comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ras an inthesauro iustitie reponas. Nt
ergo uiniũ ẽ effunder̃ in malam partem
sũ in bonã uirtꝰ: si uictus ẽ nõ parcere
opibus que possũt reparari ut hoĩs uitã
sustentes que reparati nõ põt. Uitiũ igit᷑
parsimoriia est quat᷑ nihil aliud dixeri. ꝙͣ
insanos qui hoĩem mite ac sotiale aĩam
orbat suo nõe qui euulsis affectibus ꝗb
omis cõstat humanitas ad iminobilem stu¬
porẽ mẽtis perducere uolũt. dura studet
aium perturbationib liberare ẜe ꝑt ip̃i
dicũt. quiȩtũ traquillũq reddex̃ qđ fieri
nõ tm̃n nõ põt quia urs &e xõ eius inmo¬
tu est. Sed ne oportet quide quia sic aqua
semꝑ iacens & quieta in salubris & magis
pirbida ẽ sic aius immotus ac torpẽs in¬
utidis E. Etia sibi nec uita iꝑata tueri pote¬
rit quia neq faciet quicꝙ neq cogitabit
cũ copitatio ip̃a nihib aliud sit ꝙ̃ metis agi¬
tatio. Deniq qui hãc ĩ mobilitatem animi

Expanded text:
ras an in thesauro iustitiae reponas. ut ras an in thesauro iustitiae reponas. ut ergo uitium est effundere m malam partem, sic in bonam uirtus. si uirtus est non parcere opibus quae possunt reparari, ut hominis uitam sustentes quae reparari non potest, uitium igitur parsimonia est. quare nihil aliut dixerim quam insanos qui hominem, mite ac sociale animal, orbant suo nomine, qui euulsis adfectibus quibus omnis constat humanitas, ad immobilem stuporem mentis perducere uolunt, dum student animum perturbationibus liberare et, ut ipsi dicunt, quietum tranquillumque reddere. quod fieri non tantum non potest, quia uis et ratio eius in motu est, sed ne oportet quidem, quia sicut aqua semper iacens et quieta insalubris et magis turbida est, sic animus inmotus ac torpens inutilis est etiam sibi, nec uitam ipsam tueri poterit, quia nec faciet quicquam nec cogitabit, cum cogitatio ipsa nihil aliut sit quam mentis agitatio. denique qui hanc immobilitatem animi
Abbreviated transcription (Latin):
sedeo uitiũ qr ex hñdi amore descedit:
cum sit & uoluptatib abstinẽdũ Re pecu¬
nie minime obtemperãdũ. Nam pare i
mediocritꝰ uti pecunia quasi quedã pu¬
sillitas aĩe ut pretimẽtis ne sibi desit
aut desperãtis posse illa repatat̾: aut cõ¬
tentũ t̾restriũ nõ capiẽtis. Sed illi rursꝰ
eũ qui rei fimiliaris sue nõ parcat᷑
ꝓdigum uocãt. Nam ita liberalem dilti¬
ngũt a ꝑdigo. quod is liberals sit qui &
benemeritis & cum oportet qͣtum satis e
largiat᷑. ꝑdigus uõ qui & nõ meritis&
cũ opus nõ ẽ & sine respectu rei fami¬
liaris effundat Quid ergo ꝓdigũs¬
ne dicemus eũ qui misericordie cã tri¬
buat egentib uctum. AIt quid multum
refert᷑ utrũ ne sortis propter libidinẽ
largiar:. an miseris ꝑꝑ humartatẽ. Uitũ
pecuniã tuã perductores aleatores leno¬
nesq deripiãt an illã pietati ac deo pre¬
stes. Utrũ ne illa uentri & gule inge¬

Expanded text:
sed eo uitium, quia ex habendi amore descendit, sed eo uitium, quia ex habendi amore descendit, cum sit et uoluptatibus abstinendum et pecuniae minime temperandum. nam parce id est mediocriter uti pecunia quasi quaedam pusillitas animi est aut praetimentis ne sibi desit aut desperantis posse se illam reparare aut contemptum terrestrium non capientis. sed illi rursus eum qui rei familiari suae non parcat prodigum uocant. nam ita liberalem distinguunt a prodigo, quod is liberalis sit qui et bene meritis et cum oportet et quantum satis est largiatur, prodigus uero, qui et non meritis et cum opus non est et sine respectu rei familiaris effundat. quid ergo? prodigumne dicemus eum qui misericordiae causa tribuat egentibus uictum ? atquin multum refert utrumne scortis propter libidinem largiare an miseris propter humanitatem, utrum pecuniam tuam perductores aleatores lenonesque diripiant an illam pietati ac deo praestes, utrumne illam uentri et gulae inge
Abbreviated transcription (Latin):
tenebit qualibet cõcitate gerit: nõ oftẽclet.
Si aũt abexrauerit. licet placide ai leniter
eat. aut per cõfragosa uex abitͫ aut
per precipitia labet᷑. aut certe quo no
est opus deferet᷑. Sit cursus ille̾ uite ꝗ
effectib uelut equis pernicib duct᷑. Nuia
rectam teneat funget᷑ officio. Metus igit᷑
& cupiditas si proĩciant᷑ interrã uiriã.
fient. Uirtutes aũt si ad diuina referãt᷑.
Parsimonia contra uirtutis loco hñt. que
si studiũ est hñdi nõ põt ẽẽ uirtui quia
in augẽdis uł tuendis terrestrib botui
tota uersit᷑. Nos aũt sumũ bonũ nõ re¬
ferimꝰ ad corpus. sed om̃e osficiũ soliui
aĩe cõseruatione metimur. Quod si
ut supra docui patrimonio minime par¬
cendũ est ut humartatẽ iustitiãꝙ tenea¬
mus: nõ ẽ uirtꝰ trugi eẽ quod nom̃ spe¬
tie uirtutis fallit ac decipit. Est enim
frugalitas abstinẽtia quidẽ uoluptatum.

Expanded text:
tenebit, quamlibet concitate ierit, non offendet, tenebit, quamlibet concitate ierit, non offendet, si autem aberrauerit, licet placide ac leniter eat, aut per confragosa uexabitur aut per praecipitia labetur aut certe quo non est opus deferetur. sic currus ille uitae, qui adfectibus uelut equis pernicibus ducitur, si uiam rectam teneat, fungetur officio. metus igitur et cupiditas si proiciantur in terram, uitia fient, uirtutes autem, si ad diuina referantur. parsimoniam contra uirtutis loco habent: quae si studium est habendi, non potest esse uirtus, quia in augendis uel tuendis terrestribus bonis tota uersatur. nos autem summum bonum non referimus ad corpus, sed omne officium solius animae conseruatione metimur. quodsi, ut supra docui, patrimonio minime parcendum est, ut humanitatem iustitiamque teneamus, non est uirtus frugi esse: quod nomen specie uirtutis fallit ac decipit. est enim frugalitas abstinentia quidem uoluptatum,
Abbreviated transcription (Latin):
mus ac uerus est solus efficit ut possit
cetera oĩa nõ timeri. Cupiditas. que in¬
ter uitia nũatur. Sed si hec que terre¬
na sũt cocupiscat uitiũ est: Uirtus aut̃
si celestia: qui eni iusiitiã qui deu qui
uitam perpetuã: qui lucẽ sempiternam:
ia ꝗ om̃ĩa que deus hõi pollicet᷑ cõsequi
cupit. opes istas & honores & potẽtatus
ẜ regna ip̃a cõtemnet. Dicet fortalle troy¬
cus uoluntate opus esse ad hec cosequeda
nõ cupiditate. Immo uero parũ ẽ uelle.
lulti uolũt sed cũ dolor uiscerib acceste¬
rit uoluntas cedit. Cupiditas perseue¬
rat. Que si efficit ut cõtentui sint
omĩa q̃ a ceteris appetiatͫ. Sũma uictꝰ
E si quidẽ cõtinẽtie matẽter ẽ ideoq illd
potus efficere debemus ut astectꝰ quib
praue uti uitiũ ẽ dirigamꝰ in rectũ.
am iste cõcitationes aĩoꝵ uinctu cureiu
similes sũt: In quo recte moderãdo sũmũ
rectoris officiũ e ut uiã nouerit. Nam si

Expanded text:
mus ac uerus est, solus efficit ut possint mus ac uerus est, solus efficit ut possint cetera omnia non timeri. cupiditas quoque inter uitia numeratur: sed si haec quae terrena sunt concupiscat, uitium est, uirtus autem, si caelestia. qui enim iustitiam, qui deum, qui uitam perpetuam, qui lucem sempiternam eaque omnia quae deus homini pollicetur consequi cupit, opes istas et honores et potentatus et regna ipsa contemnet. dicet fortasse Stoicus uoluntate opus esse ad haec consequenda, non cupiditate. immo uero parum est uelle. multi enim uolunt, sed cum dolor uisceribus accesserit, uoluntas cedit, cupiditas perseuerat: quae si efficit ut contemptui sint omnia quae a ceteris adpetuntur, summa uirtus est, siquidem continentiae mater est. ideoque illut potius efficere debemus, ut adfectus, quibus praue uti uitium est, derigamus in rectum. nam istae concitationes animorum iuncto currui similes sunt, in quo recte moderando summum rectoris officium est ut uiam nouerit: quam si
Abbreviated transcription (Latin):
cerem aut mortem que omia quisquis
nõ exhorruerit fortissimus iudicatur:
qui aut̃ deũ metuit illa uniuersa non
metuit: ad quod probandũ argumetis
opus nõ e. pectate sũt enĩ semper: spec¬
tanturq ad huc per orbem pene cultoꝵ
dei. In quibus ex cruciãdis noua & inusi¬
tata tormẽta excogitanda sut. Nam de
mortis gn̾ibus horret aĩus recordari. Cũ
immaniũ bestiaꝵ ultra ip̃am mortem car¬
nificina seuierit. Has tam̃ꝰ execrabiles
corpoꝵ lacerationes felix atq inuicta pa¬
tientia sine ullo gemitu pertulit. Neç
uirtus om̃ibus populis atꝗ prouinaciis &¬
in ipis tortoribus miraculum maximũ
prebuit cũ patientia crudelitas uinceret᷑.
At qui hãc uictutem nihil aliud ꝙͣ metus
dei fecit. Itaq ut dicebam nõ euellendus
ut stoyci neꝗ temperãdus timor ut peri¬
patetiti uollt: sed in ueram uiam diri¬
gendus c̃. Auferendiꝗ siĩt metus sediita
ut hic lolus relinquat᷑. Qui qm legipti¬

Expanded text:
cerem, aut mortem: quae omnia quisquis cerem, aut mortem: quae omnia quisquis non exhorruerit, fortissimus judicatur. Qui autem Deum metuit, illa universa non metuit. Ad quod probandum argumentis opus non est; spectatae sunt enim semper, spectanturque adhuc per orbem poenae cultorum Dei, in quibus excruciandis nova et inusitata tormenta excogitata sunt. Nam de mortis generibus horret animus recordari; cum immanium bestiarum, ultra ipsam mortem, carnificina saevierit. Has tamen execrabiles corporum lacerationes felix atque invicta patientiuirtus omnibus populis atque prouinciis et ipsis tortoribus miraculum maximum praebuit, cum patientia crudelitas uinceretur. atquin hanc uirtutem nihil aliut quam metus dei fecit. itaque, ut dicebam, non euellendus, ut Stoici, neque temperandus timor, ut Peripatetici uolunt, sed in ueram uiam dirigendus est auferendique sunt metus, sed ita ut hic solus relinquatur: qui quoniam legiti
Abbreviated transcription (Latin):
nccessario ẽ insitus ad tuenda officia uite:
dirigeret᷑ potius inuiã rectam. ubi etiã
cur sus offensione ac periculo careat. Sed
euectus sum coarguendi srudio longius
cũ sit i ꝓpoitum ostender ea que̾ pħi
cendi gr̃a sumam q̃ ꝑtinet ad rem s¬
maxĩe puto. Metum seu timorẽ in ma¬
ximo uitio porũt: sumamq imbecillita¬
tem ẽẽ animi putãt. cui sit cõtraria
fortitudo que si sit in hor̃e locũ timori
ee nullũ Credit ne gͦ aliquis fieri pos¬
se: ut idem metus sũma sit fortitudo
minime. Neꝗ enuĩ uidet᷑ capere nã ut
aliquid incõtͣrium recidat. Qum gͦ nõ
arguta aliqua coclusione ut apud plato¬
nem socrates facit: quin eos quos contra
disputat cogit ea que negauerãt cõfiteri.
Sed simplicitꝰ ostendam sũmũ metũ sĩmã
ẽẽ uirtutẽ. Nemo dubitat quin timi-¬
di & imbecillis sit animi aut dolorem
metuer̃ aut egestat̾ẽ aut exiliũ aut car¬

Expanded text:
necessario est insitus ad tuenda officia uitae, necessario est insitus ad tuenda officia uitae, derigeretur potius in uiam rectam, ubi etiam cursus offensione ac periculo careat. Sed euectus sum coarguendi studio longius, cum sit mihi propositum ostendere ea quae uitia cendi gratia sumam, quae pertinere ad rem maxime puto. Metum, seu timorem in maximo vitio ponunt, summamque imbecillitatem esse animi putant; cui sit contraria fortitudo, quae si sit in homine, locum timori esse nullum. Creditne ergo aliquis, fieri posse, ut idem metus summa sit fortitudo? Minime. Neque enim videtur capere natura, ut aliquid in contrarium recidat. Atqui ego non arguta aliqua conclusione, ut apud Platonem Socrates facit, qui eos, quos contra disputat, cogit ea, quae negaverant, confiteri; sed simpliciter ostendam summum metum summam esse virtutem. Nemo dubitat, quin timidi et imbecilli sit animi, aut dolorem metuere, aut egestatem, aut exilium, aut car
Abbreviated transcription (Latin):
co suo mali uideat accidere: aut utrũ ne
letitiã frenaꝵ debeat. si uictis hostib aut
oppresso tyrano libertas & salus ciuibus
parta sit. Nemo dubitat quin & in illo
de ceteris affectib dicex̃ licet: sed ut dixi
nõ in his moderadis sapre rõ uersat᷑
sed in causis coꝵ qm̃ extrinsecus cõmo¬
uet᷑ nec ip̃is potissimũ fcenos imponi
oportuit qm exigui possut in maximo
recte licet. Sicut enĩ recte ambulax
libido extra legipthimũ thorum nõ eua¬
getͣ licet sit uehemẽs culꝑa caret. Sin
uoͣ appetit alienũ licet sit mediocris uitiũ
tã maximũ est. Nõ ẽ itaꝗ morbus irasci
nec cuper nec libidine comoueri: sed ira¬
cundũ ẽe morb ẽ cupidum libidinosum
Qui enĩ iracũdus ẽ & cum nõ debet aut
cui no oportet ixascit᷑. Qui cupidus etia
quod nõ opus est cõcupiscit. Qui libidi¬
nosus etiã quod legibus uetat᷑ affectat. Ois
petus in hiberi nec põt nec debet: quia

Expanded text:
co suo mali uideat accidere, aut utrumne co suo mali uideat accidere, aut utrumne laetitiam frenare debeat, si uictis hostibus aut obpresso tyranno libertas et salus ciuibus parta sit. nemo dubitat quin et in illo de ceteris adfectibus licet dicere. sed, ut dixi, non in his moderandis sapientiae ratio uersatur, sed in causis eorum, quoniam extrinsecus commouentur, nec ipsis potissimum frenos inponi oportuit, quoniam et exigui possunt recte licet. sicut enim recte ambularelibido si extra legitimum torum non euagetur, licet sit uehemens, tamen culpa caret, sin ro adpetit alienum, licet sit mediocris, uitium tamen maximum est. non est itaque morbus irasci nec cupere nec libidine commoueri, sed iracundum esse morbus est, cupidum, libidinosum. qui enim iracundus est, etiam cui non debet aut cum non oportet irascitur, qui cupidus, etiam quod non opus est concupiscit, qui libidinosus, etiam quod legibus uetatur adfectat. omnis earum rerum inpetus inhiberi nec potest nec debet, quia
Abbreviated transcription (Latin):
cuitu in ẽadem uiã redeñt᷑. At ego ne
peripateticos quidẽ accessisse ad ueritate
puto qui uitia ee tõcedũt sed ea medio¬
criter temperãt. Caredum qui uitia este¬
ẽ enĩ uitiis & mediocrib: quin potiuis ef¬
ficiendũ fuit primũ ne uitia ẽẽt. Nec
enĩ quicꝙͣ uitiosũ nasci pot̾ sed uitia
fieri si male utatur affectibus. Uirtutes
si bene. Deinde mostrandũ e nõ ipos af¬
fectus. sed eoꝵ cãs ẽẽ moderandas. No
E inquiũt letitia nimia gestiendũ: sed
modice ac temperat&. Fsoc uero tale est
quale si diceret. nõ ẽẽ cuͣrendũ cõcitate.
sed gradiendũ quiete. At põt &e qui gradi¬
tur errare: & qui currit rectam uiam te¬
nere. Quid si ondo ẽẽ aliquid ubi nõ tra
modicũ sed uel puctum gaudere uitiosũ
sit & aliud tił contra in exultare letitia
minime criminosũ. Quid tandẽ nobis
ista mediocritas proderit. Quero utrum¬
ne sapienti letandũ putãt si quid inimi¬

Expanded text:
cuitu in eandem uiam redeunt. At ego ne cuitu in eandem uiam redeunt. At ego ne Peripateticos quidem accessisse ad ueritatem puto, qui uitia esse concedunt, sed ea mediocriter temperant. carendum est enim uitiis etiam mediocribus. quin potius efficiendum fuit primum, ne uitia essent: nec enim quicquam uitiosum nasci potest, sed uitia fieri, si male utamur adfectibus, uirtutes, si bene; deinde monstrandum, non ipsos adrectus, sed eorum causas esse moderandas. \'non est\' inquiunt \'nimia laetitia gestiendum, sed modice ac temperate.\' hoc uero tale est, quale si dicerent non esse currendum concitate, sed gradiendum quiete. at potest et qui graditur errare et qui currit rectam uiam tenere. quid? si ostendo esse aliquid ubi non tantum modicum, sed uel punctum gaudere uitiosum sit, et aliut contra in quo uel exultare laetitia minime criminosum, quid tandem nobis ista mediocritas proderit? quaero utrumne sapienti laetandum putent, si quid inimi
Abbreviated transcription (Latin):
fectũ qui est uł maximus cotra quẽ naͣ
pateret᷑ auferre uoluerũt. Nã illas nõiu
cõmutationes. poterã coarguere plurib
& ostendere aut ꝓmonis grnandi auge¬
deq copie gr̃a multa nor̃a hisdem rebus
imposita aut certe nõ multũ inter se illa
distate. Na & cupiditas a uoluntate in¬
cipit & cautio a metu oritur. Et letitia
nihil aliud ẽ ꝙͣ ꝓfessum gaudiũ. Seds
putemus ut ip̃i uolũt ẽẽ diuersa. Nempe
igͥ cupiditatem le dicet perseuerantem
ac perpetuã uoluntate. Letitiã uoͣ insolẽ¬
ter se efferes gaudium. N etum aũt ni.¬
miam & excedentẽ modũ cautionẽ. Ita
fit utea que tollenda ie censent: no tol¬
leͥnt. sed temperẽt. Si quidẽ noĩa tiñ mͦ
ĩmutãt res ip̃e maniẽt. Eo ig̾ imprudẽ¬
tes reuoluunt᷑. quo peripatenti xone ꝑ.¬
ueniũt: ut uitia qm tolli nõ poluiet: me¬
diȩ temperada sit. Ergo errãt quia nõ
esticiũt quod uolũt:  longo asperoq cir¬

Expanded text:
fectum qui est uel maximus, contra quam natura fectum qui est uel maximus, contra quam natura pateretur auferre uoluerunt. nam illas nominum commutationes poteram coarguere pluribus et ostendere aut sermonis ornandi augendaeque copiae gratia multa nomina isdem rebus inposita aut certe non multum inter se illa distare. nam et cupiditas a uoluntate incipit et cautio a metu oritur et laetitia nihil aliut est quam professum gaudium. sed putemus, ut ipsi uolunt, esse diuersa. nempe igitur cupiditatem esse dicent perseuerantem ac perpetuam uoluntatem, laetitiam uero insolenter se efferens gaudium, metum autem nimiam et excedentem modum cautionem. ita fit ut ea quae tollenda esse censent non tollant, sed temperent, siquidem nomina tantummodo immutant, res ipsae manent. eo igitur inprudentes reuoluuntur quo Peripatetici ratione perueniunt, ut uitia quoniam tolli non possunt, medie temperanda sint. errant ergo, quia non efficiunt quod uolunt, et longo asperoque cir
Abbreviated transcription (Latin):
ficit. Itaꝗ egritudine penitus idẽ me¬
stitia doloremꝗ animi suftulexĩt: quod
fieri nequaꝗͣ põt. Quis enĩ possit nõ
dolere si priam aut pestilentiã ix haute¬
rit: aug hostis ⁊uerterit: aut tt̃anus
oppresserit: pot aliquid nõ dolere si sub¬
latã uiderit libertatẽ si proximos si amicos
si bonos uiros aut ex terminatos aut cxude¬
lissime trucidatos nisi cuius meni ita
obstupuerit ut sit ci sensus om̃is ereptꝰ.
Uuare aut onũa tollere debuerit aut
implendã fuerat curta hec ac debilis di¬
sputatio. Idẽ etiã ꝓ egritudine aliꝗo repo¬
nẽdũ. qm superiorib ita ordinatis. hoc
cosequens erat. Ut enĩ pñtib letam᷑ boriis.
sic malis agimur ac dolemus. Si exgos
letitie qm uitiosa prtabat. nom̃ liud in¬
diderũt. sit egritudini qm̃ ipam uitiosa
pritabãt aliuđd uocabulũ tribui cõgrue¬
bat. Unde apparet nõ illis re defuisse
sed uerbu. Cuius indigentia cũ totũ af¬

Expanded text:
ficit. itaque aegritudinem penitus id est maeficit. itaque aegritudinem penitus id est maestitiam doloremque animi sustulerunt: quod fieri nequaquam potest. quis enim possit non dolere, si patriam aut pestilentia exhauserit aut hostis euerterit aut tyrannus oppresserit? potest aliquis non dolere, si sublatam uiderit libertatem, si proximos, si amicos, si bonos uiros aut exterminatos aut crudelissime trucidatos? nisi cuius mens ita obstipuerit, ut sit ei sensus omnis ereptus. quare aut omnia tollere debuerunt aut inplenda fuerat curta haec ac debilis disputatio, id est etiam pro aegritudine aliquid reponendum, quoniam superioribus ita ordinatis hoc consequens erat. ut enim praesentibus laetamur bonis, sic malis angimur ac dolemus. si ergo laetitiae, quoniam uitiosam putabant, nomen aliut indiderunt, sic aegritudini, quoniam et ipsam uitiosam putant, aliut uocabulum tribui congruebat. unde apparet non illis rem defuisse, sed uerbum: cuius indigentia eum totum ad
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutis oriunt᷑. Deus itaꝙ cũ hõĩem
primũ fingeret mirabili prouidẽtia
ingenerauit. ei prius istas animi con¬
motiones ut posset capere uirtute̾: sũ teͬra
cultuxã. posiutꝗ m᷑am uitioꝵ in affectib
uirtutis in uitiis Que ꝓfecto aut nul¬
la erit aut in usus ẽẽ nõ poterit side¬
sint ea per que uis eius aut appart
aut cõstat. Uideamus nũc idem illi ꝗ
uitia penitus excidũt quid esfecerint
quattuor illos iffectus quos ex opinio¬
ne bonoꝵ maloꝵꝗ nasci putãt. Qebus
euulsis sanandũ cẽ dĩum sapientis ex¬
istimat: qm̃ intelligũt & na infitos
ee & sine his nihił moueri nihil agi
posse: alia quedã in eoꝵ locũ uicẽꝗ sup¬
ponut: pro cupiditate sustituũt uolun¬
tatẽ. quasi uoͣ nõ młto sit prestabilius
bonũ capere ꝙͣ malũ uelle Itẽ pro
letitia gradum ꝓ metu coptionem. At
in illo quarto ĩmutadi noĩs cius rõ de¬

Expanded text:
virtutis oriuntur. Deus itaque, cum hominem virtutis oriuntur. Deus itaque, cum hominem primum fingeret, mirabili providentia ingeneravit ei prius istas animi comotiones, ut posset capere uirtutem sicut terra culturam, posuitque materiam uitiorum in adfectibus, uirtutis in uitiis. quae profecto aut nulla erit aut in usu esse non poterit, si desint ea per quae uis eius aut apparet aut constat. uideamus nunc, idem illi qui uitia penitus excidunt quid effecerint. quattuor illos adfectus, quos ex opinione bonorum malorumque nasci putant, quibus euulsis sanandum esse animum sapientis existimant, quoniam intellegunt et natura insitos esse et sine iis nihil moneri, nihil agi posse, alia quaedam in eorum locum uicemque subponunt. pro cupiditate substituunt uoluntatem, quasi uero non multo sit praestabilius bonum cupere quam malum uelle; item pro laetitia gaudium, pro metu cautionem. at in illo quarto inmutandi nominis eos ratio de
Abbreviated transcription (Latin):
intelligut cum uitia ex hoĩe tollut. etia¬
se uirtutẽ tollere cui soli locũ facͥt. Nã
si uirtus est inmedio ire impetu se ip̃m
cohiher Se reprimere. quod negar non
possũt. caret ergo uirtute quisquis ira
caret. Si uirtus est libidinem corporis
continere. uirtute careat necesse et:
qui lilidine quã tempetet nõ ht̃. Si uit¬
tus est cupiditatẽ ab alieni appetitione
frenar. nullã certe uirtutẽ pot haberes
qui caret eo ad quod cohibendũ uirtutis
usus adbibet᷑. Uhi gͦ uitia nõ sũt. Hec uit¬
tuti quide locus est̃. sit nec uictorie qui¬
dom ubi aduersarius nullus est. Ita fit
ut honũ sine maelo ẽẽ in hac uita nõ
possit. Affectus igit᷑ qiͣ ubertas e nãlis
aĩoꝵ. Nam sĩc insentes ager qui est
na fecundus exuberat: sic aius incul¬
tus uitiis sua sponte inualescẽtib uelut
spinis obducit᷑: sed cũ uerus cultus ac¬
cesserit: statm cedentib uitiis fruges

Expanded text:
intellegunt, cum uitia ex homine tollunt, etiaintellegunt, cum uitia ex homine tollunt, etiam uirtutem se tollere, cui soli locum faciunt. nam si uirtus est in medio irae inpetu se ipsum cohibere ac reprimere, quod negare non possunt, caret ergo uirtute quisque ira caret. si uirtus est libidinem corporis continere, uirtute careat necesse est qui libidinem quam temperet non habet. si uirtus est cupiditatem ab alieni adpetitione frenare, nullam certe uirtutem potest habere qui caret eo ad quod cohibendum uirtutis usus adhibetur. ubi ergo uitia non sunt, ne uirtuti quidem locus est, sicut ne uictoriae quidem, ubi aduersarius nullus est. ita fit ut bonum sine malo esse in hac uita non possit. aanimorum. Nam sicut in sentes ager, qui est natura foecundus, exuberat: sic animus incultus, vitiis sua sponte invalescentibus, velut spinis obducitur. Sed cum verus cultor accesserit, statim, cedentibus vitiis, fruges
Abbreviated transcription (Latin):
se quia nobiscũ simł nata sit. & conã¬
tur ostedet ꝙͣ prouidenter & ꝙͣ necessa¬
rio deis siue nã sic enĩ dicũt his nos ar¬
marit aflectibus quos tñ quia uitiosi ple¬
ruq fuũt si nimii sint posse ab hoĩe ad hi¬
bito mͦ salubriter temperari: ut tantũ
hõi quatũ natuẽ satis est relinquat᷑ nõ
insipies disputatio si ut dixind adhae
uitam om̃ĩa referrẽt᷑toici g̃ furiosi
qui ea nõ temperãt sed̾ ab scidiĩt: rebq
anã insitis casirar̃ hoĩem quodãmodo
uolũt. Quod talę est quale si ueliĩt
aut metũ detraher̃ ceruis. aut uenenii
Anguibus. aut iram feris: aut placidi¬
tatem pecudib. Nam que singula mu.¬
tis aĩalib data sũt. ea uoͣ uniu̾sa hor
simul. Quod si ut medici affirmãt.
lentie astectus insplene cit ire infelle.
libidinis in iecore. timoris in corde:
facilius eit int̾ticere aĩal ip̃m ꝙͣ excoꝵ¬
pore aliquid euellere quod est aĩantis
nãm uelle mutar̃. Sed hoĩes prudentes nõ

Expanded text:
scum simul nata sint, et conantur ostendere quam prouidenter et quam necessario deus siue natura — sic enim dicunt — his nos armarit adfectibus: quos tamen, quia uitiosi plerumque fiunt, si nimii sint, posse ab homine adhibito modo salubriter temperari, ut tantum homini quantum naturae satis est relinquatur. non insipiens disputatio, si, ut dixi, non ad hanc uitam omnia referrentur. Stoici ergo furiosi, qui ea non temperant, sed abscidunt rebusque natura insitis castrare hominem quodammodo uolunt. quod tale est, quale si uelint aut metum detrahere ceruis aut uenenum anguibus aut iram feris aut placiditatem pecudibus. nam quae singula mutis animalibus data sunt, ea uero uniuersa homini simul. quodsi, ut medici adfirmant, laetitiae adfectus in splene est, irae in felle, libidinis in iecore, timoris in corde, facilius est interficere animal ipsum quam ex corpore aliquid euellere: quod est animantis naturam uelle mutare. sed homines prudentes non
Abbreviated transcription (Latin):
queq gens id sibi sanxit quod pitauit teb
luis utle. Quatũ aut aiusutia recedat
utilitas populus ip̃e .ro. docet: qui per fa¬
ciales bella indicendo & legipiime iniuri¬
as faciẽdo: semꝑq aliena capiedo atq ra¬
piedo possessionem totius orbis cõparauit.
Ueꝵ hi iusios se putat si cõtra leges suas ni¬
hil faciãt. qod etiã simori ascribi põt si
p̾ntiũ penaꝵ metu scelexib abstineat. Sed
cõcedamꝰ sane ut id nã uelut ait phus
sua sponte faciãt qđ legib facere cogũt᷑.
nõ id circo iusti ext quia paret iñsti¬
tutis hõium qui ip̃i autͥ errar̃ aut rniu¬
sti ẽẽ potuerũt sic illi duodecim tabulaꝵ

Expanded text:
que gens id sibi sanxit quod putauit rebus que gens id sibi sanxit quod putauit rebus suis utile? quantum autem ab iustitia recedat utilitas, populus ipse Romanus docet, qui per fetiales bella indicendo et legitime iniurias faciendo semperque aliena capiendo atque rapiendo possessionem sibi totius orbis comparauit. uerum hi iustos se putant, si contra leges suas nihil faciant: quod etiam timori adscribi potest, si praesentium poenarum metu sceleribus abstineant. sed concedamus sane ut id natura uel, ut ait philosophus, sua sponte faciant quod legibus facere coguntur. num idcirco iusti erunt, quia parent institutis hominum, qui ipsi aut errare aut iniusti esse potuerunt, sicut illi duodec
Abbreviated transcription (Latin):
uim ronemꝗ peruidit. ita illđ q sciss&e aut
explicals& in quib precepiis ip̃a cõsisteret. nõ
pħi ꝑ functus fuisset officio sed ꝓħe. Quod
quia facer̾ ille nõ poterat: nob faciẽdũ ẽ ꝗbus
ip̃a lex tradita ẽ ab illo uno magr̃o & impe¬
ratore oĩum deo. Hluius legis caput ⁊ primũ.
ip̃m deũ nosse: soli ob temperare. solum coler
Ns põt enĩ rõne hõis ob tinere qui parẽte aĩe
sue deũ nescit quod ẽ sumu nefas. Que
ignoratio facit ut deis alienis seruiat: quo
nihil sceleratius cõmitti pot. Hĩc iã prodiuis
Ead malitia gradus per ignoratiã ueri ac sin-¬
gulis boni: quia deus quẽ nosse refugit fons
e̾ ipe bonitatis. Uel si iustitiã sequi uolet dei:
diuini tam̃ iuxis ignarus gentis sue leges tãꝗͣ
uerũ ius ãplectit᷑ quas nõ ntiꝗ iustinia sed uti¬
litas repperit. Cur enĩ per om̃s populos diue̾¬
sa& uaria. uira sut cõdita: nisi quod una¬

Expanded text:
vim rationemque pervidit, ita illud quoque scisset aut vim rationemque pervidit, ita illud quoque scisset aut explicasset, in quibus praeceptis lex ipsa consisteret, non philosophi functus fuisset officio, sed prophetae. quod quia facere ille non poterat, nobis faciendum est, quibus ipsa lex tradita est ab illo uno magistro et imperatore omnium deo. Huius legis caput primum est ipsum deum Non potest enim rationem hominis obtinere, qui parentem animae suae Deum nescit; quod est summum nefas. Quae ignoratio facit, ut diis alienis serviat, quo nihil sceleratius committi potest. Hinc jam proclivis est ad malitiam gradus per ignorantiam veri ac singularis boni; quia Deus, quem nosse refugit, fons est ipse bonitatis. Vel si justitiam sequi volet Dei, divini tamen juris ignarus, gentis suae leges tanquam verum jus amplectitur; quas non utique justitia, sed utilitas reperit. Cur enim per omnes populos diversa et varia jura sunt condita, nisi quod una
Abbreviated transcription (Latin):
legi nec propagari fas ẽ. neq derogari ex
hac aliquid licet. neꝗ tota ab rogari᷑ pot̃.
Nec uo̾ aut per senatũ aut ꝑ pop̾ulũ iolui
hac lege possumꝰ. nec ẽ querendũs expla¬
nator aut interptes alius. Nec exit alia
lix rome alia athenis: alia nũt. alia po¬
st hec Sed & om̃s gẽtes & omĩ ip̃e una
lex & sempiterna & imutatibilis cõtinebit.
nusꝗ erit cõis quasi magr̃ & impator qui¬
oĩum deus. Ille legis huius inuetor disceptator. Iator.
cui qui nõ parebit᷑ ip̃e se fugiet ac naͣm hor̃s aspẽ¬
nabit᷑. Hoc ip̃o luet maximas penas etiã si cetera
supplicia que putãtur effugeret. Quis sacramẽ¬
fu dei sciens tam significanter enarrare legem
dei possit. ꝗͣ illam homo homo longe aueritatis
notitia remotus expresiit. Ego uo̾ eos qui uera
imprudentex loquũt᷑ sic hndos puto tanꝙͣ diui¬
nẽt sp̃u aliquo instincti: quod si ut legĩs sancte

Expanded text:
legi nec obrogari fas est, neque derogari ex legi nec obrogari fas est, neque derogari ex hac aliquid licet, neque tota abrogari potest. Nec vero aut per Senatum, aut per populum solvi hac lege possumus. Neque est quaerendus explanator, aut interpres ejus alius. Nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac: sed et omnes gentes, et omni tempore una lex, et sempiterna, et immutabilis continebit; unusque erit communis quasi magister, et imperator omnium Deus, ille legis hujus inventor, disceptator, lator; cui qui non parebit, ipse se fugiet, ac naturam hominis aspernatus, hoc ipso luet maximas poenas, etiamsi caetera supplicia quae putantur effugerit. » Quis sacramentum Dei sciens, tam significanter enarrare legem Dei posset, quam illam homo longe a veritatis notitia remotus expressit? Ego vero eos, qui vera imprudentes loquuntur, sic habendos puto, tanquam divinent spiritu aliquo instincti. Quod si, ut legis sanctae
Abbreviated transcription (Latin):
celesti: nõ ad cõpus referre oĩa sed ad mẽtẽ.
nõ huic uite dare oꝑam sed eterne. Itaq
si oculos in celũ semꝑ intendes & solem
qua orit᷑ ob serues: eũq hẽas uites quasi na-¬
uigii ducẽ: sua sponte inuia pedes ditigent᷑.
Ee illd celeste lumen qđ sanis mẽtib multo
cdarius sole e. ꝙͣ hiç que carnę mortali ii¬
demus sic reget: sio gubexnabit ut ad sũ¬
mũ sapiẽ uirtutisꝗ portũ sine ullo erxor̃
perducat. Suscipienda igit᷑ dei lex ẽ que
nos ad hoc iter dirigat illa scis. illa celestis
quã. M. tullius in libro de re .p. tertio pene
diuina uoce depirixit. Cuius ego ne plu¬
ra dicerẽ uerba subieci. Est quĩdẽ uera
lex recta ro nẽ cõgrues disfusa ioniscõ¬
stans sempiterna: que uocet ad officiũ utã¬
bendo uetando & fraude deterreat. que tã
neq probos frustra iubet aut uetat. nec
improbos uibendo aut uefãdo monet łliuis

Expanded text:
caelesti, non ad corpus referre omnia, sed ad mentem, caelesti, non ad corpus referre omnia, sed ad mentem, non huic uitae dare operam, sed aeternae. itaque si oculos in caelum semper intendas et solem qua oritur observes eumque habeas uitae quasi nauigii ducem, sua sponte in uiam pedes dirigentur et illut caeleste lumen, quod sanis mentibus multo clarior sol edemus, sic reget, sic gubernabit, ut ad summum sapientiae, virtutisque portum sine ullo errore perducat. Suscipienda igitur Dei lex est, quae nos ad hoc iter dirigat: illa sancta, illa coelestis, quam Marcus Tullius in libro de Republica tertio pene divina voce depinxit; cujus ego, ne plura dicerem, verba subjeci: « Est quidem vera lex, recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna; quae vocet ad officium, jubendo; vetando, a fraude deterreat: quae tamen neque probos frustra jubet, aut vetat; nec improbos jubendo, aut vetando movet. Huic
Abbreviated transcription (Latin):
tam Rad unũ om̃s exituis sub ip̃o fine
roferunt: Ibi eni dux ille cõiungit om̃s
ubr opiuis fueror bonos a malis fortes ab
ullo discrimine ltulti fuerũt. uno mucrone
uigulat & precipitat in mort̾ẽ. Hlec ait uia
que e ueritatis & sapie & uirtutis & iustitie:
quoꝵ oĩum fons unus e. una uix. una sedex
& simplex ẽ qđ parib animis sumaꝗ con¬
cordia unũ sequamͣ & colamuꝰ deri. Et
angusta qm̃ pautiorib uirtus data efr.
me nisi cũ suma difficultate ac labore nõ
apparer̃. nõ põt querũt᷑. Errãt ergo in mari
magno nec quo ferant᷑ intelligut᷑. quia nec
uia cernut᷑ nec ducẽ sequut᷑ ullum. Cadem
namq rõne hãc uite uiã queri oportet qua
in alto iter nauib querit᷑: que nisi aliquod
celi lumen obseruẽt incertis cursib uagant᷑.
Liusꝗs aũt recium iter uite tener̃ nittur nõ
tertã deb& aspicer sed celũ & ut apertius
loquar nõ hoĩem sequi debet sed deũ. Non
his terresirib simulachris sed deo seruire

Expanded text:
 ad unum omnes exitum sub ipso fine referuntur. ibi enim dux ille coniungit omnes ubi opus fuerat bonos a malis, fortes abullo discrimine stulti fuerunt, uno mucrone iugulat et praecipitat in mortem. haec autem uia, quae est ueritatis et sapientiae et uirtutis et usae, quorum omnium fons unus est, una uis, una sedes, et simplex est, quo paribus animis summaque concordia unum sequamur et colamus deum, et angusta, quoniam paucioribus uirtus data est, me nisi cum summa difficultate ac labore non apparere non potest quaerunt. errant ergo uelut in mari magno nec quo ferantur intellegunt, quia nec uiam cernunt nec ducem sequuntur ullum. eadem namque ratione hanc uitae uiam quaeri oportet qua in alto iter nauibus quaeritur: quae nisi aliquod caeli lumen obseruent, incertis cursibus uagantur. quisquis autem rectum iter uitae tenere nititur, non terram debet aspicere, sed caelum et, ut apertius loquar, non hominem sequi debet, sed deum, non his terrestribus simulacris, sed deo seruire
Abbreviated transcription (Latin):
inimici necessitudinis ad monitos mitigemus
te si ab uno cdeo inspirati oins & aĩati srmus:
ꝗd aliud ꝙͣ fr̃es sumꝰ d̾ quidem cõiunctiores
errat lucretius cũ dic̃. Deniq celesti sumus
oms semĩe oriundi. Om̃ib idem ille p̾t e.
Ergo pro beluis in manib sũt hñdi qui hoĩ
nocẽt. qui cõtra ius humitatis & fas om̃e
spoliãt. crutiãt: occidũt. exterminat. Ob
hac necessitudinẽ germanitatis docet nos
deus malũ nũꝙͣ facex̃ semꝑ bonũ. Id aũt
ipͥm bñfacere quid sit idem ipe prescribit.
hõib nos ip̃os cogitate debemus. Nõ meremͣ
in periculo liberati: si nõ succurrimꝰ. nõ
meremͣ auxiliũ si negemus. Ad hãc par

Expanded text:
inimici necessitudinis admonitos mitigemus. inimici necessitudinis admonitos mitigemus. item si ab uno deo mspirati omnes et animati sumus, quid aliut quam fratres sumus, et quidem coniunctiores, errat Lucretius, cum dicit: denique caelesti sumus omnes semine oriundi, omnibus ille idem pater est. ergo pro beluis inmanibus sunt habendi qui homini nocent, qui contra IUS humanitatis et fas omne spoliant cruciant occidunt exterminant. ob hanc necessitudinem germanitatis docet nos deus malum numquam facere, semper bonum. id autem ipsum bene facere quid sit, idem ipse praescribit: hominibus nos ipsos cogitare debemus. non meremur in periculo liberari, si non succurrimus, non meremur auxilium, si negamus. ad hanc par
Abbreviated transcription (Latin):
gi cũ deo: secũdũ cũ hoĩe. Sed illd̃ primũ re¬
sigio dĩ. hoc secũdũ misexitõdia uł humaitas
noiat᷑. que uirtus proptia ẽ iustoꝵ & cultorũ
dei. Quod ea sola uite coĩs inse cõtinet ronem
Deus eñ qui ceteris aĩalib sapĩam nõ dedit ñalib
ea munimẽtis ab incursu ꝙ periculo tutiora gnͣa¬
uit. hoĩem uoͣ quia nudũ & fragilẽ formauit
ut eũ lapĩa potius instruexet: dedit ei preter
cetera hũc pietatis asfectũ. ut homo hoĩem tue¬
atur diligat. foueat. contraq omĩa pericula
& accipiat᷑ & prestet auxiliũ. Sumũ igit᷑ int̾ se
lõis uinculũ est humanitas. quod qui di rupe¬
eit nefarius & parriuda existimãdus ẽ. Nam
si ab uno hoĩes quẽ deus finxit om̃s oriunt᷑
certe cõsanguiei sumꝰ. & ideo maximũ scelus
putãdũ e odisse hoĩem uł nocẽtem. Proptea
deus precepit inimicitias per nos unꝗͣ facie.¬
das: semꝑ ẽẽ tollendas .s. ut eos quĩ sint nõb

Expanded text:
secundum, cum homine. set illut primum religio dicitur, hoc secundum misericordia uel humanitas nominatur. quae uirtus propria est iustorum et cultorum dei, quod ea sola uitae communis continet rationem. deus enim qui ceteris animalibus sapientiam non dedit, naturalibus ea munimentis ab incursu et periculo tutiora generauit, hominem uero quia nudum fragilemque formauit, ut eum sapientia potius instrueret, dedit ei praeter cetera hunc pietatis adfectum, ut homo hominem tueatur diligat foueat contraque omnia pericula et accipiat et praestet auxilium. summum igitur inter se hominum uinculum est humanitas: quod qui diruperit, nefarius et parricida existimandus est. nam si ab uno homine quem deus finxit omnes orimur, certe consanguinei sumus et ideo maximum scelus putandum est odisse hominem uel nocentem. propterea deus praecepit inimicitias per nos numquam faciendas, semper esse tollendas, scilicet ut eos qui sint nobis
Abbreviated transcription (Latin):
infallendo ẽ unidsos in fraudem posiet in¬
ducer̃ nisi uerisimilia hõibus ofrentaret.
Deus enĩ ut ⁊̃ mortale illd archanũ eius in
aperto eẽt. posuit in uia sua que hoĩes pro
id ipm inciderẽt quod uitare ac fugere cu¬
piebant. Itaq illam perditionis ac mortis uia
multiplicẽ ostendit. uł quod multa sut gniã
uite uł quod dii multi qui colunt᷑ huiusdux
preuaricato ac subdolus ut uideat᷑ eẽ discrim
aliqđ falsi & ueri mali & boni. Ala ducit lu¬
nõ uno tramite. Illos aũt qui aut uolupta¬
tes aut diuitias nõ refuguit. ab hac pribli¬
ca & celeri uia modice segregat. Cos aũt
qui aut uixtutẽ sequi uolut aut tõtemtum
reꝵ profitent᷑. per cõtragosa queda preci

Expanded text:
in fallendo est, uniuersos in fraudem posset inin fallendo est, uniuersos in fraudem posset inducere, nisi ueri similia hominibus ostentaret? deus enim, ut immortale illud arcanum eius in operto esset, posuit in uia sua quae homines prid ipsum inciderent quod uitare ac fugere cupiebant. itaque illam perditionis ac mortis uiaui multiplicem ostendit, uel quod multa sunt genera uitae uel quod dii multi qui coluntur. huius dux praeuaricator ac subdolus, ut uideatur esse discrimen aliquod falsi et ueri, mali et boni, alia ducit lunon uno tramite. illos enim qui aut uoluptates aut diuitias non refugiunt, ab hac publica et celebri uia modice segregat, eos autem qui aut uirtutem sequi uolunt aut contemptum rerum profitentur, per confragosa quaedam p
Abbreviated transcription (Latin):
pħis ipoꝵ cõfessione ademꝑta sapia ẽ: &e his
qui iusti habiti sũi ademꝑta iusutia ẽ: om̃s igͥ
ille uirtutis descriptiones false sint necesse est
quia q̃ sit uirtus uera scice nõ põt nisi iustꝰ
ac sapies. Iustus aũt ac sapiẽs nemo ẽ nisi
quẽ deus preceptis celestib exudiuit. Nam
illi om̃s qui per alioꝵ tofeslam stuliitiã sa¬
piẽtes existimant᷑ spetie uirtutis inducti
umbras & imagines apprehẽdũt. Nihil ueꝵ
quod ea sit rõnẽ. qm̃ uia illa medax que
fert ad occasũ młtos tramites hr̃ ꝑp studioꝵ
sapiẽ ht̃ aliꝗd simile stultitie. quod libro
precedente mõstrauimꝰ: ita hec cũ sit tota
stultitie. ht̃ aliquid simile sapĩe qđ atti¬
piũt hi qui scultitiã publicã intelligũt. &ͦ
ut ht̃ uitia manifesta: sic ht̃ aliquid quđ̃
simile ẽẽ uideat᷑ uirtuti. Ut ht̃ apertũ scelus.
sic imaginẽ quãdã spetiẽꝗ iustine. Quõ ei
precursor eius ine cuius uis & potestas oĩs

Expanded text:
phis ipsorum confessione adempta sapientia est, et iis qui justi habiti sunt, adempta justitia est, omnes igitur illae virtutis descriptiones falsae sint necesse est; quia quae sit virtus vera, scire non potest, nisi justus ac sapiens. iustus autem ac sapiens nemo est nisi quem deus praeceptis caelestibus erudiuit. Nam illi omnes qui per aliorum confessam stultitiam sapientes existimantur, specie uirtutis inducti umbras et imagines adprehendunt, nihil uerum. quod ea fit ratione, quoniam uia illa mendax, quae fert ad occasum, multos tramites habet propter ssapientiae habet aliquid simile stultitiae, quod libro praecedente monstrauimus, ita haec cum sit tota stultitiae, habet aliquid simile sapientiae, quod adripiant ii qui stultitiam publicam intellegunt: et ut habet uitia manifesta, sic habet aliquid quod simile uideatur esse uirtuti, ut habet apertum scelus, sic imaginem quandam speciemque iustitiae. quomodo enim praecursor eius uiae cuius uis et potestas omnis
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ ipsũs Quintilianus egregie ac breuit
ostendit in capite ob uoluto. Namꝗ̃ inquit
uirtus ẽet in nocentia nisi laudem xaritas
dediss&: ueꝵ quia naͣ sic cõparatũ ẽ: ut
odium: cupiditas. ira. in id quod incubueriit
agãt cetos suꝑͣ hoĩem ur̃ culpa uacat᷑. Alioꝗn
si nã pares om̃ib astectus dediss&. pictas ruhil
erat. Hoc ꝗͣ uerũ sit docet necessitas ip̃a rois
i enĩ uirtus ẽ malis ac uitus fortitex reprgnat
apparet sine malo ac uitio nulla ẽe uirtutẽ. quã
deus ut ab solutam perfectamq redderet. retinuit
id quod ecat ei cõtrariũ: cũ quo depugnar posset.
Igitata enĩ malis quatientib stabilitatẽ capit: &r
quãto frcquẽter impellit᷑: tanto firmiter roborat᷑.
Iec nimirũ cã efficit. ut ꝙͣuis sit hõib missa iu¬
sttia: tam̃ auteũ seculiĩ nõ eẽ dicat᷑. quia malũ

Expanded text:
quidem ipsum Quintilianus egregie ac breviter quidem ipsum Quintilianus egregie ac breviter ostendit in capite obvoluto. « Nam quae, inquit, virtus esset innocentia, nisi laudem raritas dedisset? Verum quia natura sic comparatum est, ut odium, cupiditas, ira, in id, quod incubuerunt, agant caecos, supra hominem videtur culpa vacare. Alioqui si natura pares omnibus affectus dedisset, pietas nihil erat. » Hoc quam verum sit, docet necessitas ipsa rationis. Si enim virtus est, malis ac vitiis fortiter repugnare, apparet sine malo ac vitio nullam esse virtutem: quam Deus ut absolutam perfectamque redderet, retinuit id quod erat ei contrarium, cum quo depugnare posset. Agitata enim malis quatientibus, stabilitatem capit; et quanto frequenter impellitur, tanto firmiter roboratur. Haec nimirum causa efficit, ut quamvis sit hominibus missa justitia, tamen aureum saeculum non e
Abbreviated transcription (Latin):
no gni sit data: nec in ea multitudo uniuersa
consenserit. Magne hoc disputationis fuit:
Cur a deo cũ iustitiã terte daret. sit retẽta
diu̾sitas. Quod & alio loco declaraui. &x ubi
cunꝗ oportune inciderit explicabit᷑. Nunc¬
id dcsignar̃ breuissime satis ẽ uirtutẽ aut̃
cerni nõ posse tisi heat uitia cõtraria: aut
no ũ perfectã nisi exerceat᷑ ad uersis. ł lac
enĩ deus bonoꝵ ac maloꝵ uoluit esle distã:¬
nã: ut qualitatẽ boni ex malo sciamus itẽ
mali ex bono nec alterius ẽo in telligi sub¬
lato altero pot. Deus enĩ nõ excludit᷑ maliuĩ
ut rõ uirtuts cõstat possit. Quõ enĩ patiẽtã
uim suã nomq retineretsi nihil iẽt quod pati
cogerem. Quomodo laudem meret᷑ deuota
deo suo fdes. nisi ẽẽt aliquis qui a deo uel¬
let auerter̃. Na & idio potiores ẽẽ in iuitos
permisit: ut cogex̾ ad malum possẽt: ideo płes
quod uixtus tẽt pretiosa quod cara ẽ. Quod

Expanded text:
no generi sit data nec in eam multitudo uniuersa no generi sit data nec in eam multitudo uniuersa consenserit. magnae hoc disputationis est, cur a deo, cum iustitiam terrae daret, sit retenta diuersitas: quod et acumque oportune inciderit, explicabitur. Nunc designare id brevissime satis est: Virtutem aut cerni non posse, nisi habeat vitia contraria; aut non esse perfectam, nisi exerceatur adversis. Hanc enim Deus bonorum ac malorum voluit esse distantiam, ut qualitatem boni ex malo sciamus, item mali ex bono; nec alterius ratio intelligi, sublato altero, potest. Deus ergo non exclusit malum, ut ratio virtutis constare posset. Quomodo enim patientia vim suam nomenque retineret, si nihil esset, quod pati cogeremur? Quomodo laudem mereretur devota Deo suo fides, nisi esset aliquis qui a Deo vellet avertere? Nam et ideo potentiores esse injustos permisit, ut cogere ad malum possent; ideo plures, ut virtus esset pretiosa, quae rara est. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
diuine religionis putanda .E. que sola efficit.
ut hõ homine carum habeat. eumq sibi frater-¬
nitatis uinculo sciat ẽẽ s cõsteictum: siquidem
pr̃: idem hõib deꝰ ẽ. ut dei pr̃isq cõis bñficia.
cũ his qui nõ hñt partiat᷑. aulli noceat. nulli
premat. nõ fores claudat hospĩti. nõ aurem
prec̾ati. sed sit largus. bnficiis liberalis: qual
regias ec̃ laudes tullius existimauit. Hec t̃ profecto
iustitia: & hoc aureũ seculũ quod ioue regnãte.¬
primũ coͣruptum. mox & ip̃o ce om̃i eius pro¬
genie cõsecrata. deoꝵꝗ multoꝵ cultu suscepto
fuerat om̃e sublatũ. Sed deus ut pares indril¬
gentissimus: appropinquãte ultimo sp̃e nuntiũ
misit: qui uetus illd seculũ fugatamq iusntiã
reduceret: ne humanũ genus maximis & per¬
gnata iustitia e. que nhil aliud ł ꝙͣ dei unici
eipia & religiosa cultura. Sed moueat aliquẽ
fortasse. Cur si hec sit iustitia: nõ om̃i huma¬

Expanded text:
diuinae religionis putanda est, quae sola efficit diuinae religionis putanda est, quae sola efficit ut homo hominem carum habeat eumque sibi fraternitatis uinculo sciat esse constrictum, siquidem pater idem omnibus deus est, ut dei patrisque communis beneficia cum iis qui non habent partiatur, nulli noceat, nullum premat, non forem claudat hospiti, non aurem precanti, sed sit largus beneficus liberalis: quas regias esse laudes Tullius existimauit. haec est profecto iustitia et hoc aureum saeculum, quod Ioue primum regnante corruptum, mox et ipso et omni eius progenie consecrata deorumque multorum suscepto cultu fuerat omne sublatum. Sed deus ut parens indulgentissimus adpropinquante ultimo tempore nuntium misit, qui uetus illut saeculum fugatamque iustitiam reduceret, ne humanum genus maximis et pergnata iustitia est, quae nihil aliut est quam dei unici pia et religiosa cultura. sed moueat aliquem fortasse, cur si haec sit iustitia, non omni huma
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ suo pepercerat. Quẽ uero metueret.
qui titanũ robustam & eccellentẽ uiribus gẽ¬
tem bello uicerat. occisione deleuerat. Quid
mirũ si om̃bus multitudo in solito metu pres¬
sa: in unius adulationẽ cõcesserat. H lunc ue-¬
nerabãt᷑. huic honorẽ maximũ deferebat᷑.
Et qm̃ mores ac uitia regis imitari genus ob¬
sequii iudicat᷑ abiecerũt om̃s pietatẽ. ne
exprobat̃ regis scelus uiderent᷑: si pie ui¬
uerent. Sic̃ assidua imitatione coͣrupti:
diuinũ fas reliquerũt. & paulatim male
uiuẽdi cõsuetudo mos factus ẽ. Nec iam
ꝗcꝙͣ exantecedenis siculi pio atq optimo
statu masit. sed explosa iustitia & uerita¬
tẽ secum trahens. reliquid hõib errorem:
enĩ seculo quod uocãt aurcũ iustitia in t̾ra
fuit a ioue utiq pulsa ẽ. qui aureũ seculum
cõmutauit. Seculi aut cõmutatio & expul-¬
sio iustitie. nihil aliud ut dixi ꝙͣ desertio

Expanded text:
quidem suo pepercerat? Quem vero metueret, quidem suo pepercerat? Quem vero metueret, qui Titanum robustum et excellentem viribus gentem bello vicerat, occidione deleverat? Quid mirum, si omnis multitudo, insolito metu pressa, in unius adulationem concesserat? Hunc verebantur, huic honorem maximum deferebant. Et quoniam mores ac vitia regis imitari, genus obsequii judicatur, abjecerunt omnes pietatem, ne exprobrare regi scelus viderentur, si pie viverent. Sic assidua imitatione corrupti, divinum fas reliquerunt; et paulatim male vivendi consuetudo mos factus est. Nec jam quidquam ex antecedentis saeculi pio atque optimo statu mansit: sed explosa justitia, et veritatem secum trahens, reliquit hominibus errorem, enim saeculo quod uocant aureum iustitia in terra fuit, a Ioue utique pulsa est, qui aureum saeculum commutauit. saeculi autem commutatio et expulsio iustitiae nihil aliut ut dixi quam desertio