comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rum: ⁊Autsi propter ea nunc
inimici diligendisunt. quod
habeant partem boni. Curnon
obhoc eos & odis sedebemus. qđ
habeant partemmali : Ea quip¬
peregula & hocsoluitur. doc&q.
non esse contrarium quod in
antiqua scriptura dictumẽ.
Oderis inimicum tuum. & in
euangelio. Diligite inimicos
uestros: Quod unus quisq in¬
iquus homo inquantum iniquus
est. odio habendus ẽ : In quan¬
tum autem homoẽ diligendus ẽ.¬
Ut illud quod meo recte odimus
arguamus. Ide utium : quod pos¬
sit illud quod ineorecte diligi¬
quod in eo malum ẽ. idest iniqui¬
tatem . & diliga mus inimicum
propter id quod in eo bonum est.
idẽ soualẽ rationalẽq creatu¬
ram. nisi quod nos non eum per
naturam uel suam uel alienam
sed propriam uoluntatem ma¬
lum esseconuincimus: Illidut ẽ
pernaturam gentis tenebrarum.
putant essehominem malum.
quam secundum ipsos ds̃totus
timuit. Antequam inparte
uincer&ur. & in parte abea sic
uictus ẽ. ut nec totus liberare¬

Expanded text:
rum. aut si propterea nunc rum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus esut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligiquod in eo malum est, id est, iniquitatem; et diligamus inimicum propter id quod in eo bonum est, id est, socialem rationaleqmeu creaturam: nisi quod nos non eum per naturam vel suam vel alienam, sed per propriam voluntatem malum esse convincimus. Illi autem per naturam gentis teputant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberare
Abbreviated transcription (Latin):
quȩro abistis. Curpro priumꝰ
uelint ẽe legis moysi quod dic¬
tum ẽ antiquis: Diliges pro¬
ximum tuum. & oderis ini¬
micumtuum: Anapostolus
paulus non dixit: Homines
quosdam dõ odibiles. Et ut iq
inhac ammonitone. ipse
dñs adhoc nos hortatur ut
imitemur dm̃. Ut situs filui
bonos & malos. & pluit super
iustos & iniustos Quȩren¬
dum itaq: est quom ođo ĩn¬
tellegatur ex emplo dĩ: cui
dixit quosdam odibiles paulus
odio habendos inimicos : & rursus
exemplo dĩ. Qui facit solem suum
oriri superbonos & malos. & plu¬
it super iustos & iniustos. Diligen¬
dos inimicos. sic appa rebit dñm
male in tellegentibus. id quod
dictumefe. Oderis inimicum
tuum. Inferre uoluisse quod
omnino nonnorant ut diligerent
inimicos suos: Vtrumq autem
quomodo seruandum sit longuẽ
disputare. sed a distos interim
quib: generaliter displic&. Siquis
oderitinimicum suum Est nob̃
sermo quieorum frontem p̃mat:
Cum eos interrogamus. utrum
diligat ds̃ eorũ gentem cenebra¬

Expanded text:
quaero ab istis, cur proprium uelint esse legis Moysi, quod dictum est antiquis: diliges proximum tuum et oderis inimicum tuum. an et apostolus Paulus non dixit homines quosdam deo odibiles? et utique in hac admonitione ipse dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur deum. ut sitis, inquit, bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursus exemplo dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, diligendos inimicos. sic adparebit dominum male intellegentibus id, quod dictum est "oderis inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebra
Abbreviated transcription (Latin):
dut proph&as sed adimplere : Non
ut legi adderentur quȩ deerant.
sed ut fierent quȩscripta erant:
quod ipsa eius uerba t estantur.
Nonenimait. Iota unum aut unus
apex nontransi& alege. donecad¬
hoc nisi aliud forte significat. Axp̃o
dictam credere: Nonminus tibi
contrarium suas esse quam mihi :
Uterq enim nostrum subhac opini¬
one xp̃ianus est. quia xp̃m indes¬
tructionem legis acproph& arum
uenisse putauimus: Quod situ
uerbo fateri nonuis. At tamen

Expanded text:
aut prophetas. sed adinplere. non aut prophetas. sed adinplere. non ut legi adderentur, quae deerant. sed ut fierent. quae scripta erant: quod ipsa eius uerba testantur. non enim ait. iota unum aut unus apex non transiet a lege. donec adhoc, nisi aliud forte significat, a Christo dictum credere non minus tibi contrarium scias esse quam mihi. uterque enim nostrum sub hac opinione christianus est, quia Christum in destructionem legis ac prophetarum uenisse putauimus. quod si tu uerbo interim fateri non uis, attamen
Abbreviated transcription (Latin):
di: Necint ellegit faustus. aut
forte se fingit non inintellegere.
quid sit implere legem : Lumhoc
deuerborum adiectione putdt acci¬
piendum. quia scriptum est. Ne
quid addatur script urȩdĩ uel de¬
trahatur̃ . U nde dicit. Non debuis¬
se adimpleri quod ita perfec tum
commendatur. ut nihil addendũ
minuendumq sit: Nesciunt ergo
isti quomodo adimpleat legem.
qui sic uiuit ut lex p̃cepit: pleni¬
tudo enim legis caritas. sicut dic̃
apostolus : Istam caritatem dñs
exhibere & donare dignatus est
mittendo fidelibus suis sem spm:
quia discipuli mei eftis. siuos inui¬
cem diligatis. Impl&ur ergo lex
uel cum fiunt quȩ ibi p̃cepta sunt:
uel cum exhibentur quȩ ibi pro¬
ph&ata sunt Lex enim permoson
data est gratia autem & ueritas per
ihm xp̃m facta est : Ipsalex cum
impl&a est gratia & uerttas factaẽ
Gratia pertin& adplenitudinem¬
caritatis : ueritas adproph&iaru¬
adimpl&ionem: & quia utrumq
perxp̃m : Ideononuenit soluerelegem

Expanded text:
di. Nec intellegit Faustus aut di. Nec intellegit Faustus aut forte se fingit non intellegere, quid sit inplere legem, cum hoc de uerborum adiectione putat accipiendum, quia scriptum est, ne quid addatur scripturae dei uel detrahatur: unde dicit non debuisse adinpleri, quod ita perfectum commendatur, ut nihil addendum minuendumque sit. nesciunt ergo isti, quomodo adinpleat legem, qui sic uiuit, ut lex praecepit. plenitudo enim legis caritas, sicut dicit apostolus. istam caritatem dominus et exhibere et donare dignatus est mittendo fidelibus suis sanctum squia discipuli mei estis. si uos inuicem diligatis. inpletur ergo lex. uel cum fiunt, quae ibi praecepta sunt. uel cum exhibentur, quae ibi prophetata sunt. lex enim per Moysen data est, gratia autem et ueritas per Iesum Christum facta est. ipsa lex cum inpleta est, gratia et ueritas facta est. gratia pertinet ad caritatis plenitudinem, ueritas ad prophetiarum inpletionem. et quia utrumque uer Christum, ideo non uenit soluere legem
Abbreviated transcription (Latin):
ra. lotaunum. Aut unum apex
non transi& delege. donec omnia
fiant: Qui cumque ergos oluerit
unum ex mandatis istis minimis.
& docuerit sichomines. minimus
uocabitur in regno cȩlorum. Qui¬
cumq autem fecerit & docuerit sic
magnus uocabitur in regno cȩlorũ
Pharisȩos enim cogitabat cum deis¬
tadicer& : qui soluebant legem fac¬
tis & docebant uerbis: Dequibus alio
loco dicit. Quȩdicunt facite. quȩ
autem faciunt facere nolite. Dicunt
enim & non fauunt: Propterea
& hic ita sequitur. Dic o enim uobis
Nisiabun dauerit iuftitia uestra
plus quam scribarum & pharisȩo¬
rum. non intrabitis in regnum cȩlo¬
rum Idest nisi uos fecerits &ita
docuerrtis : quod illinon faciunt¬
& sic docent non intrabits in
regnum cęlorum: Quam ergolegem
docebant pharisȩi & non faciebant.
ipsam dicit xp̃s non se uenis sesol¬
uere sedadimplere. quia ipsa per¬
tin& adcathedrã mosi inqua seden¬
tes phansei & dicentes nec faci¬
entes. Audiendisunt nonimitan¬

Expanded text:
ra, iota unum aut unus apex ra, iota unum aut unus apex n on transiet de lege, donec omnia fiant. quicumque ergo soluerit unum ex mandatis istis minimis et docuerit sic homines, minimus uocabitur in regno caelorum; quicumque autem fecerit et sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum. pharisaeos enim cogitabat. cum ista diceret, qui soluebant legem factis et docebant uerbis. de quibus alio loco dicit: quae dicunt. facite; quae autem faciunt, facere nolite; dicunt enim, et non faciunt. propterea et hic ita sequitur: dico enim uobis, nisi abundauerit iustitia uestra plus quam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. id est nisi uos feceritis et ita docueritis. quod illi non faciunt et sic docent; non intrabitis in regnum caelorum. quam ergo legem docebant pharisaei et non faciebant, ipsam dicit Christus non se uenisse soluere. sed adinplere, quia ipsa pertinet ad cathedram Moysi, in qua sedentes pharisaei et dicentes nec facientes audiendi sunt, non imitan
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. cum uenero. putas inuenid.
Etuenĩ & filius hominis manducans
& bibens: non dixit ueni: & ueni&
hora & nunc est : Cum mortui du¬
dient uocem filiidĩ. & qui audierint
uiuent: Non dixte uocem meam:
Et multa huius modi: Indeiampu¬
to sufficere quȩ dicta sunt & ad
fcudiosos commonen dos. & adea¬
lum niosos conuincendos: Iam
illud quam sit infirmum. quis
nonuideat: quodait non eumdicere
potuisse: nolite putare quiaueni
soluere legem aut proph& as. non
ueni soluere sed amplere. Nisi
aliquid taleiam fecis s& ut in hanc
suspitionem poss& uenire: Quasi
nos negemus. iudȩis non intelle¬
gentibus. uideri potuis sex p̃m¬
destructorem legis & proph&aru:
Sed hoc ipsumẽ. Cur ille uerax & ue¬
ritas. non potuerit dealialege &
dealiis proph&is dicere: quod eos
non solueret. nisi dehis quos illieu
solueres uspicabantur : quod hinc
&iam satis confirmatur. quia ibi
sequitur & dicit. Amen amen hco
uobis. donec transeat cęlum & ter¬

Expanded text:
dixit: cum uenero. putas, inueniam? dixit: cum uenero. putas, inueniam? et: uenit filius hominis manducans et bibens, non dixit: ueni. et: ueniet hora, et nunc est cum mortui audient uocem filii dei; et qui audierint uiuent. non dixit: uocem meam et multa huiusmodi. unde iam puto sufficere. quae dicta sunt, et ad studiosos conmonendos et ad calumniosos conuincendos. Iam illud quam sit infirmum, quis non uidet. quod ait non eum dicere potuisse: nolite putare. quia ueni soluere legem aut prophetas; non ueni soluere. sed adinplere, nisi aliquid tale iam fecisset, ut in hanc suspicionem posset uenire? quasi nos negamus Iudaeis non intellegentibus uideri potuisse Chridestructorem legis et prophetarum: sed hoc ipsum est, cur ille uerax et ueritas non potuerit de alia lege et de aliis prophetis dicere, quod eos non solueret nisi de iis, quos illi eum soluere suspicabantur. quod hinc etiam satis confirmatur, quia ibi sequitur et dicit: amen. amen dico uobis, donec transeat caelum et ter
Abbreviated transcription (Latin):
moyses : Aut uocauit me dñs. uel
dixit ad medñs: & non potius uo¬
cauit dñs moysen: & dixit dñs ad
moysen. & omnia c&era in eunde
modum : Itaergo & matheus dese
tam quam dealio scripsit. quod &
iohannes fecit. Namcirca finem
librisui. &iam ipsesic loquitur.
Conuersus p&rus et uidit discipu¬
lum quem diligebat ihs. qui & re¬
cubuit incaena superpectus eius
& dixerat dño quises quite trad&¬
te. Numquid & hic dixit. Con¬
uersus p&rus uidit me : Anforce.
propterea necistum putant hoc
euangelium scripsis se: sed paulo post
dicit. Hic est discipulus quitefti¬
ficatur deihu. & qui hȩc scripsit: & scimus
quia uerum est testimonium eius:
Numquid ait Egosum discipulus qui
testificor deihu. & quia hȩc semipsi
& scimus quia uerum est testimo¬
nium meum : Certe manifestũ
est morem hunc fuisse scriptorũ.
cum gesta narrarent : Quam mul¬
Ta& ipse dñs eadem locutione dese
dicit: Quis enumerare sufficiat:

Expanded text:
Moyses. aut: uocauit me dominus uel: Moyses. aut: uocauit me dominus uel: dixit ad me dominus. et non potius: uocauit dominus Moysen et: dixit dominus ad Moysen et omnia cetera in eundem modum. ita ergo et Matthaeus de se tamquam de alio scripsit: quod et Iohannes fecit. nam circa finem libri sui etiam ipse sic loquitur: conuersus Petrus uidit discipulum. quem diligebat Iesus. qui et recumbebat in cena super pectus eius et dixerat domino: quis est. qui te tradet? numquid et hic dixit: conuersus Petrus uidit me? an forte propterea nec istum putant hoc euangelium scripsisse? sed paulo post dicit: hic est discipulus. qui testificatur de Iesu et qui haec scripsit; et scimus. quia uerum est testimonium eius. numquid ait: ego sum discipulus. qui testificor de Iesu et qui haec scripsi et: scimus. quia uerum est testimonium meum ? certe manifestum est morem fuisse scriptorum, cum gesta narrarent. quam multa et ipse dominus eadem locutione de se dicit, quis enumerare sufficiat?
Abbreviated transcription (Latin):
sed uidit matheum & dixit ei sequere
me: Quod nescio utrum deerroreim¬
pertude dixerit. Andemore falla¬
ciȩ : Sed non usque adeo imperitum
putauerim. ut nec legerit necdudi¬
erit solere scriptores rerum gestaru
cum in suam personam uenerint: ita se
contexere tamquam dealio narrent
quod dese narrant Cagis ergo hunc
arbitror. non ut imperitum. sed
ut imperitis nebulas oftendere uo¬
luis se. sperantem se plures essecap¬
turum. quia ista non nossent::¬
Et inhistoria quidem rerum saecularium.
talis narrationis repperiuntur ex¬
empla : Sed non opus est ut exalio
genere litterarum. uel nr̃os am¬
moneam. uelistum refellam:
Ipse cerce pauloante delibris mo¬
ysi quedam testimonia ita profe¬
rebat. ut non ea nega r& scripsis¬
semoysen. Immo & adfirmar&.
seda dxpm non pertinere conten¬
der& : Legant ergo inĩsdem libris:
quȩ desescripsit moyses. utrumita
scripserit dixi aut feci hoc uelillud:
& non potius. dixit moy ses & fecit

Expanded text:
sed: uidit Matthaeum et dixit ei: sequere sed: uidit Matthaeum et dixit ei: sequere me. quod nescio utrum de errore inperitiae dixerit. an de more fallaciae. sed non usque adeo inperitum putauerim, ut nec legerit nec audierit solere scriptores rerum gestarum, cum in suam personam uenerint, ita se contexere. tamquam de alio narrent. quod de se narrant. magis ergo hunc arbitror non ut inperitum. sed ut inperitis nebulam obtendere uoluisse sperantem se plures esse capturum. qui ista non nossentet in historia quidem rerum saecularium talis narrationis reperiuntur exempla; sed non opus est. ut ex alio genere litterarum uel nostros admoneam uel istum refellam. ipse certe paulo ante de libris Moysi quaedam testimonia ita proferebat, ut non ea negaret scripsisse Moysen. immo et adfirmaret, sed ad Christum non pertinere contenderet. legant ergo in eisdem libris. quae de se scripsit Moyses, utrum ita scripserit: dixi. aut: feci hoc uel illud, et non potius: dixit Moyses et: fecit
Abbreviated transcription (Latin):
p̃termiserti cum inalia scribenda
ess& intentus : N onne euange¬
lium suum itaipse conclusit
dicens: Etalia quidem multa
fecit ihs quȩsi scriberentur sin¬
gula necipsum exifumo capere
mundum quiscribuntar libros:
Hicutiq ostendit. sescientem mul¬
ta p̃termisisse: Sed si delege & ꝓ¬
ph&is uos delectat iohannis auc¬
toritas. lohanni credite Attestan¬
tilegi & proph& is: Ipsescripsit quod
es aas uiderit xp̃igloriam: In eius
hab&is euangelio. unde iampaulo
ante tractauimus : Sicreder&is
moysi creder& is & mihi. Demeeni
illescripsit: Undiq tergi uersauo
uestra contunditur: A perte
dicite. Non uos credere xp̃i euan¬
gelio N amqui in euangelio quod
uultis creditis. quod uultis non
creditis. uobis potius quam euan¬
gelio credits: At quam eligantẽ
rem sibi uisus est fautus dicere:
ubi propter ea uoluit non credi
hec scripsisse matheum. quia cum
desua electione dicer&. nondit
uidit me. & dixit mihi sequere me.

Expanded text:
praetermiserit. cum in alia scribenda praetermiserit. cum in alia scribenda esset intentus. nonne euangelium suum ita ipse conclusit dicens: et alia quidem multa fecit Iesus; quae si scriberentur singula, nec ipsum existimo capere mundum qui scribuntur libros? hic utique ostendit se scientem multa praetermisisse. sed si de lege et prophetis uos delectat Iohannis auctoritas, Iohanni credite adtestanti legi et prophetis. ipse scripsit. quod Esaias uiderit Christi gloriam. in eius habetis euangelio. unde iam paulo ante tractauimus. si crederetis Moysi. crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. undique tergiuersatio uestra contunditur. aperte dicite non uos credere Christi euangelio; nam qui in euangelio. quod uultis. creditis, quod uultis. non creditis. uobis potius quam euangelio creditis. At quam elegantem rem sibi uisus est Faustus dicere, ubi propterea uoluit non credi haec scripsisse Matthaeum. quia cum de sua electione diceret, non ait: uidit me et dixit mihi: sequere me.
Abbreviated transcription (Latin):
nisiquieum p̃sens aidit & audinit:
hodee deillonemo uera dicit
Porro hodie propterea deillofi¬
delibus eius uera dicuntur. quia
illi qui uiderunt & audierunt.
uel p̃dicando uel scribendo eadis¬
seminauerunt.: Cur ex ore
iohannis condiscipuli sui. non pos¬
s& uera matheus audire dexpo
ubiillead fuit. & ipse non adfuit.
Si ex libro iohannis possumus uera
loqui dexpo. non solum nostanto
postnati. sed &iam post nos Ni
nascituri : Hincenim non solum
rum &iam lucȩ ac marci euangelium
qui eos dem discipulos seuro sumt.
innon inparem auetoritatem re¬
ceprum est : Huc accidit quid &
ipse dñs potuit narrarematheo
quod antequam eum uocass&. cum
hisegerat. quod prius uoca uerat
At enim hoc ipse iohannes in eu¬
angelio suo ponere debuit. si hoc
dictum adno audiebat : qui cum
dicer&ur. p̃sens erat: quasi fieri
non potuit. ut cum omnia quȩ
adno audierat scribere non poss&.
inter alia quȩ p̃termisie & hoc

Expanded text:
nisi qui eum praesens uidit et audiuit. nisi qui eum praesens uidit et audiuit. hodie de illo nemo uera dicit. porro si hodie propterea de illo fidelibus eius uera dicuntur, quia illi. qui uiderunt et audierunt. uel praedicando uel scribendo ea disseminauerunt: . cur ex ore Iohannis condiscipuli sui non posset uera Matthaeus audire de Christo, ubi ille adfuit et ipse non adfuit. si ex libro Iohannis possumus uera loqui de Christo non solum nos tanto post nati, sed etiam post nos alii nascituri? hinc enim non solum am Lucae ac Marci euangelium, qui eosdem discipulos secuti sunt. in non inparem auctoritatem receptum est. huc accedit. quia et ipse dominus potuit narrare Matthaeo, quod antequam eum uocasset. cum iis egerat, quos prius uocauerat. at enim hoc ipse Iohannes in euangelio suo ponere debuit. si hoc dictum a domino audierat. qui cum diceretur. praesens erat. quasi fieri non potuit. ut cum omnia, quae a domino audierat. scribere non posset. inter alia, quae praetermisit. et hoc
Abbreviated transcription (Latin):
legi aliquid & proph& is adiectt
indextram uid&ur lapsus: siue
hisdemsit ut destruer&. insinis¬
tram. Utrum certe offendit
legis auctorem. Id circoq aut ali¬
ud aliquid significat istud aut falsa ẽ
dexp̃o aliquid narranti nol¬
lecredimatheo. & uelle credimanicheo¬
Simatheus non interfuit cum xp̃s
dixiss&. nonuenisoluere legem
aut proph&as. sed adimplere: &
propterea non est eicredendum:
num quid manicheus interfuit:
Ait iam uel natus fuit cumxp̃s
interhomines apparer& .  Secun¬
dum hanc ergo fidei uestrȩ legem.
mhil ei dexpo testificanti credere
debuistis : N osdutem non propter¬
ea dicimus noncreden dum esse
mamcheo. quia dictis factis que
euangelium. quod illorum aueto¬
ritate confirmatum ẽ: Habemas
enim apostoli uocem: qui inspu sco
tales uentaros esse cernebat:
unde fidelib dicibat. Siquis aobis
euangelitauerit. p̃ter quam
quod accepistis . Anathema sit
Nam sinemo dexp̃o uera dicit:

Expanded text:
legi aliquid et prophetis adiecit, legi aliquid et prophetis adiecit, in dextram uidetur lapsus, siue dempsit, ut destrueret, in sinistram; utrumque certe offendit legis auctorem idcircoque aut aliud aliquid significat istud aut falsum esde Christo aliquid narranti nolle credi Matthaeo et uelle credi Manichaeosi Matthaeus non interfuit, cum Christus dixisset: non ueni soluere legem aut prophetas sed adinplere. et propterea non est ei credendum. numquid Manichaeus interfuit aut iam uel natus fuit, cum Christus inter homines adpareret? secundum hanc ergo fidei uestrae legem nihil ei de Christo testihcanti credere debuistis. nos autem non propterea dicimus non credendum esse Manichaeo, quia dictis factisque euangelium. quod illorum auctoritate firmatum est. habemus enim apostoli uocem. qui m spiritu sancto tales uenturos esse cernebat. unde fidelibus dicebat: si quis uobis euangelizauerit praeterquam quod accepistis, anathema sit. nam si nemo de Christo uera dicit.
Abbreviated transcription (Latin):
soluer&. N eque enim nihil eotale
faciente. iudei sus picari hoc pos¬
sent: Sed nolite inquit putare
quia ueni soluere legem: Agedum
ergo siei & iudȩi dixissent. Quid
porro autem. tutale agis unde hoc
sus picare possimus : Anquia cir¬
cumcisionem derides. sabbatum
uolas. sacrificia respuis. confun¬
discibos. Hoc est ergo Nolite pu¬
tare : Et quid hoc amplius. quidue
manifestius fieri potait indestruc¬
tionem legis acproph& arum.
Aut si hoc adimplere est legem
quiderit soluere. quid quod &iam¬
lex &iam lex & proph&ae. nead¬
impl&ione quidem gaudent adeo
sibi pleniuidentur & consummati.
Quorum auctor acpater. non mi¬
nus eis adici indignatur. quam
d& rahi : ut scribens in deuterono¬
mio dicat. Hȩc p̃cepta quȩ man¬
dotibi hodieis rł. Obseruabis. &
caue ned eclines abisdem. neque
insinistram. neq indexteram
nec addas quic quam eis nec minuas
sed inisdem perseuerabis ut bene¬
dicat te dñs ds̃ tuus: Qua prop¬
ter siuea dimplendi causa ihĩ s

Expanded text:
soluerit. neque enim nihil eo tale faciente Iudaei suspicari hoc possent. sed, nolite, inquit, putare, quia ueni soluere legem. agedum ergo, si ei et Iudaei dixissent, quid porro autem tu tale agis, unde hoc suspicari possimus? an quia circumcisionem derides, sabbatum olas, sacrificia respuis, confundis cibos? hoc est ergo: nolite putare? et quid hoc amplius quidue manifestius fieri potuit in destructionem legis ac prophetarum? aut si hoc adinplere est legem, quid erit soluere? quid? quod etiam lex et prophetae ne adinpletione quidem gaudent. adeo sibi pleni uidentur et consummati: quorum auctor ac pater non minus ei adici indignatur quam detrahi, ut scribens in deuteronomio dicat: haec praecepta, quae mando tibi hodie, Israhel, obseruabis; et caue, ne declines ab iisdem neque in sinistram neque in dextram, nec addas quicquam eis nec minuas, sed . in iisdem, perseuerabis. ut benedicat te dominus deus tuus? quapropter siue adinplendi causa Iesus
Abbreviated transcription (Latin):
tum erit bonum Anforte
sicut ds̃ antebellum sine commix¬
tione mali habebat necessitatis
malum. ita hyle post bellum
sine commixtione bom habebit
commixtionis bonum: Dicit ergo
duo mala. sedunum altero peius.
aut duo non summa bona. sedunũ
Altero melius. ita sane ut quod
est melius. hoc dicatis miserius:
Nam si illius tanti belli hicerit
exitus. ut separata hyle apropria
uastatione. & di membris affix¬
is inglobo. aliquid boni preste¬
tur hostibus. & tantum mali in¬
fligatur ciuibus. cogitate quis
uicerit Sed uidelic& uenenum
est hile quae formare. firmare
nutrire. ueg&are ualuit ani¬
malia sua. & antidotus ds̃. qui
damnare potuit. quia sanare
non potuit membra sua. Insani
nec illa est hyle. nec illeds. Sic
delirent. qui sanam doctrinam
non sus tinentes. ad fabula sc̃uer¬
tun tur

Expanded text:
tum erit bonum? an forte tum erit bonum? an forte sicut deus ante bellum sine commixtione mali habebat necessitatis malum, ita hyle post bellum sine commixtione boni habebit commixtionis bonum ? dicite ergo duo mala, sed unum altero peius; . aut duo non summa bona, sed unum altero melius, ita sane, ut quod est melius hoc dicatis miserius; nam si illius tanti belli hic erit exitus, ut separata hyle a propria uastatione et dei membris adfixis in globo aliquid boni praestetur hostibus et tantum mali infligatur ciuibus, cogitate, quis uicerit. sed uidelicet uenenum est hyle, quae formare, firmare, nutrire, uegetare ualuit animalia sua; et antidotum deus, qui damnare potuit, quia sanare non potuit membra sua. insani, nec illa est hyle, nec ille deus. sic delirent, qui sanam doctrinam non sustinentes ad fabulas conuertuntur.
Abbreviated transcription (Latin):
manicheus inepistola funda¬
menti. ideo dignas illas animas
fieri tali supplicio. quoderra¬
re se apriore lucida sua natura
pas sae sunt & inimicae lumini
scõ extiterunt. cum eas in illum
errorem quo ita tenebrarentur :
ut inimica luci lux fier&. ipse
miserit Si inuitas. in iustus ut
coger&. si uolentes. ingratus
utdamn& Quae se futuras
inimicas origini suae si pręscire
potuerunt. & ante bellum timo¬
re cruciate. &inbello in expia¬
biliter maculatȩ. & post bellum
in aernum damnate. numquã
beatȩ : Si autem praescire non
potuerunt & antebellum in pro¬
uidȩ. & inbello inualidae. &p
bellum miserae. num quam di¬
uine Et utique quod ipse hoc
ds̃ secundum unitatem substan¬
tiae ÷ Putamus ne respicitis
quam inmaniter blasphematis.
& tamen aliquando uolentes
quasi defendere bonitatem dĩ.¬
&iam ipsi hrlei praestare dicitis
aliquid boni. ut inclusa in seme¬
tipso non seuiat: habebit ergo
aliquid boni. cum ei nullum mix¬

Expanded text:
Manichaeus in epistula FundaManichaeus in epistula Fundamenti ideo dignas illas animas fieri tali subplicio, quod errare se a priore lucida sua natura passae sunt et inimicae lumini sancto exstiterunt, cum eas in illum errorem, quo ita tenebrarentur, ut inimica luci lux fieret, ipse miserit: si inuitas, iniustus, ut cogeret; si uolentes. ingratus. ut damnet. quae se futuras inimicas origini suae si praescire potuerunt, et ante bellum timore cruciatae et in bello inexpiabiliter maculatae et post bellum in aeternum damnatae, numquam beatae; si autem praescire non potuerunt. et ante bellum inprouidae et in bello inualidae et post bellum miserae, numquam diuinae. et utique quod ipsae. hoc deus secundum unitatem substantiae. putamusne, respicitis, quam inmaniter blasphematis ? et tamen aliquando uolentes quasi defendere bonitatem dei etiam ipsi hyle praestare dicitis aliquid boni. ut inclusa in semet ipsa non saeuiat. habebit ergo aliquid boni, cum ei nullum mix
Abbreviated transcription (Latin):
tis includitur &ciuis affligi¬
tur: immo uero superat in
amplius nocendo. & alienis &
suis. pars illa quã dicitis dm̃
Hrle quippe noneradicare
alienũ regnũ uoluit. sed tenere.
suos autem quosdam & siabalus
suis quibusdam consumendo in¬
terimaebat. in alias tamen formas
denuo commutabat. ut mori¬
endo &renascendo. saltem per
imter ualla temporum suae
uitae la&itia fruerentur
Deus autem qualem omnipo¬
tentem obtimumque descri¬
bits. in a&ernum & alienosera¬
dicat & suos damnat. & quod
mirabiliore dementia creditur
hyle animalia sua ledit inpug¬
na sua. ds membra sua punit
inuictoria sua: quid est uani
homines : nempe recordamini
uerba fasti dedõ tamquam de
antidoto. & hrle tamquam
ueneno. Ecce plus noc& urm
antidotum. quam uenenum
Num quid hyle tam horrendo
globo in a&ernum uel dm̃ in¬
cluder & uel sua uiscera affi¬
ger&: & quod sceleratius est.
calumniatur eisdem reliquis
ne deficisse uideatur. quodeas
purgare non potuit : Dicitenĩ

Expanded text:
tis includitur et ciuis adfligitis includitur et ciuis adfligitur; immo uero superat in amplius nocendo et alienis et suis pars illa, quam dicitis deum. hyle quippe non eradicare alienum regnum uoluit, sed tenere; suos autem quosdam etsi ab aliis suis quibusdam consumendo interimebat, in alias tamen formas denuo commutabat, ut moriendo et renascendo saltem per interualla temporum suae uitae laetitia fruerentur; deus autem, qualem omnipotentem optimumque describitis, in aeternum et alienos eradicat et suos damnat; et quod mirabiliore dementia creditur, hyle animalia sua laedit in pugna sua, deus membra sua punit in uictoria sua. quid est, uani homines? nempe recordamini uerba Fausti de deo tamquam de antidoto et hyle tamquam ueneno; ecce plus nocet uestrum antidotum quam uenenum. numquid hyle tam horrendo globo in aeternum uel deum includeret uel sua uiscera adfigeret? et quod sceleratius est, calumniatur eisdem reliquiis, ne defecisse uideatur, quod eas purgare non potuit. dicit enim
Abbreviated transcription (Latin):
peiorem dicatis. que prior noce¬
re uoluit. anquae amplius nocere
& uoluit & potuit Ista enim pro
modo suo luce per frui concupiuit
illa eam funditus eradicauit. Is¬
ta si quod app&iuit impless&.
sibi certe mhil obfuiss&. illa uero
ut hostilem aduersitatem peni¬
tus euerter&. &iam suae pasti
grauiter nocuit. sicut est illa
notissima. & qua rundam litte¬
rarum memoriae commendata
furio sa sententia. pereant amci
dum inimici una intercidant :
Missa est enim adinex pia¬
bilem contaminationem pars
dĩ. ut essex unde teger&ur glo¬
bus . quo in aernum hostis
uiuus sepeliendus est : Tantũ
enim timebitur & uictus. tantñ
terrebit inclusus . ut sempiter¬
na miscria pastis di. c&ero dõ
tribuat qualem cumq securita¬
tem : O magna innocentia bon¬
tatis. ecce faci& ds̃ uester . unde
tenebrarum gentom horribi¬
liter accusatis. quod & suis no¬
ceat & alienis : Id ipsumom¬
nino in dõ ueftro arguit ille
globus extremus. quo & hos¬

Expanded text:
peiorem dicatis, quae prior nocepeiorem dicatis, quae prior nocere uoluit, an quae amplius nocere et uoluit et potuit. ista enim pro modo suo luce perfrui concupiuit, illa eam funditus eradicauit. ista si, quod adpetiuit, inplesset, sibi certe nihil obfuisset; illa uero ut hostilem aduersitatem penitus euerteret, etiam suae parti grauiter nocuit. sicut est illa notissima et quarundam litterarum memoriae commendata furiosa sententia: pereant amici, dum inimici una intercidant. missa est enim ad inexpiabilem contaminationem pars dei, ut esset, unde tegeretur globus, quo in aeternum hostis uiuus sepeliendus est; tantum enim timebitur et uictus, tantum terrebit inclusus, ut sempiterna miseria partis dei cetero deo tribuat qualemcumque securitatem. o magna innocentia bonitatis! ecce faciet et deus uester, unde tenebrarum gentem horribiliter accusatis, quod et suis noceat et alienis. id ipsum omnino in deo uestro arguit ille globus extremus, quo et hos
Abbreviated transcription (Latin):
erat. pars in prouida Quomo¬
do ergo una eademque sub stan¬
tia: Cum ergo tanta mala &
ibi fuerint. ante quam ess& alieni¬
Imali commixtio. quid de illotam¬
quam puro & simplici & summo
bono gloriamini E rgo&iã
apud semetipsas istas duas na¬
turas. aut duo bona aut duoma la
fateri cogimini Concedimꝰ
uobis. siduo mala dixeritis. ut
quod uolueritis horum. peius
dicatis. si autem duo bona. qđ¬
lib& horum dicite melius
Erit posiea diligentior conside¬
ratio. dum tamen uester error
ille tollatur. quo dicitis duo prin¬
cipia duarum naturarum bonę
& male . & plane duos deos unum
bonum & alterum malum Iam
uero si propterea malum est ali¬
quid quod alteri noc&. inuicem
sibi ista nocuerunt. fuerit una
pars in probior quia prior appe¬
tiuit alienum Una ergo malũ
inferre uoluit. altera malum
promalo r&ribuit: & non lege
talionis tamquam oculum proocu¬
lo. quod inprudenter & inpuden¬
ter reprehendere sol&is. sed mul¬
to grauius. Eligite ergo quam

Expanded text:
erat, pars inprouida . quomoerat, pars inprouida . quomodo ergo una eademque substantia? cum ergo tanta mala et ibi fuerint. antequam esset alieni mali commixtio, quid de illo tamquam puro et simplici et summo bono gloriamini ? ergo etiam apud semet ipsas istas duas naturas aut duo bona aut duo mala fateri cogimini. concedimus uobis, si duo mala dixeritis, ut quod uolueritis horum peius dicatis; si autem duo bona. quodlibet horum dicite melius, erit postea diligentior consideratio, dum tamen uester error ille tollatur, quo dicitis duo principia duarum naturarum, bonae et malae, et plane duos deos, unum bonum et alterum malum. iam uero si propterea malum est aliquid, quod alteri nocet, inuicem sibi ista nocuerunt, fuerit una pars inprobior, quia prior adpetiuit alienum. una ergo malum inferre uoluit, altera malum pro malo retribuit, et non lege talionis tamquam oculum pro oculo, quod inprudenter et inpudenter reprehendere soletis, sed multo grauius. eligite ergo. quam
Abbreviated transcription (Latin):
to labore: nec tamen tota libe¬
rarentur. atq: mundentur
Sed si ad ipsum hoc non per¬
tinebat. quod quidem cernitis
quam durae dicatur : Geste
ipsa membra eius quae hictanta
mala passura erant : Nempe m&u¬
ebant. an hoc futurum ipsa nesci¬
ebant. Ergo qualicumq pasti sub¬
ftantiae dĩ uestri defuit utique
praescientia: numerate mala in
summo uestrobono An ideo non
timebant. quia suam consecutu¬
ram liberationem ac trium phũ
pariter praeuidebant. Certe
uel pro socns timebant. quos
a&ẽrnis in illo globo uinculis
a suo regno nouerant alienandos:
anibi caritas nonerat. ut nulla
his utique quorum peccato
nullo praecedente. inpendeba
&erna supplicia: Quid ille
ipsae animae inglobo ligandȩ
nonne &ipse membra dĩuestri
erant: Nonne unum genus
& una substantia est Ipse saltẽ
prae scientes futurum sempi¬
ternum uinculum suum. nem¬
pe timebant. nempe mȩrebant.
Aut supse hoc futurum nesci¬
ebant. pars dĩ uestri prouida

Expanded text:
to labore, nec tamen tota libeto labore, nec tamen tota liberarentur atque mundarentur? sed si ad ipsum hoc non pertinebat, quod quidem cernitis quam dure dicatur, certe ipsa membra eius, quae hic tanta mala passura erant, nempe metuebant. an hoc futurum ipsa nesciebant? ergo qualicumque parti substantiae dei uestri defuit utique praescientia. numerate mala in summo uestro bono. an ideo non timebant, quia suam consecuturam liberationem ac triumphum pariter praeuidebant? certe uel pro sociis timebant, quos aeternis in illo globo uinculis a suo regno nouerant alienandos. An ibi caritas non erat, ut nulla his utique quorum peccato nullo praecedente impendebant aeterna supplicia? Quid, illae ipsae animae in globo ligandae, nonne et ipsae membra dei vestri erant? Nonne unum genus et una substantia est? ipsae saltem praescientes futurum sempiternum uinculum suum nempe timebant. nempe maerebant. aut si ipsae hoc futurum nesciebant, pars dei uestri prouida
Abbreviated transcription (Latin):
mem bra sua mittere coger&.
ut non pos s& tota purgari:
Icce erat &impsa magnumma¬
lum. Ante quam ei miscer& ur
quod solum diutis malum
Aut enim laedi &corrumpinon
poterat agente tenebrarum:
& propria stultitia patiebatur
illam neces sitatem ÷ Aut sipo¬
terat corrumpi eius substantia.
non colitis dm̃ incorrup tibilẽ
qualem apos tolus praedicat
Quid ergo & ipsa corruptibili¬
tas quia quidem nondum
corrum pebatur illa natura
sed tamen abalia corrumpipo¬
terat. non uobis indõ uro uid&
malum Illud &iam quis non
uideat. quod aut praescientia
ibi nonerat. ubi uestrum est
iam cogitare. utrum nullum
uitium dĩ sit carere praescien¬
tia. &quid immineat omnino
nescire. aut sierat ibi p̾scientia
securitas ibi ee non poterat.¬
sed a&ernus timor
quantum malum sit cesteag¬
noscitis An non timebat
ne iam iamque aduenis &tem¬
pus. quo membra cius itauas¬
tarentur. & inquinarentur.
in illo proelio ut uix cumtan¬

Expanded text:
membra sua mittere cogeretur, membra sua mittere cogeretur, ut non posset tota purgari? ecce erat et in ipsa magnum malum, antequam ei misceretur. quod solum dicitis malum. aut enim laedi et corrumpi non poterat a gente tenebrarum et propria stultitia patiebatur illam necessitatem, aut, si poterat corrumpi eius substantia, non colitis deum incorruptibilem, qualem apostolus praedicat. quid ergo? et ipsa corruptibilitas, qua quidem nondum corrumpebatur illa natura, sed tamen ab alia corrumpi poterat, non uobis in deo uestro uidetur malum? Illud etiam quis non uideat, quod aut praescientia ibi non erat — ubi uestrum est iam cogitare, utrum nullum uitium dei sit carere praescientia et quid inmineat omnino nescire — aut, si erat ibi praescientia, securitas ibi esse non poterat.sed aeternus timor; et hoc quantum malum sit, certe agnoscitis. an non timebat, ne iam iamque adueniret tempus, quo membra eius ita uastarentur et inquinarentur in illo proelio. ut uix cum tan
Abbreviated transcription (Latin):
no consensu. regibus oboeditur
Huc accedit. quia illi principi
non tantum sui gene̾ris. idest
ibi pedes. quos parentes hon¬
num dicitis sed &iam cuncta
animalium cerorum genera
subdita erant. & adnutum eiꝰ
conuer tebantur. faciendo qđ
iussis s&. credendo quod sua¬
siss&: Haec dicentes. usque
adeo putatis surda hominum
corda. ut expectent auobis deũ
alterum nominari. quem uiden
plane aperteque describi
Sienim principis huius uires
hoc poterant. magna potentia
si honor magna daritas. siamor.
magna concordia. sitimor mag¬
na disciplina nhis omnibus
bonis sierant aliqua mala. num
ideo iam mali natura dicenda est.
nisi abeis qui nesciunt quidloquan¬
tur: Porro si propter ea mali
naturam putatis. quia non solũ
inalteram naturam malaerat
sed &iam inscipsam. habebat
malum nullum: nec malum eẽ
arbi tramini duram necessita¬
tem. quam patiebatur ds̃ur
ante commixtionem naturae
contrariae. utcum ea bellare
&ineius fauices. sic obprimenda

Expanded text:
no consensu regibus obeditur. no consensu regibus obeditur. Huc accedit, quia illi principi non tantum sui generis, id est, bipedes, quos parentes hominum dicitis, sed etiam cuncta animalium caeterorum genera subdita erant, et ad nutum ejus convertebantur, faciendo quod jussisset, credendo quod suasisset. Haec dicentes, usque adeo putatis surda hominum corda, ut exspectent a vobis deum alterum nominari, quem vident plane aperteque describi. Si enim principis hujus vires hoc poterant, magna psi honor, magna claritas: si amor, magna concordia; si timor, magna disciplina. in his omnibus bonis si erant aliqua mala, num ideo iam mali natura dicenda est nisi ab eis, qui nesciunt, quid loquantur? porro, si propterea mali naturam putatis. quia non solum in alteram naturam mala erat, sed etiam in se ipsa habebat malum, nullumne malum esse arbitramini duram necessitatem. quam patiebatur deus uester ante commixtionem naturae contrariae, ut cum ea bellare et in eius fauces sic obprimenda
Abbreviated transcription (Latin):
sed illud melius. ubi nullum erat
malum.: Quae nam ergo huius
mala dicitis fuisse uastabant se
inquit inuicem. Laedebant. oc¬
cidebant. ab sumebant: si ad hoc
solum ibi uacar&ur. quomodo
ibi tanta agmina gignerentur.
nutrirentur perficerentur: :
Ira tibi ergo & quies & pax
Uerum tamen fateamur illud
fuisse melius regnum. ubi nullir
discordia. Duo tamen hona
ifta multo ac commodatͥus dixe¬
rim. quamunum bonum &al¬
terum malum ut illud sit me¬
lius. ubi nec singuli sibi m&ĩp¬
sis nocebant nec inuicem. hoc aũ
inferius bonum. ubi quam uis
inuicem aduersarentur: unum¬
quodtamen animal. suam salutẽ
incolomitatem. naturamque
tuebatur : Uerum tamen dõ
uesteo. ille saltem princeps tene¬
brarum. non ita longo interuallo
comparari potest. cui nemore¬
siftebat . cui regnanti cuncta ser¬
uierunt. quem contionantem
cuncta secuta sunt. quod sine
magna pace atque concordia
fieri non poss& Ibi enim sunt
regna felicia. ubi omnium ple¬

Expanded text:
sed illud melius, ubi nullum erat sed illud melius, ubi nullum erat malum . quaenam ergo huius mala dicitis fuisse ? uastabant se, inquit, inuicem laedebant, occidebant, absumebant. si ad hoc solum ibi uacaretur, quomodo ibi tanta agmina gignerentur, nutrirentur, perficerentur ? erat ibi ergo et quies et pax. uerumtamen fateamur illud fuisse melius regnum, ubi nulla discordia; duo tamen bona ista multo adcommodatius dixerim quam unum bonum et alterum malum, ut illud sit melius, ubi nec singuli sibimet ipsis nocebant nec inuicem; hoc autem inferius bonum, ubi quamuis inuicem aduersarentur, unumquodque tamen animal suam salutem, incolumitatem naturamque tuebatur. uerumtamen deo uestro ille saltem princeps tenebrarum non ita longo interuallo conparari potest, cui nemo resistebat, cui regnanti cuncta seruierunt. quem contionantem cuncta secuta sunt; quod sine magna pace atque concordia fieri non posset. ibregna felicia, ubi omnium ple
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ sit antidotum. & hyleuene¬
num. cum eadem res eademque
natura. nunc congruenter . nunc
incongruenter sumpta. siue
adhibita. uel prosit uel noceat:
taque secundum eorum fabu¬
lam potest dici deus eorum fuis¬
se uenenum genti tenebrarũ.
cuius corporatam firma ita
corrupit. ut infirmissima redder&
Sed quia & lux ipsa capta. oppres¬
sa. corrupta est. inuicem sibi uene¬
Cur nonergo
mala: Duo bona apud se. duo
mala in alterurtrum: postea si
opus fuerit: quaerimus quid ho¬
rum sit melius aut peius: Interim
quia duo bona erant apud se. ita
consideratur: Regnabat ds̃ inter¬
ra sua. regnabat & hyle insua san¬
tas regnantium. &ibi & hic copia
fructum. &ibi &hic̃ fecunditas
prolis. ut robique : sauitas propri¬
arum uoluptatum. apud utrosq:
sed illa gens inquiunt excepto
eo quod uicinae luci mala erat.
& apud se ipsam mala erat inte¬
rim bona eius multa iam dixi.
Si &uos mala eius potueritis os¬
tendere : erunt duo regna bona.

Expanded text:
deus sit antidotum et hyle uenedeus sit antidotum et hyle uenenum, cum eadem res eademque natura nunc congruenter, nunc incongruenter sumpta siue adhibita uel prosit uel noceat. itaque secundum eorum fabulam potest dici deus eorum fuisse uenenum genti tenebrarum, cuius corpora tam firma ita corrupit, ut infirmissima redderet; sed quia et lux ipsa capta, obpressa, corrupta est, inuicem sibi ueneur non ergo mala, duo bona apud se, duo mala in alterutrum? postea, si opus fuerit, quaeremus, quid horum sit melius aut peius . interim quia duo bona erant apud se, ita consideratur. regnabat deus in terra sua, regnabat et hyle in sua; sanitas regnantium et ibi et hic; copia fructuum et ibi et hic; fecunditas prolis utrobique; suauitas propriarum uoluptatum apud utrosque. sed illa gens, inquiunt, excepto eo, quod uicinae luci mala erat, et apud se ipsam mala erat. interim bona eius multa iam dixi; si et uos mala eius potueritis ostendere, erunt duo regna bona,
Abbreviated transcription (Latin):
ad summa. acorporalibus usq
adspiritalia Itaque ingente
tenebrarum. cum animal alicuiuꝰ
elementi. eo uescebatur cibo
qui nascebatur in etus elem̃to.
procul dubio suauitcetẽ ipsa
congruentia faciebat Si aut
incidiss& in alterius elementi
cibum. ipsa in congruentia fa¬
cer& offensionem sensuigus¬
tantis. quae offensio. uel amari¬
tudo. uel asperitas. uel insuaui¬
tas. uel quod lib& aliud. Aut si
ita nimium est ut alienaui com¬
pagem corporis concordiamq
disrumpat. ac sic interimat
aut uires auferat: &iam uene¬
num uocatur. non nisi perin¬
congruentiam. quod alterige¬
neri percongruentiam cibus est:
sicut panem qui cottdiana esca
nostra est. siaccipiter sumat ex¬
tinguitur: & nos sielleborum
quo peccora pleraque uescuntur
cuius tamen herbȩ adhibendȩ.
quidam modus &iam medica men¬
tum est: Quod si scir& aut
considerar& fausts nonutiq
uenenum & antidotum. pro
exemplo duarum naturarum
mali & bom poner&. tamquã

Expanded text:
ad summa, a corporalibus usque ad summa, a corporalibus usque ad spiritalia. itaque in gente tenebrarum cum animal alicuius elementi eo uescebatur cibo, qui nascebatur in eius elemento, procul dubio suauitatem ipsa congruentia faciebat: si autem incidisset in alterius elementi cibum, ipsa incongruentia faceret offensionem sensui gustantis: quae offensio uel amaritudo uel asperitas uel insuauitas uel quodlibet aliud, aut si ita nimium est, ut aliena ui conpagem corporis concordiamque disrumpat ac sic interimat aut uires auferat, etiam uenenum uocatur non nisi per incongruentiam, quod alteri generi per congruentiam cibus est: sicut panem, qui cotidiana esca nostra est, si accipiter sumat, extinguitur, et nos, si helleborum, quo pecora pleraque uescuntur; cuius tamen herbae adhibendae quidam modus etiam medicamentum est. quod si sciret aut consideraret Faustus, non utique uenenum et antidotum pro exemplo duarum naturarum mali et boni poneret, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
exactores. quos tonitrua commo¬
uer& fabulamini.: dulces enim
ac suaues si non haberent cbos suos.
numquam eos appete̾rent num¬
quam eis corpora uege tarent .
ita enim seres hab& ut procuiusq
corporis congruentia uel delect&
esca. uel offendat: sidelectat dul¬
cis aut suauis dicitur: Siautem
offendit. amara siue aspera.
siue aliqua insuauitate respuen¬
da Nonne ipsi nos homines
ita sumus: ut plerumque alter
app&at alimentum. quod al¬
ter exhorreat. siue protempe¬
ratione naturae. siue prousucon¬
su&udinis. siue pro affectione
ualitudinis : Quanto magis
longe diuersi generis corpora
bestiarum. possunt illud habere
iocundum. quod nobis amarũ
est: Analiter caprae adro¬
dendum sus penderentur oleas¬
trum: Nam sicut non nulli
morbo hominum mel amarum
est. ita illi naturae peccoris sua¬
uis oleafter: Sic insinuatur
prudentibus rerum examinato¬
ribus ordo quid ualeat. cum sci¬
lic& sua cuique adhibentur
que hoc bonum sit. abimisusq

Expanded text:
exactores, quos tonitrua commoexactores, quos tonitrua commouere fabulamini. Dulces autem ac suaues si non haberent cibos suos. numquam eos adpeterent, numquam eis corpora uegetarent. ita enim se res habet, ut pro cuiusque corporis congruentia uel delectet esca uel offendat. si delectat, dulcis aut suauis dicitur; si autem offendit, amara siue aspera siue aliqua insuauitate respuenda. nonne ipsi nos homines ita sumus. ut plerumque alter adpetat alimentum, quod alter exhorreat. siue pro temperatione naturae siue pro usu consuetudinis siue pro adfectione ualetudinis? quanto magis longe diuersi generis corpora bestiarum possunt illud habere iucundum. quod nobis amarum est! an aliter caprae ad rodendum suspenderentur oleastrum? nam sicut non nulli morbo hominum mel amarum est, ita illi naturae pecoris suauis oleaster. sic insinuatur prudentibus rerum examinatoribus ordo quid ualeat, cum scilicet sua cuique adhibentur que hoc bonum sit ab imis usque
Abbreviated transcription (Latin):
carnium quae nunc sunt innume¬
rabilia genera propagare Aut
copia ibi nonerat: ubi arbores.
non tantum inaquis &uentis. sed
&iam inigni & fumo. & nasci potu¬
erunt. &tanta fecunditate ditari.
ut ex earum fructibus sui cuiusq
generis animalia gignirentur.
& carum arborum feracitate nutri¬
ta atq pasta conseruarentur quo¬
rum saginae la&itia. prolis quoq
fecunditas testar&ur : Maxi¬
me ubi nullus labor agriculturȩ
nec intem peries aestatis & hiens.
Neque enim sol ibi circuibat.
ut alter nantibus temporibus annz
trans currerent : Pro inde per¬
p&ua fertilitas erat arborum.
quibus elementum &alimentũ
sui generis sicut gignendis ad¬
fuerat. tia fetandis perp&uo sup¬
p&ebat. & fructus numquam
deeẽ faciebat. sicut uidemus arbo¬
res citriorum toto anno & flores
& fructus parere : siiugiter in ri¬
gentur : Cagna ergo illic
copia. & eius habendae magna se¬
curitas: Neque enim uel grando
timebatur. ubi nonerant luminis

Expanded text:
carnium, quae nunc sunt innumecarnium, quae nunc sunt innumerabilia, genera propagare? aut copia ibi non erat, ubi arbores non tantum in aquis et ventis, sed etiam in igne et fumo et nasci potuerunt et tanta fecunditate ditari, ut ex earum frugeneris animalia gignerentur et earum arborum feracitate nutrita atque pasta conseruarentur, quorum saginae laetitiam prolis quoque fecunditas testaretur, maxime ubi nullus labor agriculturae nec intemperies esset aestatis et hiemis; neque enim sol ibi circuibat, ut alternantibus temporibus anni transcurrerent ? proinde perpetua fertilitas erat arborum, quibus elementum et alimentum sui generis, -sicut gignendis adfuerat, ita fetandis perpetuo subpetebat et fructus numquum deesse faciebat; sicut uidemus arbores citriorum toto anno flores et fructus parere, si iugiter inrigentur. magna ergo illic copia et eius habendae magna securitas; neque enim uel grando timebatur, ubi non erant luminis