comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Hoc autem iccͥco dediuina oꝑatione dis¬
tingium᷑ neguis ꝯ̃ id quod dictum ÷ oĩa que
facit pat̃ ñ filius ⁊ facit. opponendum putet
qu̾a pat᷑ gignit quod filus non facit. ⁊ filius
gignitur. quod pat̾ non facit. Si erm filius
sic̃ pat᷑ gign̾et pat̾ e̾e̾t. Ẽ t sipat̾ sic̃ filius
gignetur filius c̾et. Itaq nequis ꝓpter ea
quia filius ñ gignit quod pat̾ facit exstima¬
ret filim ñ facere quec̃q pat̃ facit. dm̃s q
hoc de illa oꝑatione intelligendũ ÷. qualis
cteaturam oꝑat᷑. ut quod ñ etat eẽ ĩ cipiat. ł
irereaturam oꝑatur ut qͦd fc̃m ÷ in eo quod¬

Expanded text:
autem idcirco de divina operatione distinguimus, ne quis contra id quod dictum est, omnia quae facit Pater, haec et Filius facit , opponendum putet; quod Pater gignit, quod Filius non facit; et Filiugignitur, quod Pater non facit. Si enim Filius sicut Pater gigneret, Pater esset, et si Pater sicut Filius gigneretur, Filius esset. Itaque ne quis, propterea quia Filius non gignit, quod Pater facit, existimaret Filium non facere quaecunque Pater facit, dicimus quia hoc de illa operatione intelligendum est qua vel creaturam operatur, ut quod non erat esse incipiat, vel in creatura o
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ filius hominis. silius d̾i ẜ diunitatem
genitus apte. silius homitus sed̾m huma¬
uitatem natus ex matre Qmͦ soł filius¬
a ssinipsit. quia filius sine pacte carnem assuñe
non potuit si nocħ sine patre facere potuit. S. h
intelligendum ÷ qua creaturam suã condit :
regit. ⁊ disponit. conditor ⁊ opifex ds. in qua oꝑo¬

Expanded text:
et filius hominis: Filius Dei secundum divinitatem et filius hominis: Filius Dei secundum divinitatem genitus a Patre, Filius hominis secundum humanitatem natus ex matre. Quod solusr carnem assumpsit, quia Filius sine Patre carnem assumere non potuit, si nihil sine Patre facere potuit. Sed hintelligendum est qua creaturam suam condit, et regit, et disponit conditor et opifex Deus. In qua ope
Abbreviated transcription (Latin):
ti: non sũme unũ eẽnt. Siuͦ nattuta dispares
in effabilem ꝯuinctionem ditocis: q ineffabilit̾
nec tũ d̾s pats huiꝰ ꝑsone dici pot̃. Alioqͥn allius.
d̾s ante quã susciꝑet sormnam serui non erat torꝰ.
⁊creuit cum homo diuinitati eiꝰ accessit. qd̵ si
in una ꝑsona absurde d̾rt quia pars illius reicẽ
non pot̃ d̃s. qͣncomagis trinitatis ẽẽ non pot̾
sunt om̃s quã sirigłi. quia sp̾ualis ñ corꝑalis ÷
magnitudo. qui pot̃ coꝑe capiat qui non pot̃
credat ⁊ oret ut quod c̃dit incelligat pat̾. F.s.¬
detͥnitate. si solus filius intelligit sibi⁊ patri
s ea sapĩ pat̃ dicatur sapiens ẽẽ quã genuit.
⁊ si h ÷ d̾o ẽẽ quod saꝑe ⁊ illa ea cẽntia ÷ que sa¬
pĩa: non filius apr̃e quod uetum ÷ s a filio potiꝰ
pr ht̃ c̾ẽntiam quod falsum ÷. Est gͦ d̾s pater
sapicis ea. que ipse ÷ sua sapĩa. ⁊ filuis sapientia
patris. de sapientra. quod ÷ pat̃ aquo ÷ genrtus

Expanded text:
t, non summe unum essent. Si vero natura dispares ineffabilem conjunctionem deitatis qua ineffabiliter nec tamem Deus pars hujus personae dici potest; alioquin Filius Deus antequam susciperet formam servi non erat totus, et crevit cum homo divinitati ejus accessit. Quod si in una persona absurde dicitur quia pars illius rei esse non potest Deus, quanto magis Trinitatis esse pars non potest sunt omnes quam singuli, quia spiritualis, non corporalis est magnitudo. Qui potest capere capiat ; qui non potest credat et oret, ut quod credit intelligat. Pater nitate. Si solus Filius intelligit sibi et Patri sed ea sapientia Pater dicatur sapiens esse quam genuit. Et si hoc est Deo esse quod sapere, et illa ea essentia est quae sapientia, non Filius a Patre quod verum est, sed a Filio potius Pater habet essentiam, quod falsum est. Est ergo Deus Pater sapiens ea quae ipse est sua sapientia, et Filius sapientia Patris, de sapientia quae est Pater, de quo genitus est
Abbreviated transcription (Latin):
N suꝑiori parte to.¬
oꝑis huius: ꝯditionem terum oĩum a pͥncipio
pͥmo cũ lapsu homibiis.⁊ hns que pꝰea ad restau¬
ratione usq usq ad aduentum ũbi p̃parata
sunt sũmatĩ deduxi: nunc ea q̃ secunt᷑ usq
adfinem ⁊ ꝯsũmationem õĩũ ordine ꝯting̾e
let. Tempus gt̃e ab aduenti filiĩ dei icar¬
ut pater ab alio mitteretur. qui non etat abalio. Si
enim abalio mat̾etur. Aalio uenire hret aquo
mictẽt᷑. ⁊ c̾ẽt illi quasi quoddam pͥncipium ah alio
aquo mit̾ẽtur. ꝓpt̾ea gͦ pat̃ abalio micri ñ ht̃.¬

Expanded text:
superiori parte operis hujus conditionem omnium rerum a principio primo cum lapsu hominis et his quae postea ad restaurationem ejus usque ad adventum Verbi praeparata sunt, summatim deduxi, nunc ea quae sequuntur usque ad finem et consummationem omnium, ordine contingere libet. Tempus gratiae ab adventu Filii Dei in carut Pater ab alio mitteretur, qui non erat ab alio. Si enim ab alio mitteretur, ab alio venire haberet a quo mitteretur, et esset illi quasi quoddam principium ab illo a quo mitteretur. Propterea ergo Pater ab alio mittin h
Abbreviated transcription (Latin):
beati ficarentur. pͥmum ille a malo lib̾auit. pͥ¬
ea ista adbona reuocauit. Ille abstulit quod
sustinebamus. iste reddidit quod ꝓdid̾amꝰ. Uenit
filius naturał missus a prẽ ut adoptandos in
heditatem uocaret ⁊ c̃ sensum siũ in grã ad op¬
tionis cõꝓbaret. Neq enuim sine ꝯsensu filũ ã pr̃e

Expanded text:
beatificarentur. Primum ille a malo liberavit, postea iste ad bona revocavit. Ille abstulit quod sustinebamus, iste reddidit quod perdideramus. Venit Filius naturalis missus a Patre ut adoptandos in haereditatem vocaret, et consensum suum ut gratia adoptionis comprobaret. Neque enim sine consensu Filii a
Abbreviated transcription (Latin):
tediũ tolleret: Et simul urũq sccib̾e non ia .U.¬
lentib aut diuisim habere uolentib: cõmo uii.¬
diorem formam ȩchiberet:¬
carnationem ũbi narrationis senẽ. ix.
deducit. S ca̾s liber abincarna :xi.¬
tione uerbi usq ad finem & consũmationem
sulas siue partes complestit᷑. P rana pat᷑. riii
tractat de creatione & conslientione ħ sensilis U.

Expanded text:
taedium tolleret, et simul utrumque scribere non vataedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodiorem formam exhiberetcarnationem Verbi narrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnatione Verbi usque ad finem et consummationem sulas sive partes complectitur. Prima pars tractat de creatione
Abbreviated transcription (Latin):
tauxiã. ꝓpdea ꝙ it̾ato eademi stilo expͥm̃e roo¬
lestũ ł siefluum uidebat᷑ in sermu
In quib si forte setmo simplicioe colorem dicta.¬
minis seruare non potuecit. ñ multum int̾ ẽẽ.
putam eadem ueritate constante. Hoc autem
magis me mouet. quod cũ ħ eaãem pꝰ negligentꝰ
dictassem: ut pote ñdum ad huc oꝑis fururi .ii
ꝓpositum hñs passim tͣnscbenda expͥosui: sufsi. u¬
fece tũc atbiitatꝰ aꝰͥ modi nitima ł annotata..U̾.
innot teram uenite. S quia pꝰ modũ cũ eadẽ u¬
huiꝰ oꝑis textui insererẽ quecdã in ipsis mutate.
toiem admonitũ ẽẽ. uolo. ut sicubi ea extra
oꝑis huiꝰ siriem. aliud. ant alit̃ aliquid hñtia
inuenerit. hanc diu̾sitatis causam ẽẽ sciat. &. si
quid forte uncis emendandũ fuerit: ad ħꝰ oꝑis .i.
formam componat. Sane hoc opus in duos li an.¬
bros distirai. quatinꝰ intanta recum multitu¬
dine & ꝓlixitate. incisio narrationis legentib

Expanded text:
o eadem stylo exprimere molestum vel superfluum videbatur, inserui. In quibus, si forte sermo simplicior colorem dictaminis servare non potuerit, non multum interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, torem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legentibus
Abbreviated transcription (Latin):
mũdi origine gebenne ignẽ. c̃auit qͥ ĩ prcũ
reꝓboꝵ semel eẽ. inciꝑet. s ardorẽ suũ ⁊̃ sñ lignis
nũꝗͣ finiret. Ignis nãq corportꝰ ut ẽẽ. ignis uale¬
at corporeis indiget fomentis. qͥ c̃ neceẽ ÷ ut ser
succensus ẽẽ. ⁊ nͥ refotꝰ subsistẽ. At ꝯͣ ghenne ignis
studio humanio succẽditur. nec lignis nutͥtur.
s ereatꝰ semel durat in extingubilis ⁊ successi¬
one ñ indiget ⁊ ardore non caret. Dene gͦ iniqͦ¬

Expanded text:
ne gehennae ignem creavit, qui in poena reproborum semel esse inciperet, sed ardorem suum etiam sine lignis nunquam finiret. Ignis namque corporeus ut esse ignis valeat corporeis indiget fomentis, qui cum necesse est utsuccensus esse, et nisi refotus subsistere. At contra gehennae ignis, studio proprio succenditur, nec lignis nutritur, vel creatus semel durat inextinguibilis et succensione non indiget et ardore non caret, quia omni
Abbreviated transcription (Latin):
u̾so gehenni flãma repħ neqͣꝗͣ lucit ad ꝯsolanoĩs
gr̃am ⁊ tñ lucet adpenã. ut dãpnatoꝵ ocłis ignis
supplicũ ⁊ nulla claritate cadeat. ⁊ addoloris cumi¬
lum dilecti qͣłt crucientur ostendat. Quod ignis
geheune abintcio sic creatꝰ ÷ ut utͥm̃to ñ egect

Expanded text:
solationis gratiam, et tamen lucet ad poenam, ut damnatorum oculis ignis supplicii et nulla claritate candeat, et ad doloris cumulum electis qualiter crucientur ostendat. Quod ignis gehennae ab initio sic creatus est ut nutrimento non egeat
Abbreviated transcription (Latin):
cipem fieri. quam uidit ⁊ cõmunicati posse.
⁊ nunui. õmo ñ posse. Alud itaq bonũ qͦd ip¬
se erat. & quo ipse beatꝰ erat. bonitate sola non
necessitate trahebatur ad cõmunicandum.
qm̃ ⁊ optimi erat ꝓdesse uelle. ⁊ potentissimi
riter affiuss potestas. Qm̃ id quod bonitate
p̃eunte uoluit. potestate subsequente ad im¬
pleuit. In p̃destinatione itaq creandoꝵ oꝑata ÷
bonitas. increatione autem p̃destinatoꝵ oꝑa
tã potestas. Inbeatisicatione uͦ creatoꝵ potesta
Ran t̾ enim tria q̃dam. ¶omnia.UI.
& hec tͥa unum erant. ⁊ et̾na erant
tria h. ⁊ nicħ ꝑfectum eẽ. pot̾at. sine his tͥb.
⁊ cum his trib nich diminutũ. constabat

Expanded text:
municari posse, et minui omnino non posse. Illud itaque bonum quod ipse erat et quo ipse beatus erat, bonitate sola non necessitate trahebatur ad communicandum. Quoniam et optimi erat prodesse velle, et potentissimi riter adfuisset potestas; quoniam id quod bonitate praeeunte voluit, potestate subsequente adimplevit. In praedestinatione itaque cresudorum operata est bonitas; in creatione autem praedestinatorum operata est potestas, in beatificatione vero creatorum, potestas rant enim tria quaedam, et haec tria erant unum; et aeterna erant tria haec; et nihil perfectum esse poterat sine his tribus, et cum his nihil diminutum. Constabat
Abbreviated transcription (Latin):
& gerant sine traductione. qm̃ et̾nitas nͦ
insuo statu deseruit tẽpͦra ordinans. Ieq ex suo
sub̾am ministrauit corruptibilia creans. s ma¬
nens quod erat. fecit quod non erat inse ꝯtinẽs
potestatem faciendi. non sum̃s ex se mat̾iam fac¬
ti. Noq enun de generauit inferiora ꝯdens. ut
natura in ip̃a descend̾et quib dedit initium.
qm̃ ⁊ hoc ip̃m oĩpoteraa eiꝰ natura continebat
sine natura naturam creareꝰ imnitium sum̃ent
que non erant. qm̃ opꝰ ⁊ factor natura idem ẽẽ.
non pot̾ant. Sic̃ gͦ in faciendis se non minuit
et̾nitas: sic in factis se ñ aux̃ in mensitas. S añ
facta sine de fectu plena constitit: ⁊ pꝰ facta sñ
motu in defiiens ꝑmansit. nich nouum assi¬
mens. nicħ antiqnum. amittens. totũ dans
fecit .i. adsimilitudinem suam ꝙ disponebat
ad participationem suã. ut ex ipsa eandem
formam theret. quod cũ ipsa idẽ bonũ possi¬

Expanded text:
enerant sine traductione; quoniam aeternitas nec in suo statu desernit tempora ordinans neque ex suo substantiam ministravit corruptibilia creans; sed manens quod erat, fecit quod non erat, in se continens potestatem faciendi, non sumens ex se materiam facti. Neque enim degeneravit inferiora condens, ut natura in ipsa descenderet, quibus dedit initium; quoniam et hoc ipsum omnipotentiae ejus natura continebat sine natura naturam creare, qua initium sumerent quae non erant, quoniam opus et factor natura idem esse non poterant. Sicut ergo in faciendis se non minuit aeternitas; sic in factis se non auxit immensitas. Sed ante facta sine defectu plena consistit; et post facta sine motu indeficiens permansit. Nihil novum assumens, nihil antiquum amittens; totum dans Fecit enim ad similitudinem suam, quod disponebat ad participationem sui, ut ex ipsa eamdem formam traheret, quod cum ipsa idem bonum possi
Abbreviated transcription (Latin):
ipse erat ꝙ d̾e̾. ꝯmune oĩb erat. s qi singłariter
ipse erat. de quo magis an hoc eẽt. dubitaripo
ris ⁊ ꝯsternebatur c̃ scĩa humana ad dm̃ ꝓrigo.
nori u̾itactem ñ sccłm humana estimare disc̾et.
dici audiret. Ds̃ gͦ tͥnicas tͥna hac uirtute oĩa
oꝑa sua osummauit. ut ꝑfẽm ꝑfẽa sequerent᷑
⁊ emulatent᷑ auctorem siuĩ cuncta q̃ ferarat:¬

Expanded text:
ipse erat quod esse commune omnibus erat; sed quia singulariter ipse erat quod esse commune omnibus erat; sed quia singulariter ipse erat de quo magis an hoc esset dubitari poris; et consternebatur conscientia humana ad Deum pro rinorum veritatem non secundum humana aestimare disceret,dici audiret. Deus ergo Trinitas trina hac virtute omnia opera sua consummavit, ut perfectum perfecta sequerentur, et aemularentu
Abbreviated transcription (Latin):
Nominandꝰ erat intrinitate pr̃ ⁊ filus. ⁊ sumpta
clicendum erat. Et cauit prudentia eloquñ sacͥ.
ne plena similitudo crecdetur int̾ disparia siĩ
duitate pat̾ pͥor aut filius post̾ior diceret᷑. Sic
eñi se in hominib natura ht̃. ut pat̾ eẽ. non
possit. qui non fu̾it pͥor filio neq filius qͥ pr̃e
postĩor non sit. iõ pr̃i potentia assignata :
Et sapientia filio ñ qi magis erat. s quia minꝰ
dinem annor pͣt̾itoꝵ. ⁊ senectutis defectum
Et occurrit scͥptura ⁊ dixir patrem potentem.
ne cred̾es inpotentem. aut minꝰ potentem nͨ
solum potendem. s ⁊̃ omnipotentẽ. Nongͦ qi
solus hoc ÷ pr. soluis hoc ẽe. dicebatur. s quia
minꝰ hoc ẽẽ. solꝰ pr̃ putabatur. Rursum cum
diceret scͥptura silium dm̃ ne putaret homo
qui humana nou̾at. diuina ñ nouerat. mino¬
ractionem quandam sensus ⁊ intelligentie esse
infilio qͣsi ad huc infra ꝑfectionem etatis ꝯsum¬
mate: addidit sapientem. ñ quia singłarit hoc

Expanded text:
Nominandus erat in Trinitate Pater et Filius; et sumpta dicendum erat. Et cavit prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic enim se in hominibus natura habet ut Pater esse non possit, qui non Filio fuerit prior; neque Filius qui Patre posterior non sit; ideo Patri potentia assignata est, et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minudinem annorum praeteritorum et senectutis defectum; et occurrit Scriptura et dixit Patrem potentem ne crederes impotentem aut minus potentem; nec solum potentem, sed etiam omnipotentem. Non ergo quia solus hoc est Pater, solus hoc esse dicebatur; sed quia minus hoc esse solus Pater putabatur. Rursum cum diceret Scriptura Filium Deum, ne putaret homo qui humana noverat, divina non noverat, minorationem quamdam sensus et intelligentiae esse in Filio, quasi adhuc infra perfectionem aetatis consummatae, addidit sapientem; non quia singulariter hoc
Abbreviated transcription (Latin):
non de suo potẽs. quia potentia pattis
erait. noq pat̃ de suo sapiens quia sapientia fi¬
lĩ erat. neq pat̃ ł filius de suo bonꝰ. quia sp̃s
sc̃i bonitas erat. ⁊ si hoc dr̃ẽtur scandalum pa-¬
teretur ũitas ⁊ unitas scissioneni. nec pot̾at
intrib ꝑfectus dici unus. cui. ꝓͥum dẽet aliꝙͥ:
quod alt̃ singłare ħret. ꝓpt̾ea potentia pr̃is

Expanded text:
non de suo potens. Quia potentia Patris erat, neque Pater de suo sapiens, quia sapientia Filii erat; neque Pater vel Filius de suo bonus, quia Spiritus sancti bonitas erat; et si hoc diceretur scandalum patiebatur veritas, et unitas scissionem; nec poterat in tribus perfectus dici unus, cui proprium deesset aliquid, quod alter singulare haberet. Propterea potentia Patris
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid absoluitur nͥ ista affu̾int. Uoluntas
mouet. scĩa disponit. potestas oꝑatur. ⁊ si
hoꝵ disc̾tionem ꝓponas non ÷ posse illud qͦd
scire neq scire illud ꝙ uelle. ⁊ tñ dõ unum
sunt posse scire. ⁊ uelle. Et disc̾nit illa rõ. ⁊
natura ñ diuidit. ⁊uenit nob̾ tͥnitas inditu¬
sac q̃ totũ ꝯtinet.⁊ sine ip̃a totũ ⁊ nichil.
Qequiã de dͥeo uere ał̾r aut pie credi pot̾ indo.
sunt ħ tͥa parit̾. Si inmensum nominas.si in¬
corruptum dicis.si et̾num. si incõniutabilem.
⁊ quec̃q hori similia totum hoc potestatis est.
Si scientem apellas. si ꝑiudum. si inspectorem.
si scrutantem. ⁊ consid̾antem. ⁊ disc̃nentem.
totum ħ sapientie ÷. Si mitẽ. si mansuetum. si¬
⁊ suscepit fides catholica tͥnitatẽ. quã nec
mimero aug̾e uoluit. ne extͣ tͥa aliquid confi¬
teri uidetur. uec natura confundere ne trium
aliquod negare conuinceret᷑. Et in uenit ĩ deo
quia unum erant. neq unum ñ ẽẽ. ꝓpt̾ẽa qͦa

Expanded text:
ista adfuerint. Voluntas movet, scientia disponit, potestas operatur. Et si horum discretionem proponas non est posse illud quod scire, neque scire illud quod velle; et tamen Deo unum sunt posse, scire et velle. Et discernit illa ratio, et natura non dividit; et venit nobis Trinitas indivisa quae totum continet; et sine ipsa totum est nihil. uidquid de Deo vere dicitur, aut pie credi potest in Dsunt haec tria pariter. Si immensum nominas, si incorruptum dicis, si aeternum, si incommutabilem, et quaecunque horum similia: totum hoc potestatis est. Si scientem appellas, si providum, si inspectorem, si scrutantem et considerantem, et discernentem: totum hoc sapientiae  suscepit fides catholica Trinitatem, quam nec numero augeri voluit, ne extra tria aliquid confiteri videretur; nec natura confundere, ne trium aliquid negare convinceretur. Et invenit in Deo quia unum erant. Neque unum non esse, propterea quod
Abbreviated transcription (Latin):
na ⁊ sacramenta existunt. Ideo sacͣmenta
grẽ pͥmũ ꝑ benedictionẽ. uitutẽ in se scĩfica¬
tionis suscipiũt: ac deinde ꝗͣ ꝯtinent inse scĩ¬
ficationem ꝯferunt: ut sint ex scĩficatione sc̃ĩ¬
ficantia: atq ħ ex fua sibiq celitus indita scĩ¬
uatoris q̃ pͥmo loco sacͤm enta gr̃e ad effectũ
salutis sc̃ificatt: medrantib istis ⁊ illa pͥoris tẽ¬
poris sacͤmenta sc̃isicabat: ut eadem ẽẽt salꝰ
⁊ his qui recta fide signa futuror inslł uene

Expanded text:
Ideo sacramenta gratiae, primum per benedictionem virtutem in se sanctificationis suscipiunt, ac deinde quam continent in se sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque haec ex sua sibique coelitus indita sanctivatoris quae primo loco sacramenta gratiae ad effectum salutis sanctificat, mediantibus istis etiam illa prioris temporis sacramenta sanctificabat, ut eadem salus esset, et his qui recta fide signa futurorum in illis
Abbreviated transcription (Latin):
est d̾s: ip̃e solus adorandus ÷: ei soli ⁊ si alc̃i
seruiendũ ÷: ea uidelicet seruitute queei
ãpatris cognitione excluditus: cum ip̃e ⁊̃¬
loq̾ndi genus: ut dicatur nemo. nͥ ille uide¬
licet qui non hoc ⁊ quod ille. his ꝓb̾uita¬
te transcir rsis: ad sequens mandatum
discutiendũ transeamus: quod tale est:
on assumas nomen dei tui mua¬
num. hoc ad simplicem litt̾e sensũ
talitet intelligi debet: ut nomen d̾i homo
inuanum ñ assumat id ⁊ ł ad mandatũ
affirmandũ. ł adidolum uenerandum: s.
ut neq idola noĩe diumo honoret: neq fal¬
sitati nomen diuinũ associet. Mistice aũ
estimare. Inuanum qͥppe nom̃ dei assu¬
iit: qͥ filium dĩ et̾num extempore cepis¬
se credit. Nom̃ siquidẽ patris filius dicit᷑:

Expanded text:
est, ipse solus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute quae ei a Patris cognitione excluditur, cum ipse t ejusmodi loquendi genus, ut dicatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad sequens mandatum discutiendum transeamus, quod tale est: on assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice auteexistimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur,
Abbreviated transcription (Latin):
ac. pꝰ ysaãc. iacob. ac deinde duodecim tti¬
bub q̃ de ip̃o iacob orte sunt. Nam ⁊ iob
scdm qͦsadam de esau stirpe fuisse credit᷑:
qui tñ circũcisus fuisse non legitur:
Iacra oꝯtũ De preparatione legis .iii.¬
circũcisionis ante legẽ lationem
datum ⁊: ⁊ꝑipsum quedam p̃paratio ad
suscipiendam legem facta ÷. Quẽadmed̾
enim nc̃ in nouo testam̃to pͥmum hõ un¬
da baptismi ablutus. signum ⁊ nomen
ꝓfessionis sue accip̃: ac deinde numero
fidelium asociatus. ⁊ p̃ceptis diuinis in¬
structus ad cõplendam ꝓ fessionẽ suã
accedit: sic antiquus ille popłs pͥmũ q̃

Expanded text:
ac, post Isaac Jacob, ac deinde duodecim triac, post Isaac Jacob, ac deinde duodecim tribus quae de ipso Jacob exortae sunt. Nam et Job secundum quosdam de Esau stirpe fuisse creditur, qui tamen circumcisus fuisse non legitur. CAP. III. De praeparatione legis.circumcisionis ante legislationem datum est: et per ipsum quaedam praeparatio ad suscipiendam legem facta est. Quemadmodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda baptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum
Abbreviated transcription (Latin):
aqͦ alt̾ serus ab solutus oĩno fuisse com¬
ꝓbatur. S m̾ito q̃ritur si hũ quidiem
octauum negligentia. siue ꝯtẽptu pa¬
rentũ sñ sacmento circũcisionis tranaie¬
runt. pꝰmodũ eodẽ sacͣm̃to ꝑcepto salutis
effectũ ꝯsecuti st̃: cũ p̃ceptũ diuinum
hoc sacͣmentum si nͥ die octauo celebran¬
dum indixerit: Et pͤ foitasse ñ irrõna¬
bilit̾ credi quod sicut de gentib ad
ritum legis uenientes ħ sacͣm̃tum qualib
ecate ad salutem ꝑceꝑunt: ita ⁊̃. si qui sub
lege. tẽpore suo hoc ñ ꝑcepissent. ad salutem
tñ ⁊ adremedium eisoꝑatum sit: si illud pꝰ¬
modum stipiendo. pͥorem negligentiam
correperunt. Sic gͥ cucũcisionis sacmentũ:
do ut acet̾is gentib discerneret᷑: quatinus
singłatis manereq̃ discreta genetatio. de
qua xͦ nasceretur. ende consequent̾ colligi¬
tur ꝓbabile ẽẽ: alitm semini abrohe
circumcisionẽ exp̃cepto indictã de qͦ xͦ.
nasciturꝰ eract. Ut uidelicet pꝰ abrabam ysa¬

Expanded text:
a quo alter sexus absolutus omnino fuisse comprobatur. Sed merito quaeritur, an ii qui diem octavum negligentia sive contemptu parentum, sine sacramento circumcisionis transierunt; postmodum eodem sacramento percepto salutis effectum consecuti sunt, cum praeceptum divinum hoc sacramentum non nisi die octavo celebrandum indixerit. Et potest fortassis non irrationabiliter credi, quod sicut de gentibus ad ritum legis venientes, hoc sacramentum qualibet aetate ad salutem perceperunt, ita etiam si qui sub lege tempore suo hoc non percepissent, ad salutem tamen et remedium eis operatum sit, si illud postmodum suscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur circumcisionis sacramentum do, ut a caeteris gentibus discerneretur, quatenus singularis maneret, et discreta generatio de qua Christus nasceretur. Unde consequenter colligitur probabile esse illi semini Abrahae circumcisionem ex praecepto indictam, de qua Christus nasciturus erat, ut videlicet post Abraham Isa
Abbreviated transcription (Latin):
obbationib aliĩsq legis cerimonin pu¬
rificate. Ipsam qͦ circũcisionẽ fide susci¬
pientes: ⁊ in eis qui carne illam suscepe¬
runt uenerando participantes. Mascłi
qui morte fuenti ad octauum diem ꝑue¬
nire ñ potuerunt ⁊ ob hoc sine circũcisi¬
onis sacramento ab hac uita redesserũt:
sola fide pareutum cũ oblationib ⁊ sacͥsi¬
ciis int̾uenientib ñ imꝑbabiliter salm¬

Expanded text:
oblationibus, aliisque legis caeremoniis purificatae; ipsam quoque circumcisionem fide suscipientes, et in eis qui carnem illam susceperunt, venerando participantes. Masculi qui morte praeventi ad octavam diem pervenire non potuerunt, et ob hoc sine circumcisionis sacramento ab hac vita recesserunt, sola fide parentum cum oblationibus et sacrificiis intervenientibus non improbabiliter salv
Abbreviated transcription (Latin):
naturali. unã ꝓ p̃cepto discipline ꝓhibitio¬
nem exceꝑat : ita mͦ filiis eiꝰ ñ in una u̾itate
de concessione naturoli p̃ceptum discipline
rigendis ⁊ reparandis. multa formaret: ut
qͣntomagis se in mediis temꝑate discerent:
anto leuius inconcesso cau̾e ualerent. Illic
multa concessa st̃: pauca ꝓhibita. hic mul¬
ta ꝓhibita: pauca concessa. Illio dictum ÷
hõĩ ut de ligno sc̃e boni ⁊ mali non cõme¬
deret: ñ qr lignum malũ erat: s qr obedi¬
entia ꝓbanda erat. hic dictum ÷ ut car¬
nem cũ sanguine ñ cõmederent ut disc̾ent
hortere crudelitatẽ: carnem porcinã non
ederent: ut de testarent᷑ in mundiciam.
Inbone ⁊ asino ñ ararent. ut p̾dicationi
noxiam agnoscerent pigriciã ⁊ stulticiã.
⁊ cet̾a similia q̃ oĩa media erãt. Illa uͦ que
sub lege naturali induob p̃ceptis clausa
fuerant. ꝑscͥptam legem postea septẽ illis

Expanded text:
naturali unam pro praecepto disciplinae prohibitionaturali unam pro praecepto disciplinae prohibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non in una veritate concessione naturali praeceptum disciplinae rigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. Illic multa concessa, pauca sunt prohibita; hic multa prohibita, pauca concessa. Illic dictum est homini, ut de ligno scientiae boni et mali non comederet, non quia lignum malum erat, sed quia obedientia probanda erat. Hic dictum est ut carnem cum sanguine non comederent, ut discerent horrere crudelitatem; carnem porcinam non ederent, ut detestarentur immunditiam; in bove et asino non ararent, ut praedicationi noxiam agnoscerent pigritiam et stultitiam; et caetera similia, quae omnia media erant. Illa vero quae sub lege naturali in duobus praeceptis clausa fuerant, per scriptam legem postea septem illis,
Abbreviated transcription (Latin):
umbra fuerunt: scd̾a imago: t̾cia corpꝰ : pꝰ que
nis: ñ necessitas optinende salutis. Sola eni
demptionis seruabantur. S quia de pͥmis
illis sacͣm̃tis quib de uocio fidelium tunc
exercebatur iam quedam ꝓtempore diximꝰ:
⁊̃ de oꝑibus aliqua dicenda putamus:
ut nũꝗͣ licite p̃ceriri possint: quedam ita
mala ut numꝗͣ licite possint cõmitti: que¬
dam autẽ media st̃ que ꝓtempore ⁊ loco ⁊
De p̃cipiendis siłr unũ quẽcũq uultis ut uo¬
bis faciant hoĩes. ⁊ uos siłr facite illis. ut ui¬
delicet hõ ex sui ꝯsid̾atione discecet qualem
se erga ꝓximum exhib̾e deb̾et. s pꝰ ea cum
lex sub intraret. ⁊ disciplinam uiuendi arci¬
orem ꝓponẽt: exbis q̃ media fuerant quedã
excepit: ⁊ exeis alia ꝑ p̃ceptionem. alia ꝑ prohi¬
bidionem malt̾am partem deflexit: ut q̃ ad¬
modũ pͥmo hõi in paradiso dc de ꝯcessione

Expanded text:
umbra fuerunt; secunda imago; tertia corpus; post quae umbra fuerunt; secunda imago; tertia corpus; post quae nis, non necessitas obtinendae salutis. Sola enimdemptionis servabantur. Sed quia de primis illis sacramentis quibus devotio fidelium tunc exercebatur, jam quaedam pro tempore diximus, etiam de operibus aliqua dicenda putamus. ut nunquam licite praeteriri possint: quaedam ita mala, ut nunquam licite possint committi: quaedam autem media sunt, quae pro tempore et loco agDe praecipiendis similiter, unum: Quaecunque vultis ut vobis faciant homines, et vos similiter facite illis ; ut videlicet homo ex sui consideratione disceret qualem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea cum lex subintraret et disciplinam vivendi arctiorem proponeret; ex his quae media fuerant, quaedam excepit; alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram partem deflexit, ut, quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sciditur. iam manifestnis illa peccati circ̃¬
cisio ꝗͣ int̾iori hoĩe gr̃a ꝑficit demonsttat᷑.
Quia autẽ circũtisio ȩxt̾iores sordes. ⁊ enormi¬
de clarare. Ampliꝰ aũ qr cirtũcisio ꝙ. sordes
aufert⁊ s dolores infect: Ablucio uͦ inqͥnatõ
sine dolore emundat. Iocirto pͥori popło inti¬
more seruienti ⁊ sublege laboranti cͥcͣiͣsio ad
erundationẽ data ÷: nouo autẽ popło in
grã ꝑcaritatem ambulanti ablutio. uiden¬
tur gͦ pmailla sacͤmenta q̃ subnatutolile¬
ge p̃cesserunt quasi q̃ dam uĩbra u̾itatis:
illa uͦ que postea sub scͥpta lege secuta sũt: qͣsi
quedam imago ł figura ũitatis. Ista aũ que
sub gr̃a nouissima ꝯsecuntur: ñ lam umbra
ł imago s corpus ueritatis. In quib salutis
effectus. qm̃ ⁊ ꝑfecte dacur ⁊ euidenter ostẽ¬
ditur. quasi spo inicorpore uuenti ext̾iori mo¬
tione ꝓditur: sic in eis inuisibilis grẽ uita
clarissime de monstratur. pͥma gͦ sacmenta

Expanded text:
cipitur; jam manifestius illa peccati circumcisio, quam in interiori homine gratia perficit, demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormideclarare. Amplius autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore servienti, et sub lege laboranti, circumcisio ad emundationem data est; novo autem populo in gratia per charitatem ambulanti, ablutio. Videntur ergo prima illa sacramenta quae sub naturali lege praecesserunt, quasi quaedam umbra veritatis; illa vero quae postea sub scripta lege secuta sunt, quasi quaedam imago vel figura veritatis; ista autem quae sub gratia novissime consequuntur non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis. In quibus salutis effectus, quoniam et perfecte eatur et evidenter ostenditur, quasi spiritus in corpore viventi, exteriori motione proditur; sic in eis invisibilis gratiae vita clarissime demonstratur. Prima ergo sacramenta
Abbreviated transcription (Latin):
tempꝰ resurrectionis significat : qͦd pꝰ p̃sentẽ¬
a liq̃n tempꝰ gr̃e in quo quasi pꝰ sabbatũ legis
et̾ra bona seruientib deo ꝓmnittuntur.
Merito gͥ illa pͥma circũcisio q̃ sacͣmentũ¬
erat illarum duarum iussa ÷. fierioctauo
die: ut ostenderetur quod intempore gracie.
corda circũcidenda erant ꝑ emundationem
inquitatis: ⁊ in tempore resurrectionis.
corpora ꝑ depositionem coruptionis. ꝓp¬

Expanded text:
esurrectionis significat, quod post paliquando tempus gratiae, in quo quasi post Sabbatum legis, aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito ergo illa prima circumcisio, quae est sacramentum illarum duarum, jussa est fieri octava die, ut ostenderetur quod in tempore gratiae, corda circumcidenda erant per emendationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis; corpora quidem per depositionem iniquitatis
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ dictũ ⁊ ñ iã ꝑsignatulũ carnis ingenere
s ꝑ signaculũ baptismatis secernerentur
ab rahe fideles extiterunt: huic p̾ceptiomi sub¬
diti ñ fuer̾t neq circũcisionis q̃ soli semini
abrahe indicta fuerat. suscipiende debito te¬
nebantur: s fide oꝑante ꝑdilectionẽ. sicut
⁊pͥus sub lege natutali: pͥusꝗ̃ crrc̾cisio institu¬
ta fuiss. qͥ iusti fuerant. sñ cuc̃cisione salua¬
bantur. Modus autẽ circũcisionis. tał erat.
p̃ceptũ fuit : ut puer masculꝰ. occauo die a
natiuitate sua arcũcid eretur incarne pre-¬
pucũ sui. Et sunt qui addendũ putant cul¬
tello de petra facto: qͦd tñ nulla aim auctori¬
tate ꝓbant: nͥ q sephoia uror moy si t̾rita
ab angło. acutam petidan sũpsisse legiur:
& ea p̃pucium filũ suicurũcidisse: ⁊iosue ui
t̃ram ꝓmissionis ingresurus. scd̾o inpopło
isrł circũcisionis sacͣmentum cultris pecri¬

Expanded text:
hoc non jam per signaculum carnis in genere, hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non fuerunt. Neque circumcisionis quae soli semini Abrahae indicta fuerat suscipiendae debito tenebantur, sed fide operante per dilectionem, sicut et prius sub lege naturali priusquam circumcisio instituta fuisset; qui justi fuerant sine circumcisione salvabantur. Modus autem circumcisionis talis erat. Praeceptum fuit, ut puer masculus octavo die a nativitate sua circumcideretur in carne praeputii sui . Et sunt qui addendum putant cultello de petra facto, quod tamen nulla alia auctoritate probant, nisi quod Sephora, uxor Moysi, territa ab angelo, acutam petram sumpsisse legitur, et ea praeputium filii sui circumcidisse . Et Josue, in terram promissionis ingressurus, secundo in populo Israel circumcisionis sacramentum cultris petri
Abbreviated transcription (Latin):
qͦs ibat. Et data ÷ forma illi qͣm transmnitteret
ad õs exip̃o nascituros ⁊ ⁊ õs ip̃a una forma unũ
futuros: ut cũ fideliũ numerus augeret᷑: uni¬
tas tñ fid̾i ñ multiplicaretur: ut pͥmũ milliꝰ
forma uirũ eẽnt. qͥ ex ip̃o nascerent᷑ pꝰea etiã
unũ fierent: qͥ mendẽ side ip̃i sociarentur:
nis fidelis q̃ pͥmũ signata ⁊ ꝑ sacͣm̃tũ circũcisio¬
nis: pꝰ ea signanda ꝑsacm̃tũ baptismatis. pri
incarne signarentur. qui incarne uinrentur.
Post quam autẽ ad hanc unitatẽ accesserunt
qui ẜ carnis gen̾ationẽ exipso non fuerunt:
positum ⁊ signaculũ unionis extͣ sub̾am car
signum: posfis uiexemplum: tm̃ ad
pͥorem statum suꝑ addens. quatinꝰ ꝑ ħ signa¬
culum. popłs d̾i ab in fidelib discerneretur.
qͦusq ueniret qui ñ solũ de filũs abiahe.s
de uniu̾sis gentib fideles colligeret. ac ꝑhoc

Expanded text:
quos ibat. Et data est illi forma quam transmitteret quos ibat. Et data est illi forma quam transmitteret ad omnes ex ipso nascituros; et omnes in ipsa una forma unum futuros, ut cum fidelium numerus augeretur, unitas tamen fidei non multiplicaretur, ut primum in illius forma unum essent, qui ex ipso nascerentur, postea et unum fierent qui in eadem fide ipsinis fidelis, quae primum signata est per sacramentum circumcisionis postea signanda per sacramentum baptismatis. Primin carne signarentur qui in carne unirentur. Postquam autem ad hanc unitatem accesserunt qui secundum carnis generationem ex ipso non fuerunt, positum est signaculum unionis extra substantiasignum, posteris in exemplum, tantum ad priorem statum superaddens, quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per
Abbreviated transcription (Latin):
De unigne populi fidelis .. cca¬
Rloꝯus status abadam
usq ad abraham: ma¬
gis ꝓͥe det̾minatur.
Quamuis eñi ꝑ moy¬
sen lex scͥpta data sit:
ante moysentũ obseruã¬
tia legał incirciuncisione grordium sũpsit.
pͥmum illud scłm sub lege naturali quasi
inconfusione quadam transierat: ⁊ qui ĩ eo
fideles exticerant quasi pauca q̃dam gͣna:
ui humano genere disꝑsa. ⁊ abui uicẽ dis¬
creta. sola intus fide unito fuerant ut gͦ
ad int̾iorem unidatẽ cõm̃dendam ext̾ior
conderet᷑: ⁊ eẽt in manifesto forma fidei.
ad qͣm exdisꝑsione sua qui uocandi fue¬
tant inuitarentur: ꝓpositus ⁊ unus. ad
quem un uno ꝑficiendo qui assumendi pꝰ¬
ea fuetant õs colligerent᷑. uocatus ⁊ abra¬
ham unus emultis: unitas: pncipium
unionis: ut adsinũ illiꝰ colligerent᷑: qͥt̃q
pꝰ illũ fide illi. ⁊ de uotione iungerentur.
uocatꝰ ⁊̃ gͦ ut exiret det̾ra sua ⁊ recederet
ab ilł̃ quib unitꝰ fuerat: nec ꝯung̾et᷑ ilł ad

Expanded text:
De unione populi fidelis. Primus status ab Adam usque ad Abraham magis proprie determinatur. Quamvis enim per Moysen lex scripta data sit; ante Moysen tamen observantia legalis in circumcisione exordium sumpsit. Primum illud saeculum sub lege naturali, quasi in confusione quadam transierat; et qui in eo fideles exstiterant, quasi pauca quaedam grana in humano genere dispersa. et ab invicem discreta, sola intus fide unita fuerant. Ut ergo ad interiorem unitatem commendandam exterior conderetur, et esset in manifesto forma fidei; ad quam ex dispersione sua qui vocandi fuerant invitarentur; propositus est unus ad quem, in uno perficiendo qui assumendi postea fuerant, omnes colligerentur. Vocatus est Abraham unus ex multis; unitas principium unionis, ut ad sinum illius colligerentur quicunque post illum fide illi et devotione jungerentur. Vocatus est ergo ut exiret de terra sua, et recederet ab illis quibus unitus fuerat, nec conjungeretur illis ad
Abbreviated transcription (Latin):
onis. ñ q̃ admodũ pͥoia sacͣmenta ad uolun¬
tatem ꝓpositum s ex necessitate greq̃ndum:
p̃ceptum cõminatione firmatur cum dicit᷑.
Masculus ꝰ p̃pucii caro circñtisa non fuerit:
ꝑibit aĩa illa de popło suo. Causa qͦ sub infer¬
tur cũ d̾r: q pactum meñ irritũ fecit. Sigͦ
ꝑ pactũ d̃i irritũ factũ p̃uaricationẽ pͥmor

Expanded text:
admodum priora sacramenta ad voluntatem propositum, sed ex necessitate exsequendum, praeceptum comminatione firmatur cum dicitur: Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . Causa quoque subinfertur, cum dicitur: Quia pactum meum irritum fecit . Si ergo per pactum Dei irritum factum praevarica
Abbreviated transcription (Latin):
signis sins se euidentius. manifestaret.
nem: ad ultimũ ꝑbaptisiũ expiationis ⁊
uistificationis sac̃mentũ formati institu¬
tum ⁊: q eiꝰdem mundationis forma ⁊ si¬
militudo inoblatione ꝙ occulte inuenitur:
incut̾cisione uͦ eidentius expͥmit᷑: ꝑbaptis¬
inum autẽ mamfeste de claratur. pͥmam
namiq institutionẽ accepit hõ. ut ꝓmedũs
salutis ext̾ioris sub̾e partem offeret d̾o. par¬
tem ad usum ꝓͥum retiñet: qͣtinꝰ in hoc fac¬
to disceret. ea que intͥusecus bona deo erant
tribuere: q̃ uͦ malasibi imputare. Denarius¬

Expanded text:
signis suis, evidentius se manifestaret. signis suis, evidentius se manifestaret. nem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est, quia ejusdem mundationis forma et similitudo, in oblatione quidem occulte invenitur, in circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifeste declaratnamque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. S
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃a ꝯtulit: diuina iussio ritũ antiquoꝵ
ꝑ instititionẽ succedentiũ abo leuit. Nã
si eadem uirtus in ilł sacramentis fuit:
qͥd netẽe erat ut illa cessarent ⁊ ista suc¬
cedererit : S sciendum qͦd diuine dispensa¬
tionis ordo ⁊ rõ ħ poposcit: lt sic̃ ab micio
ad uentus saluatoris aꝑꝓpinqͣuit: sic
semꝑ mag̾ ac magis estectus salutis cres¬
ceret ⁊ cognitio ueritatis. ꝓpt̃ qͦd ⁊ ipsa
signa salutis ꝑsuccessionem tempoꝵ. alia
s alia mutari debueruno: ut cũ effectus
gtẽ diuine in salutem cresceret: simul
qͦ ⁊ p̃a sig̃cnficatio in ip̃is signis uisibili¬
b euidentior appareret. Erat quippeid̃
saluator eadem gr̃a. eadem fides. illic uen¬
turi. hic exhibiti. S qi ipse ꝑquẽ salus
dabat᷑ longe erat. eiꝰdem salutis signa
obscura eẽ. debuert̃: p̃ea uͦ paulatim eiꝰ
aduentu ꝓpinquante oportebat ut eodẽ
ordine ⁊ fides in cognitione. ⁊ gr̃a in salute.
cresceret: ⁊ eadẽ grã in sacͣmtis foris &

Expanded text:
divina jussio ritum antiquorum per institutionem subsequentium abolevit. Nam si eadem virtus in illis sacramentis fuit, quid necesse erat, ut illa cessarent et ista succederent? Sed sciendum est quod divinae dispensationis ordo et ratio hoc poposcit, ut sicut ab initio, is appropinquavit; sic semper magis ac magis effectus salutis cresceret, et cognitio veritatis. Propter quod et ipsa signa salutis per successionem temporum; alia post alia mutari debuerunt, ut cum effectus gratiae divinae in salutem cresceret, simul quoque et ipsa sanctificatio in ipsis signis visibilibus evidentior appareret. Erat quippe idem salvator, eadem gratia, eadem fides, illic venturi, hic exhibiti. Sed quia ipse per quem salus dabatur, longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt. Postea vero paulatim ejus adventu appropinquante, oportebat ut eodem ordine, et fides in cognitione, et gratia in salute cresceret; et eadem gratia in sacramentis foris, et
Abbreviated transcription (Latin):
datur intelligi. sacͣmentũ circũcisionis ad¬
ħ ẽẽ. institutũ: ut ꝑ ip̃m hõ a debito pͥme
p̃uaricationis lib̾aretur. Idem eñi saluti¬
fere curationis auxilrũ circũcisio contra
originale peccatũ in lege oꝑabatur: ꝙ. nũc
baptismnus. ex cepto qͦs regni celestis ianu¬
am pͥmi patres in trare ñ poterant. ꝓpt̾
qͦd necessaria fuit mors xͥ q̃ aditum uite
patefaceret: Lies sane st̃ cucũcisionis una
in carne tm̃ ext̾ius que sacͣmentũ ÷. Oue

Expanded text:
 sacramentum circumcisionis ad hoc institutum ut per ipsum homo a debito primae praevaricationis liberaretur. Idem enim salutiferae curationis auxilium circumcisio contra originale peccatum in lege cooperabatur quod nunc baptismus, excepto quod regni coelestis januam primi patres intrare non poterant, propter quod necessaria fuit mors Christi, quae aditum vitae patefaceret. Tres sane sunt circumcisiones: Una in carne tantum exterius, quae sacramentum est. Duae
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmum namq pecc̃m̃ hoĩs fuit mobedi¬
entia: ⁊ iccirco uito ista q̃ hoĩ ad penitẽ¬
tiam concedit᷑ : tota obedientie deputat᷑.
Quiagͥ hõ inmalis agendis expͥa ꝯcupis¬
centia indiu̾sa distrabitur: in bonis agen¬
dis sola ebedientie regula gub̃nat᷑ : ideo
ip̃m facẽ pot̃. singillatim instruendus
erat: ad bom ũ agenda ad obedienttiã
solum mͦ renocandus: ut ꝑ sententiam alt̾ius
salubriꝰ discẽt: qͦd ip̃e ag̃e drbuisset. Cũ eñ

Expanded text:
mum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo tipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset.
Abbreviated transcription (Latin):
exaqua ⁊ spũ scõ: ñ pot̃ intͦire in regnũ d̾i.
Unde conitimꝰ. qͦd sacͣmenta illa pͥma ma¬
gis ad exeicendam de uotionẽ ꝓposita sut:¬
rant: quam ad optinendam salutẽ indicta.
Nam qͥ nicħ possidebat unde. decimas offer¬
re debebat ⁊ qͥ nicħ habebat q̃ sacrificia.
⁊ qͣs oblationes offerre pot̾at: Uotũ uouit
lacob deo. dicens. Si dñs d̾s m̃s suerit rait᷑:
⁊ cet̾a. Ac de inde subrun git de uniuersis
q̃ dederis mͥ: decimas ⁊ hostias pacificas
offeram tͥ. Quod gͦ ex uoto se facturũ spo¬
pondit: qr s exnecessitate mandati non
deberet patentur ostendit. Alia diffia.
Qd hõ instructus ÷ adeo addecimas offẽndã.iII.¬
Rosablle tñ oĩno hominem
ad ħ exercenda apͥncipio adeo
instructum ⁊ eruditum fuisse:
ut pͥmi ꝯtemptus culpam. sub seq̃ntis de¬
uotionis studio abolereret: ⁊ qͥ insemet¬
ip̃o contumax extic̾at: in suis pꝰ modum
obtemꝑtre consuesderet. Unde ⁊̃ homo re¬

Expanded text:
u sancto, non potest introire in regnum Dei . Unde conjicimus quod sacramenta illa prima magis ad exercendam devotionem proposita fuerant, quam ad obtinendam salutem indicta. Nam qui nihil possidebat, unde decimas offerre debebat? qui nihil habebat, quae sacrificia et quas oblationes offerre poterat? Votum vovit Jacob Deo dicens: Si Dominus Deus meus fuerit mecum , etc. Ac deinde subjungit: De universis quae dederis mihi decimas et hostias pacificas offeram tibi . Quod ergo ex voto se facturum spopondit, quod hoc ex necessitate mandati non deberet, patenter ostendit. CAP. IV.Deo instructus est ad decimas offerendas. Probabile tamen est omnino hominem ad haec exercenda a principio a Deo instructum et eruditum fuisse, ut primi contemptus culpam subsequentis devotionis studio aboleret, et qui in semetipso contumax exstiterat, in suis postmodum obtemperare consuesceret. Unde enim homo re
Abbreviated transcription (Latin):
ista exp̃cepto. Neq etũ estimandũ ⁊. illa pͥnta
nat᷑ad legis sacram̃ta. siue decimas uidelicet.
siue sacͥficia. siue oblationes ita hõi exneces¬
sitate indicta: ut qui et ñ exsecutus fuisset.
reatum p̃uaricationis incurteret: q̃ admo¬
dũ ille qui ea fidelit̾ coleret m̃itũ deuonoĩs
sue inueniret. Nusꝗͣ eñ leginsꝰ qͦd am̃ legẽ scͥptã

Expanded text:
stimandum est illa prima naturalis legis sacramenta, sive decimas videlicet, sive sacrificia, sive oblationes; ita homini ex necessitate indicta, ut qui ea non exsecutus fuisset, reatum praevaricationis incurreret, quemadmodum ille qui fideliter ea coleret meritum devotionis suae inveniret
Abbreviated transcription (Latin):
dienitiam exhib̾e ⁊ p̃uaricationẽ cauete
addicerent. pͥmũ gͥañ legem paruulos
ꝯsilio nutͥuit: pͥea sub lege exercitatos
p̃cepto temptauit: nouissime sub gr̃a ꝑ
fectos inlibertate sp̃c ambulare ꝑmictit.
Ut gͥ breuit supra dicta ad memoriam
reuocemꝰ: q̃ sit diffr̾a int̾ sac᷑menta noui
tescamenti. ⁊illa q̃ uel sub naturali le

Expanded text:
dientiam exhiberet, et praevaricationem cavere addisceret. Primum igitur ante legem parvulos consilio nutrivit. Postea sub lege exercitatos praecepto tentavit. Novissime sub gratia perfectos in libertate spiritus ambulare permittit. Ut igitur breviter supradicta ad memoriam revocemus, quae sit differentia inter sacramenta Novi Testamenti, et illa quae vel sub lege naturali, vel
Abbreviated transcription (Latin):
De sac̃mentis naturalis legis .i. cococa¬
osͥt fidem de sactam̃tis
fid̾i trastare debemus.
p̃aciam̃ta abinitio ad
restaurationẽ ⁊ curatio¬
nem hoĩs instituta sũt.
Alia sub naturali lege.
alia sub scͥpta lege. alia sub grõ.⁊ his semꝑ que
ra inueniunt᷑. Omĩa enĩ illa suꝑioris temporis
sacͣmenta siue sub naturali lege. suie sub scͥpta

Expanded text:
De sacramentis naturalis legis. Post fidem de sacramentis fidei tractare debemus. Sacramenta ab initio ad restaurationem et curationem hominis instituta sunt; alia sub naturali lege, alia sub scripta lege, alia sub gratia. Et in his sera inveniuntur. Omnia enim illa superioris temporis sacramenta, sive sub naturali le
Abbreviated transcription (Latin):
S iugreco manifestior sententia expresia
est. ũceca namq locucio diuinã setuitutẽ
ab humana ꝓͥo uocabulo distinguit: qͦd la¬
tiuitas ñ ht̃. Ibi dei enim seruitꝰ latria:
⁊ humana dulia uocatut. Et obhoc idola¬
tre appellati sunt: qͥ eam seruitutem ꝙꝗͣ
deo debuerunt idolis grhibebant. S lati¬
na lingua utramq sub eodem nomine
seruitutẽ cõp̃hendit: ⁊ ꝓpt̾ea obscurior sig¬
rufitatio facta ÷ ciumd̾t. ei soli seriies:
qͦd uigrecs ambiguum ñ ÷. S cum hoc¬
p̃ceptum ad patrem ꝑtineat. quare dictũ
iuendum non sit: s quod dictum ⁊ soli:
ñ excludit cõmunionẽ filũ ⁊ sp̾s sc̃i s quio¬

Expanded text:
Sed in Graeco manifestior senteSed in Graeco manifestior senteest. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae vocati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicitur. Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum ancto serviendum non sit? Sed quod dictum est soli non excludit communionem Filii et Spiritus sancti