comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ueniunt. ut ean ex minima quidem parte quia homines sunt. sed
tam̃ sine dubitatione cognoscant. ceterã quippe turbam non intelli¬
gendi iuuacitas. sed credendi simplicitas. tutissimã fac̾. Ut gͦ hanc
omittam sapientiam quã in ȩccła ẽẽ catholica ñ creditis. multa sunt
alia que in eiꝰ gremio me iustissime teneant. Tenet confessio popłoꝵ.
atti gentiũ. Tenet auctoritas miraculis inchoata. spe nutrita. caritate
auicta. uetustate firmata. Tenet ab ipsa sede petri apłi. cui pascendas
oues suas pꝰ resurrectionẽ dñs cõmendauit. usq adp̾sentẽ episcopatũ
successio sacerdotũ. Tenet postremo ipsiĩ catholicȩ nom̃. qđ ñ sine caus
inter tam multas hereses. sic ista eccła sola obtinuit. ut cũ om̃s he¬
retici se catholicos dici uelint. querenti tam̃ peregrino alicui. ubi
ad catholicam conueniat᷑. nullus hereticoꝵ uł basilicã suã uł domũ

Expanded text:
erueniunt, ut eam ex minima quidem parte, quia homines sunt, sed erueniunt, ut eam ex minima quidem parte, quia homines sunt, sed tamen sine dubitatione cognoscant — ceteram quippe turbam non intellegendi uiuacitas, sed credendi simplicitas tutissimam facit — ut ergo hanc omittam sapientiam, quam in ecclesia esse catholica non creditis. multa sunt alia, quae in eius gremio me iustissime teneant. tenet consensio populorum atque gentium; tenet auctoritas miraculis inchoata, spe nutrita, caritate aucta, uetustate firmata; tenet ab ipsa sede Petri apostoli, cui pascendas oues suas post resurrectionem dominus commendauit, usque ad praesentem episcopatum successio sacerdotum; tenet postremo ipsum catholicae nomen. quod non sine causa inter tam multas haereses sic ista ecclesia sola obtinuit. ut cum omnes haeretici se catholicos dici uelint, quaerenti tamen alicui peregrino, ubi ad catholicam conueniatur, nullus haereticorum uel basilicam suam uel domum
Abbreviated transcription (Latin):
Ut uit faciiꝰ mitescatis. & non mimico animo uobisq ꝑnicioso
michi ad uersemini. quouis iudice impetrare me oportes anob
ut exutraq parte om̃is arrogantia deponatur: nemo nr̃m dicat
iam se inuenisse ueritatem. Sic eam queramꝰ. quasi abutrisq nes¬
ciatur. Ita enĩ diligenter & concorditer queri poterit. si ruilla
temeraria p̾sup̾tione inuenta & cognita ẽẽ credatur. Aut si & hoc
auobis impetrare non possumus. saltem illud concedite. ut uos
tam quam incognitos. nc̾ primũ audiam. nc̃ primũ discutiã.
Iustũ ee puto qd postulo. Hac sane lege seruata. ut uob eũ non
orem. non conuenticula celebrẽ. non manichei nom accipiã.¬
si non mͥ de om̃ib reb ad salutem anime ꝑtinentib sine ulla
caligine rationem ꝑspicuam dederitis. In catholica enĩ ȩccła. ut omittã
sincerissimani sapientiã ad cuiꝰ cognicionẽ pauci sp̃itales in hac uita ꝑ¬

Expanded text:
Ut autem facilius mitescatis et non inimico animo uobisque pernicioso Ut autem facilius mitescatis et non inimico animo uobisque pernicioso mihi aduersemini, illud quouis iudice inpetrare me oportet a uobis, ut ex utraque parte omnis adrogantia deponatur. nemo nostrum dicat iam se inuenisse ueritatem; sic eam quaeramus, quasi ab utrisque nesciatur. ita enim diligenter et concorditer quaeri poterit, si nulla temeraria praesumptione inuenta et cognita esse credatur. aut si hoc a uobis inpetrare non possum, saltem illud concedite, ut uos tamquam incognitos nunc primum audiam, nunc primum discutiam. iustum puto esse, quod postulo, hac sane lege seruata, ut uobiscum non orem, non conuenticula celebrem.nonManichaei nomen accipiam.sinon mihideomnibus rebus ad salutemanimae pertinentibus sine ulla caligine rationem perspicuam dederitis. In catholica enim ecclesia, ut omittam sincerissimam sapientiam, ad cuius cognitionem pauci spiritales in hac uita p
Abbreviated transcription (Latin):
potiii. quid sit illa sinceritas. que sine in anis fabule narracio¬
ne ꝑcipit᷑ qui uanas imagines animi mei uariis opinionib er¬
rorib q collectas. uix miser merui dnõ opitulante conuncere.
qui me ad detergendam caligineni mentis. tam tarde dementissi¬
mo medico uocanti. blandientiq subieci. qui diu fleui ut in cõ¬
mutabilis & inmaciilabilis substantia concinentib diuinis li¬
bris sese mͥ ꝑ suadere intrinsecus dignaret᷑. qui denicy omia illa
figinenta que uos qiuicurna consuetudine implicatos & constrie¬
tos cenent. & quesiui curiose. & ad cente audiui. & temere credidi.
& instanter quib potui ꝑsuasi. & aduersus alios ꝑtinacit᷑ animoseq
defendi: seuire inuos om̃ino non possũ. quos sic̾ me ipsũ ilio tprẽ
ita nẽ debeo sustinere & tanta pacientia uobiseũ agere. quanta mec̃
egerunt ꝓximi mei cũ in uro dognate rabiosus & cecus errarem.

Expanded text:
potui, quid sit illa sinceritas, quae sine inanis fabulae narratiopotui, quid sit illa sinceritas, quae sine inanis fabulae narratione percipitur; qui uanas imaginationes animi mei uariis opinionibus erroribusque conlectas uix miser merui domino opitulante conuincere: qui me ad detergendam caliginem mentis tam tarde clementissimo medico uocanti blandientique subieci; qui diu fleui, ut incommutabilis et inmaculabilis substantia concinentibus diuinis libris sese mihi persuadere intrinsecus dignaretur; qui denique omnia illa figmenta, quae uos diuturna consuetudine inplicatos et constrictos tenent, et quaesiui curiose et adtente audiui et temere credidi et instanter, quibus potui, persuasi et aduersus alios pertinaciter animoseque defendi: saeuire in uos omnino non possum, quos sicut me ipsum illo tempore ita nunc debeo sustinere et tanta patientia uobiscum agere. quanta mecum egerunt proximi mei, cum in uestro dogmate rabiosus et caecus errarem.
Abbreviated transcription (Latin):
aut᷑ dñi non oportet litigare. sed mit̾e̾ eẽ ad om̃s. doci¬
bilem. pacientẽ. in modestia corripientẽ. diuersa senti¬
entes. Nrm̃ gͦ fuit uelle has partes & petere. id ÷ uolen¬
tib & petentib donare qd̾ bonũ :÷ Illi in uos seuiant.
qui nesciunt qt̃ rarũ & ardiuĩ sit carnalia phantasmata¬
pie mentis serenitate suꝑare. Illi in uos seiuant. qui nes¬
ciunt᷑ quanta difficultate sanetur ocłs inderioris hoĩs.
ut possit intueri solem suu̾̃. Non istũ quẽ colitis celesti
corpore ocłis carneis & hominũ & peccoꝵ fulgentẽ atꝙ
qdđ inluminat omẽm homine̾ ueniente in hunc mundum.
lli muos seuiant. qui nesciunt quib suspirus & gemitib fiac.
ut ex quantula cũq parte possit intelligi ds. Postremo illi inuos
seuiant. qui nũquã tali errore decepti sunt. quali uos deceptos
uident. E go auc̃ qui diu multũq iactatꝰ. uix tande̾ respicere

Expanded text:
autem domini non oportet litigare, sed mitem esse ad omnes, dociautem domini non oportet litigare, sed mitem esse ad omnes, docibilem, patientem, in modestia corripientem diuersa sentientes. nostrum ergo fuit uelle has partes expetere; dei est uolentibus et petentibus donare, quod bonum est. Illi in uos saeuiant. qui nesciuntpiae mentis serenitate superare; illi in uos saeuiant, qui nesciunt, cum quanta difficultate sanetur oculus interioris hominis, ut possit intueri solem suum — non istum, quem colitis caelesti corpore, oculis carneis et hominum et pecorum fulgentem atque od inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum —: illi in uos saeuiant, qui nesciunt, quibus suspiriis et gemitibus fiat. ut ex quantulacumque parte possit intellegi deus; postremo illi in uos saeuiant, qui numquam tali errore decepti sunt, quali uos deceptos uident. Ego autem. qui diu multumque iactatus tandem respicere
Abbreviated transcription (Latin):
occulte. siue palã. ñ ad interitũ hominũ. s ad medicinã ua¬
lere credendũ est. Quã qͥ respuerint. extremo supplicio p̃¬
parantur. Qua ꝓpter cũ in hac uniuersitate rerũ. alia sint
que ualent ad corporalem iuindictã sic̃ ignis. & uenenum.
& morb & cȩtera huiꝰmodi. alia quib apud seipsũ non mo¬
lestiis corporis sui. s cupiditatũ suarũ laqueis animꝰ puniat᷑.
sicuti ẽ dapͥnũ. exiliũ. orbitas. contumelia. & hissimilia.
ut sunt consolationes. cohortationes. disputationes. et
quecũq sunt talia .hoꝵ om̃ium quedã. ętiam ꝑ malos nes¬
cientes oꝑatur sũma dei iusticia. quedam ꝑ scientes bonos.
Nrm ꝗͥ fuit eligere & optare meliora. ut ad ur̃am correc¬
tionen aditũ haberemus. non incontentione. & emulati¬
one & ꝑsecutionib sed mansuete consolando. beniuole
co hortando. leniter disputando. sic̾ scriptũ ÷ Seruu̾

Expanded text:
occulte siue palam: non ad interitum hominum, sed ad medicinam uaocculte siue palam: non ad interitum hominum, sed ad medicinam ualere credendum est; quam qui respuerint, extremo subplicio praeparantur. quapropter cum in hac uniuersitate rerum alia sint, quae ualent ad corporalem uindictam, sicut ignis et uenenum et morbus et cetera huiusmodi, alia, quibus apud se ipsum non molestiis corporis sui, sed cupiditatum suarum laqueisan imus puniatur, sicut est damnum, exilium, orbitas, contumelia et his similia; ta languentium, ut sunt consolationes, cohortationes, disputationes et quaecumque sunt alia: horum omnium quaedam etiam per malos nescientes operatur summa dei iustitia, quaedam autem per scientes bonos. nostrum igitur fuit eligere et optare meliora, ut ad uestram correctionem aditum haberemus, non in contentione et aemulatione et persecutionibus, sed mansuete consolando, beniuole cohortando, leniter disputando. sicut scriptum est: seruum
Abbreviated transcription (Latin):
uitus. Cũ gͦ illa illi. & nos ista dicimꝰ. unts qͥsq eligat. qͥd
sequatur. Ego enĩ qđ bona fide coram dõ dixerĩ. sine ullo
studio contentionis. sine aliqua dubitatione ueritatis. &
sine aliqͦ p̃ iudicio diligentioris tractationis que mͥ uide¬
NUM dm̃ uerũ omipotentẽ. ex quo om̃ia. nicheoꝵ.¬
ꝑ quem om̃ia. in quo om̃ia. & rogaui & rogo. ut
in refellenda & reuincenda heresi urã manichei.
Icui & uos fortasse im prudentius. quã malitiosiꝰ¬
ad hesistis. d& mͥ mentẽ paccatã atq tranquillam. & magis de
ura correptione quã desuꝑuersione cogitantẽ. Quã quã enĩ
dñs ꝑ suos seruos regna subuertat erroris. ipsos tam̃ homines
in quantũ homines st̃. emendandos ẽẽ potiꝰ quã ꝑdendos iub&
Et qͥe quid diuinitus ante illũ ultimũ udiciũ iuindicat᷑. siue
ꝑ imꝓbos. siue ꝑ uistos. siue ꝑnescientes. siue ꝑscientes. siue

Expanded text:
vitus. Cum ergo illa illi, et nos ista dicimus, unusquisque eligat quid vitus. Cum ergo illa illi, et nos ista dicimus, unusquisque eligat quid sequatur. Ego enim, quod bona fide coram Deo dixerim, sine ullo studio contentionis, sine aliqua dubitatione veritatis, et sine aliquo praejudicio diligentioris tractationis, quae mihi videum Deum omnipotentem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, et rogavi et rogo, ut in refellenda et revincenda haeresi vestra, Manichaei, cui et vos fortasse imprudentius quam malitiosiadhaesistis, det mihi mentem pacatam atque tranquillam, et magis de uestra correctione quam de subuersione cogitantem. quamquam enim dominus per suos seruos regna subuertat erroris, ipsos tamen homines, in quantum homines sunt, emendandos esse potius quam perdendos iubet. et quicquid diuinitus ante illud ultimum iudicium uindicatur, siue per inprobos siue per iustos siue per nescientes siue per scientes siue
Abbreviated transcription (Latin):
qua ds̃ fecit de nichilo. uoluntate eẽ mutatam. Iili dicunt dĩ¬
nature nocere aliena peccita. nos negamꝰ. S dicimꝰ nulli na¬
ture nocere peccata. nisi sua. Et dm̃ dicimꝰ tante bonitatis eẽ
tante iusticis. tante incorruptionis. ut neq pecc&. neq aliciu
noceat. qͥ peccare noluerit. nec ipsi aliquis qui peccare uolu¬
erit Iili dicunt ẽẽ naturã mali. cui ds̃ coactais : nature sue
partẽ dare cruciendam: nos dicimꝰ nullũ eẽ malũ naturale.
sed om̃s naturas bonas eẽ. Et ipsũ dm̃ sũmã eẽ naturã cȩteras
meliꝰ atq ita om̃i genere bonoꝵ uniuersitas ista cõpleatur.
qͥ qͥb dã ꝑfectis qͥb dã in ꝑfectis tota ꝑfecta ÷ Quã ds̃ effector
conditorq eiꝰ iusto moderamine administrare non cessat. qe
om̃ia bona facit uoluntate. nichil mali patit᷑ necessitate. Cuiꝰ
enĩ uoluntas suꝑat om̃ia. nulla ex parte quicquã sentit in¬

Expanded text:
quam Deus fecit de nihilo, voluntate esse mutatam. Illi dicunt quam Deus fecit de nihilo, voluntate esse mutatam. Illi dicunt naturae Dei nocere aliena peccata: nos negamus, sed dicimus nulli naturae nocere peccata, nisi sua; et Deum dicimus tantae bonitatis esse, tantae justitiae, tantae incorruptionis, ut neque peccet, neque ipse alicui noceat, qui peccare noluerit, nec ipsi aliquis qui peccare voluerit. Illi dicunt esse naturam mali cui Deus coactus est naturae suae partem dare cruciandam: nos dicimus nullum malum esse naturale , sed omnes naturas bonas esse, et ipsum Deum summam esse naturam, caeteras melius; atque ita omni genere bonorum universitas ista compleatur, quae quibusdam perfectis, quibusdam imperfectis, tota perfecta est, quam Deus effector conditorque ejus justo moderamine administrare non cessat; qui omnia bona facit voluntate, nihil mali patitur necessitate. Cujus enim voluntas superat omnia, nulla ex parte quidquam sentit in
Abbreviated transcription (Latin):
bonus & om̃ps ds ÷ qui etiã demalicia eiꝰ multa iusta &
bona oꝑat᷑. Non enĩ diabolo imputatur. nisi uoluntas
sua qua conatur facere male. non dei ꝓuidentia que de
ne questio est: questio aut̃ religionis est. quid de deo pie
sentiatur. qm̃ negare non possũ in miseria peccatoꝵ eẽ
genꝰ h umanuni. illi dicunt naturam dei ẽẽ in miseria.¬
quã de nichilo fecit ds̃. & adhoc uenisse non coactam. s
uoluntate peccandi. Iili dicunt natura dĩ cogi ab ipso deo.
ad penitentiã peccatoꝵ: nos negamꝰ. S dicimꝰ cã naturã qũa ds
fec̃ de nichilo. postea quã peccauit cogi ad penitentiã peccatoꝵ.
Iui dicunt naturã dei ab ipso deo acciꝑe ueniã: nos negamus.
S dicimꝰ eã naturã quã ds̃ fec̃ denichilo. sise a peccatis suis ad
dnm suũ conuerterit. acciꝑe uenuã peccatoꝵ Illi dicunt na¬
turã dei necessitate ẽẽ iniitabilẽ. nos negimꝰ. S dicimꝰ eã nat᷑am

Expanded text:
ns Deus est, qui etiam de malitia ejus multa justa et bona operatur. Non enim diabolo imputatur, nisi voluntas sua, qua conatur facere male, non Dei providentia, quae de ne quaestio est, quaestio autem religionis est, quid de Deo pie sentiatur, quoniam negare non possunt in miseria peccatorum esse genus humanum; illi dicunt naturam Dei esse in miseriaquam de nihilo fecit Deus, et ad hoc venisse non coactam, sed voluntate peccandi. Illi dicunt naturam Dei cogi ab ipso Deo ad poenitentiam peccatorum: nos negamus, sed dicimus eam naturam quam Deus fecit de nihilo, posteaquam peccavit cogi ad poenitentiam peccatorum. Illi dicunt naturam Dei ab ipso Deo accipere veniam: nos negamus, sed dicimus eam naturam quam fecit Deus de nihilo, si se a peccatis suis ad Deum suum converterit, accipere veniam peccatorum. Illi dicunt naturam Dei necessitate esse mutabilem: nos negamus, sed dicimus eam naturam
Abbreviated transcription (Latin):
canaani in possessio nem ȩt̾nam. & ero illis ds̃. Hec etas porrigit᷑
ab abraham usq ad dauid: quattuordeci̾ generationib Huiꝰ ues
ꝑa est inpopli peccatis. quib druina mandata p̃teribant. tisq.
ad maliciam pessimi regis sauli. Et inde fit magne regnũ dd.
Hecetas similis iuuentutis : Et reuera inter om̃s etates regnat iuuent¬
& ipsa est firmu̾ ornam̃tũ etatũ omium. Et ideo bene cõparatur
quarto diei. quo facta sunt sidera celi. infirmamento cesi. Quid enĩ
euidentiꝰ significat splendorem regni. quã solis excellentia: Et ple¬
& stellas principes eiꝰ. & omĩa tãquã infirmamento in regni
stabilitate fundita. Huiꝰ quasi uesꝑa ÷ in peccatis regũ. quib
illa meruit captiuari atq seriure. Et fit mane a trans migratiõe¬

Expanded text:
Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus . Haec aetas porrigitur Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus . Haec aetas porrigitur ab Abraham usque apera est in populi peccatis, quibus divina mandata praeteribant, usque ad malitiam pessimi regis Saül. 38. 4a AETAS. Et inde fit mane regnum David. Haec aetas similis juventutis est. Et revera inter omnes aetates regnat juventus, et ipsa est firmum ornamentum omnium aetatum: et ideo bene comparatur quarto diei, quo facta sunt sidera in firmamento coeli. Quid enim evidentius significat splendorem regni, quam solis excellentia? Et pleet stellae principes ejus, et omnia tanquam in firmamento in regni stabilitate fundata. Hujus quasi vespera est in peccatis regum, quibus illa gens meruit captivari atque servire. 39. 5a AETAS. Et
Abbreviated transcription (Latin):
tercio. quo ab aquis terra separata est. Ab omĩb enĩ gentib
quarum error in stabilis. & uanis simulacroꝵ doctrinis tãꝗͣ
uentis omib mobilis. maris nomine bene significatur.
Ab hac gͦ gentiũ uanitate & huiꝰ scłi fluctib separatus ẽ popłs dĩ.¬
ꝑ abraham tãquã terra cũ apparuerit arila. id ÷ siciens ymbrẽ
celestem diuinoꝵ mandatoꝵ. Qui popłs unu̾ dĩ colendo tãquã
irrigata terra fructus utiles possit afferre. scãrũ scripturarũ
etas id ÷ adolescentia filios habere iam potest. Et idõ ad abraham
dictũ ÷ patrem multarũ gentiti posuite. & augeam te nimis
ualde. & ponam te ingentes. & reges dete exient. & ponã testa¬
mentum meũ inter me & inter semen tuuᷤ post te. in generati¬
ones eoꝵ intestamentũ ętnum. ut sim tibi ds̃ & semini tuo pꝰte.
& dabo tͥ & senuni tuo poste. interrã in qua habitas. omẽ terram

Expanded text:
tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, tertio, quo ab aquis terra separata est. Ab omnibus enim gentibus, quarum error instabilis et vanis simulacrorum doctrinis tanquam ventis omnibus mobilis, maris nomine bene significatur; ab hac ergo gentium vanitate et hujus saeculi fluctibus separatus est populus Dei per Abraham, tanquam terra cum apparuit arida, id est, sitiens imbrem coelestem divinorum mandatorum: qui populus unum Deum colendo, tanquam irrigata terra, ut fructus utiles posset afferre, sanctas Scripturas etaetas, id est adolescentia filios habere jam potest. Et ideo ad Abraham dictum est: Patrem multarum gentium posui te, et augeam te nimis valde, et ponam te in gentes, et reges de te exient. Et ponam testamentum meum inter me et te, et inter semen tuum post te, in generationes eorum in testamentum aeternum; ut sim tibi Deus, et semini tuo post te: et dabo tibi et semini tuo post te terram in qua habitas, omnem terram
Abbreviated transcription (Latin):
tione magnitudinis sue cogitare debemꝰ. quia & unus quisq hõ¬
nascitur & exit alucem. pͥman etatẽ agit in infantiam. Hec ten¬
ditur ab adam usq ad noe. generationib decem. Quasi uesꝑa
pueritia. Et tenditur hȩc ȩtas. usq ad abraham.: aliis generati¬
onib decem. Et bene cõparatur scđo diei. qđ factũ ÷ firmam̃¬
tũ inter aquã & aquã. qr & archa in qua erat noe cũ suis. fir¬
mamentũ erat int̾. Quas inferiores in quib natabat. & suꝑio¬
res quib cõ pluebatur. Hec etas non diluu io deletur. quĩa &
pueritia nr̃a non obliuione tergitur dememoria. Meminimꝰ
enĩ nos pueros fuisse. in fantes aut̃ non meminimꝰ. Huiꝰ uesꝑa
est confusio linguarũ. in eis qui turrem faciebant. Et fit mane
ab abraham. S nec istas etas scda generauit popłm dĩ. quia nec
cedit ȩtas tercia similis adolescentia. Etbene cõparatur die

Expanded text:
tione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque hotione magnitudinis suae cogitare debemus; quia unusquisque honascitur, et exit ad lucem, primam aetatem agit infantiam. Haec tenditur ab Adam usque ad Noe generationibus decem. Quasi vespera pueritia, et tenditur haec aetas usque ad Abraham aliis generationibus decem. Et bene comparatur secundo diei quo factum est firmamentum inter aquam et aquam; quia et arca in qua erat Noe cum suis, firmamentum erat inter aquas inferiores in quibus natabat, et superiores quibus compluebatur. Haec aetas non diluvio deletur, quia et pueritia nostra non oblivione tergitur de memoria. Meminimus enim nos fuisse pueros, infantes autem non meminimus. Hujus vespera est confusio linguarum in eis qui turrem faciebant, et fit mane ab Abraham. Sed nec ista aetas secunda generavit populum Dei, quia nec cedit aetas tertia similis adolescentiae. Et bene comparatur diei
Abbreviated transcription (Latin):
diem. quia nos letos facit. & pigrũ frigus. quia nos pigros fac̾
& fossa cecũ. qr nos eam non uidemꝰ. & linguã politam quia
uerba polita facit. Postremo etiam quietũ ab om̃ib molestiis cẽp
sabona oꝑa nr̃a illi tribuenda sunt qui uocat. qui p̃cipit. qͥ uiã
ueritatis ostendit. qui ut & uelimꝰ inuitat. & uires in plendi
buatur. diligentiꝰ consid̾andum arbitror. Uideo enĩ ꝑ totum
textũ scripturarum diuinarum sex quadã etates oꝑosas. certis
quasi limitib suis eẽ distinctas. ut in septima speretur requies.
Et eas dem sex ȩtates habere similitudinem istoꝵ sex dierũ. inqͥb
ea factasunt. que dnm̾ fecisse scriptura cõmemorat. Primor¬
dia enĩ generis humani in quib ista luce frui cepit. bene cõpa¬
rantur primo diei. quo ds̃ fecit lucẽ. Hȩc etas tamquã infan¬
tia deputanda ipsiꝰ uniuersi scłi. Qđ tamquã unũ hominẽ ꝓpor¬

Expanded text:
diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; diem, quia nos laetos facit; et pigrum frigus, quia nos pigros facit; et fossam caecam, quia nos eam non videmus; et linguam politam, quia verba polita facit: postremo etiam quietum ab omnibus molestiis tempus sa bona opera nostra illi tribuenda sunt qui vocat, qui praecipit, qui viam veritatis ostendit, qui ut et velimus invitat, et vires implendi buatur, diligentius considerandum arbitror. Video enim per totum textum divinarum Scripturarum sex quasdam aetates operosas, certis quasi limitibus suis esse distinctas, ut in septima speretur requies; et easdem sex aetates habere similitudinem istorum sex dierum, in quibus ea facta sunt quae Deum fecisse Scriptura commemorat. Primordia enim generis humani, in quibus ista luce frui coepit, bene comparantur primo diei quo fecit Deus lucem. Haec aetas tanquam infantia deputanda est ipsius universi saeculi, quod tanquam unum hominem propor
Abbreviated transcription (Latin):
ualde. nisi requiem nram quã nob̾ daturus ÷ ab omĩb oꝑib¬
nr̃is. si & nos bona oꝑa fecerimꝰ: Scđ̾m ipsã figuram locuti¬
mit. quasi in digeat. aut angustias paciatur. qui scđm dm̃¬
mus. qđ ipso mouente nos facimꝰ. ipse facere dictus est. Sic dr̃¬
enĩ ut sciat ipse quẽ nichil latet. sed ut scire nos faciat. qͣntũ
in eius dilectione ꝓfecerimus. tẽp̾tari nos ꝑ mittit. Scđm ipsã
locutionem dicit & dñs nr̃ nescire se diem & horam de fine
scłi. Quid eniꝰ potest eẽ. qđ ille nesciat: S qr hoc utiliter dis
cul tando faciebat. Scđm hanc figuram etiam patrẽ solum
scire dix̃ ipsũ diem. qr eundem filiũ scire faceret. Ex hac fi¬
gura multe questionis in diuinis scripturis. eis qui iam genꝰ
locutionis huiꝰ nouert̾ sine ulla difficultate soluuntur. talib:
locutionib habundat etia nr̃a consuetudo. cũ dicimꝰ letum

Expanded text:
at, nisi requiem sanctam, quam nobis daturus est ab operibus nosat, nisi requiem sanctam, quam nobis daturus est ab operibus nostris, si bonum fecerimus? Secundum istam figuram locutimit, quasi indigeat, aut angustias patiatur, sed qumus; enim ut sciat ipse quem nihil latet, sed ut scire nos faciat, quantum in ejus dilectione profecerimus, tentari nos permittit. Secundum ipsam locutionem dicit et Dominus noster, nescire se diem et horam de fine saeculi . Quid enim potest esse quod ille nesciat? Sed quia hoc utiliter occucultando faciebat. Secundum hanc figuram etiam Patrem solum dixit scire diem ipsum, quia eumdem Filium scire faceret. Ex hac figura multae quaestiones in divinis Scripturis, eis qui jam genus locutionis hujus noverunt, sine ulla difficultate solvuntur. Talibus locutionibus etiam abundat nostra consuetudo, cum dicimus laetum
Abbreviated transcription (Latin):
etam dñi testimoniũ. ubi ait. Pater m̃s usq nc̃ oꝑatur & hinc
multos imꝑitos decipiunt. quib ꝑ suadere conantur nourũ tes¬
tamentum ueteri testamento ad uersari. D sic̾ illi quib dñs
dicit. pater nis usq nẽ oꝑatur. carnaiiter opinabant᷑ reqͥẽ dĩ.
& carnaliter sabbatũ obseruantes. non uidebant quid illiꝰ diei sig¬
nificatio figuraret. sic & isti diuersa quidem uoluntate. pariter tam̃
non intelligunt sabbati sacramenti. Et illi eniꝰ carnaliter obser¬
uando. & isti carnaliter execrando sabbatũ non nouerunt. Ran¬
seat gͦ unusquisq ad xp̃m̃. ut auferatur uelamen sic̃ apłs dic̃¬
Uelamen enĩ aufertur. quando similitudinis & allegorie co¬
oꝑimento ablato. ueritas nudatur. ut possit uideri. Primo
gͦ locutionis huiꝰ regula in multis diuinarũ scripturarũ
locis anim aduertenda. atq discenda est. Quid enĩ aliud sig¬

Expanded text:
etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc etiam Domini testimonium, ubi ait, Pater meus usque nunc operatur ; et hinc multos imperitos decipiunt, quibus persuadere conantur Novum Testamentum Veteri Testamento adversari. Sed sicut illi quibus Dominus dicit, Pater meus usque nunc operatur, carnaliter opinabantur requiem t carnaliter sabbatum observantes non videbant quid illius diei significatio figuraret; sic et isti diversa quidem voluntate, pariter tamen non intelligunt sabbati sacramentum. Et illi enim carnaliter observando, et isti carnaliter exsecrando, sabbatum non noverunt. Transeat ergo unusquisque ad Christum ut auferatur velamen, sicut Aposelamen enim aufertur, quando similitudinis et allegoriae cooperimento ablato, veritas nudatur, ut possit videri. 34. Primo ergo hujus locutionis regula in multis divinarum Scripturarum locis animadvertenda atque discenda est. Quid enim aliud sig
Abbreviated transcription (Latin):
uniuersitatis auctorem & conditorem dm̃. Et qđ eos ꝓpter
conditionem nr̃ẽ mortalitatis inparte offendit. redigerent
ad uniuersi pulchritudinẽ. & uiderent quẽ ad modũ ds̃ fec̃.
om̃ia non solũ bona. sed etiã bona ualde. qr etiam in sermone
aliquo ornato atq cõposito. si considereniꝰ singulas sillabas. uł
etiam singulas litteras. que consonuerint statiꝰ transeunt:
non in eis inuenimꝰ qđ delectet atq laudandũ sit. totus enĩ
ille sermo non desingulis sillabis aut litteris. sed de omib pul¬
tia quã imperitia deridere. qđ scriptũ ÷ dm̃ consũmato celo
& terra & omĩb que fecit requicuisse die septimo ab omĩb oꝑib
suis: & benedixisse diem septimũ & scĩficasse eu. qr requieuit
ab oꝑib suis. dicunt eniꝰ. Quid opus erat. ut ds̃ requiesceret :
An forte oꝑib sex dierũ fatigatus & lassatiis erat: Ad ducunt

Expanded text:
universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter universitatis auctorem et conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostrae mortalitatis in parte offendit, redigerent ad universi pulchritudinem, et viderent quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Quia etiam in sermone aliquo ornato atque composito si consideremus singulas syllabas, vel etiam singulas litteras, quae cum sonuerint statim transeunt, non in eis invenimus quid delectet atque laudandum sit. Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris, sed de omnibus pultia, quam imperitia deridere, quod scriptum est, Deum consummato coelo et terra et omnibus quae fecit, requievisse die septimo ab omnibus operibus suis, et benedixisse diem septimum, et sanctificasse eum, quia requievit ab operibus suis. Dicunt enim: Quid opus erat ut Deus requiesceret? an forte operibus sex dierum fatigatus et lassatus erat? Addunt
Abbreviated transcription (Latin):
considerantur a prudentib inueniuntur habere lauda¬
biles mensuras & numeros & ordines in suo quoq genere consti¬
tuti. quantomnagis om̃ia simul. id ÷ ipsa uniuersitas que istis
sigulis in inũ collatis impletur. On̾is enĩ pulchritudo que
partib constat. multo est laudibilior in toto. quã in parte. Sic̃
incorpore humano si laudamꝰ ocłos solos. si nasũ solũ. si solas ge¬
nas. aut solũ capud. aut solas manꝰ. aut solos pedes. & ceterã
si puilchra singula & sola laudamus. quanto magis totũ corp
cui om̃ia membra que singula prilchra sunt conferunt pul¬
critudinem suam. Ita ut manus pulchra que etiam sola laudaba¬
tur incorpore. si separetur acorpore. & ipsa admittat grãm
gritatis. ut etiam que multa st̃ bona tc̃ placeant. ciĩ in uniuer¬
sũ aliquid conueniunt atq concurrunt. Uniuersũ aut̃ ab uni¬
tate nomen accipit. Qđ si manichei considarent. laudarent

Expanded text:
considerantur a prudentibus, inveniuntur habere laudaconsiderantur a prudentibus, inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quaeque genere constituta; quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quae istis singulis in unum collectis impletur? Omnis enim pulchritudo quae partibus constat, multo est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus oculos solos, si nasum solum, si solas genas, aut solum caput, aut solas manus, aut solos pedes, et caetera si pulchra singula et sola laudamus; quanto magis totum corpus, cui omnia membra, quae singula pulchra sunt, conferunt pulchritudinem suam: ita ut manus pulchra, quae etiam sola laudabatur in corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam ntegritatis et unitatis, ut etiam quae multa sunt bona tunc placeant, cum in universum aliquid conveniunt atque concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit. Quod si Manichaei considerarent, laudarent
Abbreviated transcription (Latin):
non consentiunt: dũ neglegenter: cnscindunt & dissipant
animum. & faciunt uitam miserrimam. & uocantur ptur¬
bationes & libidines. & concupiscentie male: Dequib nob¬
iam p̾cipitur. ut eas cũ quanto possumꝰ labore crucifiganiꝰ
in nobis: donec obsorbeatur mors in uictoriam. Dic̃ enim
ridebet. non carnaliter eẽ hec intelligenda. quia herbe u¬
rides & ligna fructifera omiq generi bestiarũ & oñb uo¬
latilib & om̃ib serpentib ingenesi dant᷑ adcibũ: cũ uidea¬
mꝰ leones & accipitres. & miluos & aquilas. non pasci nisi
carnib & interfectione alioꝵ animaliũ. Qđ etiam de non¬
nullis serpentib credo. quist̾ in arenosis & desertislocis. ubi
p̃tereundũ qđ dictũ ÷ & uidit ds̃ omia que cũq fec̾it eẽ hona
ualde. Cũ enĩ de singulis ageret. dicebat. tantũ uidit deus
q honum ÷ Cũ aut̃ de om̃ib diceretur. parũ fuit dicere
bona: nisi adderetur & ualde. Si enĩ singula oꝑa dei con

Expanded text:
 negligenter geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiae malae. De quibus jam nobis praecipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in nobis, donec absorbeatur mors in victoriam . Dicit eniri debet non carnaliter haec esse intelligenda, quia herbae virides et ligna fructifera omni generi bestiarum, et omnibus volatilibus et omnibus serpentibus in Genesi dantur ad cibum, cum videamus leones, et accipitres, et milvos, et aquilas non pasci nisi carnibus, et interfectione aliorum animalium. Quod etiam de nonnullis serpentibus credo, qui sunt in arenosis et desertis locis, ubi praetereundum quod dictum est, Et vidit Deus omnia quaecumque fecit, esse bona valde. Cum enim de singulis ageret, dicebat tantum, Vidit Deus quia bonum est: cum autem de omnibus diceretur, parum fuit dicere bona, nisi adderetur et valde. Si enim singula opera Dei cum
Abbreviated transcription (Latin):
sit in illo anima uiua. id÷ rationi & iusticie seruiens. non temeri¬
tati atq peccato. Ita fiat etiã homo adimaginem & si militudinẽ
dĩ. masculiis & femina. id: incellectus & agnitio. quoꝵ copulatiõe

Expanded text:
sit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temerisit in illo anima viva, id est rationi et justitiae serviens, non temeritati atque peccato. Ita fiat etiam homo ad imaginem et similitudinem Dei, masculus et femina, id est intellectus et actio, quorum copula
Abbreviated transcription (Latin):
adferendos honoꝵ oꝑum fructus seꝑat alabe & fluctib tep̾tati¬
onum carnalium. tamquam aridam terram aꝑturbationib
peccati legi. Quarto die. quo iam in illo firmamento discipline.
spiritales intellegentias oꝑaturatq distinguit. Uidet quid sit
in cõmutabilis ueritas. que tam quam sol fulget in anima. Et
quem ad modum anima ipsiꝰ ueritatis particeps fiat. & corpori
ordinem & pulchritudinem prestet. tãqua luna in luminans
Quarum rerũ noticia fortior effectus. incipiat quinto die in actio
nib turbulentissimi scłi tãquani in aquis maris oꝑari. ꝓpt̾ utili¬
nes. quib fluctus scłi disrum puntur. & contẽpnuntur. Et uolati¬
lia celi. id ÷ uoces cęlestia p̾dicantes. Sexto aut̃ die ꝓducat de t̾ra
animam uiuam. id÷ de ipsa stabilitate mentis sue ubi spĩtalis ha¬
bet fructus. id÷ bouas cogitationes motꝰ om̃s animi sui regat. ut

Expanded text:
ad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentatiad ferendos bonorum operum fructus, a labe et fluctibus tentationum carnalium, tanquam aridam terram a perturbationilegi peccati . Quarto die, quo jam in illo firmamento disciplinae spirituales intelligentias operatur atque distinguit, videt quae sit incommutabilis veritas, quae tanquam sol fulget in anima; et quemadmodum anima ipsius veritatis particeps fiat, et corpori ordinem et pulchritudinem praestet, tanquam luna illuminans Quarum rerum notitia fortior effectus incipiat qnibus turbulenti saeculi, tanquam in aquis maris operari, propter utilines, quibus fluctus saeculi dirumpuntur et contemnuntur, et volatilia coeli, id est voces coelestia praedicantes. Sexto autem die producat de terra animam vivam, id est de ipsa stabilitate mentis suae ubi spirituales habet fructus, id est bonas cogitationes, motus omnes animi sui regat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
sexum. in quatuordeciꝰ generationib eminet & apparet. Quas ha¬
bent tres ȩtates consequentes. tãquam ad olescentis & iuuenis &
senioris. Senectus uͦ sic̃ in nobis nullo statuto annoꝵ tẽpore de¬
finitur. sed post quinq illas ȩtates quantũ quisq uixerit. senec¬
tuti deputatur. sic & in ista etate scłi non apparent generationes.
ut etiam occultus sit ultimꝰ dies. quẽ utiliter dñs latere oportere
monstrauit. Hab& ȩtiã unꝰ quisq nr̃m in bonis oꝑib & recta
uita tã quã distinctos istos sex dies. pꝰ quos debeat quietẽ sꝑare.
rimo die lucẽ fidei. quando prius uisibilib credit. Propt̾ quã
fidem dñs uisibil iter apparere dignatus est. Scdo die. tãquã firma¬
mentũ discipline: quo discernit inter carnalia & spiritalia. sic̃
interaquas inferiores & suꝑiores. Tercio die quomentẽ suam

Expanded text:
sexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas hasexum, in quatuordecim generationibus eminet et apparet, quas habent tres aetates consequentes, tanquam adolescentis, et juvenis, et senioris. Senectutis vero aetas sicut in nobis nullo statuto annorum tempore definitur, sed post quinque illas aetates quantum quisque vixerit, senectuti deputatur: sic et in ista aetate saeculi non apparent generationes, ut etiam occultus sit ultimus dies, quem utiliter Dominus latere oportereoria. 43. Habet etiam unusquisque nostrum in bonis operibus et recta vita tanquam distinctos istos sex dies, post quos debet quietem sperare. Primo die lucem fidei, quando prius visibilibus credit, propter quam fidem Dominus visibiliter apparere dignatus est. Secundo die tanquam firmamentum disciplinae, quo discernit inter carnalia et spiritualia, sicut inter aquas inferiores et superiores. Tertio die, quo mentem suam
Abbreviated transcription (Latin):
ram quam condidit. sed ista expositio ꝑ ordinem dierũ sic indi¬
cat tamquani historiam recsĩ factarum. ut predicatione̾ fu¬
turoꝵ maxime obseruet. Si aut̃ aliquem mouet. qđ in istis
sexta uͦ ista nullo generationum numero definita est. facile est ui¬
dere etiam in lino quoq homine duas primas etates in fantiam
& puericiam corporis sensib inherere. Qui seusus corporis qͥnq
sunt. uisus. gustus. auditus. olfatus. & tactus. Quinariꝰ aut̾ nu¬
merus duplicatus. qm̃ duplex est sexus humanꝰ. unde generati¬
ones tales ex istunt. masculinꝰ & femininꝰ. quinariꝰ gͦ ut dixi du¬
plicatus. denarium numerũ fac̾. Iam uͦ ab adolescentia deinceps
ubi iam ratio incipit in homine p̃ualere. accedit qͥnq sensib cog¬
nitio & actio. quib uita regitur & administratur. ut iam septẽ¬
narius numerus eẽ incipiat. qui similit̾ duplicatus ꝓpt̾ duplicẽ

Expanded text:
ram quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indiram quam condidit: sed ista expositio per ordinem dierum sic indicat tanquam historiam rerum factarum, ut praedicationem futurorum maxime observet. CAPUT XXIV.-- Aesexta vero ista nullo generationum numero definita est ; facile est videre, etiam in unoquoque homine duas primas aetates, infantiam et pueritiam, corporis sensibus inhaerere. Qui sensus corporis quinque sunt, visus, auditus, olfactus, gustus et tactus: quinarius autem numerus duplicatus, quoniam duplex est sexus humanus, unde generationes tales existunt, masculinus et femininus; quinarius ergo, ut dixi, duplicatus denarium numerum facit. Jamvero ab adolescentia et deinceps, ubi ratio jam incipit in homine praevalere, accedit quinque sensibus cognitio et actio, quibus vita regitur et administratur, ut jam septenarius numerus incipiat esse: qui similiter duplicatus, propter duplicem
Abbreviated transcription (Latin):
conuersationis humane. tãquã lignis fructiferis. partun
aduigorem fidei spei caritatis inuitam eternam. tãquam
herbis uiridib id ÷ uigentib que nullo estu tribulationuĩ
possint arescere. S spiritaliter sic istis alimentis pascitur:
ut multa intelligat. Carnalis aut̃. id ÷ pariuulis in xp̃o. tãꝗͣ
pecus dĩ ut multa credat que intelligere nondũ potest. Taiñ
dñs dicit. Putas ueni& filiꝰ hominis & inueni& fidem su ꝑ t̾rã:
Post istã uesꝑam fiet mane. cũ ipse dñs in cdaritate uenturus:
Tc̃ requiescent cũ xpõ ab om̃ĩb oꝑib suis. hii quib dictũ est
estote ꝑfecti. sic̾ pater ur̃ qui incelis est. Tales enĩ faciunt oꝑa
bona ualde. Post enĩ talia oꝑa speranda est requies in die septimo
qui uesꝑam non habet. Hullo gͦ modo uob dici potest. quẽ ad¬
modũ ds̃ fecerit & condiderit celũ & terram. & omnem creatu¬

Expanded text:
conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim conversationis humanae, tanquam lignis fructiferis; partim ad vigorem fidei, spei et charitatis in vitam aeternam, tanquam herbis viridibus, id est vigentibus, quae nullo aestu tribulationum possint arescere. Sed spiritualis sic istis alimentis pascitur, ut multa intelligat; carnalis autem, id est parvulus in Christo, tanquam pecus Dei, ut multa credat quae intelligere nondum potest: tamen Dominus dicit: Putas cum veniet Filius hom., inveniet fidem super terram ? Post istam vesperam fiet mane, cum ipse Dominus in claritate venturus est: tunc requiescent cum Christo ab omnibus operibus suis ii quibus dictum est, Estote perfecti, sicut Pater vester qui in coelis est . Tales enim faciunt opera bona valde. Post enim talia opera speranda est requies in die septimo, qui vesperam non habet. Nullo ergo modo verbis dici potest quemadmodum Deus fecerit, et condiderit coelum et terram et omnem creatu
Abbreviated transcription (Latin):
Lẽ fit homo adymaginem & similitudinẽ dĩ. sic̃ in ista sexta etatȩ
quis agnoscet eũ: Et quẽ ad modũ in illo die mascrilus & fe
regit animas obtemperantes sibi. Que ad eccłam eiꝰ partĩ de
gentib partim de popło iudeoꝵ uenert̾ ut ab eo domarent
atq mansuescerent. homines uł carnali concupiscentie dediai.
sic peccora. uł tenebrosa curiositate obscurati quasi serpen¬
tes. uł elati suꝑbia quasi aues. Et sic̾ in illo die pascit᷑ homo &
animalia que cũ ipso st̃ herb seminalib & lignis fructiferis.
& herbis uiridib sic ista ȩtatȩ spiritalis homo qui cũq bonꝰ
minister ÷ xp̃i. & eũ bene quantũ potest imitatur. cũ ipso
popło sp̃italiter pascitur scãrũ scripturarũ alimentis & lege
diuina. parti ad concipiendam fecunditatẽ rationũ atq ser¬
monũ. tãquã herbis seminalib partim ad utilitatẽ morũ

Expanded text:
. Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate na. Tunc fit homo ad imaginem et similitudinem Dei, sicut in ista sexta aetate naquis agnoscet eum? Et quemadmodum in illo die masculus et femetate Christus regit animas obtemperantes sibi, quae ad Ecclesiam ejus, partim de Gentibus, partim de populo Judaeorum venerunt; ut ab eo domarentur atque mansuescerent homines, vel carnali concupiscentiae dediti sicut pecora, vel tenebrosa curiositate obscurati quasi serpentes, vel elati superbia quasi aves. Et sicut in illo die pascitur homo et animalia, quae cum ipso sunt, herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis viridibus; sic ista aetate spiritualis homo quicumque bonus minister est Christi, et eum bene quantum potest imitatur, cum ipso populo spiritualiter pascitur sanctarum Scripturarum alimentis et lege divina: partim ad concipiendam fecunditatem rationum atque sermonum, tanquam herbis seminalibus; partim ad utilitatem morum
Abbreviated transcription (Latin):
etate carniale illud regnũ uehementer ad tritũ ÷ quando & tẽ¬
plũ deiectũ ẽ. & sacrificia illa cessart̾. Et nc̃ ea gens quantum
Mregni sui resadtinet. quasi extremã uitã trahit. In ista tamen
etate tãquã insenectute ueteris hominis. homo nouus nascit᷑.
q iam spiritalit̾ uiuit. Sexta enĩ die dictũ ÷: ꝓducat t̾ra ani¬
niam uiuam. Nam quinto die dictũ erat. ꝓducant aque non
animam uiuam. sed reptilia animarũ uiuarũ. qni corporast
reptilia. & ad huc corporali circuncisione & sacrificiis tãquã
in mari gentiũ popłs ille legi seruiebat. Itam uͦ animã uiuã
dicit. qͥ uita iam incipunt̾ et̾na desidari. Serpentes gͦ & pec¬
cora que terra ꝑducit. gentes significant. iam stibilit̾ eugłio
credituras. De quib dr̃ in illo uase qđ petro demonstratũ est
in actib apłoꝵ macta & manduca. Et cũ ille in miunda dice¬
ret. responsũ ÷ ei. Que ds̃ mundauit. tu in munda nedixeris

Expanded text:
e regnum vehementer attritum est, quando et templum dejectum est, et sacrificia ipsa cessaverunt; et nunc ea gens quantum ad regni sui vires attinet, quasi extremam vitam trahit. In ista tamen aetate tanquam in senectute veteris hominis, homo novus nascitur, qui jam spiritualiter vivit. Sexta enim die dictum erat: Producat terra animam vivam. Nam quinto die dictum erat: Producant aquae, non animam vivam, sed reptilia animarum vivarum; quoniam corpora sunt reptilia, et adhuc corporali circumcisione et sacrificiis tanquam in mari Gentium populus ille serviebat Legi. Istam vero animam vivam dicit, qua vita jam incipiunt aeterna desiderari. Serpentes ergo et pecora quae terra producit, gentes significant jam stabiliter Evangelio credituras. De quibus dicitur in illo vase quod Petro demonstratum est in Actibus Apostolorum: Macta, et manduca. Et cum ille immunda diceret, responsum est ei: Quae Deus mundavit, tu ne immunda dixeris
Abbreviated transcription (Latin):
de regno dei. Et quomꝰ conuersatꝰ sit cũ illis. & p̾ceperit eis nedis¬
cederent ab ierosclimis. s sustinerent pollicitacionẽ patris. quã
aut sp̃u scõ incipietis baptizare. Quẽ accepturi estis non pꝰ mul¬
tos dies istos. usq ad pentecostem. Iili qͥdem cũ conuenissent. int̾¬
rogabuit eũ dicentes. duẽ si intẽpore hoc restitues regnũ ifrł.

Expanded text:
de regno Dei, et quomodo conversatus sit cum illis, et praeceperit eis ne discederent ab Jerosolymis, sed sustinerent pollicitationem Patris, quam autem spiritu sancto incipietis baptizari: quem et accepturi estis non post multos dies istos usque ad pentecosten. illi quidem cum uenissent, interrogabant eum dicentes: domine, si hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Quin & depeccatite multa bona facere poterat. ordinans eum
seđm moderam iusticie suȩ. & qr nichil oberat dõ peccatũ eiꝰ.
It siue non peccaret mors nulla eẽt. siue quia peccauit. alii
mortales ase peccato eiꝰ corrigunt᷑. Sic eũ faceret inquid.¬
ut non peccaret. Inimo ipse hoc faceret. Sic enĩ factus ut
si noluisset non peccaret. nec ad micteret᷑ in qͥd diabolus. ad
eiꝰ mulierem. Inmo ipsa adse diabolũ non admitteret. Sic
enĩ facta est. ut si uoluisset non amitteret. Non fieret inqͥd
mulier. Hoc : dicere. non fieret bonũ. & ipsa utiq aliqđ
ex deo. Quis fec diabolũ: Se ipse. N on eni natura. sed pec¬
uidentiam multos de malitia diaboli corrigat: Anforte
non audistis apłm paulũ dicentẽ. quos tradidi sathane ut
Aiscant non blasphemare: Et dese ipse dicit. Et ne miagni¬
tudine reuelationũ extollar. datus ẽ mͥ stimulꝰ cirnis.
angłs sathane qui me colaphi ⁊ et. Ergo inquid bonus est

Expanded text:
ia et de peccante multa bona facere poterat, ordinans eum secundum moderamen justitiae suae, et quia nihil oberat Deo peccatum ejus: et sive non peccaret, mors nulla esset; sive quia peccavit, alii mortales de peccato ejus corriguntur. Nihil eniut non peccaret. Imo ipse hoc faceret; sic enim factus est, ut si noluisset, non peccaret. Non admitteretur, inquiunt, diabolus ad ejus mulierem. Imo ipsa ad se diabolum non admitteret; sic enim facta est, ut si noluisset, non admitteret. Non fieret, inquiunt, mulier. Hoc est dicere, non fieret bonum: quia et ipsa utique aliquod  Quis fecit diabolum? Se ipse; non enim natura, sed pecrovidentiam multos de malitia diaboli corrigat? An forte non audistis apostolum Paulum dicentem, Quos tradidi Satanae, ut discant non blasphemare ? et de seipso dicit, Et ne magnitudine revelationum extollar, datus est mihi stimulus carnis, angelus Satan
Abbreviated transcription (Latin):
scđm ꝓphȩtiã. Scđ̾m historiã facta narrantur. scđm ꝓphe¬
tiam futura p̾nuntiantur. Sane quisquis uoluerit om̃a
que dicta sunt scđm licteram accipere. id÷ non aliter intel¬
ligere quã lictera sonat. & potuerit euitare blasphemias.
& omia congruentia fidei catholice predicare. non solũ
ei non ÷ inuidendum. s p̃cipuus multũq laudabilis.
intellector habendꝰ ÷ Si aut nullus exitꝰ dat᷑ ut pie &¬
digne deo que scripta sunt incellegintur. nisi figurate atq ineuigna¬
de libris ueteris testamenti soluuntur eniginata. modũ que intendi¬
mus teneamus. ad uniante illo qui nos petere querere & pulsare ad¬
hortatur. ut om̃s istas figuras rerũ scđm catholicam fidem siue que
adbẏstoriam suie que ad ꝓphetiã ꝑtinent ex plicemꝰ. ñ p̃iudicantes
meliori diligentioriq tractitui. siue ꝑ nos sine ꝑ alios qͥb dũs reue¬

Expanded text:
secundum prophetiam. Secundum historiam facta narrantur, secundum prophesecundum prophetiam. Secundum historiam facta narrantur, secundum prophetiam futura praenuntiantur. Sane quisquis voluerit omnia quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intelligere quam littera sonat, et potuerit evitare blasphemias, et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est invidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. Si autem nullus exitus datur, ut pie digne Deo quae scripta sunt intelligantur, nisi figurate atque in aenigmade libris Veteris Testamenti solvuntur aenigmata, modum quem intendimus teneamus, adjuvante illo qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur ; ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, sive quae ad historiam, sive quae ad prophetiam pertinent, explicemus, non praejudicantes meliori diligentiorique tractatui, sive per nos, sive per alios quibus Dominus reve
Abbreviated transcription (Latin):
illos. Et dixit ds̃. Ecce adam factus est tãquã unꝰ ex nobis.
ad sciencam cognoscendi bonũ & malu̾. Et tunc ne porri¬
geret manũ suam adam ad arborem uite. & sumeret sibi
inde: & ederet & uiueret in ęt̾num. dimisit eũ dnĩs ds̃ de
para diso suauitatis. ut oꝑaretur t̾rã dequa & suptus fue¬
rat. Et eiectus foras de paradiso. moratus ẽ contra paradi¬
sũ uoluptatis. Et cherubim & illã flãmea frameam que
uersatur. posuit ds̃ ad custodiendam uã arboris uite.
ec secreta uerboꝵ. si non rep̾hendentes & accusantes. s que¬
rentes & reuerentes manichei mallent discutere. non eent
utiq manichei. sed daretur petentib & querentes inue¬
nirent. & pulsantib aꝑiretur. Plures eni questiones in
hoc sermone ꝓponunt. qui diligentia pia querunt. quã isti
miseri atq impii. S hoc inter est. qđ illi quert̾ ut inueni¬
ant. isti nichil laborant. nͥ non inuenire qđ querunt. Hic
gͦ totus sermo pͥmo scdm historiam discutiendus est. deinde

Expanded text:
Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, ad scientiam cognoscendi bonum et malum. Et tunc ne porrigeret manum suam Adam ad arborem vitae et sumeret sibi inde, et ederet et viveret in aeternum, dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat. Et ejectus foras de paradiso, moratus est contra paradisum voluptatis. Et Cherubim et illam flammeam frameam quae versatur, posuit Deus ad custodiendam viam arboris vitae.ec secreta verborum si non reprehendentes et accusantes, sed quaerentes et reverentes Manichaei mallent discutere, non essent utique Manichaei; sed daretur petentibus, et quaerentes invenirent, et pulsantibus aperiretur. Plures enim quaestiones in hoc sermone proponunt, qui diligentia pia quaerunt, quam isti miseri atque impii: sed hoc interest, quod illi quaerunt ut inveniant, isti nihil laborant, nisi non invenire quod quaerunt. Hic ergo totus sermo primo secundum historiam discutiendus est, deinde