comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illis quigenuissent in aliquo for¬
maestatu manentib & exligno
uitȩ qđ ibi plantatũ erat corpo¬
ralem uigorem sumentib & illi
qui gignerent᷑ ad eundem ꝑdu¬
cerent᷑ statũ donec certonume¬
ro in pletos iuste om̃s oboedientesq
uiuerent. tunc fier& illa com¬
mutatio ut sine ulla mortȩ anmalia¬
corpora conuersa in aliam qua¬
litatem eo quod ad omnem nutũ
regenti se spui deseruirent &
solo spũ uiuificante sine ullis ali¬
mentorum corporalibus susten¬
taculis uiuerent spiritalia uo¬
carentur potuit hoc fieri si non
precepti trans gressio mortis sup¬
plicium mereretur qui enim hoc
fieri potuisse noncredunt nihil
aliud quam consu&udinem na¬
ture iam post peccatum poe¬
namq: humanam sic currentis.
adtendunt non autem in eorũ
genere nos esse debemus qui non
credunt nisi quod uidere consu¬
erunt quis enim non dubit&
homini. oboedienter & piae ui¬
uenti praestari. potuisse quod
diximus qui non dubitet uestib
is rahelitarum in pertitum esse

Expanded text:
illis, qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animaliacorpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse
Abbreviated transcription (Latin):
piamente sentire quam illa.
uniuersa comprehendere:
Vnde recte culpantur in libro
sapientiae. in quisitores huius
saeculi. Sienim tantum in¬
quit potue runt ualere ut pos¬
sint a estim are saeculum. quo¬
modo eius dñm non facilius
inuenerunt : Ignota enim
sunt fundamenta terrae ocu¬
lis nr̃is. et qui fundauit terrã
propinquat mentibus nr̃is:
lamnunc conside remus ea
quae fecit ds̃ omnia simul. a
quibus insextodie consum¬
matis requi euit : Inseptimo
postea considera turi opera
eius . in quibus usq: nunc opera¬
tus: ipse enim ante sa ecula.
a saeculo enim ea dicimus. ex
quo caepit saeculum sicut
ipsum mundum in saeculo aut
sicut ea quae nascuntur in
mundo: Cum ergoscriptu¬
ra dixisset. omnia peripsũ.
facta sunt et sincipso factum
est nihil. Paulo post ait. In
hoc mundo erat. et mundus
peripsum factus est De hoc
operedĩ alio loco scriptum ẽ
qui fecisti mundum demate¬
ria. in formi: hicmundus ple
rumq caeli & terrae nomine

Expanded text:
pia mente sentire quam illa pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materrumque coeli et terrae nomine
Abbreviated transcription (Latin):
ad modum est non factus:
Quamuis in quã illa substanti¬
a in effabilissit. nec dici ut¬
cumq homini ꝑ hominem pos¬
set nisiusurpatis quibus dam
locorum actemporum uer¬
bis : Cum sit ante omnia
tempora etante omnes locas
tamen propinquior nobis ẽ
qui fecit quam multa quae
factasunt anillo enim uiui¬
mus et mouemur et sumus:
Istorum autem pleraq remo¬
tasunt amente nr̃a propter
dissimilitudinem sui gene¬
ris. quõ corporalia sunt: Nec
idon ea est ipsa mensnra in
ipsis rationibus quibus fac¬
ta sunt eauidere apud dm̃
ut perꝰsciamus quod et quan¬
ta qualiaq sint etiam sinon
ea uideamus percorporis
sensus remota quippesunt
a sensibus corporis nrt quõ
longe sunt uel inter positis aut
oppositis aliis a nr̃o contuitu
actuq separantur: Ex quo fit
utmaior ad illa inuenienda
sit labor. quam ad illum a quo
facta sunt: Cumsit incorpora¬
li felicitate prestantius. illum.
ex quantula cumq parti cula

Expanded text:
admodum est ipse non factus —: admodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula
Abbreviated transcription (Latin):
sufficere debeat: utquisq noue¬
rit uel in concusse credat quod
ds̃ haec omnia fecerit : N onopi¬
nor eum esse tam excordem ut dm̃
quae non nouerat fecisse ar¬
bitretur: Porro sinouerat ca
prius quã faceret ea. profecto
prius quã fierent apud illum
erant Comodo nota. quosem¬
piterne atq: in commutabili¬
ter uiuunt & uita sunt. Fac¬
ta. autem eomodo. quouna quȩ¬
ꝙ creatura ingenere suo eft̃
Quam uis ergo illa a eterna
in commutabilisq: natura.
quod ds̃. habens inse ut sit
sicut moysi dictum est. ego
sum quisum. Longe scili c&.
aliter quã sunt ista. quae fac¬
ta sunt. Quõ illud uere ac
primitus est. quod eo demmo¬
do semꝑ est nec solum non
commutatur. sed commutari
omnino potest: Nihilhorũ
quae fecit existens et om̃a
primitus habens sicut ipse est :
Neꝙ enim ea faceret nisi ea nos¬
set ante quã faceret necnosset
nisiuideret. necuideret nisi
haberet nechaberet eaque
non dum facta. erant. nisi quẽ¬

Expanded text:
sufficere debeat, ut quisque nouesufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quem
Abbreviated transcription (Latin):
ut id quod ꝑ ipsum factum est ui¬
ta esse in illo intellegatur in qua
uita uidit omnia quando fecit.
et sicut uidit ita fecit non prae¬
ter ipsum uidens sed scipso ita e¬
numerauit omnia quae fecit:
Nec alia uisio ipsius et patrissed
una sicut una substantia:
Nam et in libro iob ita ipsa. sapi¬
entia. ꝑ quam facta sunt omni¬
a praedicatur: sapientia inquit
unde inuenta est. uelquissit
locus scientiae . ignorat morta¬
lis uiam eius nec inuenietur in
hominibus: Et paulo post. Audiui¬
mus inquit eius gloriam. dñs com¬
mendauit uiam eius & ipse nouit
locum eius. ipse enim omne quod
est sub caelo perfecit. & nouit quae
sunt interra. omniaque fecit. uen¬
torum libra menta. aquae mensu¬
ras. quando fecit. sicut uidit enu¬
merauit His atq huius modites¬
timoniis probatur. quod haec
omnia priusquam fierent.
erant innotiti a facientis. Etuti
q meliora ubiueriora. ubi acter¬
na etin commutabilia. quã quã

Expanded text:
ut id, quod per ipsum factum est, uiut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmoditimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam
Abbreviated transcription (Latin):
hoc in illo erant non sicut cre¬
atura quam fecit. sed sicut
uita est Lux hominum. quod
est in ipsa sapientia. et ipsum
uerbum unigenitus dĩ filius.
Eomodo ergo in illo uita est ꝗđ
factum est: Quomodo dictum
est sicut habet pateruitam in
semet ipso : Sic dedit filio ha¬
bere uitam insem etipso N ec
prȩter mittendum est. quod
emendatiores codices habent.
Quod factum est in illo uita e¬
rat. ut sicintellegatur uita e¬
rat quomodo in principio erat
uerbum. etuerbum erat apud
dm̃. et ds̃ erat uerbum.. Qđ
ergo factum est iamuita erat
in illo. Etuita non qualis cum¬
q: nam et peccora dicuntur uiue¬
re quae fruinon possunt par¬
ticipatione sapientiae . sed
uita erat lux hominum men¬
tes quippe rationales purgatȩ
gratia eius. possunt ꝑuenire
adhuius modi uisionem. qua
nec surius quicquã sit nec beati¬
us: sed etiam si hoc legamus. etin¬
tellegamus quod factũ est In illo
uitaese manet ista sententia

Expanded text:
hoc in illo erant non sicut crehoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia,
Abbreviated transcription (Latin):
ab omni iniquitate & errore
mundatae: N on ergo ita pro¬
nuntiari oportet quod factũ
est in illo uita est. Vt sub discin¬
guamus quod factum est in illo.
et deinde infera mus. uita est:
Quid enim non illo factũ est
cũ commemoratis multis etiam
terrenis creaturis. dicatur
inpsalmo. omnia in sapienti¬
a fecisti. Dicat & apostolus
quõ in ipso sunt condita om¬
nia in caelo etinterra uisibi¬
lia ctinuisibilia Consequens
ergoerit. siita distinxeri¬
mus ut et ips a terra.. et quȩ¬
cumq in easunt uita sit: Quȩ
cum absurde dicantur om̃a
uiuere. quanto absurdius ut
omnia uitasint: praesertim
qui a diftinguet dequali ui¬
ta loquatur. Cum addidit
uitaerat lux hominum:
Sicergo diftinguendum est .
utcum dixerimus quod factũ
est deinde inferamus in illo uit a
est: Non inse scilicet. hocest in
suanatura quafactum est. Ut
conditio creatura quesit: sed in.
illo uita est: Quia omnia. quȩ
peripsum facta sunt : nouerat
antequam fierent. Acper

Expanded text:
ab omni iniquitate et errore ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. consequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per
Abbreviated transcription (Latin):
rat. scriptura testatur In prin¬
cipio erat uerbum etuerbũ
erat apud dm̃. et ds̃ erat uer¬
bum. hocerat in principio a.¬
pud dm̃. Omnia peripsum fac¬
tasunt et sine ipso factũ est
nihil: Qui sergo tamsit demens
ut dicat. Non ea dm̃ fecisse
quae nouerat: porro sinoue¬
rat ubinisi apud se ipsum a¬
pud quem uerbum erat perqđ
facta sunt omnia: Namsi ex¬
tra se ipsum eanouerat. quis
eum docuerat: Quisenim cog¬
nouit sensum dnĩ. aut quis con¬
siliarius eius fuit: Quis pri¬
or dedit illi et retribueturei.
quõ exipso et peripsum & in
ipso sunt omnia: Quam quã
etea quae secuntur in euange¬
lio satis adserant istam senten¬
tiam. Adiungit enĩ eu ange¬
lista et dicit Quod factum ẽ.
hillouita est. etuita eratlux
hominum. Qui ascilicet rati¬
onalesmentes in quo genere
homo factus est adimaginem
dĩ non habent ueram lucem
suam nisupsum uerbum dĩp
quod facta sunt omnia.. Cu¬
ius partcipes esse potuerunt

Expanded text:
rat, sicut scriptura - testatur: in prinrat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt
Abbreviated transcription (Latin):
contextio sic caepit. Fons aut̃¬
ascendebat de terra. etinriga¬
bat omnem faciem terrae: ab
hac commemoratione fontis
huius et deinceps ea quaen ar¬
rantur permoras temporum
facta sunt non omnia simul:
Cũ ergo aliter sehabeant om¬
nium creaturarum rationes in¬
commutabiles in uerbo dĩ. aliter
illa eius opera aquibus indie septi¬
mo requieuit. Aliter ifta quaeex
illis usque nunc operatur : Horum
trium hoc quod extremum posui.
nobis ut cumꝙ notum est. percor¬
poris sensus ex huius consu&udine
uitae: duo uero illa remota a sensib
nostris. & abusu cogitationis hu¬
manae. prius exdiuina auctori¬
tate credenda sunt. deinde per
haec quae nota sunt. utcumq nos¬
cenda. quantoquisq maiusminusue
potuerit. prosuae capacitatis mo¬
do: diuinitus aduitus ut possit:
deprimis ergo illis diuinis in com¬
mutabi libus acternisq rati¬
onibus. quõ ipsa dĩ sapienti
a ꝑquam factasunt omnia:
priusquam fierent ea noue¬

Expanded text:
contextio sic ccontextio sic cascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea noue
Abbreviated transcription (Latin):
si dera moueri. abortu ad occa¬
sum caelum mutari abhestate
adhiemem. germina certis di¬
erum momentis pululare. gran¬
descere. uirescere.a rescere:
Animalia quoq statutis tẽ¬
porum metis et cursibus. et con¬
cipi & perfici. etnasci. t per
aetates usq insenium mortem¬
ꝙ decurrere. et cetera huius¬
modi temporalia: Quis enim
operatur ista nisi ds̃. etiam si¬
ne ullo suo talimotu: non enĩ
etipsi accidit tempus : Inter
illa ergo opera dĩ. A quibus re¬
qui cuit indie septimo. etis¬
ta quaeusq nunc operatur.quen¬
dam scripturam in terponons
suae narrationis articulũ. cõ¬
men dauit se illa explicasse.
Et cacpit iam ista contexere:
illorum explicatorum commen¬
datio sic facta est. Hic est liber
creaturae caeli & terrae cum
factus est dies fecit ds caclum
& terrã. Et omne uiride agri¬
ne faenum agri. antequam ex¬
oriretur: Non enĩ pluerat ds̃
suꝑ terrã nec erat homo quio¬
peraretur terrã Istorum aũt

Expanded text:
sidera moueri ab ortu ad occasidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber erationis caeli et terrae, cum facta sunt; qua die fecit deus caelum et terram et omne uiride agrine fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur terram. Istorum autem
Abbreviated transcription (Latin):
est. per omnes dispertiti ones
suas Ascendens de terra et in¬
rigans omnem faciem terrae:
Siue eti am quod est credibili¬
us. qui a non ait unus fons ascen¬
debat de terra. sed ait fons
autem ascendebat deterra. pro
numero plurali. posuit singu¬
larem ut sic intellegamus fon¬
tes multos ꝑ uniuersam terrã:
loca uel regiones proprias in¬
rigantes. sicut dicitur miles
& multi intelleguntur. sicut dic¬
ta est locusta & rana in plagis
quibus egyptii percassisunt.
cumesset innum erabilis locus¬
tarum num erus etranarum.
Iã ñ diutius laboremus. sed illud
ctiam atq etiam consideremus:
utrũ posset nobis ꝑ omnia con¬
stare sententia: quadicebamus.
aliter operatum dm̃ omnes cre¬
aturas prima conditione. a
quibus operibus indie septimo
requicuit: Aliterista corũ
administratione : quausq: nunc
operatur: idest tun comnia simul
sine ullis temporalium morarum
interuallis : Nunc autem. ꝑtem¬
porum moras quibus uidemus

Expanded text:
est, per omnes dispertitiones est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus
Abbreviated transcription (Latin):
rae unitatem. Cumq perin¬
numer abiles uias antrorum at¬
q rimarum ascendentem deter¬
ra. Et ubiq dispertitis qua¬
si crinibus. in rigantem omnem
faciem terrae : Non continua.
specie tam quam maris aut stag¬
ni. sed sicut uidemus ire aquas
p alueos fluminum. flexusq
riuorum. eteorum excessu ui¬
cina ꝑfundere: Quis non acci¬
piat nisi qui contentioso spũ la¬
llegi Omnis terrae
facies inrigata. quem ad modũ
dicitur omnis uestis facies colo¬
rata. etiam sinon continuatim
sed maculatim fiat. praesertim.
qui atunc innouitate terrarũ.
et sinon omnia. plura tamen
plena fuisse credibile est. qua.
latius possent erum pentia.
fluenta dispergi. atq dis¬
tendi Qua propter. deistius
fontis magnitudine uel multi¬
tudine: qui siue unã habuit
alicunde eruptionem. siue
propter aliquã in terrae occul¬
tissinibus unitatem. und eoms
a quae suꝑ terram scatent: om¬
nium fontium magnorum at¬
q paruorum unus fons dictus

Expanded text:
rae unitatem eumque per inrae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu ladicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus
Abbreviated transcription (Latin):
q partes mundi aquis. Et pru¬
nis hiemalibus anniuersaria cre¬
ditur incrementa colligere:
Quid deo ceanis alternis a estib
quid dequibus dam litoribus quȩ
latae nudantur fluctib uicissim¬
que operiuntur. dicipotest. ut
omittam. quod dequorundam
fontium mira uicissitudine per¬
hibetur. certo annorum in ter¬
uallo. siceos inundare ut totam
illam regionẽ rigent: Cui a¬
lio tempore ex altis puteis ad po¬
tandum suffici entem prebent
aquam.: Cursit ergo in credibi¬
le si exuno abyssi capite alter¬
na inundatione fluente atq
refluente. tunc uniuers a terra
rigata est Quodsi ipsius abys¬
si magnitudinem ea parte ex¬
cepta quod mare dicitur. eteui¬
denti amplitudine atq maris
fluctibus terras ã bit in ca so¬
la parte quam reconditissim¬
bus terra continet Unde se
omnes fontes omnesq diuersis
tractatibus uenisq distribu¬
unt. et suis quiq locis erumpunt.¬
tura non fontes propter natu.¬

Expanded text:
quae partis mundi aquis et pruiquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt,lare, non fontes, propter natu
Abbreviated transcription (Latin):
in possibile uideatur siea quȩ
diximus in possibilia cuiquam
uidentur. quae erat ipsȩ ali¬
ud quo tamen uerax ista scrip¬
tura monstretur. qua e procul
dubio uerax est etiam sinon
mons trecur : N am si argumenta¬
ri uoluerit quo eam falsam esse
conuincat. aut ipsae i uera decrea¬
turarum conditione atꝙ admi¬
nistratione dicturus est: Aut si
uera dixerit. ist am non tellegen¬
do falsam putabit: uelut si conten¬
dat ideo non potuisse uno quan¬
tolib& fonte omnem terrae faci¬
emrigari. qui a simontes non riga¬
bat. Non omnem terrae faciem
rigabat. si autem eti am montes
rigabat Non erat iam in perti¬
tio saginae sed diluuii in unda¬
tio. quod si terra. tuncerat . to¬
tum mare erat. et non dum discrea¬
ta erat arida Cui respondetur.
quia hoc uicibus temporum pos¬
set sicut certo tempore ꝑ plana.¬
egypti nilus restagnat: Et alio
tempore adripassuas redit: Aut
sustȩ nescio cuius ignotae alongin¬

Expanded text:
inpossibile uideatur, si ea, quae inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longin
Abbreviated transcription (Latin):
tasse paradysum. Vbi hominẽ
quem fecerat collocar&: Quia
enim non omnia scripta sunt.
quem ad modum post illã primã
rerum conditionẽ. tempora cur¬
rerent. seq secuta sint adminis¬
trationis creaturarum. quae
primitus factȩ. sextoꝙ die illo
consummatȩ sunt. Sed quantum
satis iudicauit sp̃s qui in erat scri¬
benti . ea quae non solum ad fac¬
tarum rerum notitiam. sed &iã
ad futurarũ p̃figurationẽ uale¬
rent: nescientes coniectamus.
quid fieri potuerit. quod ille
non nesciens p̃termisit. Tan¬
tum id conantes promodulo
nostro. quantum adiuuamur
efficere ne aliqua absurdi¬
tas uel repugnantia put &ur
esse inscripturis scĩs quȩ opi¬
nionẽ lectoris offendat. Et
dum estimat fieri non potuisse
quae facta eẽ scriptura com¬
memorat. Uel resiliat afide
Uel non accedatadfidem. Pro¬
in de cum dei sto fonte querim.
quomodo id quod dictum est
ascendebat de terra etinriga¬
bat omnem faciem terrae. non

Expanded text:
tasse paradisum, ubi hominem, tasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non
Abbreviated transcription (Latin):
It post ea plantato para diso. re¬
pressisse illum fontem multisq
fontibus. sicut eam nunc uidemus
impleuisse terrã Depara disi
autem un o fonte. quat tuor in¬
gentia flumina diuisisse. ut et
terra. cetera creaturarum sua¬
rum gencribus plena. congru¬
osnumeros suorum temporum a¬
gentibus. fontes ctiam suos habe¬
ret ac fluuios: et para disus lo¬
co electiori. plantatus. quat tu¬
or illa flumina excapite sui
fontis emitteret Aut exipso
uno fonte paradisi. multo largi¬
us exundante prius totam rigas¬
set terram ađq ad aperienda.
ꝑtempora numeros. genera.
quae in ea sine inter uallis tem¬
porum creauerat fecundasse.
Ac post ea repressisse in eolo¬
co aquarum eruptionẽ uastis¬
simã ut dediuersis ꝑ omnẽ ter¬
ram capitibus fluminum ac
fontium manarent : Ac dein¬
de in regione illius fontis. non
iam uniuersam terram rigan.¬
tis. sed memorabiles solos illos
quattuor. fluuios emittentes. plan¬

Expanded text:
et postea plantato paradiso reet postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plan
Abbreviated transcription (Latin):
auferret fecundi tatem. ut in¬
colentium augeretur labor
Possit hoc quãuis nulla scrip¬
tura narrauerit ad firmare hunan
suspicionisi illud occurreret quod pec¬
catum hominum cui poenala¬
boris imposita est. para disi de¬
licias extitit. Para disus aut
habelͣ pregrandem fontem suum.
dequo post diligentius suo loco
loquendum est. Ex cuius uno ca¬
pite. quatuor magna flumina
& nota gentibus manare narran¬
tur. Ubi ergo erat iste fons aut
ista flumina: quando ifte unus
maximus ascendebat de terra.
& irrigabat omnem faciem terrȩ
Certe enim tunc non geon qui di¬
citur nilus unus ex illis quatuor
rigabat egyptum. quando fons
ascendebat de terra. & non egr¬
ptum tantum. sed & omnem fa¬
ciem terrae satiabat. An primo
dm̃ uoluisse credendum est. uno
fonte maximo rigare omnem ter
in eo condiderat accepto umo¬
ris adiutorio : Iam &iam pertem¬
poralia spatia gignerentur. pro
suorum generum diuersitate:
&iam diuersis numeris dierum.

Expanded text:
auferret fecunditatem, ut inauferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terraliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum,
Abbreviated transcription (Latin):
bitror intimatur. quae fiant
secundum interualla tempo¬
rum. exilla prima conditio¬
ne creaturarum. ubi facta
sunt omnia simul. Et recte
abeo caepit elemento. ex quo
cuncta genera nascuntur. uel
anim alium uel herbarum uel
lignorum. ut agant tem po¬
rales numerossuos naturis
propriis distributos Om̃a
quippe primordia seminũ. siue
unde omniscaro. siue unde om̃ a
frutecta gignuntur. humi da
sunt & exhumore concrescunt.
Insunt autem illi efficacis¬
simi numeri. trahentesse cũ
sequa ces potentias. ex illis ꝑ¬
fectis operibus dĩ. a quibus in
diȩ septimo requi euit Ne¬
rum tamen quis iste sit fons.
adinrigandam faciem terrae
omnis idoneus. merito quȩri¬
tur: si enim fuit. et obstrusus
est uel siccatus. causa qua eren¬
da est Nunc enĩuidemus nul¬
lum esse fontem. quo in rige¬
tur omnis facies terrae: fortas¬
sis ergo peccatum hominum
hancetiam poenã commeru¬
it: ut tanta illius fontis repres¬
salargitas. facilli ma terris

Expanded text:
bitror, intimatur, quae fiant bitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris
Abbreviated transcription (Latin):
firmiter loquitur : Et tamen
innuit aliquid. quod intelle¬
gat qui ualuerit: Nimirum
enim sicut isto die paulo supe¬
rius commemorato. significauit
unũ diem factũ adõ. Et tunc dm̃
fecisse caelum & terrã cum fac¬
tus est dies. ut quodo possemus
cogitaremus simul. omnia fecis¬
se. quãuis superior sex dierũ
enumeratio. uelut temporum
interualla ostendisse uidere¬
tur: Itacum dixisset cum cae¬
lo et terra dm̃ fecisse omneuin¬
de agri. antequam esset super
terram. Et omne foenum agri
ante quam exortum est. ad di¬
dit. Nondum enim ds̃ pluerat
suꝑ terrã. nec erat homo quio¬
perarctur terrã : Iam quam
diceret. non ea sic fecit ds̃ que¬
admodum facit nuncalia. cđm
pluit : Et cum operant᷑ homi¬
nes: haec enĩ iam ꝑmoras tem¬
porum fiunt quae tuncnone¬
rant Cum fecit ds omnia simul.
tempora in¬
ciperent: quod ergo sequitur:
fons autem ascendebat deterra.
& in rigabat omnem faciem
terrae : hinciam quantum ar¬

Expanded text:
firmiter loquitur et tamen firmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum ar
Abbreviated transcription (Latin):
dum erat homo qui operaretur¬
in terra Ubi enĩ opera huma¬
na non est ꝑpluui am istanas
accedat. Ideo utrũq nunc
iutorium necessarium est ut
cuncta nascantur. Tun caũt
utrũq defuit Ideo fecit haec
ds̃ potentia uerbi sui sineplu¬
uia. Etsine opere humano.
Nam etiam nunc ipse facit sed
iam ꝑpluuiam. e ꝑ hominum ma¬
nus quã uis neq qui plantat
sit aliquid neq quirigat. sedqͥ
incrementũ dat ds̃ Quid est
ergo quod adiungit. Fons autẽ
ascendebat deterra. Et inriga¬
bat omnẽ faciem terrae : Ille
quippe fons tanta largitate
manus sicut nilus egypto pos¬
set uniuersae terrae esse pro
pluuia: Quid itaq promag¬
no commen datum est antequã
plueret fecisse dm̃ illa gignan¬
tia. Cum tantum possit adiu¬
uare pluuia. quantum fons in¬
rigans terram: uerum It sia¬
liquid minus. minora illa fortas¬
se. Non tam en nulla nas ceren¬
tur : Anhinc &iam more suo
scriptura. tam quã in firmis in¬

Expanded text:
dum erat homo qui operareturdum erat homo qui operaretur terram? Ubi enim opera humana non est, per pluviam ista nasaccedat. Ideo nunc utrumque adjutorium necessacuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis in
Abbreviated transcription (Latin):
quam factum ab eo uider&ur: quid
enim quod post pluuiam exoritur.
ab alio fit. nisi ab eodem deo: Cur
autem nonerat homo quioperar&ꝰ
terram. non ne iam sexto diefece¬
rat hominem. & septimo die requi¬
euerat ab omnibus operibus suis.
An hoc recapitulando commemo¬
rat: Quoniam quando fecit ds̃
omne uiride agri &omne fenum.
nondum pluerat super terram.
& nondum erat homo. Tertio quip
pe die fecit ista. hominem autẽ
sexto Sed cum fecit ds̃ omne
uiride. atq: omne fenum agri.
ante quam exortum est super
terram: Non solum homo non
erat qui operaretur terram.
sed nec ipsũd foenũ erat super
terra. quodutiq ante dicit
factum quam exortũ Anideo
dietertio ds̃ fecit ista qui a non¬
dum erat homo qui opera ret᷑
terrã. faceret ea: quasi uero
tam multa ligna. et tamm ul¬
tagenera erbarum nonsine
ulla opera hominũ nascuntus
ex terra: An ob hoc utrumq po¬
sitũ est. Et qui a non dum plu¬
erat suꝑterram. et qui a non¬

Expanded text:
quam factum ab eo uideretur. quid quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondupe die fecit ista, hominem autem sexto. Sed cum fecit Deus omne viride atque omne fenum agri antequam exortum est super terram, non solum homo non erat qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. An ideo die tertio fecit Deus ista, quia nondum erat homo qui operando terram faceret ea? Quasi vero tam multa ligna et tam multa genera herbarum, non sine ulla opera hominum nascantur ex terra. 18. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram, et quia non
Abbreviated transcription (Latin):
rium numerũ scõspũi quodam¬
modo dedicatũ. comm endat
scriptura. etnouit ecclesia:
Hicest ergoliber creaturae
caeli et terrae: qui a inprinci¬
pio fecit ds̃ caelum et terram.
Secundum materiae quandã
ut it adicam formabilitatem.
quae consequenter uerbo eius
formanda fuerat. praecedens for¬
mationem suam. nontempore sed
origine : Nam utiq: cum formare¬
tur. primum factus est dies. cum
factus est dies. fecit ds̃ caelum &
terram & omne uiride agri. ante¬
quam eet̃ super terram. & omne
foenum agri antequam exoriret᷑.
sicut tractauimus: uel siquid liqui¬
dius & congruentius uideri & dici
potuit. aut potuerit. Quodaũ
sequitur. non enim pluerat ds̃ suꝑ
terram. & homo nonerat qui ope¬
raretur terram. Quo pertineat
& quid nobis insinu&. indagare
difficile est: tam quam ideo ante¬
quam exortum est. fecit ds̃ foenũ
agri. quia non dum pluerat super
terram : Si enim post pluiam fenũ
feciss& pluuia magis exortum

Expanded text:
rium numerum sancto spiritui quodamrium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequamfenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum
Abbreviated transcription (Latin):
om̃a scilicet natatilia. & uola¬
tilia Et hȩc potenti aliterin
numeris qui suꝑ congruos tem¬
porum motus exererentur :
Sextodie. terrestria similiter
animalia. tam quã exultimo
elemento mundi ultima. nihil¬
ominus potenti aliter. quorum
numeros tempus pastea uisi¬
biliter explicaret: huncom¬
nem ordinem creaturae ordi¬
natȩ diesille cognouit. et ꝑ
hanc cognitionem sexies
quod ammodo praesentatus.
tam quã sex dies ex̾ibuit. cum
sit unus dies ea quae factast
increatore primitus: Etin
ipsis consequenter agnoscens.
nec in ipsis remanens. sed eo¬
rum eti am posteriorem cog¬
nitionem ad dĩ referens dilec¬
tionẽ. Uesperam & mane
etmeridiem in omnibus prȩ¬
bens. non ꝑmoras temporum.
sed propter ordinẽ condito¬
rum. Prostremo qui cti sui
conditoris quae inse requi¬
escit ab omnibus operibus
suis. notitiam reprȩsentans.
in qua non habet uesperam.
benedici & scĩ ficari obhoc
meruit: Vnde ipsum septena¬

Expanded text:
omnia scilicet natatilia et uolaomnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane etbuit; non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. Postremo, quietis sui Creatoris, qua in se requiescit ab omnibus operibus suis, notitiam reprin qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septena
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilis etin compositae
atq: abyssi tenebrosae : lam in
primolibro tractatũ est: In his
uero quaeiam ex informitate
formata sunt euidentiusq ap¬
pellantur creata uel facta. uel
condita primũ factus ẽ dies:
Oportebat enĩ ut primatum
creaturae optineret illanatura.
quae creaturã ꝑcreatorem. non
creatorem ꝑcreaturã possit ag¬
noscere: Secundo firmamentũ.
unde corporeus incipit mundus:
Tertio species maris et terrae. atq
in terra potenti aliter utita dicã
naturã erbarũ atq lignorũ.
Si cenĩ terra addĩ uerbum capro¬
dđixit. ante quã ex ortaessent.
Accipiens om̃s numeroseorum.
quos ꝑtempora exereret. secun¬
dum suum genus Deinde post¬
ea quam haec ueluđ. habitatio
rerum condita est. Quartodie
luminaria etsidera creatasunt.
ut prius parsmundi superior. re¬
bus quae intramundum mouen¬
tur uisibilibus omaretur: Quin¬
to aquarũ natura. qui a caelo
aeriq coniungitur : Produxit
ad dĩ uerbum indigenas suos.

Expanded text:
inuisibilis et inconpositae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos,
Abbreviated transcription (Latin):
conditionẽ creaturarum cogi¬
tamus a quibus operibus suis ds̃
indie septimo requi euit : N ec
illos diessicut istossolares. nec
ipsam operationem ita cogita¬
re debemus quem ad modum
nunc aliquid ds̃ operatur in
tempore. sed quem ad modũ
operatus est Unde inciperent.
tempora. quem ad modum ope¬
ratus ẽ omnia simub praestans
eis Etiam ordinẽ . non interual¬
lis temporum sed conexione
causarũ Ute a quaesimul fac¬
tasunt. senario quoq: illius di¬
ei numero praesentato ꝑfice¬
rentur: Nonitaq temporali
sed causali. ordine. prius fac¬
taest informis formabilisq
materies. et spiritalis &cor¬
poralis. dequa fieret quod
faciendũ esset. Cum et ip¬
sa prius quam instituta est
non fuisset. necinsttuta e.
nisi ab illo utiq summo dõ
et uero ex quosunt omnia
quaesiue caeli et terra e no¬
mine significata sit: Quae
in principio fecit ds̃ ante unũ
illum diem quem condidit.
propterea. iam sic appellata.
qui ainde facta sunt caelũ
et terra. siue nomine terrae

Expanded text:
conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae