comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ seiuũt ut stultitiã suã dum minuerer
uolũt augeãt. Longe diuersa sũt carrafi¬
cina & pictas. nec pot aut ueritas cĩ ui: aut
iustina cũ ctudelitate cõiũgi. Sed merito nõ
audent de rebus quitꝗͣ docer̃ diuinis. ne &
amiris deridant᷑. & a suis deserant᷑. Na fere
uulgus cui simplex in corruptumq iudiciũ
est si mysteria illa cognoscat: ĩ memoriã mõ¬
fuoꝵ cõstituta damnabit. aliudq uerius quod ue¬
rius colat queret. Hinc fida silentia sacris ia¬
stituta sũi ab hõibus callidis ne sciat populus
quid colat. Cux aũt nos in eoꝵ doctrinis uer¬
somur: cur nobis aut nõ credũt. qui uttunq
nouimus: aut inuidẽt: quia falsis uera pre¬
plimus. Ced defendenda sũt inquiũt suscep¬
ta publicẽ sacra. Oꝙͣ in honesta uoluntate
miseri ertãt. Sentuĩt eñĩ nihil tẽ in rebus
humanis religione prestantius. eamq sũmam
uim oportere defendi: sed ut ĩ ip̃a religione :¬

Expanded text:
ergo saeuiunt? ut stultitiam suam dum minuere ergo saeuiunt? ut stultitiam suam dum minuere uolunt augeant. longe diuersa sunt carnificina et pietas nec potest aut ueritas cum ui aut iustitia cum crudelitate coniungi. sed merito non audent de rebus quicquam docere diuinis, ne et a nostris derideantur et a suis deserantur. nam fere uulgus, cui simplex incorruptumque iudicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit aliutque uerius quod colat quaeret. hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ne sciat populus quid colat. cum autem nos in eorum doctrinis uersemur, cur nobis aut non credunt, qui utrumque nouimus, aut inuident, quia falsis uera praetulimus? \'sed defendenda sunt\' inquiunt \'suscepta publice sacra: o quam honesta uoluntate miseri errant! sentiunt enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamque summa ui oportere defendi, sed ut in ipsa religione
Abbreviated transcription (Latin):
tate retinẽte. Doceq̃t isti hoc modo: siqua il¬
lis fiducia uexitatis e. Loquant᷑ discant au¬
deãt inquã disputar̃ nobiscũt aliquid eius¬
moͥ. lam profecto ab aniculis quas cõtenũt᷑
S a pueris nũantib extoͣ illoꝵ ac stuliitiaxi¬
debit᷑. Cũ enĩ sint peritissimi deoꝵ qui ꝑ¬
genie & res gestas: & imperia. & interitus
& sepulchra delubris nouerĩt. ipsosq ritus
quibus sũt initiati. uel ex rebus gestis ho¬
minũ. uel ex causis uł etĩa moribus natos
sciat: incredibilis demẽtia ẽ deos putar. qs
fuisse mõtales nõ audeãt. uł si tata impru¬
dentes fuerit̃: ut negẽt sue illos ac suoꝵ litter̃
coarguãt ip̃a deniꝗ illos sacroꝵ initia cõiun¬
cãt. Sciãt igitꝰ ex hoc ip̃o ꝙͣtum intersit inter
uerũ & falsum. quãdo ip̃i cũ sint eloquẽ¬
tes persuadet̃ nõ possãt̃. imꝑiti ac tudes pos¬
sũt. quia res ip̃a & ueritas loquit᷑. Quid

Expanded text:
tate retinente. doceant isti hoc modo, si qua iltate retinente. doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia ueritatis est, loquantur hiscant, audeant inquam disputare nobiscum aliquid eiusmodi: iam profecto ab aniculis quas contemnunt et a pueris nostratibus error illorum ac stultitia ridebitur. cum enim sint peritissimi deorumque progeniem et res gestas et imperia et interitus et sepulcra de libris nouerint ipsosque ritus quibus sunt initiati uel ex rebus gestis hominum uel ex casibus uel etiam ex mortibus natos sciant, incredibilis dementia est deos putare quos fuisse mortales negare non audeant: uel si tam inpudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia conuincant. sciant igitur ex hoc ipso quantum intersit inter uerum atque falsum, quando ipsi cum sint eloquentes, persuadere non possunt, inperiti ac rudes possunt, quia res ipsa et ueritas loquitur. quid
Abbreviated transcription (Latin):
omia. Ostendãt origines & initia sacrorũ
ac deoꝵ quo sint amortalibus tradita. qui
fons que rõ sit explicent. proferãt. que mer¬
ces incultu: que pena in cotemtu maneat: qr̃
ab hõibus coli se uelint. Quid illis si bti fũt
humana pietas cõferat: que oĩa asseueratio¬
ne propria: nec enĩ ualet quicꝗͣ mõtalis ho.¬
minis auctoritas. sed diuinis aliquibus te¬
stimoniis toficmẽt: sicuti nes facimus. Non
ẽ opus ui & iniuria: quia religio cogi nõ
põt. uerbis potiusꝗͣ uerberib res agenda ẽ :
ut sit uoluntas Distringãt aciẽ ingenioꝵ
si doceãt᷑. Iacentib certe nihil credimus: sic̃
ne seuientibus quidẽ credimus. Imitent᷑
nos aut ronẽ rei totius exponãt. Nos exĩi
nõ illicimus ut ip̃i obiectãt. sed docemus. pro¬
bamus. ostendimus. Itaq nemo a nobis reti¬
net᷑ inuitus. Inutilis ẽ enĩ deo qui deuotione
ac fide caret. & tam̃ nemo discedet. ip̃a ueri¬

Expanded text:
omnia, ostendant origines et initia sacrorum omnia, ostendant origines et initia sacrorum ac deorum quomodo sint mortalibus tradita, qui fons, quae ratio sit explicent, proferant quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se uelint, quid illis, si beati sunt, humana pietas conferat: quae omnia non adseueratione propria — nec enim ualet quicquam mortalis hominis auctoritas — sed diuinis aliquibus testimoniis confirment, sicuti nos facimus. non est opus ui et iniuria, quia religio cogi non potest, uerbis potius quam uerberibus res agenda est, ut sit uoluntas. destringant aciem ingeniorum si doceant: tacentibus certe nihil credimus, sicut ne saeuientibus quidem cedimus. imitentur nos, ut rationem rei totius exponant: nos enim non inlicimus, ut ipsi obiectant, sed docemus probamus ostendimus. itaque nemo a nobis retinetur inuitus — inutilis est enim deo qui deuotione ac fide caret — et tam nemo discedit ipsa ueri
Abbreviated transcription (Latin):
tur: ut uicissim boni ac mali nõĩa transterãt
& ĩmutent. Quid gͦ nõ diẽ noctẽq uocant:
solem tenebras. Alioquin eadem ⁊ npruden¬
tia ẽ bonis maloꝵ nom̃ imponer̃: sapiẽtib
stultoꝵ iustis impioꝵ. Quinĩmo siquis illis
ac refellãt hec nostra. Si possũt tõgrediant᷑
quominus & fingula queq discutiãt. Dec&
cos susciper̃ defensionẽ deoꝵ suoꝵ. ne sinr̃a
inualuerit: ut quotidie inualestũt: cũ de¬
lubris ac ludibriis luis deserant᷑. Et qm̃ iu
nihil possũt. Auget᷑ eñĩ religio dei ꝗͣto magis
premit᷑. Oratione potius & hortamẽtis agat᷑. Pro¬
cedant in mediũ poniifices seu minores seu ma¬¬
ximi. Flamines augures. Item reges sacricole
quiq sũt sacerdotes & antistes religionũ . Co¬
uocent nos ad contionẽ. Cohortentur nos¬
ad suscipiendos cultus deoꝵ. per suadeãt mul¬
tos e̾e. quo numine ac ꝓudentia regantur

Expanded text:
tur, ut vicissim boni ac mali nomina transferant tur, ut vicissim boni ac mali nomina transferant et immutent? Quid ergo non diem, noctem vocant? solem, tenebras? Alioquin eadem impudentia est, bonis malorum nomen imponere; sapientibus, stultorum; justis, impiorum: quinimo, si qua illis ac refellant haec nostra, si possunt: congrediantur comminus et singula quaeque discutiant. decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne si nostra inualuerint, ut cottidie inualescunt, cum delubris ac ludibriis suis deserantur. et quoniam ui nihil possunt — augetur enim religio dei quanto magis premitur —, oratione potius et hortamentis agant. procedant in medium pontifices seu minores seu maximi, flamines augures, item reges sacrificuli quique sunt sacerdotes et antistites religionum, conuocent nos ad contionem, cohortentur ad suscipiendos cultus deorum, persuadeant multos esse quorum numine ac prouidentia regantur
Abbreviated transcription (Latin):
rũ iudicia cõfugiãt. quod illi sapientes fue¬
rint. illi ꝓ bauerint: illi scierint quid eẽt
optimũ: seq ip̃os sensib spoliant: rone ab¬
dicant. dum alienis errorib credũt. Sic im¬
plicati reꝵ oĩum ignorantiã. nec se. nec deos
suos norũt. Atq utinã soli exrat̃: soli de sipere
uellẽt. Alios etiã in cõsortiũ mali sui rapiut. qrͣ
habituri solatiũ de perditione multoꝵ. Sed hec
ipa ignoratia efficit ut inpersequẽdis sapiẽtib
tam mali sit fingũtq se illis cõsulet᷑. illos ad
bonã mẽtem uelle reuocar᷑. Num igit᷑ hoc ser¬
mone aut aliqua xone reddita facere nitun¬
tur. Minime. Sed ui atꝗ tormẽtis: Omira
& ceca dementia: in his putat᷑ mala mens ẽẽ
cerant᷑. an potius in his qui ea faciũt᷑ incoͬpo¬
ribus in nocentiũ. que nec seuissimi latrones
nec iratissimi hostes: nec ĩmanissimi bar¬
bari aliqn fecerũt. Adeo ne ctĩa sibi mẽtiũ¬

Expanded text:
rum iudicia confugiant, quod illi sapientes fuerum iudicia confugiant, quod illi sapientes fuerint, illi probauerint, illi scierint quid esset optimum, seque ipsos sensibus spoliant, ratione abdicant, dum alienis erroribus credunt. sic inpiicati rerum omnium ignorantia nec se nec deos suos norunt. atque utinam soli errare, soli desipere uellent ! alios etiam in consortium mali sui rapiunt quasi habituri solacium de perditione multorum. sed haec ipsa ignoratio efficit ut in persequendis sapientibus tam mali sint fingantque se illis consulere, illos ad bonam mentem uelle reuocare. num igitur hoc sermone aut aliqua ratione reddita facere nituntur? minime, sed ui atque tormentis. o mira et caeca dementia! in iis putatur mala mens esse cerantur? an potius in iis qui ea faciunt in corporibus innocentum, quae nec saevissimi latrones, nec iratissimi hostes, nec immanissimi barbari aliquando fecerunt? Adeone etiam sibi mentiun
Abbreviated transcription (Latin):
deus ip̃e cõstituit. qui spiritibus iniustis etex¬
nũ pariat ignẽ. quod ip̃e ꝑ uates impiis ac
rebellibus cõminat᷑. Distant ioitar & suaꝵ &
aliaꝵ interfectores aĩaꝵ. ꝙͣ in expiabile faci¬
nus admittãt᷑. Primũ quod se ip̃os iugulat
perditissimis demonib seruiẽdo quos deus
rneterna supplicia damnauit. Pem̃ qued
nec ab aliis coli patiunt᷑. sed aduertere hoĩes
ad moriifera sacra cõtendũt: nituat᷑ꝗ sum̃a
diligentia. nequa sit aĩa in columis interra.
que saluo statu suo spectet incelum. Quid
aliud dicam ꝙͣ miseros qui predonum suoꝵ
instigationibus parẽt. quod deos ẽẽ opinãt᷑
quoꝵ neq cõditionẽ neq originẽ. neq nõĩa:
neq rõnem scuĩt: sed in herente persuasione
uulgari libenter eexant. & stulintie sue faue¬
nt: a quib si persuasionis eius xõne̾ xequi¬
ras: nullam possint reddex̃. sed ad maio¬

Expanded text:
deus ipse constituit, qui spiritibus iniustis aeterdeus ipse constituit, qui spiritibus iniustis aeternum parauit ignem, quod ipse per uates suos inpiis ac rebellibus comminatur?. Discant igitur et suarum et alienarum interfectores animarum quam inexpiabile facinus admittant, primum quod se. ipsos iugulant perditissimis daemonibus seruiendo, quos deus in aeterna supplicia damnauit, deinde quod nec ab aliis deum coli patiuntur, sed auertere homines ad mortifera sacra contendunt nitunturque summa diligentia ne qua sit anima incolumis in terra quae saluo statu suo spectet in caelum. quid aliut dicam quam miseros qui praedonum suorum instigationibus parent, quos deos esse opinantur? quorum neque condicionem neque originem neque nomina neque rationem sciunt, sed inhaerente persuasione uulgari libenter errant et stultitiae suae fauent. a quibus si persuasionis eius rationem requiras, nullam possint reddere, sed ad maio
Abbreviated transcription (Latin):
lum atq terxa. qui humanũ genus fitxit
inspirauit. luce donauit. Qũgd si seruoꝵ
nequissimus hẽtur qui dñm luũ fuga de¬
sirit. is qui uerberib & uinculis & ergasta¬
lo & cruce om̃iq malo dignissimus iudicat᷑.
& si filius eodcm modo ꝑlitus atq impius
existimat᷑ qui pr̃e suũ dereliquit ne illi
obsequat᷑. ob eamq cãm dignuis putat᷑ qui
sit ex heres & cuius nom̃ inperpetuũ de fa¬
milia deleat᷑ ꝙͣ magis qui deum deserit:
inquẽ duo uocabula dñi & pris eque ue¬
neranda cõueniũt. Nã ille qui seruii pre¬
tio cõparat. quid in eũ bñsicu confert pre¬
ter alimẽta: que illi utilitatis sue gr̃a submi¬
iistrat. & qui filiũ gn̾at nõ ht̃ inpotestate
ut cõcipiat᷑ ut nascatur: ut uiuat. Unde ap¬
paret nõ eẽ illũ prẽm: sed tm̃ modo gnͣandĩ
ministrũ. Quibus gͦ supplitiis dignus ẽ deser¬
tor eius. qui & dñs uerus & patexꝰ ẽ nisi que

Expanded text:
lum atque terram, qui humanum genus finxit lum atque terram, qui humanum genus finxit inspirauit luce donauit. quodsi seruorum nequissimus habetur qui dominum suum fuga deseruit isque uerberibus et uinculis et ergastulo et cruce et omni malo dignissimus iudicatur, et si filius eodem modo perditus atque inpius existimatur qui patrem suum dereliquit ne illi obsequatur, ob eamque causam dignus putatur qui sit exheres et cuius nomen in perpetuum de familia deleatur, quanto magis qui deum deserit, in quem duo uocabula domini et patris aeque ueneranda conueniunt? nam ille qui seruum pretio conparat, quid in eum beneficii confert praeter alimenta, quae illi utilitatis suae gratia subministrat? et qui filium generat, non habet in potestate ut concipiatur, ut nascatur, ut uiuat: unde apparet non esse illum patrem, sed tantummodo generandi ministrum. quibus ergo suppliciis dignus est desertor eius qui et dominus uerus et pater est, nisi quae
Abbreviated transcription (Latin):
uet. ac semꝑ uigebit. Que si tollas nihil
põt inuita hõĩum. tam in utile tam staltã
uideri ẽẽ ꝗͣ uirtus: cuius nͣalis bonitas &
honestas docere nos põt diam nõ ẽẽ motalẽ.
diumũꝗ illi a deo premiũ cõsritutũ. Sed
id circo uititẽ ipam deꝰ sub persona stulti¬
ne uoluit ẽe celatam ut misteriũ uexita¬
tis at religionis sue eẽt archanũ: ut halꝰ ye¬
ligiones sapiamꝗ tetrenã ex tollentem ie
altiis sibiꝗ multũ placentem. uanĩtatis ax¬
totisq doinaret. ut ꝓposita deniq difti¬
cultatem: angusitꝰ trames ad ĩ mortalitatis p̃-¬
miũ sublime ꝓduceret. Docui ut opinr cur
populus nẽ apud sealtos stultus hẽatur. Nani
cuciari atq interfici malle. ꝗͣ tura tribus di¬
gius tõprehensa in focũ iacere: tam ineptum
uidet᷑. ꝙͣ inpericulo uite alterius aĩam ma¬
ois curate ꝙ suã. Nesciũt enĩ ꝙͣtum litine¬
fas adorare aliud preter deũ qui codidit ce¬

Expanded text:
uet ac semper uigebit. quae si tollas, nihil uet ac semper uigebit. quae si tollas, nihil potest in uita hominum tam inutile. tam stultum uideri esse quam uirtus: cuius naturalis bonitas et honestas docere nos potest animam non esse mortalem diuinumque illi a deo praemium constitutum. sed idcirco uirtutem ipsam deus sub persona stultitiae uoluit esse celatam, ut mysterium ueritatis ac religionis suae esset arcanum, ut has religiones sapientiamque terrenam extollentem se altius sibique multum placentem uanitatis errorisque damnaret, ut proposita denique difficultate angustissimus trames ad immortalitatis praemium sublime perduceret. Docui, ut opinor, cur populus noster aput stultos stultus habeatur. nam cruciari atque interfici malle quam tura tribus digitis conprehensa in focum iacere tam ineptum uidetur quam in periculo uitae alterius animam magis curare quam suam. nesciunt enim quantum sit nefas adorare aliud praeterquam deum, qui condidit cae
Abbreviated transcription (Latin):
tuti adimas que dedisti. Sed uidelic& igno¬
ratia ueri faciat incertã labentemꝗ sentẽtiã.
Deindeq ad iungis. Sed si aut igrañ uniu̾si.
aut inuidi multi. aut inimici potentes. suis uix¬
tute prcmuis spoliant. Oꝙͣ fragilem ꝗͣ inanẽ
uirtite induxitri: si spoliari premio suo pot.
Quie si hona sua diuina iudicat ut aiebas: qui
possũt exister̃ tam ingrati. tam inuidi tam
potentes. qui uirtutẽ spoliare ualeant his bonis
que fuerit in eam collata diuinitus. Ne illa dȩ
inquit multis solatis oblectat: maximeq iuo de¬
cote se ipa substentat. Quib solatiis quo decor̃.
tũ incrimen sepe ueniat: & inpenã decor ille
uertat᷑. Quid eni si ut furius dicebat. rapiat᷑
uexit᷑ ex termiet᷑. egeat: auferant᷑ ei manꝰ.
effodiant᷑ oculi damnet᷑ uinciatur uratur:
miseris etã modis nocet᷑. Perdet ne suũ pre¬
miũ uirtus an potius peribit ip̃a. Minime:
Sed & mercedem suã deo iudite capiet & ui¬

Expanded text:
tuti adimas, quae dedisti? Sed videlicet ignotuti adimas, quae dedisti? Sed videlicet ignorantia veri facit incertam labantemque sententiam. Deinde quid adjungis? « Sed si aut ingrati universi, aut invidi multi, aut inimici potentes suis virtutem praemiis spoliant. » O quam fragilem, quam inanem virtutem induxisti, si spoliari praemio suo potest! Quae si bona sua divina judicat, ut aiebas, qui possunt existere tam ingrati, tam invidi, tam potequae fuerint in eam conlata diuinitus? — ne illa se inquit multis solaciis oblectat maximeque suo decore se ipsa sustentat. quibus solaciis? quo decore? cum in crimen saepe ueniat et in poenam decor ille uertatur. quid enim, si, ut Furius dicebat, rapiatur uexetur exterminetur egeat, auferantur ei manus, effodiantur oculi, damnetur uinciatur uratur, miseris etiam modis necetur. perdetne suum praemium uirtus aut potius peribit ipsa? minime, sed et mercedem suam deo iudice accipiet et ui
Abbreviated transcription (Latin):
sumus ꝓfecto frultissimi hoĩs est. nõ huic uite
cõsulere ut sit quã diutina & cõmodis om̃ib
plena: quod qui faciat a iustitie regula disce¬
dat necesse ẽ. Si aũt super ẽ hoĩ uĩta melor
scimus. hãc pñtem cura boris suis cõteninere
sapic̃tis e̾. auus om̃is iactura ĩ mortalitate pẽ¬
satur. Apud Ciceronẽ idem ille iultue defen-¬
sor lelius. Uult inquit plane uirtus honotẽ.
nec ẽ uirtutis ulla alia merces Est plane &
quidẽ uirtute dignissima: quã tu leli nunꝙͣ
poteras suspicari. Nihil em̃ diuinaꝵ noueras
lraꝵ. Quȩ tam̃ illa inquit accipit facile: p¬
exigit nõ acerbe. Exras uehemẽter: si pu¬
tas ab hoĩe premiũ solui posse uirtuti: cum
ip̃e alio loco uerissime dixerii. Huic tu niro
quas diuitias obiicies. que imperia que regna
Quis ista putat humana sua bona diuinar
iudicat. Quis gͦ te sapiẽtem leli putet. cũ
ip̃e tibi loquare cõtraria. & paulo post uir

Expanded text:
sumus, profecto stultissimi est hominis non huic vitae sumus, profecto stultissimi est hominis non huic vitae consulere, ut sit quam diutina et commodis omnibus plena. Quod qui faciet, a justitiae regula discedat necesse est. Si autem superest homini vita melior scimus; hanc praesentem cum suis bonis contemnere, sapientis est, cujus omnis jactura immortalitate pensatur. Apud Ciceronem idem ille justitiae defensor Laelius. « Vult, inquit, plane virtus honorem; nec est virtutis ulla alia merces. » Est plane, et quidem uirtute dignissima, quam tu, Laeli, numquam poteras suspicari: nihil enim diuinarum noueras litterarum. quam tamen illa inquit accipit facile, exigit non acerbe. erras uehementer, si putas ab homine praemium solui posse uirtuti, cum ipse alio loco uerissime dixeris: huic tu uiro quas diuitias obicies? quae imperia? quae regna? qui ista putat humana, sua bona diuina iudicat. quis ergo te sapientem, Laeli, putet, cum ipse t
Abbreviated transcription (Latin):
tus. Calliditas aũt &e altutia in mutis ꝙ dĩali¬
bus sũt uł cum insidiant᷑ aliis & dolo capi¬
unt ut deuorẽt. uel cũ insidias alioꝵ uario
gn̾e deludũt. Sapĩa uoͣ in hoĩem solum ca-¬
dit. Sapĩa est enĩ intelligẽtia uel ad bonũ
rectumq faciẽdum. uł absimẽtia dictoꝵ fac¬
taꝵq improboꝵ. Lucro aũt nunꝗͣ sapiens
studit. quia bona hec terrena cõtemnit. p¬
Nec quenꝗͣ falli patit᷑. quia boni uiri officiũ
ẽ. ertores hõium coͣrigere: eosq inuiã red¬
ducer̃. Si quidem sotialis ẽ hõĩs: hac inficia
natura: quo solo cognationẽ cũ deo ht̃. Sed
nimirũ hec tã effecit ut stultus esse uideat᷑.
qui egere aut mori malit. ꝙͣ noceat uł eriꝑiat
aliquid alteri: quod hoĩem mõte deleri putãt.¬
Ex qua persuasione om̃s tum uulgi: tum ȩtiam
p̃ħoꝵ nascunt᷑ extores. Si enĩ post morfẽ nibil

Expanded text:
tus. calliditas autem et astutia in mutis quoque animalitus. calliditas autem et astutia in mutis quoque animalibus sunt, uel cum insidiantur aliis et dolo capiunt, ut deuorent, uel cum insidias aliorum uario genere deludunt, sapientia uero in hominem solum cadit. sapientia est enim intellegentia uel ad bonum rectumque faciendum uel ad abstinentiam dictorum factorumque inproborum. lucro autem numquam sapiens studet, quia bona haec terrena contemnit, nec quemquam falli patitur, quia boni uiri officium est errores hominum corrigere eosque in uiam reducere, siquidem socialis est hominis ac benefica natura, quo solo cognationem cum deo habet. Sed nimirum haec causa efficit ut stultus esse uideatur qui egere aut mori malit quam noceat uel eripiat aliquid alteri, quod hominem morte deleri putantex qua persuasione omnes cum uulgi tum etiam nascuntur errores. Si enim post mortem nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ac recti ertatio. Ergo stultus nõ ẽ. qui ne
sibi quidem parcat: dum modo nõ noceat ei
quod ẽ malum: quod quidẽ nobis & rõ & ue¬
xitas ip̃a prescribit. In om̃ib enĩ udemus
t̃alibus. quia sapĩa carent. cõsiliatritẽ sui
ẽe naͣm. Nocẽt igit᷑ aliis:. ut sib prosint:
Nesciũt eni quia malum ẽ nocer. łomo uoͣ
quia scĩam boni ac mali ht̃. abstinet se a
nocendo: & cum in cõmodo suo qͦd aĩal ixrõnale
facere nõ põt. & ideo inter sũmas hõĩs uirtu¬
tes. in nocentia nu̾at᷑. Quibus rebus apparet
sapiẽtissimũ ẽẽ: qui mauult pexire ne noceat:
ut id officiũ quod amutis secerninr: seruet.
Nã qui uẽdentis errorẽ nõ redarguit: ut aurũ
paruo emat. aut qui nõ profitet᷑ fugitiuũ
seruũ. uł pestilentem se domũ uender̃. lucro
& c̃õmodo suo cõsulens:. nõ ẽ ille sapiens ut
carneades uideri uolebat: sed callidus ẽ & astu-¬

Expanded text:
ac boni, erratio. Ergo stultus non est, qui ne ac boni, erratio. Ergo stultus non est, qui ne sibi quidem parcit, dum ne noceat alteri, quod est malum. Quod quidem nobis et ratio, et veritas ipsa praescribit. In omnibus enim videmus animalibus, quia sapientia carent, conciliatricem sui esse naturam. Nocent igitur aliis, ut sibi prosint; nesciunt enim quia malum est, nocere. Homo vero, qui scientiam boni ac mali habet, abstinet se a nocendo, etiam cum incommodo suo, quod animal irrationale facere non potest; et ideo inter summas hominis virtutes innocentia numeratur. Quibus rebus apparet sapientissimum esse, qui mavult perire ne noceat; ut id officium, quo a mutis discernitur, servet. Nam qui vendentis errorem non redarguit, ut aurum paruo emat, aut qui non profitetur fugitiuum seruum uel pestilentem se domum uendere lucro et commodo suo consulens, non est ille sapiens, ut Carneades uideri uolebat, sed callidus et astu
Abbreviated transcription (Latin):
lui enĩ stultus ẽ. quid sit iustũ ac bonũ nescit.
& ĩdeo semꝑ peccat. Ducit᷑ enĩ quasi capti¬
uus a uĩtiis. nec resister iello modo pot: quia
caret uirtute quã nescit. Iustus aũt̃ ab om̃i se
peccato abstmet. quod alter facere nõ pot̾ ꝗͣ si
habeat recti pramꝗ notitia̾. Rectũ aut̃ discer¬
nere a prauo quis põt nisi sapiẽs. Ita fit ut
nũꝗͣ possit iustus cẽ qui stultus est. neq sapi¬
ins qui fuerit in iustus. Quod si ẽ uerissimũ:
manifestũ est eũ qui naufragio tabulã: aut
equũ saucio nõ ademerit: Itultũ nõ tẽ quia
hec futere facere pectatũ ẽ. a quo se sapiẽt
abstinet. Uideri tam̃ & ip̃e cõfiteor pet ho¬
minũ exrorem ĩgnorãtium cuiusq rei ꝓ¬
prietatẽ. Itaq om̃is hec questio: nõ tam ar-¬
gum̃etis: ꝙ diffinitione dissoluit᷑. Stultitia
igit᷑ c̃ infacis dictisq per ignorãtiam bom

Expanded text:
qui enim stultus est, quid sit iustum ac bonum nescit qui enim stultus est, quid sit iustum ac bonum nescit et ideo semper peccat. ducitur enim quasi captiuus a uitiis nec resistere ullo modo potest, quia caret uirtute, quam nescit. iustus autem ab omni se peccato abstinet, quod aliter facere non potest quam si habeat recti prauique notitiam. rectum aurem discernere a prauo quis potest nisi sapiens? ita fit ut numquam possit iustus esse qui stultus est, neque sapiens qui fuerit iniustus. quod si est uerissimum, manifestum est eum qui aut naufrago tabulam aut ecum saucio non ademerit stultum non esse, quia haec facere peccatum est, a quo se sapiens abstinet. uideri tamen et ipse confiteor per hominum errorem ignorantium cuiusque rei proprietatem. itaque omnis haec quaestio non tam argumentis quam definitione dissoluitur. sigitur est in factis dictisque, per ignorantiam recti
Abbreviated transcription (Latin):
stitutũ sp̃ris cũ iã sponsor eius duceret᷑ presen¬
fiam sui fecit. eumꝗ interuentu suo libexauit.
Quoꝵ uirtus in tanta gloria nõ haberet᷑. cum
alter pro amico: alter ctia ꝓ fide mori uoluit
si sualti putarent᷑. Deniꝗ ob hãc ip̃am uirtutẽ.
hranus ħs gram retulit utrũq seruando
& hõis crudelissimi nã mutata e. quin etĩã
deprecatus ee dicit᷑ ut se tectiũ in amicitiã
reciperẽt. nõ utiq tanꝗͣ staltos. sed tanꝙͣ bo¬
nos & sapientes uitos. Itaꝗ nõ uideo quar̃.
cũ pro amicitia & fide moti: suma gloria
coputet᷑. nõ etĩa pro innocentia perite sit
hoĩ glosum. Ergo stultissimi sũt. qui nobis
crimini dant mori uelle ꝓ deo: cum ip̃i eũ
qui pro hõĩe uoluit mori incelũ sumis lau¬
dibus tollant. Deniꝗ ut dõcludam disputa¬
foñẽ: nõ posse eundem iustũ eẽ ac stultut
cudem sapientem & iniustũ. docet ip̃a rõ

Expanded text:
stitutum tempus, cum jam sponsor ejus duceretur, praesenstitutum tempus, cum jam sponsor ejus duceretur, praesentiam sui fecit, eumque interventu suo liberavit? quorum virtus in tanta gloria non haberetur, quod alter pro amico, alter etiam pro fide mori voluit, si stulti putarentur. Denique ob hanc ipsam virtutem tyrannus his gratiam retulit, utrumque servando, et hominis crudelissimi natura mutata est. Quin etiam deprecatus esse dicitur, ut se tertium in amicitiam reciperent, non utique tanquam stultos, sed tanquam bonos et sapientes viros. Itaque non video, quare cum pro amicitia et fide mori, summa gloria computetur, non etiam pro innocentia perire, sit homini gloriosum. Ergo stultissimi sunt, qui nobis crimini dant, mori velle pro Deo, cum ipsi eum, qui pro homine mori voluit, in coelum summis laudibus tollant. Denique ut concludam disputationem, non posse eumdem justum esse, ac stultum, eumdem sapientem, et injustum,
Abbreviated transcription (Latin):
belloꝵ celestis tutela custodiat. ac nõ etiam¬
si cũ particidis & nocentib nauiget: aut
malis qo parcat᷑ ut una iusta & in notẽs
dia liberet᷑. aut certe pereuntibus cet̾is so¬
la seruetur: Ced cõcedamus posse fieri quo
nactus fuerit aut in equõ sauciũ. aut inta¬
bula naufragiũ. Nõ inuitus cõfiteor. morierͣ
potiusq occidet. Nec ideo fa iusttia: quod
ẽ siñgulare hõis bonũ stultitie nom̃ accipi¬
et. Quid enĩ melius quid carius ẽẽ hõi de¬
bet ꝙ in nocentia. Que utiꝗ perfectiot tan¬
to sit necesse ẽ. ꝗͣto illã perduxexis ad extremũ.
moriq malueris: ne quid de ĩ nocentie rõne
minuat᷑. Stultitia est inquit. aliene aĩe parcer̃
cum pernitie sue. Nũ ẽt ꝓ amicitia perire stul¬
tum iuidicabit᷑. Quid gͥ illi familiares pytha¬
goriei laudant᷑ a nobis. quoꝵ alter se tir̃ano
uadem mõtis pro altero dedit. Alter ad pre¬

Expanded text:
bellorum caelestis tutela custodiat ac non, etiambellorum caelestis tutela custodiat ac non, etiamsi cum parricidis et nocentibus nauiget, aut malis quoque parcatur, ut una iusta et innocens anima liberetur, aut certe pereuntibus ceteris sola seruetur. sed concedamus posse fieri quodaciet, si nactus fuerit aut in equo saucium aut in tabula naufragum? non inuitus confiteor: morietur potius quam occidat. nec ideo tamen iustitia, quod est singulare hominis bonum, stultitiae nomen accipiet. quid enim melius, quid carius esse homini debet quam innocentia? quae utique tanto perfectior sit necesse est, quanto illam perduxeris amorique malueris, ne quid de innocentiae ratione minuatur. Stultitia est, inquit, alienae animae parcere cum pernicie suae. Num etiam pro amicitia perire, stultum judicabis? Quid ergo illi familiares Pythagoraei laudantur a vobis, quorum alter se tyranno vadem mortis pro altero dedit, alter ad prae
Abbreviated transcription (Latin):
te disputãt. ꝙͣuis intelligãt erumpnis ac mi¬
serus ẽẽ plenissimã. tãm expetendã auit sua
c̃a. eius enĩ premia que sũt tterna:. & ĩmor¬
talia nłło modo uident. Sic rebus õibus ad
hãc p̾ntem uitam relatis. uixtutẽ plane ad
stultitiã redigũt. Siquidẽ tantos huius uite
labores frustra & inaniter suscipit. sed hec alio
loco plenius. Interim de iustitia ut cepimus cuiꝰ
tãta uis est: ut cũ oculos incelum substulerit
adeo mereat᷑ omĩa. Recte igitͣ flaccus fãtã
ẽe dicit innocẽtie uim: ut ad tutelam sui. nõ
egeat. nec armis nec uiribus. quatũq iterp
fecerit. Integer uite scclerisꝗ purus. nõ eget
mauri iacułis. nec arcu nec uenenatis gra¬
uida saħictii. fusce pharetra. Siue per
sictes iter estuosas: siue facturus per in¬
hospitalem caucasum uelque loca fabulosus
ambit hydaspes. Nõ põt gͦ ficri quin hoĩe
iustum: inter discrimina tempestatũ atq̃

Expanded text:
te disputant, quamuis intellegant aerumnis ac mite disputant, quamuis intellegant aerumnis ac miseriis esse plenissimam, tamen expetendam esse aiunt sua causa: eius enim praemia, quae sunt aeterna et inmortalia, nullo modo uident. sic rebus omnibus ad hanc praesentem uitam relatis uirtutem plane ad stultitiam redigunt, siquidem tantos huius uitae labores frustra et inaniter suscipit sed haec alio loco plenius, interim de iustitia, ut coepimus: cuius tanta uis est, ut cum oculos in caelum sustulerit, a deo mereatur omnia. recte igitur Flaccus tantam esse dixit innocentiae uim, ut ad tutelam sui non egeat nec armis nec uiribus, quacumque iter fecerit: integer uitae scelerisque purus non eget Mauris iaculis nec arcu nec uenenatis grauida sagittis, Fusce, pharetra, siue per Syrtis iter aestuosas siue facturus per inhospitalem Caucasum uel quae loca fabulosus lambit Hydaspes. non potest ergo fieri quin hominem iustum inter discrimina tempestatum atque
Abbreviated transcription (Latin):
nego ullo mͦ fieri poste: ut hõi qui quidẽ
uere iustus sit. eiusmo casus eueniat: quia
ustus neq cuiꝗͣ nato inimicus. neq quicꝗͣ
om̃io appetit alienũ: Gur eni nauiget aut̃ ꝗd
petat ex aliena terra cui sufficit Tua: Cut
aũt belligeret. ac se alienis foribus miscȩat:
in cuiꝰ aĩo pax cum hõibus perpetua uerset᷑
.s. peregrinis mercibus aut humano sanguine
dectabit᷑: qui nec lucrũ sciat appeter. cui suf¬
ficit uict & nõ modo ip̃e sedem facere. sed
interesse facientibus. ac spectare ducat nefas.
Sed omitto ista qm̃ fieri põt. ut uel inuitus
ad hec subeunda cogat᷑. Adeo ne gͦ iultitia
o furi uł potius o carneade: cuius ẽ oñis
temtã deo putas: ut nihil possit. inhilq hẽat
in se quod ad custodiã sui ualeat. Sed uidelic&x
qui sacramẽtũ hõis igtiorãt. ideoꝗ ad hãc tem¬
poralẽ uitam referũt omĩa ꝗͣta sit uis iu¬
stitie scire nõ possũt. Nam & cũ de uirtu¬

Expanded text:
nego ullo modo fieri posse ut homini, qui quidem nego ullo modo fieri posse ut homini, qui quidem uere iustus sit, eiusmodi casus eueniat, quia iustus neque cuiquam nato inimicus est neque quicquam omnino adpetit alienum. cur enim nauiget aut quid petat ex aliena terra cui sufficiat sua? cur autem belligeret ac se alienis furoribus misceat in cuius animo pax cum hominibus perpetua uerseturr scilicet peregrinis mercibus aut humano sanguine delectabitur qui nec lucrum sciat adpetere, cui sufficiat uictus, et non modo ipse caedem facere, sed interesse facientibus ac spectare ducat nefas. sed omitto ista, quoniam fieri potest ut uel inuitus ad ho Furi, vel potius, o Carneade, cujus est illa ue contemptam Deo putas, ut nihil possit, nihilque habeat in sese quod ad custodiam sui ualeat? sed uidelicet qui sacramentum hominis ignorant ideoque ad hanc temporalem uitam referunt omnia, quanta sit uis iustitiae scire non possunt. nam et cum de uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
Exemplis cõfirmar poterat que afferebant.
Responderi enĩ poss& ab audientib: nõ posse
ita uiui. sic illi sua disputatione prescribe¬
ret. adeo ut nulli ad huc extiterint qui id
genus uite icquerent᷑. Nos aũt̃ nõ uerbis
modo: sed etĩa exemplis ex uero petitis. ue¬
ra ẽẽ que a nob dicunt᷑ ostendimus. Cen-¬
sit igit᷑ Carneades que sit nã iustitie: nisi
quod parĩ alte prospexit stultitiã nõ else.
fecerit. Nõ enĩ uere existimauit cũ stultũ
ẽẽ qui iustus ẽ. sed cũ scicet nõ elie. &
ronem tam cur ita uideret᷑ nõ comprehen¬
deret: uoluit ostendex̃ later̃ in abdĩto ueri¬
tatem ut decretũ discipline sue fueret᷑. cuiꝰ
sũma sentẽtia nihil percipi posse. Uideamꝰ
gͦ uttũ ne iustitia. fedus aliquod hẽat cũ
stultita. Iustus inquit si aut equũ saucio:
aue tabulam naufragio nõ ad emerit: ut ip̃e
aĩam sũa liberet staltus ẽ. Primũ oĩum

Expanded text:
exemplis confirmare poterant quae adserebant. exemplis confirmare poterant quae adserebant. responderi enim posset ab audientibus non posse ita uiui, sicut illi sua disputatione praescriberent, adeo ut nulli adhuc extiterint qui id genus uitae sequerentur. nos autem non uerbis modo, sed etiam exemplis ex uero petitis uera esse quae a nobis dicuntur ostendimus. sensit igitur Carneades quae sit natura iustitiae, nisi quod parum alte perspexit stultitiam non ... fecerit. non enim uere existimauit eum stultum esse qui iustus est, sed cum sciret non esse et rationem tamen cur ita uideretur non conprehenderet, uoluit ostendere latere in abdito ueritatem, ut decretum disciplinae suae tueretur, cuius summa sententia est nihil percipi posse. uideamus ergo utrumne iustitia foedus aliquod habere cum stultitia possit. iustus inquit si aut ecum saucio aut tabulam naufrago non ademerit, ut ipse animam suam liberet, stultus est. primum omnium
Abbreviated transcription (Latin):
i prius furio respondero cui paꝵ plene respõ¬
dit lelius. qui profecto licet sapiens fuerit
ut uocabat᷑ patrocinari tã uere iustine nlło
moclo poterat. quia caput ip̃m fonteꝗ iusti¬
ne nõ tenebat. Nobis aũt facilior ẽ ista de¬
fensio: quibus celesti bnficio fataliaris ẽ ac
penitꝰ nota iusttia. quiq illam: nõ nõĩe: sed
re nouimus. Nam plato & Aristoteles hone¬
sta quidẽ uoluntate iustitã defendet̃ cupie¬
rũt. esfecissẽtq aliquid si conatus eoꝵ bonos:¬
si eloquẽtia. si uirtutẽ ingenii. diuinaꝵ qo
reꝵ doctrina iuuissa. Itaq opus illoꝵ ĩnane
atq inutle iacuit. Nec cuiꝗ horum persua¬
dete potuerũt: ut eoꝵ prescripto uiuere: qr
fundamẽtum a celo disciplina illa nõ hũit.
Nostrũ opus certius sit necesse ẽ quos deus do-¬
cuit. Illi enĩ depingebãt uerbis. & imaginabat᷑
iustitiam que in cospectu nõ erat. nec p̃ntib

Expanded text:
si prius Furio respondero, quia parum plene responsi prius Furio respondero, quia parum plene respondit Laelius: qui profecto licet sapiens fuerit, ut vocabatur, patrocinari tamen verae justitiae nullo modo poterat, qui caput ipsum fontemque justitiae non tenebat. Nobis autem facilior est ista defensio, quibus coelesti beneficio familiaris est ac penitus nota justitia, quique illam non nomine, sed re, novimus. Nam Plato et Aristoteles honesta quidem voluntate justitiam defendere cupierunt, effecissentque aliquid, si conatus eosi eloquentiam, si uirtutem ingenii diuinarum quoque rerum doctrina iuuisset. itaque opus illorum inane atque inutile iacuit nec cuiquam hominum persuadere potuerunt ut eorum praescripto uiueret, quia fundamentum a caelo disciplina illa non habuit. nostrum opus certius sit necesse est, quos deus docuit. illi enim depingebant uerbis et imaginabantur iustitiam quae in conspectu non erat, nec praesentibus
Abbreviated transcription (Latin):
idem stultꝰ. necesse ẽ. Ita gͦ iustitiã cum
in duas partes diuisiss&e. Alterã cuulem tẽ
dicẽs. Alterã nalem uttanq subuertit: quđ
illa cĩuilis sapĩa sit quide sed ustitia nõ
sit. Naturalis aũt ilła iustitia sit quidẽ:
sed nõ sit sapia. Arguta hec plane at uene
nata sũt. & que Marcus tullius nõ potue¬
xit refeller᷑. Nam cũ faciat lilium furio
respondente pro iustiniaq dicentẽ. irre¬
futata hec tanꝗͣ foueã pretergressus ẽ ut
uideat᷑ idem Teluis nõ ñalem que in cri¬
mẽ stultitie uenerat. sed illã ciuilem de¬
fendisse iustitiã quã furius sapĩam quidẽ ee
militudinẽ iustine gerat: ut appareat nõ sine
cã decipi eos qui pũtĩt nr̃e religionis hoĩes
stultos eẽ. qui talia facere uideant᷑. qualia
ille proposuit. Nũc maius a me exigi sentio.
ut ostendam quat᷑ iustitiã deus staltine sp̃e
cõuolutam ex oculis hõium uoluerit auferre.

Expanded text:
idem stultus sit necesse est. » Ita ergo justitiam cum idem stultus sit necesse est. » Ita ergo justitiam cum in duas partdicens, alteram naturalem, utramque subuertit, quod illa ciuilis sapientia sit quidem, sed iustitia non sit, naturalis autem illa iustitia sit quidem, sed non sit sapientia. argunata sunt, et quae Marcus Tullius non potuerit refellere. Nam cum faciat Laelium Furio respondentem, pro justitiaque dicentem, irrefutata haec tanquam foveam praetergressus est; ut videatur idem Laelius non naturalem, quae in crimen stultitiae venerat, sed illam civilem defendisse justitiam, quam Furius sapientiam quidem esse militudinem stultitiae gerat; ut appareat non sine causa decipi eos, qui putant, nostrae religionis homines stultos esse, qui talia facere videantur, qualia ille proposuit. Nunc majus a me exigi sentio; ut ostendam, quare justitiam Deus stultitiae specie convolutam, ex oculis hominum voluerit auferre,
Abbreviated transcription (Latin):
lebat. & eum qui sit iustus ac bonus stultũ
tẽ. & cũ qui sit sapiẽs malũ. & m̃ sine per¬
nitie fieri posse: ut sint hoĩes paupertate con¬
tenti. Trascendebat ergo ad maiora in quib
nemo posi& sine periculo uite iustas essȩ. Di¬
cebant enĩ. Nempe iustitia ẽ hominẽ nõ occider.
alienũ ꝓrsus nõ attinger. Quid ergo iustus
faciet᷑: s. torte nautragiũ fecerit. & aliquil
imbecillior uiribuis tabulã ceperit. nõ ne il¬
lum tabula deturbabit: ut ip̃t cõscendat. ta¬
que nixus euadat. max̾ĩe cũ sit nullus me-¬
dio mari testis. Si sapies ⁊̃ faciet ip̃i enim
percũdũ ẽ nisi fecerit. Si aut̃ mori malue¬
rit. quã manus inferre alteri iam nõ iustꝰ
ille sed stultꝰ ẽ qui uite sue nõ parcat dũ
parcit aliene. Item si acie suoꝵ tula hostes
insequi ceperĩt: & iustus ille nactus fucrit
aliqũe sautiũ equo insidentẽ. ei ne parcet ut
pies & ide malus Si nõ fecerit iustꝰ. sed

Expanded text:
lebat et eum qui sit iustus ac bonus stultum lebat et eum qui sit iustus ac bonus stultum esse et eum qui sapiens, malum, et tamen sine pernicie fieri posse ut sint homines paupertate contenti. transcendebat ergo ad maiora, m quibus nemo posset sine periculo uitae iustus esse. dicebat enim: nempe iustitia est hominem non occidere, alienum prorsus non attingere. quid ergo iustus faciet, si forte naufragium fecerit et aliquis inbecillior uiribus tabu lam ceperit? nonne illum tabula deturbabit, ut ipse conscendat eaque nixus euadat, maxime cum sit nullus medio mari testis? si sapiens est, faciet: ipsi enim pereundum est, nisi fecerit; si autrit, quam manus inferre alteri, jam justus ille, sed stultus est, qui vitae suae non parcat, dum parcit alienae. Item, si acie suorum fusa, hostes insequi coeperint, et justus ille nactus fuerit aliquem saucium equo insidentem, eine parcet, utpiens, sed idem malus; si non fecerit, justus, sed
Abbreviated transcription (Latin):
aĩantes ad utlitates suas nã docente ferti.
nis tomodis cõsulens. & inferebat hec argu¬
mẽta. Om̃ibus populis qui florerẽt impe¬
rio & romanis quoq ip̃is. qui totius orbis
potirent᷑. si iusfi uelint ẽẽ. hoc ẽ si aliena restituat᷑.
ad casas ẽẽ redeũdum: & in neceslitate & mise¬
riis iacendũ. cum omissis cõibus ad ꝓͥa ueniebat.
Sonus uix inquit. si habeat sexuũ fugitiuũ: uł do¬
mũ in salubrẽ ac pestilentẽ: que uitia solus iciat:¬
& ideo proscribat ut uendat. utrũ ne ꝓfitebit᷑
fugitiuũ ẽe uł pcltilentẽ domũ uender᷑. An cela
paruo uendet uł omĩo nõ uendit. Si celauerit
exit quidẽ sapies quia rei cõsulet. sed idem ma¬
lus qr fallet. Nursus si reperiat aliqu̾e qui auri¬
calcũ se putet uendere: cum sit illđ aurum
aut plombũ cũ sit argentũ: tacebit ne ut id
paruo emat. an indicabit. ut magno. Crultũ
plane uidet᷑ malle magno. Unde intelligi uo¬

Expanded text:
animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; animantes ad utilitates suas natura ducente ferri; nis commodis consulens. et inferebat haec argumenta: omnibus populis qui florerent inperio et Romanis quoque ipsis, qui totius orbis potirentur, si iusti uelint esse, hoc est si aliena restituant, ad casas esse redeundum et in egestate ac miseriis iacendum. tum omissis communibus ad propria ueniebat. bonus uir inquit si habeat seruum fugitiuum uel domum insalubrem ac pestilentem, quae uitia solus sciat, et ideo proscribat ut uendat, utrumne profitebitur fugitiuum se seruum uel pestilentem domum uendere an celabparuo uendet uel omnino non uendet; si celabit, erit quidem sapiens, quia rei consulet, sed idem malus, quia fallet. rursus si reperiat aliquem qui orichalcum se putet uendere, cum sit illut aurum, aut plumbum, cum sit argentum, tacebitne, ut id paruo emat, an indicabit, ut magno? stultum plane uidetur malle magno. unde intellegi uo
Abbreviated transcription (Latin):
tribuit᷑ uirtuti cõtraria sũt & uigorẽ mẽtis
eneruat. Que tadem põt fiema tẽ nobili¬
ias. que opes: que potẽtia. cum possit deus
reges quoꝗ ipos inferiores eña insimis facet̃.
Et ideo cõsulens nobis deus. inter diuina pre¬
cepta illud pcipue poluit. Qui se extollitr
humiliabit᷑ & qui se humiliat ex altabit᷑. Cuiꝰ
prccepti salubritas docet. Qui se apud hoĩes
planũ fecerit. humilemq prebuerit. hic a¬
pud deũ precellens & insignis habeat᷑. Neq
enĩ falsa ẽ illa sentẽtia. que apud euripi¬
dem fextͣ in hũc modum. Que hr mala pu¬
tant᷑. hec sũt in celo bona. Eposui cãm cur¬
pħi nec inuenire iustitiã. nec defendex̃ potue¬
re. Nũc redeo ad id quod intenderã. Cge
refelli posse intellexit. Eius disputatonis
sũma hec fuit. Iura sibi hoĩes pro unlitate
sanxisse. scilicet: uaria pro moribus ꝙ
apud cosdem pro pp̾ibus sepe murata. Ius
aũt nale essenullum. Omes & hoĩes & alias

Expanded text:
ti contraria sunt, et vigorem mentis enervant; quae tandem potest firma esse nobilitas, quae opes, quae potentia, cum possit Deus reges quoque ipsos inferiores etiam infimis facere? Et ideo consulens nobis Deus, inter divina praecepta illud praecipue posuit: Qui se extollit, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur. Cujus praecepti salubritas docet, quod qui se apud homines planum fecerit, humilemque praebuerit, hic apud Deum praecellens et insignis habeatur. Nec enim falsa est illa sententia, quae apud Euripidem fertur in hunc modum: Quae hic mala putantur, haec sunt in coelo bona. CAPUphi nec inuenire iustitiam nec defendere potuerunt: nunc redeo ad id quod intenderam. tarnrefelli posse intellexit. eius disputationis summa haec fuit: iura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet uaria pro moribus, et aput eosdem pro temporibus saepe mutata, ius autem naturale esse nullum; omnes et homines et alias
Abbreviated transcription (Latin):
cõsistere sed ecõtrario deus idcirco uirtu¬
tem dedit ut expugnaret ac uiceret
uoluptatẽ eaq egredientẽ si nes sibi datos
intra prescriptum coherceret: ne hoĩe tu
suauitatis delinitũ atq captũ ditiorta sue
subiceret ac sempit̾na morte multaret
oluptas oculoꝵ uaria ẽ & multiplex que
capit᷑ ex aspecta reꝵ que sut inusuho
pħi rectissime sustulerũt. Auuit enĩ et̃
młto preclarius & hoĩe dignius celum
potius ꝙͣ celata intueri & hoc pulcher¬
rimũ opus intermicantib astroꝵ lumĩb
tanꝙͣ floribus ad ornatum ꝙͣ picta & ficta
gemis distincta mirati. Ted cum diserte
Ac cõtentũ terrestriũ nõs exortati sũt
R ad celi spec taculũ excitauerũt: fn ex
pectacula hec publica nõ cõtemnit. Itag
his & delectant᷑ & libentꝰ intersũt. Que

Expanded text:
consistere: » sed e contrario Deus idcirco virtuconsistere: » sed e contrario Deus idcirco virtutem dedit, ut expugnaret ac vinceret voluptatem; eamque egredientem fines sibi datos intra praescriptum coerceret, ne hominem suavitatibus delinitum atque captum ditioni suae subjiceret, ac sempiterna morte multaret. Voluptas oculorum varia et multiplex est, quae capitur ex aspectu rerum quae sunt in usu hphilosophi rectissime sustulerunt. Aiunt enim multo esse praeclarius et homine dignius, coelum potius, quam caelata intueri: et hoc pulcherrimum opus intermicantibus astrorum luminibus, tanquam floribus adornatum, quam picta, et ficta, et gemmis distincta mirari. Sed cum diserte ad contemptum terrestrium nos exhortati sunt, et ad coeli spectaculum excitaverunt, tamen spectacula haec publica non contemnunt. Itaque his et delectantur, et libenter inte
Abbreviated transcription (Latin):
lo ante dicebam de astectibus ad rõnẽ
sensibus ad nature sue necessitatẽ: uidẽnt
ut appetãt ea quibus est ad uitã tuẽdam.
Ludiũt inuicẽ seꝗ dignoscũt ut possit̾ cõ¬
gregare que utilia sut̃ aduictum: aut
ex odore inuenuĩt. aut ex sapore percipi¬
unt. In utilia respuũt ac recusãt: edendi
ac bibendi officium uentris plenitudine
metiunt᷑. Nomini uo solertissimi arti¬
ficis prouidentia dedit uoluptate infinitã
R inuitiũ cadentẽ quia ꝓposuit ei pirtutẽ
que cũ uoluptate semꝑ tanꝙͣ cum domesti
co hoste pugnaret. Cicero in catone ma¬
iore. S tupra uoͣ inquit & ad ulteria &
om̃e flagitiũ nullis ex citari aliis illece¬
bris nisi uoluptatis. Cumq hoi siue naͣ
siuequis deus nihil prestabilius mente¬
dediss&r. huic diuino muneri ac dono
nihil tam inimicũ ꝗͣ uoluptatem. Nec
eni libidine dñantẽ: temperatie locum
ẽẽ neq in uoluptatis regno uirtutẽ polle

Expanded text:
lo ante dicebam de adfectibus, ad rationem lo ante dicebam de adfectibus, ad rationem sensibus ad naturae suae necessitatem: uident, ut adpetant ea quibus opus est ad uitam tuendam; audiunt inuicem seque dinoscunt, ut possint congregari; quae utilia sunt ad uictum aut ex odore inueniunt aut ex sapore percipiunt, inutilia respuunt ac recusant; edendi ac bibendi officium uentris plenitudine metiuntur. homini uero sollertissimi artificis prouidentia dedit uoluptatem infinitam et in uitium cadentem, quia proposuit ei uirtutem, quae cum uoluptate semper tamquam cum co hoste pugnaret. Cicero in Catone majore: « Stupra vero, inquit, et adulteria, et omne flagitium nullis excitari aliis illecebris, nisi voluptatis. Cumque homini sive natura, sive quis Deus nihil mente praestabilius dedisset, huic divino muneri ac dono nihil tam inimicum, quam voluptatem. Nec enim libidine dominante, temperantiae locum esse; neque in voluptatis regno virtutem posse
Abbreviated transcription (Latin):
supra minores semꝑ habeamꝰ. hoc ẽ ut pes:¬
cantes cos assiduis uerberibs corrigamus
nec amor in utili & indulgẽtia nimia edu¬
centͣ ad malũ & ad uitia nutͥant᷑ Sed
reꝵ imperiti & porus ignaxi eos oftec tui
qui sũt hõi adusus bonõs dati ext̾minaue¬
rut x latius ꝙͣ rõ postulat euagant᷑. Inde
iniuste atq impie uiuit᷑. Utuntͣ ira cõtea
parei. hinc dissidia. hĩc expulsiones. hĩc bella
cõtra iustitiã nata siit. Utuntͣ cupiditate
ad cõgregandas opes. hic fraudes hic latro¬
Linc strupra. hĩc ad ultexia. hic cõruꝑtele
om̃es exfiterũt. Quicuq ig̾ illos affectus
intrã fines suos redegerit. quod ignorãtes
deũ facere nõ possunt: hic patiens. hic for¬
tis. hic rustus est. Restat ut cõtra quinq
sensuũ uoluptates dicã beeuit. Nam ipiꝰ
libri mẽsura iã modũ flagitat. Que
om̃s qm̃ uitiose ac mornifere sut. uirtu¬
te suꝑari atꝗ opprimi debent uł qđ pau¬

Expanded text:
supra minores semper habeamus, hoc est ut pecsupra minores semper habeamus, hoc est ut peccantes eos adsiduis uerberibus corrigamus, ne amore inutili et indulgentia nimia educentur ad malum et ad uitia nutriantur. sed rerum imperiti et rationis ignari eos adfectus qui sunt homini ad usus bonos dati exterminauerunt et latius quam ratio postulat euagantur. inde iniuste atque impie uiuitur. utuntur ira. contra pares: hinc discidia, hinc expulsiones, hinc bella contra iustitiam nata sunt. utuntur cupiditate ad congerendas opes: hinc fraudes, hinc latrohinc stupra, hinc adulteria, hinc corruptelae omnes extiterunt. quicumque igitur illos -adfectus intra fines suos redegerit, quod ignorantes deum facere non possunt, hic patiens, hic fortis, hic iustus est. Restat ut contra quinque sensuum uoluptates dicam breuiter: nam et ipsius libri mensura iam modum flagitat. quae omnes quoniam uitiosae ac mortiferae sunt, uirtute superari atque opprimi debent uel, quod pau