comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ad t̾ram neq ꝓpt̾ terrã. S adcȩ¬
lum. & ꝓpt̾ eum qui fecit t̾ram &
cȩlũ. Ergo factus ẽ homo ñ quasi or¬
natus terrȩ. s dñs & possessor ut non
ad t̾ram referatur conditio eiꝰ. ꝓpt̃
m̃torum si int̾roget quis utrũ nam
credendũ sit ex ipsis ea quȩq elem̃¬
tis ẽẽ condita. ad quoꝵ. decorẽ acpul¬
cbritudinẽ facta ꝓbant᷑. ut uerbi
gr̃a quȩ ad ornatũ terrȩ facta sunt.
non nͥ de t̾ra sumi potuerunt. hoc
& si maliis uerũ concedimꝰ ñ cam̃
in elem̃do aeris ullo mͦ ꝓbare uale¬
mus. cũ manifeste uolatilia lega¬
mus accepisse. & ab aquis originẽ
& mnaere mansionẽ. Quod quare
factũ sit ut ñ ad sumlitudinem
alioꝵ. quȩ ad ornatũ elem̃toꝵ. mũ¬
dicreata sunt. ex ipso elem̃to ma¬
t̾iam sumerẽt. in quo locũ sorti¬
ri debuerunt. forte quis ad ipsus
elem̃ti mat̾iam referat. quod qua¬
si tantam aer corpulentiã non ha¬

Expanded text:
ad terram, neque propter terram, sed ad coead terram, neque propter terram, sed ad coelum; et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et possessor, ut non ad terram referatur conditio ejus propter mentorum si interroget quis, utrumnam credendum sit ex ipsis ea quaeque elementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non ha
Abbreviated transcription (Latin):
ne forte cũ aliis p̃dicau̾it ipse reꝓ¬
bus fiat. SEcce ista sunc triũ dierũ¬
oꝑa anteqũa sol ułcȩt̾a lumina¬
ria facta fuissent. Inhis pͥmis tͥbus
dieb disposica ẽ umu̾sitatis huriꝰ
machina. & partib suis distribu¬
ta firmam̃to desuꝑ expanso. de¬
inde t̾ra reuelata. atq imo residen¬
te & suo pondere librata collectisq
aquarũ molib int receptacula
sua aere serenato quatuor mundi
elem̃ta locis suis distineta & ordina
eoꝵ. & hoc tͥb sequentib idem dieb
factũ est. Quarto qui fuit pͥmꝰ intͥ¬
b ornatũ est firmam̃tũ. sole & lu¬
na & stellis. Quinto die qui fuit se¬
cundus in tͥb aer inuolatilib & aq̃
in piscib ornam̃ta acceꝑunt. Sexto
die qui fuit tercius intrib. accepit
t̾ra bestias. & ium̃ta. & reptilia. ce¬
teraq animantia quȩ mouentur
interra. Homo autẽ nouissimo
die factus ẽ det̾ra. & int̾ra. ñ tamen

Expanded text:
ne forte cum aliis praedicaverit, ipse repne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus fiat opera, antequam sol vel caetera luminaria facta fuissent. In his primis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta et ordinaeorum, et hoc tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimo die factus est de terra et in terra, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
tribuitur. s relinquunt᷑ diffusȩ
atq expansȩ. quasi quȩ coartarino¬
lint. uł colligi. Quid putas hoc sibi
apłs uiam uob̃ demonstrabo: Si
linguis hominũ loquar. & ange-¬
lorum. si habuero omnẽ ꝓpħiã.
si nouero myst̾ia oĩa. qͥd est: Nicħ
ꝓdest sicaritatẽ non habeã. Pax ait
diat corda ur̃a & indelligentiasinãs.
Iam quodãmͦ uidemꝰ quare aquȩ
ille quȩ supͣ cȩlũ sunt ñ debuerunt
colligi. & in unũ coartari. qm̃ cari-¬
tas amplificanda semꝑ ẽ. & dilatan-¬
da. & qͣnto latius panditur. tanco
celsius sublimatur. Quȩ sub cȩlo st̃¬
autem aquȩ congregandȩ funt & con¬
stringendȩ in locum unũ. ut uide
ꝑ certos tramites & exitus ordinatos
quacũq deducant᷑. Qm̃ affectꝰ ani¬
me inferior. nͥ certa lege constrin-¬
gatur. ñ potest apparere arida. nec
germina ꝓducere. sicut apłs casti¬
gat corpꝰ suũ & inseruitutẽ redigit.

Expanded text:
tribuitur, sed relinquuntur diffusae tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid putas hoc sibi Apostolus, viam vobis demonstro . Si lingua hominum loquar et angelorum; si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax, ait, t corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo snt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit,
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ram. ab illa magna abysso. qua¬
siã fonte quodã aquȩ int̾ius qͥdẽ
int̃ uiscera telluris ꝑ thracones
occulcosq meatus. desuꝑ uͦ in su¬
ꝑficie ꝑ alueos suos in om̃s partes
deductȩ sunt itu & redicu mirabi¬
li & indefesso. lege ꝑpetua adunũ
sunt ñ dixit scͥptura quod congre¬
gadȩ funt in locũ unũ. quẽadmo-¬
dũ de illis quȩ erant sub cȩlo. Mag¬
na sunt mhis om̃ib sacram̃ta. nec
explicabilia ꝓ̃senti abbreuiatiomi.
quod aquȩ subcȩlo sunt congre¬
gantur in unũ locũ qͦa apparet
arida. & germina ꝓducit. simulq
ipsa aeris spacia contracta taudẽ
caligine serenantur. & aquarũ trac¬
tus ad irrigaudam atq infunden¬
dam t̾ram ꝑcorpꝰ illiꝰ quacũq spar¬
guntur. & nichilsine causa factum
est. Hoc mirũ uidetur. qͦd aquȩ quȩ
sub cȩlo sunt congregantur in locũ
unũ & illequȩ sunt supͣ cȩlũ non
congregantur. neq eis locus unus

Expanded text:
terram ab illa magna abysso quaterram ab illa magna abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad unum sunt non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus
Abbreviated transcription (Latin):
Et dixit ds̃. Congregent᷑ aquȩ
quȩ sub cȩlo sunt in locũ unum.
Quantũ adlitt̾am spectat. locus
unus in quo congregatȩ sunt aq̃
quȩ sub cȩlo erant.abyssus mag¬
na creditur. quȩ ab ipso mundi
exordio incorpore t̾rȩ tantȩ capa¬
citatis facta fuisse putatur. ut om¬
niũ receptaculũ aquarũ eẽ potu¬
isset. Nam aquarũ natura in pͥn¬
cipio tenuis ad modũ leuisq&e
in modũ nebulȩ cuiꝰdam dispsa.
pꝰ quã diuina uirtute & iussio.¬
ne inunã ut ita dixerĩ massam
compingi quodãmͦ atq dense¬
ricȩpit. ipso suo pondere deor¬
sum uergens in ima collapsa a
ttrra excepta est. spaciumq illud
quod desuꝑ usq ad ipsũ firma-¬
mentũ occupauerat sereñ. pu¬
rũq dereliquit. Ipsa quoq cerrȩ
suꝑficies aquis om̃ib int̾ alueos
suos conclusis apparerecȩpit. pͥmo
quidẽ lutulenta & lubrica nuda¬
q uelut quȩ germina necdũ ulla
in ipso eẽt suꝑ t̾ram. & factũ ẽ ita.
Deinde ad irrigandam unu̾sam

Expanded text:
Et dixit Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla in semetipso esset super terram: et factum est ita . Deinde ad irrigandam universam
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ium continet om̃ia ꝑ rationẽ
continet. & cũ sit unus & simplex
natura. multiplex est tam̃ sapien¬
tia. sicut stabilis ueritate. et
mobilis subtilitate. hic ergo

Expanded text:
omnium continet, omnia per rationem continet; et cum sit unus et simplex natura, multiplex est tamen sapientia, sicut stabilis veritate et mobilis subtilitate. Hic ergo
Abbreviated transcription (Latin):
temporis mom̃to quo uisibilit᷑ et
corꝑalit diuisa ẽ lux atenebris. in¬
usibilit̾ qͦ boni angłi discreti sunt
a malis. illis in tenebris peccati caden¬
tib. & istis ad lucẽ iusticiȩ conu̾sis il¬
luminatisq aluce ut lux eẽnt et
ñ tenebrȩ. Sic eñi consonare debu¬
erunt exemplaria oꝑum dĩ. utquȩ
uisibilia erant oꝑa sapientiȩ. iui¬
sibiliũ ꝓuentꝰ sequerent᷑ scđm qͦd
ipsa quȩ utrobiq oꝑabat᷑ sapien¬
tia. ibi iudiciũ exercuit. hic forma¬
uit exemplũ. Diuisa ẽgͦ lux a te¬
nebris. & erat lux inuisibilis. et
uisibiles tenebrȩ erant similit et
lux inuisibilis erat. & cenebrȩ in¬
uisibiles erant. & utrmnq diuisio
facta ẽ. & simul facta ẽ diuisio dene

Expanded text:
temporis momento quo visibiliter et temporis momento quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique operabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et utrorumque divisio facta
Abbreviated transcription (Latin):
idõ dixisse scͥpturã. factum
estuesꝑe & mane diesunꝰ. Non
eñi dixit faccũẽ mane & uespere.
s factum ẽ inquit uesꝑe & mane dies
unus. quia sicut dixim pͥmus dies
mane p̃cedens ñ habuit. qm̃ aluce
plena atq ꝑfecta initium sumpsit.
Propt̾ea om̃is aurora p̃cedentis diei
ẽ. & om̃is dies ab ortu solis iitiũ su¬
mit: estq dies naturalis illud spaciũ
temporis. qͦd ab ortu solis usq adoca
sũꝑtransiens. noctẽ in se diemq con¬
cludit. Inqua q̃m naturalit dies
noctẽ p̃cedit. & finẽ diei uesꝑam di¬
cimꝰ.finẽ noctis aurorã. constat in¬
dubitant̃ qͦd aurora semꝑ ad p̃ce¬
dentẽ diem referenda sit. Ergo il¬
lud pͥmũ mom̃tum temporis. qͣn¬
do creata ẽ om̃tum ufibiliũ inuisi¬
biliumq natura. nec nox fuit ne¬
q dies. & tam̃ dempꝰ fuit. qͥa muta¬
bilitas fuit. postea uͦ continuo luce
facta. diuisȩ sunt tenebrȩ. &lux. &
tempꝰ iam ꝑ diẽ & noctẽ distingui

Expanded text:
ideo dixisse Scripturam: Factum ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim dixit Factum est mane et vespere; sed: Factum est, inquit, vespere et mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum pertransiens noctem in se diemque concludit; in qua quoniam naturaliter dies noctem praecedit et finem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui
Abbreviated transcription (Latin):
tius puto. ut credam lucẽ illã in pͥn¬
cipio factam ad illuminanda cor¬
porea sine dubio corporeã fuisse.
quale fortasse ẽẽ pocuisset corpus
aliquod lucidũ. cuiꝰ p̃sentia cunc¬
ta illustrarent᷑. quẽ admodũ nunc
in sole uideri potest. ipsamq uice
& loco solis factam. ut int̾m motu
suo cucũagitaret᷑. & noctẽ diemq
discerneret. Cum qua qͥa diespͥma
exorta ẽ. ego crediderim magis illã
qͣndo facta ẽ ibidẽ pͥmũ apparuis¬
se.ubi solcotidiano cursu circum¬
uectus oriens emergit. ut eodem
trannte circumeurrens. ac pͥmo ad
occasum descendens uesperam facẽt.
demde reuocata adortum aurorã
hoc ẽ mane ante ortũ sequentis diei
illustra ret. Et ꝓpt̃ea quia pͥm
diesau. Aroram precedentẽ non
habuit.
qm anteqũa lux crea-¬
retur ple¬
nȩ cenebrȩ fuerunt.
mox au¬
tẽ luce apparente suꝑ
t̃ram
plenus dies ꝓpt̃ea quod
a ꝑfec¬
to opꝰ dĩ inchoari debu

Expanded text:
tius puto ut credamus lucem illam in printius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus aliquod lucidum, cujus praesentia cuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus dies auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset,
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑẽ. ut reigestȩ ueritatẽ diligen¬
tius ꝓsequamur. Principiũ gͦ di
do ipsa lux ñ mat̾ialit̃ de nichilo
creata ẽ. s dep̃iacenti illa uniu̾sita¬
tis mat̾ia formalit̃ facta ẽ ut luxeẽt.
& ium ac ꝓpͥetatẽ lucendi haberet.
hoc opꝰ pͥma die factũ ẽ. s huiꝰ oꝑis
mat̾ia ante pͥmã diẽ creata ẽ. moxq
cũ ipsa luce dies cȩpit. quia andelu¬
cẽnec nox fuit nec dies. etiãsi tempꝰ
fuit. Si autẽ quȩrit᷑ qualis hȩc lux
fint. corporea aut in corporea. & si
corporea cuiꝰmodi corpus habuit.
& utrũ unoloco circũscͥpta. anubiq
diffusa. utrũ in motu uł immobilis.
qͣntũ ego arbitror rectissime respon-¬
detur corꝑalib reb. & uisibilib
illuminandis. ñ nͥluc̃e corpo¬
sumq nͥ mobilis fuisset lux illa.¬
luxilla.
nequaqu̾a alt̾na uicissitudi¬
ne diemac noccẽ distingue Ire.
nec temporis spaciũ ullate nus
sine motu ꝑagere ualuisser. Scd̾m
hanc itaq considationẽ conuenien¬

Expanded text:
superest ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo ddo ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corposumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus sine motu peragere valuisset. Secundum hanc itaque considerationem, convenien
Abbreviated transcription (Latin):
aliquod hic cõmendatur. Et ñ
sunt laudata oꝑa scda non quia
bona non eent. s quia maloꝵ sig¬
nũ eeñt. Prima eñi oꝑa fecit ds̃
& illa om̃ia bona ualde erant. qͥb
neq merat corruptio. nec deerat
ꝑfectio. S uenit deinde diabolus
& homo & fecerunt ipsioꝑa sua.

Expanded text:
aliquod hic commendatur. Et non aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera secunda, non quia bona non essent, sed quia malorum signum essent. Prima enim opera fecit Deus et illa omnia bona valde erant ; quibus neque inerat corruptio, neque deerat perfectio. Sed venit deinde diabolus et homo, et fecerunt ipsi opera sua;
Abbreviated transcription (Latin):
cii censura quasi firmam̃tũ quod¬
dam in medio sese collocat. ato
hinc suꝑ cȩlestes aquas. illinc autẽ
ponit. non potest inferior corrup¬
tela suꝑiorẽ animȩ puritatẽ infi¬
cere. neq ipsa quȩ sursum ẽ since¬
ritas ad ea quȩ subt̃ sunt abiecta &
uilia simtur sese inclinare.S Sed¬
ei qͦd eẽc bonũ. sicut incȩt̾is om̃ib
dieb uidisse legitur. & uidit ds̃ qͦd
eẽt bonũ. Aut eñ opꝰ eiꝰ nonfint
& bonũ non fuit. aut siopꝰ eiꝰ fuit
bonũ fut. Si autẽ bonũ fuit. et
opꝰ enis fuit. uidit utiq quia bo¬
num fuit. qui non potuit igno¬
rare quod fuit. siue bonũ siue
malum fuit. Quaregͦ hic ñ dictũ
est indit ds̃ qͦd eẽt bonũ. sicut
alibi ubiq dictũ est uidit d̾s qd eẽt
bonũ: Nã si idco alibidictũ ẽ q fac¬
tũ ẽ. cur etiã ħ dici ñ debuit si factũ
fuit fortassis q binariꝰ signum di¬
uisionis est qui primus
ab unitate discedit. sacramentũ

Expanded text:
cii censura quasi firmamentum quodcii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem aratim, non potest inferior corruptela inferiorem animae puritatem inficere; neque ipsa quae sursum est sinceritas, ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinare. is omnibus diebus vidisse legitur et vidit Deus quod esset bonum. Aut enim opus ejus non fuit et bonum non fuit, aut si opus ejus fuit, bonum fuit. Si autem bonum fuit et opus ejus fuit, vidit utique quod bonum fuit qui non potuit ignorare quod fuit, sive bonum sive malum fuit. Quare ergo hic non dictum est: Vidit Deus quod esset bonum, sicut alibi ubique dictum est: Vidit Deus quod esset bonum . Nam si ideo alibi dictum est quia factum est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum
Abbreviated transcription (Latin):
qui int̾ius fabricatus ẽ mundo. qͥd¬
dam huiꝰ oꝑis formã & exemplarha¬
bens ubi terra quȩdã deorsum po¬
sita consistit sensualis natura homi¬
nis cȩlum autẽsursũ puritas incel¬
ligentiȩ. & quasi quodam im mor¬
talis intȩ motu uegetata ratio. Du¬
as uͦ istastam dissimiles in imo ho¬
mine naturas. magna quȩdã desi-¬
diorum moles. hinc inde fluctuan¬
tiũ & incontraria sepe motu alt̃¬
no tendentiũ oberrat. quia & ali¬
ud ẽ quod subtus caro ex infirmi¬
tade p̃ssa appetit. & aliud quod sp̃c
sursum ꝑcontemplationẽ ueri¬
tatis eleuatus indendit. s fit aliqͦ¬
tiens ut contrarii motꝰ confusio¬
nẽ gignant. nͥ racio media inter-¬
ueniens druidat ab inuicem. et¬
discernat uoluntates & appetitus.
desidiaq diuidicet. quid sit uide-¬
licet quod ex carne deorsum trabit.
quid quod exspũ insuꝑna inhiat.
sũmũ illud & immortale bonũam¬
biens. Nam cũ ipsa ratio fortit̃ iudi-¬

Expanded text:
qui interius fabricatus est mundo, quidqui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, ediscernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judi
Abbreviated transcription (Latin):
sihȩc humana inuestigatio relin-¬
quenda potius qũã discucienda
non uideret. Nam utrum expu¬
ro igne factũ sit. siue exaere. aut
etiam exaqua. uł postremo ex duo¬
bus aut trib horum cõmixcis.
& si substantiã solidam naturaq
palpabilem habeat. qͣnta ue cre-¬
denda fit spissitudo eiꝰ. & utrum
ipsum calidum uł frigidũ. aut
cuiꝰ alc̾ius qualitatis existat meri-¬
to quereretur. sunde aliquid cer-¬
tum sciri potuisset. Nunc autem
in questionib harũ rerũ ñ michi
mulcũ laborandũ uidetur. quas
nec ratio ulla comp̃hendit. nec
auctoritas cui fides adhibenda
sit ꝓbat. solum hoc quod legimꝰ crede¬
re sine dubitatione debemꝰ. qͥa factũ
ẽ firmam̃tũ ut duuderet aquas ab
aquis. hoc ẽ ut part̾ẽ aquarũ intra
ambitũ suũ concluderet. partẽ uͦ
partim. earũdem aquarũ natura
consisteret. nonquȩrat extrase qui
hȩc ꝓpt̃ se facta credit. ham ẽ millo

Expanded text:
si haec humana investigatio relinsi haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque partim earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo
Abbreviated transcription (Latin):
b. in quo opus ñ fec̾it ds̃. donec sep¬
tima dies ueniret. qͣndo deindeab
om̃ioꝑe requieuit. Et hȩc quidem
deoꝑatione pͥmȩ diei dicta sunt.
¶Et uidit ds̃ quod eẽt bonũ &ait.
fiat firmam̃tũ in medio aquarũ.
Noluit gͥds̃ ad sequens opustu¬
sire donec duudicasset pͥmũ. Cum
gͦ uidisset deluce quod eẽt bonũ.
tunc ait. fiat firmam̃tũ. Quantũ
ad litt̾am ꝑtinere uidetur. factũ
ẽ firmam̃tũ die scd̾a. pͥusquidẽ
milla umu̾sitatis mat̾ia de m̃na¬
locreatum. & nunc ex illa ipsa ad
talem formã erutum & factũ firma¬
mentũ ut ambitu suo mediũ quo¬
dammͦ int̾ueniens magnã illam
aquarũ imm̃isamq congeriem ab
iuic̃ẽ separaret. atq diuideret &¬
de aquis faceret aquas & aquas. hoc
ẽaquas qͣs ambitu suo incrinsecꝰ
complecteret᷑. & subtus se contin̾et
&aquas qͣs extͥnsecus & supͣ girũ
limitis sui relinqueret. Fos ulta qͥ
animũ quȩstione pulsare possent.

Expanded text:
bus in quo opus non fecerit Deus, donec sepbus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec quidem de operatione primae diei dicta sint.Et vidit Deus quod esset bonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret. CAP. XVIII. animum quaestione pulsare possent,
Abbreviated transcription (Latin):
t̾imus. quod pͥma die lucẽ in exortu
rpsius diei fecit. deinde ut cursufuo
diem noctemq distingueret. pͥmũ
deoriente ad occasum. & rursum
de occidente ad ortũ direxit. nec
solumm opꝰ eius fuisse quod lux fac¬
taẽ. s qͦa directa ipso gubernante
& dirigente cursum expleuit. Eo¬
dem modo de scda die dicetur. qͣn¬
do firmamentũ factũ ẽ & circũ acti¬
onis ꝑpetuȩ p̃ceptũ simul & legem
accepit. hoc etiam det̃cia quartaqͥn¬
ta uł sex die ꝓut ratiodictauerit
exquiret. quisquis huius partis as-¬
sertionẽ elegerit. Si cui autẽ ista in¬
t̃precatio nimis obscura uidebitur.
maxime quod de motu firmam̃ti
necdum rata sit assertio. ad illã al¬
t̾am qua ꝓposinmꝰ recurrat expo¬
sitionẽ quȩ facilior ẽ. & se ꝓmptius
ad intelligendum cõmodat ratio¬
ni. Dicet gͥ dm̃ sex dieb oꝑatũ. et
septima deinde die requieuisse ab
oꝑe. qͥa nullus de sex inuenitur die¬

Expanded text:
terimus, quod prima die lucem in exortu terimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur die
Abbreviated transcription (Latin):
exhibicum ẽ. s de eo ipso quod ance
uilius habebatur. Ita de reb dubiis
nemo ẽ qui possit certũ aliquid dif¬
finire. Solum adhuc illud de oꝑa
tione pͥmȩ diei inquirendũ restat. si
ds̃ lucẽ in pͥmo exortu eiusdẽ diei. id
ẽ pͥmȩ creauit. cũ nichil eadẽ die ali¬
ud fecisse legatur qua lucẽ. utrum ne
usq ad exortũ sequentis diei qͣndo
firmam̃tum fecit. ab oꝑe cessasse cre¬
dendus sit. cũ scͥptura septima eum
die demũ requieuisse testetur. Cui
quȩstioni gemina responsione ob¬
uiamus. aut eñi dicemus dm̃ in il¬
lis sex dieb oꝑationẽsuã ita conti¬
nua ꝑseuerantia ꝓduxisse. ut nul¬
lo temporis int̾uallo ab oꝑando de¬
sierit. aut ita sex dieb oꝑatũ ut mil¬
lum quidẽ diẽ in oꝑando int̾mise¬
rit. non qͦd nullo temporis spacio
oꝑari cessauerit. & siquidẽ illam
assertionẽ ꝓbare uolumus qͦd con¬
tinua fuerit eius oꝑatio. dicere po¬

Expanded text:
exhibitum est; sed de eo ipso quod ante exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid definire. tione primae diei inquirendum restat: si Deus lucem in primo exortu ejusdem diei, id est primae creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in operando intermiserit; non quod nullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem illam assertionem probare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere po
Abbreviated transcription (Latin):
ret quod ꝑfectũ est. Et sunt qui
quȩrant quid de illa luce factum
sit. ꝓpt̾ea quod iam nulla eiꝰ uesti¬
gia reperiri possunt. ex quo solis
claritas illuxit. Alii dicunt disꝑ¬
sam ꝑ ampla aeris spacia. uimlu¬
cendi & illuminandi amisisse. suꝑ¬
ẽẽ tam̃ adhuc quasdam tenues re¬
liquias quȩ mambitu firmam̃ti
intͥnsecus huc illucq sparsim dili¬
gentiꝰ intuentib nocte demonstrẽ¬
tur. die uͦ maiori eas ne uideri ua-¬
leant solis claritate abscondi. Sic
quiq suas opiniones ꝓut possibi¬
le est confingunt. s quis scit sup¬
sa eadem lux postea in solis substan¬
tiam tͣnslata sit. & ampliata clari-¬
tate formã meliorẽ acceꝑit. quẽad¬
modũ in nuptiis iħc deaqͥs uinũ
fecit. ut reformationis stacum in
melius. & restautionis sacramen¬
tũ demonstraret. Nam quoderat
lux ante quã solfactus ẽ. hoc erat
aqua pͥus qũa muinũ mutata est.
ut ñ aliud fieret quod potius

Expanded text:
ret quod perfectum est. Et sunt qui ret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propterea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius
Abbreviated transcription (Latin):
de qͣnta sit cautela bono oꝑi adhi-¬
benda. in pͥncipio om̃ium oꝑum
tuoꝵ Ande ut lucẽ habeas inte. ut
om̃ia oꝑa cua lucissint & ñ tene¬
brarũ. Dostea consida diligenter
utrum ne lux tua pura sit & non
fucata. & cũ inueneris quia bona
est. tunc demũ diuide eam acene¬
bris. & uoca lucẽ diẽ. & tenebras noc¬
tem.Deinde reliqua oꝑa tuaquȩ
in luce feceris. uide sietiam ipsabo¬
na sunt. & nullũ om̃ino opꝰ sine
iudicio ꝑtͣnseas. donec agnoscas
cuncta quȩ fecisti. Ita genurum
ẽ uidiciũ: pͥmũ in quo lux iudica¬
tur. & uidetur sibona ẽ ut diuda¬
tur a tenebris. Scdm ẽ iudiciũ qͣn¬
do oꝑaipsaquȩ in luce facta funt
ad iudiciũ uocantur. & uidet᷑ quia
ipsa quoq bona sunt. & sic demũ
requiescit ds̃. Aliqua quȩdam lu¬
cis mystĩa int̾m ꝓ tempore tran¬
seurentes ꝑstriuxim̾. nunc iterũ
ad ꝓpositi nr̃i seriem texendam
mundũ antequã solem crearet.
ope uicaria p̃currentẽ. donec ueni-¬

Expanded text:
de quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc demum divide eam a tenebris, et voca lucem diem, et tenebras noctem. Deinde reliqua opera tua quae in luce feceris, vide si etiam ipsa bona sunt; et nullum omnino opus sine judicio pertranseat, donec agnoscas cuncta quae fecisti. Ita geminum est judicium: primum in quo lux judicatur et videtur si bona est ut dividatur a tenebris, secundum est judicium quando opera ipsa quae in luce facta sunt ad judicium vocantur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi nostri seriem texendam mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem, donec veni
Abbreviated transcription (Latin):
tenebras & lucẽ.s etiã int̾lucẽ et
luc̃e iudicabimꝰ. Non solũ inter
Parum est eñi ad ꝑfectũ int̾ diẽ
& noctẽ iudicare. parũ ẽ tenebraᷤᷤ
& lucẽ diuidere. hoc ẽ untutes a
uitiis sequestrare. nͥsciamꝰ etiam
int̾ diẽ & diẽ iudicare. & sciam
omnẽ diẽ iudicare. ut sapiamꝰ
qui sint illi motus qͥ sub iurtutũ
specie quasi luce aliena ad nos ue¬
miunt. & qui rursum illi sint qui
ueram uirtutis claritatẽ p̃tendirs.
& inipsis quoq uirtutib non so¬
potiora ꝓbemus. Sp̃alis eñi diui-¬

Expanded text:
tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et luParum est enim ad perfectum inter diem et noctem judicare, parum est lucem et tenebras dividere: hoc est virtutes a vitiis sequestrare, nisi sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et in ipsis quoque virtutibus non sopotiora
Abbreviated transcription (Latin):
dme bona eẽt. & diuisit lucẽ a te¬
nebris. uocauitq lucẽ diẽ & tene¬
bras noctem. Et in ea luce inqua
uidit lucẽ qͦd eẽt bona. etiam cȩc̾̃a
oꝑa fua quȩ oꝑatꝰ est uidit quod
eenͣt bona. & mebil sine illa luce
uidit uł bonũ uł malũ. siue exhis
quȩ ipse bona fecit. siue exhisquȩ
nos fecimꝰ mala. quȩ om̃ĩa ipse ñ
male s bene uidit. & ibi uidic ubi
nullũ malũ fuit. Hȩc ipsa lux est.
qua & nos uidere oportet omnem
lucẽ sibona ẽ. nec pot̾imus iudica¬
re uere deluce sibona ẽ. donec ista
luce illuminati fuerimꝰ quȩ uere
bona ẽ. Sp̃alis eñĩ diuidicat om̃ia.
et ipse anemine iudicatur. ꝙ si sp̃c
dĩ uere in nob̾ habitat. ñ nos pote¬
runt decipere sp̃c erroris. etiam¬
si inluce uemiant ad nos. qͥa habe¬
bimꝰ lucẽ in nob̾. in qua nob mani¬
festũ erit de om̃i luce sibona ẽ. et
sic fiducialit diuidem̾ lucẽ adene¬
bris. & iudicabimꝰ non solũ int̾

Expanded text:
dine bona esset. Et divisit lucem a tedine bona esset. Et divisit lucem a tenebris, vocavitque lucem diem, et tenebras noctem; et in ea luce in qua vidit lucem quod esset bona, etiam caetera opera sua quae operatus est vidit quod essent bona, et nihil sine illa luce vidit, vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce an bona est, donec ista luce illuminati fuerimus, quae vere bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis habitat, non nos poterunt decipere spiritus erroris, etiamsi in luce veniant ad nos; quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis manifestum erit de omni luce utrum bona est; et sic fiducialiter dividemus lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter
Abbreviated transcription (Latin):
noctẽ: Aut ꝑseipsam eam uidit
quod eẽt bona. aut ꝑ aliam lucem
uidit quod eẽtbona. S quomͦ ꝑ ip¬
sam uidere potuisset qͦd eẽt bona.
sialiam lucem non habuisset ꝑqũa
et inqua ipsam lucem uidisset qͦd
ẽẽt bona: Hansi uidit qͦd eẽc bo¬
na lux ista. & uere uidit. in aliquo
uidit. de cuiꝰ bonitate dubitari ñ
potuit. Ergo alia lux fuit mereata.
in qua ista lux creata uidebatur
quod eẽt bona. qͥa illam imitaba¬
tur quȩ semꝑ ẽbona. In illa enim
luce cũ ipsa solũ sitbona. uident᷑
& mala & bona. & non solũ mala
& bona in ea uidentur. s etiã ma¬
la ẽẽ mala. & bona eẽbona in ea ui¬
dentur ꝓpt̾ea quod ipsa uere &
summe est bona. Quod enĩabip¬
sa discordare indetur. malum eẽ
uidetur. & qͦd ei simile ẽẽ uidetur.
bonũ ẽẽ uidetur. & utrumq non
nisi in ipsa. & ꝑ ipsam uidetur.
Per lucemgͦ ꝓbauit lucẽ. quiam
luce in cõmutabili uidit quod
lux ista cõmutabilis suo mͦ & or¬

Expanded text:
idit quod esset bona, an per aliam lucem vidit quod esset bona? Sed quomodo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et bona in ea videntur, sed mala etiam esse mala, bona esse bona in ea videntur: propterea quod ipsa vere et summe est bona. Quod enim ab ipsa discordare videtur, malum esse videtur; et quod ei simile esse videtur, bonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipsam videtur. Per lucem ergo probavit lucem: quia in luce incommutabili vidit quod lux ista commutabilis suo modo et or
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiȩ disposita. tunc statim
incipiet eilucere sol uisticiȩ. quia
sic in reꝓmissione dictũ ẽ. Beaci
mundo corde. qm̃ ipsi dm̃ uide¬
bunt. Prius gͦ inrationali illo
mundo cordis humani creatur lux.
& illuminat᷑ confusio ut in ordi¬
ñe redigatur. Post hȩc cũ fuerus
purificata int̾iora eiꝰ. uenit lum̃
solis clarũ & illustrat eam. Non
em̃ digna ẽ contemplari lumen
ȩt̾nitatis. donec munda & purifica¬
ta fuerit. habens quodãmͦ & ꝑma¬

Expanded text:
sapientiae disposita, tunc statim sapientiae disposita, tunc statim incipiet ei lucere sol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati mundo corde; quoniam ipsi Deum videbunt . Prius ergo in rationali illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari lumen aeternitatis, donec munda et purificata fuerit; habens quodammodo e
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽsol. exquo lucẽ fieri oportuit.
sut quasi lux eẽt pͥusqũã claralux:
& fortassis confusio plena luce dig¬
na ñerat. aliqũa tam̃ lucẽ accepit.
ut uideret exire ad ordinẽ & dis-
hnc aliquod sacram̃tũ cõmenda¬
ri.quia om̃is anima quãdiu inpec-¬
cato ẽ quasi intenebris ẽ quib dam
& confusione. S ñ potest euadereçon¬
fusionẽ suã. & ad ordinẽ iusticiȩ.
formãq disponi. nͥ illuminetur
pͥmũ uidere mala sua. & discerne-¬
relucẽ a tenebris. hoc ẽ uirtutes a
uitiis. ut se disponat ad ordinem
& conformet ueritati. Hoc gͥ ani¬
ma in confusione iacens sine luce
facere ñ potest. & ꝓpt̾ea necesse ẽ
pͥmũ ut lux fiat. ut uideat semet¬
scat horrorẽ & turpitudine confu¬
sionis suȩ. & explicet se atq coaptet
ad illam rationabilẽ dispositio¬
nẽ. & ordinẽ ueritatis. Dostquã
autẽ ordinata fuerint oĩa euis. &
scdm exemplar rationis formãq

Expanded text:
tus est sol ex quo lucem fieri oportuit, tus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et disphic aliquod sacramentum commendari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non potest; et propterea necesse est primum ut lux fiat, ut videat semetscat horrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illam rationabilem dispositionem et ordinem veritatis. Postquam autem ordinata fuerint omnia ejus, et secundum exemplar rationis formamque
Abbreviated transcription (Latin):
nebrarũ non ẽ. s lucis. qͥa peccatũ
tenebrȩ ẽ. & peccatũ nichil est. et
sne ipso nichil factũ est. Lux ab
ipso facta ẽ. qͥa iusticia & ueritas
lux ẽ. & deluce audiumi qͥa dixit
as̃. fiat lux. & statim lux facta est.
Nusqua dixit ds̃. fiant tenebrȩ. s
deluce dixit. fiat lux. & diuisit lu¬
cẽatenebris. & uocauit lucẽ diẽ. &
tenebras noct̃ẽ. Ergo utrumq ñ
fecit. tam̃ utrũq diuisit. & utrũq
nominauit. diuisit ꝑudiciũ. et
ꝑmeritũ nominauit. Iudicauit &
difposuit. qͥa nec hoc apud eũ iudi¬
cantẽ in ordinatũ ẽẽ potuit. quod
apud delinquentes in ordinatum
fuit. Uocauit lucẽ diẽ. & tenebras
noctẽ. SErgo nemo dicat quomͦ¬
ante factũ solẽ ee p ocuit. qͥa anteqͣ
solfieret lux erat. Et uidit ds̃ lucẽ
quod eẽt bonũ. & uocauit lucem
diem. & tenebras noctẽ. & ipsa lux
tres illos pͥmos dies faciebat ante ꝗͣ
sol fieret. & illuminaret mundũ.
S quid significat quod ñ statim fac¬

Expanded text:
brarum non est sed lucis; quia peccatum est tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Ergo non fnominavit. Divisit per judicium; et per meritum nominavit, judicavit et disposuit. Quia nec hoc apud eum judicantem inordinatum esse potuit, quod apud delinquentes inordinatum fuit, vocavit lucem diem, et tenebras noctem. ante factum solem dies esse potuit; quia antequam sol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim fac
Abbreviated transcription (Latin):
lus tnsfigurat se aliqͣndo in angłm
lucis. & ingerit se ad decipiendam
m̃tem quasi lux uera. s hȩc lux ñ
est diuidenda atenebris. nec uocan¬
da ẽ dies s nox. quia spẽm quidem
lucis habet. s tenebras ueras. Prop¬
terea pͥus uidit ds̃ lucẽ si eẽt bona.
ut non statim credamꝰ omni sp̃u. s
mꝰ lucẽ quia bona ẽ. tunc demũ diui¬
damꝰ lucẽ atenebris. & uocemꝰ luc̃ẽ
diem tenebras noctẽ. Ergo ñ solum
studendũ ẽ ut lux p̃cedat in oꝑib
nr̃is. & ut in luce fiant oꝑa nr̃a. sed
ipsa quoq lux pͥus uidenda ẽ & con¬
sid̾anda diligent̃. & sic postremo
cũ uiderimꝰ lucẽquia bonaẽ. diui¬
damꝰ lucẽ atenebris. & uocemꝰ bacẽ
diem & tenebras noctẽ.d occur

Expanded text:
lus transfigurat se aliquando in angelum lus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona ut non statim credamus omni spiritui; sed  quia bona est, tunc demum dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem diem et tenebras noctem. Ergo non solum studendum est ut lux praecedat in operibus nostris, et ut in luce fiant opera nostra; sed ipsa quoque lux prius videnda est et consideranda diligenter; et sic postremo cum viderimus lucem quia bona est, dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem diem, et tenebras noctem.
Abbreviated transcription (Latin):
homo ad statũ naturȩ reuocatus
& scđ̃m ordinẽ racionis disposit.
in locum unũ omne desidium col
tus sit creatori. Qinsqͥs sic ordinatus
ẽ. dignus ẽ lumine solis. ut m̃te sur-¬
sum erecta. & desidio insuꝑna de¬
fixo lum̃ fũmȩ ueritatis contemplã¬
tiirradiet. & iam ñ ꝑspeculũ in eing¬
mate. s inseipsa ut est ueritatẽ agno¬
scat & sapiat.S & illud ñ negligent̃
tͣnseundũ est. quod dr. Uidit d̃s lu¬
cẽ qͦd ẽec bonũ. & diuisit lucẽ & tene¬
bras. & uocauit luc̃ẽ diẽ & tenebras
noctem. fecit eñi & uidit. deinde
diuisit& uocauit. Quare uidit:
Noluit pͥus diuidere. quã uidissec.
Prius uidit sieẽt bonũ. & tunc de¬
mũ diuisit lucẽ a tenebris & uoca-¬
ut lucẽ diẽ. & tenebras noctẽ. Ad¬
ducet enĩ omne opꝰ suũ in iudiciũ.
Non solũ oꝑa alia quȩ in luce fecit
lucẽ uidit qͦd ẽẽt bonũ. & diuisit
lucẽ & tenebras. Nam ipse angłs ina¬

Expanded text:
homo ad statum naturae revocatus, homo ad statum naturae revocatus, et secundum ordinem rationis dispositus, in locum unum omne desiderium colltus sit Creatori. Quisquis sic ordinatus est dignus est lumine solis, ut mente sursum erecta et desiderio in superna defixo, lumen summae veritatis contemplanti irradiet, et jam non per speculum in aenigmate , sed in seipsa ut est veritatem agnoscat et sapiat. Sed et illud non negligenter transeundum est, quod dicitur: Vidit Deus lucem quod esset bonum, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, ac tenebras noctem . Fecit enim et vidit; deinde divisit et vocavit. Quare vidit? Noluit prius dividere quam vidisset, prius vidit an esset bonum; et tunc demum divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem. Adducet enim omne opus suum in judicium; et non solum opera alia quae in luce fecit, lucem vidit quod esset bonum et divisit lucem et tenebras. Nam ipse angelus ma
Abbreviated transcription (Latin):
diẽ. & tenebras noccem. & ñ sit iam
de quib dr. Uequi dicunt bonum
malũ. & malum bonũ. ponentes
lucẽ tenebras & tenebras luc̃ẽ. Post
hȩc autẽ cũ ceꝑit int̾ lucẽ & tenebrã
diuidere. & lucem diẽ. tenebras qͦq
appellare noctẽ. idest cũ mala sua
ueracit ꝑiudiciũ rationis impro¬
bare. & quȩ sunt bona & laudabi¬
lia lucis oꝑa eligere ceꝑit. restat ut
fiat in eofirmamentũ. hoc ẽut in
bono ꝓposito corroboretur. dunde
int̃ aquas suꝑiores & aquas inferio¬
res. id est desidia carnis & sp̃c. ut me¬
dius & mediator duo sibi adu̾san¬
tia nec ꝑmisceri sinat. nec transpo¬
ni. nesimulsit quod diuidi debet.
aut supra qͦd subter aut subt̃ quod
supͣ collocatũ ẽ. Nouissime sequit᷑
in disposicionis ordine opꝰ certiȩ
diei ut congregent᷑ aquȩ quȩ sub
cȩlo funt in locũ imũ. necarnis
desidia fluxa sint. & ultra ñ tam
se necessitatis expandant. ut cotus

Expanded text:
diem et tenebras noctem; et non sit jam diem et tenebras noctem; et non sit jam de quibus dicitur: Vae qui dicunt bonum malum, et malum bonum; ponenras lucem . Post haec autem cum coeperit inter lucem et tenebras dividere, et lucem diem, tenebras quoque appellare noctem, id est cum mala sua veraciter per judicium rationis improbare, et quae sunt bona et laudabilia lucis opera eligere coeperit, restat ut fiat in eo firmamentum, hoc est in bono proposito corroboretur: dividere inter aquas superiores et aquas inferiores, id est desideria carnis et spiritus, ut medius et mediator duo sibi adversantia nec permisceri sinat nec transponi; nec simul sit quod dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. Novissime sequitur in dispositionis ordine opus tertiae diei, ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, ne carnis desideria fluxa sint, et ultra metam se necessitatis expandant, ut totus
Abbreviated transcription (Latin):
suam pͥus demonstrauit. ut pꝰma
nifestaret diuinitatẽ & ubiq lux
lucẽ p̃cedit. lux quȩ peccatores ad iu¬
sticiam illuminat. illam lucẽ quȩ iu¬
stificatos ad beatitudinẽ illustrat.
Ergo facta ẽ lux pͥusqua solis clari¬
tas ma. Enifestaret᷑. & dieserat. &
tres dies erant. qͣndo luxerat. & solñ
erat. Quarta die illuxit sol. & illa
dies clara erat. qͥa lum̃ uerũ habu¬
it. & tenebrȩ ñ erant ullȩ. Sic nulla
anima meretur lum̃ solis acciꝑe.
& sũmȩ ueritatis claritatẽ condem¬
plari. nͥ tres dies isti inẽa p̃cedant.
Prima qͥdem die fit lux. & diuidun¬
tur lux & tenebrȩ. uocaturq lux di-¬
es. & tenebrȩ nox. Scd̃a die fic fir-¬
mam̃tũ. collocari int aquas suꝑi¬
ores & aquas inferiores. & uocatur
& uestiri graminib suis. Omĩa
autẽ hȩc sp̃alia p̃ferunt docum̃¬
ta. Primũ incorde peccatoris crea¬
tur lux. qͣndo semetipsũ agnosce¬
re incipit. ut diuidat int̃ lucem&
tenebras. & appellare incipiat lucẽ

Expanded text:
suam prius demonstravit, ut post manifestaret divinitatem, et ubique lux lucem praecedit. Lux quae peccatores ad justitiam illuminat, illam lucem quae justificatos ad beatitudinem illustrat. Ergo facta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quando lux erat et sol non erat. Quarta die illuxit sol, et illa dies clara erat; quia lumen verum habuit, et tenebrae non erant ullae. Sic nulla anima meretur lumen solis accipere et summae veritatis claritatem contemplari, nisi tres dies isti in ea praecedant. Prima quidem die fit lux, et dividuntur lux et tenebrae; vocatur fitque lux dies, et tenebrae nox. Secunda die firmamentum, collocaturque inter aquas superiores et aquas inferiores; et vocatur t vestiri graminibus suis. Omnia autem haec spiritualia praeferunt documenta. Primum in corde peccatoris creatur lux, quando semetipsum agnoscere incipit, ut dividat inter lucem et tenebras, et appellare incipiat lucem