comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
querens consilium salutis. quid il¬
li dicet eccłia : Audi & intellige
quid illi dicere potest ȩccłia. Si dix¬
erit ei ȩccłia. ut scdam quam pub¬
lice duxit dimittat. & ad pͥorem
reuertatur. quam modo se contra
pͥmam testationem suam uxorem
duxisse conficetur. & in hoc receperit
testimonium eiusomnes deinceps
qui odio habebunt uxores suas fin¬
gent. & mentientur se prius alias
duxisse ut abhis quas odiunt se¬
parentur. & ita lex matrimonii ni¬
chil insestabilitatis habebit. sed pas¬
sim uͥq ꝓuoluntate unius cuius¬
q dissoluetur. Non gͦ eccłia aliud¬
illi dicere potest quam ut matri-¬
monio quod eius atestatione fir¬
matum est fidem seruet. Sed dicis.
susailli est panima sua. consilium
salutis querit. Nam utrobiq ꝑicu¬
lum uidet. & quid pocius eligat
non inuenit.Si manet contra con¬
scientiam suam facit. Sidiscedit con¬
tra obedientiam facit. Non gͦ iam
querit si discedere liceat. sed si non

Expanded text:
quaerens consilium salutis, quid ilquaerens consilium salutis, quid illi dicet Ecclesia? Audi et intellige quid illi dicere potest Ecclesia. Si dixerit ei Ecclesia ut secundam quam publice duxit dimittat, et ad priorem revertatur, quam modo se contra primam testationem suam uxorem duxisse confitetur, et in hoc receperit testimonium ejus, omnes deinceps qui odio habebunt uxores suas fingent et mentientur se prius alias duxisse, ut ab iis quas odiunt separentur; et ita lex matrimonii nihil in se stabilitatis habebit, sed passim ubique pro voluntate uniuscujusque dissolvetur. Non ergo Ecclesia aliud dicere potest illi quam ut matrimonio quod ejus attestatione firmatum est, fidem servet. Sed dicis: Causa illi est pro anima sua, consilium salutis quaerit; nam utrobique periculum videt, et utrum potius eligat non invenit. Si manet, contra conscientiam facit; si discedit, contra obedientiam facit. Non ergo jam quaerit an discedere liceat, sed si non
Abbreviated transcription (Latin):
cti contestetur. non recipit ȩccłia te¬
stimonium eius quia uariauit. ubũ
suum. & contra semet ipsum testi¬
monium tulit & abstulit fidem sibi
inutroq Tamen ȩccłia id quod ipsa
fecit sine causa legitima rescindere
non potest. sed ratum ẽẽ debere cen¬
set. ne occuita manifestis p̃ iudicent.
Itaq illãhõi mulierem ꝓlegitima
uxore ad iudicat. quam̃ scđm uidi¬
cium ȩccłiȩ legitime duxisse cogno¬
scitur. Sed dicis. Si sic gͦ iudiciũ
eccłiȩ stare debet qm̃ occulta ma¬
nifestis p̃iuidicare nonpossunt. qͥd
illi homini ꝓanima sua faciendũ
est qui uiuente uxore sua alteri
ad herere cogitur: quam nec dimit¬
tere potest. ne p̾ceptioni & iudi¬
cio eccłie contraire iudeatur. nec si¬
ne scrupulo conscientiȩ tenere. quã
ueuente ad huc pͥore contra diui¬
nam iusticiam & institutionem il¬
licite sibi sociasse cognoscitur. SSi
ergo iste talis ad eccłiam confugiat.

Expanded text:
cti contestetur, non recipit Ecclesia tecti contestetur, non recipit Ecclesia testimonium ejus, quia variavit verbum suum; et contra se testimonium tulit, et abstulit sibi fidem in utroque. Tamen Ecclesia id quod ipsa fecit, sine causa legitima rescindere non potest. sed ratum esse debere censet, ne occulta manifestis praejudicent. Itaque illam homini mulierem pro legitima uxore adjudicat, quam secundum judicium Ecclesiae legitime duxisse cognoscitur. Sed dicis: Si sic ergo judici Ecclesiae stare debet, quoniam occulta manifestis praejudicare non possunt, quid illi homini pro anima sua faciendum est, qui vivente uxore sua alteri adhaerere cogitur, quam nec dimittere potest, ne praeceptioni et judicio Ecclesiae contraire videatur, nec sine scrupulo conscientiae tenere quam vivente adhuc priore contra divinam justitiam et institutionem illicite sibi sociasse cognoscit? Si ergo iste talis ad Ecclesiam confugiat
Abbreviated transcription (Latin):
penam negligentiȩ ut aliis mulie¬
ribus ne idem p̃sumant: correcti¬
onis & cautele exemplum fiat. Con¬
tinere peccatum non est. nec impos¬
sibile est. elam sidifficile est. Si
gͦ mulieres nolunt continere. caue¬
ant in occulto nubere. Ibi nubant
uͥ testes habere possunt. si maritos
consentientes. habere non possunt.
Q uod siculpam uitare no lunt. susti¬
neant penam. Qui gͦ coniugium
suscipere uult. cogitet pͥmum qͥa
cum illud susceperit. legem eius por¬
tare debet. Qui appetit quod delectat.
portet necesse est. si meo uł ꝓ eo eue¬
nerit etiam id quod grauat. Nong
ꝑmittit ȩccłia illi mulieri quȩ se al¬
teri uiro nupsisse conficetur illo u¬
uente ad alias transire nuptias. et¬
am si post modum contingat. ut
idem ipse uir post celebrationem
scđarum nuptiatum ad se reuer¬
sus. & de facto penitens peccasse se
confiteatur. & ad pͥorem uxorem re¬
dire uolu̾it. ciq de ueritate pͥmi pa¬

Expanded text:
poenam negligentiae ut aliis muliepoenam negligentiae ut aliis mulieribus, ne idem praesumant, correctionis et cautelae exemplum fiat. Continere peccatum non est, nec impossibile est. etiamsi difficile est. Si ergo mulieres nolunt continere, caveant in occulto nubere. Ibi nubant ubi testes habere possunt, si maritos consentientes habere non possunt. Quod si culpam vitare nolunt, sustineant poenam. Qui ergo conjugium suscipere vult, cogitet primum quod, cum illud susceperit legem ejus portare debet. Qui appetit quod delectat, portet necesse est, si in eo vel pro eo evenerit, etiam id quod gravat. Non ergo permittit Ecclesia illi mulieri quae se alteri viro nupsisse confitetur, illo vivente ad alias transire nuptias; etiam si postmodum contingat, ut idem ipse vir post celebrationem secundarum nuptiarum ad se reversus et de facto poenitens peccasse se confiteatur, et ad priorem uxorem redire voluerit, eique de veritate primi pa
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽ huic mulieri quȩ uirum su¬
um ab eccłia requirit. sed habere
non potest.quia id quod occultum
fuit ꝓbare non potest: Fortassis cũ
uiderit quod maritum suum ha¬
bere non potest alteri nubere uo¬
let. & ueniet ad eccłiã expostulanᷤ.
ut aut maritus suus illi reddatur.
aut alteri nubere concedatur. Hic
gͦ queris. quid eccłia facere debeat.
si ꝓpterea quia pͥoiem reddere non
potest. scđm concedet. Sed uide
quomodo concedere eccłia possit
illi maritum alterum. quȩ suum
ad huc iuuum ẽẽ confitetur. Ipsa
dicit. uir meus uuit. & tamen pe¬
tere p̾sumit ut alteri nubat. Gͦ di¬
cis. ad continentiam cogenda est
mulier ista. Ita sane quia negligen¬
tiam cauere noluit. iustum est ut
penam sustineat. Quare inmani¬
festo non nupsit:Si pͥus innu-¬
bendo testimonium ȩccłiȩ habere
contempsit. qua ratione nunc iu¬
dicium eccłie interpellat: Ipsa igit᷑¬
se obligauit. Sustineat itaq nunc

Expanded text:
dum est huic mulieri quae virum sudum est huic mulieri quae virum suum ab Ecclesia requirit, sed habere non potest, quia id quod occultum fuit probare non potest? Fortassis cum viderit quod maritum suum habere non potest, alteri nubere volet et veniet ad Ecclesiam expostulans, aut ut sibi maritus suus reddatur, aut alteri nubere concedatur. Hic ergo quaeris quid Ecclesia facere debeat, an propterea quia priorem reddere non potest, secundum concedet? Sed vide quomodo concedere Ecclesia possit illi maritum alterum, quae suum adhuc vivum esse confitetur. Ipsa dicit vir meus vivit, et tamen petere praesumit ut alteri nubat. Ergo dicis, ad continentiam cogenda est mulier ista. Ita sane quia negligentiam cavere noluit, justum est ut poenam sustineat. Quare in manifesto non nupsit? Si prius in nubendo testimonium Ecclesiae habere contempsit, qua ratione nunc judicium Ecclesiae interpellat? Ipsa se igitur obligavit. Sustineat itaque nunc
Abbreviated transcription (Latin):
approbatio hoc recipit. ut suie in ma¬
nifesto siue inocculto talis consensꝰ
inter legitimas ꝑsonas factus fu¬
erit. ꝑfectum coniugii sacramen¬
tum udicetur. Quod si ita uerum
ẽẽ constare debebit. considerandum
est quomodo supra memoratȩ ques¬
tioni responderi oporteat. Dubium
non est quia id quod eccłiȩ ꝓbart ñ
potest. eccłia ipsa iudicare non po¬
test. Et rursum dubium non est. qͥa
id quod legitimo & manifesto ȩccłiȩ
iudicio factum est. sine legitima & ra¬
tionabili & manifesta causa recindi
non potest. Ratio nos urget. Ista mu¬
lier dicit quia pari consensu cum u-¬
ro illo matrimonium fecit. Sed quod
dicit nec ipsa ꝓbare potest nec ȩccłia
quod ꝓbatum non est approbare po¬
test. Non potest gͦ ꝓeo quod occuitum
est. id quod manifestum ẽ infirma¬
ri. Qua ꝓpter oportet ut scđm copu¬
lam quę uidicio eccłie legitime
facta est ipsa eccłia iudicet ratam
ẽẽ debere. Sed dicis. Quid gͦ facien¬

Expanded text:
approbatio hoc recipit ut sive in maapprobatio hoc recipit ut sive in manifesto sive in occulto talis consensus inter legitimas personas factus fuerit, perfectum conjugii sacramentum judicetur. Quod si ita verum esse constare debebit, considerandum est quomodo supra memoratae quaestioni responderi oporteat. Dubium non est quin id quod Ecclesiae probari non potest, Ecclesia ipsa judicare non potest. Et rursus dubium non est quin id quod legitimo et manifesto Ecclesiae judicio factum est, sine legitima et rationabili et manifesta causa rescindi non potest. Ratio nos urget. Ista mulier dicit quod pari consensu cum viro illo matrimonium fecit. Sed quod dicit, nec ipsa probare potest, nec Ecclesia quod probatum non est approbare potest. Non potest ergo pro eo quod occultum est, id quod manifestum est infirmari. Quapropter oportet ut secundam copulam quae judicio Ecclesiae legitime facta est, ipsa Ecclesia judicet ratam esse debere. Sed dicis: Quid ergo facien
Abbreviated transcription (Latin):
queris. Ego fortassis tibi pociora dic¬
turus non sum. tamen oportet ut
intantis malis prorsus ignorantes
non simus.Siquis putau̾it ꝓpter
huius modi mala iutanda talem con¬
sensum qui nullo testimonio ꝓbatur.
neq facientium mutua confessione
firmatur. irritum ẽẽ debere. neq in
ediullatenus coniugium stare posse.
facilius inconueniens declinat. Pocest
enim etiam id quod supra dictum est
furtiuꝰ consensus non coniugiũ esse.
dictum putari. quia huiꝰ modi con¬
sensus qui inocculto fiunt coniugium
non sanctiunt. nisi idem ipsi qui sibi
inocculto consenserunt eumdem con¬
sensum suum utriq uoluntarie in
manifesto ꝓfiteantur. Tunc siquidẽ
uoluntas ꝓpͥa suffragatur. & uota
inocculto fecerunt. sponte utriq in
manifesto ꝓfitentur. Siquis gͥ ad
hunc modum dicat. coniugium oc¬
culto quidem consensu iniciari pos¬
se. sed non nisi manifesta amboꝵ
confessione firmari. compendiosiꝰ
mala multa declinat. Sed plurium

Expanded text:
quaeris. Ego fortassis tibi potiora dicquaeris. Ego fortassis tibi potiora dicturus non sum, tamen oportet ut in tantis malis prorsus ignorantes non simus. Si quis putaverit propter hujusmodi mala vitanda talem consensum qui nullo testimonio probatur, neque facientium mutua confessione firmatur, irritum esse debere, neque in eo ullatenus conjugium stare posse, facilius inconveniens declinat. Potest enim etiam id quod supradictum est, furtivos consensus non conjugia esse, dictum putari quod ejusmodi consensus qui in occulto fiunt conjugium non sanciunt, nisi idem, ipsi, qui in occulto sibi consenserint, eumdem consensum suum utrique voluntarie in manifesto profiteantur. Tunc siquidem voluntas propria suffragatur et vota in occulto fecerunt sponte utrique in manifesto profitentur. Si quis igitur ad hunc modum dicat conjugium occulto quidem consensu initiari posse, sed non nisi manifesta amborum confessione firmari compendiosius mala multa declinat, sed plurium
Abbreviated transcription (Latin):
it. Uenit pͥor illa ad eccłiam. iudici¬
um interpellat. iusticiam postulat
iniuriam sibi illatam palam expo¬
nens. Negat ille. nec sunt testes qui
possint ꝓbare quod occultum est.
Hic queris quid facere debeit eccłia. qͥa
utrimq inconueniens aliquod incur¬
rere iudetur. Sienim illi mulieri que
quidem uerum dicit. sed tamen oc¬
cultum est. nec ꝓbatum quod dicit.
tum & manifestum est dissoluitur.
poterit deinceps quȩ libet. siuequl¬
libet in alium uel inaliam quodcũq
uoluit fingere. ut sibi simili ratio¬
ne credatur. Quod si admissum fu̾it:
magna confusio ꝓ ueniet. neq dein¬
ceps ineccłia aliquid firmum stabit.
Sꝓpter auctoritatem eccłiȩ conseruan¬
dam coniugium quod pͥmum factũ
est scinditur. & adulterium quod
scdõ p̃sumptum est confirmatur.
aliud malum magnum est. quando
non solum libertas datur. sed etiam
necessitas indicitur homini ut ma¬
neat inpeccato suo. Hic gͦ consilium

Expanded text:
it. Venit prior illa ad Ecclesiam, judiciit. Venit prior illa ad Ecclesiam, judicium interpellat, justitiam postulat. Injuriam sibi illatam palam exponens. Negat ille, nec sunt testes qui possunt probare quod occultum est. Hic quaeris quid facere debet Ecclesia, quia utrinque inconveniens aliquid incurrere videtur. Si enim illi mulieri quae quidem verum dicit, sed tamen occultum est, nec probatum quod diciturtum et manifestum est dissolvitur, poterit deinceps quilibet sive quaelibet in alium vel in aliam quodcunque voluerit fingere, ut sibi simili ratione credatur. Quod si admissum fuerit, magna confusio proveniet neque deinceps in Ecclesia aliquid firmum stabit. Si vero propter auctoritatem Ecclesiae conservandum conjugium, quod primum factum est, scinditur, et adulterium, quod secundo praesumptum est, confirmatur, aliud magnum est; quando non solum libertas datur, sed etiam necessitas inducitur homini ut maneat in peccato suo. Hic ergo consilium
Abbreviated transcription (Latin):
no coniuges sunt. nec deinceps nisi
alia emergat causa discidii ab inui¬
cem separari licite possunt. & si ꝓpt̾
furtiuum consensum si factum nega¬
uerint conuinci non possunt. De ho¬
qui occulte nubunt uł postquã
nupserint contͣ coniugiũ aliqua
uerenda faciunt. ui.¬
ed dicis. Quid gͦ faciendum est
de huiusmodi qui clainculo con¬
ueniunt. si postea aut alter aut
uterq factum negando ad alienam
societatem transierit. Quidam uxo¬
rem duxit clamculo sine presentia
testium. solo ad inuicem maritali con¬
sensu firmato. deuitans ut non num¬
quam fieri solet. aliqua de causa con¬
scientiam alienam. Postea uͦ breui tem¬
pore intericto pͥus quam consensum
occultum facto manifesto ꝓbasset.
de facto penituit. eam quam inhunc
modum uxorem duxerat dimisit.
aliam duxit celebriapparatu. mani¬
feste coram ȩccłia. fortassis cum paren¬
tum traditione. cum sacerdotis bene¬
dictione. nuptias fecit. filios genu¬

Expanded text:
no conjuges sunt, nec deinceps nisi no conjuges sunt, nec deinceps nisi alia emergat causa dissidii ab invicem separari licite possunt, etiam si propter furtivum consensum si factum negaverint convinci non possint. bunt, vel postquam nupserint contra conjugium aliqua verenda faciunt. ed dicis: Quid ergo faciendum est de hujusmodi qui clanculo convenerunt, si postea aut alter aut uterque factum negando ad alienam societatem transierit? Quidam uxorem duxit clanculo sine praesentia testium solo adinvicem maritali consensu firmato, devitans ut nonnunquam fieri solet aliqua de causa conscientiam alienam, postea brevi tempore interjecto, priusquam consensum occultum facto manifesto probasset de facto poenituit, eam quam in hunc modum uxorem duxerat dimisit: aliam duxit celebri apparatu manifeste coram Ecclesia fortassis cum parentum traditione, cum sacerdotis benedictione nuptias fecit, filios genu
Abbreviated transcription (Latin):
alteri ad coniugalis federis societa¬
tem se tradit uerum ẽẽ credat᷑. nec
postea inꝑfectum: Uis scire qͥd di¬
co: Cum ille dicit ego te accipio in
meam ut deinceps & tu uxor mea
sis. &̃ ego maritus tuus. & illa similit̃
dicit ego te accipio in meum. ut de¬
inceps & ego uxor tua sim. & tu mari¬
tus ineus. aut scilicas hoc dicunt. aut
aliud quodcunq simile illi in qͦ &̾ si
non hoc dicunt hoc tam̃ intelligunt.
aut si hoc ñ dicunt quia fortassis ali¬
cubi uerba ñ celebrant᷑. s res agitur.
tam̃ hoc faciunt. ducit illã. accipit
illam. sicut mos ẽ legitimꝰ ducendi
uxores Cum gͥ hoc sicut mos ẽ dic̃t
uł faciunt & in hoc sibi consentiunt.
hoc ẽ qđ dicere uolo. quia deinceps
coniuges sunt. siue hoc dixerint & in
hoc consenserint. coram legitimis testi¬
b sicut debent. siue forte soli seorsum
& in secreto nemine astante uł atte¬
stante. qualit̃ non debent tam̃ om̃i¬

Expanded text:
alteri ad conjugalis foederis societaalteri ad conjugalis foederis societatem se tradit, verum esse credatur, nec postea imperfectum. Vis scire quid dico? Cum ille dicit: Ego te accipio in meam, ut deinceps et tu uxor mea sis, et ego maritus tuus, et illa similiter dicit: Ego te accipio in meum, ut deinceps et ego uxor tua sim et tu maritus meus, aut scilicet hoc dicunt, aut aliud quodcunque simile illi, in quo et si non hoc dicunt, hoc tamen intelligunt. Aut si non hoc dicunt quia fortassis alicubi verba non celebrantur, sed res agitur, tamen hoc faciunt. Ducit illam, accipit illam, sicut mos est legitimus ducendi uxores. Cum igitur hoc sicut mos est dicunt vel faciunt et in hoc sibi consentiunt, hoc est quod dicere volo, quod deinceps conjuges sunt, sive hoc dixerint; et in hoc sibi consenserint coram legitimis testibus sicut debent, sive forte soli seorsum et in secreto nemine attestante vel astante qualiter non debent; tamen omni
Abbreviated transcription (Latin):
iurginem castam exhibere. xp̃o. Qd̃
si desponsationis nomen in ipso contra¬
ctu matrimonii intelligere debemꝰ.
tunc fidem desponsationis consen¬
sum mutuȩ societatis quȩ coniugi
concubitu nec cognouerat nec fue¬
rat cogniturus. Et ambrosius si¬
militer. Desponsata uiro. coniugis
nomen accepit. Cum enim iniciat᷑
coniugium. tunc coniugii nomen
assumitur. In quibus uerbis sicut
supra dic̾tum est si desponsationẽ
accipimus. in eo quando consensu
maritali coniugium sanctitur. re¬
cte tunc ipsũ ꝯuigiũ inchoari et nom̃
coniugis assumi dicitur. Si autem
desponsationem intelligimus. in eo
qđ futurus ad coniugium faci-¬
endum consensus ꝓmittitur. tc̃
quidem coniugium in his que con¬
iugium antecedunt in choari dr̃.
& ħab nde etiã que futura con-
gium iniciatum est nomine conui¬
gis censetur S ut libo de his &
de huiusmodi sentiatur. tantum¬
ut coniugium nec ante legitimi con-¬
sensus attestationem in quo ut̃q

Expanded text:
virginem castam exhibere Christo . Quod virginem castam exhibere Christo . Quod si desponsationis nomen in ipso contractu matrimonii intelligere debemus, tunc fidem desponsationis consensum mutuae societatis quae conjugiuconcubitu non cognoverat, nec fuerat cogniturus. Et Ambrosius similiter; Desponsata viro conjugis nomen accepit. Cum enim initiatur conjugium tunc conjugii nomen assumitur, in quibus verbis, sicut supra dictum est si desponsationem accipimus in eo quando consensu maritali conjugium sancitur, recte tunc ipsum conjugium inchoari et nomen conjugis assumi dicitur. Si autem desponsationem intelligimus in eo quod futurus ad conjugium faciendum consensus promittitur, tunc quidem conjugium in iis quae conjugium antecedunt inchoari dicitur; et ab inde etiam quae futura est gium initiatum est nomine conjugis censetur. Sed ut libet de his et de hujusmodi sentiatur, tantumut conjugium nec ante legitimi consensus attestationem, in quo uterque
Abbreviated transcription (Latin):
desponsationis inꝓmissione futuri
consensus p̃cedere uideatur. quan¬
do ipsum coniugium ab hac fide
iniciari dicitur ꝓculdubio etiam
ipsum matrimonii consensum ante¬
ire ꝓbatur. Sed si desponsationem
ipsam futuri matrimonii pactionẽ
& ꝓmissionem intelligere debemus.
tunc nimirum fidem desponsationis.
impletionem ꝓmissionis. & pactionis
exhibitionem conuenienter accipimꝰ
A qua nimirum quia in supͣ dicto con¬
sensu constat merito coniugium
exordium sumit. quia in eo quod
fides pactionis & sponsionis quȩ
de futuro coniugio utrinq facta
fucrat adimpletur. in consensu ma¬
ritali coniugii sacramentum ꝑficit᷑.
Lomen autem desponsationis non ip¬
sum coniugii consensum quo matri¬
monium firmatur. sed pactionem.
& ꝓmissionem futuri consensus sig¬
nificare inipsa uocis exp̃ssione co¬
nicimus. quia & spondere nondare
est aut facere sed ꝓmutere. Undeꝰ apl̃s
dicit. Despondi enim uos uni uiro

Expanded text:
desponsationis in promissione futuri desponsationis in promissione futuri consensus praecedere videatur, quando conjugium ab hac fide initiari dicitur, procul dubio etiam ipsum matrimonii consensum anteire probatur. Sed si desponsationem ipsam futuri matrimonii pactionem et promissionem intelligere debemus, tunc nimirum fidem desponsationis impletionem promissionis et pactionis exhibitionem convenienter accipimus. A qua nimirum quia in praedicto consensu constat, merito conjugium exordium sumit, quia in eo quod fides pactionis et sponsionis quae de futuro conjugio utrinque facta fuerat adimpletur, in consensu maritali conjugii sacramentum perficitur. Nomen autem desponsationis non ipsum conjugii consensum quo matrimonium firmatur, sed pactionem et promissionem futuri consensus significare in ipsa vocis expressione conjicimus, quia et spondere non dare est aut facere, sed promittere. Unde et Apostolus dicit: Despondi enim vos uni viro
Abbreviated transcription (Latin):
tio. baptirandi cathecͣizatio & ubi
non sequitur olei & crismatis unc¬
tio.Sed sicut baptismus ẽe potest
sine istis quamuis ista debeant ẽẽ
cum baptismo ita & sine illis con¬
iugium ẽẽ potest etiam ibi ubi il¬
la inconiugio & cum coniugio cẽ
debent. Nam quod coniugium
non incoitu constet sed inconsen¬
su. nec consensu coitus. quia sicus
titatis & continentiȩ ꝓpositum
placitum fuit. beatus ambrosus
testatur dicens. Non defloratio uis¬
ginitatis sed pactio conuigalis con¬
iugium facit. Item coniugium non
facit coitus. sed consensus. qui si
de fuit omnia etiam cum ipso coitu
frustrantur.Isidorus etiam dicit qi
coniuges uerius appellantur apͥma
desponsationis fide. quamius ad huc
inter cos ignoretur conuigalis concu¬
bitus. Sed forte uideatur hoc con¬
trarium ẽẽ illi quod suꝑius diximuᷤ
coniugium inconsensu maritali san¬
cłiri. Si enim apͥma desponsationis
fide coniugium incipit. cum fides

Expanded text:
tio, baptizandi exorcizatio, et ubi tio, baptizandi exorcizatio, et ubi non sequitur olei et chrismatis unctio. Sed sicut baptismus esse potest sine istis, quamvis ista debeant esse cum baptismo, ita et sine illis conjugium esse potest, etiam ibi ubi illa in conjugio et cum conjugio esse debent. Nam quod conjugium non in coitu constet, sed in consensu, nec in consensu coitus; quia sicut titatis et continentiae propositum placitum fuerit, beatus Ambrosius testatur, dicens: Non defloratio virginitatis, sed pactio conjugalis conjugium facit. Item: Conjugium non facit coitus, sed consensus, qui si defuerit omnia etiam cum ipso coitu frustrantur. Isidorus etiam dicit, quod conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus. Sed forte videtur hoc contrarium esse illi quod superius diximus conjugium in consensu maritali sanciri. Si enim a prima desponsationis fide conjugium incipit, cum fides
Abbreviated transcription (Latin):
rentibus ꝓpinquiorib sponsetur.
& legibus dotetur. & suo tempore
sacerdotaliter ut mos est. cum p̾ci¬
bus & oblationib a sacerdote bene¬
dicatur. & cetera quȩdam quȩ in
hunc modum ad iungit dicensꝰ
qm̃ aliter presumpta non coniugia
sed adulterina conturbernia. uel
stupra aut fornicationes pocius
quam legitima coniugia ẽẽ dicen¬
da sunt. Sed id in hoc loco intelli¬
gi oportet legitima non ẽe. id est
non fieri scd̃m institutionem legum.
quȩ in hunc lmodum coniuges despon¬
sari instituunt. Nam quod postea ad¬
iungit aliter p̃sumpta ad ulteria po
coniugia. confestim subsequenti ser¬
mone temperat dicens. nisi forte uo¬
luntas ꝓpͥa suffragau̾it. & uota suc¬
currerint legitima. Illic gͦ uͥ uolin¬
tas ꝓpͥa & uotum legitimum suc¬
currit. etiam sine his omnibus le¬
gitimum coniugium eẽ potest.
Si enim coniugium eẽ non potest uͥ
ista non sunt. nec baptismus eẽ po¬
test uͥ non precedit fontis consecra¬

Expanded text:
rentibus propinquioribus sponsetur; rentibus propinquioribus sponsetur; et legibus dotetur et suo tempore sacerdotaliter ut mos est cum precibus et oblationibus a sacerdote benedicatur, et caetera quaedam quae in hunc modum adjungit, dicens. Quoniam aliter praesumpta non conjugia, sed adulterina contubernia, vel stupra aut fornicationes potius quam legitima conjugia esse dicenda sunt. Sed id in hoc loco intelligi oportet legitima non esse, id est non fieri secundum institutionem legum, quae in hunc modum conjuges desponsari instituunt. Nam quod postea adjungit, aliter praesumpta adulterina conconjugia, confestim subsequenti sermone temperat, dicens: Nisi forte voluntas propria suffragata fuerit, et vota succurrerint legitima. Illic ergo, ubi voluntas propria et votum legitimum succurrit, etiam sine his omnibus legitimum conjugium esse potest. Si enim conjugium esse non potest ubi ista non sunt, nec baptismus esse potest, ubi non praecedit fontis consecra
Abbreviated transcription (Latin):
putant quidam posterius factum
idcuroꝰ stare debere. quia ineo ampliꝰ
ẽẽ uidetur. ubi post consensũẽ car¬
nis commixtio secuta est. Sed cur
ideo stare debet in quo plus factũ
est. si totum id quod factum ẽ. u¬
ste factum non est: Si posterius ꝓp¬
terea coniuigium iudicatur quia
ineo copula carnis fuit quȩ inpri¬
ori non fuit. gͦ si tercium post se
cutum fuerit. dicet aliquis quia
fuit quam in scđo . quod ratio
non admittit. Qua ꝓpter quicquid
post consensum conuigalem qui
matrimonium sacrat. cum alio uel
alia siue inconsensu siue incoitu
ad missum fu̾it adincestus & ad ad¬
ulterii maculam non ad coniugii
sacramentum ꝑtinebit. Sed dicis.Si
post pͥmum coniugalis federis con¬
sensum statim coniugium est. quid
gͦ sibi uult quod dicit auctoritas.
aliter non fieri coniugium legitimũ.
nisi abhis qui suꝑ eam feminampo¬
testatem habere uidẽtur. & aquib
custoditur uxor petatur. & apa¬

Expanded text:
putant quidam posterius factum putant quidam posterius factum idcirco stare debere quia in eo amplius esse videtur, ubi post consensum etiam carnis commistio secuta est. Sed cur ideo stare debet in quo plus factum est, si totum id quod factum est, juste factum non est? Si posterius prterea conjugium judicatur; quia in eo copula carnalis fuit, quae in priori non fuit, ergo si tertium post hoc secutum fuerit, dicet aliquis quod fuit quam in secundo fuit, quod ratio non admittit. Quapropter quidquid post consensum conjugalem qui matrimonium sacrat, cum alio vel alia sive in consensu, sive in coitu admissum fuerit, ad incestus et adulterii maculam non ad conjugii sacramentum pertinebit. Sed dicis: Si post primum conjugalis foederis consensum statim conjugium est, quid ergo sibi vult quod dicit auctoritas: aliter non fieri legitimum conjugium nisi ab his, qui super eam feminam potestatem habere videntur; et a quibus custoditur uxor, petatur; et a pa
Abbreviated transcription (Latin):
facit. iam facit quod facit. In eo quod
ꝓmittit si non facit quod ꝓmittit
mendacium ẽ. in eo autem qđ facit
etiam sipost factum penitet. tamen
factum omnino est quod factum ẽ.
Qui ergo ꝓmisit se uxorem ducturum
nondum tamen uxoremduxit. & quȩ
spopondit se nupturam nondum
nupsit. nec coniugium ad huc fuit
sed futurum eẽ debuit. Cum autem
postea & ille uxorem duxit. & illa
marito nupsit. iam coniugium fuit¬
utrinq & non poterit dissolui quod
factum ẽ. etiam si id quod ꝓmi̾sum
fuit. non est impletum. P recedens gͦ
mendacium penitentia corrigendum
est. sed sequens coniugium dissoluen¬
dum non est. Non autem sic est quan¬
do sacramentum coniugii non quidẽ
ut supra dictum est mutua sponsio¬
ne futurum ꝓmictitur. sed presentis
assensus attestatione firmatur quia
post talem consensum quicquid in
aliena societate etiam cũ carnis cõmix¬
tione. uel cum ꝓlis ꝓcreatione secutũ
fu̾it. irritum omnino eẽ debebit. Sed

Expanded text:
facit jam facit quod facit. In eo qui facit jam facit quod facit. In eo qui promittit si non facit quod promittit, mendacium est. In eo autem qui facit, etiam si post factum poenitet, tamen factum omnino est quod factum est. Qui ergo se promisit uxorem ducturum, nondum tamen uxorem duxit; et quae spopondit se nupturam nondum nupsit, nec conjugium adhuc fuit, sed futurum esse debuit. Cum autem postea et ille uxorem duxit, et illa marito nupsit, jam conjugium utrinque fuit; et non poterit dissolvi quod factum est, etiam si id quod promissum fuit non est impletum. Praecedens ergo mendacium poenitentia corrigendum est, sed sequens conjugium dissolvendum non est. Non autem sic est quando sacramentum conjugii non quidem, ut supra dictum est, mutua sponsione futurum promittitur, sed praesentis assensus attestatione firmatur; quia post talem consensum quidquid in aliena societate etiam cum carnis commistione, vel cum prolis procreatione secutum fuerit, irritum omnino esse debebit. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
mus inter masculum & feminam
factus fu̾it: exeo statim coniugium
est. quem ce si postea copula carnis
sequitur. nichil tamen coniugio am¬
plus ad uirtutem sacramenti confer¬
tur. Unde constat quia si uir uel
mulier post talem consensum ad
alienam societatem transierit etiam¬
si commixtio carnis illic sequatur.
ad pͥorem tamen societatem inqua
sacramentum coniugii sancritum ẽ.
& postquam scda copula illicita om¬
nino iudicatur redire debebit. Sed
dicis michi. Aliquis ꝓmisit sue for¬
te uirauit alicui. sẽ usq ad tempus
complacitum illam ducturum. & illa
similiter ꝓmisit uel iurauit se illi nup¬
turam. Interim mutato ꝓposito alter
siue uterq ad alienam societatem tͣn¬
sit. & ille uxorem aliam ducit. & illa
marito alteri nubit. Quid gͦ faciendũ
est: Numquid ꝓpter pͥorem sponsio¬
nem scde federationis pactum scinden¬
dum est: Sed considera quia ᷤ aliud ẽ
ꝓmitte atq aliud facere. Qui pro¬
mittit non dum facit. qui autem

Expanded text:
mus inter masculum et foeminam mus inter masculum et foeminam factus fuerit, ex eo statim conjugium est, quem etsi postea copula carnis sequitur, nihil tamen conjugio amplius ad virtutem sacramenti confertur. Unde constat quod si vir vel mulier post talem consensum, ad alienam societatem transierit, etiamsi commistio carnis illic sequatur ad priorem tamen societatem in qua sacramentum conjugii sancitum est et postquam secunda copula illicita omnino judicatur, redire debebit. Sed dicis mihi: Aliquis promisit sive forte juravit alicui se, usque ad tompus complacitum illam ducturum; et illa similiter promisit vel juravit se illi nupturam. Interim mutato proposito, alter sive uterque ad alienam societatem transit, et ille aliam uxorem ducit: et illa marito alteri nubit. Quid ergo faciendum est? Nunquid propter priorem sponsionem secundae foederationis pactum scindendum est? Sed considera quod longe aliud est promittere atque aliud facere. Qui promittit nondum facit; qui autem
Abbreviated transcription (Latin):
sensu dimissum & uoto firmatum est.
iuste post modum ab altero exigi non
potest. Et tamen firmum stat etiam
sic coniugii sacramentum. euius uir¬
tutem copula carnis sicut non efficit
cum adest. ita etiam sidefuerit. tolle¬
re non potest. Talis itaq consensus in¬
diuidualem uitȩ consuetudinem retine¬
re creditur qui ad hoc factus est ut mu¬
tua societas quȩ ad inuicem ꝑ ipsum
iniciata est utroq iuuente amplius
discidium non paciatur. Qui gͦ diffi¬
nre uolu̾it coniugium: dicere pocest
coniugium cẽ consensum legitimum.
hoc est inter legitimas ꝑsonas & le¬
gitime factum. masculi & femine ad
indiuidualem uite consuetudinem
obseruandam. In quo quidem con¬
sensu copulȩ carnalis commercium
pari uoto aut futurum non contra¬
dicitur. aut non futurum laudatur.
Quando conigiũ ẽẽ incipiat.
i quis autem
querat quando coniugium cẽ in¬
cipiat. dicimus quia ex quo taliᷤ
consensus qualem supra diffiniui¬

Expanded text:
sensu dimissum et voto firmatum est, sensu dimissum et voto firmatum est, juste postmodum ab altero exigi non potest; et tamen firmum stat etiam sic conjugii sacramentum cujus virtutem copula carnis sicut non efficit cum adest, ita si defuerit tollere non potest. Talis itaque consensus individualem vitae consuetudinem retinere creditur qui ad hoc factus est, ut mutua societatis quae adinvicem per ipsum initiata est utroque vivente amplius dissidium non patiatur. Qui ergo diffinire voluerit conjugium, dicere potest: « Conjugium esse consensum legitimum, hoc est inter legitimas personas et legitime factum masculi et feminae ad individualem vitae consuetudinem observandam. » In quo quidem consensu copulae carnalis commercium pari voto aut futurum non contradicitur, aut non futurum laudatur. CAP. V. Quando conjugium esse incipiat. Si quis autem quaerat quando conjugium esse incipiat, dicimus quod ex quo talis consensus qualem supra diffinivi
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ ut ad equalit᷑em societatis fa¬
cta ꝓbaretur. in hoc tamen quodammͦꝰ
inferior ipso qđ facta est de ipso uͥad
ipsum semꝑ quasi ad principium
suum respiceret. & ei indiuidue adhe-¬
rendo abea se quȩ adinuicem consta¬
re debebat societate non separaret:
Hȩc gͦ societas coniugium est. quȩ fede¬
re sponsionis mutuȩ consecratur. Quan¬
do uterq uoluncaria ꝓmissione debi¬
torem se facit alteri. ut demceps nay
ad alienam altero uiuente societatem
transeat. neq se ab illa quȩ adͣiucem
constat societate disiungat. Ad euui
quidem societatis consensum. si etiam
carnalis commixtionis consensus in
pͥma federatione coniungitur eiusdẽ
commixtionis debito coniugati post¬
modum ad inuicem constringuntur.
Q uod si forte infederatione conugii
utrimq pari uoto consensus carnis
remittitur. ꝓ eodem deinceps conui¬
gati debitores ad inuicem non tenen¬
tur. Quod enim abutrisq pari con¬

Expanded text:
facta est, ut ad aequalitatem societatis fafacta est, ut ad aequalitatem societatis facta probaretur. In hoc tamen quodammodo inferior ipso quod facta est de ipso, ut ad ipsum semper quasi ad principium suum respiceret, et ei individue adhaerendo, ab ea se quae adinvicem constare debebat societate non separaret. Haec ergo societas conjugium est, quae foedere sponsionis mutuae consecratur, quando uterque voluntaria promissione debitorem se facit alteri, ut deinceps neque ad alienam altero vivente societatem transeat, neque se ab illa quae adinvicem constat societate disjungat. Ad cujus quidem societatis consensum, si etiam carnalis commistionis consensus in prima foederatione conjungitur, ejusdem commistionis debito conjugati, postmodum ad invicem constringuntur. Quod si forte in foederatione conjugii utrinque pari voto consensus carnis remittitur, pro eodem deinceps conjugati debitores adinvicem non tenentur. Quod enim ab utriusque pari con
Abbreviated transcription (Latin):
quod reprchensibile est. & siculpam
habeatad confusionem iamen reproba¬
tionis non imputatur. Et has qui
autem legitimum illum cẽ putamꝰ
qui ad hoc fit ad quod fieri debet.
Nam qui ad solam carns commixtio¬
nem consentiunt. ꝓ tali consensu
coniuiges adhuc dici non possunt.
Hoc enim & fornicantes & adulteran¬
tes faciunt aquib coniugalis casti¬
moniȩ nomen ꝓcul ab ẽẽ cognoscit᷑
Ergo aliud illud est. cuius consensus
inter masculum & feminam coniu¬
gium sacrat. Hoc autem quid ẽẽ di-¬
cendum ẽ nͥ societas illa quam ds̃
creator apͥncipio inter masculum &
feminam instituit. quando mulie¬
rem delatere uiri formatam eidem
sociauit : Quia enim socia data est
non ancilla. aut dña: idcuro nec de¬
summo nec de imo. sed de medio fuerat
ꝓducenda. Sienim de capite fieret de
summo fieret: & iuderetur ad dñatio¬
nem cirata.Si autem de pedib fieret
de imo fieret. & iuderetur ad seruitu¬
tem subicienda. Propierea de medio

Expanded text:
quod reprehensibile est et si culpam quod reprehensibile est et si culpam habeat, ad confusionem tamen reprobationis non imputatur. Et has quidautem legitimum illum esse putamus qui ad hoc fit ad quod fieri debet. Nam qui ad solam carnis commistionem consentiunt, pro tali consensu conjuges adhuc dici non possunt. Hoc enim et fornicantes et adulterantes faciunt, a quibus conjugalis castimoniae nomen procul abesse cognoscitur. Ergo aliud illud est, cujus-consensus inter masculum et feminam conjugium sacrat. « Hoc autem quid esse dicendum est, nisi societas illa quam Deus Creator a principio inter masculum et feminam instituit quando mulierem de latere viri formatam eidem sociavit? » Quia enim socia data est, non ancilla, aut domina; idcirco nec de imo, sed de medio fuerat producenda. Si enim de capite fieret, de summo fieret, et videretur ad dominationem creata. Si autem de pedibus fieret, de imo fieret; et videretur ad servitutem subjicienda. Propterea de medio
Abbreviated transcription (Latin):
landas putamus. inqulb nulla
causa ex stat ꝓqua aut iuste ꝓhibe¬
ri possit. quod faciendum ẽ aut cũ
factum fu̾it infirmari. & quam dui
quidem sic est. legitimum ẽẽ constat
quod est.Si quis autẽ interroget
quomodo scđm iudicium ȩccłiȩ legi¬
timum eẽ possit. quod scđm iudici¬
um diuinum legitimum non est:
ego quidem utrumq legitimum eẽ
puto. idcirro tamen scd̃m iudicium
eccłiȩ specialiter legitimum dici.
quia scdm iudicium ȩecłiȩ nichil
in eo ẽ ꝓ quo legitimum dici non
debeat. Sed scđ̃m diuinum iudi¬
cium aliquid in eo est. quod si inui¬
um legitimum non eẽt. Hoc est quia
aliqͥd ineo est. eccłiȩ quidem incognitũ.
sed dõ notum quod sisimiliter eccłiȩ
manifestum eẽt: coniugium legi¬
timum non ẽẽt. Nunc autem ꝑ igno¬
tantiam excusatur ut eȩeo ipso tam
apud dm̃ quam apud homines le¬
gitimum sit. quam diu ignoratur.
quia apud homines quidem nichil
ineo reprehenditur. apud dm̃ autem

Expanded text:
landas putamus in quibus nulla landas putamus in quibus nulla causa exstat pro qua aut juste prohiberi possit, quod faciendum est, aut cum factum fuerit infirmari. Sed quandiu quidem sic est, legitimum esse dicitur quod est. Si quis autem interroget quomodo secundum judicium Ecclesiae legitimum esse possit quod secundum judicium divinum legitimum non est; ego quidem utrumque legitimum esse puto. Idcirco tamen secundum judicium Ecclesiae specialiter legitimum dici; quia secundum judicium Ecclesiae nihil in eo est pro quo legitimum dici non debeat, sed secundum divinum judicium aliquid in eo est, quod Eccleum legitimum non esset. Hoc est quia aliquid in eo est; Ecclesiae quidem occultum, sed Deo notum. Quod si similiter Ecclesiae manifestum esset, conjugium legitimum non esset. Nunc autem per ignorantiam excusatur, ut ex eo ipso tam apud Deum quam apud homines legitimum sit, quandiu ignoratur, quia apud homines quidem nihil eo reprehenditur; apud Deum autem
Abbreviated transcription (Latin):
idem de ueritate sentitur. Exceptis gͦ
euis modi causis inquibus uel ꝓpter hor¬
rotem uel turpitudinẽ pudiciciȩ con¬
sulendum uidetur. inceteris omnibuᷤ
hoc senciendum puto. quod si in aliqͣ
forte ꝑ ignorantiam offenditur. quã¬
du quidem latet. matrimonio scđd̃m
iudicium eccliȩ legitime facto. nequa¬
quam tollere possit quin legitimum
appelletur. Non mͥ gͦ quis frẽni & so¬
rorem opponat. aut cetera eiusmodi
inquibus ratio ignorantiȩ excusati¬
onem non admittit. Non ꝑmittunt᷑
ineiusmodi offendere quos in eo qđ
faciunt ignorantia debet excusare.
tionis. inquib & si ignorantia fuerit.
uerecundia tamen & pudicicia con¬
fusionem non euadit. Aluid est de il¬
lis loqui dequibus dicit apłs. Temp
tatio uos non adp̃hendat nͥ huma¬
na. In quib enim humanum est er¬
rare. in illis potest ignorantia erroris
culpam ȩxcusare. Sic gͦ legitimas
ꝑsonas scdm iudicium eccłiȩ appel¬

Expanded text:
idem de veritate sentitur. Exceptis ergo idem de veritate sentitur. Exceptis ergo ejusmodi causis, in quibus vel propter horrorem vel turpitudinem, pudicitiae consulendum videtur; in caeteris omnibus hoc sentiendum puto quod si in aliqua forte per ignorantiam offenditur, quandiu quidem latet matrimonio secundum judicium Ecclesiae legitime facto, nequaquam tollere possit quin legitimum appelletur. Non mihi ergo quis fratrem et sororem opponat aut caetera hujusmodi, in quibus ratio ignorantiae excusationem non admittit. Non permittuntur in ejusmodi offendere, quod in eo quod faciunt ignorantia debet excusare. tionis, in quibus et si ignorantia fuerit, verecundia tamen et pudicitia confusionem non evadit. Aliud est de illis loqui de quibus dicit Apostolus: Tentatio vos non apprehendat nisi humana . In quibus enim humanum est errare in illis potest ignorantia erroris culpam excusare; sic ergo legitimas personas secundum judicium Ecclesiae appel
Abbreviated transcription (Latin):
cium autem & concessionem ȩccłiȩ
legitime fu̾int copulati:concedant
necesse est copulam illam exqua pro¬
creati sunt. quamdui quidem causi
latuit. legitimam fuisse. etiam siui¬
ste illicitam fuisse causentur. Non
enim omne quod illicite fit. ido non
fit quia illicite fit. qm quod fit fie¬
ri omnino dicendum est quamuis
in eo quod sic fit male fieri recte
dicatur. Si autem quod fic. & qđ
illicite fit fieri quidem sciatur. illici¬
te autem fieri nesciatur. potest qui¬
dem ignorantia culpam tempetare.
aut excusare. ut factum legitimũ
constet ineo quod fit. quamuis fa¬
cere non possit ut reprehensibiliter
non fiat ineo quod sic fit. Si gͦ filii
scd̃m aliquid legitimi sunt. scđm
aliquid legitima est. & copula exqua
sut. Quod si copula ipsa scđm aliqͥd
legitima recte dicitur: non mͥ apparet
quare non etiam scd̃m idipsum. con¬
iugium merito nominetur. Non enĩ
est magna contentio de nomine. ub

Expanded text:
cium autem et concessionem Ecclesiae cium autem et concessionem Ecclesiae legitime fuerunt copulati: concedant necesse est copulam illam ex qua procreati sunt, quandiu quidem causa latuit, legitimam fuisse, etiam si juste illicitam fuisse causentur. Non enim omne quod illicite fit, ideo non fit, quia illicite fit; quoniam quod fit fieri omnino dicendum est, quamvis in eo quod sic fit male fieri recte dicatur. Si autem quod fit et quod illicite fit fieri quidem sciatur, illicite autem fieri nesciatur, potest quidem ignorantia culpam temperare aut excusare, ut actum legitimum constet in eo quod fit? quamvis facere non possit, ut irreprehensibiliter non fiat, in eo quod sic fit. Si ergo filii secundum aliquid legitimi sunt, secundum aliquid legitima est et copula ex qua sunt. Quod copula ipsa secundum aliquid legitima recte dicitur, non mihi apparet quare non etiam secundum idipsum conjugium merito nominetur. Non est enim magna contentio de nomine, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
cepit eẽ exphibitione illicitum. qđ
fuerat ex natura concessum. Ubi
quidem si non culpabiliter ꝓhibicio
ignoratur. intransgressione ignoran¬
tia excusatur. nec ꝓhibetur uirtus
sacramentii. quandiu non paret
transgressio precepti. Cum autem
constans ẽẽ ceperit quod ꝓhibitũ
est. constare deinceps aut ratum ẽẽ
non potest. quod factum est. quia
quod manifeste contra preceptionẽ
agitur. legitimum aut uerum ẽẽ
non iudicatur. Erunt fortassis qui
existiment ignorantiam non tantũ
facere posse ut ꝓea coniugium appel¬
lari debeat inter eius modi ꝑsonas
quibus matrimonii copula iuste pro¬
hiberetur. si causa quȩ latet cognose¬
retur. Ego illos interrogo quid sen¬
tiendum sit de filiis ex huiusmodi
copula ꝓcreatis utrum legitimi aut
illegitimi sint iudicandi. Quod sidu¬
rum uidetur. ut idcirco filii illegiti¬
mi dicantur qui patres scđm causam
aliquam latentem illicite. scdm uidi¬

Expanded text:
coepit esse ex prohibitione illicitum quod coepit esse ex prohibitione illicitum quod fuerat ex natura concessum. Ubi quidem si non culpabiliter prohibitio ignoratur in transgressione ignorantia excusatur. Nec prohibetur virtus sacramenti quandiu non patet transgressio praecepti. Cum autem constans est coeperit quod prohibitum est, constare deinceps aut ratum esse non potest; quod factum est, quia quod manifeste contra praeceptionem agitur, legitimum aut verum esse non judicatur. Erunt fortassis qui existiment ignorantiam facere tantum non posse, ut pro ea conjugium appellari debeat, inter ejusmodi personas, quibus matrimonii copula juste prohiberetur, si causa quae latet cognosceretur. Ego illos interrogo quid sentiendum sit de filiis ex hujusmodi copula procreatis, utrum legitimi an illegitimi sint judicandi. Quod si durum videtur, ut idcirco filii illegitimi dicantur; quia parentes secundum causam aliquam latentem illicite, secundum judi
Abbreviated transcription (Latin):
coniugale neq ꝓhiben potest. ut
non fiat. neq cum factum fuerit.
infirmari potest ut non consistat.
Quod enim omnino occultum ẽ quã¬
tum adiudicium eccłie non ẽe di¬
cendum est. quia ad efficiendum
aliquid uel impediendum non dif¬
fert ab eo quod non est. Prima
autem institutio. duas tantum
ꝑfonas. id est pacrem & matrem
a contractu matrimonii excepit. uͥ
hominem ut adherere possit uxo¬
ri suȩ patrem & matrem relicꝰtu¬
rum ẽẽ asseruit dicens. Propter hoc
relinquet homo patrem suum & ma¬
trem suam. & adherebit uxori suȩ.
Manifestum est autem quia non requi¬
runtur ad hoc. qui relĩquuntur ꝓpt̾
hoc. Has gͦ duas ꝑsonas solas prima
institutio excepit. inceteris omnib
nullam nulli ad coniugii sacramen
tum federandum ꝓhibuit. Uenit post¬
ea scda institutio quȩ ꝑ legem fac¬
ta est. & excepit quasdam ꝑsonas
alias. suiȩ ad decorem naturȩ. siuȩ
adpudiciciȩ augmentum. Et unc

Expanded text:
conjugale neque prohiberi potest ut conjugale neque prohiberi potest ut non fiat, neque cum factum fuerit infirmari potest, ut non consistat. Quod enim omnino occultum est, quantum ad judicium Ecclesiae, non esse dicendum est, quia ad efficiendum aliquid vel impediendum non differt ab eo quod non est. Prima autem institutio, duas tantum personas, id est patrem et matrem a contractu matrimonii excepit, ubi hominem ut adhaerere possit uxori suae patrem et matrem relicturum esse asseruit, dicens: Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhaerebit uxori suae . Manifestum est autem quod non requiruntur ad hoc, qui relinquuntur propter hoc. Ilas ergo duas personas solas prima institutio excepit. In caeteris omnibus nullam ulli ad sacramenderandum prohibuit. Venit postea secunda institutio, quae per legem facta est; et excepit quasdam alias personas sive ad decorem naturae, sive ad pudicitiae argumentum. Et extunc
Abbreviated transcription (Latin):
mutitur: indulgentiȩ magis est ce
compassionis. ne uicium coneupiscen¬
tiȩ quod inhumana carne post pec¬
catum radicauit. turpius inomnẽ
excessum ꝓflueret. si nusquam licite
excipi potuisset.
Quid sit coniugium. iiII.
uidam hoc modo coniugium
diffiniendum putauerunt.
ut dicerent coniugium ẽẽ consen¬
sum masculi & femine indiuidua-¬
lem uite consuetudinem retinentem.
Cui diffinitioni legitimum ad iunge¬
re oportet. quia si consensus masculi
& feminȩ legitimus. hoc est legitime
& inter ꝑsonas legitimas factus non
fu̾it. coniugium ineo consecrari non
potest. Legitimas aurem illas ꝑsonas
dicimus inquibus aliqua rationabi¬
lis causa demonstrari non potest:
quare coniugii pactum mutuo fir¬
mare non possint. Ido autem dico
inquibus rationabilis causa demon¬
strari non potest. quia & si forte ẽ.
sed occulta & latens. & nondum ui¬
dicio eccłiȩ comꝓbata. quantum
ad iudicium ȩccłiȩ spectat pactũ

Expanded text:
mittitur, indulgentiae magis est et mittitur, indulgentiae magis est et compassionis, ne vitium concupiscentiae quod in humana carne post peccatum radicavit; turpius in omnem excessum perflueret, si nusquam licite excipi potuisset. CAP. IV. Quid sit conjugium et uidam hoc modo conjugium diffiniendum putaverunt, ut dicerent « conjugium esse consensum masculi et feminae individualem vitae consuetudinem retinentem. » Cui diffinitioni « legitimum » adjungere oportet; quia si consensus masculi et feminae legitimus, hoc est legitime et inter personas legitimas factus, non fuerit, conjugium in eo consecrari non potest. Legitimas autem illas personas dicimus in quibus illa rationabilis causa demonstrari non potest, quare conjugii pactum mutuo firmare non possint. Ideo autem dico in quibus rationabilis causa demonstrari non potest, quia etsi forte est, sed occulta et latens et nondum judicio Ecclesiae comprobata, quantum ad judicium Ecclesiae spectat pactum