comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dieb Ad huc eniꝰ uł materiam ipsam unde facta sunt omĩa
celi & terre nõe non cupabat. ul certe priꝰ totã creanirã celi
& terre nõe ꝓposuerat. dicendo in principio fecit ds̃ celum
&e tertam. & post ea particulati ꝑ ordinẽ dierũ sic̃ oportebut
ꝓpt̾ ꝓ feciam quã in prinio libro cõmemoratiniꝰ dĩ oꝑa ex sẽ¬
cutus ex posuit. Quid sibi gͦ uult qđ nẽ nomnaco celo &e t̾ra
addidit uiride agri & pabulũ. & tacuit ceteri tã multa que
sunt incelo & int̾ra. uł etiam inmari. nͥ quia uiride agri in¬
insibilem ereaturam uult intellegi. sic̃ ẽ anima: Ager enĩ sol&
inscripturis figurate mundus appellari. Nani &. ipse dnsager
est inquid hic mundꝰ: cũ illã parabolan ex poneret ubibono
semini st̃ cũ mixta ⁊ izama. Uiride gͦ agri spitalẽ at inuisi¬
bilem ereaturam dic. ꝓpt̾ uigorem uite. Et nomine pabuli utiq ꝓpe
uitam bene hoc ipsum interp̾tamur. De inde qđ addidit. ante quã

Expanded text:
nt omnia, coeli et terrae nomine nuncupabat: vel certe prius totam creaturam, coeli et terrae nomine proposuerat dicendo, In principio fecit Deus coelum et terram; et postea particulatim per ordinem dierum sicut oportebat, propter prophetiam, quam in primo libro commemoravimus, Dei opera exelo et terra, addidit, viride agri et pabulum, et tacuit caetera tam multa, quae sunt in coelo et in terra, vel etiam in mari; nisi quia viride agri invisibilem creaturam vult intelligi, sicut est anima? Ager enim solet in Scripturis figurate mundus appellari. Nam et ipse Dominus, Ager est hic, inquit, mundus , cum illam parabolam exponeret, ubi bono semini sunt commixta zizania. Viride ergo agri spiritualem atque invisibilem creaturam dicit, propter vigorem vitae, et nomine pabuli utique propter vitam bene hoc ipsum interpretamur. 5. Deinde quod addidit, antequam
Abbreviated transcription (Latin):
crediturussum. cur non ea potiꝰ credam. que iam consen¬
tione doctoꝵ indoctoꝵq celebrantur. & ꝑ om̃s popłos
grauissima auctoritate firmata sunt. Hoc ille metuens.
ne sibi diceretur. offundit nebulas imꝑitis. pͥmũ pollicens rerũ
certarũ cognitionẽ & postea incertarũ imperans fidẽ. Qui
tamen si hoc dicatur. ut saltẽ uł sibi hoc doceat eẽ monstrata.
similiter deficit. & hoc quoꝙ ut credamꝰ iubet. Quisferat
tantã fallaciam. tantãq suꝑbiam: Quid si non solũ ucerta:
seddetiam falsa eẽ que dicit deo & dnõ nr̃o mͥ opitulante monis¬
trauero: K. Quid in feliciꝰ ista suꝑsticione inueniri potest.
que non modo non exhibet scientiã qua ꝓmitat at uerita¬
tem .s. ea dicit. que uehementer sunt scientie ueriatus con¬
cenra  Q insequentib mani festiꝰ apparebit. Ita erũ dic.
Iusta unam uͦ partem aclatus illustris idi acscetre .erit¬

Expanded text:
crediturus sum, cur non ea potius credam, quae iam consencrediturus sum, cur non ea potius credam, quae iam consensione doctorum indoctorumque celebrantur et per omnes populos grauissima auctoritate firmata sunt? hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas inperitis, primum pollicens rerum certarum cognitionem, postea et incertarum imperans fidem. cui tamen si hoc dicatur, ut saltem uel sibi haec doceat esse monstrata, similiter deficit et hoc quoque ut credamus iubet. quis ferat tantam fallaciam tantamque superbiam? Quid? si non solum incerta, sed etiam falsa esse. quae dicit. deo et domino nostro mihi opitulante monstrauero. quid infelicius ista superstitione inueniri potest., quae non modo non exhibet scientiam, quam promittit, atque ueritatem, sed ea dicit, quae uehementer sunt scientiae ueritatique contraria? quod in sequentibus manifestius adparebit. ita enim dicit: iuxta unam uero partem ac latus inlustris illius ae san
Abbreviated transcription (Latin):
firmante : Et qm̃ quesiui unde michi ꝓbet. nunc quero
unde ipse cognouerit. si dicit sibi eẽ sp̃u scõ reuelatũ. suãq
mentem diuinitus illu stratã. ut ea que dicie certa & mani¬
festa cognosceret. ipsȩ significat. quid inter sit inter cog¬
noscere. & cre dere. Ipse eni cognoscit. cui aꝑtissime ista
monstratur. Eis aut̃ quib hec narrat. non cognicionem
in sinuat. sed credulitate suadet. Cui quisq temere consen¬
serit. manicheus efficit᷑ non certa cognoscendo. s in certa cre¬
dendo. quales nos imꝑitos ad olescentulo aliqͣndo decepit.
Debuit gͦ non nobis polliceri scientiam. neq manifestã cog¬
nitionem. neq ad id qđ queritur. sine ulla ambiguitate
ꝑuentionem. sed dicere potiꝰ sibi eẽ ista monstrata. illos
aut̃ quib narrantur. credere sibi debere que nesciunt.
S si hoc diceret. quis non ei responderet. si gͦ in cognita

Expanded text:
firmante ? Et quoniam quaesiui, unde mihi probet, nunc quaero, firmante ? Et quoniam quaesiui, unde mihi probet, nunc quaero, unde ipse cognouerit. si dicit sibi esse spiritu sancto reuelatum suamque mentem diuinitus inlustratam, ut ea, quae dicit, certa et manifesta cognosceret, ipse significat, quid intersit inter cognoscere et credere. ipse enim cognoscit, cui apertissime ista monstrantur; eis autem, quibus haec narrat, non cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. cui quisquis temere consenserit, Manichaeus efficitur, non certa cognoscendo, sed incerta credendo, quales nos inperitos adulescentulos aliquando decepit. debuit ergo non nobis polliceri scientiam neque manifestam cognitionem neque ad id. quod quaeritur, sine ulla ambiguitate peruentionem, sed dicere potius sibi esse ista monstrata, illos autem, quibus narrantur, credere sibi debere, quae nesciunt. sed si hoc diceret, quis non ei responderet: si ergo incognita
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ. ut credam que non potes ostendere. Eg̃o nãq batholi¬
cam fidem ꝑficeor. & ꝑ illam me ad certã scientiã p̾fumo.
trade si potes. ut id qđ credidi temere me credidisse conuincas.
ulla dubitatione cognoscere debui. S non sũ auarꝰ. Unũ hoꝵ
dece. Ostende hunc ẽẽ spm̃ scm̃. & credam uera eẽ que dicit.
etiam si nesciam. Nũ quid equius aut beniuolentiꝰ tecũ agi¬
potest: S tu nec hoc nec illud uales ostendere. Nichil aliud
elegisti. nisi laudare qđ credis. & irridere qđ credo. Cũ gͥ
etiam ego uicissim laudauero qđ credo. & qd̃ credis irrisero:
quid putas nob eẽ iudicandũ. quid ue faciendũ. nisi ut eos
relinquamꝰ qui nos in uitant certa cognoscere. & postea im¬
perant ut incerta credamus. at eos sequam᷑ qui nos inuitant
prius credere qđ non dũ ualemꝰ in tueri. ut ipsa fide ualen¬
tiores facti qđ credidimꝰ intelligere mereamur. non iã homi¬
nib s ipso deo intrinsecus mentem nr̃am illuminante atq

Expanded text:
e, ut credam, quae non potes ostendere. ego namque catholicam fidem profiteor et per illam me ad certam scientiam peruentutrade, si potes, ut id, quod credidi, temere me credidisse conuincas. ulla dubitatione cognoscere debui; sed non sum auarus, unum horum doce. ostende hunc esse spiritum sanctum, et credam uera esse, quae dicit, etiampotest? sed tu nec hoc nec illud uales ostendere. nihil aliud elegisti nisi laudare, quod credis, et inridere, quod credo. cum igitur etiam ego uicissim laudauero, quod credo et quod credis, inrisero, quid putas nobis esse iudicandum quidue faciendum, nisi ut eos relinquamus, qui nos inuitant certa cognoscere et postea imperant, ut incerta credamus et eos sequamur, qui nos inuitant prius credere, quod nondum ualemus intueri, ut ipsa fide ualentiores facti, quod credimus, intellegere mereamur, non iam hominibus, sed ipso deo intrinsecus mentem nostram inluminante atque
Abbreviated transcription (Latin):
qm uehementiꝰ desiderabamꝰ illum diem festũ. subtracto alio qui solebat
esse dulcissimꝰ. Fortasse dicas mͥ. Quando gͦ uenit a dño ꝓ missus pa¬
raclitus: Hic ego si non haberem aliũ qđ crederem faciliꝰ eũ adhuc
uenturũ ex pectirem. quã ꝑ manicheũ uenisse concederẽ nc̃ uͦ cũ
i actib apłoꝵ manifestissime sc̃ĩ sp̃c̃ p̃dicet᷑ ad uentus. qui me ne¬
cessitas cogit. hereticis tã pericise & tam facile credere: In libro

Expanded text:
quoniam uehementius desiderabamus illum diem festum subtracto alio, qui solebat quoniam uehementius desiderabamus illum diem festum subtracto alio, qui solebat esse dulcissimus. Fortasse dicas mihi: quando ergo uenit a domino promissus paracletus? hic ego si non haberem aliud. quod crederem, facilius eum adhuc uenturum expectarem quam per Manichaeum uenisse concederem. nunc uero cum in actibus apostolorum manifestissime sancti spiritus praedicetur aduentus, quae me necessitas
Abbreviated transcription (Latin):
interdũ a paucis tepidissima. celebritate frequentaret᷑. Nullis
Acinpmiptu posito & obiecto ad orantib magnis honorib ꝓ¬
sequamuri Hoc gͦ cũ quererem. respondebatur. eiꝰ diẽ passio¬
niscelebrandũ esse. quiuere passus est. Xpm̃ aut̃ qͥnatus
dosiei: esonptulisse sed finxisse passione. Quis non ingemiscat
homines quise xpianos dici uolunt. timere nepoliuatur ueritas
deuinginis utero & demendatio nontimere : S ut adrẽ redcĩ
quisinon suspicetur qui diligenter. id tenderit. ideo negari ami¬
nicheo xpm̃ natũ eȩ defemina. & humanũ corpus habuisse
rie passio eiꝰ qđ eociꝰiam orbis fetissimũ tẽpus ÷ ab eis qui sibi
credidissent celebraretur . & nontanta deuotione die mortis
sue defiderata sollepnitas honoraret : Hoc enĩ nob̾ erat inilla
bematis colebritate gratissimũ. qđ ꝓpascha freguentaba tur

Expanded text:
interdum a paucis tepidissima celebritate frequentaretis nullis interdum a paucis tepidissima celebritate frequentaretis nullis atque in promptu posito et obiecto adorantibus magnis honoribus prosequamini: hoc ergo cum quaererem, respondebatur eius diem passionis celebrandum esse, qui uere passus esset; Christum autem, disset, non pertulisse, sed finxisse passionem. quis non gemescat homines. qui se christianos dici uolunt, timere, ne polluatur ueritas de uirginis utero, et de mendacio non timere ? sed ut ad rem redeam, quis non suspicetur, cum diligenter adtenderit, ideo negari a Manichaeo Christum natum esse de femina et humanum corpus habuisse, ne passio eius, quod totius iam orbis festissimum tempus est. ab eis, qui sibi credidissent, celebraretur et non tanta deuotione diem mortis suae desiderata sollemnitas honoraret? hoc enim nobis erat in illa bematis celebritate gratissimum, quod pro pascha frequentabatur,
Abbreviated transcription (Latin):
missu eũ credo. neq susceptũ. Nã qđ adelidit dicens. ꝓ¬
uidentia dĩ patris. quid aliud ambiuit iħri xp̃o nominato ciuus
se dicit apłm. & dõ patre cuiꝰ ꝓuidentii missũ se dicit a filio. nisi
maxime desistit ab eo nominari. qui nob apłatũ siui paracliti
ꝓ missione cõmendat. ut euigłica auctoritate imꝑitos p̃mat: qđ
sic̃ suꝑiꝰ dicebam. quare ex horreatis cũ dicit eatholica eũ in quo ue¬
nit diuina sapientia natũ eẽ deuirgine. cũ uos eii in quo spm̃
scm̃ uenisse p̃dicatis. uatũ defemina uiro mixta. nichil horretus.
Quidg aliud suspicer nescio. nͥ qr iste manicheus qui ꝑ xp̃i nom̃
ad imꝑitoꝵ animos adituꝰ querit. ꝓ ipso xp̃o se coli uoluit. hoc
unde conitiam breuiter dicam. Cñ sepe auob̾ quererẽ illo tẽprẽ
quo uob audiebam. que causa eẽt. qđ pascha dni plerũq nultũ.

Expanded text:
missum eum credo neque susceptum. Nam quod addidit dicens: pmissum eum credo neque susceptum. Nam quod addidit dicens: prouidentia dei patris, quid aliud ambiuit Iesu Christo nominato. cuius se dicit apostolum, et deo patre, cuius prouidentia missum se dicit a filio, nisi maxime debuit ab eo nominari, qui nobis apostolatum suum paracleti promissione commendat, ut euangelica auctoritate inperitos premat. quod sicut superius dicebam, quare exhorreatis, cum dicit catholica eum, in quo uenit diuina sapientia, natum esse de uirgine, cum uos eum, in quo spiritum sanctum uenisse praedicatis, natum de femina uiro mixta nihil horreatis. quid ergo aliud suspicer nescio, nisi quia iste Manichaeus, qui per Christi nomen ad inperitorum animos aditum quaerit, pro ipso Christo se coli uoluit. hoc unde coniciam, breuiter dicam. cum saepe. a uobis quaererem illo tempore. quo uos audiebam, quae causa. esset, quod pascha domini plerumque nulla,
Abbreviated transcription (Latin):
huimana. si concubitos uiri. si uterus mulieris non potuit in
gloriatur. necesse est nob concedat. aut missũ se eẽ aut spũ sco.
aut susceptũ. Si missus est. paraditise apłm dicat. Si susceptꝰ. con¬
cedat ei hominem matrem que suscepit unigenitus filius. si ei
potuisse pollui. ut credamꝰ hortatur. Qđ si dixeritis. non inut̾o
suficit ut fateamini hahuisse carnem de uiro & femina ꝓcre¬
atam. Cũ enĩ uos non timeatis uiscera & sanguinem manichei
de humano concubitu uenientẽ & intestina fimo plena. que
illa caro gestabat. & his omĩb non credatis contaminatũ ẽẽ spm̃
uirginalem & intacta genitalia illa reformidẽ. & non potiꝰ
credam sapientiã dei in ipsis maternis uiscerib homine
suscepto in maculatam sinceramq mansisse : Qua ꝓpt̾ qm̃
siue missum siue susceptũ a paraclito se manicheus ur̾ affir¬
met. nichil hoꝵ poterit obtinere. ego iam captior. neꝙ

Expanded text:
humana, si concubitus uiri, si uterus mulieris non potuit inqhumana, si concubitus uiri, si uterus mulieris non potuit inqgloriatur. necesse est uobis concedat aut missum se esse a sancto spiritu aut susceptum. si missus est, paracleti se apostolum dicat; si susceptus, concedat ei hominem matrem, quem suscepit unigenitus filius dei, situm non potuisse pollui ut credamus hortatur. quodsi dixeritis non in uterosufficit, ut fateamini habuisse carnem de uiro et femina procreatam. cum enim uos non timeatis uiscera et sanguinem Manichaei de humano concubitu uenientem et intestina fimo plena, quae illa caro /jestabat, et his omnibus non credatis contaminatum esse spiriuirginalem et intacta genitalia reformidem et non potius credam sapientiam dei in ipsis maternis uisceribus homine suscepto inmaculatam sinceramque mansisse ? quapropter quoniam siue missum siue susceptum a paracleto se Manichaeus uester adfirmet, nihil horum poterit obtinere, ego iam cautior neque
Abbreviated transcription (Latin):
quã apłoꝵ patris se apłm scribit. Quid sibi gͦ uult ista no¬
uitas : Nonne uob̃ uidetur nescio quã redolere fallaciam:
Certe si nichil int̾ eẽ arbitratus est. cur non uarie in aliis epłis
cũq audiui. paracliti aut̃ nec semel. Quid hoc ẽẽ cause arbi¬
tramur. nisi q illa suꝑbia mater omĩum hereticoꝵ inpulit
hominem ut non missũ se aparaclito uellet uideri. s rea sus¬
ceptũ. ut ipse paraclitus diceret᷑ Sic̃ iħc xpc̾ homo ñ afilio
dĩ id ÷ uirtute & sapientia dĩ ꝑ quã facta sunt omĩa missus ẽ:
sedita susceptus scđm catholicam fidem. ut ipse eẽt dĩ filiꝰ. id ÷
in illo ipso. dĩ sapientia sanandis peccatorib appareret. sic se ille
sũ a iħi xpõ. qui eũ se missurũ eẽ ꝓmisit. Singularis audatia
cur hominem susceptũ aspũ sco manicheũ. non putatis turpe
natũ ex utroq sexu p̃dicare. hominẽ aut̾ susceptũ ab unige¬
nita sapientia dei. natũ de uirgine credere formidatis : Sicaro

Expanded text:
um patris se apostolum scribit. quid sibi ergo uult ista nouitas ? nonne uobis uidetur nescio quam redolere fallaciam ? certe si nihil interesse arbitratus est, cur non uarie in aliis epistucumque audiui, paracleti autem nec semel. quid hoc esse causae arbitramur, nisi quia illa superbia, mater omnium haereticorum, inpulit hominem, ut non missum se ab paracleto uellet uideri, sed ita susceptum, ut ipse paracletus diceretur? sicut Iesus Christus hodei, id est uirtute et sapientia dei. per quam facta s:mt omnia, missus est, sed ita susceptus secundum catholir-am fidem, ut ipse esset dei filius, id est in illo ipso dei sapientia sanandis peccatoribus adpareret: sic se ille su Christo, qui eum se missurum esse promisit. singularis audacia cur hominem susceptum ab spiritu sancto Manichaeum non putatis turpe natum ex utroque sexu praedicare, hominem autem susceptum ab unigenita sapientia dei natum de uirgine credere formidatis? si caro
Abbreviated transcription (Latin):
suũ quã uis cũ labore ꝑuenerit. potest usq ad fine̾
uite huiꝰ hunc labore̾ pati. Post hanc aut̃ uitã. non :
necesse ut paciatur. S qui forte agrii non coluerit.
& spinis eũ oppͥmi ꝑmiserit. habet in hac uita male¬
dictionẽ t̾re sue in omib oꝑib suis. habet & post

Expanded text:
suum quamvis cum labore pervenerit, potest usque ad finem suum quamvis cum labore pervenerit, potest usque ad finem vitae hujus hunc laborem pati: post hanc autem vitam non est necesse ut patiatur. Sed qui forte agrum non coluerit, et spinis eum opprimi permiserit, habet in hac vita maledictionem terrae suae in omnibus operibus suis, et post
Abbreviated transcription (Latin):
bitatio sensum multa cogitantẽ. Ipsi sunt labores & tris¬
ticie. quas habet homo exterra. Et spine ac tribuli sunt.
punctiones tortuosarum questionũ. aut cogitationes
deꝑ uisione huiꝰ uite. que plerũq nisi extirpent᷑. & de
agro dei ꝑiciantur. suffocant uerbũ ne fructificet in
homine. sic̃ dñs in eugłio dicꝰ. Et qm̃ necessitas iam ꝑhog
ocłos & ꝑhas aures & de ipsa ueritate ad monem᷑. & diffi¬
cile est resistere phantasmatibꝰ. que ꝑ istos sensus intrant
ui animam. quam uis ꝑ illos intret etiã ipsa ad moniao
ueritatis. in ista gͦ ꝑ plexitate cuiꝰ uultus non sud et.
ut manducet panem siiꝰ. Qđ omĩb diebus uite nr̃e
passuri sumꝰ. id ÷ huiꝰ uite que transitura est. Et hoc
illi dictũ ÷ qui coluerit agrũ suũ. qr ista patit᷑. donec
reuertatur in t̾rã ex qua sup̃tꝰ ÷ id ÷ donec fiuiat istã
uitã. Qui eniꝰ coluerit agrũ istũ interiꝰ & ad panem

Expanded text:
bitatio sensum multa cogitantem, ipsi sunt labores et trisbitatio sensum multa cogitantem, ipsi sunt labores et tristitiae quas habet homo ex terra; et spinae ac tribuli sunt punctiones tortuosarum quaestionum, aut cogitationes de provisione hujus vitae: quae plerumque, nisi exstirpentur et de agro Dei projiciantur, suffocant verbum, ne fructificet in homine, sicut Dominus in Evangelio dicit . Et quoniam necessitate jam per hos oculos et per has aures de ipsa veritate admonemur, et difficile est resistere phantasmatibus quae per istos sensus intrant in animam, quamvis per illos intret etiam ipsa admonitio veritatis; in ista ergo perplexitate, cujus vultus non sudet ut manducet panem suum? quod omnibus diebus vitae nostrae passuri sumus, id est hujus vitae quae transitura est. Et hoc illi dictum est, qui coluerit agrum suum, quia ista patitur donec revertatur in terram, ex qua sumptus est, id est, donec finiat vitam istam. Qui enim coluerit agrum istum interius, et ad panem
Abbreviated transcription (Latin):
dita dolorib conuertiturad rationem. & libenter seruit
iubenti. ne iterũ in aliquã ꝑnitiosam consuetudinẽ defluat:
Ista gͦ que uidentur maledicta p̃cepta sunt. si non carnaliter
sp̾italia legamꝰ. Lex enĩ spiritalis ẽ. Item de sertencia ista¬
nit facillimꝰ uictus. neq in terra oꝑantur euasisse istam
penam existimandisunt qua dr̃. maledicta t̾ra erit tibi.
in om̃ib oꝑib tuis. in tristicia & gemitu tuo mandu cabis
exea. omib dieb uite tue. spinas & tribulos pariet cibi
& edes pabulũ agri tui. Insudore uultus tui edes panẽ tuũ.
donec reuertaris int̾ram. dequa sup̃tus es. qr terraes &
interram ibis. S certe illud manifestũ ÷: qđ nemo euadat
istam sententiam. Hoc eniꝰ ipsũ qđ in hac uit& quisq na¬
tus est. difficultate inueniende ueritatis habet. ex cor¬
ruptibili corpore. Sic̃ eni salomondicit. corpus qđ cor¬
rupitur ad grauat animam. & depͥmit terrena in ha¬

Expanded text:
dita doloribus convertitur ad rationem, et libenter servit dita doloribus convertitur ad rationem, et libenter servit jubenti, ne iterum in aliquam perniciosam consuetudinem defluat? Ista ergo quae videntur maledicta, praecepta sunt, si non carnaliter spiritualia legamus. Lex enim spiritualis est . CAPUTnit facillimus victus, neque in terra operantur, evasisse istam poenam existimandi sunt, qua dicitur: Maledicta terra erit tibi in omnibus operibus tuis; in tristitia et gemitu tuo manducabis ex ea omus tui edes panem tuum, donec revertaris in terram, ex qua sumptus es; quia terra es, et in terram ibis? Sed certe illud manifestum est, quod nemo evadat istam sententiam. Hoc ipsum enim quod in hac vita quisque natus, difficultatem inveniendae veritatis habet ex corruptibili corpore sicut enim Salomon dicit, Corpus quod corrumpitur aggravat animam, et deprimit terrena inha
Abbreviated transcription (Latin):
tamen uerũ sacramentũ : huiꝰ sententie. qđ nulla abstinentia
sit auoluptate carnali. que non habeat in exordio dolorem.
donec in meliorẽ partẽ consuetudo flectatur. Qđ cũ ꝓuenerit
quasi natus est filiꝰ. id ÷ ad bonu opꝰ paratus affectꝰ ꝑ consuetu¬
dine bonã. Que consuetudo utnasceret᷑ cũ dolore reluctatũ :
consuetudincͥ male. Nã & illud qđ post partũ dictũ ÷ erit t
conuersio ad uiru tuũ. & ipse tiudn̾abit᷑. Nonne multe ac
ꝓpe om̃s mulieres absentib uiris sius pariunt. & pꝰ partũ se
dominent᷑: Immo quasi dignitatẽ sibi additã credunt. qd
matres fiant. & pleruq suꝑbiores existunt. Quidsibi gͦ uult
qđ pꝰea quã dictũ ÷ indolorib paries filios. additũ ÷ & erit
dolorem. atq ita pepererit consuetudinẽ bonã. cautiꝰ iã & di¬
ligentiꝰ rationi obtemperat. t̃aquã uiro. & ipsis quasi eru¬

Expanded text:
tamen magnum sacramentum est hujus sententiae, quod nulla abstinentia tamen magnum sacramentum est hujus sententiae, quod nulla abstinentia fit a voluntate carnali, quae non habeat in exordio dolorem, donec in meliorem partem consuetudo flectatur. Quod cum provenerit, quasi natus est filius, id est ad bonum opus paratus est affectus per consuetudinem bonam. Quae consuetudo ut nasceretur, cum dolore reluctatum est consuetudini malae. Nam et illud quod post partum dictum est, Erit tibi conversio ad virum tuum, et ipse tui dominabitur; nonne multae ac prope omnes mulieres absentibus viris suis pariunt, et post partum se iri earum dominentur? Imo quasi dignitatem sibi additam credunt, quod matres fiunt, et plerumque superbiores existunt. Quid sibi ergo vult, quod posteaquam dictum est, In doloribus paries filios, additum est, et edolorem, atque ita pepererit consuetudinem bonam, cautius jam et diligentius rationi obtemperat tanquam viro; et ipsis quasi eru
Abbreviated transcription (Latin):
muliȩris ymaginẽ uł exemplũ in uno ipso homine osten¬
semine diaboli ꝑ uersa suggestio. semine aut̾ mulieris fructꝰ
boni oꝑis. quo ꝑuerse suggestioni resistit. Et ideo obseruat
ipse plantam mulieris. ut si quando illicita elabitur de¬
bectatio. tunc illã capiat. Et illa obseruat eiꝰ capud. ut
eũ in ipso initio malesuasionis excludat. K. lam de pena
doloresshabet. atq suspiria. in huiꝰ uite calamitatib Et
qđ indolorib pariat filios. quã uis & inista uisibili mu¬
liere cõpleatur. tamen ad illã secreciorẽ consideratio re¬
uocanda est. Nã & in peccorib femine cũ dolore
pariunt filios. & hec ÷ in illis mortalitatis conditio. potiꝰ quã
pena peccati. Potest gͦ fieri. ut etiã infeminis hominib mor¬
taliũ corpoꝵ sit ista conditio. s hoc ÷ magnũ siplicui. qđ adistã
corpoꝵ mortalitatẽ ex illa in mortalitate uenerunt. Uerun¬

Expanded text:
mulieris imaginem vel exemplum in uno ipso homine ostenmulieris imaginem vel exemplum in uno ipso homine ostensemine diaboli perversa suggestio; semine autem mulieris, fructus boni operis, quo perversae suggestioni resistit. Et ideo observat ipse plantam mulieris, ut si quando in illicita labitur delectatio, tunc illam capiat: et illa observat caput ejus, ut eum in ipso initio malae suasionis excludat. CAPUT XIX.-- Dedolores habet, atque suspiria in hujus vitae calamitatibus; et quod in doloribus pariat filios, quamvis et in ista visibili muliere compleatur, tamen ad illam secretiorem consideratio revocanda est. Nam et in pecoribus feminae cum dolore pariunt filios, et haec est in illis mortalitatis conditio potius quam poena peccati. Potest ergo fieri ut etiam in feminis hominibus mortalium corporum sit ista conditio. Sed hoc est magnum supplicium, quod ad istam corporum mortalitatem ex illa immortalitate venerunt. Verum
Abbreviated transcription (Latin):
Terrã gͦ manducabis. Duob modis hoc intelligi potest. Ut
ad te ꝑtinebtꝰ. qͦs terrena cupiditate de ceperis: id÷ percato¬
res qui t̾re nõe significantur. uł certe genꝰ terciuiꝰ tep̾tati¬
onis his uerbis figuratur. qđ ÷ curiositas. Terrã enĩ qui
manducat. ꝓ funda & tenebrosa tenebrat. & tam tẽporalia
atq ȩt̾na. Non aut̃ inimicicie ponuntur inter ipsũ & uirũ.
sed inter ipsũ & mulierem. Non quid quia uiros non tep̾tat &
decipit: S manifestũ ÷ qđ decipit. An qr ipsũ adam ñ dec ip̃.
sed mulierem eiꝰ: S ñ quid ꝓꝑterea non ÷ inimicꝰ eiꝰ. ad que
ꝑ uenit ꝑ mulierẽ suã illa de ceptio: Maxime qr iam defu
non deinceps decipit adam. nec ipsã euã deinceps decepit
Quare gͦ ita dr̃. nisi q hic manifeste ostenditur. non posse
nos adiabolo tẽptari. nisi ꝑ illam animalem partẽ. qͦ quasi

Expanded text:
Terram ergo manducabis, duobus modis intelligi potest: vel Terram ergo manducabis, duobus modis intelligi potest: vel ad te pertinebunt, quos terrena cupiditate deceperis, id est peccatores, qui terrae nomine significantur; vel certe genus tertium tentationis his verbis figuratur, quod est curiositas. Terram enim qui manducat, profunda et tenebrosa penetrat, et tamen temporalia atque terrena. 28. Non autem inimicitiae ponuntur inter ipsum et virum, sed inter ipsum et mulierem. Numquid quia viros non decipit et tentat? Sed manifestum est quod decipit. An quia ipsum Adam non decepit, sed mulierem ejus? Sed numquid propterea non est inimicus ejus, ad quem pervenit per mulierem suam illa deceptio, maxime quia de futunon deinceps decepit Adam, nec ipsam Evam deinceps decepit. Quare ergo ita dicitur, nisi quia hic manifeste ostenditur non posse nos a diabolo tentari, nisi per illam animalem partem, quae quasi
Abbreviated transcription (Latin):
ueritate gaudere. in qua nou stetit. Et ideo illi etiã peccora
p̃ponuntur. non inpotestate sed in conuersatione nature
sue. qr peccora non amisert̾ beatitudinẽ aliquã celestem.
quam ñquã habuert̾. sed in sua natura quã acceperunt
ꝑ agunt. uitam. Drꝰ gͦ huic. pectore & uentre repes. Qđ
quidem & incolubro anim aduertitur. Ex illo animante
uisibili. ad huc in uisibilem inimicũ nrm locutio figu¬
ratur. Nomine eniꝰ pectoris significatur suꝑbia. qr
ibi dominatur impetꝰ anime. Nomine aut̃ uentris
significatur carnale desiderium. ꝗr hec pars mol¬
lior sentitur incorpore. Et qr his reb ille serpit ad eos quos
nult decipere. ꝓ ꝑterea dictũ : pectore & uentre repes. Et¬
t̾ram inquid manducabis omĩb dieb uite tue : id÷ om̃ĩb
dieb quib agis hanc potestaten. ante illã ultimã penam
udicii. Hec enĩ inta eiꝰ uidet᷑. dequa gaudet atq głatur.

Expanded text:
veritate gaudere in qua non stetit. Et ideo illi etiam pecora veritate gaudere in qua non stetit. Et ideo illi etiam pecora praeponuntur, non in potestate, sed in conservatione naturae suae: quia pecora non amiserunt beatitudinem aliquam coelestem, quam nunquam habuerunt, sed in sua natura quam acceperunt peragunt vitam. Dicitur ergo huic: Pectore et ventre repes. Quod quidem et in colubro animadvertitur, et ex illo animante visibili ad hunc invisibilem inimicum nostrum locutio figuratur. Nomine enim pectoris, significatur superbia, quia ibi dominatur impetus animi: nomine autem ventris, significatur carnale desiderium, quia haec pars mollior sentitur in corpore. Et quia his rebus ille serpit ad eos quos vult decipere; propterea dictum est, Pectore et ventre repes. ram, inquit, manducabis omnibus diebus vitae tuae: id est omnibus diebus quibus agis hanc potestatem, ante illam ultimam poenam judicii; haec enim vita ejus videtur, de qua gaudet atque gloriatur.
Abbreviated transcription (Latin):
illi esse non potuit. iam lapsus & iacens in peccato suo. parẽ
sibi eũ facere conatur. uł potiꝰ illũ uult ostendere peccasse.
se aut ẽẽ in nocentẽ. Et mulier interrogata refert culpã
inserpentẽ. quasi aut ille sic acceperat uxorem. ut ei obtẽ
dire. quã uerba serpentis anuttere. Iam serpens non in¬
t̾rogatur. s prior excipit penam. qr nec confiteri potest
peccatũ. neo habet omĩno unde se ex cuset. Non aut̃ nc̃
ea dap̃natio diaboli dr̃. que ultimo iudicio reseruatur. deqͣ
loquitur dñs cũ dicit. ite inignem ȩt̾nũ. qui p̃paratus ẽ
diabolo & angłiseiꝰ. sed ea pena eiꝰ dr̃. qua nob̾ cauendus ÷
Dena enĩ ÷ eiꝰ. ut impotestate habeat eos quidĩ p̃cepta con¬
tepnunt. Hoc eu ĩ explicat᷑ his uerbis. quib in eũ ꝓfert᷑.
sententia. Et inde maior pena est. qr de hac tã in felici
potestate letatur. qui solebat antequã caderet desublimi

Expanded text:
illi esse non potuit, jam lapsus et jacens in peccato suo, parem illi esse non potuit, jam lapsus et jacens in peccato suo, parem sibi eum facere conetur. Vel potius illum vult ostendere peccasse, se autem esse innocentem. Et mulier interrogata refert culpam in serpentem: quasi aut ille sic acceperat uxorem ut ei obtempedire, quam verba serpentis admittere. 26. Jam serpens non interrogatur, sed prior excepit poenam, quia nec confiteri peccatum potest, nec habet omnino unde se excuset. Non autem nunc ea damnatio diaboli dicitur, quae ultimo judicio reservatur, de qua loquitur Dominus cum dicit, Ite diabolo et angelis ejus ; sed ea poena ejus dicitur, qua nobis cavendus est. Poena enim ejus est, ut in potestate habeat eos qui Dei praecepta contemnunt. Hoc enim explicatur his verbis, quibus in eum profertur sententia: et inde major poena est, quia de hac tam infelici potestate laetatur, qui solebat antequam caderet, de sublimi
Abbreviated transcription (Latin):
intelligen dũ est. qđ dñs ait. Quis nuntiauit tibi qr nu¬
dus es. nisi qr ab illa arbore dequa dixeram tibi ex illa
sola non manducares. ex illa manducasti.: Nudꝰ enĩ erat
asimulatione. sed uestiebat᷑ luce diuina. Unde auersꝰ
& ad se ipsũ conuersus. qđ significat de illa arbore man¬
ducasse. nuditate suã uidit. & displicuit sibi. & ex eoqd
inse non accusat qd consensit mulieri. s in mulierem
refundit culpam suam. Et sic subtilit̾ quasi de astu¬
cia quam miser conceperat. uoluit ad ipsũ dm̃ ꝑtinere
qđ peccauit. Non eni ait mulier dedit michi. sedaddidit
dicens. mulier quã dedistimͥ. Nichil ÷ aut̾ tã familiare
peccantib quã tribuere dõ uelle. unde cumq acu¬
santur. Et hoc de illa uena suꝑbiȩ. ut qm̃ sic homo
peccauit cum uult per esse. deo idest liber esse ab
eius dominio: ficut ille ab omni dominio liber eft.
Quia ipse est dominus omnium qm̃ in maiestate par

Expanded text:
intelligendum est quod Dominus ait: Quis nuntiavit tibi quod nuintelligendum est quod Dominus ait: Quis nuntiavit tibi quod nudus esses, nisi quia ab illa arbore de qua dixeram tibi, ex illa sola ne manducares, ex illa manducasti? Nudus enim erat a simulatione, sed vestiebatur luce divina. Unde aversus et ad seipsum conversus, quod significat de illa arbore manducasse, nuditatem suam vidit, et displicuit sibi ex eo quod in se non accusat quod consensit mulieri, sed in mulierem refundit culpam suam; et sic subtiliter quasi de astutia quam miser conceperat, voluit ad ipsum Deum pertinere quod peccavit. Non enim ait, Mulier dedit mihi; sed addidit dicens, Mulier quam dedisti mihi. Nihil est autem tam familiare peccantibus, quam tribuere Deo velle undecumque accusantur: et hoc de illa vena superbiae, ut quoniam sic homo peccavit cum vult esse par Deo, id est liber esse ab ejus dominio, sicut ille ab omni dominio liber est, quoniam ipse est Dominus omnium; quoniam in majestate par
Abbreviated transcription (Latin):
conderunt se. ut cõturbarentur miseris errorib relicto
lumine ueritatis. qđ ipsi non erant. Particeps eniꝰ uerita¬
tis. potest ẽẽ anima humana. Ipsa aut̃ ueritas ds̃ est incõ¬
mutabilis supͣ illam. Ab ea gͦ ueritate quisqͥs auersus est.
& ad se ipsu conuersus. & non derectore atq illustratore
do. sed desuis motib quasi liberis exultar. tenebratur
mendatio. qm̃ qui loquitur mendatiuꝰ. de suo loquitur.
atq ita turbatur. ut uex illa ꝓpħe manifestat qͣ dictũ est.
ad me ipsũ anima mea turbata est. Itaq iam uiterrogat᷑
adam. non deo nesciente ubieet. s cogente ad confessio
terrogabat nesciebat. Respondet aut̾ uoce eiꝰ audita abs¬
condisse se. qm̃ uudus eet. lam miserrimo errore res¬
pondet. quasi dõ posset displicere nudus. sic̃ eum ipse fe¬
cerat. Est aut̃ hoc erroris ꝓprium. ut qđ cuiq displios
hoc etiam dõ displicere arbitretur. Illud aut̃ sublimit᷑

Expanded text:
conderunt se, ut conturbarentur miseris erroribus, relicto conderunt se, ut conturbarentur miseris erroribus, relicto lumine veritatis, quod ipsi non erant. Particeps enim veritatis potest esse anima humana: ipsa autem veritas Deus est incommutabilis supra illam. Ab ea ergo veritate quisquis aversus est, et ad seipsum conversus, et non de rectore atque illustratore Deo, sed de suis motibus quasi liberis exsultat, tenebratur mendacio: quoniam qui loquitur mendacium, de suo loquitur; atque ita turbatur, et vocem illam prophetae manifestat, qua dictum est, Ad meipsum anima mea turbata est . Itaque jam interrogatur Adam, non Deo nesciente ubi esset, sed cogente ad confessionta quae interrogabat, nesciebat. Respondit autem, voce ejus audita, abscondisse se, quoniam nudus esset. Jam miserrimo errore respondit, quasi Deo posset displicere nudus, sicut eum ipse fecerat. Est autem hoc erroris proprium, ut quod cuique displicet, hoc etiam Deo displicere arbitretur. Illud autem sublimiter
Abbreviated transcription (Latin):
in reb corporeis dr̃. Que miris modis animꝰ patitur. cupi¬
ditate & delectatione mentiendi. Unde etiã latine falsi di¬
cuntur. qui iocari amant. Iniocis aut̃ utiq simulatio. tener¬
id÷ cũ ad eos iam uidicandos ueniret. adhuc ante penam eoꝵ
de ambulabat in paradiso. id ÷ quasi mouebatur ineis p̃sen¬
tia dei. quando iam ipsistabiles in eiꝰ p̃cepto non erant. Et
bene ad uesꝑam. id ÷ cũ ab eis iam sol occideret. id ÷ aufer¬
retur ab eis lux illa interior ueritatis. Audier noceni eiꝰ.
& absconderunt se aconspectu eiꝰ. Quis se abscondit a conspectu dei
nisi quideserto ipso incipit iam amare qđ suũ est. Iam enim
habebant cooꝑimenta mendatii. Qui aut̃ loquitur mendaciũ.
de suo loquitur. Et ideo adarborem se dicuntur absconde.
quierat in medio paradisi. id ÷ ad se ipsos. qui in medio reru
intra dm̃ & supͣ corpora ordinati erant. Ergo adse ipsos abs¬

Expanded text:
in rebus incorporeis dicitur, quem miris modis animus patitur cupiin rebus incorporeis dicitur, quem miris modis animus patitur cupiditate, et delectatione mentiendi. Unde etiam latine salsi dicuntur, qui jocari amant. In jocis autem utique simulatio prid est cum ad eos jam judicandos veniret, adhuc ante poenam eorum, deambulabat in paradiso, id est, quasi movebatur in eis praesentia Dei, quando jam ipsi stabiles in ejus praecepto non erant; et bene ad vesperam, id est cum jam ab eis sol occideret, id est auferretur ab eis lux illa interior veritatis: audierunt vocem ejus, et absconderunt se a conspectu ejus. Quis se abscondit a conspectu Dei, nisi qui deserto ipso incipit jam amare quod suum est? Jam enim habebant cooperimenta mendacii: qui autem loquitur mendacium, de suo loquitur . Et ideo ad arborem se dicuntur abscondere, quae erat in medio paradisi, id est ad seipsos, qui in medio rerum infra Deum et supra corpora ordinati erant. Ergo ad seipsos abs
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ potest. Et uidit inquid mulier quia bonũ ÷ lignũ adescã.
& qr bonũ : ocłis aduidendũ & cognoscendii. Quomodo uidebat.
si clausi erant ocłi: S hoc dictũ est. ut intelligeremꝰ eos ocłos
ẽẽ aꝑtos. postea quã defructu illo accepert̃. quib se nudos uide¬
bant. & displicebant sibi. id÷ ocłos astucie. quib simplicitas dis¬
plicet. Cñ enĩ quisq ceciderit ab illa intima & secretissima luce
ueritatis. nichil ÷ unde uelit placere suꝑbia. nisi fraudulentis
simulationib Hinc enĩ & hi pochrisis nascitur. In qua multum
ꝑ uersis. quib illa simplicitas que nuditatis nõe significata est.
erubescenda uideatur. Itaq ut iam non eent simplices. fecerunt
sibi defolus fici succinctoria. tamqui tegentes pudenda sua.
id÷ occultantes simplicitatẽ. de qua iam erubescehat. astuta
suꝑbia. Folia uͦ fici. pruritu quendam significant. si hoc bene

Expanded text:
Deus potest. 23. Et vidit, inquit, mulier quia bonum est lignum ad escam; Deus potest. 23. Et vidit, inquit, mulier quia bonum est lignum ad escam; et quia bonum est oculis ad videndum, et cognoscendum. Quomodo videbat, si clausi erant oculi? Sed hoc dictum est, ut intelligeremus eos oculos esse apertos, posteaquam de fructu illo acceperunt, quibus se nudos videbant, et displicebant sibi, id est oculos astutiae, quibus simplicitas displicet. Cum enim quisque ceciderit ab illa intima et secretissima luce veritatis, nihil est unde velit placere superbia, nisi fraudulentis simulationibus. Hinc enim et hypocrisis nascitur, in qua multum perversis, quibus illa simplicitas quae nuditatis nomine significata est, erubescenda videbatur. Itaque ut jam non essent simplices, fecerunt de foliis fici sibi succinctoria, tanquam tegentes pudenda sua, id est occultantes simplicitatem, de qua jam erubescebat astuta superbia. Folia vero fici pruritum quemdam significant, si hoc bene
Abbreviated transcription (Latin):
qđ dictũ ÷ sciebat eni ds̃. qm̃ quadie manducaueritis ex eo aꝑi¬
entur ocłi ur̃i. &eritif sit̾ dit qđ intellegitur nisi ꝑ suasu esse
ut sub deo eẽ nollent. sed insua potestate potiꝰ sine duo. ut legẽ
eiꝰ non obseruarent. quasi inuidentis sibi nese ipsi regerent.
non indigentes illiꝰ interno lumine. sed utentes ꝓpria ꝓ uiden¬
tia quasi ocłis suis ad dinoscendũ bonũ & malũ. qđ ille ꝓhibu¬
isset: Hoc ÷ gͦ qd ꝑsuafum est. ut suã potestatẽ ninuis amarent. Et cũ
ẽẽ deo pares uolunt. illa medietate ꝑ quam deo subiecti erant. & cor¬
pora subiecta habebant. tamquã fructu arboris constitute. in me¬
dio paradisi male uterentur. id ÷ contra legem dei. Atq ita qđ ac¬
ceperant amnitterent. dũ id qđ non acceperant usurpare uoluert.
Non enĩ accepit hominis natura. ut ꝑ sua potestatem do non re¬
gente heata sit. qr nullo regente ꝑsriam potestatẽ beatus eẽ solꝰ

Expanded text:
m qua die mandacaveritis ex eo, aperientur oculi vestri, quid hic intelligitur, nisi persuasum esse ut sub Deo esse nollent, sed in sua potestate potius sine Domino, ut legem ejus non observarent, quasi invidentis sibi ne se ipsi regerent, non indigentes illius interno lumine, sed utentes propria providentia, quasi oculis suis, ad dignoscendum bonum et malum, quod ille prohibuisset? Hoc est ergo quod persuasum est, ut suam potestatem nimis amarent, et cum Deo esse pares vellent, illa medietate, per quam Deo subjecti erant, et corpora subjecta habebant, tanquam fructu arboris constitutae in medio paradisi, male uterentur, id est contra legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent, dum id quod non acceperant, usurpare voluerunt. Non enim accepit hominis natura, ut per suam potestatem Deo non regente beata sit; quia nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus
Abbreviated transcription (Latin):
plantauit ds̃ paradisũ inȩden adorientẽ. & posuit ibi hominẽ quẽ
fuixerat. Et ꝓduxit adhuc ds̃ de terra omẽ lignũ formosum
ad aspectũ. & bonũ ad escam. Et lignũ uite plantauit in medio pa¬
radisi. & ligui scientie boni & mali. Flum̃ aut̃ ꝓdiebat ex edẽ. &
irrigabat paridisũ. Inde diuidit᷑ in quatuor partes. Nom̃ uni
phison.Hoc ÷ q̃ cireuit omnem terrã euilat. Ibi est aurũ. Aurũ
aut̃ terre illiꝰ optimũ ÷. Ibi ẽ cirbunculꝰ. & lapis prasinꝰ. Et
nom̃ scdi fluumnis: geon. Hoc cireuit totã terram ediopie. It fu¬
meii tereuim. tigris. Hoc ẽ qđ uadit contra assirios. Et flum̃ quar¬
tũ. dr̃ euphrates. Et supsit dñs ds̃ hominẽ quẽ fecerat. & posuit
illũ in paridiso. ut oꝑaretur ibi & custodiret eum. Et p̃cepit
diis ds ade dicens. E xom̃i liguo qđ ẽ in paradiso edes az escã. de

Expanded text:
plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem, et posuit ibi hominem quem finxerat. Et produxit adhuc Deus de terra omne lignum formosum ad aspectum, et bonum ad escam: et lignum vitae plantavit in medio paradisi, et lignum scientiae boni et mali. Flumen autem prodibat ex Eden, et irrigabat paradisum: quod inde dividitur in quatuor partes. Nomen uni Phison; hoc est quod circuit totam terram Evilath, ibi est aurum, aurum autem terrae illius optimum; ibi est carbunculus et lapis prasinus. Et nomen secundi fluminis Geon; hoc circuit totam terram Aethiopiae. Et flumen tertium Tigris; hoc est quod vadit contra Assyrios. Et flumen quartum dicitur Euphrates. Et sumpsit Dominus Deus hominem quem fecerat, et posuit eum in paradiso, ut operaretur ibi, et custodiret eum. Et praecepit Dominus Deus Adae, dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso, edes ad escam; de
Abbreviated transcription (Latin):
conclusio. & appellatus ẽ lib̾ ereature celi & terre. quic qͥd
suꝑnis dictũ ÷ cũ sit parua pars libri. S ideo sic meruit uocari.
q uniuersitas sełi a capite usq ad fueni quasi breuis alia inugo
in his dieb septẽ figurata est. De inde incipit de homine dili¬
gentiꝰ narrari. Que onĩs narratio non aꝑte sed figurate expli¬
catur. ut exerceat mentes querentiũ ueritatẽ. & spiritali ne¬
gotio a negotiis carnib auocet. Sic eni se continet. Hic÷ liber
creature celi & terre. cũ factus ẽẽt dies qͦ fecit ds celũ & t̾rã.
Com̃ia uiridia agri. antequã eent suꝑt̾rani. & om̃e pabulũ. agri
intequa germinaret. Nondũ eium pluerat ds suꝑ t̾rim. nec erat
honio qui oꝑaretur inea. fons aut̾ ascendebat de terra. & irrigabat
omem faciem terre. Et finx̃ ds̃ hominẽ deluno terre: & in sufflauit
infaciem eiꝰ flatũ uite. Et factꝰ e homo in animã uiuentẽ. Et tunc

Expanded text:
conclusio, et appellatus est liber creaturae coeli et terrae, quidquid superius dictum est, cum sit parva pars libri: sed ideo sic meruit vocari, quia universi saeculi a capite usque ad finem quasi brevis quaedam imago in his diebus septem figurata est. Deinde incipit de homine diligentius narrari. Quae omnis narratio non aperte, sed figurate explicatur, ut exerceat mentes quaerentium veritatem, et spirituali negotio a negotiis carnalibus avocet. Sic enim se continet: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus esset dies quo fecit Deus coelum et terram, et omnia viridia agri, antequam essent super terram, et omne pabulum agri, antequam germinaret. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Et tunc finxit Deus hominem de limo terrae, et insufflavit in faciem ejus flatum vitae, et factus est homo in animam viventem. Et tunc
Abbreviated transcription (Latin):
eccłe. ut sindue in carne una. Dicit eniꝰ apł̃s. ipsũ eẽ
tus est dormitatione passionis. ut ei coniuix ȩccłia
formaretur. Quã dormicionẽ cantat ꝑ ꝓpħam dicens. E go dor¬
miui & sonnũ cȩpi. & exurrexi. qm̃ dñs suscipi& me. Formata
est gͦ & con uix eccła de latere eiꝰ. id÷ de fide passionis. & baptis
ma ꝑ cussũ latus eiꝰ lancea. sanguinẽ & aquã ꝓfudit. factus:
aut̃ ut supͣ dixi ex semine dauid scđm carnem. sic̃ apłs dic̃. id ÷¬

Expanded text:
Ecclesiae, ut sint duo in carne una. Dicit enim Apostolus ipsum eEcclesiae, ut sint duo in carne una. Dicit enim Apostolus ipsum etus est dormitione passionis, ut ei conjux Ecclesia formaretur, quam dormitionem cantat per prophetam dicens: Ego dormivi, et somnum cepi; et exsurrexi, quoniam Dominus suscepit me . Formata est ergo ei conjux Ecclesia de latere ejus, id est de fide passionis et Baptismi. Nam percussum latus ejus lancea, sanguinem et aquam profudit . Factus autem, ut supra dixi, ex semine David secundum carnem, sicut Apostolus d
Abbreviated transcription (Latin):
impletũ: inadam ꝑ ꝓphetiã significat xp̃m qui reli iqͥt
patrem cũ dicit. ego ex iui apatre. & ueni in hunc mun¬
dũ. Non loco reliquid. qr ds loco non continet᷑. neq
auersione peccati. sic̃ apostate belinquunt dm̃. sed ap¬
parendo hominib in homine. cũ uerbũ caro factũ ÷
& habitauit in nob. Qđ ipsũ non cõmutationẽ nature
di significat. s susceptionem inferioris ꝑ sone. id ÷ hu-¬
mane. Ad hoc ualet etiam qđ dr̃ semet ipsũ ex inaniuit.
qr non in ea diuinitate apparuit hominib in qua est
apud patrem. blandiens eoꝵ in firmitati. qui cor mun¬
dũ nondũ habebant. unde uidetur uerbũ inpͥnci¬
pio. as apud dm̃. Quid ÷ gͦ qđ diximꝰ relinquid patrẽ.
nisi qđ relinquid apparere hominib sic̾ est apud pa¬
trem: Item reliquid & matrẽ. id ÷ sinagoge ueterem
atq carnalem obseruationem. que illi mat̾ erat ex
semine dauid scđm carnem. Et ad hesit uxori sue. id÷

Expanded text:
phetiam significat Christum, qui reliquit patrem, cum dixit: Ego a patre exivi, et veni in hunc mundum . Non loco reliquit, quia Deus loco non continetur, neque aversione peccati, sicut apostatae relinquunt Deum; sed apparendo hominibus in homine, cum Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Quod ipsum non commutationem naturae Dei significat, sed susceptionem naturae inferioris personae, id est humanae. Ad hoc valet etiam quod dicitur, Semetipsum exinanivit ; quia non in ea dignitate apparuit hominibus in qua est apud Patrem, blandiens eorum infirmitati, qui cor mundum nondum habebant, unde videretur Verbum in principio Deus apud Deum . Quid est ergo quod diximus, reliquit Patrem, nisi, reliquit apparere hominibus sicut est apud Patrem? Item reliquit et matrem, id est Synagogae veterem atque carnalem observationem, quae illi mater erat ex semine David secundum carnem, et adhaesit uxori suae, id est
Abbreviated transcription (Latin):
eademq natura sit. aut desiderus carnalib implicatos
qui libenter audiunt. qđ quicqͥd lasciue faciunt. ñ ipsi
faciunt. sed gens tenebrarũ. aut curiosos qui terrena sa¬
piunt. & spiritalia t̾reno ocło inquirt᷑. Erunt aut in¬
imicicie inter istũ & mulierem. & inter sem̃ eiꝰ & sem̃
mulieris. si pariat ista filios qua uis cũ dolorib & se ad
uirũ fiuĩ conuertat. ut eiꝰ ipse dominet᷑. Ic̾ enĩ pocest
cognosci non aliã parte̾ in nob̾ ꝑtinere ad auctorẽ dm̃.
&e aliã ad gentẽ tenebrarũ. sic̃ isti dicunt. s potiꝰ & illud
qd̾ regendi habet potestatẽ in homine. & illud inferiꝰ
debet uelare capud. cũ sit imago & gła dei. Mulier

Expanded text:
humanae una eademque natura sit; aut desideriis carnalibus implicatos, humanae una eademque natura sit; aut desideriis carnalibus implicatos, qui libenter audiunt quod quidquid lascive faciunt, non ipsi faciunt, sed gens tenebrarum; aut curiosos, qui terrena sapiunt, et spiritualia terreno oculo inquirunt. Erunt autem inimicitiae inter istum et mulierem, et inter semen ejus, et semen mulieris, si pariat ista filios quamvis cum doloribus, et se ad virum suum convertat, ut ejus ipse dominetur. Tunc enim potest cognosci non aliam partem in nobis pertinere ad auctorem Deum, et aliam ad gentem tenebrarum, sicut isti dicunt; sed potius et illud quod regendi habet potestatem in homine, et illud inferius debet uelare caput. cum sit imago et gloria dei, mulier
Abbreviated transcription (Latin):
tie ueritatis. id ÷ sioꝑaretur in paradiso. & custodiret qđ accep̃
non ueniret in illã deformitatẽ. ut cũ sibi displicet caro. qͦ si
nuditas sua carnalia magis tegum̃ta mendatioꝵ. tãꝗͣ folia
fici colligeret. quib sibi faceret succinctoria. Hoc eni isti fa¬
ciunt cũ de xp̃o mentiuntur. & ipsũ mentitũ ẽẽ p̃dicant.
Et tamquam abscondunt se afacie dei. ad sua mendatia ab
illiꝰ ueritate conuersi. sic̾ apłs dicit. & aueritate quid̾e̾
auditum suu̾ auertent. ad fabulas aut̃ conuertent᷑. R.
Ille quidem serpens. id ÷ ille error hereticoꝵ qui tẽptat
ȩccłam. contra quẽ in cantat apłs cũ dicit. metuone sic̃
serpens euam seduxit astucia sua. sic & sensus ur̃i corru̾¬
pantur. ille gͦ error pectore & uentre serpit. & t̾ram
manducat. Hlon enĩ decipit. nͥ aut suꝑbos qͥ sibi arro¬

Expanded text:
tiae veritatis, id est, si operaretur in paradiso, et custodiret quod accepit; tiae veritatis, id est, si operaretur in paradiso, et custodiret quod accepit; non veniret in illam deformitatem, ut cum sibi displicet caro quasi nuditas sua, carnalia magis tegumenta mendaciorum, tanquam folia fici colligeret, quibus sibi faceret succinctorium. Hoc enim isti faciunt, cum de Christo mentiuntur, et ipsum mentitum esse praedicant; et tanquam abscondunt se a facie Dei, ad sua mendacia ab illius veritate conversi, sicut Apostolus dicit: Et a veritate quidem auditum suum avertent, ad fabulas autem convertentur . 40. Et ille quidem serpens, id est ille error haereticorum, qui tentat Ecclesiam, contra quem incantat Apostolus, cum dicit, Metuo ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, sic et sensus vestri corrumpantur; ille ergo error pectore et ventre serpit, et terram manducat. Non enim decipit, nisi aut superbos, qui sibi arro