comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ds uult malum: graue ẽ auditu. ꝙ
ñ facile recip̃ ħ pia mens de bono qr
malum uult. Uidecur enim hoc solũ
dici cum dicitur d̃s uult malũ. qͥa
bonus malũ diligit & approbat qd̃
prauũ est. & amicã sibi reputat ini¬
quitatẽ. & gaudet quasi de consimi¬
li. & bonum putat quod malũ est.
Et ideo refuitat hoc mens pia. nõ quia
quod dicit᷑ non bene dicitur: sed qi
quod bene dicitur non bonũ intelli
dicit᷑. sed in eo quod dicit᷑ ali¬
ud intelligitur quod non dicit᷑. qm̃
malũ ẽẽ uult. & malum non uult.
Quod si hoc solum intelligendũ ẽ in
eo quod dicit᷑ uult ds malũ. dicen¬
dum om̃ino ñ est. qm̃ non appro¬
bat illud ꝓrsus. neq estimat bonũ
sed contrarium udicat sibi bono
malum. & a suo alienum. & non
desiderat illud quasi conueniens
& concordiam habens cum eo quod
ipse est. & cum eo quod ab ipso est. &
cum eo quod sibi simile ẽ. sed extra¬
neum & longinquum. & in om̃i dis¬

Expanded text:
Deus vult malum, grave est auditu et Deus vult malum, grave est auditu et non facile recipit hoc pia mens de bono quod malum vult. Videtur enim hoc solum dici cum dicitur Deus vult malum, quia bonus malum diligit et approbat quod pravum est, et amicam sibi reputat iniquitatem, et gaudet quasi de consimili et bonum putat quod malum est; et ideo refutat hoc mens pia; non quia quod dicitur non bene dicitur, sed quia quod bene dicitur non bene intelligidicitur sed in eo quod dicitur aliquid intelligitur quod non dicitur, quoniam malum esse vult et malum non vult. Quod si hoc solum intelligendum est, in eo quod dicitur, vult Deus malum dicendum omnino non est, quoniam non approbat illud prorsus, neque existimat bonum; sed contrarium judicat sibi bono malum, et a suo alienum, et non desiderat illud quasi conveniens, et concordiam habens cum eo quod ipse est, et cum eo quod ab ipso est, et cum eo quod simile sibi est; sed extraneum et longinquum et in omni dis
Abbreviated transcription (Latin):
pelli potuit. neq ad ꝑmittendum
sine uoluntate cogi. Igit᷑ quod factũ
est uoluntate eius factum ẽ. etiã si
ꝓpter uoluntatẽ eiꝰ factum non est.
qm̃ alia factum est uoluntate quȩ
uoluntati eiꝰ amica non est. Tamen
om̃iino uoluit quod factum est. qm̃
bonum est sic factum ẽẽ. ut factũ ẽ.
& sic ẽẽ ut est. Quare gͦ p̃cepit ut ali¬
ter ẽẽt & ꝓhibuit ne fic esset. cum bo¬
num sit ita c̃ẽ. & ita futurum fuit
priusquã fuit. & beneplacitum. qr
mur in ambiguũ. ut non facile
audeamꝰ hoc uel hoc aliquid affir¬
mare. quia ds fieri precepit quod no¬
luit. uel quod noluit fieri ꝑmisit. E
tam̃ e duob unum facilius appbamꝰ.
quia uoluit quod precepit bonũ
quã malum quod ꝑmisit. cũ tam̃
quod p̃cepit factum non sic bonũ.
sed malum qd̃ ꝑmisit. Leue enĩ ẽ
& sine conscientie scrupulo dicit᷑. ds̃
uult bonum. Et cum dicit᷑ bene so¬
nat: ds uult bonum. Si uero dicit᷑

Expanded text:
pelli potuit, neque ad permittendum pelli potuit, neque ad permittendum sine voluntate cogi. Igitur quod factum est voluntate ejus factum est, etiam si propter voluntatem ejus factum non est; quoniam alia factum est voluntate, quae voluntati ejus amica non est. Tamen omnino voluit quod factum est quoniam bonum est sic esse factum ut factum est; et sic esse, ut est. Quare ergo praecepit ut aliter esset et prohibuit ne sic esset, cum bonum sit ita esse, et ita futurum fuit priusquam fuit et beneplacitum, quia mur in ambignum, ut non facile audeamus hoc vel hoc aliquid affirmare, vel quod Deus fieri praecepit quod noluit, vel quod quae noluit, fieri permisit. Et tamen e duobus unum facilius approbamus, quod voluit quod praecepit bonum, quam malum quod permisit, cum tamen quod praecipit factum non sit bonum, sed malum quod permisit. Leve enim est et sine conscientiae scrupulo dicitur: Deus vult bonum, et cum dicitur, bene sonat: Deus vult bonum Si vero dicitur:
Abbreviated transcription (Latin):
tione uel ꝓhibitione aliud innuens
quam sit in beneplacito suo.¬
t uidentur precepta dĩ falla¬
tie obnoria & mentiri de ue¬
ritate cum aliud significant de uo¬
luntate cius. & affirmant nob̾ alie¬
na quedam & extranea & que con¬
ducca non sunt. neq constant scd̃m
colluctat᷑ conscientia humana in
duob aduersantib quȩ non con¬
ueniunt. uel quare precpit ds qd̃
noluit. uel quare factum ñ est qdđ
uoluit. Si enim ueritas est in precep¬
to. uidetur om̃mo uoluisse quod ius¬
sit. Et si om̃ipotentia est in benepla¬
cito. uidet᷑ factum ẽẽ quod uoluit.
Non est autẽ factũ quod iussit. & fac¬
tum ẽ quod ꝓhibuit. Quid ergo con¬
sequit᷑ ad hec nisi eum uel noluisse
id quod p̃cepit. uel non potuisse qd̃
uoluit: Quod enim factum est ab eo
factum est. & si factum non ẽ tamen
ꝑmissum ẽ. E si factũ est uolunta¬
rie factũ est. & si ꝑmissum est uolim¬
tarie ꝑmissum ẽ. quia neq ad faci¬
endum contra uoluntatẽ suam com¬

Expanded text:
d innuens quam sit in beneplacito suo. Videntur autem praecepta Dei fallaciae obnoxia, et mentiri de veritate, cum aliud significant de voluntate ejus, et affirmant nobis aliena quaedam et extranea; et quae conducta non sunt neque constant secundum colluctatur conscientia humana in duobus adversantibus quae non conveniunt, vel quare praecepit Deus quod noluit, vel quare factum non est quod voluit. Si enim veritas est in praecepto, videtur omnino voluisse quod jussit; et si omnipotentia est in beneplacito, videtur factum esse quod voluit. Non est autem factum quod jussit, et factum est quod prohibuit. Quid ergo consequitur ad haec nisi vel noluisse id quod praecepit, vel non potuisse quod voluit? Quod enim factum est ab eo factum espermissum est, et si factum est voluntarie factum est, et si permissum est voluntarie permissum est; quia neque ad faciendum contra voluntatem suam com
Abbreviated transcription (Latin):
a se est alienum. Et non diligit nͥ
quod suum ẽ. neq odit nisi quod
suũ non ẽ. & totum suũ diligit. &
odit̃ cotum non suum. Et ideo uo¬
luit bonum quod p̃cepit. & non tio¬
luit malum quod ꝑmisit. quia
suũ fuit bonũ & de suo. & amicũ
sibi & suo. & dileric suum & ap¬
ꝓbauit & concupiuit ad se. & amauit

Expanded text:
suum est totum: et non diligit nisi quod suum est, neque odit nisi quod suum non est; et totum suum diligit, et odit totum non suum. Et ideo voluit bonum quod praecepit, et non voluit malum quod permisit, quia suum sui bonum et de suo, et amicum sibi et de suo, et dilexit suum et approbavit, et concupivit ad se et ama
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ bonum est. Et non respondet pre¬
ceptum eius & ꝓhibitio eius benepla¬
cito eiꝰ. ficut oꝑatio eius & ꝑmissio elꝰ.
sed ꝓcedunt ex aduerso & dissimilit̾
ordinantur. & consentiunt aliquoci¬
ens scđm id quod futurum ẽ & fiet.

Expanded text:
esse, bonum est. Et non respondet praeesse, bonum est. Et non respondet praeceptum ejus et prohibitio ejus beneplacito ejus, sicut operatio ejus et permissio ejus; sed procedunt ex adverso et dissimiliter ordinantur, et non consentiunt aliquoties secundum id quod futurum est, et fiet.
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ in beneplacito eterno ita fuit ut
cẽt. ut factum est. scđm quod uolun¬
tarie fecit fiue ꝑmisit ut fieret quod
factum est. qm̃ ita bonum est ẽẽ. ut ẽ.
Cum autem preceptum fuierit uel ꝓhi¬
bitũ aliquid. nondum constat adhuc
quid de ipso diffinitum sit in bene¬
placito eterno. donec illud rerum ef¬
fectus in euidentiam educat. siue oꝑa¬
tione. siue ꝑmissione. ut bonum est
eẽ. & beneplacitum. quod futurum
est antequam est. Preceptum autem
& ꝓhibicio innuunt tantũ qm̃ ita
in uoluntate est iubentis ut fiat siue
non fiat. & demonstrationẽ facunt
qua iustum & pium est. non aliud
credere illum cui fit etiam si aliud ẽ
in illo a quo fit. Et precipit᷑ sepe ut
fiat quod futurum non est nec fiet.
& ꝓhibetur ut non fiat quod futurũ
est & fiet. & non est in beneplacito nͥ
hoc solum ut sit quod fiet. qm̃ bonũ
oꝑatione dĩ quod bonum est. siue ꝑ¬
missione quod malum ẽ. quod totũ

Expanded text:
quod in beneplacito aeterno ita fuit ut quod in beneplacito aeterno ita fuit ut esset ut factum est, secundum quod voluntarie fecit sive permisit ut fieret quod factum est; quoniam bonum ita est esse, ut est. Cum autem praeceptum fuerit vel prohibitum aliquid, nondum constat adhuc quid de ipso definitum sit in beneplacito aeterno, donec illud rerum effectus educat in evidentiam sive operatione, sive permissione, ut bonum est esse et beneplacitum quod futurum est antequam est. Praeceptum autem et prohibitio innuunt tantum quod ita est in voluntate jubentis ut fiat, sive non fiat. Et demonstrationem faciunt quod justum est et pium non aliud credere illum cui fit etiam si aliud est in illo a quo fit. Et praecipitur saepe ut fiat quod futurum non est, nec fiet. Et prohibetur ut non fiat quod futurum est, et fiet, et non est in beneplacito nisi hoc solum ut sit quod fiet; quoniam booperatione Dei quod bonum est, sive permissione quod malum est; quod totum
Abbreviated transcription (Latin):
placiti preceptio & ꝓhibitio sicut
oꝑatio & ꝑmissio.
on enim sic̃ oꝑatio eiꝰ & ꝑmis¬
sio eius ꝑ omnia cendunt᷑.
quia sine his non fit aliquid. sic & pre¬
cepcum eius. & prohibitio eiꝰ. sed ad ra¬
tionalem creaturã diriguntur hec
duo tantum. quȩ sola capax est precep¬
ti. & ꝓhibitionis cauta. scłm insitam ra¬
tionẽ ad utrumq. Itaq signa sunt ex
parte hȩc quȩ non ꝑtinent ad omĩa.
neq uniuersalit̾ summã uoluntatẽ.
& quȩ in ea sunt omĩa educunt ad
manifestationem sicut oꝑatio & ꝑmiᷤᷤ¬
sio. sed ea tantum que ad ipsos spectãt
quib fiunt hȩc. hoc est preceptio & ꝓhi¬
oꝑatio & ꝑmissio eius certa sunt & uera
signa beneplaciti eterni. Hec autẽ hoc¬
est preceptum & ꝓhibitio. non om̃ino
certum faciunt quod sit in beneplaci¬
co eterno. donec oꝑatione uel ꝑmissio¬
ne ꝓbetur cum factum fuerit. Lunc
enim cercũ est cum hoc fecerit ds. siue
ꝑmiserit ut fiat. & factum fuerit.

Expanded text:
ibitio, sicut operatio et permissio. Non enim sicut operatio ejus et permissio ejus, per omnia tenduntur, quia sine illis non fit aliquid, sic et praeceptum ejus et prohibitio ejus. Sed ad rationalem creaturam diriguntur hic duo tantum, quae sola capax est praecepti et prohibitionis cauta secundum insitam rationem ad utrumque. Itaque signa sunt ex parte haec quae non pertinent ad omnia neque universaliter summam voluntatem et quae in ea sunt omnia educunt ad manifestationem, sicut operatio et permissio; sed ea tantum quae ad ipsos spectant quibus fiunt haec, hoc est praeceptum et prohioperatio et permissio ejus certa sunt et vera signa beneplaciti aeterni. Haec autem, videlicet praeceptum et prohibitio, non omnino certum faciunt quid sit in beneplacito aeterno, donec operatione vel permissione probetur cum factum fuerit. Tunc enim certum est cum hoc fecerit Deus, sive permiserit ut fiat, et factum fuerit:
Abbreviated transcription (Latin):
t sequit᷑ adhuc
preceptum eiꝰ. & ꝓhibitio esꝰ. &
dicitur utrumq uoluntas eiꝰ. quia cũ
quid fieri precipit. monstrat se uel¬
le ut fiat. Et cum quid fieri ꝓhibet.
monstrat se uelle ut non fiat. & idcirco
dicunt᷑ hec similit̃ uoluntas eius. quia
signa quȩdam sunt uoluntatis eius.
sicut oꝑatio eius. & ꝑmissio eiꝰ. sed dis¬

Expanded text:
sequitur adhuc praeceptum ejus et prohibitio ejus, et dicitur utrumque voluntas ejus. Quia cum quid fieri praecipit monstrat se velle ut fiat; et cum quid fieri prohibet monstrat se velle ut non fiat. Et idcirco dicuntur haec similiter voluntas ejus; quia signa quaedam sunt voluntatis ejus, sicut o
Abbreviated transcription (Latin):
Non enim augeri potest qui inm̃¬
sus est. nec minui qui unus est.
nec loco mutari qui ubiq ẽ. nec
tempore qui ȩcernus ẽ. nec cogni¬
dione qui sapientissimus est. nec
affectu qui optimus ẽ. Quod ratio

Expanded text:
Non enim augeri potest qui immensus est; nec minui qui unus est. Nec loco mutari qui ubique est; nec tempore qui aeternus est. Nec cognitione qui sapientissimus est; nec affectu qui optimus est. CAP. XI
Abbreviated transcription (Latin):
na substantialiter caro trahitur. ita¬
etiam de gignentis anima anima
geniti ẽentialiter deduci ab his exis¬
timatur. Propter quod sicut de cor

Expanded text:
na substantialiter caro trahitur, ita de gignentis anima, anima geniti essentialiter deduci ab istis existimatur, propter quod sicut de cor
Abbreviated transcription (Latin):
stipendia iusticie uita. Peccato datur
mors. uisticie uita. Culpȩ pena. uir¬
tuti gła. Unum quodq qd̃ suũ ẽ ac¬
cipit. Hec ẽ prouidentia. Ytrimq
oꝑatur. in suo. ⁊ in alieno. In suo
qd̃ fecit. in alieno qd̃ ꝑmisit. Cunc¬
ta illi subiecta sunt. & ꝓuidec õib¬
na duplicit̾ consideratutr. Bo¬
na quippe dispositionẽ desuꝑ habẽt.¬
& ut sint quia bona sunt. & ut sic
sint. quia ordinata sunt. Mala
uero ex dispositione suꝑna non ha¬
bent quod sunt quia mala sunt.
& tamen habent quod sic sunt. qͥa
ordinata sunt. ds enim malũ ñ fac̃.
sed cum factũ est. mordinatũ ẽẽ nõ
ꝑmictit. quia malorũ auctor ñ est.

Expanded text:
stipendia justitiae vita. Peccato datur stipendia justitiae vita. Peccato datur mors, justitiae vita; culpae poena, virtuti gloria. Unumquodque quod suum est accipit. Haec est providentia: utrinque operatur in suo et in alieno. In suo quod fecit, in alieno quod permisit. Cuncta Illi subjecta sunt, et pna dupliciter consideratur. Bona quippe dispositionem desuper habent: et ut sint quia bona sunt, et ut sic sint quia ordinata sunt. Mala vero ex dispositione superna non habent quae sunt quia mala sunt; et tamen habent quod sic sunt, quia ordinata sunt. Deus enim malum non facit; sed cum factum est, inordinatum esse non permittit; quia malorum auctor non est
Abbreviated transcription (Latin):
recte dicimꝰ. quia ꝓuidentia est. cu¬
ra eorũ que exhibenda sunt subiec¬
tis. ⁊ que cõmissis conuenit imꝑtiri.
Scriptũ est. qm̃ ipsi cura ẽ de om̃ib.
Hec est ergo ꝓuidentia illa qua d̃s
curat de om̃ib quȩ fecit. & nichil
derelinquit ex om̃ib que ꝑtinent
ad ipsum. & quȩ subiecta sunt ip¬
si. sed ꝓuidet singulis ut habeat u¬
nũ quodq quod sibi debetur ⁊ con¬
uenit. Scđ̾m hanc itaq uniuersa¬
lem ꝓuidentiam cunctorũ. non
solum suis quȩ bona fecit. sed alie-¬
nis quoq que mala non ipse fecit
sed ꝑmisit. qd̃ debitũ est dispensat.
ut nichil in regno suo iustam or¬
dinationẽ euadat. Nam ⁊ ipsa ini¬
quitas ex hac ꝓuidentia stipẽ ha¬
bet. & ñ potuit uł ipsa malitia in
obliuionẽ uenire apud ꝓuisorem
om̃ium. His scire quȩ fint miqͥtatiᷤᷤ
& peccati stipendia : Scripcũ ẽ. sti¬
pendia autẽ peccati mors. gr̃a autẽ
dĩ uita ȩterna. Stipendia peccati morᷤ

Expanded text:
recte dicimus quod providentia est cura eorum quae exhibenda sunt subjectis, et quae commissis convenit impertiri. Scriptum est, quoniam ipsi cura est de omnibus . Haec est ergo providentia illa qua Deus curat de omnibus quae fecit; et nihil derelinquit ex omnibus quae pertinent ad ipsum, et quae subjecta sunt ipsi, sed providet singulis ut habeat unumquodque quod sibi debetur et convenit. Secundum hanc itaque universalem providentiam cunctorum non solum suis quae bona fecit, sed alienis quoque quae ipse mala non fecit sed permisit; quod debitum est, dispensat, ut nihil in regno suo justam ordinationem evadat. Nam et ipsa iniquitas ex hac providentia stipem habet, et non potuit vel ipsa malitia in oblivionem venire apud provisorem omnium. Vis scire quae sunt iniquitatis et peccati stipendia? Scriptum est: Stipendia autem peccati mors; gratia autem Dei vita aeterna . Stipendia peccati mors;
Abbreviated transcription (Latin):
singuli propria obedientia ꝓbarent᷑.
& singuli pro siuis meritis digna remu¬
neratione głificarentur. Primã tam̃
obedientiã obseruatam causam fore
gr̃e adiutricis in om̃s sequentes. & ipsã
obedientiam obediendo imitantes.

Expanded text:
singuli propria obedientia probarentur, singuli propria obedientia probarentur, et singuli pro meritis suis digna remuneratione glorificarentur. Primam tamen obedientiam observatam causam fore gratiae adjutricis in omnes sequentes et ipsam obedientiam obediendo imitantes.
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ a uita terrena ad celestem &
sp̃ualẽ statum transformatus fuisset
amplius generare non debuerat. sic̃
modo ꝑ mobedientiam mortalitati
subiectus. a carnis tamen propagati¬
one non cessat. Propt̾ea gͥ non uidet᷑
una ẽẽ utrobiq conditio. quia ratio
eadem utrumq non apparet. Su nt
camen qui credunt ueraciter asseren¬
dum quod primus homo si non pec¬
casset. nullos nisi bonos filios genuis-¬
set. & nemo om̃ium qui ex eius car¬
ne nascerentur dampnarecur. Tam̃
illud merito queritur. si sola primi
hominis obediendia ꝓbata om̃ibus
posteris ex eo nascituris ad m̾itũ suffic̾e
debuissec. aut si singuli quiq post eũ
temporibus suis quẽadmodũ ipse pͥmꝰ
ꝓbatus est. siue enisdem siue alderius
cuiuslibet mandati obseruantia pro-¬
bandi fuissẽt. Et pocest fortassis non
absurde credi. quod idem mandatum
quod primo parenti datũ est. posteri
quoq illius obseruare debuerunt. ut

Expanded text:
autem a vita aeterna ad coelestem et autem a vita aeterna ad coelestem et spiritualem statum transformatus fuisset, amplius generare non debuerat; sicut modo per inobedientiam mortalitati subjectus a carnis tamen propagatione non cessat. Propterea igitur non videtur una esse utrobique conditio, quia eadem ratio utrinque non apparet. Sunt tamen qui credunt veraciter asserendum quod primus homo si non peccasset nullos nisi bonos filios genuisset, et nemo omnium qui ex ejus carne nasceretur damnaretur. Tamen illud merito quaeritur utrum sola primi hominis obedientia probata, omnibus posteris ex eo nascituris ad meritum sufficere debuisset; an si singuli quique post eum temporibus suis quemadmodum ipse primus probatus est sive ejusdem sive alterius cujuslibet mandati observantia probandi fuissent. Et potest fortassis non absurde credi quod idem mandatum quod primo parenti datum est, posteri quoque illi observare debuerunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ram ad corruptionẽ mutauit. ita etiã¬
obedientia naturã ad incorruptionem
non mutasset. donec dempore suo usq
interim generaͬntur. a natura nondũ
adhuc ad ueram incorruptionẽ trans¬
formata semmarentur. neq nascendo
originalis iusticie meritum acciꝑent.
qm̃ & ipsi a quib nascerentur nundũ
berent. Non autem potuit natura nas¬
centib dare quod in generantib ñdũ
adhuc possidebat. quemad modũ &
hi qui nunc in peccato generancur.
non aliud nascendo trahunt quã ui¬
qum. quod a natura aqua seminant᷑
accipiunt. Sic itaq primus homo tẽ¬
pore obedientiȩ suȩ casto coniugio ad
propagationem posteritatis insticutiõi
diumnȩ deseruiens. filios generaret sine
peccato quidem qm̃ ex natura ab om̃s
uitio libera. sed non similiter paternȩ
iusticiȩ heredes. qm̃ ipsa natura ñdũ
foret ad incorruptiõis premiũ quod
nisi post ꝑactam obedientiam dan-¬
dum non erat transformata. Postquã

Expanded text:
ram ad corruptionem mutavit, ita ram ad corruptionem mutavit, ita obedientia naturam ad incorruptionem non mutasset, donec tempore suo usque interim generarentur, a natura nondum adhuc ad veram incorruptionem transformata seminarentur, neque nascendo originalis justitiae meritum acciperent; quoniam et ipsi a quibus nascerentur, nondum berent. Non autem potuit natura nascentibus dare quod in generantibus nondum adhuc possidebat, quemadmodum et ii qui nunc in peccato generantur, non aliud nascendo trahunt quam vitium quod a natura a qua seminantur accipiunt. Sic itaque primus homo tempore obedientiae suae casto conjugio ad propagationem posteritatis institutioni divinae serviens filios generaret sine peccato quidem, quoniam ex natura ab omni vitio libera, sed non similiter paternae justitiae haeredes; quoniam ipsa natura nondum foret ad incorruptionis praemium quod nisi post peractam obedientiam dandum non erat transformata. Postquam
Abbreviated transcription (Latin):
ruptionem trahentes nascuntur cum
llud etiam dignum inquisitione ui¬
decur. si paternȩ obedientiȩ meritũ
ꝑ incorruptam originem ad posteros
om̃s transire debuerat. quẽ ad modũ
nunc mnobedientiȩ illius culpa ꝑ ean-¬
dem originem uitiatam in uniuerso ᷤ
se effundendo dilatat. Quod si uerum
est. ita tunc in nascentib foret ex meri-¬
to parentum originalis iusticia. sicut
nunc inuenitur in eisdem ex solo pater¬
ne trangressionis reatu originalis cu¬
pa. Idcirco tamen temere asserendum
non est. quia non similiter uidetur qs
quẽadmodum nunc natura ꝑ mobe¬
dientiam ad corruptionẽ mutata cer¬
nitur. ita etiam tunc ꝑ obedientiam
obseruatam nisi usq ad tempus predis¬
finitum adeo seruata fuisset. ad incor¬
ruptionem mutaretur. Semel enim
transgredi plena mobedientia fuit .s
non similiter ꝑfecta obedientia fuisset.
si in ipsa obedientia homo usq in finẽ
non ꝑstitisset. Propterea sicut inobedi¬
encia uno tempore consummata natu¬

Expanded text:
ruptionem trahentes, nascuntur cum eredes essent. Illud etiam dignum inquisitione videtur an paternae obedientiae meritum per incorruptam originem ad posteros omnes transire debuerat, quemadmodum nunc inobedientiae illius culpa, per eamdem originem vitiatam in universos se effundendo dilatat. Quod si verum est ita tunc in nascentibus foret ex merito parentum originalis justitia, sicut nunc invenitur in eisdem ex solo paternae transgressionis reatu originalis culpa. Idcirco tamen asserendum non est temere, quia non similiter videtur quod quemadmodum nunc natura per inobedientiam ad corruptionem mutata cernitur, ita etiam tunc per obedientiam observatam nisi usque ad tempus praediffinitum a Deo conservata fuisset ad incorruptionem mutaretur. Semel enim transgredi plena inobedientia fuit; sed non similiter perfecta obedientia fuisset, si in ipsa obedientia, homo usque in finem non perstitisset. Propterea sicut inobedientia uno tempore consummata natu
Abbreviated transcription (Latin):
poralit̃ priusqͣm mundus factus ẽ:
Et cũ mundus cȩpit. tunc pͥmum
cȩpisse tempus qͣm mutabilitas cȩptt.
&e factum mundũ in pͥncipio tempo¬
ris: S nos int̾m magis approbamꝰ
quod dictum ẽ pro captu intelligẽ¬
tiȩ nr̃ȩ salua reuerentia secretorum
in quibꝰ nichil temere asserendum
putamus. Et adhunc modũ int̾im
disfinimꝰ. qm simul facta sunt oĩa¬
& inuisibilia & uisibilia sicut scrip¬
tura dicit. qͥ uiuit inȩtnum creauit

Expanded text:
poraliter priusquam mundus factus est; poraliter priusquam mundus factus est; et cum mundus coepit tunc primum coepisse tempus, quoniam mutabilitas coepit; et factum mundum in principio temporis. Sed nos interim magis approbamus quod dictum est pro captu intelligentiae nostrae salva reverentia secretorum in quibus nihil temere asserendum putamus. Et ad hunc modum interim definivimus, quod simul facta sunt omnia visibilia et invisibilia ; sicut Scriptura dicit: Qui vivit in aeternum creavit
Abbreviated transcription (Latin):
tempoꝵs & int̾ualla ⁊ spacia. hoc
intim cõmodius & ueritati uicinius
ꝓfitemur: qm̃ simul in temp̃r uno et
in principio temporis. qͣndo tempra
ipsa cȩperunt. facta ẽ siue creata parit̃
rerum omnium uisibiliũ materia
⁊ inuisibiliũ increatura angłica et
spũali natura: Nec fuisse in tempore
nec cȩpisse alteram sine altera. nec pͥus
unam quã alteram. s utramq simul
in tempore ⁊ cum temp̃r. & tamen
pͥorem fuisse ad quã facta est altera.¬
⁊ in qua fuerunt exemplaria sapien¬
tiȩ. quorũ effectus sunt & exp̃ssiones
quȩ uisibilia condita funt: Et hoc
modo primo omniũ creata ẽ sapi¬
entia: Qui aut̃e dicunt ante cȩlum
& terram angłos creatos. & substitis¬
se ante om̃ia quȩ mutabilia facta st̃.
& computant spacia ⁊ annos ⁊ secula
quibꝰ ante mundi constitittiõem deo
seruierunt. asserunt q̃m cũ mundo
tempꝰ cepit & non fuit tempꝰ ante mũ¬
dum. qm mutabilitas ñ fuit. & tam̃
fuisse angłos immittabilit ⁊ in tem¬

Expanded text:
temporum et intervalla et spatia, hoc interim commodius et veritati vicinius profitemur, quod simul in tempore uno et in principio temporis quando tempora ipsa coeperunt, facta est sive creata pariter rerum omnium visibilium materia, et invisibilium in creatura angelica et spirituali natura. Nec fuisse in tempore nec coepisse alteram sine altera, nec prius unam quam alteram, sed utramque simul in tempore et cum tempore; et tamen priorem fuisse ad quam facta est altera in qua fuerunt exemplaria sapientiae quorum effectus sunt et expressiones quae visibilia condita sunt, ex hoc modo primo omnium creata est sapientia. Qui autem dicunt ante coelum et terram angelos creatos, et substitisse ante omnia quae mutabilia facta sunt, et computant spatia et annos et saecula quibus ante mundi constitutionem Deo servierunt, asserunt quod cum mundo tempus coepit, et non fuit tempus ante mundum, quoniam mutabilitas non fuit; et tamen fuisse angelos immutabiliter et intem
Abbreviated transcription (Latin):
iusibilium oninium materiã ⁊ n¬
uisibilium nat᷑am utramq informẽ
scđm aliquid. & utramq scđm ali¬
quĩ formatam: Sicut eñĩ uisibili¬
um & corporalium omniũ materia
in exordio illo conditionis primariȩ¬
lis & angłica natura in sua conditi¬
one ꝑ sapientiam ⁊ discretionẽ scam
habitum naturȩ formata fuit. et
tamen illam qͣm postea ꝑ amorem
⁊ ꝯuersionem ad creatorem suũ
acceptura erat formam ñ habuet.
s erat informis sine illa. formanda
rationem ꝓponimus: Nã diximus
quando facti sunt. & quia facti suts
in pͥncipio. ⁊ pͥma creatura anteqͣm
nichil factum ẽ. scđ̾m quã factum
est ⁊ qͦd factum est cum ipsa. unde
⁊ scđm aliquid ante omnia facta ẽ
ipsa quȩ forma ẽ omniũ ⁊ causa.
Deinde autem oportet ostendere
qles factisunt angłi tunc in ipso pͥ¬
mordio & prima subsistentia & ini-¬
tio conditiois suȩ. in eo qͦd primum
esse cȩperunt. & quale illud fuit qͦd
pͥmum fuit in eis conditum esse:¬

Expanded text:
ilium omnium materiam et invisibilium naturam utramque informem secundum aliquid et utramque secundum aliquid formatam. Sicut enim visibilium et corporalium omnium materia in exordio illo conditionis primarialis et angelica natura in sua conditione per sapientiam et discretionem secundum habitum naturae formata fuit; et tamen illam quam postea per amorem et conversionem ad creatorem suum acceptura erat formam non habuit, sed erat informis sine illa formanda rationem proponimus. Nam diximus quando facti sunt, quod facti sunt in principio; et prima creatura antequam nihil factum est, secundum quam factum est, et quod factum est cum ipsa. Unde et secundum aliquid ante omnia facta est ipsa, quae forma est omnium et causa. Deinde autem oportet ostendere quales facti sunt angeli tunc in ipso primordio et prima subsistentia et initio conditionis suae; in eo quod primum esse coeperunt, et quale illud fuit, quod primum fuit in eis conditum esse
Abbreviated transcription (Latin):
mine non fuit qui sanaretur. sed uir-¬
tus que exerceret᷑. Propter quod extͥb
causis institutioni sacramentoꝵ. du¬
as tantũ hic muenimꝰ. erudicionem
scilicet & exercitationẽ. Humiliatio
enim ibi necessaria non fuit. ubi suꝑ¬
bia nulla fuit. sed ratio que erudiret᷑
ad maiorem cognitionẽ. & uirtus que
ꝓmoueretur ad maiorem ꝑfectionem.
Inuenitur hoc itaq sacramentũ singu¬
larem habens legem. quemadmodum
singularem habet institutionẽ. & ui¬
decur ordo postulare. priusquam ad
ea quȩ de ceteris dicenda sunt sacra¬
mentis discutienda accedamus. de is¬
sto singulariter quȩ ad primam insti¬
tutionem spectare uidebuntur premit¬
tere. his que ad scd̃am eius institutio¬
nem ꝑtinent. sequenti narrationi re¬
seruatis. Habet enim hoc sacramentũ
duplicẽ institutionem. unam ante
peccatum ad officiũ. aliam post pecca¬
tum ad remedium. & scđ̃m illam qui¬
dẽ qua singulariter institutum est

Expanded text:
mine non fuit qui sanaretur, sed virmine non fuit qui sanaretur, sed virtus quae exercetur. Propter quod ex tribus causis institutionis sacramentorum duas tantum hic invenimus; eruditionem scilicet et exercitationem. Humiliatio enim ibi necessaria non fuit ubi superbia nulla fuit; sed ratio quae erudiretur ad majorem cognitionem et virtus quae promoveretur ad majorem perfectionem. Invenitur itaque hoc sacramentum singularem habens legem quemadmodum singularem habet institutionem. Et videtur ordo postulare priusquam ad ea quae de caeteris dicenda sunt sacramentis discutiendo accedamus; de isto singulariter quaedam quae ad primam institutionem spectare videbuntur praemittamus; his quae ad secundam ejus institutionem pertinent sequenti narrationi reservatis. Habet enim hoc sacramentum duplicem institutionem; unam ante peccatum ad officium, alteram post peccatum ad remedium. Et secundum illam qua singulari
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ suo tempore ͤ currerunt. & ad sa-¬
nitatẽ quantum ipsis datum erat &
per ipsa dandum erat. restituendã
ualuerunt. & ista sacramenta tempo¬
re suo expleto cessauerunt. & alia ꝓ
illis ad eandẽ sanitatem ꝑficiendam
successerunt. Et rursum post illa
alia quasi nouissime adiuncta sũt.
quib alia succedere non debuerunt.
uelud medicamenta ꝑfecta quȩ mor¬
bum ipsum consumerent. & ꝑfectã
sanitatẽ plene restaurarent. Et hec
om̃ia facta sunt scdm iudicium. & dis¬
pensationem medici. qui morbum
ipsum uidit. & qualia ei remedia
singulis temporibus adhibenda eẽnt
agnouit. Porro unum eciam sacra
mentũ ante peccatum hominis m-¬
stitutum inuenitur. Coniugiũ nãq
prius etiam quam homo peccaret
sanccitum legitur. ubi teste scͥptura
mulier facta uiro in adiutorium so¬
ciata memoratur. Cuius tamen insti¬
tutionis causa ad remedum non fu¬
it sed ad officium. quia morbus in ho¬

Expanded text:
quae suo tempore cucurrerunt et ad saquae suo tempore cucurrerunt et ad sanitatem quantum ipsis datum erat, et per ipsa dandum erat restituendum valuerunt. Et ista sacramenta suo tempore expleto cessaverunt; et alia pro illis ad eamdem sanitatem perficiendam successerunt. Et rursum post illa alia quasi novissime adjuncta sunt, quibus alia succedere non debuerunt. Vel ut medicamenta perfecta quae morbum ipsum consumerent et perfectam sanitatem plene restaurarent. Et haec omnia facta sunt secundum judicium et dispensationem medici, qui morbum ipsum vidit, et qualia ei remedia singulis temporibus adhibenda essent agnovit. Porro unum sacramentum etiam ante peccatum hominis institutum invenitur. Conjugium namque prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi teste Scriptura: Mulier facta in adjutorium viro ei sociata memoratur . Cujus tamen institutionis causa tunc ad remedium non fuit, sed ad officium; quia morbus in ho
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ ab eo cepisse creditur quo
primus parens merito mobedientie
a gaudiis paradysi expulsus. in huiꝰ
uite mortalis exilium cum tota poste¬
ritate usq in finẽ prime corruptioni
obnoxius tenecur. Ex quo enim ho¬
mo a statu prime incorruptionis lapsꝰ
ii oipr ꝑ mortalitatẽ ⁊ ĩ aĩa ꝑ iniqͥtatẽ egrotare
cepit. continuo d̾s reꝑando inde sa¬
cramentis suis medicinam preꝑauit.
que quidem pro ut ratio postulabat
& causa diuersis temporibus & locis
ad curationẽ illius exhibuit. Alia an-¬
te legem. alia sub lege. alia sub grã. Di¬
uersa quidem in specie. unũ tn effectũ
habentia. & unã sanitatem ꝑficien¬
dia. Si quis igitur querat tempꝰ insti¬
tutionis sacramentoꝵ. sciat quia quã¬
diu morbus est tempus medicinȩ est.
Presens igit᷑ uita a principio scłi usq
in sinem ꝑ mortalitatẽ decurrens. tẽpꝰ
est morbi. & tempus remedii. In ipsa
& ꝓpter ipsam instituta sunt sacra¬
menta. & quedam a principio ipsiꝰ

Expanded text:
 ab eo incoepisse creditur, quo primus parens merito inobedientiae a gaudiis paradisi expulsus, in hujus vitae mortalis exsilium cum tota posteritate usque in finem primae corruptioni obnoxius tenetur. Ex quo enim homo a statu primae incorruptionis lapsus in corpore per mortalitatem et in anima per iniquitatem aegrotare coepit; continuo Deus reparando in sacramentis suis medicinam praeparavit. Quae quidem prout ratio postulabat et causa diversis temporibus et locis ad curationem illius exhibuit; alia ante legem, alia sub lege, alia sub gratia: diversa quidem in specie unum tamen effectum babentia et unam sanitatem perficientia. Si quis igitur quaerat tempus institutionis sacramentorum, sciat quia quandiu morbus est, tempus medicinae est. Praesens igitur vita a principio saeculi usque in finem per mortalitatem decurrens, tempus est morbi, et tempus remedii. In ipsa et propter ipsam instituta sunt sacramenta; et quaedam a principio ipsius,
Abbreviated transcription (Latin):
e sapientia quoq :tione.
illoꝵ in prima ꝯsideratione
triplex nobis discretio occurrit. q̃m
illuminabant᷑ tripliciter. uł ad tria
simpliciter. ⁊ erat trina cognitio
facti erant. mali & boni cognitio¬
nem acceperant. ut intelligerent
quid appetendum illis foret. uel
quiad respudendum scãm potentiã
uirtutis in se & lib̾tatem uolitntatis.
S & ipsius a quo fac̾ti erant cogni¬
tionem acceperant. ut intelligeret¬
& scirent principium & finem sitũ
a quo conditione ꝓcesserant. ⁊ ad ip¬
sum debuerant intentione coni̾tti.
Illius uero cum quo facti erant co¬
gnitionem acceperant. ut scirent
quid uel sibi inuicem ꝓ diuina dis¬
pensatione & ordinatione deberent
uł quantum inhiis quȩ conditiõe
testate diuinitus sine presumptione
ualerent Et inhunc modũ sapien¬
tes conditȩ sunt & discernentes ⁊ intel¬
ligentes spiritales ille substantiȩ. &
tantum in hiis omnibꝰ sapientes qͣn¬
tum incipienti naturȩ congruum

Expanded text:
e sapientia quoque illorum in prima consideratione triplex nobis discretio occurrit. Quoniam illuminabantur tripliciter, vel ad tria simpliciter; et erat trina cognitio  facti erant, mali et boni cognitionem acceperant, ut intelligerent quid appetendum sibi foret vel quid respuendum secundum potentiam virtutis in se et libertatem voluntatis. Sed et ipsius a quo facti erant cognitionem acceperant, ut intelligerent et scirent principium et finem suum a quo conditione processerant, et ad ipsum debuerant intentione converti. Illius vero cum quo facti erant cognitionem acceperant, ut scirent quid vel sibi invicem pro divina dispensatione et ordinatione deberent, vel quantum in his quae conditione divinitus sine praesumptione valerent. Et in hunc modum sapientes conditae sunt et discernentes et intelligentes spirituales illae substantiae; et tantum in his omnibus sapientes quantum incipienti naturae congruum
Abbreviated transcription (Latin):
si quedam imago uel figura uerita¬
tis. Ista autem que sub gr̃a nouissi¬
me consequunt᷑ non iam umbra uel
imago sed corpus ueritatis. in quib
salutis effectuis. qm̃ & ꝑfecte datui
& euidenter ostenditur. quasi sp̃c in
corpore uiuenti exteriori motione ꝓ¬
ditur. sic in eis inuisibilis gr̃ȩ uita cla¬
rissime demonstrat᷑. Prima ergo sacra¬
menta umbra fuerunt. scd̃a imago.
tercia corpus. post quȩ quar¬
to loco sequitur ueritas sp̃c. Hec in
presenti de sacramentis naturalis
legis dicta. sufficere posse putamꝰ. qͥ
tunc quidem sicut suꝑius iam com¬
memoratum est. ita sidei iustificant
iuncta fuisse credimus. ut in eis ẽẽt exer¬
citatio deuotionis non necessitas opti-¬
nende saltitis. Sola enim fide oꝑante
qui ꝑ grãm ad participationẽ future
redemptionis seruabantur. Sed quia
de primis illis sacramentis quib deuo¬
tio fidelium tunc exercebatur. iam
quȩdam pro tempore diximus. etiam

Expanded text:
si quaedam imago vel figura veritasi quaedam imago vel figura veritatis; ista autem quae sub gratia novissime consequuntur non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis. In quibus salutis effectus, quoniam et perfecte eatur et evidenter ostenditur, quasi spiritus in corpore viventi, exteriori motione proditur; sic in eis invisibilis gratiae vita clarissime demonstratur. Prima ergo sacramenta umbra fuerunt; secunda imago; tertia corpus; post quae quarto loco sequitur veritas spiritus. Haec in praesenti, de sacramentis naturalis legis dicta sufficere putamus, quae tunc quidem sicut superius jam commemoratum est, ita fidei justificanti juncta fuisse credimus, ut in eis esset exercitatio devotionis, non necessitas obtinendae salutis. Sola enim fide ex diler, qui per gratiam ad participationem futurae redemptionis servabantur. Sed quia de primis illis sacramentis quibus devotio fidelium tunc exercebatur, jam quaedam pro tempore diximus, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑflua sed eius quod suꝑflrium est
figura preciditur. iam manifestius
illa peccati circumcisio quam in in¬
teriori homine grã ꝑficit demonstrat᷑.
Quia autẽ circumcisio exteriores sor¬
des & enormitates que foris sunt re¬
teriores emundat. conuementer iã
manifesta ueritate in aduentu xp̃i cir
mentum succederet. quod ꝑfectam ho-¬
minis emundationẽ. & interiorẽ am¬
mȩ candorẽ. quem in ip̃io & ꝑ ipsum
sacramentum adipiscitur posset de¬
clarare. Amplius autẽ quia circũcisio
quidem sordes aufert sed dolores infirt.
ablutio uero inquinatos sine dolore
emundat. idcirco priori popło in ti-¬
more seruienti & sub lege laboranti.
circumcisio ad emundationẽ data est.
nouo autem popło in gr̃a ꝑ caritatẽ
ambulanti ablutio. Hidentur ergo
prima illa sacramenta quȩ sub na-¬
turali lege precesserunt. quasi quȩdã
umbra ueritatis. illa uero que post¬
ea sub scripta lege secuta sunt qua¬

Expanded text:
superflua, sed ejus quod superfluum est superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praeciditur; jam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiQuia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt remaculas emundat: convenienter jam manifestata veritate in adventu Christi cmentum succederet quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem, quem in ipso et per ipsum sacramentum adipiscitur, posset declarare. Amplius autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore servienti, et sub lege laboranti, circumcisio ad emundationem data est; novo autem populo in gratia per charitatem ambulanti, ablutio. Videntur ergo prima illa sacramenta quae sub naturali lege praecesserunt, quasi quaedam umbra veritatis; illa vero quae postea sub scripta lege secuta sunt, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ut pro remediis salutis exterioris sub¬
stantiȩ partem offerret dõ. partẽ ad
usum proprium retineret. quatinꝰ
in hoc facto disceret ea quȩ intrinsecꝰ
bona erãt deo tribuere. quȩ uero ma¬
la sibi imputare. Denarius quippe qm̃
ꝑfectus numerus est signum est bo¬
nitatis & uirtutis que do tribuitur.
& in homine a deo ẽẽ cognoscitur. no¬
uenarius autẽ quia minus a ꝑfecto
habet. defectum & uitium & corrup¬
tionem significat. quȩ merito homi¬
ni deputatur. Propterea igitur hõ
decimam dare deo. nouem sibi reti¬
nere precipitur. ut quod bonum est
in se a deo ẽẽ. quod uero malum est
a se ẽẽ confiteatur. S hoc signum qͣsi
de longe sumptum. magis docuit
hominẽ quid ẽẽt quam quid fieret.
Igitur cum tempꝰ aduenisset quo ue¬
ritas declarari debuerat. datum est
ei remedium ꝑ circũcisionis sacram̃¬
tum. ubi dum mnteriori substantia
hominis pars non quidem naturalit̃

Expanded text:
ut pro remediis salutis exterioris subut pro remediis salutis exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Denarius quippe quoniam perfectus numerus est signum est bonitatis et virtutis, quae Deo tribuitur, et in homine a Deo cognoscitur. Nonarius autem quia minus habet a perfecto habet perfectum et vitium, et corruptionem significat, quae merito homini deputatur. Propterea igitur homo decimam dare Deo, nonam sibi retinere praecipitur, ut quod bonum est in se a Deo esse, quod vero malum est a se esse confiteatur. Sed hoc signum quasi de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem naturaliter
Abbreviated transcription (Latin):
erunt. ut cum effectus diuine gr̃e
in salutem cresceret. simul quoq &
ipsa significatio in ipsis signis uisibi¬
lib eudentior appareret. Erat quip¬
pe idem saluator. eadem gr̃a. eadẽ
fides. illic uenturi. hic exhibiti. Sed
quia ipse ꝑ quem salus dabatur
longe erat. eiusdem salutis signa
obscura ẽẽ debuerunt. Postea uero
paulatim eius aduentu ꝓpinquan¬
te. oportebat ut eodem ordine & fi¬
des in cognitione. & grã in salute
cresceret. & eadem gr̃a in sacram̃¬
tis foris & signis siuis se euidentius
manifestaret. Qua ꝓpter primũ ꝑ
oblationem. & postea ꝑ circumcisi¬
onem. ad ultimum ꝑ baptismum
expiationis & iustificationis sacra¬
mentũ formari institutũ est. qr
eiusdem mundationis forma & si¬
militudo in oblatione quidem oc¬
culte inuenitur. in circumcisione
uero eiudentius exprimitur. per
baptismũ autẽ manifestissime declarat᷑.
Primã namq institutionẽ accepit homo

Expanded text:
erunt, ut cum effectus gratiae divinae erunt, ut cum effectus gratiae divinae in salutem cresceret, simul quoque et ipsa sanctificatio in ipsis signis visibilibus evidentior appareret. Erat quippe idem salvator, eadem gratia, eadem fides, illic venturi, hic exhibiti. Sed quia ipse per quem salus dabatur, longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt. Postea vero paulatim ejus adventu appropinquante, oportebat ut eodem ordine, et fides in cognitione, et gratia in salute cresceret; et eadem gratia in sacramentis foris, et signis suis, evidentius se manifestaret. Quapropter primum per oblationem; et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est, quia ejusdem mundationis forma et similitudo, in oblatione quidem occulte invenitur, in circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifeste declaratur. Primam namque institutionem accepit homo
Abbreviated transcription (Latin):
lestis ianuam intrare potuerunt. do¬
nec saluator ꝑ carnem assumptam
celos ascendit. & om̃ib in se credentib
ac se sequentibus uiam aperuit.
tercia differentia.
ta uero scripte legis & gr̃ȩ necessita¬
tem quandam executionis inducere.
ꝓpterea quod non ex confilio tantũ
sed ex precepto instituta noscuntur.
Quare pͥma mutata sint ꝑ scd̾a.
ed obouitur non contempnen
p̃cedentia quam ꝑ subsequentia gr̃a
contulit. diuina iussio ritum anti¬
quoꝵ ꝑ institutionem succedentiũ
aboleuit.Nam si eadem uirtus in
illis sacramentis fuit. quid necesse e¬
rat ut illa cessarent & ista succede¬
rent: S sciendũ quod diuinȩ dis¬
pensationis ordo & ratio hoc popos¬
cit. ut sicut ab initio ꝓcurrente tẽ¬
pore magis ac sẽmꝑ magis aduentꝰ
saluatoris appropinquauit. sic sẽꝑ
magis ac magis effectꝰ salutiᷤᷤcresc̾et.:
cogn̾itio ueritatis. Propter quod &
ipsa signa salutis ꝑ successionem te¬
porum alia post alia mutari debu¬

Expanded text:
s januam intrare potuerunt donec salvator per carnem assumptam coelos ascendit, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperuit. Tertia differentia enta vero scriptae legis et gratiae necessitatem quamdam exsecutionis inducere propterea quod non ex consilio tantum, sed ex praecepto esse instituta noscuntur. CAP. VI. Quare prima mutata sunt per secunda. Sed oboritur non contemnendar praecedentia quam per subsequentia, gratia contulit; divina jussio ritum antiquorum per institutionem subsequentium abolevit. Nam si eadem virtus in illis sacramentis fuit, quid necesse erat, ut illa cessarent et ista succederent? Sed sciendum est quod divinae dispensationis ordo et ratio hoc poposcit, ut sicut ab initio, procurrente tempore, magis ac magis adventus salvatoris appropinquavit; sic semper magis ac magis effectus salutis cresceret, et cognitio veritatis. Propter quod et ipsa signa salutis per successionem temporum; alia post alia mutari debu
Abbreviated transcription (Latin):
qi ñ facit ipse quod accipit. quia
per se non accipit. sed patitur can-¬
tum quod accipit. & est iustus qui
facit quia facit. & iusticia qua fa¬
cit. & est iustus qui accipit. iusticia
quam accipit non tamen quia acci-¬
pit. quia sine iusticia sua per solam
grãm iusticiam accipit. De iusticia

Expanded text:
quia non facit ipse quod accipit, quia quia non facit ipse quod accipit, quia per se non accipit, sed patitur tantum quod accipit, et est qui facit quia facit, et justitia qua facit: et est justus qui accipit justitiam quam accipit, non tamen quia accipit, quia sine justitia sua per solam gratiam justitiam accipit. CA
Abbreviated transcription (Latin):
cisset. quia in eoꝵ merito erat. ut hoc
facientis. alia scd̃m meritum pacien¬
tis. Iusticia scdm debitum facientis
est potestatis. iusticia scdm meritũ
patientis est equitatis. Iusticia est po¬
testatis qua sine iniusticia licet facien¬
ti si uelit quod enis potestati debecur.
iusticia ȩquitatis est quȩ redͥbuitur
patienti. etiam si nolit quod eius me¬
rito debetur. Cum ergo ds punit pec¬
catorẽ iuste facit quia eius potestati
debetur. ut hoc possit si uelit. & iuste
punitur qui patitur. quia scđm me-¬
ritum suum ei recribuitur. quod eiꝰ
merito debetur. & est illic potestas
nusta. qua ds iuste facit. & ipse iustꝰ
est. Hic retributio equa qua pecca-¬
tor iuste patitur. qua tamen ipse
non est iustus sed pena eius iusta ẽ.
Cum uero ds iustificat peccatorẽ iuste
agit. & iustus est iusticia potestatis
qua ei hoc licet. qui uero iustificatur
iustus ẽ iusticia quam accipit. sed
non in eo quod contra meritum suũ
accipit. sed tamen iniustus non est

Expanded text:
cisset; quia in eorum merito erat ut si hoc facientis, alia secundum meritum patientis, justitia secundum debitum facientis est potestatis, justitia secundum meritum patientis est aequitatis. Justitia potestatis est qua sine injustitia licet facienti si velit quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est qua retribuitur patienti etiam si nolit quod ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit; quia ejus potestati debetur ut hoc possit si velit, et juste punitur qui patitur; quia secundum meritum suum ei retribuitur quod ejus merito debetur, et est illic potestas justa qua Deus juste facit et ipse justus est. Et hic retributio aequa qua peccator juste patitur, qua tamen ipse non est justus, sed poena ejus justa est. Cum vero Deus justificat peccatorem juste agit, et justus est justitia potestatis qua ei hoc licet. Qui vero justificatur justus est justitia quam accipit, sed non in eo quod contra meritum suum accipit; sed tamen injustus non est,
Abbreviated transcription (Latin):
festant. que illius similitudini ui¬
cinius appropinquant. Hoc autẽ
est ipsa rationalis creatura. quȩ
excellent̃ & ꝓprie ad illius similitu¬
dinẽ facta ẽ. quȩ tunc citius creatorẽ
suum quẽ non iudet agnoscit. cũ se¬
ipsam ad illius imaginẽ factã incel¬
ligit. In hoc gͦ pͥmũ. trinitatis ues¬
tigium inuentum est. cum agnos¬
cere cepit ipsa quod erat in se. & ex
eo considerauit qd̃ erat supra se. Ui¬
dit enim qm̃ ex ipsa nascitur sapi-¬
encia quȩ est in ip̃sa. Et diligit ip¬
sa sapientiã suam. & ꝓcedit amor
ex ipsa & sapientia sua. quo amat
eam genitam de se. & in se manentẽ
non diuidit. a se. E apparent tria
quedã in uno. mens. sapientia & a¬
mor. & est mens & sapientia de men¬
te. & de mente & sapientia: amor
Et surgit crinitas quedam. & unitaᷤ
non recedit. Et sunt simul trinitas
& unitas scđ̾m potestatẽ & imaginis
iuirtutẽ. Et conscendit mens ab istis
ꝑ hec illuminata. & considerat cre¬
atorem suum sapientẽ eẽ & sapien¬

Expanded text:
festant: quae illius similitudini vicinius appropinquant. Hoc autem est ipsa rationalis creatura, quae excellenter et proprie ad illius similitudinem facta est; quae tunc citius creatorem suum quem non videt agnoscit, cum seipsam ad illius imaginem factam intelligit. In hoc ergo primum Trinitatis vestigium inventum est cum agnoscere coepit ipsa quod erat in se, et ex eo consideravit quod erat supra se. Vidit enim quod ex ipsa nascitur sapientia quae est in ipsa; et diligit ipsa sapientiam suam; et procedit amor ex ipsa; et sapientia sua quo amat eam genitam de se, et in se manentem non dividit a se. Et apparent tria quaedam in uno: mens, sapientia et amor: et est mens et sapientia de mente; et de mente et sapientia amor; et surgit Trinitas quaedam, et unitas non recedit, et sunt simul Trinitas et unitas secundum potestatem et imaginis virtutem. Et conscendit mens ab istis per haec illuminata, et considerat creatorem suum sapientem esse et sapien