaeque generantur, Deus ipse non utitur. Apparebus iis, quibus constat, animantes fruuntur: quae ut vivere, ut constare possint, omnia his necessaria temporibus certis subministrantur. Rursum caeteras animantes hominis causa esse fictas, ex eo clarum est, quod homini seruiunt et tutelae eius atque usibus datae sunt, quoniam, siue terrenae sunt siue aquatiles, non sentiunt mundi rationem, sicut homo. respondendum est hoc loco philosophis maximeque Ciceroni, qui ait: cur deus omnia nostra causa cum cur tam multa pestifera terra marique disperserit? ingens ad disputandum locus, sed ut in transcursu breuiter stringendus est. quoniam homo ex rebus diuersis ac repugnantibus configuratus est, anima et corpore, id est caelo atque terra, tenui et conprehensibili, aeterno ac temporali, sensibili atque bruto, luce praedito atque tenebroso, ipsa ratio ac necessitas exigebat et bona homini
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ ignorãt unũ hoĩem adeo e̾ẽ formatum
putat᷑ꝗ boies in om̃ib tertis & agros tanꝙ
fungos ẽẽ gñatos. At hermes ne ignorauit
horen & adeo & ad dei simuilitudine fietũ
sođ redeo ad propositũ. Nibil e ut opinor
quod si propter se ip̃m factũ. sed guncqd
no ht  ad usum aliquẽ fieri necesse est
Quis ẽ eniĩ uł tam ineptus uł tari ociosus
ut aggrediat᷑ aliquid facex frustra: ex
quo nuillã utilitatẽ nullu cõmodũ speret.
domus sit sed ut in ea possit bitari Q
nau̾e fabricat nõ ideo insumit oꝑani ut
tatũ nauis appareat sed ut in ea nauiget᷑
H qui uas aliqđ inscituit ac format nõ ꝑꝑea
id facit. ut nns fecisse uideat᷑ sed ut uasto
illud iffectũ capiat add necessariũ. Simłr
sed ad usus aliquos utiles laborant᷑. Mudus
qut aspͥrratione uẽtoꝵ aut himor ⁊ mbrui
aut al monia feugũ cũ senlu careatendi¬
mudo sic fuit antea & his om̃ib que in eo

Expanded text:
quia ignorant unum hominem a deo esse formatum quia ignorant unum hominem a deo esse formatum putantque homines in omnibus terris et agris tamquam fungos esse generatos. at Hermes non ignorauit hominem et a deo et ad dei similitudinem fictum. sed redeo ad propositum. nihil est, ut opinor, quod sit propter se ipsum factum, sed quidquid omnino fit, ad usum aliquem fieri neceQuis est enim vel tam ineptus, vel tam otiosus, ut aggrediatur aliquid facere frustra, ex quo nullam utilitatem, nullum commodum speret? domus sit, sed ut in ea possit habitari; qui nauem fabricat, non ideo insumit operam, ut tantum nauis appareat, sed ut in ea nauigetur; item qui uas aliquod instituit ac format, non propterea id facit, ut tantum fecisse uideatur, sed ut uas illut effectum capiat aliquod necessarium. similiter sed ad usus aliquos utiles laborantur. Munduaut aspiratione ventorum, aut humore imbrium, aut alimonia frugum, cum sensu careat, indimundo, sicut fuit antea, et iis omnibus quae in eo
Abbreviated transcription (Latin):
mira dipositio ꝓuidentissime rõnis du¬
cet. Sic ergo sine tã nec ẽ nec fit omio
quicꝙ: si exprouidentia sumi dei ex di¬
spositione reꝵ Ex uirtus ex magnitudine.
& potestas ex gubernatione marafesta est
Ebetes gͦ ex insani qui ꝓuidẽtiã nõ esle
dixerũt. Nõ improbarẽ enĩ si deos ido¬
co nõ esse diceret ut unũ dicerẽt. Cum
aut̃ ideo ut nullũ qui cos delirasie nõ
pritat.p̃e delirat. Sed de prouidẽtia satis
in pͥmo libro diximus quia & si ẽ ut
apparet exmirabilitate oꝑum suoꝵ: ne¬
cesie ẽ etiã hoĩem ceterasq aĩantes eadem
ꝓuidentia creauerit. Uideamꝰ g̾ que rõ
fuĩt fingendi gnĩs humani:. qm̃ costat id
ip̃m quod stoyci auit. hõrum cã mudũ
iẽ fabricatũ ꝙꝙͣ in hoc ip̃o nõ medioetit
peccẽt. quod nõ hor̃s cã dicũt. sed hõium.
Unius enĩ singularis appellatio totũ cõ¬
prehendit humanũ genus sed hoc ideo

Expanded text:
mira dispositio prouidentissimae rationis elumira dispositio prouidentissimae rationis elucet? si ergo sine causa nec est nec fit omnino quicquam, si et prouidentia summi dei ex dispositione rerum et uirtus ex magnitudine et potestas ex gubernatione manifesta est, hebetes ergo et insani qui prouidentiam non esse dixerunt. non inprobarem, si deos idcirco non esse dicerent ut unum dicerent, cum autem ideo ut nullum, qui eos delirasse non putat, ipse delirat. Sed de prouidentia satis in primo libro diximus: quae si est, ut apparet ex mirabilitate operum suorum, necesse est etiam hominem ceterasque animantes eadem prouidentia creauerit. uideamus ergo quae ratio fuerit fingendi generis humani, quoniam constat, id quod Stoici aiunt, hominum causa mundum esse fabricatum; quamquam in hoc ipso non mediocriter peccent, quod non hominis causa dicunt, sed hominum: unius enim singularis appellatio totum conprehendit humanum genus. sed hoc ideo,
Abbreviated transcription (Latin):
postro tesduat: E uod quia docere nõ
posteat esq acurus siue de moerio esia pa
sponte natũ ee dixit. seminib tͥnter se pas¬
sion co heuntib quib iteꝵ resolutis dissi¬
duiꝰ atꝗ interitũ sequutuꝵ. Cõtupit gͦ
quod recte uiderat & totã rõnẽ penitui
ignoratia ronis euertit. redegitq mũdum
Q omias que in eo geruntũr ad simili¬
tudinẽ cuiusq uanissim sominis si quidẽ
rebus humanis rõ nulla subsistit. Eũ
uo mũdũ om̃sꝗ partes eius ut uidemꝰ
mirabilis rõ gubernet. cũ celi temꝑatio
& equalis in ipa ueritate cursus astroꝵ
luminũq celestiũ ꝑp̃oꝵ cõstatis ac mira
de scriptio terraꝵ uaria fecũditas plana
capoꝵ munimẽta: & aggeres motium
uitiditas ubextasꝗ siluaꝵ. fontiũ salu¬
berrima eruptio flumium oportuna in un¬
datio maris opulẽta & topiosa interfasio.
Uetoꝵ diu̾sa & utilis aspiratio. ceteraq r
omia ronę suma cõstent: quib tã cecus
ẽ ut exiltimet sine cã ẽẽ facta inquib

Expanded text:
postea resoluatur. quod quia docere non poterat Epicurus siue Democritus, sua sponte natum esse dixit seminibus inter se passim coeuntibus: quibus iterum resolutis discidium atque interitum secuturum. corrupit ergo quod recte uiderat et totam rationem penitus ignorantia rationis euertit redegitque mundum et omnia quae in eo geruntur ad similitudinem cuiusdam uanissimi somnii, siquidem rebus humanis ratio nulla subsistet. cum uero mundum omnesque partes eius ut uidemus mirabilis ratio gubernet, cum caeli temperatio et aequalis in ipsa uarietate cursus astrorum luminumque caelestium, temporum constans ac mira descriptio, terrarum uaria fecunditas, plana camporum, munimenta et aggeres montium, uiriditas ubertasque siluarum, fontium saluberrima eruptio, fluminum opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, uentorum diuersa et utilis aspiratio ceteraque omnia ratione summa constent, quis tam caecus est ut existimet sine causa esse facta in quibus
Abbreviated transcription (Latin):
obitum. quid de his facuĩt facturi ue sũt.
Iuid illis opus ẽ thesauro aĩaꝵ : Ip̃i illi ex
quo fonte oriunt᷑. quõ aut quar aut unde
multi sut. Ita fit ut si ab illa reꝵ sũma qͣm
suꝑius cõprehẽdimꝰ ab erraueris omis xõ
intereat Ex ad nihilũ omĩa reuoluãt᷑ quã
sumã quia pħi nõ cõprehederũt. nec ueri¬
tatẽ cõprehẽder potuerũt. ꝙuis ea fere

Expanded text:
obitum, quid de iis faciunt facturiue sunt? obitum, quid de iis faciunt facturiue sunt? quid illis opus est thesauro animarum? ipsi illi ex quo fonte oriuntur? quomodo aut quare aut unde multi sunt? ita fit ut si ab illa rerum summa quam superius conprehendimus aberraueris, omnis ratio intereat et ad nihilum omnia reuoluantur. Quam summam quia philosophi non conprehenderunt, nec ueritatem conprehender
Abbreviated transcription (Latin):
interimꝰ. si nihil ẽ in nõb maioris emolu¬
mẽti deo Quod si ẽ dictu nefas nec putã.¬
dum e heri posie ut nõ ob aliquã maxiam
ronem fuerit cõstitutũ: quod iudeas maxia
rõe cõstar̃. que põt ẽe rõ in his exroribus
prauaꝵ religionũ & in hac persuasione
nlła. Quid enũ ht̃ dicer̃ cur dii hõibus
tam diligenter suis qq ip̃ibus exhibeant
an ut illis far & merũ deituus & odorem
turis & sangiũem pecudũ que neꝗ mõta¬
librs grata ẽẽ possiit.que sũt fragilia neq uiui
ẽẽ exꝑtibus cõpoꝵ. quia hec ad usum cor¬
poraliũ data sũt & tam̃ si ea desiderarẽt.
sibi ip̃is possẽt exhiber cũ uellent. Si ue
nascunt᷑. intereut̃. succedut renouant᷑:
uid dis excultib eoꝵ assequũt᷑: qui post
mortẽ nihil futuri sũt Quid prestat
quid pollicent᷑ quid minant᷑ aut hõĩbus
aut dus dignũ. Uel si manẽt aĩe posri

Expanded text:
interimus, si nihil est in nobis majoris emoluinterimus, si nihil est in nobis majoris emolumenti Deo? Quod si est dictu nefas, nec putandum est fieri posse, ut non ob aliquam maximam rationem fuerit constitutum, quod videas maxima ratione constare; quae potest esse ratio in his erroribus pravarum religionum, et in hac persuasione nulla. Quid enim habent dicere, cur dii hominibus tam diligenter suis quaeque temporibus exhibeant? An ut illis far et merum demus, et odorem turis et sanguinem pecudum? quae neque inmortalibus grata esse possunt, quia sunt fragilia, neque usui esse expertibus corporum, quia haec ad usum corporalium data sunt: et tamen si ea desiderarent, sibi ipsi possent exhibere, cum uellent. siue inascuntur intereunt succedunt renouantur? quid dii ex cultibus eorum adsecuntur qui post mortem nihil futuri sunt? quid praestant, quid pollicentur, quid minantur aut hominibus aut diis dignum? uel si manent animae post
Abbreviated transcription (Latin):
pntes uoluptates terrestris & fragilibus
se bonis addixerut: & aĩas ad celestia ge¬
nitas suauitatib mõtiferis tanꝙͣ luto ceno¬
ue demerserut. Queramꝰ nuc uicissim
an in cultu deoꝵ rõ ulla subsistat. Qui
si multi sũt si ideo tcã ab hoĩbus colunt᷑.
cã gignimur si in homib ꝓcreandis ꝓuiden¬
tia nulla uersat᷑. s̃ caũ si nob̃ metipis ac uo¬
liptatis nostre gra nascimur. si nihil pose mor¬
tem sumus quid pot̾ ẽẽ tam suꝑuaciui tam
inane tam uanũ. ꝙͣ humai ͣres & ꝙ̃ mudus
ip̃e. qui cũ sit incredibili magnitudine : tã
mirabili rõne cõstructus: tam reb ineptis
uacet. Cur & enĩ uẽtoꝵ sp̃us citent nubes
cur emicent fulgora. tonitrua mugeant:
imbres cadunt: ut truges terra ꝓducat: ut
ualios fetus alat. Cur deniq om̃is nã reꝵ
labor & ne quid desit eaꝵ reꝵ quib uita
horum substinet᷑. Si ẽ ianuis si ad nihilũ

Expanded text:
praesentem voluptatem, terrestribus et fragilibus praesentem voluptatem, terrestribus et fragilibus se bonis addixerunt, et animas ad coelestia genitas suavitatibus mortiferis tanquam luto coenove demerserunt. Quaeramus nunc vicissim, an in cultu deorum ratio ulla subsistat: qui si multi sunt, si ideo tantum ab hominibus coluntur, causa gignimur; si in hominibus procreandis providentia nulla versatur; si casu nobismetipsis, ac voluptatis nostrae gratia nascimur; si nihil post mortem sumus: quid potest esse tam supervacaneum, tam inane, tam vanum, quam humana res, et quam mundus ipse? qui cum sit incredibili magnitudine, tam mirabili ratione constructus, tamen rebus ineptis vacet. Cur enim ventorum spiritus citent nubes? Cur emicent fulgura? tonitrua mugiant? imbres cadant, ut fruges terra producat, ut varios foetus alat? Cur denique omnis natura rerum laboret, ne quid desit earum rerum, quibus vita hominis sustinetur, si est inanis, si ad nihilum
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ aĩe maluerit. uitam corporis cõtenat
necesse ẽ nec alit̾ niti ad sumũ poterit
nisi que sũt ima delpexerit. Qui aut
corporis uitã fuerit amplexꝰ &x cupidita.¬
tes suas int̾ram deiecerit. illã suꝑiorẽ
uitã cõsequi nõ pot̾: Sed qui mauult
terrena ꝓposuit. Propterea igͬ coli se
deus expetit & honorari ab hoĩe tãꝙ pr̃¬
ut uixtutẽ at sapiam teneat que sola moͣtali¬
tatẽ parit. Nam quia nullus alius p̾terr
ip̃m donar̃ eã pot̾ quia solus possidet pie¬
tatem hoĩs qui deũ honorauerit: hoc afficit
p̾mio ut sit in et̾nũ btus sitq apud deũ
& cũ deo semper Nuc totã xonẽ breui
circũscriptione signemꝰ. Id circo mudus
pro laboꝵ mercede capianꝰ qm̃ maximis
laboribus cultus dei constat. Ideo pͥmio im¬
mortalitatis afficimur ut similes angłis
effecti: sumo pri ac dño inperpetuum
seruiamꝰ. & simus et̾ni deĩ regnũ. Hec
srima reꝵ e. hoc archanũ dei hoc miste¬
riũ mũdi a quo sũt alieni qui sequẽtes

Expanded text:
t necesse est nec aliter eniti ad summum poterit, nisi quae sunt ima despexerit. qui autem corporis uitam fuerit amplexus et cupiditates suas in terram deiecerit, illam superiorem uitam consequi non potest. sed qui mauult terrena praeposuit. propterea igitur coli se deus expetit et honorari ab homine tamquam patut uirtutem ac sapientiam teneat, quae sola inmortalitatem parit. nam quia nullus alius praeter ipsum donare eam potest, quia solus possidet, pietatem hominis qua deum honorauerit hoc adficit praemio., ut sit in aeternum beatus sitque aput deum et cum deo semper. Nunc totam rationem breui circumscriptione signemus. idcirco mundus pro laborum mercede capiamus, quoniam maximis laboribus cultus dei constat: ideo praemio immortalitatis adficimur, ut similes angelis effecti summo patri ac domino in perpetuum seruiamus et simus aeternum deo regnum. haec summa rerum est, hoc arcanum dei, hoc mysterium mundi, a quo sunt
Abbreviated transcription (Latin):
& anima. quoꝵ alteꝵ terrenũ ẽ. alterum
celeste. due uite homĩ attribute sũt: Una
tp̃alis que cõpori assignat᷑. Altera sempit̾na
que aĩe subiacet. Illam nascendo assequi¬
accepimꝰ. hac assequimur laborando ne
ĩmortalitas hõi ut ante diximꝰ sine ulla
difficultate cõstaret. Illa terrena e sic cõpus
&ideo fruitur. Hec uõ celestis sic aĩa. &
ideo termitiũ nõ ht̃. Illã primã nescientes
accepimus. Hac secũdam scientes. Uixtuti
enĩ nõ nature datur. Quia uoluit nos deus
uitã nobis inuita comparar. id circo hanc
pñtem dedit ut illã uera & perpetuam
aut uitiis amittamus aut uirtute mereamͣ
n hac corporali nõ ee sũmum bonũ: qm̃ sic̃

Expanded text:
 anima, quorum alterum terrenum est, alterum coeleste, duae vitae homine attributae sunt: una temporalis, quae corpori assignatur; altera sempiterna, quae animae subjacet. Illam nascendo accipimus, hanc assequimur laborando ne immortalitas homini ut ante diximus sine ulla difficultate constaret. Illa terrena est, sicut corpus, et ideo finitur; haec vero coelestis; sicut anima, et ideo terminum non habet; illam primam nescientes accipimus, hanc secundam scientes: uirtuti enim, non naturae datur, quia uoluit nos deus uitam nobis in uita conparare. idcirco hanc praesentem dedit, ut illam ueram et perpetuam aut uitiis amittamus aut uirtute mereamur. in hac corporali non est summum bonum, quoniam sicut
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃a fecuda e ad fruges pariendas sic¬
& corpus hoĩs quod astũptum ẽ eterra
gñandi copiã facultatẽq procreande soboles
accepit: ut qm̃ fragili materia formatus
ineternũ maner nõ poterat peracto sp̃ãbi
ite spatio cȩderet & illud qđ fragile
atq inbecillũ gerebat perpetua luccẽssioñ
renouaret. Cur ig̾ cũ moͬtalem finxit &
fragilẽ. cũ illius ca mũdũ edificass&. Pri¬
mum ut infinita uis aĩaꝵ gigneret᷑. omẽmq
terrã multitudine oppleret. Dein ut ꝓpone¬

Expanded text:
ipsa fecunda est ad fruges pariendas, itipsa fecunda est ad fruges pariendas, ita corpus hominis, quod adsumptum est e terra, generandi copiam facultatemque prodendae subolis accepitin aeternum manere non poterat, peracto temporalis vitae spatio cederet, et illud, quod fragile atque imbecillum gerebat, perpetua successione renovaret. Cur igitur eum mortalem finxit et fragilem, cum illius causa mundum aedificasset? Primum, ut infinita vis animarum gigneretur, omnemque terram multitudine oppleret: deinde, ut propone
Abbreviated transcription (Latin):
illis ac doruiciliũ p̾mo cõdendũ ẽẽ decre¬
uit Itaq ⁊nestabrli uixtate ac potẽtia p̾clara
mudi opera molitus ẽ. Suspensis in alti¬
tudine leuib elemẽtis grauib inima dep̃s¬
sis & celestia firmauit. & terrena costituit.
No e necesse nũc exequi singła: qm̃ in se¬
cũdo lbro unissa exequutiꝰ sumus. Lu-¬
mina igͬ posuit in celo quoꝵ modera¬
tio & claritas & motus aptissime ad uti¬
litates uiuẽtiũ temperatꝰ e. Terre aũt qͣm
sedem uoluit ẽẽ. fecũditatem uariã gi¬
gnendi atq proferendi dedit. ut uberta¬
usu cuiusq gñis alimonia ministraret:
um ꝑ fectis om̃ib que ad cõditionẽ mũdi¬
ꝑtinebat. hoĩem finxit ex ip̃a terra. quã
illi a pͥnciꝰ in habitaculũ p̃parauit .i. spũta
suũ terreno cõporꝰ induit & inuoluit: ut
compactus exrebus diuersis ac repugnan¬
tib bonũ ac malũ caperet. Et sic terra

Expanded text:
illis ac domicilium primo condendum esse decreillis ac domicilium primo condendum esse decrevit. Itaque ineffabili virtute ac potentia praeclara mundi opera molitus est, suspensis in altitudinem levibus elementis, et gravibus in ima depressis; et coelestia firmavit, et terrena constituit. Non est necesse nunc exequi singula, quoniam in secundo libro universa executi sumus. Lumina igitur posuit in coelo, quorum moderatio, et claritas, et motus aptissime ad utilitates viventium temperatus est. Terrae autem, quam sedem voluit esse, foecunditatem varia gignendi ac proferendi dedit, ut ubertausu cujusque generis, alimoniam administraret. Tum perfectis omnibus, quae ad condxit ex ipsa terra, quam illi a principio in habitaculum praeparauit, id est spiritum suum terreno corpore induit et inuoluit, ut conpactus ex rebus diuersis ac repugnantibus bonum ac malum caperet. et sicut terra
Abbreviated transcription (Latin):
mus. tã qm̃ prop̾e id mã nũc exigit. qr
de uita btã disierex ꝓpositũ ẽ. explicãda
sũt ista diligentius & plenius ut disportio
dei & opus uoluntasq noscat᷑. Cũ posset
semper spiritib suisꝰ immõtalib deus in¬
nũabiles aĩas procrear sic angłos genuit:
quib ĩmoͬtalitas sine ulloꝵ maloꝵ periculo
&metu cõstat. excogitauit tñ in enaͬrabile
opus quẽ admoꝰ infinitam multitudinẽ cre¬
aret aĩaꝵ. quas primo fragilib & imbe¬
cillibus cõporib illigatas consttueret intͥ
bonũ malumꝗ medias. ut cõstantib exutlꝗ
natuẽ uirtutem proponeret. ne ĩmortali¬
tatẽ delicate assequerẽtur ac molliter sed
ad illđ eterne uite ⁊neloquibile preraiuĩ.
cũ sũma difficultate & magnis laboribrs
peruenirẽt. Ergo ut eas grauib & uexa¬
bilib mẽbris indueret. qm cõsistet̾ in
medio inani nõ poterãt põderib de gra¬
uitate cõporis deorsum premẽte. sedem

Expanded text:
proprie id materia nunc exigit, quia de vita beata disserere propositum est, explicanda sunt ista diligentius et plenius, ut dispositio Dei, et opus voluntasque noscatur. Cum posset semper spiritibus suis immortalibus innumerabiles animas procreare, sicut angelos genuit, quibus immortalitas sine ullo malorum periculo ac metu constat; excogitavit tamen inenarrabile opus, quemadmodum infinitam multitudinem crearet animarum, quas primo fragilibus et imbecillis corporibus illigatas constitueret inter bonum malumque medias, ut constantibus ex utrisque naturis virtutem proponeret; ne immortalitatem delicate assequerentur ac molliter: sed ad illud aeternae vitae ineloquibile praemium summa cum difficultate ac magnis laboribus pervenirent. Ergo ut eas gravibus et vexabilibus membris indueret, quoniam consistere in medio inani non poterant, ponderibus et gravitate corporis deorsum premente, sedem
Abbreviated transcription (Latin):
ta sit. tam cõtraria sũt & impugnãt in.¬
uicem. Animi bona mala sũt coͣporis .i opum
fuga: noluptatũ int̾dictio: doloris mortisq cõ¬
temptus. Itẽ cõporis bona mala sũt animi
hoc est cupiditas & libido quib & opes appe¬
tunt᷑. & suauitates uariaꝵ uoluptatum ꝗbui
eneruatꝰ aĩus ex tinguit᷑. Ideo necesse est

Expanded text:
ta sint; tamen contraria sunt, et impugnant invta sint; tamen contraria sunt, et impugnant invicem. Animi bona, mala sunt corporis; id est, opum fuga, voluptatum interdictio, doloris mortisque contemptus. Item corporis bona, mala sunt animi; hoc est, cupiditas, et libido, quibus et opes appetuntur et suavitates variarum voluptatum, quibus enervatus animus extinguitur. Ideo necesse e
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ mortalitatem que de celo ẽ. Homo aũt rec¬
tus incelo spectat. quia ꝓposita ⁊ illi imor¬
talitas. nec tam̃ uenit nisi tribuat᷑ hõi a
deo. Nam nihil int̾eit interiustum &e in¬
uistum si quidẽ om̃ĩs hõ natus ĩmortalis
heret. Ergo ⁊̃ mortalitas nõ sequela naturͤ
sed merces premiuq uirtutis ẽ. Deniꝗ hõ
no statim ꝙ natus ẽ rectus ingredit᷑. sed
quadrupes primo quia rõ corporis & hriꝰ
deinde cõfirmatis uirib crigit᷑ & lingua
eius ineloquiu soluit᷑ & mitũ aĩal ee
desinit. Que xõ docet mortale̾ nasciho¬
minẽ. postea uõ imortale̾ sieri: cũ ceperit
ex deo uiuer̃ .⁊. iustitiã sequi que cõtinet᷑
indei cultu. Cum excitauerit hoĩem deuis
ad aspectum celi ac sui: quod tũc fit: cum
ho celesti lauatro puriticatus & exponit
infantiã cũ om̃i labe uite prioris & in¬
cremẽto diuini uigoris accepto sit homo
perfectus ac plenus. Ergo qr uirtutẽ pro¬
posuit hõĩ deus. licet qĩa & corpiis cõsotia¬

Expanded text:
tatem, quae de caelo est, homo autem rectus in caelum spectat, quia proposita est illi immortalitas, nec tamen uenit, nisi tribuatur homini a deo: nam nihil interesset inter iustum et iniustum, siquidem omnis homo natus immortalis fieret. ergo immortalitas non sed merces praemiumque virtutis est. Denique homo non statim quam natus est, rectus ingreditur: sed quadrupes primo, quia ratio corporis et hujus deinde confirmatis viribus erigitur, et lingua ejus in eloquium solvitur, et mutum animal esse desinit. Quae ratio docet, mortalem nasci hominem; postea vero immortalem fieri, cum coeperit ex Deo vivere, id est, justitiam sequi, quae continetur in Dei cultu, cum excitaverit hominem Deus ad aspectum coeli ac sui. Quod tum fit, cum homo coelesti lavacro purificatus, exponit infantiam cum omni labe vitae prioris, et incremento divini vigoris accepto, fit homo perfectus ac plenus. Ergo quia virtutem proposuit homini Deus, licet anima et corpus consocia
Abbreviated transcription (Latin):
sũt. ut fama uirtutisꝰ ut memoria nõis
Nam cultum dei qui cõstat abstirietia cupidita¬
tum ac libidinũ: patietia doloris. cõtemtu
mõtis etia cõtra corpus aĩa cõcupiscit. Uñ
credibile e nõ interire aĩam sed disiotia¬
ri a corpor. qr corpus sin aĩo nihil pot .l
Animus uoͣ põt multa & magna sine cor¬
por. Quid qđ ea que insibila sut ocu¬
lis & tangibilia manu. quia externã
uim pati possũt. et̾na ce nõ possut. a
uo̾ que neq sub tactũ neq sub uisum ue¬
apparet et̾na sũt qr nulla uim patiunt᷑
extrinsecꝰ. Corpus aũt si ideo moͬtale
ẽ quia uisui paritꝰ & tactui subiacet.
gͦ & anima id circo ĩmortalis ẽ qr nec
tangi põt̃ nec uideri. Num argumẽta
coꝵ qui cõtra dixerũt refellamus que
lucretius t̾tio libro exequutꝰ ẽ. Qm cũ¬

Expanded text:
sunt, ut fama virtutis, ut memoria nominis. sunt, ut fama virtutis, ut memoria nominis. Nam cultum Dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. Unde credibile est non interire animam, sed dissociari a corpore, quia corpus sine animo nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore. quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueapparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus? corpus autem si ideo mortale est, quia uism pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec uideri. Nunc argumenta eorum qui contra disserunt refellamus: quae Lucretius tertio libro execut
Abbreviated transcription (Latin):
c̃e quod sit manibus humanis laboratũ.
quod nõ aliqũ ad interitũ redigat᷑. uel
iniuria hõium uł ip̃a cõfectric̾e rerum
oĩum uetustate. At uoͣ animi opera
uidemꝰ et̾na Nam quicũꝗ cõtemtui
pñtium itudentes in memoriã monume¬
ta ingenioꝵ factoꝵꝗ magnoꝵ reliq̃rut.
hi plan̾e nietis sue ac uirtutis nom̃ inde¬
libile quesiuert. Ergo si opera corpoĩs
ideo mõtalia sũt quia ipon moͣtale e. se-¬
quit᷑ ut anima ex eo ĩmortalis appareat:
quia uidemus opera eius nõ ẽẽ mõtalia
Oodem mͦ desideria quoꝗ corpors animiq
declarãt alt̾um ẽẽ moͣtalem: alterũ lem¬
pit̾nũ. Corpus enĩ nihil nisi tpͣale defide¬
rat .⁊. cibum. potum. indumẽtum: quietẽ.
uoluptatẽ. & tã hec ip̃a sine mutu & ad¬
minitulo animi nec cupe nec assequi
põt. Animus aũt per se multa de siderat.
que ad osficiũ fructum ue corporis nõ
redundẽt. eaq nõ fragilia sed eterna

Expanded text:
esse, quod sit manibus humanis laboratum, esse, quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur, vel injuria hominum, vel ipsa confectrice rerum omnium vetustate. At vero animi opera videmus aeterna. Nam quicumque contemptui praesentium studentes, in memoriam monimenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, ii plane mentis ac virtutis suae nomen indelebile quaesierunt. Ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo immortalis appareat, quia videmus opera ejus non esse mortalia. Eodem modo desideria quoque corporis animique declarant, alterum esse mortale, alterum sempiternum. Corpus enim nihil nisi temporale desiderat, id est, cibum, potum, indumentum, quietem, voluptatem; et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere, nec assequi potest. Animus autem per se multa desiderat, quae ad officium fructumve corporis non redundent; eaque non fragilia, sed aeterna