comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in conparabilit̃ ista illã uincat incellegit quicorporalib
& tẽporalib spĩtalia & sepit̃na ꝓponit: Verũ quid opus ẽ demis¬
tus significationib sacrificiorũ uestisq nuptialis in c̃uenientẽ
carnalib sensib: uelle inculcare ser monẽ: Ecce qđ ẽ manifes¬
tius ꝓferamꝰ eugłm legiu& eri cõparans dñs & ñ illũ malũ qđ
homines antedi dicerant sed ipsedo cebat ꝑ fectius eẽ c̃testans
reus erit iudicio Ego aut dico uobis qui cũ iratus fuerit fri
suo reuscrit iudicio. Qui aut dixerit racha reuserit conci¬
lio Qui aut̃ dixerit fatuȩ. reuserit gehenne ignis. Quidtã
paruũ in peccatis. quã frĩdicȩre fatuae : quid tã magnũ in supli¬
cus quã gehenne ignis Siinlege & ꝓph&is iste in ueniss& aliquẽ¬
dixirs& frĩsuo facuo lapidari iussũ fuisse diuinitus. Quante
gulos artus. immo pꝰ singula corporis frustra paulatim atq:

Expanded text:
incomparabiliter ista illam vincat intelligiincomparabiliter ista illam vincat intelligispiritalia et sempiterna praeponit. Verum quid opus est de mysticis significationibus sacrificiorum vestisque nuptialis inconvenientem carnalibus sensibus velle inculcare sermonem? Ecce quod est manifesus: Evangelium Legi veteri comparans Dominus, et non illud malum quod homines ante didicerant, sed quod ipse docebat, perfectius esse contestans: reus erit judicio. Ego autem dico vobis: Quicunque iratus fuerit fratri suo, reus erit judicio; qui autem dixerit Racha, reus erit consilio: qui autem dixerit Fatue, reus erit gehennae ignis . Quid tam parvum in peccatis, quam fratri dicere Fatue? quid tam magnum in suppliciis, quam gehenna ignis? Si in lege vel prophetis iste invenisset aliquedixisset fratri suo, Fatue, lapidari jussum fuisse divinitus, quantaegulos artus, imo per singula corporis frusta, paulatim atque
Abbreviated transcription (Latin):
existim& iste fuissepeccatũ qđ inc̃ uiuio nuptiali inuentus ẽ homo
ñ habens uestẽ nup tialẽ: puto sihum& c̃sideratione istam̃tiamu
Huic aliquantulũ sufficere debuit erubescere & ut plurimũ in¬
uitantis indignatio ꝓtender& uestẽ mutare c̃pelli : & tam̃ dic¬
tũ est Ligate illi manus & pedes & picite eũ intenebras ex te¬
riores ibierit fl&us & stridordentiũ: Sed dic& ñ leuẽ culpã¬
sig̃ f ñ uestẽ habuissenuptialẽ qm̃ ista prauamagnarũ sunt
rerũ : Sic ergo & sacrificia uisibilia cũ sint int̾renis reb ex¬
igua magnarũ qm̃ diuinarũ signas rerũ in quib filusa cer¬
dotis seipsrcuius honor insacrificiis attendit̾ prȩferebant
Ñ aut̃ illa c̃uiuassep̃tulit sponso sedtantũ ñ congruit
qui nuptialẽ tuni cã ñ habebat. Uerũ tam̃ int̾ ipꝰsas poe¬
nas quib utrũq uindicatũ ẽ ille quidist& aduertit. quã q

Expanded text:
existimet iste fuisse peccatum, Quod in convivio nuptiali inventus est homo existimet iste fuisse peccatum, Quod in convivio nuptiali inventus est homo non habens vestem nuptialem. Puto, si humana consideratione ista metiamur, huic aliquantulum sufficere debuit erubescere, et, ut plurimum invitantis indignatio protenderetur, vestem mutare compelli. Et tamen dictum est: Ligate illi manus et pedes, et projicite eum in tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor dentium . Sed quod iam ista parva magnarum signa sunt rerum. Sic ergo et sacrificia visibilia, cum sint in terrenis rebus exigua, magnarum et divinarum signa sunt rerum: in quibus filii sacerdotis se ipsi Deo, cujus honor in sacrificiis attenditur, praeferebant. Non autem ille conviva se praetulit sponso; sed tantum non congruit, quia nuptialem tunicam non habebat. Verumtamen inter ipsas poenas, quibus utrumque vindicatum est, ille quid distet advertit, quamque
Abbreviated transcription (Latin):
onis uitũ tam scõ uiro ut uell& dĩpopulũ numerare sub repserit
corũq mortib: ñ & nis sediã iãq: huma c̃ditione uenturis &
celerit̃ transituris fuerit flagellatꝰ quorũ fuerat multitu dine
inflatus : Nec dico filias hȩli ñ fuisse in fantes. ut istelo quitͥ nes¬
ciens quid loquat᷑. Sed eiꝰ &atis qua possent & deberent ꝑsacri¬
lego ausu. quosedño dõ insacrificiis p̃ferebant digna cohertione
co hiberi qđ ne glectũ ds̃ nonsibi consulens. sed populo cui religio
pi&atis quȩ ꝓfuiss&: Bello &iã uindicauit ubi dĩ timorẽ poꝰ¬
tuerint augere uicturi ꝑ eorũ mortes qui fuerant. & sisenes cerent
p̾t ñ longatẽporũ spatia moricuri. Mortib: quippe corporũ
& indolore. tordis plagauiuentiũ. quã in resolutione carnis
poena morientiũ ubi anime decorporib ex euntes. suas causas
uero mortealius ꝓalio plectitur omo Sed hoc dico quan cũ

Expanded text:
onis vitium tam sancto viro, ut velle Dei populum numerare subrepserit, onis vitium tam sancto viro, ut velle Dei populum numerare subrepserit, eorumque mortibus non aeternis, sed jam humana conditione venturis, et celeriter transituris, fuerit flagellatus, quorum fuerat multitudine inflatus . Nec dico filios Heli non fuisse infantes, ut iste loquitur, nesciens quid loquatur, sed ejus aetatis qua possent et deberent, pro sacrilego ausu quo se Domino Deo in sacrificiis praeferebant, digna coercitione cohibere ; quod neglectum Deus, non sibi consulens, sed populo cui religio pietasque profuisset, bello etiam vindicavit, ubi Dei timorem potuerunt augere victuri, per eorum mortes qui fuerant, et, si se nescirent post non longa temporum spatia morituri. Mortibus quippe corporum Ubi magis est in dolore cordis plaga viventium, quam in resolutione carnis poena morientium; ubi animae de corporibus exeuntes suas causas ae; animarum vero morte alius pro alio plectitur nemo. Sed hoc dico, quantum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓuidentiam mor tecarnis accusat dĩꝑuidentiã. morte cordis
mittat᷑ ingehennã Quis aut̃ utrius lib& sexus homo ñ mall&
gladiũ trucidari. &iã illomodo qđ trucidauit sacerdos finees
fornicarios. in ipso conplexu nefariae uolũ tatis t̾ribile consti¬
tuens aduersus & secrandas libi dines ultiones exemplũ: ꝓpt̃
qđ maxime dõplacuit: quis in quã ñ mall& tali genere mortis
in t̃fici. quis ñ postremo igne c̃sũmi uł ferinis morsib ꝑ ipsa
ris interitũ transito riũ sequat in ge hennã sinefine suplicium:
nisi quia testa m̃ti utriusq unus ẽ dr̃ : Nã possent iudei dicere ad¬
uersus huius impi&atẽ quã lib& exager& bella caedes uulnere
unus & uerus ẽ ds̃ crimine crudelitatis arguendus. quia ꝓpͥt̃
filu ely sacerdo cis. de ollis uł caccabis dõ p̃paratis aliquid d¬
gustassent: qua inre ñdisputo quantũ & quã ꝑniciosũ elati¬

Expanded text:
de morte carnis accusat Dei providentiam, in morte cordis de morte carnis accusat Dei providentiam, in morte cordis intratur in gehennam. Quis autem utriuslibet sexus homo non mallet gladio trucidari, etiam illo modo quo trucidavit Sacerdos Phinees fornicarios in ipso complexu nefariae voluptatis, terribile constituens adversus exsecrandas libidines ultionis exemplum, propter quod maxime Deo placuit, quis, inquam, non mallet tali genere mortis interfici? Quis non postremo igne consumi, vel ferinis morsibus ris interitum transitorium, sequatur in gehenna sine fine supplicium, nisi quia Testamenti utriusque unus est Deus? Nam possent Judaei dicere adversus hujus impietatem, quantumlibet exaggeret bella, caedes, vulnera, unus et verus est Deus, crimine crudelitatis arguendus, quia propter filii Heli sacerdotis de ollis vel cacabis Deo praeparatis aliquid degustassent: qua in re non disputo quantum et quam perniciosum elati
Abbreviated transcription (Latin):
& inc̃ficice corãme ubi ꝓsecto quia mortẽ significat animarũ.
Magis ẽ utiq illa fidelib orrenda & m&uenda quã corpo¬
rũ : Vnde idem dñs dic̃ Nolite timere eos qui occidunt corpꝰ
animã aut̃ ñ posẽ occidere: sed potius cũ tim&e. qui potest
animã & corpꝰ ꝑdere in gehennã Quis generis mortis ꝑqual
anime mittunt᷑ in gehennã: Siquis fidelim̃te ut dignũ ẽ
cogita uerit ualde uilit̃ estimabit : quam lib& in gentissimã
stragem & sanguinis fluius mortaliũ corporũ: Et quomodo¬
cũq: quandoq moriturorũ quas cȩdes iste exagerans. & sco¬
lastica uanitate describens ad bla sphemandũ dm̃. qui tali¬
bus mortib eosquib h uius modi t̾ror ut illis fuerat flagel¬
labat errorẽ incutit mortalib sensib & aliquid sea gere pu¬
tat calces aduersus stimulũ iacendo ut cũ demorte carnis dĩ¬

Expanded text:
; interficite coram me : Ubi profecto, quia mortem significat animarum, ; interficite coram me : Ubi profecto, quia mortem significat animarum, magis est utique illa fidelibus horrenda et metuenda quam corporum. Unde idem Dominus dicit: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere; sed potius eum timete qui potest et animam, et corpus perdere in gehennam . Hujus generis mortes, per quas animae mittuntur in gehennam, si quis fideli mente ut dignum est cogitaverit, valde viliter aestimabit quamlibet ingentissimam stragem, et sanguinis fluvios mortalium corporum, et quomodocunque quandocunque moriturorum; quas caedes iste exaggerans et scholastica vanitate describens, ad blasphemandum Deum, qui talibus mortibus eos quibus hujusmodi terror utilis fuerat flagellabat; horrorem incutit mortalibus sensibus, et aliquid se agere putat calces adversus stimulum jaciendo, ut, cum
Abbreviated transcription (Latin):
cordis faraonis: Neq enĩ noui testam̃ti litte re ñdicunt
dequib dã Tradidit illos ds̃ in repbã m̃tẽ ut faciant quȩ
non c̃ueniunt. hoc despũ mendaciiquae dr̃ quibene utitur
&iã malis iustissimo iudicio adimpiũ regẽ decipien dũ misit
sicut micheas ꝓph&a sibi inuisio ne ꝓph&dica demonstratũ
eẽ testatͥ. Neq enĩ dubi tauit tale aliquid dicere apłspaulus
cũ sescir & uerissime dicere ubiait. Mitt& illis ds̃ operationẽ
erroris ut credant mendatio & iudicentͥ om̃s quiñ credider̃
ueritati: & c̃senser̃ iniquitati. hoc defacto ꝑ morsen cuids̃ dix̃
accipeom̃s duces populi. & uictim a illos dño c̃trasolẽ. hoc ẽ in
manifesto ꝑ diem uł qđ faccũ idolũ moyses itaiu dicauit. ut
nec ꝓximo suo quisq: parcer& ferro ꝑhimens impits: Neq
enĩ & dñs iħs ñ dix̃ eos aut̃ quinoluer̃ meregnare sibi adducite¬

Expanded text:
cordis Pharaonis. Neque enim Novi Testamenti litterae non dicunt cordis Pharaonis. Neque enim Novi Testamenti litterae non dicunt de quibusdam: Tradidit illos Deus in reprobam mentem, ut faciant quae non conveniunt . Hoc de spiritu mendaci, quem Deus, qui bene utitur etiam malis, justissimo judicio ad impium regem decipiendum misit, sicut Michaeas propheta sibi in visione prophetica demonstratum esse testatur . Neque enim dubitavit tale aliqucum se sciret verissime dicere, ubi ait: Mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunt veritati, sed consenserunt iniquitati . Hoc de facto per Moysen, cui Deus dixit: Accipe omnes duces populi, et victima illos Domino contra solem, hoc est in manifesto per diem . Vel quod factum idolum Moyses ita vindicavit ut nec proximonus Jesus non dixit: Eos autem qui noluerunt me regnare sibi, adducite
Abbreviated transcription (Latin):
men dat qm̃ & amator ds̃ utiliter & tim&ur : Vnde apłs
eodem loco utrũq cõmemorat dicens. Vides ergobonita
rũ qm̃ idem ds̃ẽ & illorũ & istorum. qđ aut̃ de isto cõmemo¬
raui quẽ pigrũ seruũ misita in tenebras exteriores seueritar
dr̃ubi nec futurorũ in ꝓuidus dr̃ quia talipecuniã suam cre¬
didit nec in pocens qui aut bene ager& ñ ipserex̃ ipse correx̃
nec emulus acmalitiosus qđ ad lucese peratũ intenebras
misitihoc de omnib poenis omniũ quae legunt̾ inꝓph&i cis
libris inflicte fuissepec cantib deb& fideldi lectorad uertere:
hoc er go &iã dediluuio. Neq enĩ dñs iħs ñ tale aliquidd futu¬
rũ in suo ꝓnun diuit aduentũ quando ait: Sicut indieb noȩ
man ducabant bibebant nouellabant edificabant nu¬
bebant. uxores ducebant. uenit diluuiũ &ꝑ didit om̃s:
Sicerit & aduentu filiihominis hoc & deob duracione

Expanded text:
mendat, quoniam et amatur Deus utiliter et timetur unde Apostolus mendat, quoniam et amatur Deus utiliter et timetur unde Apostolus eodem loco utrumque commemorat, dicens: Vides ergo bonitastorum? 28. Quod autem de illo commemoravi, quem pigrum servum misit in tenebras exteriores severitas Dei, ubi nec futurorum improvidus dicitur quia tali pecuniam suam credidit, nec impotens quia ut bene ageret non ipse rexit, ipse correxit, nec aemulus ac malitiosus quod a luce separatum in tenebras misit: hoc de omnibus poenis hominum, quae leguntur in propheticis Libris inflictae fuisse peccantibus, debet fidelis lector advertere. Hoc ergo etiam de diluvio. Neque enim Dominus Jesus non tale aliquid futurum in suo praenuntiavit adventu, quando ait: Sicut in diebus Noe manducabant, bibebant, novellabant, aedificabant, nubebant, uxores ducebant; venit diluvium et perdidit omnes: sic erit et adventus Filii hominis . Hoc et de obduratione
Abbreviated transcription (Latin):
cũ intenebras exteriores. Sicuc de adam dic cũ ẽ ut deligno
uitae se peracus. mortẽ &iã corporis plec ter&ur. huic hõmini
desero deficientis malediccũ uid&ur potentis imperiũ. Di¬
cat ergo impocenaẽ xpm̃ qumad qui renda spĩ talipecunia non
potuit quod cupiebat efficere Dicat cmulũ ac maliciosũ qđ
seruosuo in uiderit lucem ac salucẽ quẽ piciius sic intẽnebrar
ubi ẽ& ei fl&us & scridor dentiũ. Siaut̃ dexp̃o non dicit hoc
conditore & pec catimerico dampnatorẽ qđ ñ aud& dicere
hominis redẽpcore & sicius p̃cepa contempserit poena &
Hec maledicta nesciens isce iaculatur quando quidem illeait
Sicrederitis morsi creder&is & mihi Deme enĩ illescripsic
quid enim pat̃ sinefilio uł tunc fecit uel um quã fac̃: Siergo salu¬
brit̃ ñ solũ bonitatẽ uerũ &iã siueritatẽ dĩ scã scriptura cõ¬

Expanded text:
eum in tenebras exteriores : sicut de Adam dictum est, ut a ligno eum in tenebras exteriores : sicut de Adam dictum est, ut a ligno vitae separatus morte etiam corporis plecteretur . Huic enim homini diserto, deficientis maledictum, videtur potentis imperium. Dicat ergo impotentem Christum, quoniam de acquirenda spirituali pecunia non potuit quod cupiebat efficere: dicat aemulum ac malitiosum, quod servo suo inviderit lucem ac salutem, quem projici jussit in tenebras, ubi esset fletus et stridor dentium. Si autem de Christo conditore, et peccati merito damnatore, quod non audet dicere de hominis redemptore? Et si ejus praecepta contempserit, poena ain Christum haec maledicta nesciens iste jaculatur? Quandoquidem ille ait: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi: de me enim ille scripsit . Quid enim Pater sine Filio, vel tunc fecit vel unquam facit. Si ergo salubriter non solum bonitatem, verum etiam severitatem Dei sancta Scriptura com
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ ibi cũ xp̃o hoc ẽ eẽ cũ uitae ligno: Ipse ẽ quippe sapientia
dequa ut superius cõmemoraui scriptũ ẽ. lignũ uitȩẽ amplec¬
tentib eam Nũquidnã & refellen dũ est quo uelut acute
ut sibi uid&ur inrid& primodm̃ ñ praescisse qđ contigit. De¬
inde implere ñualuisse ꝗđd magno recogitaui t̃cio ad maledic¬
tũ secon uertisse superacũ: Vnde scitdm̃ ñ p̃scisse qđ c̃tigit anquia
concigit: Quinimmo si ñ contigisse nullo modo id prȩscis&
fucurũ quia ñerat futurũ. Aut siputat ꝓpterea ñ prescisse quia
ut eiꝰ auger& peccunia quicquid est ꝗđ illa significat: ergo quia
contigit ut ille sua pigricia ñ adquirer& hoc ñ prȩscunt ille qui
dedit. Dicere &iã pocest non implesse de hoclucroxpm̃ quod
magnopere cogitauit. Pocest & illud c̃ciũ ad maledictũ secor¬
uertisse superatũ qm̃ dix̃: ligate illi manus & pedes & ꝓicite

Expanded text:
autem ibi cum Christo, hoc est esse cuautem ibi cum Christo, hoc est esse cuerius commemoravi, scriptum est, lignum vitae est amplectentibus eam . Nunquidnam et hoc refellendum est quod velut acute, ut sibi videtur, irridet: primo Deum non praescisse quod contigit; deinde implere non valuisse quod magnopere cogitavit; tertio ad maledictum se convertisse superatum. Unde scit Deum non praescisse quod contigit? an quia contigit? quinimo si non contigisset, nullomodo id praescisset futurum, quia non erat futurum. Aut si putat propterea non praescisse, quiaut ejus augeretur pecunia, quidquid est quod illa significat . Ergo quia contigit ut ille sua pigritia nihil acquireret, hoc non praescivit ille qui dedit? Dicere etiam potest non implesse de hoc lucro Christum quod magnopere cogitavit. Potest et illud tertium, ad maledictum se convertisse superatum, quoniam dixit: Ligate ill
Abbreviated transcription (Latin):
separare cũ iã fuiss& spĩ culit̃ mortuus anima utiq sepdratus
abalimento sapientiae. Os itaq quidei contegiss& in animo
significare uoluit sepcirando eũ aligno uitae quo significa¬
bitur sapientia. Sed ista inquit arbor quae in paradiso urȩ
fruccus serebat. cuiꝓderat cui nisi prius illis primis homi
nibus masculo & feminȩ qui in para diso fuerint consicuti
Deinde isđs depara diso ꝓmerico suȩ iniqui tacis eiec cis
mansit ad memoriã significandȩ spĩcalis arborisuitae qđ
ẽ ut diximꝰ ipsa sapientia beatorũ crbmutabilis ani¬
marũ utrũ aut̃ illo eybonunc uescat aliquis nisi forte
enoe & elias non tẽmere asseueran do puto: Ligno tam̃
promunere pi&atis & fidelissimȩ confessionis latronis ani¬
me credencis in xp̃o legeremus paradiso eodem die fuisse con¬
cessũ: Am̃ in quit dico cibi hodie mecũ eris inpara diso. Cir

Expanded text:
separare, cum jam fuisset spiritaliter mortuus, animo utique separatus separare, cum jam fuisset spiritaliter mortuus, animo utique separatus ab alimento sapientiae: Deus itaque quid ei contigisset in animo significare voluit, separando eum a ligno vitae, quo significabatur sapientia. Sed ista, inquit, arbor, quae in paradiso vitae fructus ferebat, cui proderat? Cui? nisi prius illis primis honibus, masculo et feminae, qui in paradiso fuerant constituti? Deinde istis de paradiso pro merito suae iniquitatis ejectis mansit ad memoriam significandae spiritualis arboris vitae: quod est, ut diximus, ipsa sapientia, beatarum cibus immutabilis animarum. Utrum autem illo cibo vescatur nunc aliquis, nisi forte Enoch et Elias, non temere asseverandum puto: ligno tamenpro munere pietatis et fidelissimae confessionis, latronis animae credentis in Christum legeremus paradisum eodem die fuisse concessum: Amen, inquit, dico tibi, hodie mecum eris in paradiso . Esse
Abbreviated transcription (Latin):
nima eiꝰ exclusaẽ Et ista quadã sua in teriora morce iã mor¬
tua. Nam desapientia scriptũ ẽ Laignũ ui gȩẽ amplec ten¬
cib eam qđ iste non intellegens ait qua tenus ergo ante ma¬
ledictũ In morcalis homo ꝑp&uo uiuere poterat. quiñ dũ
exista arbore erbũ supserat quasi aliquis dixerit aut millo
libro ali cubilegerit qđ nondũ adam sũpserat ex cybo arboris
uit&e : Quin potius intellegendus ẽ qm̃ inde illa uita in corpore
ꝑ p&lua supp&ebat neu&us cate consu mer&ur & n ad hoc
inde phibitus ut ex pec catipoenã illi e& necessitas morcis
quomodo inquit ex dĩ maledicto moricaepit. cũ uita ipsa Nũ quã
exipsa miciũ sũpserit quasi optauerit ei ds̃ mortẽ sicut homo
hominȩ ac ñ dĩ uerba ac sencentiã ꝑtinent punientis ñ adirã
maledicentis. Punire aut̃ mortẽ corporali fuit auitae arbore

Expanded text:
nima ejus exclusa est, et ita quadam sua interiore morte jam mornima ejus exclusa est, et ita quadam sua interiore morte jam mortua; nam de sapientia scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam . Quod iste non intelligens ait: Quatenus ergo ante maledictum immortalis homo perpetuo vivere poterat, qui nondum ex ista arbore cibum sumpserat, quasi aliquis ei dixerit, aut in illo libro alicubi legerit, quod nondum Adam sumpserat ex cibo arboris vitae; quin potius intelligendus est, quoniam inde illi vita in corpore perpetua suppetebat, ne vetustate consumeretur aetatis. Ad hoc inde prohibitus, ut ex peccati poena jam illi esset necessitas mortis: quomodo, inquit, ex Dei maledicto mori coeperit, cum vita ipsa nunquam ex ipso initium sumpserit, quasi optaverit ei Deus mortem, sicut homo homini, ac non Dei verba ad sententiam pertineant punientis, non ad iram maledicentis. Punire autem morte corporali, fuit a vitae arbore
Abbreviated transcription (Latin):
a quo utiq quiplus recedit. plus uincit᷑: quia tanto ẽ inferior quanto
d& erior & ideo necesseẽ ut qui mali alteri prius in ferendo uincere
uid& uramplius ipsebonum a mittendo uincat necs eripotest
ut ei sit locus melior cũ causa sit peior: & qđ ad tẽpꝰ p̃ualuisse uisus ẽ
iuriã utiq: a con trario uult intellegi si assit ꝓnuntiat᷑ doccus non
calũmatͥ in doccus. Porro aut̃ cui displic& peccataꝓhibit aligno
sub trahere homini quẽ uiuere noluiss&: sed qm̃ rationales animȩ
desapientia uiuunt quarũ mors ẽ insipientia huius rei signi¬
ficande gratia lignũ uite inparadiso fructusuo mori hominẽ
nec corpore siner& : qđ ergo indes paratus traditus ẽ morti con¬
sũ menđ & ate qđ nequa quã illi uccediss& sisc̃ꝑ eodẽ cybo frue¬
r& significatũ ẽ qđ prius ab spĩtule uitȩ ligno ꝓpt̃ peccatũ a¬

Expanded text:
A quo utique qui plus recedit, plus vincitur; quia tanto est inferior, quanto A quo utique qui plus recedit, plus vincitur; quia tanto est inferior, quanto deterior. Et ideo necesse est, ut qui malum alteri prius inferendo vincere videtur, amplius ipse bonum amittendo vincatur: nec fieri potest ut ei sit locus melior, cum causa sit pejor. Et quod ad tempus praevaluisse visus est juriam , utique a contrario vult intelligi, si adsit pronuntiator doctus, non calumniator indoctus. 24. Porro autem, cui displicet peccator prohibitus a ligno io quolibet modo vitam subtrahere homini quem vivere noluisset: sed quoniam rationales animae de sapientia vivunt, quarum mors est insipientia, hujus rei significandae gratia lignum vitae innec corpore sineret. Quod ergo inde separatus traditus est morti consumendus aetate , quod nequaquam illi accidisset, si semper eodem cibo frueretur, significatum est quod prius ab spiritali vitae ligno propter peccatum a
Abbreviated transcription (Latin):
mauit factus ẽ ab ipso ñ deipso: quia nec hominis flat̾ hominis
pars ẽ: Nec homo eũ fac̾ descipso sedex aereo alito supto & effu
Os uero po tuit & denihilo & uiuum rati onalẽq potuit. qđ ñ potest
ho mo: quã uis ñnulli existiment ñ tunc animatũ primũ hominẽ.
quando ds̃ in eius faciae sufflauit. & factus ẽ in animã uiuã. Sed
denunc lon gũẽ disputare. animã tam̃ non eẽ partẽ di nende subs¬
tantia & natura eiꝰ creatã siuȩꝑ latã. sed ex ni hilo factã dubitare
loco meliore: quã ds̃ quia p̃ualuit decipere hominẽ quẽ fecerat
recessitfã dõ Vera quipƿe qm̃ diuina ẽ illa sententia. ante ru¬
inã exaltabi tͥcor. & ubi contra dm̃ exal tabit ibi ab illo de¬
uiacto non recessiss&: Quomodo ẽ aut̃ ui stus hominis decep¬
tor cũ a sem& ipsosit &iã ipsedecept᷑: Vnde & ille qui decepit & il¬

Expanded text:
mavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis mavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis pars est; nec homo eum facit de se ipso, sed ex aerio halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; sed de nunc longum est disputare; animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare loco meliore quam Deus, quia praevaluit decipere hominem quem fecerat recessisset a Deo. Vera quippe, quoniam divina est, illa sententia: Ante ruinam exaltatur cor . Et ubi contra Deum exaltatur, ibi ab illo devicto non recessisset. Quomodo est autem victor hominis deceptor, cum a semetipso sit etiam ipse deceptus? Unde et ille qui decepit, et il
Abbreviated transcription (Latin):
rus fuit hominẽ pec caturũ. sed simul &iũ quid iusti & boni fuerđa
depeccunte facturi. sũmã utiq diuinitatẽ p̃sciuit nec insti¬
tuit qđ ob e&: Si homo sibi obeẽ noluiss& sed potius instituit
qđ ꝓ dest: qui a homo non sine bone mercede o bedientiã custo¬
diss& ñ sine ut ili exemplo ut eã scĩ eiꝰ postori custodirent poe¬
nas in oboedientiae ꝑ sol uiss& nec uoluit qđ non potuit: hoc
enĩ uoluit: ut aut oboediens homo e&̃ aut in hobȩdiens in¬
pune ñ e& Nec in fruc tuoseuoluit. qđ homo ñ fuerat serua¬
turus iubere quia poena c̃tẽptoris docuit alius oboe dire.
nec in omne pars dĩ restitit dõ: qui asi anima hominis pars
dĩ eẽ. nec ase ipsa nec ab ali quo decipi nec adaliquid mali
faciendũ siuepaciendũ ulla necessi tate conpelli: nec in melius uł
d&erius mutare ommi potuiss&: flatusaũt ille dĩ qui hominẽ ani¬

Expanded text:
rus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et rus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et de peccante facturus, summa utique divinitate praescivit. Nec instituit quod obesset, si homo sibi obesse noluisset: sed potius instituit quod prodesset; quia homo non sine bona mercede obedientiam custodisset, et non sine utili exemplo, ut eam sancti ejus posteri custodirent, poenas inobedientiae persolvisset. Nec voluit quod non potuit: hoc enim voluit, ut aut obediens homo esset, aut inobediens impune non esset. Nec infructuose voluit, quod homo non fuerat servaturus, jubere: quia poena contemptoris docuit alios obedire. Nec in homine pars Dei restitit Deo: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a se ipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid male faciendum, sive patiendum, ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. 22. Flatus autem ille Dei qui hominem ani
Abbreviated transcription (Latin):
isse : auertat hoc ds̃ a cordib: piorũ: Siergo ratio reccade
de serit dm̃ quã ista que ita deseruit: sciat quisquis hoc sapit nec
illã deeẽ celestib reb quȩ nun quã deserit dm̃. Nec istã itacẽ fac¬
tã ut aliqua necessitate deserere coger& dm̃: & qui a uolũ tace
deseruit: ni hil ex hoc deminutũ sapientissimis dispositionib: dĩ
qui& malis bene & ꝑ uersis recte utit᷑ & dehumano zenere iusto
meritoq: dãpnato familiã scãm atq numerosã ñ ei merito sed
gratia sua facta. in nũ regnũ se crans laturũ eẽ testatͥ: quae
cũ ita sinc: nec ds̃ occultare debuit lignũ qđ ꝓpt̃ consccuturã
hominis miseriã siex illo contra pro hibuicionẽ usurp& aut
ignos cer& a quobono cacidiss& & in ꝗđ malũ incidiss&. A pel¬
lauit lignũ dinoscentiae boni & mali: quur enĩ occultar& dequo
mandacũ dabat. & ꝑ qđ oboe dientiã cõm̃dabat : Nec igna¬

Expanded text:
isse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta deisse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta dedeserit Deum, quam istam quae ita deseruit: sciat quisquis hoc sapit, nec illam deesse coelestibus rebus quae nunquam deserit Deum, nec istam ita esse factam ut aliqua necessitate deserere cogeretur Deum; et quia voluntate deseruit, nihil ex hoc diminutum sapientissimis dispositionibus Dei, qui et malis bene et perversis recte utitur, et de humano genere juste meritoque damnato familiam sanctam atque numerosam, non ejus merito, sed gratia sua factam, in aeternum regnum se translaturum esse testatur. 21. Quae cum ita sint, nec Deus occultare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis miseriam, si ex illo contra prohibitionem usurpato dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum incidisset, appellavit lignum dignoscentiae boni et mali. Cur enim occultaret de quo mandatum dabat, et per quod obedientiam commendabat? Nec igna
Abbreviated transcription (Latin):
aut iste hominis institutorũ amagnobono ꝓ hibuisse quẽ fecerat
dũ eũ peccori similẽ sinedinoscencia boni &mali eẽ uoluiss&. Hȩc
cnĩ dinoscentia ñc̃beati hominissapientia sed miseria experien¬
tia : Vn de lignũ nom accepit acuius cybo ẽ homo ꝓhibit᷑ ut
omniũ ori gomat̾q uir cutũ. ut in eana tura cuisic dic tũ est
arbitriũ libere uolũ tacis: ut eã cam̃ necessesit uiuere sub potestati
melioris . quã quã ñ defuerint quib uisũ ẽ illã dinoscentiam boni
& mali Magnũ aliꝗđ bonũ fuisse. cuius capaces non dũ fuer
plice at sic eẽ fac tũ ut ñposs& peccaresinoll&. Nũ quid enĩ sime¬
lior ec quiñ poss& peccare. ideoñ bene factusẽ quiposs& & ñ pec¬
care ut uero usq ad eo desipiendũ ẽ ut homo uide ac melius
aliquid fieri debuisse & hoc dm̃ uidissen put& aut pucat uidisse
ñ credat facerenoluisse aut uoluisse quidẽ sed minime potu¬

Expanded text:
ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, dum eum pecori similem sine dignoscentia boni et mali esse voluisset. Haec enim dignoscentia non est beati hominis sapientia, sed miseri experientia: unde lignum nomen accepit, a cujus cibo est homo prohibitus, ut omnium origo materque virtutum, in ea natura cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris. Quanquam non defuerint quibus visum est illam dignoscentiam boni et mali magnum aliquod bonum fuisse: cujus capaces nondum fuerunt pliceat sic esse factum, ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior esset qui non posset peccare, ideo non bene factus est qui posset et non peccare? Aut vero usque adeo desipiendum est, ut homo videat melius aliquid fieri debuisse, et hoc Deum vidisse non putet; aut putet vidisse, et credat facere noluisse; aut voluisse quidem, sed minime potu
Abbreviated transcription (Latin):
quo modo qđ ñ nouerat arguebat Neq enĩ pec cata ñ argi¬
ebat : om̃a ait quaȩ arguunt sicut dix̃ apłs alumine mani¬
festant᷑ : Quo modo igiꝰt̃ aquo arguebant᷑ ignorabant᷑: Nne
rectissime respondebit & nouerat᷑ & non nouerat. Rectissi¬
me omnino: nouerat enĩ ꝑsapientiã : ñ nouerat ꝑ experien¬
ciã Huic itciq diuine sapientiae credere debuit adam ut ab
illa maliscientia quaȩ fit ꝑ experientiã p̃cepto dĩ oboediens tẽ¬
perar&u Sic enĩ malũ nescir& nisi feciss& fec aut̃ sibindõ
nihil facere pocuit uolũ tatẽ in obe dientia. Nisi qđ ipsepa¬
ter&ur legẽ iusticiae: hec ẽnãque poene in oboedienti ho minired¬
dica inscm& ipso. ut eiuicissim non oboedi atͥ. Nec a sem& ipso :
de quare uberius in aliis & maxime in quarto decimo libro de
ciuita tedi dispucauimꝰ: Nunc̃ aut̃ breuit̃ responderim ad idqđ

Expanded text:
Quomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non arguQuomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non arguebat: Omnia autem quae arguuntur, sicut dicit Apostolus, a lumine manifestantur : quomodo igitur a quo arguebantur, ignorabantur? Nonne rectissime respondebitur, et noverat, et non noverat? Rectissime omnino: noverat enim per sapientiam, non noverat per experientiam. Huic itaque divinae sapientiae credere debuit Adam, ut ab illa mali scientia quae fit per experientiam, praecepto Dei obediens temperaret. Sic enim malum nescisset, nisi fecisset. Fecit autem sinim facere potuit voluntate inobedientiae, nisi quod ipse pateretur lege justitiae. Haec est namque poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec a semetipso. De qua re uberius in aliis, et maxime in quarto decimo libro de Civitate Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod
Abbreviated transcription (Latin):
qđ rep̃ hendit iste hominisconditorẽ quia prohibuerit eũ sũ¬
mere crbũ dinoscentiae boni & mali tãquã eũ pecorib parẽ ẽ
uoluis s& nescientib istadiscernere & hoc ei ne gass& cui
potestatẽ dediss& in bestias. quo solo homo superat bestias
quã necessariũ ẽ uite bene a gende: qđ discimꝰ: quaȩdã in felicit̃
disci& filicius non nulla nesciri: Morbos enĩ & dolores quanto
felicius nesciremus: Siergo medicus nos ab aliquo cybophi¬
malã ual&dudinẽ & ꝑditã sinitatẽ. qđ utiq melius ignorass&
& i illã quã ꝑdidit sanitatẽ mansiss& credens me dico ꝑ oboe¬
dientiã ñ morbo ꝑ experientiã: Nũquid talẽ medicũ in ui¬
disse nob eius mođi scientiã disceremꝰ: quis dubit& malũ eẽ pec
peccatũ Rergo nouerat hoc malũ: atq ideo illã unde adã
phibitus ẽ boni & mali dinoscentiã ñ habebat. hic siqueratͥ

Expanded text:
quod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohibuerit eum suquod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohibuerit eum sumere cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam necessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohimalam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico per obedientiam, non morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiapeccatum . Non ergo noverat hoc malum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur,
Abbreviated transcription (Latin):
semine. Pmitto qđ potest hic in tellegi signisicatũ eẽ qđ in¬
formis lia matemes aquae uł habyrsi uocabulo in sinuata
sit & sp&ies acceperit duorũ istorũ grauiũ lem̃torũ hu¬
moris & bumi & ideo dictũ ẽ congreg& aqua quã labilis
mobilis & spoiesdataẽ apareat auc arida quia immobilis fix¬
saẽ : Nã ilud qđ magis ꝓph&a libribuius auctor inten Er
tentiosis & infidelib sensib in gerendũ: Cũ ergotot exitos
piequerentib pateant n&emere tanta rephendat᷑ auc¬
conditorẽ dm̃ caecos & ingratus inuehit᷑ & aud& dicere
ei qui se fix̃ quare sic me fecis cicũ omnino quomodo sit fac¬
tus ignor& multũ p̃cipitis mencis audatiaẽ: Sed uasa irȩ
ꝑmittunt᷑ ista garrire ut tamquã deneꝗlegentia somno
excitentur uasa miscricordia & studio respondendi pestilen¬
tib moledictis adhibeant curã salubrib dictis: Ecce enĩ in eo

Expanded text:
emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod inemineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materies aquae vel abyssi vocabulo insinuata sit, et species acceperit duorum istorum gravium elementorum, humoris et humi: et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, tentiosis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur aucconditorem Deum caecus et ingratus invehitur, et audet dicere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit factus ignoret, multum praecipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respondendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis. Ecce enim in eo
Abbreviated transcription (Latin):
quã solfier& nomina uerit: Sed conueniant homines ad
cisse quandã lucẽ : & quendã diem quẽ sciebat morses Anmor¬
sennescisse istã hac diem quẽ ñ solũ iste. uerũ &iã qui uerba eiꝰ
tionẽ sed re p̃hensionẽ tãquã ñ recte dictũ sit: Con gre gentͥ
aquae inc̃gre gationẽ unã & dpareat arida. eo qđ aquis
om̃a tenebantꝰ Ignorans quẽ ad modũ aqua in a erias ua¬
pores tenuata rarescat & nebulosa caligine multũ occup&
spatii exiguũ uero sic c̃gregata denseaturꝰ Neciã leuis uo¬
lit& sed grauis fluit&: Quid ergomirũ si rara trã texerat
silpiesita qudauit Quid si&iam diuino nutu in magnas sinostr
sub sedit atq ica quic quid naturae humi de ꝑͥtotũẽ iacebat
inpautes concauas cofluens recessit ac&cris & qđ apersebat
aperuit congre gata in bumiliora sec cũbentia qua mare
int̃ fluer& & circũ fluer& atq altiora descrens qua orbis spa¬

Expanded text:
quam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad quam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad cire quamdam lucem et quemdam diem, quem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui verba ejus tionem, sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida ; eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenuata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata densetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis
Abbreviated transcription (Latin):
ñ carnis aliã uero illã dequa scriptũ ẽ. Dix̃ dĩ fiat lux & facta ẽ
adnõ Poss&iã merito ipsius fidei lux uocari & angeli non pos¬
sunc qui sem ꝑ uident fatiem patris: Vnde en goscit utrũ talis
lux primitus facta sit. undescit: quomodo milla luce uespere &
mane poss& intellegi : Quomodo deniq senario numero p̃senta¬
ta suerit operib di & in ea septima requi euerit dr̃ Vnde adistos
dies nob notissimos qui solis circuitu reuoluunt: seꝑte nariipsius
numeri quae dam forma trans lataẽ: Sed silux factaẽ corpo¬
ralis undeno uit quomodo eẽ potuerit antesolem & antefirma¬
m̃tũ qđ caelũ p̃tea nuncupatũ ẽ: remota ab aspectib trenorũ
Lumina nob uisibilia ut diuiderent imperauie: Euis are ferat
quam uis nsit in dignandũ potius quã ridendũ in dicare istũ nob
qđ diem hore designent horas aut̃ sol discernat atq distmin&
& uell&: credamꝰ qđ morses istanes cierit. & ideo diem ante¬

Expanded text:
 carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est antur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane possit intelligi? Quomodo denique senario numero praesentata fuerit operibus Dei, et in ea septima requieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem ante
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ꝓphas sũos inscripturis scĩs defilio suo qui factus estei exsemin edauid scđ
carnẽ : Quareñ sibi potius ꝑsonã imponit illorũ : quare sefacit tãquã sublege
eis qui fuerant sinelege: ut quiseidicit. Vob enĩdicogentib: quãdiũqui¬
dẽ egosũ gentiũ apłs minis teriũ meũ glorificabo : siquo modo ad acmulati¬
onẽ ꝓuoc are potero carnẽ mete ut saluos faciã aliqos ex illis. sienun regẽ gentiũ
illorũ treconciliacio ÷ mundi quaeerit assũptionis uitia exmortuis : Siaũt
delibatioscãẽ & conp ersio & sira dix scã est & ramidĩ . Deĩsrab eliticis quip¬
peistadicit : de quib anteiã dixerat̃: quidergo amplius ẽ. iudaeo ałq̃ utilitas
circũ cisionis multũ ꝑomnẽ modũ : Primũ quidẽ quia credita illis eloqui adĩ:

Expanded text:
Prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum Prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem ? Quare non sibi potius personam imponit illorum? Quare se facit tanquam sub Lege, eis qui fuerant sine Lege? Utquid eis dicit: Vobis enim dico Gentibus, quamdiu quidem ego sum Gentium apostolus, ministerium meum glorificaboocem carnem meam, ut salvos faciam aliquos ex illis. Si enim rejectio illorum reconciliatio est mundi, quae erit assumptio, nisi vita ex mortuis? Si autem delibatio sancta est, et conspersio; et si radix sancta est, et rami. De Israelitis quippe ista dicit, de quibus ante jam dixerat: Quid ergo amplius est Judaeo, aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem m
Abbreviated transcription (Latin):
morbis tãmisericorde subuenit quã sibi sub ueniri uoluiss & sierrorẽ
uł infirmitatẽ similis laborar&s hic in fallatia detestabilẽ uertit:
Demn dequerit ad romanos. corinthios. galathas. aefesios colosenses.
philipenses. thesolonicenses quomodoloquebat᷑ apł̃s in quaillarũ quinq:
ꝑsonarũ eoscẽ. deput abat : ꝓculdubio q̃m̃ inp̃putio gentes erar̃ ñ in
cũ barnaba ad geñtes illi aut adcir ũcisionẽ irent: &alialo coaꝑtis ume dicit.
quã diuegosũ gentiũ apłs & multis aliis locis ꝓprio qđ amunere doctorem gen¬
tiũ seeẽ :testat̾: Cũ ergo eent sinelege totgentes quib euangłmp̃dicabat quid
ignaris uinculũ sicut est ꝑȩstis arbitrat᷑ erroris aquoeos fuisse liberos
m̃agis debuit gratulari : Vdopus erat ut adromanos sicẽ& exhorsus : Pai¬

Expanded text:
morbis tam misericordi corde subvenit, quam sibi subveniri voluisset, si errore morbis tam misericordi corde subvenit, quam sibi subveniri voluisset, si errore vel infirmitate simili laboraret, hic in fallaciam detestabilem vertit. Deinde quaero, ad Romanos, Corinthios, Galatas, Ephesios, Colossenses, Philippenses, Thessalonicenses, quomodo loquebatur Apostolus? In qua illarum quinque personarum eos esse deputabat? Procul dubio quoniam in praeputio Gentes erant, non in cum Barnaba ad Gentes, illi autem ad circumcisionem irent . Et alio loco apertissime dicit, Quamdiu ego sum Gentium apostolus: et multis aliis locis proprio quodam munere doctorem Gentium se esse testatur. Cum ergo essent sine Lege tot gentes quibus Evangelium praedicabat, quid ignaris vinculum, sicut ista pestis arbitratur, erroris, a quo eos fuisse liberos magis debuit gratulari? Quid opus erat ut ad Romanos sic fuisset exorsus: Pau
Abbreviated transcription (Latin):
quartã infirmor quintadeb& ꝗm̃quinq ꝓmis erat : Hancutadder&
ilioloco inquit superius iamdix̾: sapiaentiam loquit᷑ int̃ꝑfectos. ut ꝑ fecto¬
rũ uideatur quinta ꝑsona Hoc totũ ꝓpterea molitus ẽ.: ut siquando aliqͥd
non sapientib & fectis sediudaeis locutũ fui̾sse quasuud eũ . uł eis quis ub
lege eẽnt tã quã e& & ipse sublege Hacꝑ hoc subdoleatq menda citer
simulantẽ se apud inꝑfectosiedificare. qđ apud ꝑfectos nonmentiendo
sed ueredicendo destruerit Hanceiui delic&erroris machinationẽ
nescio quifabrius fabricauit quẽ uelut magistrũ ueritatis romae sein¬
uenis segloriat᷑ Quis non ho enr̃m nondico sensus xp̃ian. sed qualis cũ hu¬
manus exhorreat: Primoenĩ conside randũ est: quã se fraudulentissim ũ
&m̃datissimũ ꝓ fiteatur. quim̃ tientẽputat & laud& apłm. & quo ille
dixitnon fallentis astu sed cõpacientis affectũ. quiadiuersis animarũ

Expanded text:
Quinta debetur, quoniam quinque promiserat: hanc ut adderet, Alio loco, inquit, superius jam dixit, « Sapientiam loquimur inter perfectos » ; ut perfectorum videatur quinta persona. Hoc totum propterea molitus est, ut si quando aliquinon sapientibus et perfectis, sed Judaeis locutum fuisse quasi Judaeum, vel eis qui sub Lege essent, tanquam esset et ipse sub Lege: ac per hoc subdole atque mendaciter simulantem se apud imperfectos aedificare, quod apud perfectos, non mentiendo, sed vera dicendo destrueret. Hanc videlicet ei erroris machinationem, nescio quis Fabricius fabricavit, quem velut magistrum veritatis Romae se invenisse gloriatur. Quis non hoc monstrum, non dico sensus christianus, sed qualiscumque humanus exhorreat? 4. Primo enim considerandum est quam se fraudulentissimum et mendacissimum profiteatur, qui mentientem putat et laudat Apostolum: et quod ille dixit, non fallentis astu, sed compatientis affectu, quia diversis animarum
Abbreviated transcription (Latin):
ins̃angune ꝓpharũ : Itaq testimonio estis uobin&ipsis quia filii estis corũ qui ꝓpħas
occiderunt: filio sutiq dixũmitatione sceleris nonpnagine generisnonenim qđ
ex illiscdmcarnem natierant. hoceius ẽẽ. poterat criminis edeissimiles in fidelicradeli¬
tate monstrabant: Ideoq conectis hacdicit: & uosim pletem̃ surã patrum ur̃orũ
serpentes genimina iperarũ quomodo fugi &is aiudiciogehaenne : Ideo ec ce

Expanded text:
arum. Itaque estis testimonio vobismetipsis, quia filii estis eorum qui Prophetas occiderunt. Filios utique dixit imitatione sceleris, non propagine generis. Non enim quod ex illis secundum carnem nati erant, hoc eis esse poterat crimini; sed quod eis se similes infideli crudelitate monstrabant. Ideoque connectit, ac dicit: Et vos implete mensuram patrum vestrorum. Serpentes, genimina viperarum, quomodo fug
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ. qui ẽ suꝑ o m̃a ds̃ benedictus inscła am̃. Ueritatẽ sedicere clamat apłs
incapite luuscae sententi& & hoc inxp̃o quiẽ. ipsaueritas. contes tantes sibi con¬
haec in ea optio & gła. haectestam̃ta. haec legis constitutio.ho cobsequium.
scła: fabules aniles qđ iub&ur p̃cipuae r&inere. q̃ui iub & deuitare fabulas
aniles. fabules aniles: Sed quid mirũ sitanta impietacedibirat. quilegis uult
ẽẽ. destructor. sĩquosdã idem apłsdicit uolentes. eẽ legis. ñdestruecores sed
doctores. ñ intellegere neq: qud ocunt᷑ neq: dequib: ad firmant: uerũ nos illud
qđ secutus ad iunxit aduersus ucriusq teneam continuo quippe nequis exit

Expanded text:
nem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula, Amen ? Veritatem se dicere clamat Apostolus in capite hujusce sententiae, et hoc in Christo qui est ipsa veritas, contestante sibi conHaeccine adoptio, haec gloria, haec testamenta, haec Legis constitutio, hoc obsequium, saecula, fabulae sunt aniles? Quod jubetur praecipue tenere, qui jubetur devitare fabulas aniles, fabulae sunt aniles? 8. Sed quid mirum si tanta impietate delirat, qui Legis vult esse destructor; si quosdam idem apostolus dicit volentes esse Legis, non destructores, sed doctores, non intelligere neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant? Verum nos illud quod secutus adjunxit, adve
Abbreviated transcription (Latin):
reddita apłs uero qđ aita dromanos quo modo in uocabunt inquẽ ñ credider̃ aut
quomodo credunt᷑ qͥuaẽ ñ audier̃ : Dicentib dix̃ nonde iudaeis sicut hic sõniat: Cos
enim uolebat refellere doctorgentiũ : q̃ uiputabantgenti tantũ modo iudacorũ ñ &iã
bunt inquẽnon credider̃ : Tut quomodocredunt qua ẽ ñ audier̃ continuo subiunx̃:
Quomodo aut̃ audient sine p̃dicante: aut quomodo p̃dicabt̃ nisimittant᷑ istarefũ¬
cans eosquinegabant ad incircũcisas gentes p̃dicatores xp̃i eẽ mittendas Illud
uidix Lapidem quẽ reꝓbauer h aedificantes. hic factus ẽ incaputanguli. Quis erac
Codisti iniquitatẽ ꝓptereaunx̾ teds̃ ds̃tuus oleo exultationis p̃particib tuis. Quo¬
gentes: in eũ gentes sperabt̃: Quis eratxp̃s qui ꝑeundẽm esaiam tañtũ antep̃ dixit:
Iste peccata nr̃ aport& & ꝓnobis dol& & nosput auimͥ eũ ẽẽ indolore & inplagae& in

Expanded text:
reddita. 11. Apostolus vero quod ait ad Romanos, Quomodo invocabunt in quem non crediderunt? aut quomodo credent quem non audierunt? de Gentibus dixit, non de Judaeis, sicut hic somniat. Eos enim volebat refellere Doctor Gentium, qui putabant genti tantummodo Judaeorum, non etiam bunt, in quem non crediderunt? aut quomodo credent quem non audierunt? continuo subjunxit, Quomodo autem audient sine praedicante, aut quomodo praedicabunt, nisi mittantur? ita refutans eos qui negabant ad incircumcisas gentes praedicatores Christi esse mittendos. Quod qui dixit: Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli ? Quis erat odisti iniquitatem, propterea unxit te, Deus, Deus tuus oleo exsultationis prae participibus tuis ? Quoin gentibus, in eum gentes sperabunt ? Quis erat Spiritus qui per eumdem Isaiam tanto ante praedixit: Iste
Abbreviated transcription (Latin):
ut ignorar& quẽ ad modũ axp̃o & apłisinlibris aut nouum
testam̃ tũ ꝑtinentib confirm&ur legis ac ꝓpħarũ & com¬
mñdeauẽcoritas ꝓ̃inde ex cogitasse se existimat quo pacto
iubterfugiat moles testimoniorũ in euangelicis & apostolicis litteris delibrs uete¬
ribi positouiq̃ uib cius uelit nolitcer uicata lingua conterit᷑: Ait quippeapłm ꝓqua

Expanded text:
in libris ad Novum Testamentum pertinentibus, confirmetur Legis ac Prophetarum et commendetur auctoritas. Proinde excogitasse se existimat, quo pacto subterfugiat moles testimoniorum in evangelicis et apostolicis Litteris de Libris veteribus positorum, quibus ejus, velit nolit, cervicata lingua conteritur. Ait quippe Apostolum