comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut hoc ẽe incipiant. tͥa simul cõpo¬
nunt᷑. ñ duo t̾cio apponunt᷑. Non
autẽ sic iuncta sunt corpus & anima.
Anima quippe inquantũ sp̃c ẽ rati¬
quando corpus ei sociatur non tã¬
tũ adꝑsonã componit᷑ quantũ in
ꝑsonam apponitur. ut in eo qđ ꝑ
unionem quodãmͦ unum fit. cũ illa
eadem quȩ ipsa ẽ ꝑsona ẽẽ incipiat
cum illa. Inquantũ gͦ corpus cũ ani¬
ma unnũest. una ꝑsona cũ anima
ẽ. S tam̃ ꝑsona ẽe anima exse ha-¬
bet. inquantũ ẽ rationalis sp̃c. cor¬
pusuͦ exanima habet inquantũ¬
ẽ unitum rationali sp̃ui. Quia uͦ
sensus hominis in homine uruen¬
te corpus &e animã simul ꝑcipit.
ñ animã ꝑse aut corpus ꝑse. s ani¬
mã simul ⁊ corpꝰ ꝑsonã dicere hu¬
manꝰ sermo consueuit. Hec autẽ
ꝑsona quȩ inanima qͥdem ꝓpͥe u¬
una ꝑunionẽ scđm usum loquen¬
di diu̾sis nominib appellatur. Quoꝵ
quedã a parte sumpta sunt. quedã
uero abhis quȩ constant inparte.

Expanded text:
c esse incipiant, tria simul componuntnr, non duo tertio apponuntur. Non autem sic juncta sunt corpus et anima. Anima quippe in quantum est spiritus ratirsonam, et quando corpus ei sociatur non tantum ad personam componitur, quantum in personam apponitur. Ut in eo quod per unionem quodammodo unum sit cum illa, eadem quae ipsa est persona esse incipiat, cum illa. In quantum ergo corpus cum anima unitum est, una persona cum anima est, sed tamen personam esse anima ex se habet, in quantum est rationalis spiritus. Corpus vero ex anima habet in quantum unitum est rationali spiritui. Quia vero sensus hominis in homine vivente corpus et animam simul percipit; non animam per se aut corpus per se, sed animam simul et corpus personam dicere humanus sermo consuevit. Haec autem persona quae in animam quidem propuna per unionem, secundum usum loquendi diversis nominibus appellatur. Quorum quaedam a parte sumpta sunt, quaedam vero ab iis quae constant in parte.
Abbreviated transcription (Latin):
etiã cum illo cum quo ipsum
unum erat. Assumꝑsit gͦ ex nob̃
nr̃am traturã ut eã sibi sociaret
ꝑunionem in ꝑsona quȩ sociata
nonerat ꝑunitatẽ in natura. ul
ꝑ id quidẽ qd de nr̃o unum secũ
faceret. nos sibi uniret. ut cum ip¬

Expanded text:
et cum illo cum quo ipsum et cum illo cum quo ipsum unum erat. Assumpsit ergo ex nobis nostram naturam, ut eam sibi sociaret per unionem in persona, quae sociata non erat per unitatem in natura, ut per id quidem quod de nostro unum secum fecerat nos sibi uniret, ut cum ip
Abbreviated transcription (Latin):
uenienter susciꝑe non posset. qui
non aliqua societatis ac pacis ami¬
cicia utrimq familiaris atq pro¬
pinquus ex sisteret. Propt̾ hocgͦ
filius d̃i factus ẽ homo. ut int̾ ho¬
minem & dm̃ reconciliationis &
pacis mediator eẽ posset. Suscepit
humanitatẽ. ꝑquam hominib
appropinquaret. retinuit diuini¬
tatem ꝑquam ado non recederet.
Factus homo fustinuit pęnam. ut
demonstraret affectum. seruauit
iusticiam ut conferret remediũ.
Uerbũ quippe qđ cum patre dõ u¬
num erat ꝑ meffabilem unitatẽ
cum homine assumpto unum
factum ẽ ꝑ ad mirabilem unio¬
nem. Unitas innatura. unio in
ꝑsona. cum patre dõ unum in
natura non in ꝑsona. cum homi¬
ne assumpto unum inꝑsona.
ñ innatura. Quid magis unũ.
quam unitas:Quod unitate u¬
num ẽ sũme unum ẽ. Ubum&
pat̾ unitate unum erant quia
natura unũ erant. Et uoluit
ipsum t̾ibum nob̾cum unũ fie¬
ri ut nos inse ⁊ ꝑse unũ faceret.

Expanded text:
venienter suscipere non posset, qui venienter suscipere non posset, qui non aliqua societatis ac pacis amicitia utrique familiaris, atque propinquus existeret. Propter hoc ergo Filius Dei factus est homo; ut inter hominem et Deum reconciliationis et pacis mediator esse posset. Suscepit humanitatem per quam hominibus appropinquaret. Retinuit divinitatem per quam a Deo non recederet. Factus homo, sustinuit poenam, ut demonstraret affectum; servavit justitiam, ut conferret remedium. Verbum quippe quod cum Patre Deo unum erat per ineffabilem unitatem, cum homine assumpto unum factum est per admirabilem unionem. Unitas in natura, unio in persona. Cum Patre Deo unum in natura, non in persona, cum homine assumpto unum in persona, non in natura. Quid magis unum quam unitas? Quod unitate unum est summe unum est. Verbum et Pater unitate unum erant; quia natura unum erant; et voluit ipsum Verbum nobiscum unum fieri, ut nos in se et per se unum faceret,
Abbreviated transcription (Latin):
homo factum ẽ. nũquã postea
homo eẽ desiit. quia se nec inmor¬
te carnis abassumpta humanita¬
etiam inmorte carnissuȩ necds
ẽe desiit. quia inuera ditate im¬
mortalis ꝑmansit. nec ꝑsonaͤ de
siit. quia u̾bum fuit. nec homo
ẽe desiit. quia diuinitas eius ab
humanitate sua non recessit.
Sola anima a carne ad tempꝰ diui¬
sa ẽ s diuinitas nec ab anima
nec acarne separata. Ap̃c gͦ & u̾
immortalem diuinitatẽ. & ue¬
rus ds simul & uetus homo fuit
ꝓpt̾ in separabilem diuinitatis
& humanitatis unionem. Qd̃
d̾s autẽ unus ẽ. Duo enimȩ¬
rant ds & homo. diu̾si & adu̾si.
Ds̃ erat iustus. homo erat in ius¬
tus. In hoc nota adu̾sos. Homo.
erat miser. ds beatus. In hoc no
buit homo pͥmum quidem ius¬
tificari aculpa ut reconciliaret᷑.
post ea uͦ lib̾ari amiseria. ut refor¬
maretur. In hoc gͦ. mediatore egu¬
te homo. ad dm̃. ut reconciliaret᷑
illi. & reduceret᷑ ad illum. S cau¬
sam dissidentium agendam. con¬

Expanded text:
homo factum est, nunquam postea homo esse desiit; quia se nec in morte carnis suae ab assumpta humanitaetiam in morte carnis suae nec Deus esse desiit; quia in vera Deitate immortalis permansit: nec persona esse desiit, quia verbum fuit; nec homo esse desiit, quia divinitas ejus ab humanitate sua non recessit. Sola anima a carne ad tempus divisa est, sed divinitas nec ab anima nec a carne separata est; Christus immortalem divinitatem; et verus Deus simul et verus homo fuit propter inseparabilem divinitatis et humanitatis unionem. CAP.Deus autem unus est . Duo enim erant Deus et homo: diversi et adversi. Deus erat justus; homo erat injustus: in hoc nota adversos. Homo erat miser, Deus beatus, in hoc notbuit homo, primum quidem justificari a culpa, ut reconciliaretur, postea vero liberari a miseria ut reformaretur. In hoc ergo mediatore egnit homo ad Deum ut reconciliaretur illi, et reduceretur ad illum, sed causam dissidentium agendam con
Abbreviated transcription (Latin):
cte uidicare non possunt. Pcopł¬
ea laborant indicendo & ueniũt
alia ce alia dicenda de illo qđ unũ
intelligendũ ẽ. Querunt quid su
ꝑsona & adducunt disfinitionẽ
ꝑsonȩ. sicut aquib dã facta ẽ &
ybata. quia ꝑsona indiuiduũ
rationabilis substantiȩ. Ecce dica¬
mus sođm nos quia ꝑsona hocẽ
hene diffinitũ ẽ scđm nos quid sit
ꝑsona. Scdđm nos ita dicamꝰ. Nã
qđ supra nos ẽ diciomĩno non po¬
test. Indicibile ẽ. quia incomp̃hen¬
sibile ẽ. Scdm nosgͦ dicamꝰ. ꝑsona
ẽ indiuiduum rationalis sub¬
stantis. Quȩ ẽ rationalis substan

Expanded text:
cte judicare non possunt. Proptcte judicare non possunt. Propterea laborant in dicendo, et veniunt alia et alia dicenda de illo quod unum intelligendum eum. Quaerunt quid sit persona, et adducunt deinde definitionem personae, sicut a quibusdam facta est et probata, quia persona est individuum rationalis substantiae. Ecce dicamus secundum nos quod persona hoc est. Bene diffinitum est secundum nos quid sit persona. Secundum nos ita dicamus. Nam quod supra nos est, dici omnino non potest. Indicibile est, quia incomprehensibile est. Secundum nos ergo dicamus: Persona est individuum rationalis substantiae. Quae e
Abbreviated transcription (Latin):
am in homine dicit᷑ sicut caro &
anima simul homo. ita etiam
sola caro ꝑse homo. aut sola am
ma ꝑse homo. uł sicut in homi¬
ne anima quidem & caro simul
homo dicit᷑. nec anima ꝑse sola ho¬
mo dicitur. nec caro sola ꝑ se ho
tio dicendi ẽ. circa hȩc. & laborat
homo insuo. qui pene nichil in¬
telligere nouit nͥ hoc. & scdm hoc
qđ dicere nouit. Querunt hoc co¬
tidie homines. quid dicendum sit.
& quid credendum raro. Querunt
si locitio illa bona ẽ. & si locutio il¬
la recipienda ẽ. & si ꝓbanda ẽ lo¬
cutio illa. Inmoneta u̾boꝵ positi
sunt. & concurtit multitudo mag¬
na sermonum. & infinita ꝑplex¬
lo. quia iudicium sp̃c alit̾a trabe¬
re uolunt. ñ iudicium litt̾e a
sp̃u. Nesciunt enim quia sp̃c lit¬
teram iudicare debet. non lit̾a
sp̃m. sicut scriptum ẽ.Sp̃italis
iudicat omnia. & iꝑse anemine
iudicat᷑. Laborãt gͦ iniudicio di¬
cendi. quia sp̃m non habent in¬
telligendi. Uolunt habere iudiciũ.
& sp̃m habere nolunt. sine quo re¬

Expanded text:
am in homine dicitur, sicut caro et anima simul homo, ita etiam sola caro per se homo, aut sola anima per se homo; vel sicut in homine anima quidem et caro simul homo dicitur, nec anima per se sola homo dicitur, nec caro per se homtio dicendi est circa haec; et laborat homo in suo, qui pene nihil intelligere novit, nisi hoc et secundum hoc quod dicere novit. Quaerunt hi quotidie homines quid dicendum sit, et quid credendum raro. Quaerunt an locutio illa bona est, et an locutio illa recipienda est, et an probanda est locutio illa. In moneta verborum positi sunt, et concurrit multitudo magna sermonum, et infinita perplexio; quia judicium spiritus a littera trahere volunt, non judicium litterae a spiritu. Nesciunt enim quia spiritus litteram judicare debet, non littera spiritum. Sicut scriptum est: Spiritualis judicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Laborant ergo in judicio dicendi, quia spiritum non habent intelligendi. Volunt habere judicium, et spiritum habere nolunt, sine quo re
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ inꝑsona diu̾sum ẽẽ ñ potest.
Insola bumanitate ubi multipli¬
citas inuenit᷑. aliud totum. & ali¬
ud pars ẽẽ ostenditur Totum ꝑ¬
sona ẽ. pars inꝑsona. Totum ca
sola caro: Dicit autẽ seript᷑a.Siẽ
co anima & caro ẽ homo. & it̾m
benedico. homo ẽ ꝑsona. Et rur¬
sum benedico. anima & caro ẽ u¬
na ꝑsona. Non autẽ similit dice¬
re possum. sola anima ẽ homo.
aut sola caro ẽ homo. & iocuro
dicere non possum sola anima
cut anima rationalis & caro unꝰ
ẽ homo ita ds & homo unus ẽst¬
xp̃c. Si enim om̃imoda similitudo

Expanded text:
ersona diversum esse non potest. In sola humanitate ubi multiplicitas invenitur; aliud totum, et aliud pars esse ostenditur. Totum persona est, pars in persona. Totum est sola caro. Dicit autem Scriptura: « Sco anima et caro est homo; et iterum bene dico homo est persona. Et rursum bene dico, anima et caro est una persona. Non autem similiter dicere possum, sola anima est homo aut sola caro est homo. Et idcirco dicere non possum, sola anima cut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus et Christus? » Si enim omnimoda simi
Abbreviated transcription (Latin):
assensum dantib Cum uͦ ordina
fundente benedictionẽ. reliqui
om̃s ep̃i qui adsunt manib suiᷤ
caput eius tangunt. Ungitur aũ
sacra unctione caput eius quia
om̃is sc̃ificatio constat in sp̃u scõ.
cuiꝰ uirtus inuisibilis in psa criᷤ¬
matis scĩ unctione & significatur
& confertur. Ordinando autẽ pon¬
tifex manũ imponit. euuangłicã
uͦ lectionem diaconus legit. cõfir¬
mationis autẽ epłam notarius scri¬
bit. Deniq & ordinator & ordinatꝰ.
in ipsa ordinatione ut̾q missã

Expanded text:
assensum dantibus. Cum vero ordinatassensum dantibus. Cum vero ordinatfundente benedictionem, reliqui omnes episcopi qui adsunt manibus suis caput ejus tangunt. Ungitur autem sacra unctione caput ejus, quia omnis sanctificatio constat in Spiritu sancto, cujus virtus invisibilis in ipsa chrismatis sancti unctione, et significatur, et confertur. Ordinando autem pontifex manum imponit. Evangelicam vero lectionem diaconus legit; confirmationis autem epistolam notarius scribit. Denique et ordinator et ordinatus in ipsa ordinatione uterque missa
Abbreviated transcription (Latin):
canones diffiniunt nullum
in ep̃m eligendum. nͥ qui pͥus
in sacris ordinib religiose fu̾it con¬
u̾satus. Sacros autem ordines dia¬
conatus & p̾sbit̾atus tantum ap̃¬
pellandos censent. quia hos solos
pͥmitiua legitur eccłia habuisse. &
de his solis p̃ceptum habemus
apłi. Subdiacones tamen quia &
ipsi sacris altarib aministrant. opo¬
tunitate exigente ep̃os eligi conce¬
dunt. S tarissime. & ipsum ñ sinc
romani pontificis. siue metͦpolita¬
ni licentia. si tam̃ spectatȩ sint re-¬
ligionis ⁊ ꝓbabilis scientiȩ. Ad ep̃n¬
specialit̾ ꝑtinet. bafilicarum conse¬
crismatis. manus impositio. &
cõmunis suꝑ popłm benedictio.
psa p̃dicta officia. & ordines ecclĩa¬
sticos distribuit. ipse sacras uirgi¬
nes benedicit. Dum enim p̃cessit
unusquisq in singłis. iste p̃ordi¬
nator ẽ. incunctis. Nullus enim¬
ep̃c alium in ep̃m sine metͦpoli¬
tani consensu consecrare debet. nec
met᷑politanus ep̃m ordinare. nͥ ad¬

Expanded text:
canones definiunt nullum in episcopum eligendum, nisi qui prius in sacris ordinibus religiose fuerit conversatus. Sacros autem ordines diaconatus et presbyteratus tantum appellandos censent; quia hos solos primitiva legitur Ecclesia habuisse, et de his solis praeceptum habemus apostoli. Subdiaconos tamen quia et ipsi sacris altaribus administrant, opportunitate exigente in episcopos eligi concedunt. Sed rarissime et ipsum non sine Romani pontificis sive metropolitani licentia; si tamen spectatae sit religionis, et probabilis scientiae. Ad epspecialiter pertinet basilicarum consechrismatis, manus impositio, et communis super populum benedictio. Ipse praedicta officio et ordines ecclesiasticos distribuit, ipse sacras virgines benedicit. Dum enim praecessit unusquisque in singulis, iste praeordinator est in cunctis. Nullus episcopus alium in episcopum sine metropolitani consensu consecrare debet, nec metropolitanus ordinare
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ p̃sentib p̃sto sit. s ęt̾na stabilita¬
te inse ipse manens. totus ad ẽẽ re¬
bus om̃ib potest. & singłis totus.
quãuis inquib habitat. habeant
cum ꝓsuȩ capacitatis diu̾sitate. alii
ampluis. alii minus. quos ipse sibi
dilectissimũ templum. gr̃a sue bo¬
nitatis edificat. Habitare etiam
in omnibuᷤ ad huc animalib non¬
dum spualib idõ dicitur ds. quia
in eis occulte agit ut sint templũ
eius. idq inproficientib ꝓficien¬
do ꝑseuerantib ꝑficit. Quam ob¬
rem ds̃ qui uͥq p̾sens ẽ & uͥq totus.
ñ inomĩb habitat. s meis tantum
quos efficit beatissimum templũ
suum. uł beatissima templa sua.
eruens eos apotestate tenebrarum.
& transferens in regnũ filii carita¬
tis suȩ qđ incipit a regeneratione.
Cum gͥ habitationem eius cogitas.
unitatẽ cogita. congregationẽq
scõꝵ maxime incelis. U ꝓpt̾ea p̃ci¬
pue habitare dicitur: quia ibi fit

Expanded text:
ubi praesentibus praesto sit, sed aeterna stabilitaubi praesentibus praesto sit, sed aeterna stabilitate ipse in se manens totus adesse rebus omnibus potest, et singulis totus, quamvis in quibus habitat habeant eum pro suae capacitatis diversitate, alii amplius, alii minus; amplius quos ipse sibi dilectissimum templum gratia suae bonitatis aedificat. Habitare etiam in hominibus adhuc animalibus, nondum spiritualibus, ideo dicitur Deus, quia in eis occulte agit ut sint templum ejus, idque in proficientibus et proficiendo perseverantibus perficit. Quamobrem Deus qui ubique praesens est, et ubique totus non in omnibus habitat, sed in eis tantum quos efficit beatissimum templum suum, vel beatissima templa sua, eruens eos a potestate tenebrarum, et transferens in regnum claritatis suae quod incipit a regeneratione. Cum igitur habitationem ejus cogitas; unitatem cogita congregationemque sanctorum maxime in coelis ubi propterea praecipue habitare dicitur; quia ibi fit
Abbreviated transcription (Latin):
p̾sens ẽ. tanquã sine his ẽe non
possit. Sicut autẽ nec ab illo ab ẽ.
inquo ñ habitat. & totus ad est.
quamius eum ille non habeat. ita
& illi in quo habitat totus est. p̃sẽs ꝗuis
non extoto eum capiat. Neq enim
adhabitandum diuidit se ꝑhomi-¬
num corda suie corpora. aliã huic¬
sui partem tribuens . illi aliam.
sicut lux ista ꝑ aditus & fenes¬
tras domoꝵ: s potius siquem libet
sonum cum corporea res sit ac¬
transitoria. surdus non capit. sur¬
daster non totum capit. atq in
his qui audiunt cum pariter ei
appropinquent. tanto magis aliꝰ
alio capit. quanto ẽ acutioris. tã¬
to autẽ minus. quanto ẽ obtim¬
sioris auditꝰ. cum ille non uarie
magis minus ue sonet. s ineo
loco in quo sunt᷑. om̃ib equalit̃
p̃sto sit: quanto excellentiꝰ ds na¬
tura incorporea. & in mutabilis iu
ua. qui non sicut sonus ꝑ moras tem¬
poꝵ tendi & diuidi potest. nec spa¬
cio aerio tamquã loco suo indiget.

Expanded text:
praesens, tanquam sine his esse non praesens, tanquam sine his esse non possit. Sicut autem nec ab illo abest in quo non habitat, et totus adest, quamvis ille eum non habeat, ita et in illo in quo habitat totus est praesens, quamvis non ex toto eum capiat. Neque enim ad habitandum dividit se per hominum corda seu corpora; aliam sui partem huic tribuens; illi aliam; sicut lux ista per aditus et fenestras domorum sed potius si quemlibet sonum cum res corporea et transitoria sit surdus non capit, surdaster non totum capit, atque in his qui audiunt cum pariter ei propinquant, tanto magis alius alio capit, quanto est acutioris, tanto autem minus quanto est obtusioris auditus, cum ille non varie magis minusve sonet, sed in eo loco in quo sunt omnes aequaliter praesto sit. Quanto excellentius Deus natura incorporea et immutabilis et viva, qui non sicut sonus per moras temporum tendi et dividi potest; nec spatio aereo tanquam loco suo indiget
Abbreviated transcription (Latin):
moratione cõmemoiemꝰ. qđ &
nos ipsi ẽẽ debemus. & inquantũ
sumus. in tantum ad eius socie¬
tatẽ & adoptionis familiam ꝑ¬
inom̃ib habitet. etiã inquib ha¬
bitat. non equalit̾ habitat. Nã
unde ẽ illud qđ heliseus popos¬
qui erat inhelia:Et unde in
om̃ib sc̃is sunt alii aliis sanctio¬
res. nͥ habundantiꝰ habendo ha
S non ẽ negligenter intuendũ qd̃
diximus. inseipso ẽẽ uͥq totum.
Ngͦ incis. quia alia plus eum ca¬
piunt. alia minus. Ido enim u̾q
eẽ dicitur. quia nulli parti recũ
absens ẽ. Ido totus. quia ñ rerũ
lum uniu̾sitati creaturȩ. uerum
etiam cuilibet. Partieius totus
parit̾ ad est. Porro aurẽ qđ parũ¬
distincte putauimꝰ posse intelli¬
gi. cũ diceremꝰ dm̃ ẽẽ uͥq totum.
nͥ addẽmus inse ipso. uideo dili¬
gentius exponendum. Quomͦ enĩ
uͦq si inse ipso. Uq scilicet. quia
nusquã ẽ absens. In se ipso autẽ
quia non continetur ab eis. quib

Expanded text:
in oratione commemoremus, quod et in oratione commemoremus, quod et nos ipsi esse debemus et, in quantum sumus. in tantum ad eius societatem et adoptionis familiam pin omnibus habitet, etiam ia quibus habitat, non aequaliter habitat. nam unde est illud, quod Helisaeus popos dei. qui erat in Helia? et unde in omnibus sanctis sunt aliis alii sanctiores, nisi abundantius habendo habsed non est neglegenter intuendum, quod diximus in se ipso esse ubique totum, non ergo in eis, quae alia plus eum capiunt alia minus. ideo enim ubique esse dicitur, quia nulli parti rerum absens est, ideo totus, quia non partilum uniuersitati creaturae uerum etiam cuilibet parti eius totus paritdistincte putavimus posse intelligi, cum diceremus Deum esse ubique totum, nisi adderemus in seipso ideo diligentius exponendum. Quomodo enim ubique in seipso? Ubique scilicet, quia nusquam est absens, in seipso autem quia non continetur ab eis quibus est
Abbreviated transcription (Latin):
mundi. s substantia creatrix mũ¬
di. Sine labore regens. & sine ho¬
nere continens mundum. Non
tam̃ ꝑspacia locoꝵ. quasi mole
diffusa. ita ut indimidio mun¬
di corpore. sit dimiduus. & ina¬
lio dimidio dimidius. atq ita ꝑ
totum totus. s incelo solo totus.
& insola t̾ra totus. & incęlo & in
t̾ra totus & nullo contentus loco.
s in se ipso uͥq totus. Ita pat̾. ita
filius. ita sp̃c sc̃s: ita trinitas unꝰ¬
liuis: qđ cum d̾s uͥq sit totus. ñ
tamen mom̃ib habitat. Nonenĩ
citis quia templũ di estis. & sp̃c
di habitat inuob̾. Unde & contͣ¬
rio de quibdam dicit idem.qͥs
opinari. nͥ quisquis inseparabili
rat. qđ inaliquo habitare pos¬
sit pat̾. aut filius. inquo non
habitat sp̃c sc̃s. aut in aliquo
Unde fatendum ẽ uͥq ẽẽ dm̃ ꝑdi
uinitatis p̾sentiam. s ñ u̾q ha
bitationis gr̃am. Propt̾ hanceñ
habitationem. uͥ ꝓculdubio
gr̃a dilectionis eius agnoscitur.
es incelis. ut templũ eius potius

Expanded text:
mundi; sed substantia creatrix mundi, sine labore regens, et sine onere continens mundum. Non tamen per spatia locorum, quasi mole diffusa, ita ut in dimidio mundi corpore sit dimidius, et in alio dimidio dimidius, atque ita per totum totus; sed in solo coelo totus, et in sola terra totus, et in coelo et in terra totus, et nullo contentus loco, sed in seipso ubique totus. 15. Ita Pater, ita Filius, ita Spiritus sanctus, ita Trinitas unlius quod cum Deus ubique sit totus, non tamen in omnibus habitat. Non enimcitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Unde e contrario de quibusdam dicit idem: Quiopinari nisi quisquis inseparabilits quod in aliquo habitare possit Pater, aut Filius, in quo non habitat Spiritus sanctus, aut in aliquo Unde fatendum est ubique esse Deum per divinitatis praesentiam sed non ubique per bitationis gratiam. propter hanc enim habitationem, ubi procul dubio gratia dilectionis eius agnoscitur, es in caelis. ut templum eius potius
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ credatur incęlo. aut quia uͥq
A sit. hominẽ quoq illum qui¬
i.
in dõsit uͥq difusum ex hoc nimi¬
rum intelligi uolcts etiã inparadi¬
so ẽe potuisse qui uͥq sit. Noli itaq
dubitare ibi nunc ẽẽ hominem
xp̃m iħm unde uenturꝰ ẽ. Memo¬
rit̾q recole & fidelit̾ tene xp̃iatiã¬
confessionẽ q̃m resurrex̃ amortui ᷤ
ascendit incelum sedet ad dext̾¬
am dĩ patris. Nec aliunde quã
inde uenturus ẽ ad uiuos mortu¬
osq iudicandos & sic uenturus ẽ
illa angłica uoce testante quẽ ad
ẽ ineadem forma carnis atq sub¬
stantia. cui ꝓfecto immortalitatẽ¬
dedit. naturam ñ abstulit. Scd̃m
hanc formã ñ ẽ putandus uͥq dif¬
fusus. Cauendũ ẽ enĩ ne ita diui¬
nitatem astruamus hominis
ut ueritatẽ corporis auferamus.
Non ẽ consequens ut qđ in dõ ẽ ita
sit uͥq sicut ds̃. Nam & de nob̃ ue¬
racissima scriptura dicit. qđ in
illo uiuimꝰ & mouem᷑ & sumus.

Expanded text:
esse credatur in coelo, aut quia Deus ubique sit, hominem quoque illum qui in Deo sit ubique diffusum, ex hoc nimirum intelligi volens etiam in paradiso esse potuisse qui ubique sit. Noli itaque dubitare ibi nunc esse hominem Jesum Christum unde venturus est. Memoriter quoque recole et fideliter tene confessionem, quoniam resurrexit a mortuis, ascendit in caelum, sedet ad dexteram patris nec aliunde quam inde uenturus est ad uiuos mortuosque iudicandos et sic uenturus est illa angelica uoce testante, quem adid est in eadem forma carnis atque substantia, cui dedit, naturam non abstulit. Secundum hanc formam non est putandus ubique diffusus. Cavendum est enim ne ita divinitatem astruamus hominis, ut veritatem corporis auferamus. Non enim est consequens ut quod in Deo est, ita sit ubique, ut Deus. Nam et de nobis veracissima Scriptura dicit quod in illo vivimus, movemur et sumus ;
Abbreviated transcription (Latin):
rio ꝑloca ꝑforato. quia gressus
p̃dicatoris & subtus muniti ẽẽ de¬
bent. ne t̾renis polluantur. & de
euuangłica p̃dicatio nec om̃ibus
reuelari debet. nec om̃ib abscon¬
di. sicut scriptum ẽ. Uobis datũ
ẽ nosse myst̾iũ regni di cet̾is autẽ
inparabolis. Ilic quippe sandalia
aꝑiuntur. uͥ mist̾ia regni d̃i cogno¬
scunt᷑. Prius autẽ quã sandalia in
pedib assumant. induunt᷑ caligis
bissinis. uł lincis. usq ad genua
ꝓtensis. & ibidem constrictis. ꝑ qđ
significatur. qđ rectos gressus de¬
bent facere pedib suis. & genua de¬
bilia. idẽ negligentiis resoluta ro¬
borare: & sic adp̃dicandum euuan¬
głium festinare. De baculo ep̃i
cꝰtitudinẽ sui iusticiã significat
p̃latoꝵ qua subiectos regere debent
Qui ideirco subtus acum̃ habet. ut¬
rebelles ꝑ increpationẽ pungat. De¬
suꝑ recuruus ẽ. ut ꝑconsolationẽ
mites trahat. Anulus sacram̃tũ

Expanded text:
rio per loca perforato, quia gressus rio per loca perforato, quia gressus praedicatorum et subtus muniti esse debent ne terrenis polluantur, et deevangelica praedicatio nec omnibus revelari debet, nec ab omnibus abscondi, sicut scriptum est: Vobis datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis . Illic quippe sandalia aperiuntur, ubi mysteria regni Dei cognoscuntur. Prius autem quam sandalia in pedibus assumant, induuntur caligis byssinis vel lineis usque ad genua protensis, et ibidem constrictis, per quod significatur quod rectos gressus debent facere pedibus suis; et genua debilia, id est negligentiis resoluta roborare, et sic ad praedicandum Evangelium festinare. CAP. XV. De baculo episcrectitudinem suam justitiam significat praelatorum, qua subjectos regere debent. Qui idcirco subtus acumrebelles per increpationem pungat; desuper recurvus est, ut per consolationem mites trahat. Annulus sacramentum
Abbreviated transcription (Latin):
bene compositis & diuino cultu
mancipatis. aliquocienᷤᷤ
negligentia surrepit. necesse ẽ ut ad
eam detͥgendam iugis adhibeatur
diligentia. qua uelut quȩdã ab ocłis
demergens pituita sepuis emunde¬
tur. Ptopt̾ qđ insinistra manu quȩ¬
dã apponitur mappula. quȩ sepeflu¬
entẽ ocłoꝵ pituitam tangat. & ocłoꝵ
citur. aregione quidẽ uͥ pͥmus
eius usus institutus putatur:. nom̃.
successores usi fuisse leguntur adie¬
ctis manicis formam trahens. Sig¬
nificat autẽ dalmatica ꝓpt̾ sui lati¬
tudinem curã ꝓximoꝵ quȩ se ex¬
tendit ꝑdilectionẽ. ut plurib pro¬
ficiat. Ad unum gͦ finẽ tendit. &
significatio dalmaticȩ inleuitis. &
significatio casulȩ inp̃sbit̾is. quia
utriq cura & sollicitudo ꝓximoꝵ.
in iungitur. ꝑ dilectionẽ adimplẽ¬
les p̾sbit̾ sandaliis. quȩ calciam̃ta
sunt p̃dicatoꝵ. Habent autemhȩc
desubtꝰ soleam integrã ne pes t̾rã
contingat: de suꝑ uͦ constant ex co¬

Expanded text:
bene compositis, et divino cultui mancipatis aliquoties negligentia subrepit, necesse est ut ad eam detergendam jugis adhibeatur diligentia, qua velut quaedam ab oculis demergens pituita saepius emundetur. Propter quod in sinistra manu quaedam apponitur mappula, quae saepe fluentem oculorum pituitam tangat, et oculocitur, a regione quidem ubi primus ejus usus institutus putatur nomen, a apostolorum successores usi fuisse leguntur, adjectis manicis formam trahens. Significat autem dalmatica propter sui latitudinem curam proximorum, quae se extendit per dilectionem, ut pluribus proficiat. Ad unum ergo finem tendit, et significatio dalmaticae in levitis, et significatio casulae in presbyteris; quia utrisque cura et sollicitudo proximorum injungitur, per dilectionem adimpleles presbyteri sandaliis, quae calceamenta sunt praedicatorum. Habent autem haec desubtus soleam integram, ne pes terram contingat; desuper vero constant ex co
Abbreviated transcription (Latin):
ralis institutio facta ẽ quȩ ex eo unũ¬
quemq debitorem habuit. quo ad
ipsum p̾dicantib apłis. nunciis u̾¬
bi p̃ceptum institutionis ꝑuenit.
Qui autẽ int̾im longe positi aut ꝓpe
inocculto constituri nondum cogni¬
ta institutione diuina forte ab hac
uita subdicti sunt. hoc de ipsis mͥ
senciendum uidetur qđ & de illis
qui añ ipsã ĩstitutionẽ siue inp̃putio
suie inlege fuer̃t. q qđ illis fecerunt
tempori. hoc istis oꝑata ẽ ab sentia.
Si qͥs tũ ꝑtinax ẽẽ uelit. et adhuc eiꝰ mo¬
di aliquos inignotis regionib et re¬
motis tͥraꝵ scdib deg̾e̾ ꝯtendat qͥ forte
mandatum diuinum. deꝑcipien¬
do baptismatis sacram̃to non acre¬
peruit. ego uł neminẽ talem ẽe uł
si forte aliquis ẽ. si eiusculpa non
obstitisset audire scur potuisse ac
debuisse sine cunctatione affirmo.
Maxime cum scriptura eudent̾ cla
&e contẽptores condempnantur. uł
auditi non sunt ꝓculpa sua. & ig¬

Expanded text:
ralis institutio facta est quae ex eo unumralis institutio facta est quae ex eo unumquemque debitorem habuit, quod ad ipsum praedicantibus apostolis nuntiis verbi praeceptum institutionis pervenit. Qui autem interim longe positi, aut prope in occulto constituti, nondum cognita institutione divina forte ab hac vita subducti sunt, hoc de ipsis mihi sentiendum videtur; quod et de illis qui ante ipsam institutionem, sive in praeputio, sive in lege fuerunt, quia quod illis fecerunt tempora, hoc istis operata est absentia. Si quis autem pertinax esse velit et adhuc hujusmodi aliquos in ignotis regionibus, et remotis terrarum sedibus degere contendat, qui forte mandatum divinum de percipiendo baptismatis sacramento non acceperint, ego vel neminem talem esse, vel si forte aliquis est, si ejus culpa non obstitisset, audire et scire potuisse ac debuisse sine cunctatione affirmo, maxime cum Scriptura evidenter clet contemptores condemnatur, vel auditi non sunt pro culpa sua, et ig
Abbreviated transcription (Latin):
mentum suscipiebatur ne hi qui
cirrumcidi consueuerant scandali¬
ꝑunt p̃cepto ꝑcipiendi baptismi.
i gͦ queritur quando homines
obligari cȩꝑunt debito ꝑcipien¬
li baptismi. hoc ueritati & ra¬
tioni consentaneum ẽẽ ꝓbatur. ex
eo unum quemq obligari cepisse.
debito baptismatis suscipiendi. ex
quo uł post institutionẽ p̃ceptum.
uł ante institutionem consilium ꝑ¬
cepit baptirandi. Qui enim nec pͥꝰ
contẽptor consilii. nec post p̃uarita¬
tor p̃cepti extitit. culpandus non fu¬
it. nisi forte quis aut pͥus aut post¬
ea ita ignorans fuisse dicatur. ad
quem institutionis noticia ꝑ ueniᷤ¬
set. nisi eius culpa obstitisset. Quan
renatus fu̾it ex aqua & sp̃u scõ non
potest intrare in regnũ dĩ: amico re¬
uelatum ẽ consilium. Q uando uͦ post¬
ea dixit. ite docete om̃s gentes bap¬
tirantes eos in nomine patris & filii
& sp̃c scĩ. informandis om̃ib expo¬
situm ẽ p̃ceptum. U quidem gene¬

Expanded text:
mentum suscipiebatur, ne hi qui mentum suscipiebatur, ne hi qui circumcidi consueverant scandaliunt praecepto percipiendi baptismi. Si ergo quaeritur quando homines obligari coeperunt debito percipiendi baptismi, hoc veritati et rationi consentaneum esse probatur; ex eo unumquemque obligari coepisse debito baptismatis suscipiendi, ex quo vel post institutionem praeceptum vel ante institutionem consilium percepit baptizandi. Qui enim nec prius contemptor consilii, nec post praevaricator praecepti exstitit culpandus non fuit, nisi forte quis aut prius aut postea ignorans fuisse dicatur, ad quem divinae institutionis notitia pervenisset, nisi ejus culpa obstitisset. Quanrenatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei ; amico revelatum est consilium. Quando vero postea dixit: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti ; informandis omnibus expositum est praeceptum. Ubi quidem gene
Abbreviated transcription (Latin):
post passionem xp̃i. usq ad illud
tempus quo ipsacircumcisio cepit
ꝓbiberi. Sicut enim ante passionẽ
cutumcisio instatu suo ad remedi¬
cabatur: ita pꝰ passionẽ baptismꝰ qͣsi ĩ
statu suo ꝑcipiebatur ad salutem. et
̃ ꝙ̃ tc̃ cͥcũcisio sine ꝑiculo salutis ñ con¬
tempnebat᷑ ab his quibus finis eius
nonduo ma ni festã¬
batur. Postquam autẽ dictum ẽ.
si circuicidimini xp̃c uob̾ nichil
ꝓdest: iam deinceps non poterat cir¬
cumcisio ad salutem ꝑcipi. sicut priꝰ
post quam dicꝰtum fuerat. masculus
cuiꝰ caro p̃pucii circumcisa non fu̾it
ꝑibit anima illa de popło suo. ñ
potuit cucumcisio abhisdum taxat
quib in iuncta fuerat sine ꝑicło sa¬
lutis contempni. Rursum quemad¬
modum inpͥncipio baptismus a io¬
hãne scdm solum sacram̃tum daba¬
tur. ut hi qui baptizandi usum ñ
nouerant crudirentur. sic inno¬
ussimo aquib dam fidelib cucũci¬
sio dispensatorie scđm solum sacra¬

Expanded text:
post passionem Christi, usque ad illud post passionem Christi, usque ad illud tempus quo ipsa circumcisio coepit prohiberi. Sicut enim ante passionem ipsa circumcisio in statu suo ad remedicabatur, ita post passionem baptismus, quamvis in statu suo suscipiebatur ad salutem, et tamen tunc circumcisio sine periculo salutis non contemnebatur ab his quibus finis ejus nondum manifestabatur. Postquam autem dictum est: « Si circumcidimini, Christus nobis nihil st , » jam deinceps non poterat circumcisio ad salutem percipi, sicut prius, postquam dictum fuerat: « Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . » Non potuit circumcisio ab his duntaxat quibus injuncta fuerat sine periculo salutis contemni. Rursum quemadmodum in principio baptismus a Joanne secundum solum sacramentum dabatur, ut hi qui baptizandi usum non noverant erudirentur, sic in novissimo a quibusdam fidelibus circumcisio dispensatorie secundum solum sacra
Abbreviated transcription (Latin):
muterentur. ut ostenderent᷑ bona
fuisse tempore suo: q similit̾ que
incipienda erant non subito
in auctoritatẽ assumerent᷑. s cum
mora & grauitate inchoarentur.
ne uelut aliena & p̃ter rem aliũd
inducta subito putarẽtur. Illagͥ di¬
missa sunt non ꝓiecta. & ista insti¬
tuta sunt non usurpata. ut diuini
consilii auctoritas uͥq seruaretur &¬
nehumana causatio diuina oꝑa te¬
prehendere auderet ad moneretur.
om̃ia cõsummata sunt. uet̾is figurȩ
status finem acceꝑ it. & noui consti
pͥus aliquanto tempore. & noua in¬
cohata sunt. ad consuetudinẽ: & ue¬
ta post modum aliquandiu tolerata
scđm dispensationem. Simul gͦ fu¬
trunt utraq tempore illo siue an¬
te passionem siue post ab eo quan¬
do incohata sunt noua. donec post¬
modum uet̾a sunt int̾dicta. & inis¬
do medio tempore quod fuit baptiᷤ¬
muscum circumcisione. ab incoha¬
tione sua usq ad passionẽ xp̃ihoc
fuit circumcisio cum baptismo

Expanded text:
mitterentur, ut ostenderentur bona mitterentur, ut ostenderentur bona fuisse tempore suo. Et similiter quae incipienda erant non subito in auctoritatem assumerentur, sed cum mora et gravitate inchoarentur, ne velut aliena et praeter rem aliunde inducta subito putarentur. Illa igitur dimissa sunt, non projecta; et ista instituta sunt, non usurpata, ut divini consilii auctoritas ubique servaretur, et humana causatio ne divina opera reprehendere auderet, admoneretur. quam consummata sunt omnia, veteris figurae status finem acceperit, et novi sacramenti prius aliquando tempore; et nova inchoata sunt ad consuetudinem, et vetera postmodum aliquandiu tolerata secundum dispensationem. Simul ergo fuerunt utraque tempore illo, sive ante passionem, sive post, ab eo quando inchoata sunt nova, donec postmodum vetera sunt interdicta. Et in isto medio tempore quod fuit baptismus cum circumcisione, ab inchoatione sua usque ad passionem Christi; hoc fuit circumcisio cum baptismo
Abbreviated transcription (Latin):
se quo xp̃c post resurrectionẽ suã
incelum ascensurus discipłos ad pre¬
dicandum misit dicens. Ite docete
om̃s gentes baptizantes eos in no¬
institutionẽ baptismi ex eo cepis¬
consumiatum ẽ. omĩa uet̾is testa¬
menti sacram̃ta fiuem accepisse.
& noui exordium putant. Cõmods
autẽ uidetur ut dicamus baptis
solumne aconsuetudine abhorreret
niusum ꝓductum. nouissime autẽ
tum. Uidentur autẽ hec tͥa quȩdã
tempora distinguenda. Primũeñ
ante baptismum cucumcisio sola
statum habuit. & suscipiebat᷑ aduu¬
stificationem sine baptismo. Nlous¬
sime autẽ nunc post curumcisionẽ
solus baptismus statum habet. o
celebratur ad salutem sine cireum¬
cisione. fuit autem medium tepis
quodam quando ⁊ circumcisioa
baptismus simul cucurrerunt.
aliud idẽ circumcisio ut finretus
aluid idẽ baptismus ut confirma¬
retur. Oportuit enim ut & illa
subito uł p̃cipitant̾ s paulatim
& quasi cum quadã reuerentia di¬

Expanded text:
se, quo Christus post resurrectionem suam se, quo Christus post resurrectionem suam in coelum ascensurus discipulos ad praedicandum misit, dicens: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in noinstitutionem baptismi ex eo coepisConsummatum est , » omnia Veteri Testamenti sacramenta finem accepisse, et Novi exordium putant. Commodius autem videtur ut dicamus baptismsolum, ne a consuetudine abhorreret in usum productum; novissime autem, tum. Videntur autem haec tria tempora distinguenda: Primum enim ante baptismum circumcisio sola statum habuit, et suscipiebatur ad justificationem sine baptismo. Novissime autem nunc post circumcisionem solus baptismus statum habet, et celebratur ad salutem sine circumcisione. Fuit autem tempus medium quoddam, quando et circumcisio et baptismus simul concurrerunt: primum circumcisio, ut finiretur, aliud, id est baptismus, ut confirmaretur. Oportuit enim ut et illa subito vel praecipitanter, sed paulatim et quasi cum quadam reverentia di
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia signaretur. Rursum quia
pͥoris popłi qui sub timore seriue¬
bat mundacio laboriosa fuit. ꝓp¬
terea sacramentum circumcisionis
incarne que dolorem habet illi da¬
tum ẽ nouoautem popło qui uo¬
luntate & dilectione seruit. sacram̃¬
tum iustificationis in lauacro aque
quȩ suauem habet purificationẽ.
ꝓpositum. & sic quidem rationẽ
reddendam estimamus. peo quod
sacramentum circumcisionis mu¬
tatum ẽ & sacramentũ baptismi
institutum. Quando insticutum¬
etiam quando institutum sit
Osacramentum baptismi ex
quo de inceps licitum non fuit il¬
lud negligere: quando illud susci¬
pere debitum fuit. E sunt quidẽ
suꝑ hoc diu̾se plurium estimationes
Alii dicunt exeo institutum baptis¬
ma quo xp̃c nichodemo nocte ad
se uenienti modum noue regene¬
rationis insinuans ait. Nisi quis
renatus fu̾it exaqua &e spũ. non po¬
test uidere regnum di. Alii dicũt
institutionem baptismi exeo epis¬

Expanded text:
justitia praesignaretur. Rursum quia justitia praesignaretur. Rursum quia prioris populi qui sub timore serviebat mundatio laboriosa fuit, propterea sacramentum circumcisionis in carne, quod dolorem habet, illi datum est; novo autem populo qui voluntate et dilectione servit, sacramentum justificationis in laquae suavem habet purificationem propositum est; et sic quidem rationem reddendam existimamus pro eo quod sacramentum circumcisionis mutatum est, et sacramentum baptismi institutum. CAP. IV. Quando institutumQuaeritur quando institutum sit sacramenta baptismi, ex quo deinceps licitum non fuit illud negligere, quando illud suscipere debitum fuit. Et sunt quidem super hoc diversae plurium aestimationes. Alii dicunt ex eo institutum baptismum quod Christus Nicodemo nocte ad se venienti modum novae regenerationis insinuans ait: « Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu test intrare in regnum Dei . Alii dicunt institutionem baptismi ex eo coepis
Abbreviated transcription (Latin):
sidebat partem obtulit. partem re-¬
tinuit. ut ad hunc modum in eo
qđ erat quod inꝑfectionis & defec¬
tus fuit sibi atribueret. quod uͦ
ad bonitatem spec̾tabat do impu¬
taret.Hoc sibi uoluerunt. noue m
partes retentȩ.quia nouenarius sig¬
num inꝑfectionis ẽ adenario ꝑfec¬
to deficiens. Propt̾ea autem quia
obscurum fuit signum emundati¬
onis indecimatione data ẽ circumci¬
sio. ut uirtutẽ iustificationis eiu¬
dentius demonstraret. quando di¬
ctum ẽ homini ut porcionem car¬
nis suȩ non quidem suꝑfluãs illud qd̾
suꝑfluum erat in homine signũ
auferret. ut ꝑ hoc agnosceret quia
culpam quam natura ꝑ illampar¬
tem corporis traheret. gr̃a ꝑsacram̃¬
tum circumeisionis emundaret. S
quia circumcisio eas tantum quȩ fo¬
ris sunt enormitates amputare pot̾
eas uͦ quȩ intrinsecus sunt pollutio¬
num sordes mundare non potest.
uenit post circumcisionẽ lauacrũ
aquȩ. totum purgans. ut ꝑfec̾ta

Expanded text:
sidebat partem obtulit, partem residebat partem obtulit, partem retinuit, ut ad hunc modum in eo quod erat, quod imperfectionis et defectus fuit, sibi tribueret, quod vero ad bonitatem spectabat, Deo imputaret. Hoc sibi voluerunt novem partes retentae, quia novenarius signum imperfectionis est, a denario perfecto deficiens. Propterea autem quia obscurum signum fuit emundationis in decimatione, data est circumcisio, ut virtutem justificationis evidentius demonstraret, quando dictum est homini ut portionem carnis suae non quidem superfluam, sed illius quod superfluum erat in homine signum auferret, ut per hoc agnosceret quia culpam quam natura per illam partem corporis traheret, gratia per sacramentum circumcisionis emundaret. Sed quia circumcisio tantum quae foris sunt enormitates amputare potest, eas vero quae intrinsecus sunt pollutionum sordes mundare non potest; venit post circumcisionem lavacrum aquae, totum purgans, ut perfecta
Abbreviated transcription (Latin):
adurtutẽ baptismi similiter ut in
cucumcisione remissio. tantum pec¬
catoꝵ ꝑcipitur. quia sicut dictumẽ
quod iustificatis postea aditus pa¬
triȩ celestis panditur. cruce. xp̃i con¬
donatur. Propt̾ eiusmodi rationẽ.
aliam mutatȩ circumcisionis causã
comodiorem fortasse & manifestam
magis ꝓponendã putamus. In p̃ce¬
dentib quodam loco cum de sacra¬
mentis tractaremus. diximus sacra
quȩ ꝑ illa datur grẽ spũalis. Opor¬
te autẽ ut scdm ꝓcessum tempoꝵ
spãlium gr̃arum signa magis sẽꝑ
ac magis euidentia ac declarantia
formarentur. ut cumeffectu salutiᷤ
cresceret cognitio u̾tatis. Itaq sub
lege naturali pͥmum data sunt sa¬
cramenta. decimationes. sacrificia.
& oblationes. Ut indecimatione quid
peccatoꝵ remissio. insacrificiis uͦ carnis
mortificatio. inoblatione autem bo¬
ni oꝑis exibicio signaretur. S erat
obscura significatio hec insacram̃to
decimationis uͥ homo de bis quȩ pos¬

Expanded text:
ad virtutem baptismi, similiter ut in ad virtutem baptismi, similiter ut in circumcisione remissio tantum peccatorum percipitur; quia, sicut dictum est, quod justificatis postea aditus patriae coelestis panditur, cruce Christi condonatur. Propter hujusmodi rationem aliam mutatae circumcisionis causam commodiorem fortasse et manifestam magis proponendam putamus. In praecedentibus quodam loco cum de sacramentis tractaremus, diximus sacramquae per illa datur gratiae spiritualis. Oportere autem ut secundum processum temporum spiritualium gratiarum signa; magis semper ac magis evidentia ac declarantia formarent, ut cum effectu salutis, cresceret cognitio veritatis. Itaque sub lege naturali primum data sunt sacramenta, decimationes, sacrificia et oblationes, ut in decimatione quidem peccatorum remissio; in sacrificiis vero carnis mortificatio; in oblatione autem boni operis exhibitio signaretur. Sed erat obscura significatio haec in sacramento decimationis, ubi homo de iis quae pos
Abbreviated transcription (Latin):
qui sacram̃ti cirrumcisionĩs uisti¬
ficationem ꝑceperant. aꝑdicione
quidem seruabantur: s ad głam
regni non ducebantur. donec ue¬
niret ille qui fuso sanguine rum
pheam igneam extinguens aditũ
paradisi rursum patefaceret. & cit¬
dentib inse om̃ib regni cȩlestis ia¬
nuam p̾cedens pͥmus ipse a ꝓeritet
In hoc gͦ baptismus ampliꝰ confeit.
quia renatos hinc exeuntes stat̃
ad ragnum mittit qđ tam̃ ex uit¬
tute sanguinis fusi ipsam aquam
cere uelit. idcirco circumcisionẽ bap¬
tismo mutatam ut inbaptismo ꝑfi¬
ceretur quod circumcisio implere ñ
poriut. fortassis uidebitur conueni¬
enter illi responderi posse. quia hoc
quod amplius nunc inbaptismo ẽ
er baptismo nonẽ. s expassione xp̃i
baptismum scĩficante impletum.
dem uͦ curumcisionẽ facere potusse.
si illi passio xp̃i incoo perationẽ sc̃i¬
ficationis ad iuncta fuisset. Nam in
baptismo quantum scilicet spectat

Expanded text:
qui sacramenti circumcisionis justiqui sacramenti circumcisionis justificationem perceperant, a perditione quidem servabantur, sed ad gloriam regni non ducebantur, donec veniret ille qui sanguine fuso rhomphaeam igneam exstinguens; aditum paradisi rursum patefaceret, et credentibus in se omnibus regni coelestis januam praecedens ipse primus aperiret. In hoc ergo baptismus amplius confert, quod renatos hinc excuntes statim ad regnum mittit, quod tamen ex virtute sanguinis fusi ipsam aquam cere velit idcirco circumcisionem baptismo mutatam, ut in baptismo perficeretur, quod circumcisio implere non potuit, fortassis videbitur convenienter illi responderi posse, quod hoc quod amplius nunc in baptismo est, ex baptismo non est, sed ex passione Christi baptismum sanctificante impletum. Idem vero circumcisionem facere potuisse, si illi passio Christi in cooperationem sanctificationis adjuncta fuisset. Nam in baptismo, quantum scilicet spectat
Abbreviated transcription (Latin):
olim posita fuisse putatur. succe¬
dente baptismo ablata sit ułmuta¬
ta. Nam si olim ꝑcurumcisionem
simiit̾ ut nunc ꝑ baptismum
peccata dimittebantur. quid ners¬
se fuit ut ipsa circumcisio. suee¬
dente baptismi sacramento mu¬
taretur: Cur autem acceꝑta minꝰ
ꝓfuisse credatur. quȩ neglecta non
minus nociusse affirmatur.: Sie
enim nunc ꝑ ȩuugłium dicitur
nͥ quis renatus fu̾it ex aqua. isp¬
ritu scõ. ñ intrabit inregnumq̃
ita olim ꝑ legem dicebatur masci¬
lus cuiuscaro p̃pucii circumcisa n
fu̾it ꝑibit anima illa de popło
suo. Nisi forte in hoc quod qͥuiñ
ẽ baptiratus aregno di excluden¬
dus dicitur. ille uͦ qui non ẽ cr¬
cumcisus ꝑiturus memoratur
quis uelit intelligere ꝓpt̾ea bapis¬
ium amplius aliquid conferre qũ
cͥc̃tisionẽ q cͥcũcisio fuscepta a ꝑdũr¬
cantũ potuit. liberare baptismꝰ uer
renatos etiam ad głam ꝑducere
potest. Nam illi antiqui patre

Expanded text:
olim posita fuisse putatur, succeolim posita fuisse putatur, succedente baptismo ablata sit, vel mutata. Nam si olim per circumcisionem similiter, ut nunc per baptismum peccata dimittebantur, quid necesse fuit ut ipsa circumcisio succedente baptismi sacramento mutaretur? Cur autem accepta minus profuisse credatur, quae neglecta non minus nocuisse affirmatur. Sicut enim nunc per Evangelium dicitur: « Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum Dei ; » ita olim per legem dicebatur: « Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo , » nisi forte in hoc quod ille qui non est baptizatus, a regno Dei excludendus dicitur, ille vero qui non est circumcisus, periturus memoratur. Quis velit intelligere propterea baptismum aliquid amplius conferre, quam circumcisionem, quia circumcisio tantum potuit liberare; baptismus vero renatos etiam ad gloriam perducere potest. Nam illi antiqui patres
Abbreviated transcription (Latin):
tate ulla uerum ẽẽ constet. patet
quia exemplum post modum corre¬
ctum ẽ. s sententia non ẽ imꝓbata.
Oportet gͦ ut aut confitearis uicem
baptismi in articulo necessitatis fidẽ
ueram ⁊ conu̾sionem cordis imple¬
re posse. aut ostendas qualit̾ fides
uera ⁊ caritas non ficta. haberi poᷤ¬
sit uͥ salus non sit. Nisi forte dicere
uelis neminem fidem ueram. & ca¬
ritatem ueram habere posse. qui
uisibile sacramentũ aquȩ nonsit
habiturus. Quod tam̃ qua ratio¬
ne uł auctoritate ꝓbes ignoro.
Sed nos int̾im non contendimus u¬
trum aliquis quibaptismi sacra¬
mentum ꝑcepturus nonẽ. ista ha¬
bere possit. hoc solo dum taxat con¬
stante. quia siquis ec̃t qui hȩc ha¬
beret etiam sine usibili sacram̃to
aquȩ ꝑire non poss&. Multa sunt
alia quȩ suꝑ hoc approbandum
ad duci potiussent. s nos quȩ su¬
ꝑius miractatu sacramentorum
ad iͦpsum ꝓbandum posuimus. ne¬
quaquam it̾m replicanda putamuᷤ.¬

Expanded text:
tate ulla verum esse constet, patet tate ulla verum esse constet, patet quod exemplum postmodum correctum est, sed sententia non est improbata. Oportet ergo ut aut confitearis vicem baptismi, in articulo necessitatis fidem veram et confessionem cordis implere posse, aut ostendas qualiter fides vera et charitas non ficta haberi possit, ubi salus non sit. Nisi forte dicere velis neminem, fidem veram et charitatem veram habere posse, qui visibile sacramentum aquae non sit habiturus. Quod tamen qua ratione vel auctoritate probes ignoro. Sed nos interim non contendimus utrum aliquis qui baptismi sacramentum percepturus non est; ista habere possit, hoc solo duntaxat constante, quod si quis esset qui haec haberet etiam sine visibili sacramento aquae perire non posset. Multa sunt alia quae super hoc approbandum adduci potuissent, sed nos quae superius in tractatu sacramentorum ad idipsum probandum posuimus: nequaquam iterum replicanda putamus.