comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
more natura bono ⁊ equo fieri posse. Q uod adu̾sarĩ
interp̃tent᷑. ex contrario nec ẽẽ ambigue scriptum cũ
intesligat᷑ utra sentencia uerasit. ¶ Sunt qui arbitre¬
ntar ad hanc causam tractandam uehement ꝑtinere cog¬
nicionẽ amphilologiarum. eamq̃: adialeticis ꝓfertur:
fios uo arbitramur ñ modo nullo adiumento fore.
s pociꝰ maximo inpedimento. Om̃s enĩ illi amphibolo¬
gias aucupantur. eas etiã quȩ ex alt̾a parte sentenciam
millam possunt int̾pretari. Itaq ⁊ alieni sermonis moles¬
scuri sunt. & dũ caute ⁊ expedite loqui uolunt in fan¬
tissimi reꝑiuntur. Ita dũ metuunt᷑ indicendo ue qͥd
ambiguũ dicant nom̃ suum ꝓnunciare ñ possunt ue¬
rumhoꝵ ꝑueriles opiniones. recdissime racionibus
cum uoles refellemꝰ. inp̃senciarũ hec incedere ñ alie¬
num fuit. ut huiꝰ infantiȩ garrulam disciplinã contẽp
uo cabuli diffinicronẽ. hoc modo. Maiestatẽ is minu¬

Expanded text:
more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii more natura bono et aequo fieri posse; quod adversarii interpretentur, ex contrario; nec esse ambigue scriptum, cum intellegatur, utra sententia vera sit. Sunt, qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem amphiboliarum eam, quae ab dialecticis proferatur. Nos vero arbitramur non modo nullo adiumento esse, sed potius maximo inpedimento. Omnes enim illi amphibolias aucupantur, eas etiam, quae ex altera parte sententiam nullam possunt interpretari. Itaque et alieni sermonis molesetes sunt; et dum caute et expedite loqui volunt, infantissimi reperiuntur. Ita dum metuunt in dicendo, ne quid ambiguum dicant, nomen suum pronuntiare non possunt. Verum horum pueriles opiniones rectissimis rationibus, cum voles, refellemus. In praesentiarum hoc intercedere non alienum fuit, ut huius infantiae garrulam disciplinam contemnevocabuli definitionem, hoc modo: «Maiestatem is minu
Abbreviated transcription (Latin):
leges int̾se discrepant. uidendum ẽ pͥmũ. nũ ab rogacio. aut
derogatio sit. Deide utrũ leges ita dissentiant. ut altera
iubeat altera uetet. an ita ut alta cogat altera ꝑmuttat.
Infirma erit esdem defensio qui negabit se fecisse. qđ cogẽt᷑
cum altera lex ꝑmitteret. Plus enuĩ ualet sanctio ꝑmissione
Itẽ illa defensio tenuis: cũ ostendit᷑ id factũ esse qđ ea
lex sentiat. cui legi aliqͥd ab rogatũ aut derogatũ sit. iã qđ
posteriore lege factum sit eẽ neglectum. Cum hec eruit
considerata statim nr̃e legis exposicione. recitatione. collau¬
dacione utemur. Dem̃ contrarie legis enodabimꝰ uolun¬
tatẽ & eam trahemus ad nr̃e cause cõmodum. Deuide
as aut in plures sententias trahi possit. hoc modo trac¬
tandumest. Primũ sit ne ambiguum querendũ est: deĩ
quomodo scriptum sit. ⁊ si id qđ adu̾sarii int̾pretantur
scriptor fieri uoluisset ostendendum ẽ: Deinde id qd̃
nos in t̃pretemur. ⁊ fieri posse ⁊ honeste. recte. lege.

Expanded text:
leges inter se discrepent, videndum est primum, num quae obrogatio aut derogatio sit; deinde utrum leges ita dissentiant, ut altera iubeat, altera vetet, an ita, ut altera cogat, altera permittat. Infirma enim erit eius defensio, qui negabit se fecisse, quod cogeretur, cum altera lex permitteret: plus enim valet sanctio permissione. Item illa defensio tenuis est, cum ostenditur id factum esse, quod ea lex sanciat, cui legi obrogatum aut derogatum sit; id, quod posteriore lege sanctum sit, esse neclectum. Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione, recitatione, conlaudatione utemur. Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem et eam trahemus ad nostrae causae commodum. Dein as aut plures sententias trahi possit, hoc modo tractandum est: primum, sitne ambiguum, quaerendumst; deinde, quomodo scriptum esset, si id, quod adversarii interpretantur, scriptor fieri voluisset, ostendendum est; deinde id, quod nos interpretemur, et fieri posse, et honeste recte lege
Abbreviated transcription (Latin):
uaricia inducti adu̾sarii nr̃i hoc inse facinus adniise¬
runt. hic id quod ad extremũ dictumẽ satis fuit
exponẽ. ne enniũ ⁊ ceteros poetas immiterem᷑ quibꝰ
hoc modo ioqui concessum ẽ. Utinam ĩ ne more pe¬
lio securibꝰ succidisse cesidissent ab regne ad t̾ram tra¬
era errans mea de domo efferret pedem medea quod¬
mea dͥomo efferret pedẽ. medea animo egroto amo¬
re sano saucia. qͦ hacquoq ab ultimo repeticio est.
in exposicionibꝰ magnoꝑe suꝑsedendũ est. Nonenĩ rep̃hen¬
sione s sic̃ alie conplures sua sponte uiciosa ẽ. Uiciosa¬

Expanded text:
varitia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admisevaritia inducti adversarii nostri hoc in se facinus admiserunt.» Hic id, quod extremum dictum est, satis fuit exponere, ne Ennium et ceteros poetas imitemur, quibus hoc modo loqui concessum est: Utinam ne in nemore Pelio securibus Caesae accidissent abiegnae ad terram tra / nam numquam era errans mea domo efferret pedem». Acciumea domo efferret pedem. Medea animo aegro, amore saevo saucia Ergo hac quoque ab ultimo repetitione in expositionibus magnopere supersedendum est. Non enim † reprehensione, sed sicut aliae conplures
Abbreviated transcription (Latin):
reliquerimꝰ Ergo hoc quoq uitandũ ẽẽ in exposicione
ne quando cum omna collegisse uideam᷑ aliquã id oneã
partẽ reliquerimus. Item uiciosa exposicio ẽ que constat
ex falsa enumeratione. si cũ plura sunt pauciora dicanꝰ.
ambicio:. Quid irreligio: Q uid metꝰ mortis: qͥd imꝑii
cupiditas: Qd deniq alia ꝑmulta. Itẽ enumeratio falsaẽ.
cum pauciora st̃ ⁊ plura dicimꝰ hoc modo. Tres ressunt
quȩ om̃s homines sollicitant. metꝰ cupiditas egritudo.
Satis enĩ fuerat dixisse metũ & cupiditatẽ qm̃ egritu¬
diem cũ utraq re conuictam ẽe necesse ẽ. Item uicio¬
sa exposicio ẽ que nimiũ ionge repetitur. hoc modo.
Omniũ maloꝵ stulticia ẽ mat̃ atq mat̾ies. ea parit in¬
mensas cupiditates. immense porro cupiditates infini¬
te immoderate sunt. hee pariunt auariciã. Auaricia
porro hominẽ ad quod ius maleficiũ inpellit. ergo a¬

Expanded text:
reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, reliquerimus. Ergo hoc quoque vitandum est in expositione, ne quando, cum omnia collegisse videamur, aliquam idoneam partem reliquerimus. CAPUT 34 Item vitiosa expositio est, quae constat ex falsa enumeratione, si aut, cum plura sunt, pauciora dicamus,ambitio? Quid religio? Quid metus mortis? Quid imperii cupiditas? Quid denique alia permulta?» Item falsa enumeratio est, cum pauciora sunt et plura dicimus, hoc modo: «Tres res sunt, quae omnes homines sollicitent, metus, cupiditas, aegritudo.» Satis enim fuerat dixisse metum, cupiditatem, quoniam aegritudinem cum utraque re coniunctam esse necesse est. Item vitiosa expositio est, quae nimium longe repetitur, hoc modo: «Omnium malorum stultitia est mater atque materies. Ea parit inmensas cupiditates. Inmensae porro cupiditates infinitae, inmoderatae sunt. Haec pariunt ‹avaritiam.› Avaritia porro hominem ad quod vis maleficium impellit. Ergo a
Abbreviated transcription (Latin):
aspectu neq p̃teriens in amorẽ incidere. Nã cum ñ¬
nemo deuenerit in amorẽ uno aspectu. ⁊ cum ille dix¬
erit nemiẽ omnino: nichil refert raro id fieri dũ¬
modo aliquando id fieri aut posse modo fieri intelli¬
gatur. Itẽ uiciosa exposicio est. cumomnes res osten¬
ẽ aut ap̃donibꝰ aut ab ininicis occisum ẽẽ aut abste
in illo loco uisi nunꝗͣ sunt mimicũ nullũ habebat
Relinquit᷑ si nec ap̃donibꝰ neq ab iumicis occisus ẽ
quod alteri ñ erant. alteros ñ babebat. ut abste sit in¬
t̾emptus. Nam in huiꝰmodi exposicione rep̃hensiõe
utimur. si quos p̃terea quam ille collegerat: potuisse
suscipere maleficiũ ostenderimus. uelud in hoc exẽ¬
plo cumdixerit necesse ẽ aut ap̃donibꝰ aut ab inii-¬
cis aut auobis occisum ẽẽ dicemus potuisse uela fami¬
la uel acoeredibus suis. Cũ hoc modo illoꝵ collec¬
tionem cdisturbauimꝰ. nobis laciorem locum defendendi

Expanded text:
aspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum noaspectu neque praeteriens in amorem incidere.» Nam cum nonnemo devenerit in amorem uno aspectu, et cum ille neminem dixerit, omnino nihil differt raro id fieri, dummodo aliquando fieri aut posse modo fieri intellegatur. Item vitiosa expositio est, cum omnes res ostenest aut a praedonibus aut ab inimicis occisum esse aut abs te, in illo loco visi numquam sunt, inimicum nullum habebat: relinquitur, si neque a praedonibus neque ab inimicis occisus est, quod alteri non erant, alteros non habebat, ut abs te sit interemptus.» Nam in huiuscemodi expositione reprehensione utemur, si quos praeterquam quos ille conlegerit, potuisse suscipere maleficium ostenderimus: velut in hoc exemplo, cum dixerit necesse esse aut a praedonibus aut ab inimicis aut a nobis occisum esse, dicemus: potuisse vel a familia vel a coheredibus nostris. Cum hoc modo illorum conlectionem disturbaverimus, nobis latiorem locum defendendi
Abbreviated transcription (Latin):
one confutari conueniat. que tacite contẽpni atq uitari
sine rep̃hensione si exempla subiecero intelligere dilu¬
cide pot̾is. hec cognicio uiciosarum argumentationũ
dupplicem utilitatẽ affert nam uitare in argumento
cionem: ex quinq partibꝰ constare in una quaq parte
argumentacionis. que uicia uitanda sint considemus.
ut ⁊ ipsi abhis uicũis recedamus. ⁊ ad ũsariorum argu¬
parte labefactare possimus. Exposicio uiciosa est. cum
ab aliqua ut a maiore parte ad om̃s conferet᷑ id quod ne
cessario ñ ẽ omnibꝰ attributum ut si quis hoc modo ex¬
ponat. Om̃s qui inpauꝑtate sunt malunt maleficio para¬
re diuicias. quam officio pauꝑtatẽ tueri. Si qui hoc mo¬
do exposuerit argumentationẽ ut ñ curet querere qua¬
lis racio aut racionis confirmatio sit. ipsam facile repre¬
hendemus. exposicionẽ. cum ostendemus id quod mali¬
sit fieri omnino negat᷑ hoc modo. Nemo potest uno

Expanded text:
one confutari conveniat, quae tacite contemni atque vitari one confutari conveniat, quae tacite contemni atque vitari sine reprehensione, nis›i exempla subiecero, intellegere dilucide non poteris. Haec cognitio vitiosarum argumentationum duplicem utilitatem adferet. Nam et vitare in argumentatargumentationem ex quinque partibus constare, in una quaque parte argumentationis quae vitia vitanda sunt consideremus, ut et ipsi ab his vitiis recedere, et adversariorum arguparte labefactare possimus. CAPUT 32 Expositio vitiosa est, cum ab aliqua aut a maiore parte ad omnes confertur id, quod non necessario est omnibus adtributum; ut si quis hoc modo exponat: «Omnes, qui in paupertate sunt, malunt maleficio parare divitias, quam officio paupertatem tueri.» Si qui hoc modo exposuerit argumentationem, ut non curet quaerere, qualis ratio aut rationis confirmatio sit, ipsam facile reprehendemus expositionem, cum ostendemus, id, quod in alifit, fieri omnino negatur, hoc modo: «Nemo potest uno
Abbreviated transcription (Latin):
tiarum acerrimarum racionẽ ⁊ ꝑiculi metũ int̾cessisse.
demonstraui. ñ est dubiũ quin confiteat᷑ causam maleficii
tuise. Ergo absolutissima ẽ argumentatio ea que ex qͥnq
partibꝰ constat. s ea ñ semper ẽ necesse uti. s cũ conplexi¬
one suꝑsedendum ẽ. si res breuis ẽ ut facile memoria
conp̃hendat᷑ cum exornatio pret̾mittenda ẽ. si parũ locu¬
plex adamplificandũ ⁊ exornandũ iuderur res ẽẽ. Sur⁊
breuis erit argumentatio & res tenuis ⁊ aut humilis. tum
exornatione & cõplexione suꝑsedendũ est. In omni argum̃¬
tacione duabꝰ partibꝰ postrenis p̃t̾missis hec quã exposuira¬
cio ẽ habenda. Ergo amplisima ẽ argumentatio quinq ꝑti¬
ta. breuissim̃ ẽ triꝑtita. mediocris sublata aut exornacio¬
test. idq ꝑtinet ad causam. Alterum tam & si nugatorium
est tam̃ ñ indiget rep̾hensionis. Que sint que rep̃hensi¬

Expanded text:
tiarum acerrimam rationem et periculi metum intercessisse tiarum acerrimam rationem et periculi metum intercessisse demonstravi, non est dubium quin confiteatur causam maleficii fuisse.» Ergo absolutissima est argumentatio ea, quae ex quinque partibus constat; sed ea non semper necesse est uti. Est cum conplexione supersedendum est, si res brevis est, ut facile memoria conprehendatur; est cum exornatio praetermittenda est, si parum locuples ad amplificandum et exornandum res videtur esse. Sin et brevis erit argumentatio et res tenuis aut humilis, tum et exornatione et conplexione supersedendum est. In omni argumentatione de duabus partibus postremis haec, quam exposui, ratio est habenda. Ergo amplissima est argumentatio quinquepertita; brevissima est tripertita; mediocris sublata aut exornatiotest, id quod pertinet ad causam: alterum, quod tametsi nugatorium est, tamen non indiget reprehensionis. ‹Quae sint, quae reprehensi
Abbreviated transcription (Latin):
que maxima st̃ maleficia aliquo certo emolum̃to induc¬
ti suscipere conant᷑. si multos induxit in peccatũ pecu¬
niȩ spes. ⁊ si cõplures se scelere contaminarint imperu cu¬
piditate. si multi lene cõyendiũ fraude maxima cõmuta¬
runt. cum mirũ iudebitur istũ a maleficio ꝓpt̾ acerri¬
mam formidinẽ ñ tẽperasse. ¶ Uirum fortissimũ inte¬
gerrimũ inimiciciarũ ꝑsequentissimũ iniuria lacessitũ
ita exustum. homo timidꝰ nocens consciꝰ sui peccati insi¬
diosus. inimicũ incolumẽ ẽẽ uoluit cui tandẽ hoc mi¬
rum uidebit᷑. Nam cũ feras bestias uideamꝰ alacres:
erectas uadẽ ut alteri bestiȩ noceant. ñ est incredibi¬
le putandũ istius quoq animũ ferum crudelẽ atq in¬
humanũ: cupide ad inimici ꝑniciẽ ꝓfectum. p̃sertim
cum in bestiis nullam neq bonã neq malam orationem
qua inductus ulixes accesserit ad maleficium ⁊ mimici-¬

Expanded text:
quae multo maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducquae multo maxima sunt maleficia, aliquo certo emolumento inducti suscipere conantur. Si multos induxit in peccatum pecuniae spes, si conplures scelere se contaminarunt imperii cupiditate, si multi leve conpendium fraude maxima commutarunt, cui mirum videbitur, istum a maleficio propter acerrimam formidinem non temperasse? Virum fortissimum, integerrimum, inimicitiarum persequentissimum, iniuria lacessitum, ira exsuscitatum homo timidus, nocens, conscius sui peccati, insidiosus  inimicum incolumem esse noluit: qui tandem hoc mirum videbitur? Nam cum feras bestias videamus alacres et erectas vadere, ut alteri bestiae noceant, non est incredibile putandum istius quoque animum ferum, crudelem atque inhumanum cupide ad inimici perniciem profectum; praesertim cum in bestiis nullam neque bonam neque malam rationem qua inductus Ulixes accesserit ad maleficium, et si inimici
Abbreviated transcription (Latin):
plexionẽ. ꝓposicio ẽ ꝑ quã ostendinꝰ sũmatim. qo sit
quod ꝓbari uolumꝰ. Racio ẽ cause que demonstrat ue¬
tum eẽ id quod intendimꝰ breui subiectione Racionis
confirmacio ẽ ea que pluribꝰ argum̃tis corroborat. breui¬
t̃ expositam oracionẽ. Exornatio ẽ qua utimur res hones¬
tande ⁊ coleicupletande causa consirmata argumentatio¬
ne Conplexio ẽ que condudit breuit̾ colligens partes
mur hoc modo tractabimꝰ argumentacionẽ. Causam
sũmũ ꝑiculum metuebat. Uidebat illo incolumi se inco¬
lumen ñ futurum. sperabat illiꝰ morte se salutẽ sibi cõ¬
parare. Constituerat enĩ si iure ñ poterat iniuria qua¬
uis mnimico exitum machinari. cum rei mors indigna
palamedis testimoniũ dat. Ergor metꝰ ꝑiculi hortabat᷑
eũ int̾im̾e a quo suppliciũ uerebat᷑ & consuetudo peccã¬
di malesicũ suspiciendi remouebat dubitationẽ. Om̃s¬
enĩ cum minima peccata causa suscipiunt. tũ uero illa

Expanded text:
sitio est, per quam ostendimus summatim, quid sit quod probari volumus. Ratio est quae causam demonstrat, verum esse id, quod intendimus, brevi subiectione. Rationis confirmatio est ea, quae pluribus argumentis conroborat breviter expositam rationem. Exornatio est, qua utimur rei honestandae et conlocupletandae causa, confirmata argumentatione. Conplexio est, quae concludit breviter, conligens partes mur, hoc modo tractabimus argumentationem: «Causam summum periculum metuebat. Videbat illo incolumi se incolumem non futurum; sperabat illius morte se salutem sibi conparare; consueverat, se iure non potuerat, iniuria quavis inimico exitium machinari: cui rei mors indigna Palamedi testimonium dat. Ergo et metus periculi hortabatur eum interimere, a quo supplicium verebatur; ‹et› consuetudo peccandi maleficii suscipiendi removebat dubitationem. enim cum minima peccata cum causa suscipiunt, tum vero illa,
Abbreviated transcription (Latin):
expolire & expedite pnunciare. Hec enĩ res facit ut
neq duicius quam satis sit cõmoremur inhis locis nec
eodẽ identidẽ reuoluat᷑n neq inchoatã argumenta¬
cionem relinquamꝰ neq incõmode ad aliam ceu¬
ceps transeamus. Itaq hac ratione ⁊ ipsi meminisse
poterimus qd quo loco dixerimꝰ ⁊ auditor tũ tocius
causȩ. tũ unus cuiusq argumentationis distribucio¬
nẽ ꝑciꝑe ⁊ meminisse pot̾it. Ergo absolutisima ⁊̃ perͤ

Expanded text:
expolire et expedite pronuntiare. Haec enim res facit, ut expolire et expedite pronuntiare. Haec enim res facit, ut neque diutius, quam satis sit, in eisdem locis ceodem identidem revolvamur, neque incoatam argumentationem relinquamus, neque incommode ad aliam deinceps transeamus. Itaque hac ratione et ipsei meminisse poterimus, quid quoque loco dixerimus, et auditor cum totius causae tum unius cuiusque argumentationis distributionem percipere et meminisse p
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ cõmutatione. His locis omnibꝰ ex contrarioutet᷑.
dimus. s. quod pot̾ uel ad senatum uel ad consiliũ ue¬
nire ñ uisaẽ suꝑsedenda. Cum a nobis cͥmen remouere
uolemus: aut in rem aut in hominẽ: nr̃i peccati causã
conferemꝰ. Si causa in hominẽ conferet᷑ querendum
erit pͥmũ. potuerit ne tantũ quantũ reus demons
aut sine ꝑiculo potuerit obsistere. Si maxime ita sit
nũ eam rẽ reo concedi conueniat. quod alieno inductu
fecerit. Deinde in comecturalem trahetur controu̾siã.
⁊ queret᷑ num consulte factũ sit Sincausa inrẽ quan¬
dam conferet᷑. hec eadẽ fere ⁊ omnia que de necessitate
p̃ceꝑimꝰ consideranda erunt.
uoniam satis ostendisse uidemur. quibꝰ argu¬
mentationibꝰ in uno quoq gene̾ cause iudi¬
cialis uti ꝯueniret consequi uidetur. ut doceamus
quẽ admodũ ipsas argumentationes ornate ⁊ absolu¬
te tractare possimus. Nam fere ñ difficile ẽ inueni¬
re qͥd sit cause adiumento: difficillimũ uͦ argumenta

Expanded text:
ericordia, rerum commutatione. His locis omnibus ex contrario utetur dimus, sed, quod potest vel ad senatum vel ad consilium venire, non visa est supersedenda. Cum ab nobis crimen removere volemus, aut in rem aut in hominem nostri peccati causam conferemus. Si causa in hominem conferetur, quaerendum erit primum, potueritne tantum, quantum reus demonstaut sine periculo potuerit obsisti; si maxime ita sit, num ea re concedi reo conveniat, quod alieno inductu fecerit. Deinde in coniecturalem trahetur controversiam et edisseretur, num consulto factum sit. Si causa in rem quandam conferetur, et haec eadem fere et omnia, quae de necessitudine praecepimus, consideranda erunt. CAPUT 27 Quoniam satis ostendisse videamur, quibus argumentationibus in uno quoque genere causae iudicialis uti conveniret, consequi videtur, ut doceamus, quemadmodum ipsas argumentationes ornate et absolute tractare possimus. Nam fere non difficile invenire, quid sit causae adiumento; difficillimum est inventum
Abbreviated transcription (Latin):
quo ad necesse fuerit illud quod sine scripto intelligi po¬
tuerit: ñ necessariũ scribendũ putarit. dem̃ dicemꝰ calũ¬
niatoris ẽẽ officium. u̾ba & litteras sequi & negligere uo¬
luntatẽ. Dem̃id qđ scͥptum sit. aut ñ posse fieri. aut ñ le¬
ge. ñ more. ñ natura. ñ equo ñ bono. possefieri. que oĩa
tioluisse scriptorẽ quam rectissime fieri nemo dicet. At
ea que anobis facta sint iustissime facta. Dem̃ contrariã
sententiam aut nullam ẽẽ aut stultam. aut miustam. aut
ñ posse fieri aut ñ constare cũ suꝑioribꝰ ⁊ inferioribꝰ sentẽ¬
cus aut cũ rͣe cõmum aut cũ aliis legibꝰ cõmunibꝰ. aut
cũ rebꝰ iudicatis dissentire. Dem̃ exẽploꝵ a uoluntate con¬
trascriptum udicatorum enumeratio. deinde legum ac

Expanded text:
gi potuerit, non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris esse officium verba et litteras sequi, neclegere voluntatem. Deinde id, quod scriptum sit, aut non posse fieri, aut non lege non more non natura non aequo et bono posse fieri; quae omnia noluisse scriptorem quam rectissime fieri nemo dicet; at ea, quae a nobis facta sint, iustissime facta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam, aut iniustam, aut non posse fieri, aut ‹non› constare cum superioribus et inferioribus sententiis; aut cum iure communi aut cum aliis legibus communibus aut cum rebus iudicatis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate et contra scriptum iudicatorum enumeratione, deinde legum aut
Abbreviated transcription (Latin):
quam periculosum sit abscriptorecedi. Locus cõmu¬
nis : contra eum qui cũ fateatur se contra segibus sanccitũ
aut testamento ꝑscriptũ sit fecisse. tam̃ facti querat defen

Expanded text:
quam periculosum sit ab scripto recedere. Locus commuquam periculosum sit ab scripto recedere. Locus communis est contra eum, qui, cum fateatur se contra quod legibus sanctum aut testamento perscriptu
Abbreviated transcription (Latin):
sidere uidebit᷑. si ascripto dicemus his locis utemur.
scdm̃ narrationẽ. Primũ scriptoris collaudatione de¬
inde scripti recitatione. utemur. Deiñ ꝑcunctatione
scirent ne adu̾sarii iascriptũ fusse in lege. aut intesta¬
mento. aut instipulatione. aut quolibet scripto quod
ad eam rem ꝑtinebit. Demde collatione qͥd scriptũ
sit. qͥd adu̾sarii se fecisse dicant. qͥd iutdicẽ sequi ꝯue¬
mat. utrũ id qͥdem digent̃ ꝑscriptũ sit. an io qđ
acute sit excogitatum. Demde ea sententia quȩ ab
adu̾sarũs st excogitata ⁊ scripto artͥbuta cõ temnet᷑ ⁊
asscribere aut nũ ñ potuerit ꝑscribẽ. Dem̃ a nobis sen¬
tentia reperietur. & causa ꝓferetur quare idscͥptorsensĩt
qđ scͥpsit & demonstrabit᷑ scriptũ illud eẽ dilucide. breui¬
ter. cõmode ꝑfecte cum ratione certa. Dem̃ exempla ꝓfe
ab scripto pocius res iudicate sint. Deinde ostendetur

Expanded text:
sidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: sidere videbitur, si a scripto dicemus, his locis utemur: secundum narrationem primum scriptoris conlaudatione, deinde scripti recitatione; deinde percontatione, scirentne idonee adversarii id scriptum fuisse in lege aut testamento aut stipulatione aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit; deinde conlatione, quid scriptum sit, quid adversarii se fecisse dicant, quid iudicem sequi conveniat: utrum id, quod diligenter perscriptum sit, an id, quod acute sit excogitatum; deinde ea sententia, quae ab adversariis sit excogitata et scripto adtributa, contemnetur et voluisset adscribere; aut num non potuerit perscribi. Deinde a nobis sententia reperietur et causa proferetur, quare id scriptor senserit, quod scripserit; et demonstrabitur scriptum illud esse dilucide, breviter, commode, perfecte, cum ratione certa. Deinde exempla prab scripto potius iudicatae sint. Deinde ostendetur,
Abbreviated transcription (Latin):
mores. & exemplis utemur. de quibꝰ falsa fuerit fama.
& aut minicos nr̃os aut homines natura maliuo los
os malelicos confixisse dicemꝰ. & aliquã aut fictam
fabulam in adu̾sarios ꝓferemus. quam dicamus omri¬
bus inore eẽ. aut uerum rumorẽ ꝓferemus. qui illis
aliqͥd turpitudiniꝰ asferat. neq tam̃ ei rumori hr̃e¬
nos tidẽ aicemus. ideo qđ̃ quiuis homo possit quãius tur¬
pem de quolibet rumorem ꝓferre: & ꝯfictam dissipare
fabulam. Uerũtam̃ si rumor uehement̃ ꝓbabilis eẽ u¬
debitur argumentando fame fidem potimus ab roga¬
re. Quod & difficillima tractatuest ꝯ stitutio comectu¬
ralis. & inueris causis sepissime tractanda ẽ: eo adiligen¬
tus om̃s eiꝰ partes ꝑsecuti sumus. ut ne paruula qͥd ẽ
dubitacione. aut offensione. impediremur. si ad hanc
rationẽ p̃ceptionis asudutatẽ exercitationis accõmo¬
seamus. ¶ Cum uoluntas scriptoris cum scripto dis¬

Expanded text:
mores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et mores, et exemplis utemur, de quibus falsa fama fuerit; et aut iniquos nostros aut homines natura malivolos et maledicos confincxisse dicemus; et aliquam aut fictam fabulam in adversarios adferemus, quam dicamus omnibus in ore esse, aut verum rumorem proferemus, qui illis aliquid turpitudinis adferat, neque tamen ei rumori nos fidem habere dicemus, ideo quod quivis unus homo possit quamvis turpem de quolibet rumorem proferre et confictam fabulam dissipare. Verumtamen si rumor vehementer probabilis esse videbitur, argumentando famae fidem poterimus abrogare. Quod et difficillima tractatu est constitutio coniecturalis et in veris causis saepissime tractanda est, eo diligentius omnis eius partis perscrutati sumus, ut ne parvula quidem titubatione aut offensatione impediremur, si ad hanc rationem praeceptionis adsiduitatem exercitationis adcommoseamus. CAPUT 13 Cum voluntas scriptoris cum scripto dis
Abbreviated transcription (Latin):
hoc modo ꝯuenit. Cũ multa ꝯcurrt̃ argum̃ta ⁊ signaq̃
int̾ se consentiant. rem ꝑspicuam ñ iuspiciosam uideri.
Item plus oportere signis & argumentis credi. quã
testibus. Hec enĩ eo modo exponi quomͦ reuera sunt
gesta. testes corrũpi posse uel p̃cio. ł gr̃a. uel metu
uel simultate. Contra argum̃ta& signa & ceteras
suspiciones dicemus hoc modo. si demonstramus nul¬
lam rem ẽẽ quam ñ suspicionibꝰ quiis possit crimi¬
nari. Demde unã quãq suspicionẽ extenuabimus
& dabimus operam. ut ostendamꝰ nichilo mag̃ in nos
eam quã malium quẽpiam conuenire. Indignũ faci¬
nus ẽẽ sine testibꝰ conecturam & suspicionẽ firma¬
menti satis habere. A rumorilꝰ dicemus. si negabi¬
mus temere famam nasci solere: quin subsit aliqͥd
ant esse. argumentabimur hunc ẽẽ uerum. Contra ru¬
mores dicemus. pͥmũ sidocebimꝰ multos ẽẽ falsos ru¬

Expanded text:
hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae hoc modo convenit: Cum multa concurrant argumenta et signa, quae inter se consentiant, rem perspicuam, non suspiciosam videri oportere. Item plus oportere signis et argumentis credi quam testibus: haec enim eo modo exponi, quo modo re vera sint gesta; testes corrumpi posse vel pretio vel gratia vel metu vel simultate. Contra argumenta et signa et ceteras suspiciones dicemus hoc modo: si demonstrabimus nullam rem esse, quam non suspicionibus quivis possit criminari; deinde unam quamque suspicionem extenuabimus et dabimus operam, ut ostendamus nihilo magis in nos eam quam in alium quempiam convenire; indignum facinus esse sine testibus coniecturam et suspicionem firmamenti satis habere. CAPUT 12 A rumoribus dicemus: si negabimus temere famam nasci solere, quin supsit aliquid; ant esse, argumentabimur hunc esse verum. Contra rumores dicemus: primum, si docebimus multos esse falsos ru
Abbreviated transcription (Latin):
nis ꝯiectura tractatur. trahemus ad ueri similẽ suspi¬
cionem. Idemq hoc intestimoniis facere oportebit.
Contra questiones hoc modo dicemꝰ. pͥmũ maiores
uoluisse certis in rebꝰ int̃poni questiones. cũ quȩ uere
dicent᷑ scire quȩ uellent seuque falso in questione
ꝓnunciarent᷑: refelli possent hoc modo. quo in locoqͥd
positũ sit: & si qͥd esset simile. quod uideri aut aliqͥd
simili signo ꝑcipi posset. Deide dolori credi ñ opor¬
tere quod alius alio recentior sit in dolore. qđ ingenio¬
sior ad cõminiscendũ. quod deniq sepe scire aut suspi¬
cari posset. qđ quesitor uelit audire. quod tũ dixrit
intelligat sibi finẽ doloris futurum Hec disputatioꝯ
ꝓbatur sic Si refellemꝰ que in questionibꝰ erunt dicta
ꝓbabili argumentatione idq partibꝰ comecturȩ quas
ante exposuimus facere oportebit. ¶ Ab argumentis
c& signis & ceteris locis quibꝰ augetur suspicio. dicere

Expanded text:
nis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspinis coniectura tractatur, trahemus ad veri similem suspicionem; idemque hoc in testimoniis facere oportebit. Contra quaestiones hoc modo dicemus: primum maiores voluisse certis in rebus interponi quaestiones, cum, quae vere dicerentur, sceirei, quae falso in quaestione pronuntiarentur, refelli possent, hoc modo: Quo in loco quid positum sit, et si quid esset simile, quod videri  aut aliquo simili signo percipi posset; deinde dolori credi non oportere, quod alius alio recentior sit in dolore, quod ingeniosior ad eminiscendum, quod denique saepe scire aut suspicari possit, quid quaesitor velit audire; quod cum dixerit, intellegat sibi finem doloris futurum. Haec disputatio conprobabitur, si refellemus, quae in quaestionibus erunt dicta, probabili argumentatione; idque partibus coniecturae, quas ante exposuimus, facere oportebit. CAPUT 11 Ab argumentis et signis et ceteris locis, quibus augetur suspicio, dicere
Abbreviated transcription (Latin):
accusatoris ẽ. cum dicit maloꝵ misereri nũquã oportere ⁊
cum auget peccati a trocitatẽ. Defensoris pͥus locus ẽ cum
misericordiam captat. & cũ accusatorẽ calũpniari crimi¬
natur. Cõmunes loci sunt. tũ accusatoris. tũ defensoris.
a testibꝰ contra testes. a questionibꝰ contra questiones. ab
argumentis. ꝯtra argumenta. a rumoribꝰ contra rumo¬
res. A testibꝰ dicemus. scđm auctoritatẽ & uitam testium
& constantiam testimonioꝵ. Contra testes uite turpitu¬
dinem testimonioꝵ inconstantiã si aut fieri ñ potuisse
dicemus. aut ñ factum ẽẽ quod dicunt. aut scire illos ñ
potuisse aut cupide dicere & argumentari. Hec & ad
ueri inueniendi causa. tormentis & cruciatu uoluisse
queri. & sũmo dolore homines cogi. ut quicqͥd senciant
dicant. Et p̃terea confirmacior hec erit disputatio.
si quȩ dicta erunt argumentando eisdẽ uiis quibꝰ om¬

Expanded text:
accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et accusatoris est, cum dicit malorum misereri non oportere et cum auget peccati atrocitatem. Defensoris proprius locus est, cum misericordiam captat et cum accusatorem calumniari criminatur. Communes loci sunt cum accusatoris tum defensoris, abs testibus contra testes, abs quaestionibus contra quaestiones, ab argumentis contra argumenta, ab rumoribus contra rumores. A testibus dicemus secundum auctoritatem et vitam testium et constantiam testimoniorum; contra testes: vitae turpitudinem, testimoniorum inconstantiam; si aut fieri non potuisse dicemus aut non factum esse quod dicant aut scire illos non potuisse aut cupide dicere et argumentari. Haec et averi inveniendi causa tormentis et cruciatu voluisse quaeri et summo dolore homines cogi, ut quicquid sciant dicant; et praeterea confirmatior haec erit disputatio, si, quae dicta erint, argumentando isdem viis, quibus om
Abbreviated transcription (Latin):
centis & mn ocentis consequi soleant. Accusator dicit
si poterit adu̾sariũ cum ad eum uentũ sit erubuisse
expalliusse. titubasse inconstant̃ locutũ esse concidisse.
pollicitũ ẽẽ aliqͥd. que signa conscientiȩ sunt. Si reushoꝵ
nichil fecerit. accusator dicer. eum usq ad eo p̃medi¬
tatum fuisse. qͥd sibi eẽt usu uenturum. ut confiden¬
tisime resistens responderet. Quȩ signa confidentiȩ
non innocentiȩ sunt. Defensor si ꝑtimuerit magnitu¬
dine ꝑiculi ñ conscientia peccati se cõmotum ẽẽ dicet
si ñ ꝑtimuerit fretum innocentia negabit ẽẽ cõmotũ.
¶ Approbatio ẽ qua utimur ad extremum ꝯfirmata suspi¬
cione. Eahabet locos ꝓprios atq ꝯmunes. Proprii sunt
quibꝰ nisi accusator nemo potest uti. & hũ quibꝰ niside¬
fensor. Cõmimes sunt qui alia incausa ab reo. alia abac¬
cusatore tractantur. In causa comecturali ꝓpͥus locus.

Expanded text:
centis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, centis et innocentis consequi soleant. Accusator dicet, si poterit, adversarium, cum ad eum ventum sit, erubuisse, expalluisse, titubasse, inconstanter locutum esse, concidisse, pollicitum esse aliquid; quae signa conscientiae sint. Si reus horum nihil fecerit, accusator dicet eum usque adeo praemeditatum fuisse, quid sibi esset usu venturum, ut confidentissime resisteret et responderet; quae signa confidentiae, non innocentiae sint. Defensor, si pertimuerit, magnitudine periculi, non conscientia peccati se commotum esse dicet; si non pertimuerit, fretum innocentia negabit esse commotum. CAPUT 9 Adprobatio est, qua utimur ad extremum confirmata suspicione. Ea habet locos proprios atque communes. Proprii sunt ii, quibus nisi accusator nemo potest uti, et ii, quibus nisi defensor. Communes sunt, qui alia in causa ab reo, alia ab accusatore tractantur. In causa coniecturali proprius locus
Abbreviated transcription (Latin):
ex conscĩs arbitris adiutoribꝰ liberis aut seruis. aut ut̾sq
rauerit nũquẽ conuenerit. nũ qͥd dixerit. nũ quem
pore querit᷑ nũ uisus sit ꝯ faciebat. uel nũ qͥd strepitꝰ
clamor crepitus. exauditus. aut deniq nũqͥd aliquo
sensu ꝑceptum sit. aspectii auditu. tactu. odore gustu.
nam quiiishoꝵ sensus potest conflare suspicionem.¬
¶ In consequenti tẽpore spectabit᷑. nũ quid re transac¬
ta relictum sit quod indicet. aut factum ẽẽ maleficium
aut a quo factum sit. ¶ Factum ẽẽ hoc modo. Si tumore
⁊ liuore decoloratũ corpus ÷ mortui sig̾cat eum ue¬
neno necatum. aquo sit factum hoc modo. Si telum
si uestimentũ si qd es modi relictũ. aut si uestigium
reꝑtum fuerit. aut cruor inuestimentis. aut si in eolo¬
co conp̃hensus aut uisus. transacto nego cio quo in loco
res gesta dicitur. ¶ Consecucio ẽ cũ querit᷑ quȩ signa no¬

Expanded text:
ex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisqueex consciis, arbitris, adiutoribus, liberis aut servis aut utrisquerarit, num quem convenerit, num quid dixerit, num quid pore quaeretur, num visus sit, cum faciebat, num qui strepitus, clamor, crepitus exauditus aut denique num quid aliquo sensu perceptum sit, aspectu, auditu, tactu, odoratu, gustatu; nam quivis horum sensus potest conflare suspicionem. In consequenti tempore spectabitur, num quid re transacta relictum sit, quod indicet aut factum esse maleficium aut ab quo factum sit. Factum esse, hoc modo: si tumore et livore decoloratum corpus est mortui, significat eum veneno necatum. A quo factum sit, hoc modo: si telum, si vestimentum, si quid eiusmodi relictum aut si vestigium ‹rei› repertum fuerit; si cruor in vestimentis: si in eo loco conprehensus aut visus transacto negotio, quo in loco res gesta dicitur. Consecutio est, cum quaeritur, quae signa no
Abbreviated transcription (Latin):
quid ⁊ accusatori conueniat ꝑscribere ñ grauare¬
mur. nisi facile quiuis causa posita posset iudicare.
Inicia enĩ inuencionis ab arte debent ꝓficisci. cetera
facile cõꝑabit exercitatio. s Tempꝰ ita queritar. qua
anni parte. qua hora. noctu an int̾ du. & quo die. qͦ
noctis hora factum ẽẽ dicatur. & eius modi tẽporibꝰ.
¶Spaciũ ita ꝯsid̾abit᷑ satis ne longum fuerit ad eam
turum. Nam parui refert satis spacii fuisse. ad id
ꝑficiendũ. si iã ante sciri & ratione ꝓuideri ñ potu¬
it. ¶ Occasio querit᷑ idonea ne fuerit ad rem adori¬
endam aunalia melior quȩ aut p̃terita sit aut non
expectata.¶ Spes ꝑticiendi que fuerit spectabit᷑.
hoc modo. si que supradicta sunt signa concurrent.
si p̃terea ex altera parte uires. pecunia. consilium.
scientia. apparatio. uidebit᷑ fuisse. & ex alt̾a parte in¬
confidendum fuerit. ¶ Spes celandi quȩ fuerit querit᷑

Expanded text:
quid accusatori conveniat, perscribere non gravarequid accusatori conveniat, perscribere non gravaremur, nisi facile quivis causa posita posset iudicare. Initia enim inventionis ab arte debent proficisci, cetera facile conparabit exercitatio. Tempus ita quaeritur: quid anni, qua hora noctu an interdiu, et qua die, qua noctis hora factum esse dicatur et cur eiusmodi temporibus. Spatium ita considerabitur: satisne longum fuerit ad eam turum: nam parui refert satis spatii fuisse ad id perficiendum, si id ante sciri et ratione provideri non potuit. Occasio quaeritur, idoneane fuerit ad rem adoriendam an alia melior, quae aut praeterita sit aut non expectata. Spes perficiendi ecqua fuerit, spectabitur hoc modo: si, quae supra dicta sunt signa, concurrent, si praeterea ‹ex› altera parte vires, pecunia, consilium, scientia, apparatio videbitur esse, ex altera parte inconfidendum fuerit. Spes celandi quae fuerit quaeritur
Abbreviated transcription (Latin):
sores. s de criminibꝰ ad u̾sarioꝵ apud iudiceᷤᷤ dicere.
¶ Collatio ẽ cũ accusator id qd ad u̾sariũ fecisse crimi¬
natur. alĩ nemtni nisi reo bonũ fuisse demonstrat.
aut aliũ neminẽ potuisse ꝑficere nisi ad u̾sarium.
aut eum ipsum aliis rationibꝰ aut ñ p otuisse aut ñ
diores ꝓpt̾ cupiditatem. hoc lo co defensor demonstret
oportet aut aliis quoq bonũ fuise. aut alios quoq
id quo ipse insimulerur facere potuisse. ¶ Signumẽ
ꝑ quod ostenditur idonea ꝑficiendi facultas esse que¬
sita. Id diuidit᷑ in partes sex locum. tempꝰ. Spacium
occasionem Spem ꝑficiendi. Spem celandi ¶ Locus
queritur celebris. an desertus. antũ cũ id factum sit
fuerit in eoloco solitudo. Sacer an ꝓphanus. publicꝰ
an priuatus fuerit. cuis modi loci attingant. nũ qui:
passus. ꝑspectus & exauditꝰ ẽẽ possit. Hoꝵ quid reo

Expanded text:
sores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. sores, sed de criminibus adversariorum apud iudices dicere. CAPUT 6 Conlatio est, cum accusator id, quod adversarium fecisse criminatur, alii nemini nisi reo bono fuisse demonstrat; aut alium neminem potuisse perficere nisi adversarium; aut eum ipsum aliis rationibus aut non potuisse aut non commodiores propter cupiditatem. Hoc loco defensor demonstret oportet aut aliis quoque bono fuisse, aut alios quoque id, quod ipse insimuletur, facere potuisse. Signum est, per quod ostenditur idonea perficiendi facultas esse quaesita. Id dividitur in partes sex: locum, tempus, spatium, occasionem, ‹spem› perficiendi, spem celandi. CAPUT 7 Locus quaeritur, celebris an desertus, semper desertus an tum, cum id factum sit, ‹fuerit› in eo loco solitudo, sacer an profanus, publicus an privatus fuerit; cuiusmodi loci adtingant, num, qui est passus, perspectus, exauditus esse possit. Horum quid reo,
Abbreviated transcription (Latin):
cum causa reperire: reperiat aispar. Si ñ poterit
auarum demonstrare . demonstret corruptorem. ꝑ¬
fidiosum: Si quoq̃ modo poterit. deniq aliquo aut
plurmis uiciis contaminare ꝑsonam. Dem̃ qui alud
fecerit tam nequit̃ eundẽ hunc. tam ꝑperam fecis¬
se ũ esse mirandum. Si uehement̃ castus ⁊ integer ex¬
stimabit᷑. adu̾sarius dicet. facta ñ famam spectari opor¬
tere. Illum aũt occultasse sua flagicia. se planum
facturum ab eo maleficium ñ ab eẽ. Defensor pͥmũ
demonstrabit uitã integram si poterit. Id si ñ potu¬
erit confugit ad inprudentiam. stulticiã ium ꝑsua
crimen erunt ñ debeat assignari. Sin uehement̃
homuns turpitudine impediet᷑ & infantia prius
diabit oꝑam ut falsos rumores dissipatos ẽẽ dicat
de innocente. & utet᷑ loco cõmuni rumoribꝰ eredi
ñ oportere. Sin nichil eoꝵ fieri potest utamur ex¬
trema defensione. dicat ñ se de moribꝰ ens apud cen¬

Expanded text:
cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit cum causa› reperire, reperiat dispar. Si non poterit avarum demonstrare, demonstret conruptorem, perfidiosum, si quo modo poterit denique aliquo aut quam plurimis vitiis contaminare personam; deinde qui illud fecerit tam nequiter, eundem hunc tam perperam fecisse non esse mirandum. Si vehementer castus et integer existimabitur adversarius, dicet facta, non famam spectarei oportere; illum ante occultasse sua flagitia; se planum facturum ab eo maleficium non abesse. Defensor primum demonstrabit vitam integram, si poterit: id si non poterit, confugiet ad inprudentiam, stultitiam, adulescecrimen erunt, non debeat atsignari. Sin vehementer hominis turpitudine inpedietur et infamia, prius dabit operam, ut falsos rumores dissipatos esse dicat de innocente; et utetur loco communi, rumoribus credi non oportere. Sin nihil eorum fieri potest, utatur extrema defensione: dicat non se de moribus eius apud cen
Abbreviated transcription (Latin):
peticione. aut incõmodoꝵ uitatione. ita conqueritur.
an quod cõmodum maleficio appetiuerit. nũ honorem
nũ pecuniã nũ dñationem nũ aliquam cupiditatem
aut amoris aut eusmodi libidinis uoluerit explere
aut nũ quod incõmodum uitarit inimicitias. insami¬
am dolorem suppliciũ. Hic accusator inspe cõmodi
modi formidinẽ augebit. ¶ Defensor aũt negabit cau¬
sam fuisse si poterit. aut eam uehement̃ extenuabit
Deinde iniquũ esse dicet om̃s ad quos aliqͥo emolumen¬
cari. Dem̃ uita hominis exante factis speclabitur. ĩ qͦ¬
primũ considerabit accusator nũ qũo similẽ quid
fecerit. Sud̃ ñ reperiet. queret r̃oqñ uenerit insi¬
milem suispicionẽ. Et ieo debebit ẽẽ occupatus. ut
ad eam causam peccati quam pauloante exposuerit
uita hominis possit accõmodari. hoc modo. Si dicet
pecunie causa fuisse. ostendet eum semꝑ auarũ esse.
Si honoris ambiciosum ita poterit animi uicium cũ
causa peccati conglutinaret. Siñ poterit par uiciũ

Expanded text:
pe aut incommodorum› vitatione, cum quaeritur, num quod commodum maleficio appetierit, num honorem, num pecuniam, num dominationem; num aliquam cupiditatem ‹aut› amoris aut eiusmodi libidinis voluerit explere, aut num quod incommodum vitarit: inimicitias, infamiam, dolorem, supplicium. CAPUT 4 Hic accusator in spe commodicommodi formidinem augebit. Defensor autem negabit fuisse causam, si poterit, aut eam vehementer extenuabit; deinde inicum esse dicet omnes, ad quos aliquid emolumencari. CAPUT 5 Deinde vita hominis ex ante factis spectabitur. Primum considerabit accusator, num quando simile quid fecerit. Si id non reperiet, quaeret, num quando venerit in similem suspicionem; et in eo debebit esse occupatus, ut ad eam causam peccati, quam paulo ante exposuerit, vita hominis possit adcommodari, hoc modo: Si dicet pecuniae causa fecisse, ostendat eum semper avarum fuisse, si honoris, ambitiosum; ita poterit animi vitium cum causa ‹peccati conglutinare. Si non poterit par vitium
Abbreviated transcription (Latin):
E E e et multum hoc mecum cogi¬
taui bom ne anmali plus attulerit ho¬
minibus & ciuitatib copia dicendi ac
litterarũ monimentis repetere instituo. multas urbes ꝯ¬
stitutas. plurima bella restincta. firmissimas societates.
sanctissimas amicicias intelligo. tũ ratione animi. tũ faci¬
lius eloquentia ꝯꝑatas ẽt̾. Ac me qͥdẽ dui cogitantẽ rati¬
o ipsa in hãc notissimũ sentenciã ducit. ut eristimẽ sapiẽ¬
tiã sine ȩloquencia parũ ꝓdesse ciuitatib eloquentiã uͦ si¬
ne sapiẽcia: nimiũ obesse plerũq pdẽe nũqmͣ. Quare
si quis omissis rectissimis atq honestissimis studiis ratio¬
nis et officii. consumet operã omnẽ in exercitatione dicẽ¬
di: is inucilis sibi. ꝑniciosus patrie. cuiis alit᷑. Qii uͦ ita se¬
se armat ȩloquentia ut nõ opp: gnare ꝯmoda patͥȩ. s ꝓ
his ꝓpugnare possit: is mͥ uir. ⁊ suis ⁊ publicis rationibui
utilissimus. atq amicissimuᷤᷤ ciuis fore uidet᷑. Ac si uolumꝰ

Expanded text:
epe et multum hoc mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia di- cendi ac litte- rarum monumentis repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas socie- tates, sanctissimas amicitias intellego cum animi ra- tione tum facilius eloquentia comparatas. ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam ducit, ut existimem sapientiam sine elo- quentia parum prodesse civitatibus, eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse numquam. quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et officii consumit omnem operam in exercitatione dicendi, is inutilis sibi, per- niciosus patriae civis alitur; qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae, sed pro his propugnare possit, is mihi vir et suis et pu- blicis rationibus utilissimus atque amicissimus civis fore videtur. Ac si volumus
Abbreviated transcription (Latin):
posicionis ꝑceptio. Ptonunciatio ẽ uocis uultus gestus
moderatio cum uenustate hec omnia tͥibꝰ rebus assẽqͥ
poterimus. Arte imitatione. exercitatione. Ars ẽ p̃cep¬
cio que dat certam uiam rationẽq dicendi. Imitatio:
qua mpellimur cũ diligenti ratione. ut aliquoꝵ similes
indicendo ualeamus eẽ. Exercitatio ẽ. assiduus usus
consuetudoq dicendi. Qm̃ gͦ demonsitatũ ẽ quas cau¬
sas oratorẽ recipere quasq res habere conueniat: nc̃ quẽ¬

Expanded text:
positionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus positionis perceptio. Pronuntiatio est vocis, vultus, gestus moderatio cum venustate. Haec omnia tribus rebus adsequi poterimus: arte, imitatione, exercitatione. Ars est praeceptio, quae dat certam viam rationemque dicendi. Imitatio est, qua inpellimur cum diligenti ratione ut aliquorum similes in dicendo valeamus esse. Exercitatio est adsiduus usus consuetudoque dicendi. Quoniam ergo demonstratum est, quas causas oratorem recipere quasque res habere conveniat, nunc, quem
Abbreviated transcription (Latin):
re incipiemus. S si te unum illud monuerimus. artem: ars¬
sine assiduitate dicendi ñ multum iuuare ut intelligas
hanc rationẽ preceptionis adexercitationẽ accõmodari
oportere.
Ratoris officiũ ẽ dehis rebꝰ posse dicere que resad
usum ciuilem. moribꝰ ⁊ legibus constitute sunt.
cum assensione auditoꝵ quo ad eius fieri poterit. Tria
genera sunt causarum quȩ recipere debet orator. Demõ
u̾sia. & quod habet accusationem. aut peticionẽ cum
bunus. Deĩ quomͦ has causas tractari conueniat. osten
onem. elocutionẽ memoriam pronunciationẽ. Inuentio
ẽ excogitatio rerũ uerarum aut ueri similiũ que cau¬
sam ꝓbabilem reddant. Disposicio ẽ ordo & distribu¬
cio rerũ quȩ demonstrat quid qͥbꝰ locis sit collocandũ.
Elocutio ẽ idoneoꝵ u̾boꝵ & sententiarũ admuentionẽ
accõmodatio. Memoria÷ firma animi rerũ ⁊ u̾boꝵ ⁊ dis¬

Expanded text:
re incipiemus, sed si te unum illud monuerimus, artem re incipiemus, sed si te unum illud monuerimus, artem sine adsiduitate dicendi non multum iuvare, ut intellegas hanc rationem praeceptionis ad exercitationem adcommodari oportere. CAPUT 2 Oratoris officium est de iis rebus posse dicere, quae res ad usum civilem moribus et legibus constitutae sunt, cum adsensione auditorum, quoad eius fieri poterit. Tria genera sunt caositum est, quod habet accusationem, aut petitionem cum bimus, deinde quo modo has causas tractari conveniat, ostendonem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. Inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam probabilem reddant. Dispositio est ordo et distributio rerum, quae demonstrat, quid quibus locis sit conlocandum. Elocutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem adcommodatio. Memoria est firma animi rerum et verborum et dis
Abbreviated transcription (Latin):
a nobis alienat. aut cũ animꝰ auditoris ꝑsuasus ẽẽ ude¬
tur. abhis quiañ cont᷑aixerunt. aut cũ defessus ẽ eosau¬
diendo qui ante dixerunt ¶ Si causa turpitudinẽ habe¬
quȩ facła dicant᷑ ab adu̾saris ⁊ ẽẽ indigna aut nefaru.
Deinde cumdiu rem auxerimus in hoc nichil simile
a nobis factum ostendemus. aut aliquoꝵ iudicium de
simili causa aut de eadem. aut de minore. aut de maio¬
re ꝓferemus. Deinde ad nr̃am causam pedetentim acce¬
demus. & similitudinẽ conferemus. ltem si negabimus
nos de adu̾sariis. aut de aliqua re dicturos. & tam̃ occul¬
id ẽ si oratio adu̾sarioꝵ fec̾it fidem auditoribꝰ neq enĩ
non facile scire poterimus. qm̃ nonsumus nescii quibꝰ fie¬
ri soleat. Ergo si fidem factam putabimus. his nos rebꝰ
isinuabimus ad causam. de eo qdđ adu̾sarii firmissi¬
mum sibi adium̃tum putarint: primũ nos dicturos pol¬

Expanded text:
a nobis alienat, aut cum animus auditoris persuasus esse uidea nobis alienat, aut cum animus auditoris persuasus esse uidetur ab hiis qui ante contradixerunt, aut cum defessi sunt eos audiendo qui ante dixerunt. 14. Notandum quod, si causa turpitudinem habequae facta dicantur ab adversariis, et esse indigna aut nefaria; deinde cum diu rem auxerimus, nihil simile a nobis factum ostendemus; aut aliquorum iudicium de simili causa aut de eadem aut de minore aut de maiore proferemus, deinde ad nostram causam pedetemptim accedemus et similitudinem conferemus. Item si negabimus nos de adversariis aut de aliqua re dicturos, et tamen occulid est›, si oratio adversariorum fecerit fidem auditoribus - neque enim non facile scire poterimus, quoniam non sumus nescii, quibus rebus fides fieri soleat - ergo si fidem factam putabimus, his nos rebus insinuabimus ad causam: de eo, quod adversarii firmissimum sibi adiumentum putarint, primum nos dicturos pol