comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
aũ bonũ .ẽ. Non igit᷑ qđ corrũpit᷑.
bono car&. Eo nãq ipso qͦ ñ car&: uidu¬
ari dũ corrũpit᷑ potest. Gens gͦ illa
tenebraꝵ si om̃i bono carebat ut dici¬
tis : corrũpi ñ pocerat. Menĩ habebat.
qd ei poss& auferre corrupio. Que
Si nihil auferat: ñ corrũpit. Audece
ĩ dicere si potestis: dm̃ & dĩ regnũ po¬
tuisse corrũpi. si diaboli regnũ quale
describitis. qͦmͦ corrũpi possit ñ mue¬
Quid putatis. nisi id qd ueritas hab&.
corrũpi posse factã substanciã: Nã &
illã ñ factã quȩ sũmũ bonũ ẽẽ incor¬
ruptibilẽ. & ipsã corruptionẽ quȩ
sũmũ malũ. ẽ. ñ posse corrũpi. sed hanc
ñ. ẽẽ. substanciã: Si aũ queritis qͥd sit:
uidete qͦd conet᷑ ꝑducere quȩ corrũ¬
pit. Ex se ipsa emĩ afficit ea: quȩ
corrũpit. Ieficiunt aũ om̃u ꝑcor¬
ruptione̾ ab eo qđ erant. & ñ ꝑma¬
nere cogunt᷑: ñ .ẽẽ. cogunt᷑. Esse
enĩ ad manendũ refert᷑. Itaq qd

Expanded text:
 bonum est. Non igitur quod corrumpitur, bono caret: eo namque ipso quo non caret, viduari dum corrumpitur potest. Gens ergo illa tenebrarum, si omni bono carebat, ut dicitis, corrumpi non poterat: non enim habebat quod ei posset auferre corruptio, quae si nihil auferat, non corrumpit. Audete jam dicere, si potestis, Deum et Dei regnum potuisse corrumpi, si diaboli regnum quale describitis, quomodo corrumpi posset non inveQuid putatis, nisi id quod habet veritas, corrumpi posse factam substantiam: nam et illam non factam, quae summum bonum est, esse incorruptibilem, et ipsam corruptionem, quae summum malum est, non posse corrumpi, sed hanc non esse substantiam? Si autem quaeritis quid sit, videte quo conetur perducere quae corrumpit? ex seipsa enim afficit ea quae corrumpuntur. Deficiunt autem omnia per corruptionem ab eo quod erant, et non permanereenim ad manendum refertur. Itaque quod
Abbreviated transcription (Latin):
intellrecori modo ñ ꝑtinaci:ꝰ Hoc aũ posito ui¬
det᷑ ũ ut opinor qͥd seqͣt᷑. H illa qͥppe gence
qrũ sũmũ malũ. ex̃. suspicamini. noceri cuiꝗͣ
rei ñ pocest. ubi nichil . ẽ. boni. Qđsi duȩ
naturȩ sc̃ ut affirmatis. regnũ lucis. & reg¬
nũ cenebrarũ. qm̃ regnũ lucis dm̃. ẽe. fate¬
mini. cui simplicẽ qͣndã naturã c̃ceditis. ita
ut ibi ñsit aliud alio dederiꝰ c̃fiteamini ne¬
cesse. ẽ. qđ uehem̃t̃ qͥdẽ.e̾. aduersũ uos. sed
tam̃ necesse .e̾. c̃fiteamimi istã naturã quã
Sũmũ bonũ ñ modo ñ negatis. sed &ũ urhr

Expanded text:
naci? Hoc autem posito, videtur jam, ut opinor, quid sequatur. In illa quippe gente quam summum malum esse suspicamini, noceri cuiquam rei non potest, ubi nihil est boni. Quod si duae naturae sunt, ut affirmatis, regnum lucis, et regnum tenebrarum; quoniam regnum lucis, Deum esse fatemini, cui simplicem quamdam naturam conceditis, ita ut ibi non sit aliud alio deterius: confiteamini necesse est, quod vehementer quidem est adversum vos, sed tamen necesse est confiteamini, istam naturam, quam s
Abbreviated transcription (Latin):
quãuis ñ sint tã bona. qͣm .ẽ. ille ipse qͥ
fecit. Quis enĩ hocꝰ insanꝰ tã aud& exi¬
gerr. ut xqͣlia sint artifici opera. & c̃di¬
ca c̃ditori.uid ampliꝰ desideratis: An
ueramꝰ gͦ t̃cio qͥd sit malũ. Res¬
pondebitis fortasse : Corruptio.
Quis & hoc negauẽrit generale malũ
ẽẽ: Nã hoc .e̾. contra naturã. hoc .ẽ.
qd noc&. Sed corruptio ñ .ẽ. inse ipsa:
sed in aliqͣ substantia quã corrũꝑit.
Menĩ substantu .ẽ: ipła corruptio
Ea res igit᷑ quã corrũpit corruptio:

Expanded text:
amvis non sint tam bona, quam est ille ipse qui fecit. Quis enim hoc tam insanus audet exigere, ut aequalia sint artifici opera, et condita conditori? Quid amplius desideratis? An eram ergo tertio quid sit malum. Respondebitis fortasse, Corruptio. Quis et hoc negaverit, generale malum esse? Nam hoc est contra naturam, hoc est quod nocet. Sed corruptio non est in seipsa, sed in aliqua substantia quam corrumpit: non enim substantia est ipsa corruptio. Ea igitur res quam corrumpit, cor
Abbreviated transcription (Latin):
& inpenetrabilẽ. & in corruptibilẽ. & inuio¬
labilẽ. Non enĩ alit̃ erit sũmũ bonũ: ĩd. ẽ.
enĩ qͦ nichil sit meliꝰ. Uali aũ naturȩ. noce¬
ri nullo pacto pocest. At si nocere bono
priuare. ẽ. sicut ostendi. noceri ñ potest
regno tenebraꝵ : qͥa nichil ibi boni. ẽ Noce¬
ri ñ potest regno lucis. qͥa in uiolabile .ẽ.
uos expedire neqͤatis: uidete quĩ expedita
sit sententia catholicȩ disciplinȩ. quȩ aliuad
dicit bonũ qđ sũmȩ ac ꝑse bonũ.ẽ: ñ par
ticipatione alicuuiꝰ boni sedꝰ ꝓpru natua
& essentia : aliud qđ participando bonũ .ẽ.¬
& habendo. Hab& aũ de illo Sũmo bonͦ
ut bonũ sit : inse tam̃ manente illo.
nichilq amittente. Noc aũ bonũ qđ pos¬
tea diocimꝰ ereaturã uocat: cui noceri ꝑ
defictũ pocest. Cuiꝰ defectꝰ auctor
ds̃ ñ .ẽ: qͥa existendi &ut ita dicã es¬
Sendi auctor .ẽ. Ita & malũ ostendit᷑:¬

Expanded text:
 inviolabilem: non enim erit aliter summum bonum; id est enim quo nihil est meiius: tali autem naturae noceri nullo pacto potest. At si nocere, bono privare est, sicut ostendi; noceri non potest regno tenebrarum, quia nihil ibi boni est; noceri non potest regno lucis, quia inviolabile est: vos expedire nequeatis, videte quam expedita sit sententia catholicae disciplinae, quae aliud dicit bonum quod summe ac per se bonum est, et non participatione alicujus boni, sed propria natura et essentia; aliud quod participando bonum et habendo; habet autem de illo summo bono ut bonum sit, in se tamen manente illo, nihilque amittente. Hoc autem bonum quod postea diximus, creaturam vocat, cui noceri per defectum potest: cujus defectus Deus auctor non est, quia existendi, et ut ita dicam essendi, auctor
Abbreviated transcription (Latin):
cib saluti & uoluptati. ẽ. Panis hominẽ
alit. accipitre necat. ¶ȩnũ ipsũ qđ &
baustũ & ole factũ grauit̃ offendit &lȩ¬
dit. ñ ne & estate tactũ refrigerat. & uul¬
nerib quȩ ab igne accidert̃ medicam̃tũ
.ẽ. Quid stercore asꝑnabiliꝰ Nuid cinere
ab iectiꝰꝰ At hȩc tancas agris utilitates af¬
ferunt. ut earũ inuentori a qͦ &iã stercus
nom̃ accepit. stercutio diuinos honores ro¬
mani deferendos putarent. Sed qͥd parua
colligã. quȩ st̃ innumerabilia : RAPITUł.

Expanded text:
em alit, accipitrem necat. Coenum ipsum, quod et haustum et olfactum graviter offendit et laedit, nonne et aestate tactum refrigerat, et vulneribus quae ab igne acciderunt, medicamentum est? Quid stercore aspernabilius? quid cinere abjectius? At haec tantas agris utilitates afferunt, ut eorum inventori, a quo etiam stercus nomen accepit, Stercutio divinos honores Romani deferendos putarent. 13. Sed quid parva colligam, quae sunt innumerabilia? Quatu
Abbreviated transcription (Latin):
uel ꝓfundum significant: ñ ero curi¬
osuiᷤ. ne seiungarͦ a dõ Nec cuiꝰquã
doctrina ab eome separat. ut quasi
depellat errorem. a quo prorsus ire¬
mo nisi separatꝰ erraroe. Si uero alti
Aut quis t̾reat infernꝰ ut dm̃ deferã.
quẽ si numquam deferiissem inferna
nescirẽ: Postremo quis me locꝰ ab
huiꝰ karitate diuellit. qui ñ ubiq
totꝰ essoe si uno contineret᷑ loco: Don¬

Expanded text:
vel profundum significant, non ero curivel profundum significant, non ero curiosus, ne sejungar a Deo; nec cujusquam doctrina me ab eo separat, ut quasi depellat errorem, a quo nemo prorsus nisi separatus erraret. Si vero altitAut quis terreat infernus, ut Deum deseram, quem si nunquam deseruissem, inferna nescirem? Postremo, quis me locus ab ejus charitate divellet, qui non ubique totus esset, si ullo contineretur loco?
Abbreviated transcription (Latin):
qđ adipiscendum postpositis cetre
Sed singuli breuit᷑ attendamꝰ. Nemo
noᷤᷤ inde separat minando mortem.
id ipsum enim qđ diligimꝰ dm̃i ino¬
ri ñ potest: insi duñ diligit dĩ.
separat pollicendo uitam. Hemo
eium ab ipso fonte feparat. aquã¬
pollicendo. Non separat angelir.
Non enĩ angls cũ inheremꝰ dõ: nr̃a
inte potentior.ẽ. Hon separat
nata est quȩ aliquam potestadẽ
in hoc mundo habor. toto mundo
est omĩno sublumior. mens in herẽs¬
ipsiꝰ amim nri rectissima affectio
est: si in alio est. fauae ut cõ¬
ungamur dõ. si i nobis est: ipsa
comugit. Non separant instan¬
tes molestie. Hoc enim leiuores
cas seutimꝰ : quo ei unde nos separare
moliunt᷑ atiꝰ inheremꝰ. Non separat
ꝓmissio futuroꝵ. Nam & qͥcꝗͥd boni
futurũ est certiꝰ ꝓmittit ds̃. & nichil
est ipso dõ meliꝰ. qͥiam ꝓfecto beue
sibi herentibꝰ p̃sens.r̃. Hon feparat
altitudoneq ꝓfundũ. Et enim si
hec uerba scientre forde altidudinem

Expanded text:
 adipiscendum postpositis caeterSed singula breviter attendamus. Nemo nos inde separat, minando mortem. Id ipsum enim quo diligimus Deum, mori non potest, nisi dum non diligit Deum; separat pollicendo vitam: nemo enim ab ipso fonte separat pollicendo. non separat angelus; non enim est angelus, cum inhaeremus deo, nostra mente potentior. non separat nata est, quae aliquam potestatem in hoc mundo tenet, toto mundo est omnino sublipsius animi nostri rectissima affectio est: si in alio est, favet ut conjungamur Deo; si in nobis est, ipsa conjungit. Non separant instantes molestiae: hoc enim leviores eas sentimus, quo ei unde nos separare moliuntur, arctius inhaeremus. Non separat promissio futurorum: nam et quidquid boni futurum est, certius promittit Deus; et nihil est ipso Deo melius, qui jam profecto bene sibi inhaerentibus praesens est. Non separat altitudo neque profundum: etenim si haec verba scientiae forte altitudinem
Abbreviated transcription (Latin):
lier eiꝰ dimissi sunt de paradiso: ⁊custodia
posita ẽ ligno uite deinde in sine libri
errori manicheor fidẽ catholice ueritatis
opposiu: qͥd illi dicant. ⁊ nos qͥd dicamꝰ bre.¬
uit᷑ aꝑteq complec tens. Qđ̃ uͦ dixi illud
aut̃ lum̃ non irracionabiliũ om̃ũi.¬
cłos pascit i s pura corda eoĩ. qͥ dũ credt̃.
iab amore iusibiliũ rerũ & tẽporaliũ
se ad eiꝰ p̃cepta complenda conuercunt
qđ om̃s homines possunt si ueluit non
eristimant noui heretici pelagia scđm¬
cos. ec̃. dictũ. Nerũ .c̃. enĩ omino om̃s hoĩes
hot posse si ueluit. s p̃parat᷑ uoluntas. ã dño¬

Expanded text:
lier eius dimissi sunt de paradiso et custodia lier eius dimissi sunt de paradiso et custodia posita est ligno uitae. deinde in fine libri errori Manicheorum fidem catholicae ueritatis opposui, quid illi dicant et quid dicamus, breuiter aperteque conplectens. Quod uero dixi: illud autem lumen non inrationabilium auium oculos pascit, sed pura corda eorum, qui deo credunt et ab amore uisibilium rerum et temporalium se ad eius praecepta inplenda conuertunt; quod omnes homines possunt, si uelint, non putent noui heretici Pelagiani secuneos esse dictum. uerum est enim omnino omnes homines hoc posse, si uelint. sed p
Abbreviated transcription (Latin):
Sed inceteris eiꝰ partibus ad notationes.
ubi uidebat᷑ affisȩ sunt. quibꝰ tota sub.¬
uenit᷑ & quibus cominonerer. si qͣndo contͣ
totã scribere uacauisset. Hic Hb̃ Sicincip̃
UInũ uerũ dm̃ om̃potentt̃¬
am in affrica constitutus scripsi du¬
os libros de genesi contͣ manicheos
Quan ius enĩ in suꝑiorib libris qͥcquid
disputaui unde ostenderẽ dm̃ sũmȩ
bonũ & inmutabilẽ creatorẽ cẽ omĩũ
mutabiliũ naturarũ. nec ullã esse natu
rã malã. siue sustantiã. in qͣntũ natu¬
ra ẽ. siue substantia. ad uersus maniche¬
os. nr̃a uigilauit intentio. Isti enĩ duo
libri. aꝑtissime adũsus cos editi sunt
in defensionẽ ueteris legis. quã uehe¬
menti studio uesani erroris obƿugnant
n pͥmo ab eo qđ scriptũ. ẽ. in principio
fecit ds celũ & terrã donec . unͭͤ. ꝑagun¬
tur dies ubi legit᷑ requieuisse: in dic
septimo. in scđo aut̃ ab eo qđ scriptũ. ẽ
hic liber creat᷑e celi. a t̃rȩ. donec adãte mu¬

Expanded text:
sed in ceteris illius partibus adnotationes, ubi uidebatur, adfixae sunt, quibus tota subuertitur et quibus admonerer, si quando contra totam scribere used in ceteris illius partibus adnotationes, ubi uidebatur, adfixae sunt, quibus tota sub in Africa constitutus scripsi duos libros de Genesi contra Manicheos. quamuis enim superioribus libris quidquid disputaui, unde ostenderem deum summe bonum et inmutabilem creatorem esse omnium mutabilium naturarum nec ullam esse natlum siue substantiam, in quantum natura est atque substantia, aduersus Manicheos nostra uigilaret intentio, isti tamen duo libri apertissime aduersus eos editi sunt in defensionem ueteris legis, quam uehementi studio uaesani erroris oppugnant, in primo ab eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, donec septem peraguntur dies. ubi legitur deus requieuisse in die septimo, in secundo autem ab eo, quod scriptum est: hic liber creaturae caeli et terrae, donec Adam et mu
Abbreviated transcription (Latin):
Michi aũ inherere dõ bonũ . ẽ. Neq
illud dixeris. Non facer& ds̃ na¬
turas corruptibiles. In quantũ enĩ
naturȩ sunt. fecit ds̃. In quantũ
aũ corruptibiles. ñ ds̃ fecit M .ẽ.
enĩ ab illo corruptio. qui solus. x
in corruptibilis. Si hac capis. gra
age dõ. E i ñ capis. qͥesce. & noli
temere non dũ intellecta dap̃¬
nare. supplexq illi qͥ lum̃iẽ.
m̃tis attende ut intelligas. Cũ
dicit᷑ enĩ natura corruptibilis:
ñ unũ. sed duo nomina dicunt᷑.
Itẽ cũ dicit᷑ ds̃ fecit de nchilo.
ñ unũ. fed duo nomina audiui¬
mꝰ. Redde gͦ istis singulis illa
singula : ut cũ audis naturã ad
dm̃ ꝑtineat. cũ audis corrupti¬
bilẽ ad nichilũ. Ita tam̃ ut ipse
corruptiones quãuis non sint edc
dĩ arte. in eius tam̃ potestate
sint: disponende ꝓrerũ ordinͭ
& meritis animaꝵ. Idõ recte
dicimꝰ. ab illo. eẽ. p̃miũ. atq
suppliciũ. Ita enĩ ñ fecit cor
ruptionẽ ut possit corruptio¬

Expanded text:
mihi autem inhaerere deo bonum est. neque illud dixeris: non faceret deus naturas corruptibiles. in quantum enim naturae sunt, deus fecit; in quantum autem corruptibiles, non deus fecit; non est enim ab illo corruptio, qui solus est incorruptibilis. si haec capis, gratias age deo; si non capis, quiesce et noli temere nondum intellecta damnare subplexque illi, qui lumen est mentis, adtende, ut intellegas. cum enim dicitur "natura corruptibilis," non unum, sed duo nomina dicuntur. item cum dicitur "deus fecit" de nihilo, non unum, sed duo nomina audimus. redde ergo istis singulis illa singula, ut cum audis naturam, ad deum pertineat, cum audis corruptibilem, ad nihilum, ita tamen, ut ipsae corruptiones, quamuis non sint ex dei arte, in eius tamen potestate sint disponendae pro rerum ordine et meritis animarum. ideo recte dicimus ab illo esse praemium atque subplicium. iruptionem, ut possit corruptio
Abbreviated transcription (Latin):
s. nulli naturȩ dixi nocere peccata nisi sua.
tt̃ meo qdđ̃ paulo post dixi nulbũ et nacurale
malũ ͥ possunt querere milẽ latebrã nisi hoc
dictũ ad naturã talẽ refeit᷑. qͣlis sine uicio pͥmitꝰ
condita est. Ipsa enĩ uere io ꝓpͥ& nat᷑a hoĩs dr̃.¬

Expanded text:
sed nulli naturae dixi peccata nocere nisi sua. sed nulli naturae dixi peccata nocere nisi sua. item in eo, quod paulo post dixi, nullum esse malum naturale, possunt » quaerere similem latebram, nisi hoc dictum ad naturam talem referatur, qualis sine uitio primitus condita est. ipsa enim uere ac proprie natura hominis d
Abbreviated transcription (Latin):
scriptũ . ẽ. insufflauit. dsinfaciẽ eiꝰ flatũ uite: a fac¬
tus ẽ homo in animã uiuã uł in animã iuuentẽ.
płs enĩ ad hoc adhibuit illud testimoniũ: ut
ꝓbaret corpꝰ eeͥ animalẽ. Ego aut̃ hinc pucaui
eẽ monstrandũ: animalẽ factũ prius homiinẽ ñ coi¬
pꝰ hõĩs solũ. Qđ aut̃ dixi nulli uat᷑e nocere peccata
nͥ sua ido doxi. qm̃ iusto qͥ noca ñ ei uere noc&e. qͣndo¬
qͥdẽ etiã mertedẽ eiꝰ auget incelis. Sibi aut̃ peccan¬
id qđ nocuit. Possunt sane pelagiani ad suũ docma
tͣhere istã sententiã: udõ dicere pariuilis aliena
non nocuise peccata. qͥa dii nulli nat᷑e noçere peccata
nͥ sua ñ intuentes ideo paruulos qui utiq ꝑtinent
adhumanã nat᷑a tͣhert originale peccatũ: qͥa in
in pͥmis hominib natura humana peccauitꝰ ac ꝑ
hoc humane naturt nulla nouert̃ peccata nͥ sua
Punũ qͥppe hominẽ. in quo om̃s peccauerunt:
peccatũ intͣuit in mundũ. Nenĩ nulli hominiꝰ

Expanded text:
uit deus in faciem eius flatum uitae, et factus est homo in animam uiuam uel in animam uiuentem. apostolus enim ad hoc adhibuit illud testimonium, ut probaret esse corpus animale; ego autem hinc putaui esse monstrandum animalem factum prius hominem, non corpus hominis solum. quod autem dixi nulli naturae nocere peccata nisi sua, ideo dixi, quoniam iusto qui nocet, non ei uere nocet, quandoquidem mercedem eius auget in caelis; sibi autem peccanid, quod nocuit. possunt sane Pelagiani ad suum dogma trahere istam sententiam et ideo dicere paruulis aliena non nocuisse peccata, quia. dixi nulli naturae nocere peccata nisi sua, non intuentes ideo paruulos, qui utique pertinent ad humanam naturam, trahere originale peccatum, quia in primis hominibus natura humana peccauit, ac per hoc naturae humanae nulla nocuerunt peccata nisi sua. per unum quippe hominem, in quo omnes peccaueruntit in mundum; non enim nulli homini,
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ seriuentes. Itẽ mouere potest. qͦ dixerĩ.
de popło isrł adhuc de corporali circum¬
cisione ⁊ sacrificuis tanꝗͥ in mari genti
mꝰ sine sacrificiis remansisse: nͥ forte qđ̃
ꝑ pascha immolant ouẽ hoc in sacrifici¬
O computet᷑. In scd̃o et̃iã libro. qđ posui
nomine pabulr significard posse uitam:
cũ melioris inc̾pretationis. codices ñ habeant
pabulũ s fenũ:. ñ sacis apte dictũ uideretur
Ion enĩ congruit feni nomine significatio uicȩ
qͦm pabuli. Itẽ ñ udeoi recte appellasse. uerba
ꝓphetica qͥb scriptũ ẽ quid suꝑbit t̾ra i cmiis qͥa

Expanded text:
 servientes. Item movere potest quomodo dixerim de populo Israel, Adhuc corporali circumcisione et sacrificiis, tanquam in mari gentiumus sine sacrificiis remansisse; nisi forte quod per Pascha immolant ovem, hoc in sacrificio deputetur. 3. In secundo etiam libro illud quod posui, nomine pabuli significari posse vitam , cum melioris interpretationis codices non habeant, pabulum; sed, fenum; non satis apte dictum videtur. Non enim congruit feni nomen significationi vitae, quomodo pabuli. Item videor non recte appellasse verba prophetica quibus scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
aliã partẽ hic habens. & alibi aliã : uerũ
illũ aspectũ aciemq purgemꝰ. qua cer¬
nit᷑ quantũ in hac uita lic&. quid sit
iustũ. qͥd piũ. quȩ sit sapientie pulchri¬
tudo. Quȩ qͥsqͥs cernit. p̃ponit longe
omiũ localiũ spacioꝵ plenitudini: &
fentit ut ista cernat.: ñ ꝑ locoꝵ spacia
diffundi aciẽ m̃tis suȩ. fed incorporea
potentia stabiliri. Cui aspectũi qm̃
istam heresim : quȩ suoꝵ phantasmatũ
fidem fecuta. & diumã substantiã ꝑ locoꝵ
spacia quãuis infinita uelut informẽ
molẽ disiecit. atq diffudit. & eã ex uni
parte truncauit: ut in uenir& locũ mils
qđ uidere ñ potuit . ñ. ẽẽ. naturã fed ẽtra
naturã: & ipsũ malũ tanta speciȩ & for¬
mis &r pare partiũ in singulis naturis
ingente decorauit. qͥa sine his bonis nul¬
lã poterat cogitare naturã: ut ea ma¬
la quȩ ibi rep̾hendit. innumerabiliũ bo¬
noꝵ copia sepeliant᷑. Sed huiꝰ uolumi¬

Expanded text:
am partem hic habens et alibi aliam. uerum illum aspectum aciemque purgemus, qua cernitur, quantum in hac uita licet, quid sit iustum, quid pium; quae sit sapientiae pulchritudo: quae quisquis cernit, praeponit longe omnium localium spatiorum plenitudini et sentit, ut ista cernat, non per locorum spatia diffundi aciem mentis suae, sed incorporea potentia stabiliri. Cui aspectui quoniistam haeresim, quae suorum phantasmatum fidem secuta et diuinam substantiam per locorum spatia quamuis infinita uelut informem molem disiecit atque diffudit et eam ex una parte truncauit, ut inueniret locum malo, quod uidere non potuit non esse naturam, sed contra naturam, et ipsum malum tanta specie et formis et pace partium in singulis naturis uigente decorauit, quia sine his bonis nullam poterat cogitare naturam, ut ea mala, quae ibi reprehendit, innumerabilium bonorum copia sepeliantur. sed huius uolumi
Abbreviated transcription (Latin):
sent ͥ omĩo ñ apꝓbo. Illud & ñ est consequens
ut idõ intelligat᷑ in allegoria tantũ mͦ esse
accipiendũ. qđ herbȩ uirides ⁊ ligna fruc¬
tifera omĩno generi bestiarũ : a om̃ib auibꝰ
a om̃ibꝰ serpentib in libro gene secos. dant᷑ ad
cibũ: qͥa sunt qͣdupedia ⁊ uolatilia. quȩ so

Expanded text:
sent, omnino non adprobo. illud etiam non est consequens, ut ideo intellegatur in allegoria tantummodo esse accipiendum, quod herbae uirides et ligna fructifera omni generi bestiarum et omnibus auibus et omnibus serpentibus in libris Geneseos dantur ad cibum, quia sunt et quadrupedia et uo
Abbreviated transcription (Latin):
boni fier&. Non enĩ qđ bonũ. ẽ. post
dm̃. iam debuit nouissimũ. ẽẽ. Et hinͨ
maxime appar&. quantã tibi tribuerͭ
dignitatẽ : qđ ds̃ qui solus tibi natura¬
lit̃ dominat᷑. fecit alia bona : quib:
tu qͦq dominareris. Nec mireris qd
nc̃ tibi ñ om̃imodo seruiunt. & te a¬
liquando etiã cruciant: qͥa dñs tuus

Expanded text:
ost Deum, jam debuit esse novissimum. Et hinc maxime apparet quantam tibi tribuerit dignitatem, quod Deus qui solus tibi naturaliter dominatur, fecit alia bona quibus tu quoque dominareris. Nec mireris quod nunc tibi non omni modo serviunt, et te aliquando etiam cruciant: quia Dominus tuus
Abbreviated transcription (Latin):
ed illo genere magis cap̃¬
urgendi sunt : ut intel¬
ligant si possunt. quã uere in
eatholica dicat᷑. om̃iũ naturarũ. ẽeꝰ.
auctorẽ dm̃ : quo genere superiꝰ
agebĩ. cũ dicerẽ. uitupero tecũ

Expanded text:
ed illo genere magis urgendi sunt, ut intelligant, si possunt, quam vere in Catholica dicatur, omnium naturarum esse auctorem Deum: quo de genere superius ageb
Abbreviated transcription (Latin):
trabimꝰ. naturȩ meliores manent. On¬
de incelligit᷑ eas in quantũ naturȩ st̃
bonas. ẽẽ : qͥa cũ eis uicissim om̃e qđ bo¬
nũ habent de traxeris. naturȩ nullȩ
erunt. K aẽ Snima duertite
&diã qui recte uultis nidicare. illũ qͦq
principẽ immanẽ. C ui si auferat᷑ im¬
manitas. attendite quanca laudibilia
remanebunt. Conpago corporis. m̃bro

Expanded text:
ent. unde intellegitur eas, in quantum naturae sunt, bonas esse, quia cum eis uicissim omne, quod bonum habent, detraxeris. naturae nullae erunt. animaduertite etiam, qui recte uultis iudicare, illum quoque principem inmanem; cui si auferatur inmanitas, adtendite quanta laudabilia r
Abbreviated transcription (Latin):
ipsũ catholicȩ nom̃. qđ ñ sine causa
int̾̃ tã multas hereses sic ista eccła sola
obti Nuit : ut cũ om̃s heretici se ca¬
tholicos dici uelint quęrenti tam̃
peregrino alicui ubi ad catholicã ẽ¬
ueniat᷑: nullꝰ bereticoꝵ uł basilicã
suã uł domũ aud& ostendere. Eꝑ g
tot & tanti nominis xpĩani carissim

Expanded text:
ipsum Catholicae nomen, quod non sine causa ipsum Catholicae nomen, quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista Ecclesia sola obtinuit, ut cum omnes haeretici se catholicos dici velint, quaerenti tamen peregrino alicui, ubi ad Catholicam conveniatur, nullus haereticorum vel basilicam suam vel domum audeat ostendere. Ista ergo tot et tanta no
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlebrẽ. ñ manichei nom̃ accipiã.¬
si ñ mihi de om̃ib reb ad salutẽ animͦ
ꝑtinentib sine ulla caligine rationẽ
ꝑspicu ã dederitis. Ihcatholica enĩ
ȩccła. ut omittã sincerissimã sapten¬
tiã ad cuiꝰ cognitionẽ paucl spĩta¬
les in hac uita ꝑueniunt. ut eĩ ex
minima qͥdẽ parte qͥa homines st̃
sed tam̃ sine dubitatione cognoscan
cȩterã qͥppe turbã ñ intelligendi ui¬
uacitas sed credendi simplicitas cu¬
tissimã facit: ut gͦ omittã banc sa¬
pientiã. qͣ in eccła. ẽẽ. catholica ñ
creditis : multa st̃ alia quȩ in eius
grenuo me iustissime teneant. Lin&
c̃sensio populoꝵ atq gentiũ. Den&
auctoritas. miraculis inchoata. spe
nutrita. całitate. uetustate firmͥca.
¶A ab ipsa sede petri apłi. cui pascen¬
das oues suas post resurrectionẽ dñs
cõm̃dauit. usq ad p̃sentẽ episcopat᷑
successio sacerdotũ. Ni x postremũ

Expanded text:
celebrem.nonManichaei nomen accipiam.celebrem.nonManichaei nomen accipiam.sinon mihideomnibus rebus ad salutemanimae pertinentibus sine ulla caligine rationem perspicuam dederitis. In catholica enim ecclesia, ut omittam sincerissimam sapientiam, ad cuius cognitionem pauci spiritales in hac uita perueniunt, ut eam ex minima quidem parte, quia homines sunt, sed tamen sine dubitatione cognoscant — ceteram quippe turbam non intellegendi uiuacitas, sed credendi simplicitas tutissimam facit — ut ergo hanc omittam sapientiam, quam in ecclesia esse catholica non creditis. multa sunt alia, quae in eius gremio me iustisconsensio populorum atque gentium: tenet auctoritas miraculis inchoata, spe nutrita, charitate aucta, vetustate firmata: tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oves suas post resurrectionem Dominus commendavit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum: tenet postremo
Abbreviated transcription (Latin):
tui ꝑsuasi. & aduersus alios ꝑtinacit̃
animosȩq defendi. fecurȩ inuos om̃i¬
no ñ possũ: qͦs sic̃ me ipsũ illo tẽpore.
ita nc̃ debeo sustmere: & tanta pa¬
cientia uob̃cũ agere. quanta mecũ
egerunt ꝓxcimi mei: cũ inur̃o dog¬
mate rabiosus & cecꝰ errarẽ. Us aũ
faciliuꝰ mitescatis. & ñ nnco animo
uobisq ꝑnicioso mͥ aduersemini. qͦ
uis uidice imperari mͥ oport&. & uob̃:
ut exutraq parte om̃is arrogantia
deponat᷑. & nemo nr̃m dicat ũ fe
inuenisse ueritatẽ. S eã quȩramꝰ.
quasi ab utrisq nesciat᷑. IA enĩ di¬
ligent̃ & concordit̃ quȩri pocerit. si
nulla temeraria p̾sũptione inuenta.
& cognita. ẽẽ. credit᷑. NUt si & hoc
a uob̃ impetrare ñ possumꝰ. saltẽ il¬
lud c̃cedite : ut uos tãqͣ in cognicos
nunc primũ audiã. nc̃ primũ discutiã.
ITputo. ẽẽ. qđ postulo: hac sane legͤ
seruata. ut uob̾ cũ ñ orẽ. ñ conuenticula

Expanded text:
tui, persuasi et aduersus alios pertinaciter tui, persuasi et aduersus alios pertinaciter animoseque defendi: saeuire in uos omnino non possum, quos sicut me ipsum illo tempore ita nunc debeo sustinere et tanta patientia uobiscum agere. quanta mecum egerunt proximi mei, cum in uestro dogmate rabiosus et caecus errarem. Ut autem facilius mitescatis et non inimico animo uobisque pernicioso mihi aduersemini, illud quouis iudice inpetrare me oportet a uobis, ut ex utraque parte omnis adrogantia deponatur. nemo nostrum dicat iam se inuenisse ueritatem; sic eam quaeramus, quasi ab utrisque nesciatur. ita enim diligenter et concorditer quaeri poterit, si nulla temeraria praesumptione inuenta et cognita esse credatur. aut si hoc a uobis inpetrare non possum, saltem illud concedite, ut uos tamquam incognitos nunc primum audiam, nunc primum discutiam. iustum puto esse, quod postulo, hac sane lege seruata, ut uobiscum non orem, non conuenticula
Abbreviated transcription (Latin):
omnẽ hominẽ urnientẽ in hunc mun¬
dũ. Illi inuos seuiant: qui nesciunt qͥb
suspiriis & gemitib fiat. ut ex quantula¬
cũq parte possit incelligi ds̃. ꝓ RMi illi
in uos seuiant : qͥ nũquã tali errore decep¬
ti sunt. qͣli uos deceptos uident. sõ aũ qͥ
diũ multũq iactatꝰ ix tandẽ respicere
potui : qͥd sit illa sinceritas quȩ sine inan
fabule narratione ꝑcipit᷑. qͥ uanas imagi¬
nes animi mei uariis opinionib errorib¬
q collectas uix miser merui dño opitu¬
lante c̃uincere. qͥ me ad detergendã cali¬
ginẽ m̃tis tã carde clem̃tissimo medico
uocanti blandientiq subieci. qͥ dui fleui.
ut incõmutabilis & in maculabilis substan¬
cia c̃cinentib dunis libris sefe mͥ ꝑsuade¬
re intriisecꝰ dignaret᷑: qͥ deniq om̃ia illa
figm̃ta quȩ uos diuturni c̃suetudine
implicatos & constrictos tenent &
quesiui curiose. & attente audiui.
& temere credidi. & instant̃ qͥb po¬

Expanded text:
omnem hominem uenientem in hunc mundum —: illi in uos saeuiant, qui nesciunt, quibus suspiriis et gemitibus fiat. ut ex quantulacumque parte possit intellegi deus; postremo illi in uos saeuiant, qui numquam tali errore decepti sunt, quali uos deceptos uident. Ego autem. qui diu multumque iactatus tandem respicere potui, quid sit illa sinceritas, quae sine inanis fabulae narratione percipitur; qui uanas imaginationes animi mei uariis opinionibus erroribusque conlectas uix miser merui domino opitulante conuincere: qui me ad detergendam caliginem mentis tam tarde clementissimo medico uocanti blandientique subieci; qui diu fleui, ut incommutabilis et inmaculabilis substantia concinentibus diuinis libris sese mihi persuadere intrinsecus dignaretur; qui denique omnia illa figmenta, quae uos diuturna consuetudine inplicatos et constrictos tenent, et quaesiui curiose et adtente audiui et temere credidi et instanter, quibus po
Abbreviated transcription (Latin):
caciones. disputationes. & quȩcũq sunc
talia : horũ omiũ quȩdĩ etiã ꝑ malos
& optare meliora: ut ad ur̃am cor¬
rectionẽ aditũ haberemꝰ. ñ in contentio¬
ne & emulatione. & ꝑsecutionib: sed
mansurte cõsolando. beniuole cohortan¬
do. lenit̾ disputando. sic̃ scriptũ. ẽ. Ser¬
uũ aũ dñi ñ oport& litigare. sed mitẽ
ẽẽ. ad om̃s. docibilẽ. pacientẽ. in modes¬
tia corripientẽ. diuersa sencientes.
HS ergͦ fuit. uelle has partes & petere :
dĩ . ẽ. uolentib & petentib donare qđ
bonũ. ẽ. Illi muos seuiant: qͥ nesciunt
cũ qͦ labore uerũ inueniat᷑. & quã
difficile caurant᷑ errores. Illi muos seiuanͭ.
qͥnesciunt quã rarũ & ar̃duũ sit carnalia
phantasmata piȩ m̃tis serenitate supera¬
re. Illi inuos seuant: qͥnesciunt cũ qͣnta
dif ficultate sanet᷑ oculus interioris ho¬
minis. ut possit intueri solẽ suũ: ñistũ

Expanded text:
tationes, disputationes et quaecumque sunt tationes, disputationes et quaecumque sunt alia: horum omnium quaedam etiam per malos et optare meliora, ut ad uestram correctionem aditum haberemus, non in contentione et aemulatione et persecutionibus, sed mansuete consolando, beniuole cohortando, leniter disputando. sicut scriptum est: seruum autem domini non oportet litigare, sed mitem esse ad omnes, docibilem, patientem, in modestia corripientem diuersa sentientes. nostrum ergo fuit uelle has partes expetere; dei est uolentibus et petentibus donare, quod bonum est. Illi in uos saeuiant. qui nesciunt, cum quo labore uerum inueniatur et quam difficile caueantur errores; illi in uos saeuiant, qui nesciunt, quam rarum et arduum sit carnalia phantasmata piae mentis serenitate superare; illi in uos saeuiant, qui nesciunt, cum quanta difficultate sanetur oculus interioris hominis, ut possit intueri solem suum — non istum,
Abbreviated transcription (Latin):
ex qͦ om̃ia. ꝑ quẽ om̃ia. in qͦ om̃ia. &rro¬
gaui & rogo: ut in refellenda & re¬
uincenda heresi ur̃a manichei cui &
uos fortasse imprudentiꝰ quã malici¬
osuis ad hȩsistis d& mͥ m̃tẽ pacatã atq
tranqͥllã : & magis de ur̃a correctio¬
ne quã de suꝑ uersione cogitantẽ.
Quĩqͣ enĩ dñs ꝑ suos seruos regna sub¬
uertat erroris: ipsos tam̃ homines
in qͣntũ homines stc̃ em̃dandos. ẽẽ.
siue ꝑnescientes. sue ꝑscientes. siue occul¬
te siue palã: ñ ad interitũ hominũ sed
ad medicinã ualere credendũ. ẽ. Ex
qͥ respuerint. extremꝰ supplicio p̃parant᷑.
Sua ꝓpt̃ cũ in hac uniu̾sitate rerũ alia
sint quȩ ualent ad corporalẽ umdictã
sicut ignis & uenenũ. & morb & cȩtera
huiusmodi : alia qͥb apud se ipsũ ñ mo¬
lestiis corporis sui. sed cupiditatũ suaꝵ
laqueis animꝰ puniat᷑. sicuti. ẽ. damnũ
exiliũ. orbitas. c̃tumelia & his similia : ⁊his¬

Expanded text:
ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, et rogavi et rogo, ut in refellenda et revincenda haeresi vestra, Manichaei, cui et vos fortasse imprudentius quam malitiosius adhaesistis, det mihi mentem pacatam atque tranquillam et magis de uestra correctione quam de subuersione cogitantem. quamquam enim dominus per suos seruos regna subuertat erroris, ipsos tamen homines, in quantum homines sunt, emendandos esse siue per nescientes siue per scientes siue occulte siue palam: non ad interitum hominum, sed ad medicinam ualere credendum est; quam qui respuerint, extremo subplicio praeparantur. quapropter cum in hac uniuersitate rerum alia sint, quae ualent ad corporalem uindictam, sicut ignis et uenenum et morbus et cetera huiusmodi, alia, quibus apud se ipsum non molestiis corporis sui, sed cupiditatum suarum laqueisan imus puniatur, sicut est damnum, exilium, orbitas, contumelia et his similia;
Abbreviated transcription (Latin):
incelligentiȩ carditatt᷑ uł uite me¬
ritũ ueritas ñdũ se aꝑtissime ostendat.
Apud uos aũ ubi nihil horũ.ẽ. qđ me inuit&
ac teneat. sola ꝑsonat pollicitatio ueritatis.
Oꝑ qͥdẽ sitã manifesta monstrat᷑ : ut in
dubio uenire ñ possit. p̃ponenda. ẽ. illis
om̃ib reb qͥb in catholica teneor. Saũ
tantũ modo ꝓmictit᷑ nec exhibet᷑. nemͦ mͤ
mouebit abea fide. quȩ animũ neũ tot
& tantis nedcib xp̃ianȩ religionis astringͥt.

Expanded text:
intellegentiae tarditatem uel uitae meritum ueritas nondum se apertissime ostendat. apud uos autem, ubi nihil horum est, quod me inuitet ac teneat, sola personat pollicitatio ueritatis: quae quidem si tam manifesta monstratur, ut in dubium uenire non possit, praeponenda est illis omnibus rebus, quibus in catholica teneor; si autem tantummodo promittitur et non exhibetur, nemo me mouebit ab ea fide, quae animum meum tot et tantis nexibus christianae religioni astringit.
Abbreviated transcription (Latin):
de figura cęli. de generib & naturis
animaliũ. frutectum. lapidũ. fontiũ.
fluminũ. montium. de spaciis locorũ
& temporum. de signis imminentita
istimant. xp̃ianus ignor et: quia nec
ipsi om̃ia repꝑerunt tanto excellentes
ingenio: Flagrantes studio: habun-¬
dantes ocio: & quędam humana con.¬
iectura in uestigantes: quędam uero
historica exꝑientia scrutantes. & in
eis que se inuenis se głantur. plura
oppinantes potius quam scientes. Satis
e. xpiano rerum creatarum causas.
siue celestiũ. siue terrestrium. siuc
uisibilium. siuc in uisibilium. non
nisi bonitatẽ credere creatoris qui
e. ds unus & uerus. nullamq esse
naturam. quȩ non aut ipse sit aut
sed unum cundemq sp̃m. & patris
& filti. Ab hac summe & ęqualiter¬
& inmutabiliter bona trinitate
ercata sunt om̃ia. nec summe nec ȩqualie
nec inmutabilit̾ bona: sed tamen bona
etiam singula. Simul uͦ & uniuersa
ualde bona: quia ex om̃ib consistit uni

Expanded text:
de figura coeli, de generibus et naturis de figura coeli, de generibus et naturis animalium, fruticum, lapidum, fontium, fluminum, montium, de spatiis locorum et temporum, de signis imminentium istimant, christianus ignoret; quia nec ipsi omnia repererunt tanto excellentes ingenio, flagrantes studio, abundantes otio, et quaedam humana conjectura investigantes, quaedam vero historica experientia perscrutantes, et in eis quae se invenisse gloriantur, plura opinantes potius quam scientes. Satis est christiano rerum creatarum causam, sive coelestium sive terrestrium, sive visibilium sive invisibilium, non nisi bonitatem credere Creatoris, qui est Deus unus et verus; nullamque esse naturam quae non aut ipse sit, aut sed unum eumdemque Spiritum Patris et Filet immutabiliter bona Trinitate creata sunt omnia, et nec summe, nec aequaliter, nec immutabiliter bona, sed tamen bona etiam singula: simul vero universa val
Abbreviated transcription (Latin):
eloquia docuerunt: earum scilic&
rerum que non uidentur. De spe qͦq.
apłs ait. Spes quȩ uidet᷑. non .ẽ. spes.
uod enim uid& quis. quid sꝑat. Si
autẽ qđ non uidemus sꝑamꝰ. ꝑpacien¬
tiam expectamꝰ. Cum gͦ bona bonis
futura. ẽẽ. creduntur: nichil aliud
quam sꝑantur. Iam de amore quid
dicam. sine quo fides nichil prod e:¬
eniq ut ait apłs iacobus. & demones
credunt & contremiscunt. Hec tam̃
sꝑant uł amant. sed potius qđ sꝑamꝰ
& amamꝰ. credendo uenturum. ẽẽ.
formidant. Propter hoc apłs paulꝰ
fidem quȩ ꝑdilectionẽ operatur
apꝓbat. atq cõmendat: quȩ utiq
sine spe non potest. ẽẽ. Proinde nec
amor sine spe. e. nec sine amore
spes. nec utrumq sine fide. Cum̃¬
adreligionẽ ꝑtineat: non rerum
natura ita rimanda.ẽ. qm ad modũ
abeis qͦs phisycis greci uocant:
Nec metuendũ. ẽ. ne aliquid deui &
numero elementoꝵ: de motu atque
ordine. & de defectib syderum.

Expanded text:
eloquia docuerunt: earum scilicet eloquia docuerunt: earum scilicet rerum quae non videntur. De spe quoque Apostolus ait: Spes quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus . Cum ergo bona nobis futura esse creduntur, nihil aliud quam sperantur. Jam de amore quid dicam, sine quo fides nihil prodeenique, ut ait Apostolus Jacobus, Et daemones credunt, et contremiscunt : nec tamen sperant vel amant; sed potius quod speramus et amamus credendo venturum esse formidant. Propter quod apostolus Paulus fidem quae per dilectionem operatur, approbat atque commendat , quae utique sine spe non potest esse. Proinde nec amor sine spe est, nec sine amore spes, nec utrumque sine fide. CAPad religionem pertineat, non rerum natura ita rimanda est, quemadmodum ab eis quos physicos Graeci vocant: nec metuendum est, ne aliquid de vi et numero elementorum, de motu atque ordine et defectibus siderum,
Abbreviated transcription (Latin):
mnib multa quę ad religione ꝑtiner
uerum etiam de angłis credimꝰ. Spes
autẽ non nͥ bonarum rerum.ẽ. necnͥ
fucurarum. & ad eum ꝑtinentiũ qui.
earum rerum spem gerere ꝑhibetur.¬
Quȩ cum ita sint. ꝓpter has causas distiti¬
guenda erat fides abspe: sic uocabulo
ita & rationabili differentia. Nam qđ
attin& ad non uidẽ. siue quȩ credunt᷑
siue quȩ sꝑantur. fidei speiq cõmune
ẽ. Inepła quippe adhebreos qua teste ussi
sunt illustres catholice regulȩ defensores.
fides. eẽ. dic ta.ẽ. coniunctio rerum quȩ
non uidentur. quãuis quandose quisq
non uerbis. non testib. non deniq ullis
argumentis: sed p̾sentiũ rerũ etudentia
non ita uidetur absurdũ: ut recte
rephendatur in uerbo. eiq dicatur.
lidisti gͦ. non credidisti. Vnde putari
potest. non. ẽẽ. consequens ut non ui¬
deatur res quęcũq credit᷑. sed melius
hanc appellamus fidẽ: quam diuina

Expanded text:
inibus multa, quae ad religionem pertinent, inibus multa, quae ad religionem pertinent, verum etiam de angelis credimus. Spes autem non nisi bonarum rerum est, nec nisi futurarum, et ad eum pertinentium qui earum Quae cum ita sint propter has causas, distinguenda erit fides a spe, sicut vocabulo, ita rationabili differentia. Nam quod attinet ad non videre, sive quae creduntur, sive quae sperantur, fidei speique commune est. In Epistola quippe ad Hebraeos , qua teste usi sunt illustres catholicae regulae defensores, fides esse dicta est cognitio rerum quae non videntur. Quamvis quandoque se quisque non verbis, non testibus, non denique ullis argumentis, sed praesentium rerum evidentiae n ita videtur absurdius ut recte reprehendatur in verbo, eique dicatur: vidisti? ergo non credidisti; unde putari potest, non esse consequens ut non videatur res quaecunque creditur. Sed melius hunc appellamus fidem quam divina
Abbreviated transcription (Latin):
non credit impiorum : nec sꝑat tamen.
t quisqͥs eas imminere sibi credit: ac
fugaci motu animi ex horr&. rectius
timere dicitur quã sꝑare. Quę duo:
quidam distinguens ait. Liceat sꝑare¬
timenti. Hon autẽ ab alio poeta ꝗͣmius
meliore ꝓprie dictum. ẽ. hunc egosi
potui tantum sꝑaredolorem. Deniq
non nulli in arte grãmatica uerbi huiꝰ
utuntur exemplo. ad ostendendam
in ꝓpͥam dictionẽ: & aiunt. Sꝑare dix̃.
ꝓtimere. Est itaq fides & malarum
rerum & bonarũ: quia & bona cre-¬
duntur & mala. Et hoc fide bona. ñ
mala. Est etiã fides & p̃teritarũ rerũ.
& p̾sentium & futurarum. Credimus
Credimus sedere ad dexteram patris:
qͦd nunc.ẽ. Credimus uenturum ad
iudicandum: quod futurum. ẽ. Item
fides & suarũ rerum. ẽ. & alienarum.
Nam & se quisq credit aliquando esse
coepisse. nec fuisse utiq sempiernũ ꝗs¬
& alia atq alia nec solum de aliis homꝑꝑ¬

Expanded text:
non credit impiorum? nec sperat tamen, non credit impiorum? nec sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi exhorret, rectius timere dicitur quam sperare. Quae duo quidam distinguens ait: Liceat speratimenti. Non autem ab alio poeta, quamvis meliore, proprie dictum est: Hunc ego si potui tantum sperare dolorem. Denique nonnulli in arte grammatica verbi hujus utuntur exemplo ad ostendendam impropriam dictionem, et aiunt, Sperare dixit pro timere. Est itaque fides et malarum rerum, et bonarum: quia et bona creduntur, et mala; et hoc fide bona, non mala. Est etiam fides et praeteritarum rerum, et praesentium, et futurarum. Credimus credimus sedere ad dexteram Patris; quod nunc est: credimus venturum ad judicandum ; quod futurum est. Item fides et suarum rerum est, et alienarum. Nam et se quisque credit aliquando esse coepisse, nec fuisse utique sempiternum; et alios, atque alia: nec solum de aliis hom
Abbreviated transcription (Latin):
.e. ut dicatur quid credendũ. qͥd
sꝑandum. qͥd amandũ sit. Sed quẽ¬
admodu aduersus eorũ qͥdiuersa
sentiunt calũpnias defendatur:
oꝑosioris uberiorisq doctrine. ẽ.
Que ut habeat᷑. non breui enchiri¬
dion manus deb& impleri: sed gͣndi
studio pectus accendi. Ham erce
Quid breuius auditur aut legit᷑:
Q uid facilius memorie cõmendat᷑:
Quia enim depeccato gͣui miseria
p̃mebatur genus humanũ: & diuina
oratio. Sed apłs cũ ad ipsam gr̃am com¬
mendandã hoc ꝓpħicum cõmemorass&
testimoniũ: continuo subiecit. Quomodo
aute inuocabunt inquẽ ñ crediderunt:
ropter hoc symbolum. In his duobus:
tria illa intuere. Fides credit. spes &
caritas orant: sed sine fide. ẽẽ. non
possunt. Ac ꝑ hoc: & fides orat. Prop¬
terea quippe dictum. ẽ. Q uomodo
inuocabunt inque non crediderunt:¬
Quid autẽ sꝑari potest. qđ ñ creditur:
orro aliqͥd etiam quod non speratur.
credi potest. Quis namq fideliũ penas

Expanded text:
est ut dicatur quid credendum, quid est ut dicatur quid credendum, quid sperandum, quid amandum sit: sed quemadmodum adversus eorum qui diversa sentiunt calumnias defendatur, operosioris uberiorisque doctrinae est; quae ut habeatur, non brevi enchiridio manus debet impleri, sed grandi studio pectus accendi. CAPUT quid brevius auditur aut legitur? quid facilius memoriae commendatur? Quia enim de peccato, gravi miseria premebatur genus humanum, et divinaoratio. Sed Apostolus cum ad ipsam gratiam commendandam hoc propheticum commemorasset testimonium, continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt ? propter hoc Symbolum. In his duobus tria illa intuere: fides credit, spes et charitas orant. Sed sine fide esse non possunt; ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est, Quomodo invocabunt, in quem non credideruntQuid autem sperari potest quod non creditur? Porro aliquid etiam quod non speratur, credi potest. Quis namque fidelium poenas
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfici specie. hȩc etiã totius defini¬
tionis . ẽ. suma. Certum uͦ ꝓpͥumq
fidei catholice fundam̃tum xp̃c. ẽ.
Fundamentũ enim aliud ait apłs
hoc ideo negandum. ẽ. ꝓprium
fundamtum. eẽ. fidei catholice.
quia putari potest aliquibus
hereticis. hoc nobiscũ. ec̃. cõmune.
Si enim diligenter quę ad xp̾m
ꝑtinent cogitent᷑. nominetenus
inuenitur xpͣs apud quoslib&
hertticos qͥse xp̃ianos uocari
uolunt. re ipsa uero non ẽ. Apcid
eos. Qd ostendere nimis longũ
ẽ. qm̃ cõmemorandȩ sunt om̃s
hereses suit quȩ fuerunt sure q̃
sunt. sure quȩ poterant ẽt. sub
uocabulo xp̃iano. & quam sit hoc
utrum ꝑsingulas quasq monstran¬
dum. Quȩ disputatio tam multoꝵ
est uoluminũ. ut etiam infinita
nobis postulas. idẽ. qđ manu posit
astringi. non quod armaria possit
onerare. Ut igitur ad illa tria
redeamus. ꝑ quę diximꝰ colendum
dm. spem. fidem. caritatẽ. facile

Expanded text:
perfici specie. Haec etiam totius definiperfici specie. Haec etiam totius definitionis est summa. Certum vero propriumque fidei catholicae fundamentum Christus est: Fundamentum enim aliud, ait Aposhoc ideo negandum est proprium fundamentum esse fidei catholicae, quia putari potest aliquibus haereticis hoc nobiscum esse commune. Si enim diligenter quae ad Christum pertinent cogitentur, nomine tenus invenitur Christus apud quoslibet haereticos, qui se christianos vocari volunt; re ipsa vero non est apud eos. Quod ostendere nimis longum est; quoniam commemorandae sunt omnes haereses, sive quae fuerunt, sive quae sunt, sive quae potuerunt esse sub vocabulo christiano, et quam sit hoc verum per singulas quasque monstrandum. Quae disputatio tam multorum est voluminum, ut etiam infinita nobis postulas, id est, quod manu possit astringi, non quod armaria possit onerare. Ut igitur ad illa tria redeamus, per quae diximus colendum Deum, fidem, spem, charitatem; facile
Abbreviated transcription (Latin):
totius difinitionis suma sit: qđ certũ
ꝓpͥumq fidei catholice fundam̃tũ.
Hec om̃ia que requiris ꝓculdubio
scies diligent᷑. sciendo quid credi.
qͥd sꝑari debeat qͥd amari. Hec enĩ
maxime: immo uͦ sola in religione
sequenda sunt. His qͥ contradicit :
aut om̃ino a xpi nomine alienus .ẽ.
aut hereticus. Hȩc sunt defendenda
ratione. uł a sensib corporis in¬
choata: uł ab intelligentia mentis
inuenta. Q. uod autẽ nec corporco
sensu exꝑti sumus. nec mente
assequi ualuimus ac ualemus:
eis sine ulla dubitatione credenda
sunt. testibus: aquib ea quae di¬
uina uocari iam meruit scriptura
confecta. ẽ. qͥ ea siue ꝑcorpus. siue
in itio fidei que ꝑdilectionẽ oꝑatur
imbuta mens fuerit: tendit bene
uiuendo etiam ad speciẽ ꝑuenire:
ubi.ẽ. scĩs & ꝑfectis cordib nota
in effabilis pulchritudo: cuiꝰ plena
uisio.ẽ. sũma felicitas. Hoc. ẽ. nimirũ.
qđ requiris. Quid pͥmum. quid
ultimũ. teneatur. inchoari fide.

Expanded text:
ius definitionis summa sit; quod certum propriumque fidei catholicae fundamentum. Haec omnia quae requiris procul dubio scies, diligenter sciendo quid credi, quid sperari debeat, quid amari. Haec enim maxime, imo vero sola in religione sequenda sunt. His qui contradicit, aut omnino a Christi nomine alienus est, aut haereticus. Haec sunt defendenda ratione, vel a sensibus corporis inchoata, vel ab intelligentia mentis inventa. Quae autem nec corporeo sensu experti sumus, nec mente assequi valuimus aut valemus, eis sine ulla dubitatione credenda sunt testibus, a quibus ea quae divina vocari jam meruit, Scriptura confecta est: qui ea sive per corpus, sive initio fidei quae per dilectionem operatur, imbuta mens fuerit, tendit bene vivendo etiam ad speciem pervenire, ubi est sanctis et perfectis cordibus nota ineffabilis pulchritudo, cujus plena visio est summa felicitas. Hoc est nimirum quod requiris, quid primum, quid ultimum teneatur: inchoari fide,
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia. pietas. ẽ. Habes hoc in libro
scĩ iob. Nam ibi legit᷑: qđ ipsa sapientia
dixerit homini. Ecce pietas. ẽ. sapientia.
Si autẽ queras qͣm dixerit eo loco pietatẽ.
distinc tius in greco repꝑies. theosebian.
qui . ẽ. di cultus. Dicitur enim grecȩ
nomine significat᷑ bonus cultus. qͣuis
& hoc pcipue referat᷑ adcolendu dm.
ed nichil . ẽ. cõmodius illo nomine:
quo euidenter di cultus expressus. e:
cum quid.eẽt. hominis sapientia dice¬
retur. Quęris ne aliqͥd dici breuius.
qui petis ame ut breuiter magna
dicantur: An hoc ipsum tͥ fortasse
spe. caritate. colendum dm̃. ꝓfecto dicꝰ¬
turus es breuius hoc dictum. eẽ. ꝗͣmi
uelles. ac deinceps petiturus ea tibi
breuiter explicari. que ad singula
ꝗtria ista ꝑtineant: quid credendum
scilic& quid sꝑandũ qͥd amandũ sit.
Quod cum fecero. ibi erunt omnia
ea reuoluas & relegas. Si autẽ non. ẽ
tibi ut scribis librum ame fieri. qͦm
enchiridion ut dicunt habeas. & de

Expanded text:
sapientia pietas est. Habes hoc in libro sancti Job: nam ibi legitur, quod ipsa Sapientia dixerit homini, Ecce pietas est sapientia . Si autem quaeras quam dixerit eo loco pietatem, distinctius in graeco reperies θεοσέβειαν, qui est Dei cultus. Dicitur enim graece nomine significatur bonus cultus, quamvis et hoc praecipue referatur ad colendum Deum. Sed nihil est commodius illo nomine, quo evidenter Dei cultus expressus est, cum quid esset homini sapientia diceretur. Quaerisne aliquid dici brevius, qui petis a me ut breviter magna dicantur? An hoc ipsum tibi fortasse spe, charitate colendum Deum; profecto dicturus es, brevius hoc dictum esse quam velles: ac deinde petiturus ea tibi breviter explicari, quae ad singula tria ista pertineant; quid credendum scilicet, quid sperandum, quid amandum sit. Quod cum fecero, ibi erunt omnia ea revolvas et relegas; si autem non est, tibi, ut scribis, librum a me fieri, quem Enchiridion ut dicunt habeas, et de