comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scdo iterum reparanda sit et cre¬
anda. Possibile enim uidetur ut
rationabiles nature aquibus nũꝗͣ
aufertur lib̃i facultas arbitru:
possint iterum aliquibus motib
subiacere. indulgente hoc ipsum
deo: ne forte si immobilem semꝑ
teneant statum. ignorent se di
gratia et non sua uirtute in illo
fine beatitudinis constitisse: qͦs
motus. sine dubio rursum uari¬
etas corporum et diuersitas ꝓse¬
quetur. ex qua mundus semꝑ ad¬
ornatur. Hec unquam poterit mun¬
diis nisi ex uarietate ac diuersitate
constare: quod effici nullo genere
potest extra materiam cor poralem.
Iam uero qui indissimiles sibi mun¬
dos ac ꝑ omnia pares aliquando eue¬
nire confirmant: nescio quib id pos¬
sint asserere documentis. Sienim si¬
milis ꝑ omnia mundus dicitur. erit
ut iterum adam uel ȩua eadem faciant
que fecerunt:. idem iterum diluuiũ:
atq idem moyses rursum populum
sexcenta milia numerorata: educat
ex egipto. Iudas quoq bis dominum

Expanded text:
secundo iterum reparanda sit et cresecundo iterum reparanda sit et creanda: possibile enim videtur ut rationabiles naturæ a quibus nunquam aufertur liberi facultas arbitrii, possint iterum aliquibus motibus subjacere, indulgente hoc ipsum Domino, ne forte, si immobilem semper teneant statum, ignorent se Dei gratia et non sua virtute in illo fine beatitudinis constitisse: quos motus sine dubio rursum varietas corporum et diversitas prosequetur, ex qua mundus semper adornatur, nec unquam poterit mundus nisi ex varietate ac diversitate constare quod effici nullo genere potest extra materiam corporalem. V. Jam vero qui indissimiles sibi mundos ac per omnia pares aliquando evenire confirmant, nescio quibus id possint asserere documentis. Si enim similis per omnia mundus dicitur, erit ut iterum Adam vel Eva eadem faciant quæ fecerunt: idem iterum erit diluvium, atque idem Moyses rursum populum sexcenta fere millia numero educet ex Ægypto: Judas quoque bis Dominum
Abbreviated transcription (Latin):
aculeo mortis conͣpungi preuale¬
ant᷑. ut ita demum paulatim ces¬
sante natura materiali: et absor¬
beatur mors. et exterminetur
penitus retundatur:. ꝑ diuinam
gram. euius capax effecta est ani¬
ma. et incorruptionem atq in mor¬
talitatem meruit adipisci: et tunc
merito dicitur abomnib Ubi ẽ
mors uictoria tua. ubi est mors
acculeus tuus: Acculeus autẽ
mortis: peccatum estͦ. Si ergo hec
habere consequentiam. uidẽtur.
reliqum est. ut status nr  aliquan¬
do incorporeus futurus ẽẽ credatur.
Quod si recipitur: et omnes subiti¬
endi xp̃o eẽ dicuntur. necesse est
ut omnib et hoc deferatur inquos
q subiecti erunt dõ patri: cui reg¬
num traditurus dicitur xp̃c. Et
ita uidetur: ut tunc etiam usus
corporum cesset: Si autem cessat:
in nichilum redit. sicut et antea
non erat. S uideamus quid eisoc¬
currat: qui hec ita asserunt. Uide¬
bitur ee necessarium ut si exter¬
minata fuerit natura corporea:

Expanded text:
aculeo mortis compungi prævaleaculeo mortis compungi prævaleant: ut ita demum paulatim cessante natura materiali, et absorbeatur mors, et etiam exterminetur penitus retundatur per divinam gratiam, cujus capax effecta est anima, et incorruptionem atque immortalitatem meruit adipisci. Et tunc merito dicetur ab omnibus: «Ubi est,» mors, victoria tua? ubi est, mors, aculeus tuus? Aculeus autem mortis peccatum est.» Si ergo hæc habere consequentiam videntur, reliquum est ut status noster aliquando incorporeus futurus esse credatur: quod si recipitur, et omnes subjiciendi Christo esse dicuntur, necesse est ut omnibus et hoc deferatur in quosque subjecti erunt Deo Patri, cui regnum traditurus dicitur Christus, et ita videtur ut tunc etiam usus corporum cesset. Si autem cessat, in nihilum redit sicut et ante non erat. Sed videamus quid eis occurrat qui hoc ita asserunt. Videbitur enim esse necessarium ut si exterminata fuerit natura corporea,
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiã. ac ꝑfectam iusticiam.
incorruptionem immortalitadẽq
mereantur: propterea dicitur. ne¬
cesse est corruptibile hoc induere
incorruptionem: et mortale hoc
induere immortalitatem᷑. Uerum¬
camen hi qui putant posse unꝗͣ
extra corpora uitam ducere ratio¬
nabiles creaturas: possunt in hoc
loco talia quedam mouere: si
uerum est quod corruptibile hos
indust in corruptionem. et mor¬
tale hoc induit im mortalitatem.
et quod absorbeatur mors infine:
non aliud quam materialem na¬
curam ext̾minandã declarat. in
qua operĩri mors aliquid poterat.
dum hi qui incorpore sunt ꝑ natu¬
ram materie corporalis. mentis
acumen uicdentur obtundi: Si
uero extra corpus sint. tunc om¬
nem molestiam huiuscemodi ꝑ¬
turbationis effugient. S qm̃ ñ
ad subditum omne indum̃tum
corporeum effugete poterant: pͥus
insubtiliorib ac puriorib unmo¬
rari corporib estimandi sunt.
quȩ ultra nec amorte unci. nec

Expanded text:
sapientiam ac perfectam justitiam, sapientiam ac perfectam justitiam, incorruptionem immortalitatemque mereantur; propterea dicitur: «Necesse est corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. III. Verumtamen hi qui putant posse unquam extra corpora vitam ducere rationabiles creaturas, possunt in hoc loco talia quædam movere. Si verum est quod corruptibile hoc induet incorruptionem, et mortale hoc induet immortalitatem, et quod absorbeatur mors in finem, non aliud quam materialem naturam exterminandam declarat, in qua operari mors aliquid poterat, dum his qui sunt in corpore, per naturam materiæ corporalis mentis acumen videtur obtundi. Si vero extra corpus sunt, tunc omnino molestiam hujuscemodi perturbationis effugient. Sed quoniam non ad subitum omne indumentum corporeum effugere poterunt, prius in subtilioribus ac purioribus immorari - corporibus æstimandi sunt, quæ ultra nec a morte vinci, nec
Abbreviated transcription (Latin):
posite: nune quidem carnali.
postmnodum uero subtiliori et
puriori. quȩ spiritasis appellat᷑:
aitNecesse est corruptibile hoc
induere incorruptionem: scd̃o
uero ad specialem corporis respici¬
ens causanrait. Necesse est mor¬
tale hoc induere immortalitatẽ:
Incorruptio autem etimmortali¬
tas quid aliud erit. nisi sapientia
et uerbum. et iusticia dĩ. quȩ for.¬
mant animam. et indiint. et
exornant: et ita fit: ut dicatur qr
corruptibile incorruptionẽ induit.
et mortale iuduit immortalitatẽ.
Nunc enim eiam si ualde proficia¬
mus. tamen quoniam ex parte cog¬
noscimus et ex parte propħamus.
et ꝑspeculum in enigniate uidem᷑:
ea ipsa que uidemur intelligere: ñõ¬
dum corruptum hoc induit incor¬
ruptionem. neq mortale ab in mor¬
talȩ circuindatur. Et qm̃ sine dubio
in longius protrahitur nr̃a hȩc in
corpore eruditio: iudelicet usq qͦ
ipsa corpora nr̃a quibus cireuinda¬
ti sumus: propter uerbum di et

Expanded text:
positæ, nunc quidem carnali positæ, nunc quidem carnali postmodum vero subtiliori et puriori, quæ spiritualis appellatur, ait: «Necesse est corruptibile hoc induere incorruptionem.» Secundo vero ad specialem corporis respiciens causam ait: «Necesse est mortale hoc induere immortalitatem.» Incorruptio autem et immortalitas quid aliud erit nisi sapientia, et verbum, et justitia Dei, quæ formant animam, et induunt, et exornant? Et ita fit ut dicatur, quia corruptibile incorruptionem induet, et mortale immortalitatem. Nunc enim etiamsi valde proficiamus, tamen quoniam solum ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, et per speculum in ænigmate videmus ea ipsa quæ videmur intelligere, nondum corruptum hoc induit incorruptionem, neque mortale ab immortalitate circumdatur: et quoniam sine dubio in longius protrahitur nostra hæc in corpore eruditio: videlicet usquequo ipsa corpora nostra quibus circumdati sumus, propter Verbum Dei et
Abbreviated transcription (Latin):
ruptibile hoc induere hoc indit¬
ere incorruptionem: ut si diceret.¬
necesse est naturam hanc corrup
accipere: incorruptionis. animã
habentem inse incorruptionem:
pro eo uidelicet quod induta est
xp̃m: qui est sapientia. et uerbum
di. cum autem uitȩ partici paue¬
rit corpus hoc quoo aliquando
głosius habebius. tunc adid
quod immortale est accedit. ut etiã
incorruptibile fiat. Si quid nãq
mortale est. hoc coutinuo et cor¬
ruptibile est: non tamen siquid
corruptibile est. hoc etiam morta¬
le dici potest. Beniq lapidem.
uel lignum corruptibile quidẽ
dicimus: non tamen etiam mor¬
tale consequenter dicimus: corpꝰ
uero qm̃ uite participat. ex eo
quod separari abeo uita potest
et separatur: consequenter morta¬
le nominatus: et scđm alium
quoq intellectum eeiam corrup-¬
tibile dicimus. Ulira ergo ratione
sam respiciens materiȩ corporał:
cuius materiȩ anima usum sem¬
per habet inqualibet qualitate

Expanded text:
ruptibile hoc induere iruptibile hoc induere incorruptionem: ut si diceret: Naturam hanc corruptaccipere incorruptionis, animam habentem in se incorruptionem, pro eo videlicet quod induta est Christum qui est sapientia et Verbum Dei. Cum autem vitæ participaverit corpus hoc quod aliquando gloriosius habebimus, tunc ad id quod immortale est accedet ut etiam incorruptibile fiat. Si quid namque mortale est, hoc continuo et corruptibile est: non tamen si quid corruptibile est, hoc etiam mortale dici potest. Denique lapidem vel lignum corruptibile quidem dicimus: non tamen etiam mortale consequenter dicemus. Corpus vero quoniam vitæ participat, ex eo quod separari ab eo vita potest et separatur, consequenter mortale nominamus, et secundum alium quoque intellectum etiam corruptibile dicimus. Mira ergo ratione sam respiciens materiæ corporalis, cujus materiæ anima usum semper habet in qualibet qualitate
Abbreviated transcription (Latin):
induerit incorruptionem. tunc fiec
sermo qui scriptus est: Absorta est
mors inuictoria. Ubi est mors uicto¬
ria tua. Absortus ẽ mors aculeus tu¬
us: aculeus autem mortis pecratũ.
uirtus uero peccati lex. Talem ergo
intellectum. Quod enim ait. Cor¬
ruptibile hoc. et mortale hoc. uelut¬
angentis et ostendentis affectu:
cui alii conuente. nisi materiȩ
corporali: Hȩc ergo materia cor¬
pous quȩ nunc corruptibilis est.
induet incorruptionem: Cum ꝑ¬
fecta anima et doginatib incor¬
ruptionis instructa uti eos ceꝑit.
Et nolo misereris si uelut indum¬
tum corporis ꝑfectam aiimam
dicimus: que propter uerbum dĩ
et sapientiam eius. nunc incorrup¬
tio nominatur. eum ipse utiq qͥẽ
m̃tum scĩs eẽ dicatur: sicut apłs
dicit. Induite uos dominum iħ̃m
est anime: ita intellegibili quadã
ratione. etiam aiuma indumentũ¬
eẽ dicitur corporis. Ornamentum
enim eius est. celans et contegens
eius mortalem naturam. Cale est
ergo quoͦ dicitur. necesse est cor¬

Expanded text:
uerit immortalitatem, tunc fiet sermo qui scriptus est: Absorpta est mors in victoria: ubi est, mors, victoria tua? Absorptus est, mors, aculeus tuus: aculeus autem mortis» peccatum, virtus autem peccati lex.» Talem ergo erere intellectum. Quod enim ait: «Corruptibile hoc, et mortale hoc,» velut tangentis et ostendentis affectu, cui alii convenit nisi materiæ corporali? Hæc ergo materia corporis quæ nunc corruptibilis est, induet incorruptionem, cum perfecta anima, et dogmatibus incorruptionis instructa, uti eo cœperit. Et nolo mireris si velut indumentum corporis perfectam animam dicimus, quæ propter verbum Dei et sapientiam ejus nunc incorruptio nominatur: cum ipse utique qui mentum sanctis esse dicatur, sicut Apostolus dicit: «Induite vos Dominum Jesum est animæ, ita intelligibili quadam ratione etiam anima indumentum dicitur esse corporis. Ornamentum enim ejus est velans et contegens ejus mortalem naturam. Tale est ergo quod dicitur: «Necesse est cor
Abbreviated transcription (Latin):
Quomͦ ergo ei quem erudiebat
atq indiscipulatum producebat.
hoc mandatum ante omnia man¬
data commendat: ꝑ quod sine
dubio in dm̃ legis eius concilia¬
retur affectus. eo quod ipsis his
uerbis hȩc fuerant a lege predi¬
cata: s concedatur contra has
om̃s euidentissimas ap ꝓbationes
qui de alio nescio quo deo dicit
saluator. diliges dominum dm
tuum ex toto corde tuo. & alq
quȩ dicta sunt. Et quomodo silex
et propħȩ creatoris sunt sicite
dicunt. idẽ alterius dĩ preter eum
quem ait bonum. consequender dic¬
tum uidebitur id quod addidit. le¬
gem et propħas inhis duobus pen¬
de mandatis. Quomodo enim quod
alienum a deo est: pendebit indeo:
Paulus autem dicens. gras ago dõ meo
entia pura: dilucide ostendit. quia
non ad aliquem nouum dm̃ ad xp̃m
uenerit: quos enim alios proauos
pruli oportebit intellegi: nisi eos de
quib ipse dicit. Hebrei sunt et ego.
isrłite sunt et ego: S et prefatio

Expanded text:
Quomodo ergo ei quem erudiebat Quomodo ergo ei quem erudiebat atque in discipulatum producebat, hoc mandatum ante omnia mandata commendat, per quod sine dubio in Deum Legis ejus conciliaretur affectus, eo quod ipsis his verbis hæc fuerant Lege prædicata? Sed concedatur contra has omnes evidentissimas approbationes, quia de alio nescio quo Deo dicat Salvator: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,» et reliqua quæ dicta sunt. Et quomodo si Lex et Prophetæ Creatoris sunt sicut dicunt, id est alterius dei præter eum quem ait bonum, consequenter dictum videbitur id quod addidit, Legem et Prophetas in his duobus pendere mandatis? Quomodo enim quod alienum et peregrinum a Deo est, pendebit in Deo? Paulus autem dicens: «Gratias ago Deo entia pura,» dilucide ostendit quia non ad aliquem novum Deum, sed ad Christum venerit. Quos enim alios proavos Pauli oportebit intelligi, nisi eos de quibus ipse dicit: «Hebræi sunt, et ego: Israëlitæ sunt, et ego??» Sed et præfatio
Abbreviated transcription (Latin):
citur: quia alium nesciat patrẽ.
nisi omnium conditorem et cre¬
atorem dm̃nꝰ. Longum erit. si ex
omnib euangłiorum locis tes¬
timonia congregemus: quibus
unus atq idem ds̃ legis et euan¬
głiorum eẽ doceatur: cͦontingemꝰ
tamen pariter etiam de actib
apłorum ubi stephanus et apłi
preces suas dirigunt ad eum dm̃
qui fecit cęlum et terram. et qͥ
ipsũdicentes dm̃ abrahaisaae &
iacob. dm̃ qui eduxerit popu¬
lum suum de terra egipti: quȩ
sine dubio ad creatoris dirigunt
fidem: et affectum eius inserunt
his qui hec pie de eo fideliterq
didicerunt: Siciit et ipse saluator.
cum interrogatus cẽt quod man¬
datum maius eẽt omnium in le¬
ge: respondit dicers. Di liges dum
dm̃ tuum extoto corde eͣt extota
anima tua: et extota mente tua.
Scđm autem: similẽ huic. Diliges
ꝓtimum cuum. sicut ce ipsum.
Et his addidit: quia in his duob man¬
datis. omnis lex pendet et propħȩ.

Expanded text:
citur, quia alium nesciat Patrem citur, quia alium nesciat Patrem nisi omnium conditorem et creatorem Deum. II. Longum erit si ex omnibus Evangeliorum locis testimonia congregemus, quibus unus atque idem Deus Legis et Evangeliorum esse doceatur. Contingemus tamen breviter etiam de Actibus Apostolorum, ubi Stephanus et Apostoli preces suas dirigunt ad eum Deum qui fecit cœlum et terram, et qui ipsum dicentes Deum Abraham, Isaac et Jacob; Deum qui eduxit populum suum de terra Ægypti. Quæ stissime sine dubio ad Creatoris dirigunt fidem, et affectum ejus inserunt his qui hæc pie de eo fideliterque didicerunt: sicut et ipse Salvator cum interrogatus esset quod mandatum esset maximum omnium in Lege, respondit, dicens: «Diliges Dominum» Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota mente tua. Secundum autem simile est huic:» Diliges proximum tuum sicut teipsum.» Et his addidit: Quia in istis duobus mandatis tota Lex pendet et Pro‫עphetæ.»
Abbreviated transcription (Latin):
sedes. cerra autem scabellum pedum
meorum. s et de templo eiciens eosqͥ
uendebant boues et oues. et colum¬
bas. effundens quoq mensas num¬
mulariorum et dicerf. Collite ista
hinc. et nolite facere domum patris
mei domum negotiationis: patrem
sine dubio dicebat eum. cuius nomi
legistis quod dictun est a deo ad
moysen. ego  ds̃ abraham. et ds̃ ysaac
et ds̃ iacob. non est autem ds̃ mor¬
tuorum. s uiuentium: manifestissi¬
me nos docet. qm̃ dm̃ patriarcharũ
pro eo quod sc̃i eent et uiuerent. dm̃¬
appellabat uiuendium: illum
scilicet qui dixerat in propħis.
Ego sum ds et non est preter me¬
ego sum ds. et non est ds̃ p̃ter
me: si quidẽ ipsum illum eẽ patrẽ
facetur qui ignorat alium eẽ
absurde eum patrem pronunti¬
at. qui eminentiorem ignorat
din. Si uero non quidem igno¬
rat s fallit. diceus non eẽ aliũ
din preter se: multomagis ab¬
surdum est si mendacem suũ¬
patrem satetur: ex quibus omĩb
inhanc indaginem sensus addu-¬

Expanded text:
sedes, terra autem scabellum pedum meorum?» Sed et e templo ejiciens eos qui vendebant oves, et boves, et columbas; effundens quoque mensas nummulariorum, et dicens: «Tollite ista hinc, et nolite facere domum Patris mei» domum negotiationis,» Patrem suum sine dubio dicebat eum cujus nominilegistis quod dictum» est a Deo ad Moysen: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob: non est autem Deus mortuorum,» sed viventium,» manifestissime nos docet quoniam Deum Patriarcharum, pro eo quod sancti essent et viverent, Dappellabat viventium, illum scilicet qui dixerat in Prophetis: «Ego sum Deus, et non est Deus præter me«Ego sum Deus, et non est Deus præter me;» siquidem ipsum illum Patrem esse fatetur qui ignorat alium superetici: absurde eum Patrem pronuntiat qui eminentiorem ignorat Deum. Si vero non quidem ignorat, sed fallit dicens non alium esse Deum præter se, multo magis absurdum est si mendacem Patrem suum fatetur. Ex quibus omnibus in hanc indaginem sensus addu
Abbreviated transcription (Latin):
rationabilu ͫ et fragilius ani¬
cantiora ᷤ sunt ea que uel in cȩlo
uel suꝑ cȩlos habentur: suꝑ est¬
ut harumt u harum omnuũ
creaturarum et di medium. idẽ
mediatorem queramus. quem
paulus apłs ꝑrimogenitum
omnis creaturȩ pronuntiat.
uidentes enim nos ea quȩ de eiꝰ
maiestate inscͥpt᷑is seĩs referimt᷑:
& intuentes qd imago inuisibił d̾i.
& pͥmogenitus om̃is creat᷑e dicat᷑. & qd̃¬

Expanded text:
ius et fragilius anitantiora enim sunt illa quæ vel in cœlo vel super cœlos habentur: superest ut harum omnium creaturarum et Dei medium, id est mediatorem quæramus, quem Paulus Apostolus Primogenitum omnis creaturæ pronuntiat. Videntes quoque nos ea quæ de ejus majestate in Scripturis sanctis referuntur, et intuentes quod «imago invisibilis Dei, et primogenitus omnis creaturæ dicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
continet terram: quod uere celũ
et principaliter appellatur. in
quo cȩluꝵa uel terra finis omĩũ
atq ꝑfectio: tuta ac fidelissima
possit statione consistere: quo
scilicet uel hi qui pꝰ correꝑtionẽ
castigationum quas pro delic¬
tis ꝑtulerant purgationis ob¬
tentu expletis omnib atq de¬
pensis: terre illius habitaculum
mereantur: hi uero qui uerbo
di obedientes fuerunt ac sapien¬
tiȩ eius: iam hinc capaces seͬ ob¬
temperantes prebuerunt. celi
nat dicantur: et ita dignius
compleantur illud quod dictũ
est. Beati mansuti qm̃ ipsi he¬
rerditate possidebunt terͣam.:
Et beati pauꝑes sp̃ũ quoniam
ipsi hereditatẽ capient regni
cȩlorum: et quod dixit in psal¬
mo. et exaltabit de et heredita¬
de capias terram. Ad hanc et¬
enim terram descendi dicitur:
ad illam autem quȩ inalto est
exaltatiͦ. hoc eigo modo uidecur
quasi iter quõdam: scõrum ꝓ-¬
fectib aperiri. abilla terra. ad

Expanded text:
continet terram: quod vere cœlum continet terram: quod vere cœlum et principaliter appellatur, in quo cœlo vel terra finis omnium atque perfectio tuta ac fidissima possit statione consistere, quo scilicet illi post correptionem castigationemque quas pro delictis pertulerant purgationis obtentu, expletis omnibus atque depensis, terræ illius habitaculum mereantur; hi vero qui Verbo Dei obedientes fuerunt ac sapientiæ ejus jam hinc capaces se obtemperantes præbuerunt, cœli eri dicantur, et ita dignius compleatur illud quod dictum est: «Beati mansueti, quia ipsi» hæreditate possidebunt terram; et: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsi hæreditate capient regnum cœlorum:» et quod dicit in psalmo: «Exaltabit te et hæreditate capies» terram.» Ad hanc etenim terram descendi dicitur; ad illam autem quæ in alto est, exaltari. Hoc ergo modo videtur quasi iter quoddam sanctorum profectibus aperiri ab illa terra ad
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua harum probari uel elȩ¬
giꝰ Tictum est enim quodͭ in¬
corporea uita agi posse pitan¬
da sit. postea quam xp̃o fuerint
subiecta omnia. et ꝑ xp̃m deo pa¬
tri cum erit omnia et inomnib
ds. Uel cum nichilominus xp̃o
fuerint unuisa subiecta. et
scđm hõc quod sp̃s sunt. naturȩ
rationabiles fiunt: tunc ipsa qͦq
substantia corporalis optimis ac
purissimis spiritalib sociata: ꝓ
ad sumentium uel qualitate uel
mertts. in eternum statum ꝑmit
tada scđm quod apłs dicit. et
nonimmutabiorui: refulgebit:
ut ceite qd orumꝰ uidentur¬
i habitu pretereunte:omni cor.¬
tuptibilitate oecussa atq pur¬
hoc mundi statu in quo plane¬
de dicuntur spere suꝑ gresso
atq suꝑato. supra illam quȩ¬
ariaanne dicitur speram: pioꝵ
ac beatorum statio collocatur qͣsi
interra bona et terra uiuorum.
quam mansueti et mittes here¬
ditate ꝑcipiant: cuius est cęlũ
illud quod ambitu magnificen¬
tie ipsam illam circumdat et

Expanded text:
aliqua harum probari vel elialiqua harum probari vel eligi. Dictum est enim quod vel incorporea vita agi posse putanda sit, posteaquam Christo fuerint subjecta omnia et per Christum Deo Patri, cum erit omnia et in omnibus Deus; vel cum nihilominus Christo fuerint universa subjecta, et secundum hoc quod spiritus sunt naturæ rationabiles, fiunt: tunc ipsa quoque substantia corporalis optimis et purissimis spiritibus sociata pro assumentium qualitate vel meritis in æthereum statum tdum quod Apostolus dicit: Et nos immutabimur, refulgebit; aut certe quod eorum quæ videntur habitu prætereunte, omni corruptibilitate decussa atquhoc mundi statu in quo planetarum dicuntur sphæræ, supergresso atque superato, supra illam quæ dicitur, sphæram piorum atque beatorum statio collocatur, quasi in terra bona, et terra vivorum quam mansueti et mites hæreditate percipient: cujus est cœlum illud quod ambitu magnificentiore ipsam illam circumdat et
Abbreviated transcription (Latin):
habitationis dissoluatur. quod edi¬
non manufactam. ȩternan inceł.
Cum enim alibi dicat quia uide¬
bo cȩlos opera digitorum cuorum.
et de omnibus iusibilib ꝑ prophe¬
tam ds dixit. quia inanus mea
fecit hȩc omnia: istam ȩternam
domum quam scĩs tepromictit
incȩlis: manu factam non eẽ ꝓ¬
nuntiat. Differentiã sine dubio
creaturȩ in his que uidentur
et in his quȩ non uidentur osten¬
dens. Non enim idem intellegit᷑
quod dicit: ea quȩ non uident᷑:
et ea quȩ inuisibilia sunt. Ea
Enamq quȩ sunt inuisibilia.n
solum non uidenteur. s ne na¬
turam quidem habent ut uidi
id ẽ incorporea appellarunt: hec
autem de quib paulus dixit
que non uidentur: naturam
quidam habent ut uidi po̾sint.
non tamen dum uidi abhis qͥ¬
b promitiuitur exponitꝰ his
igitur trib opinionib de fine
omnium. et de summa beatitu¬
dine prout sentire potuimus ad¬
um bratis: unusquisq legentiũ
apud semet ipsum diligentius
et scrupulosius iudicet: si potest

Expanded text:
habitationis dissolvatur, ædinon manufactam æternam in cœlis.» Cum enim alibi dicat: «Quia videbo» cœlos opera digitorum tuorum,» et de omnibus invisibilibus per Prophetam Deus dixit: «Quia manus mea fecit hæc omnia ",» istam æternam domum quam sanctis repromittit in cœlis, manu factam non esse pronuntiat; differentiam sine dubio creaturæ in his quæ videntur, et in his quæ non videntur ostendens. Non enim idem intelligitur quod dicit ea quæ non videntur, et ea quæ invisibilia sunt. Ea namque quæ sunt invisibilia, non solum non videntur, sed ne naturam quidem habent ut videri id est incorporea appellarunt; hæc autem de quibus Paulus dixit: «Quæ non videntur,» naturam quidem habent ut videri possint, nondum tamen videri ab his quibus promittuntur, exponit. VII. His igitur tribus opinionibus de fine omnium et de summa beatitudine prout sentire potuimus adumbratis, unusquisque legentium apud semetipsum diligentius et scrupulosius judicet si potest
Abbreviated transcription (Latin):
discipulos suos saluator. dicit:
Estote ꝑfecti sicut et pater u̾r
cȩlestis ꝑfectus est. qui solem
suum oriri iubet suꝑ bonos et
malos. et pluit suꝑ iustos et in¬
iustos. cuiuis etiam exiguȩ intel¬
legentie uiro. euidentissimum
suggerit intellectum.: Quod
non alium adimnitandum ꝓ-¬
ponit discipulis suis dm. nisi fac¬
torem cȩli. et imbrium prebitorem᷑. Qđ
autem dicit quia orantes oporceat dice
Pater noster qui es incęlis: quid aliud
uidetur ostendere. nisi dm̃ inmeliori¬
bus mundi idẽ creaturȩ suȩ partib
requirendum. s: et de iutamentis opti¬
ma quedam statuta definiens: ait
Non oportere urare. neq ꝑ celum. qr
sedes est di: neq ꝑterram. quia scabel¬
lum est pedum eius. Non ne aꝑtissi

Expanded text:
discipulos Salvator dicit: discipulos Salvator dicit: «Estote perfecti sicut et Pater vester cœlestis perfectus est, qui solem suum oriri jubet super bonos et malos, et pluit super justos et injustos,» cuivis etiam exiguæ intelligentiæ viro evidentissimum suggerit intellectum, quod non alium ad imitandum proponit discipulis suis Deum, nisi factorem cœli, et imbrium præbitorem. Quod autem dicit quia orantes oporteat dicere: «Pater» noster qui es in cœlis,» quid aliud videtur ostendere, nisi Deum in melioribus mundi, id est creaturæ suæ partibus requirendum? Sed et quod de juramentis optima quædam instituta definiens ait «non oportere jurare, neque per cœlum, quia sedes est Dei; neque per terram, quia scabellum est pedum ejus;» nonne
Abbreviated transcription (Latin):
Dis ꝑ ordinem praut potu¬
iinus breuiter digestis. conse-¬
quens est scđm id quoo exinitio
proposuimus. confutare & iam
eos qui putant alium dm̃ eẽ pa
illum qui moysi responsa legis
dabat. uel propħas mitebat: qͥẽ
ds̃ patrum abraham. ysaac et
iacob. Oportet enim: primo in hac
nos fidi ratione firmari. son¬
siderandum est ergo illud quod
frequenter in euangłiis dicitur
et singulis quibusq dnĩ et sal¬
uatoris nr̃i gestis adiungitur: ut
impleatur quod dictum est ꝑ
propħam illum uel illum: cum
manifestum sit. quia ꝓpħe illiꝰ
sunt dĩ qui mundum fecit ex
ipsa ergo sub sequentia conclu
dixit. Et dubium non est quod
hec non alienus quis abeo: s pa¬
ter ipsius predicebat᷑. S et illud
quod frequenter exempla de ue¬
teri testam̃to a saluatore profe¬
runtur uel abapłis eius: non ali¬
ud indicat. nisi quod. auctoritas
ueteribus a saluatore. et ab eius
discipulis adhibeturꝰ. S et illud
quod ad benignitatem prouocars

Expanded text:
 ordinem prout potuimus breviter digestis, consequens est secundum quod ex initio proposuimus, confutare etiam eos qui putant alium Deum esse pillum qui Moysi responsa Legis dabat, vel Prophetas mittebat, qui est Deus patrum Abraham, Isaac et Jacob. Oportet enim primum in hac nos fidei ratione firmari. Considerandum ergo est illud quod frequenter in Evangeliis dicitur, et singulis quibusque Domini et Salvatoris nostri gestis adjungitur: «Ut impleatur quod dictum est per Prophetam» illum vel illum, cum manifestum sit quia prophetæ illius sunt Dei qui mundum fecit. Ex ipsa ergo consequentia concluddixit. Et dubium non est, quod hæc non alienus quisquam ab eo, sed Pater ipsius prædicebat. Sed et illud quod frequenter exempla de veteri Testamento a Salvatore proferuntur, vel ab Apostolis ejus, non aliud indicat nisi quod auctoritas veteribus a Salvatore et ab ejus discipulis adhibetur. Sed et illud quod ad benignitatem provocans
Abbreviated transcription (Latin):
tia corꝑoralis. cuius nullus existet.
Et quom sentiemus illud quod apłs
dixit in his locis inquibus de resur¬
rectione disputat mortuorum cum
ait. Necesse est enͣim corruptibile
hoc induere incorruptionem. et mor¬
tale hoc induere inmorcalitatem:

Expanded text:
tia corporalis, cujus usus ullus existet. tia corporalis, cujus usus ullus existet. Et quomodo sentiemus illud quod dixit Apostolus in his locis in quibus de resurrectione disputat mortuorum, cum ait: «Necesse est autem corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immo
Abbreviated transcription (Latin):
hinc diuine sapientie ꝑrexerũt:
Et post hȩc statim finis omnium
consequetur: ac ꝓcorreptione et
emendatione eorum qui talib
indigent. Alius mundus rursũs
erit. uel similis huic qui nunc
est. uel hoc melior. aut etiam¬
multo deterior: et qualiscumq
ille erit post hunc mundus.
ꝙquam dui erit et sierit aliquã¬
do cum nullus usquam sit mun¬
dus: dut si fuit aliquando cũ
Aut si fuerunt plures uel erunt:
aut si accidat aliquando. ut alter
alteri equalis. et similis ꝑ omĩa
atq indiscretus eueniat: Ut ergo
manifestius appareat utrum
materia corporalis ꝑ int̾uallat sub¬
sistat: et sicut non fuit antequã
fieret iterum resoluatur ut non
sit. Uideamus primo si fieri potest
ut uiuat aliquis sine corpore. Si
corpore. possunt et omnia eẽ sine cor.¬
pore. Omnia enim adunum foͥntem
cendere: suꝑior tractatus edocuit.
Si autem omnia possunt carere
corporib sine dubio non erit substan¬

Expanded text:
hinc divinæ sapientiæ perrexerunt: hinc divinæ sapientiæ perrexerunt: et post hæc statim finis omnium consequetur, et pro correctione et emendatione eorum qui talibus indigent, alius rursus mundus erit, vel similis isti qui nunc est, vel hoc melior, aut multo deterior; et qualiscumque ille erit post hunc mundus, quamdiu erit et si erit aliquando cum nullus unquam sit mundus, aut si fuit aliquando cum aut si fuerint plures, vel erunt, aut si accidat aliquando ut alter alteri æqualis et similis per omnia atque indiscretus eveniat. II. Ut ergo manifestius appareat utrum materia corporalis per intervalla subsistat, et sicut non fuit antequam fieret, iterum resolvatur ut non sit videamus primum si fieri potest ut vivat aliquis sine corpore. Si corpore, possunt et omnia esse sine corpore: omnia enim ad unum finem tendere superior tractatus edocuit. Si autem omnia possunt carere corporibus, sine dubio non erit substan
Abbreviated transcription (Latin):
uꝑ est ut post hȩc requiramus.
litrum ante hunc mundum qui
nunc est. mundus alius fuerit:
et si fuit. utrum talis fuerit quał
iste qui nunc est. an paulo diffe¬
rentior. uel inferior. aut omni¬
no nonfuerit mundus: s tale ali¬
quio fuerit qualem intellegimꝰ¬
ullum post omnia finem futurũ.
Cum tradetur regnũ deo et patri:
qui nichiominus alterius mun¬
di fuerit finis. illius scilicet pꝰ
quem hic mundus O cȩꝑit: lap¬
sus autem uarius intellectualiũ
naturar um. prouocauerit dm̃
ad istam uariam diu̾samq mun¬
di conditionem: s et illud similit̾
requirendum pucto. utrum þost
hunc mundum curatio aliqua
et em̃datio erit:. Aspior quidẽ
et doloris plena. erga eos qui u̾bo
dĩ obedire noluerunt. ẜ erudicio¬
nem uero rationabilẽ q instituti¬
onem. ꝑ quam possent ad locuple¬
tiorem proficere ueritatis intellec¬
tum. hi qui in presenti uita in hȩc
se studia dediderunt. et menti¬
b purgatiores effecti. capaces iam

Expanded text:
est ut post hæc requiramus utrum ante hunc mundum qui nunc est, mundus alius fuerit; et si fuit, utrum talis fuerit qualis iste qui nunc est, an paulo differentior, vel inferior; aut omnino non fuerit mundus, sed tale aliquid fuerit qualem illum intelligimus post omnium finem futurum, cum tradetur regnum Deo et Patri: qui nihilominus alterius mundi fuerit finis, illius scilicet post quem hic mundus cœpit; lapsus autem varius intellectualium naturarum provocaverit Deum ad istam variam diversamque conditionem mundi. Sed et illud similiter requirendum puto, utrum post hunc mundum curatio aliqua et emendatio erit, asperior quidem et doloris plena erga eos qui verbo Dei obedire noluerunt: per eruditionem vero rationabilemque institutionem, per quam possent ad locupletiorem proficere veritatis intellectum hi qui in præsenti vita in hæc se studia dediderunt, et mentibus purgatiores effecti, capaces jam
Abbreviated transcription (Latin):
dum̃tis. uel angłos dĩ. uel filios re¬
surectionis exornat. Ex quib omĩ¬
b diu̾sus ac uarius unius mun¬
di com plebitur status. Uerum¬
hec si plenius discutere libet. oporte¬
bqͥt adtendus et diligentius cum
omni metu dĩ et reuerentia ꝑscru¬
tari scripturas diuinas. siquid forte
inhis de talibus archanus et recon
his qui digni sunt poterit inueni¬
ri: cum plura testimonia de hac ipsa
specie fuerint cõgregata.

Expanded text:
dumentis vel Angelos Dei, vel filios redumentis vel Angelos Dei, vel filios resurrectionis exornat ex quibus omnibus diversus ac varius unius mundi complebitur status. Verum si plenius hæc discutere libet, oportebit attentius et diligentius cum omni metu Dei et reverentia perscrutari Scripturas divinas, si quid forte in his de talibus arcanus et recondhis qui digni sunt poterit inveniri, cum plura testimonia de hac ipsa specie fuerint congregata.
Abbreviated transcription (Latin):
ita et eẽ desineret. cum usus eius
ministerii precerisset. Si uero im¬
possibile est hoc ullo modo affirma¬
ri. idẽ quod uiuere preter corpus
possit ulla alia natura. preter patrẽ
et filium et sp̃in scm: necessitas con¬
sequentia ac rationis coartat intellegi
Principaliter quidem creatas eẽ rati¬
onabiles naturas: materialem uͦ
substantiam: opinione quidem
et intellectu solo separari ab eis.
et ꝓ ipsis uel pꝰro ipsas effectam
uideri. ẜ numquam
ipsa eã uel uixisse uel Duiuere.
solius namq trinitatis in corporea
uita existere recte putabitur. Ut gͦ
supius diximus : materialis ista
sustantia huius mundihabet
naturam. quȩ ex omnib ad omĩa
transformetur. Cum adinferiores
quosq traltur: Incrassiorem corpo¬
ris statũs solidiorem q formatur:
ita ut uisibiles istas mundi speci¬
ꝑfectiorib ministrat: et beatiorib
infulgore cȩlestium corporum
micat: & spiritalis corporis in¬

Expanded text:
ita et esse desineret cum usus ejus ita et esse desineret cum usus ejus ministerii præterisset. II. Si vero impossibile est hoc ullo modo affirmari, id est quod vivere præter corpus possit ulla alia natura præter Patrem et Filium et Spiritum sanctum, necessitas cosequentiæ ac rationis coarctat intelligi principaliter quidem creatas esse rationabiles naturas; materialem vero substantiam opinione quidem et intellectu solum separari ab eis, et pro ipsis vel post ipsas effectam videri, sed nunquam sine ipsa eas vel vixisse vel vivere: solius namque Trinitatis incorporea vita existere recte putabitur. Ut ergo superius diximus, materialis ista substantia hujus mundi habens naturam quæ ex omnibus ad omnia transformatur, cum ad inferiores quosque trahitur, in crassiorem corporis statum solidioremque formatur, ita ut visibiles istas mundi speciperfectioribus ministrat et beatioribus distinguat, in fulgore cœlestium corporum micat, et spiritualis corporis in
Abbreviated transcription (Latin):
nichil in his anterius posterius ue
intellegi potest:ita etiam inter rati¬
onabiles naturas. et materiam cor.¬
poralem similis quedam societas
uel propinquitas possit intellegi.
illuc solent inicium disputationis
inflectere. ut inquirant si hec ipsa
natura corporea. que spiritalium
et rationabilium mentium uitas
fert. et continet motus. pari cum
ipsis ȩternitate ꝑduret: an uero ab¬
soluta. interibit et peribit. Quod
ut possit scrupulosius dep̃hendere.
quendum primo uidetur si pos¬
sibile est penitus incorporeas rema¬
nere rationabiles naturas. cum
ad summnum scĩtatis ac beatrcudi¬
nis uenerint: quod michi quidẽ
difficillimum et pene impossibi le
uidetur: An necesse est eas semper
coniunctas ee corporib. Si ergo pos¬
set quis ostendere rationem qua
possibile esset eas omni modis ca¬
rere corporib.consequens uideba¬
tur quod natura corporea ex nichi¬
lo ꝑ intͣualla temporum procrea¬
ta. sicut cum non eẽt effecta est:

Expanded text:
nihil in his anterius posteriusve nihil in his anterius posteriusve intelligi potest; ita etiam inter rationabiles naturas et materiam corporalem, similis quædam societas vel propinquitas possit intelligi. illuc solent initium disputationis inflectere, ut inquirant si hæc ipsa natura corporea quæ spiritualium et rationabilium mentium vitas fert et continet motus, pari cum ipsis æternitate perduret, an vero absoluta interibit et peribit. Quod ut possit scrupulosius deprehendi, quæ rendum primo videtur, si possibile est penitus incorporeas remanere rationabiles naturas, cum ad summum sanctitatis ac beatitudinis venerint, quod mihi quidem difficillimum et pene impossibile videtur; an necesse est eas semper conjunctas esse corporibus 5. Si ergo posset quis ostendere rationem qua possibile esset eas omnimode carere corporibus, consequens videbitur quod natura corporea ex nihilo per intervalla temporum procreata, sicut cum non esset effecta est,
Abbreviated transcription (Latin):
Audi quomodo in machabeorum
libris. ubi mater septem martirũ.
unum ex filiis suis cohortatur ad
toleranda cormenta. de hoc dog¬
mate confirmatur. Ait enim:
Rogo te fili: respice ģlum et terrã
et adomnia quȩ meis sunt. Et ui¬
deis hȩc: scito quia ds̃ hec cum nion
eent. fecit: S et in libro pastorssi in
primo mandato ita ait: Primo
omnium. crede: quia unus ẽ ds̃ qͥ
omnia creauit atq composuit.
et fecit exeo quod nichil erant: ut
eent uniuersa. fortassis ad hoc res¬
picit &iam illud: quod inpsalmis
dictum est. Quia ipse dixit et facta
sunt: ipse mandauit. et creata sunt.
Nam quod ait quia ipse dixit et
facta sunt: uidetur ostendere sub¬
sistentiam dici eorum que sunt.
Quod uero ait mandauit et creata
sunt: de qualitatib dictum uide¬
tur. quibus sustantia ipsa formata
uttum sicut ingegͥitum filium
Iquasi qui ante non erat. s quia origo
Net fons filii uel sp̃s scĩ pater est. et

Expanded text:
audi quomodo in Machabæorum audi quomodo in Machabæorum libris, ubi mater septem martyrum unum ex filiis cohortatur ad toleranda tormenta, de hoc dogmate confirmatur; ait enim: «Rogo te, fili, respice cœlum et terram, et ad omnia quæ in eis sunt, et videns hæc scito, quia Deus hæc omnia cum non essent, fecit.» Sed et in libro Pastoris in primo mandato ita ait: «Primo omnium crede quia unus est Deus qui omnia creavit atque composuit, et fecit ex eo quod nihil erat, ut essent universa.» Fortassis ad hoc respicit etiam illud quod in Psalmis scriptum est, quia «ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et creata sunt.» Nam quod ait quia «ipse dixit, et facta sunt,» videtur ostendere substantiam dici eorum quæ sunt; quod vero ait: « Manda» vit, et creata sunt,» de qualitatibus dictum videtur quibus substantia ipsa formata m, utrum sicut ingenitum Filium fert, non quasi qui ante non erat, sed quia origo et fons Filii vel Spiritus sancti Pater est, et
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ hominum. qui uirtutem atq
intellegentiam ingenitȩ nature
penitus ignorent: s ut rationem
rerum possimus diligentius. in¬
tueri. concedatur paulis ꝑ non
fuisse materiam: et dm̃ cum ni-¬
chil eẽt prius. fecisse ut een̾t ea
quȩ eẽ uoluit. Quid putabimꝰ.
quia meliorem aut maiorem aut
alterius generis materiam facturꝰ
eet ds̃. quam ex sua uirtute ac sa¬
pientia proferebat. ut eẽt quȩ ante
non fuerat: an inferiorem et det̾io¬
rem. an similem.atq eandem. ut
est illa quam isti ingenitam dict̃ :¬
Et puto cuius facillime pateat in¬
tellectus. quod neq melior. neq
inferior. potuisset mundi formas
speciesq susciꝑe: nisi talis fuisset
qualis ista est. quȩ suscepit. Et
quomodo ergo non uidebutur
impium. id ingenitum dicere: Qđ
si factum a deo credatur: tale sine
dubio inuenitur: quale et illud
ẽ quod ingenium dicitur. ut
autem etiam ex scripturarum auc¬
coritate hec ita se habere credamꝰ.

Expanded text:
esse hominum qui virtutem atque esse hominum qui virtutem atque intelligentiam ingenitæ naturæ penitus ignorant. Sed ut rationem rerum possimus dilucidius intueri, concedatur paulisper non fuisse materiam; et Deum, cum nihil esset prius, fecisse ut essent ea quæ esse voluit: quid putabimus quia meliorem, aut majorem, aut alterius generis materiam facturus esset Deus, quam ex sua virtute et sapientia proferebat, ut esset quæ ante non fuerat? an inferiorem et deteriorem? an similem atque eamdem ut est illa quam isti ingenitam dicunt? Et puto cuivis facillime pateat intellectus, quod neque melior neque inferior potuisset mundi formas speciesque suscipere, nisi talis fuisset qualis ista est quæ suscepit. Et quomodo ergo non videbitur impium id ingenitum dicere quod, si factum a Deo credatur, tale sine dubio invenitur quale et illud est quod ingenitum dicitur. V. Ut autem etiam ex Scripturarum auctoritate hæc ita se habere credamus,
Abbreviated transcription (Latin):
putarunt: s fortiutam quandã
eius naturam uirtutemq dixe¬
runt. Et miror quomͦ isti culpers¬
eos qui uel opificem dm̃ uel protu¬
dentiam huius uniuersitatis non¬
negant. et impie eos sentire argu¬
unt. Quod tantum mundi opits
arbitrentur sine opifice. uel proui¬
sore constare: cum ipso quoq simi¬
lem culpam impietatis incurrant:¬
ut ingenitam dicant eẽ materiam.
dõq ingenito coedernam: Sedm
hanc ergo rationem si ponamus
uerbi gra materiam non fuisse
ut isti asserunt. dicentes quonia
ds̃ pot̾erit aliquid facere cum
nichil eẽt: sine dubio futurus
erat ociosus. materiam non habers
ex qua possit oꝑari: quam ei non
sua piouisione. s fortiuto sentiunt
aefuisse. Uidetur eis quod hoc qͦd
fortuito inuentum est suff̾icere
ei potuerit ad tanti operis molẽ.
et ad suȩ uirdutis potentiam: qͦd
totius sapientiȩ sue suscipiens
rationem distingueretur ac forma¬
retur ad mundum. quod michi
ꝑ absurdum uidetur: et eorum

Expanded text:
putaverunt, sed fortuitam quamdam putaverunt, sed fortuitam quamdam ejus naturam virtutemque dixerunt. Et miror quomodo isti culpeeos qui vel opicificem Deum, vel providentiam hujus universitatis negant, et impie eos sentire arguunt, quod tantum mundi opus arbitrentur sine opifice vel provisore constare; cum ipsi quoque similem culpam impietatis incurrant, ingenitam dicentes esse materiam, Deoque ingenito coæternam. Secundum hanc ergo rationem si ponamus, verbi gratia, materiam non fuisse, ut isti asserunt dicentes quia Deus non potuerit aliquid facere cum nihil esset, sine dubio futurus erat otiosus, materiam non habens ex qua posset operari, quam ei non sua provisione, sed fortuito sentiunt affuisse videturque eis quod hoc quod fortuito inventum est, sufficere ei potuerit ad tanti operis molem, et ad suæ virtutis potentiam, quod totius sapientiæ suæ suscipiens rationem distingueretur ac formaretur ad mundum. Quod mihi perabsurdum videtur, et eorum
Abbreviated transcription (Latin):
ti loco sufficit ea tantum mͦ com¬
memorafsẽ. uolenti corporalis
materiȩ discutere rationem: Mla¬
teriam ergo intelligamus: quȩ sub¬
iecta est corporib: idẽ exqua indi¬
tis aiq insertis qualitatib corpora
subsistunt. Qualitates autem: qua¬
tuor. dicimus. Calidam. frigidam :
aridam. humidam. Quȩ quatuor.
qualitates: YAN. idẽ materie s̃ inser¬
te quȩ matia piopͥa ratione extrabas
eẽ inuenitur: quas supra diximus
qualitates: diu̾sas corporum speci¬
es essicitunt. Hec tamen materia
tatib sit: nunquam tamen subsis¬
cere extra qualitate inuenitur:
hanc eigo materiam que tanta ac
calis est ut et sufficere᷑ adomnia
mundi corpora que eẽ ds̃ uoluit.
quęat: et conditori ad quascumq
formas uelit ac species famularet᷑
inominib et seruiret: recipiens inse
qualitates quas ipse uoluisset im¬
ponere: nescio quomodo tanti et
tales uiri ingenitam idẽ non abip¬
so deo factam conditorem omniũ

Expanded text:
ti loco ea sufficit tantummodo comti loco ea sufficit tantummodo commemorasse volenti corporalis materiæ discutere rationem. Materiam ergo intelligimus quæ subjecta est corporibus, id est ex qua inditis atque insertis qualitatibus corpora subsistunt. Qualitates autem quatuor dicimus: calidam, frigidam, aridam, humidam. Quæ quatuor qualitates, id est materiæ, insertæ, quia materia propria ratione extra has esse invenitur quas supra diximus qualitates, diversas corporum species efficiunt. Hæc tamen materia tatibus sit, nunquam tamen subsistere extra qualitatem invenitur. Hanc ergo materiam quæ tanta et talis est ut sufficere ad omnia mundi corpora quæ esse Deus voluit queat, et conditori ad quascumque formas velit et species famularetur in omnibus et serviret, recipiens in se qualitates quas ipse voluisset imponere, nescio quomodo tanti ac tales viri ingenitam, id est non ab ipso Deo factam conditore omnium
Abbreviated transcription (Latin):
rietas in huius mundi fine dep̾hen¬
sa: causas rursum diuersitatum al¬
terius mundi post hunc futuri oc¬
casionesq prestabit. Quod si hec ita
eẽ ordo disputatis iiuenit: consequers
nunc uidetur. qm̃ mundi diuersi¬
tas sine corporib subsistere non po¬
test. naturȩ corporeȩ discutere rati¬
onem: Ex rebus ipsis apparet quod
diuersam uariamq ꝑmutationẽ
recipiat natura corporea: ita ut pos¬
sit exomnib in omnia trausforma¬
ri. sicut uerbi grã dixetim. lignum
in ignem uercit᷑. et ignis infumũ:
et fumus maerem. S et olei liquor:
in ignem mutatur. Escȩ quoq ip¬
se uel hominum .m. uel anunaliũ:
non ne eandem ꝑmutationis cau¬
sam declarant: nam quodcũq illud
est. quod ꝑcibum sumserimus: ĩn
corporis nr̃i substantiam uertitur.
S et qualiter a qua mutetur inter¬
ram uel mnaerem. ȩther rursus in
ignem. uel ignis maerem. uel aer
inaquam. quamuis non sit diffi¬
cultas exponere : tamen inpresen¬

Expanded text:
rietas in hujus mundi fine deprehenrietas in hujus mundi fine deprehensa causas rursus diversitatum alterius mundi post hunc futuri occasionesque præstabit. IV. Quod si hæc ita esse ordo disputationis invenit, consequens nunc videtur, quoniam mundi diversitas sine corporibus subsistere non potest, naturæ corporeæ discutere rationem. Ex rebus ipsis apparet quod diversam variamque permutationem recipiat natura corporea, ita ut possit ex omnibus in omnia transformari: sicut, verbi gratia dixerim, lignum in ignem vertitur, et ignis in fumum, et fumus in aërem. Sed et olei liquor in ignem mutatur. Escæ quoque ipsæ, vel hominum vel animalium, nonne eamdem permutationis causam declarant? Nam quodcumque illud est quod per cibum sumpserimus, in corporis nostri substantiam vertitur. Sed et qualiter aqua mutetur in terram, vel in aërem, et aër rursus in ignem, vel ignis in aërem, vel aër in aquam, quamvis non sit difficultas exponere, tamen in præsen
Abbreviated transcription (Latin):
randum neq ꝑcȩlum quia sedes
est di. neq ꝑ terram. quia scabellũ
est pedum eiusꝰ et illud quod ait¬
paulus cum apud athenienses con¬
cionaretur dicers: quoniam in ipso
uiuimus. et mouemur: et sumus
Quomꝰ enim indeo uiuimus. & mo¬
uemur. et sumus. nisi quod uirtu¬
te sua unuiersum constringit et
continet mundum: Quomodo au¬
tem cȩlum sedes di ẽ. et terra scabel¬
lum pedum euis sicut saluator. ip¬
se pronuntiat: nisi quia et incelo
et interra uirtus eius replet uniuisa.
omnium ds uniuersum mundũ
uirtutis suȩ plenitudine repleat
atq contineat: ex his que ostendimꝰ.
non puto quemquã difficulter ab¬
nuere᷑. Iam sane qm̃ diuersuͦs motꝰ
rationabilium creaturarum uarias¬
q sententias. causam dedisse diuer¬
sitatis mundo huic. sermo suꝑio¬
ris disputationis ostendit. Uiden¬
dum est ne forte similis inicio. exitꝰ
quo ᷤ huic mundo conueniat. Dubi¬
um enim non est: quin finis ipsuis

Expanded text:
ue per caelum, quia sedes ue per caelum, quia sedes dei est, neque per terram, quia scabillum est pedum eius, Paulus cum apud Athenienses concionaretur, dicens quoniam «in ipso vivimus, et movemur, et sumus ".» Quomodo enim in Deo vivimus, et movemur, et sumus, nisi quod virtute sua universum constringit et continet mundum? Quomodo autem cœlum sedes Dei est, et terra scabellum pedum ejus, sicut ipse Salvator pronuntiat, nisi quia et in cœlo et in terra virtus ejus replet universa omnium Deus universum mundum virtutis plenitudine repleat atque contineat, ex his quæ ostendimus, non puto quemquam difficulter annuere. Jam sane quoniam diversos motus rationabilium creaturarum, variasque sententias causam dedisse diversitatis mundo huic, sermo superioris disputationis ostendit, videndum ne forte similis initio exitus quoque huic mundo conveniat. Dubium enim non est quin finis ipsius