comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lam comestionẽ do parificari se posse
crederet. uel etiam parificari uellet.
s tantum ne mulieris animũ que
sibi ꝑ affectum dilectionis sociata fu¬
erat. eius petitioni & uoluntati resi¬
stendo contristaret. Maxime quia
putauit se & mulieri morem gerere.
& postea ꝑ penitentiam & ueniȩ pos-¬
tulationẽ creatori posse placereᷤ. Uere
igitur dictum est quia minus pecca¬
uit. qui de penitentia & miscdia co-¬
gitauit. Peccauit tamen quia peccan-¬
ti consensit. & peccantẽ non correxit.
& idcirco quȩ in peccato originali est
culpa quamuis dissimiliter. ad utrũq
tamen totum redundat. in illam qui¬
dem quia peccauit. ĩ istum uero quia
peccanti consensit. & peccatum illiis
consentiendo suum fecit. & hoc moo¬
quidem primus homo a diabolo se¬
ductus est. ut peccaret. Si autẽ intersꝰ
considerare uoluerimus quomͦ pecra¬
tum in eum uenit. aut etiam quidst
ipsum peccatum quod naturam bo¬

Expanded text:
lam comestionem Deo parificari se posse lam comestionem Deo parificari se posse crederet, vel etiam parificari vellet; sed tantum ne mulieris animum quae sibi per affectum dilectionis sociata fuerat, ejus petitioni et voluntati resistendo contristaret. Maxime quia putavit se et mulieri morem gerere; et postea per poenitentiam et veniae postulationem Creatori posse placere. Vere igitur dictum est quia minus peccavit qui de poenitentia et misericordia cogitavit; peccavit tamen quia peccanti consensit et peccantem non correxit. Et idcirco quae in peccato originali est culpa quamvis dissimiliter ad utrumque tamen tota redundat; in illam quidem quia peccavit in istum, quia peccanti consensit et peccatum illius consentiendo suum fecit. Et hoc quidem modo prius homo a diabolo seductus est ut peccaret. Si autem interius considerare voluerimus quomodo peccatum in eum venit, quid aut etiam fit ipsum peccatum quod naturam bo
Abbreviated transcription (Latin):
etiam quidam quis plꝰ
peccauit adam an eua. s sicut dicit
apłs: mulier seducta est non uir. Eua
quippe seducta est. quia uerum ẽẽ
credidit quod diabolus dixit. & id¬
circo non solum inordinate similitu¬
dinem dei cum scientia boni & mali
appetiit. sed in tantam etiam prolap¬
sa ꝑuersitatẽ ueri similiter putatur.
ut dm̃ ex iuidia lignum scientiȩ bo
ni homini uecuisse crederet. ne ipse
homo ex eo gustando ad equalitatẽ
ipsius ꝓficere potuissec. Hec est enim
illa ꝑuersa similitudo. quȩ creature
non conuenit. quȩ ex imicatione ñ
queritur sed ex comparatione. Nanc
ergo mulier in suꝑbiam elata appe¬
tit. & ne hanc habere pocuisset. ipsũ
creatorẽ inuidia tactum lignũ hoc
uetuisse putauit. Uoluntaria ergo
malicia. se contra creatorem suum e¬
rexit ꝑuerse contra ipsum uolendo &
impie de ipso sentiendo. Adam uero
non est seductus. quia quod diabolus
ꝓmisit falsum eẽ sciebat. neq id circo
pomum uecitum comedit quasi ꝑ il¬

Expanded text:
etiam quidem, uter plus peccaverit Adam an Eva. Sed sicut dicit Apostolus: Mulier seducta est, non vir . Eva quippe seducta est, quia verum esse credit quod diabolus dixit. Et idcirco non solum inordinate similitudinem Dei cum scientia boni et mali appetiit, sed in tantam prolapsa perversitatem verisimiliter putatur, ut Deum ex invidia lignum scientiae boni et mali homini vetuisse crederet, ne ipse homo ex eo gustando ad aequalitatem ipsius proficere potuisset. Haec est enim illa perversa similitudo quae creaturae non convenit, quae ex imitatione non quaeritur, sed ex comparatione. Hanc ergo mulier in superbiam elata appetiit; et ne hanc habere potuisset, ipsum Creatorem invidia tactum lignum hoc vetuisse putavit. Voluntaria ergo malitia se contra creatorem suum erexit; perverse contra ipsum volendo, et impie de ipso sentiendo. Adam vero non est seductus, quia quod diabolus promisit falsum esse sciebat. Neque idcirco pomum vetitum comedit, quasi per il
Abbreviated transcription (Latin):
municari posse. & minui om̃ino
non posse. Iuud itaq bonũ q̃ ipse erat.
& quo ipse beatus erat. bonitate so¬
la non necessitate trahebatur ad
cõmum candũ. qm̃ & optimi ẽẽc
ꝓdesse uelle. & potentissimi noceri
bonitate ꝑfecta non fuisset.
nisi parit̾ affuisset potestas. qm̃ id
quod bonitate preeunte uoluit.
potestate subsequente adimpleuit.
In p̃destinatione itaq creandorũ
oꝑata ẽ bonitas. in creatione autẽ
p̃destinatorũ oꝑata ẽ potestas. in
beatificatione uero creatorũ. pote

Expanded text:
municari posse, et minui omnino non posse. Illud itaque bonum quod ipse erat et quo ipse beatus erat, bonitate sola non necessitate trahebatur ad communicandum. Quoniam et optimi erat prodesse velle, et potentissimi noceri bonitate perfecta non fuisset, nisi pariter adfuisset potestas; quoniam id quod bonitate praeeunte voluit, potestate subsequente adimplevit. In praedestinatione itaque cresudorum operata est bonitas; in creatione autem praedestinatorum operata est potestas, in beatificatione vero creatorum, pote
Abbreviated transcription (Latin):
illarũ est. S cda autẽ terciam. qmͣ
causa ẽ illius. Tercia uero infert᷑¬
solum. Sola autẽ mutatio formȩ
intrinseca uocatur. qm̃ non circa rẽ.
sed in ipsa re mutat aliquid. & ipsa
tam̃ non fit sine mutatione loci ꝙ¬

Expanded text:
illarum est. Secunda autem tertiam, quoniam illarum est. Secunda autem tertiam, quoniam causa illius est. Tertia vero tantum isolum est. Sola autem mutatio formae intrinseca vocatur; quoniam non circa rem, sed in ipsa re mutat aliquid; et ipsa tamen non fit sine mutatione loci
Abbreviated transcription (Latin):
tatio scdm formã dicit᷑. qmͣ hec in to¬
co manifeste uidetur. & non dicit᷑
scđm locum. cum tamen in partibꝰ
sccłm locũ sit. qm̃ hec manifeste
non uidetur. & non est forma ali¬
quid om̃ino. nisi dpͦpositio partiũ
in toto. & cum hec mutatur: quia
partes locum mutant. mutat᷑ for-¬
ma in toto. quia dispositio partiũ
mutatur quȩ est forma totius. Et ita
mutatio forme in coto fieri non po¬
test sine mutatione loci in partib.
sed non dicit᷑ mutatio loci. nisi cum
dotum. locum mutat. consistentib
partib in toto. Sic mutatio tẽporis
sequit᷑ mutationẽ loci & formȩ. & ñ
est uinquã sine ipsis in corpore. qm̃
scđm has solum ordo inest. & suc¬
cessio quȩ tempus uocatur. Iterũ
considerandũ est qm̃ ex hus trib
mutationib duȩ extrinsecus fuint.
qm̃ non mutant esse rei. sed circa
rem aliquid. ħ ẽ mutatio. loci &
demporis. Iterum prima mutatio
scd̃am & terciam infert. qm̃ causa

Expanded text:
tatio secundum formam dicitur; quoniam haec in totatio secundum formam dicitur; quoniam haec in toto manifeste videtur. Et non dicitur secundum locum cum tamen in partibus secundum locum sit quoniam haec manifeste non videtur. Et non est forma aliquid omnino nisi dispositio partium in toto; et cum haec mutatur quia partes locum mutant mutatur forma in toto, quia dispositio partium mutatur quae est forma totius. Et ita mutatio formae in toto fieri non potest sine mutatione loci in partibus. Sed non dicitur mutatio loci nisi cum totum locum mutat consistentibus partibus in toto. Sic mutatio temporis sequitur mutationem loci et formae; et non est unquam sine ipsis in corpore. Quoniam secundum has solum ordo inest; et successio quae tempus vocatur. Item considerandum est quoniam ex his tribus mutationibus duae extrinsecus fiunt; quoniam non mutant esse rei, sed circa rem aliquid: hoc est mutatio loci et temporis. Iterum prima mutatio secundam et tertiam infert, quoniam causa
Abbreviated transcription (Latin):
si penitens. & mutans cor. & affec¬
tum uarians. cum ceꝑit agnoscere
errorem suum. quia hec digna dõ
non sunt. nec probat ratio ut ita
sentiamus de illo qui sapiens est. &
bonus. & ꝑfectus. & non inuenitur
mutabilitas in eo ulla. cum omĩa
genera mutabilitatis fuerint in
consideratione adducta. siue que
in corporibus inueniunt᷑. siue que
sp̃uum naturam contingunt.
Quibus modis corpora mutantur:
mne enim corpus. aut loco
mritat᷑. aut forma. aut tem¬
pore. & quȩ forma mutant᷑. aut
augmentũ suscipiunt. aut chii¬
nutionẽ aut alterationem. Et que
alterationẽ quidẽ suscipiunt. non
illis acredere quicqͣm uidet᷑ quod ñ
erat. aut quod erat recedere ꝓbatur.
sed quod erat tantum alterat᷑. &
alit̾ habetur. & non fit sine loco
hec. qm̃ locũ partes transmutant.
in eodem consistente doto. ⁊ non fit
non mutat. sed apparet tantũ forma
alia in toto. ꝓpter partes quȩ lo¬
cum mutauerunt. E ideo hec mu¬

Expanded text:
si poenitens et mutans cor et affecsi poenitens et mutans cor et affectum varians cum coeperit agnoscere errorem suum. Quia haec digna Deo non sunt, nec probat ratio ut ita sentiamus de illo qui sapiens est et bonus et perfectus; et non invenitur mutabilitas in eo ulla, cum omnia genera mutabilitatis fuerint in consideratione adducta; sive quae in corporibus inveniuntur, sive quae spirituum naturam contingunt. CAP. XV. Quibus modis corpora mutantur. Omne enim corpus aut loco mutatur, aut forma, aut tempore. Et quae forma mutantur: aut augmentum suscipiunt, aut diminutionem, aut alterationem. Et quae alterationem quidem suscipiunt non illis accedere quidquam videtur quod non erat, aut quod erat recedere probatur; sed quod erat tantum alteratur, et aliter habetur. Et non fit sine loco hoc quoniam partes locum transmutant in eodem consistente toto; et non fittum quod locum mutat, sed apparet tantum forma alia in toto propter partes quae locum mutaverunt. Et ideo haec mu
Abbreviated transcription (Latin):
nem creatura recte considerata ad¬
iuuat ad cognoscendum deum.¬
Et clamat creatura foris. & pro¬
bat rationẽ. hanc. & cõmen¬
dat qm̃ ita est. Et demonstrat sũ¬
ma pulchritudo oꝑis ꝑfectam ẽe
sapientiã conditoris. & opponit
se ꝑseuerantia decoris ipsius. &
quia non minuitur quod insti¬
tutũ est primum bonũ. & dicit
qm̃ ecerna est sapientia eius. &
minui om̃ino non potest. nec de¬
crescit aliquando plenitudo sensꝰ
illius a consummatione. E exit
ratio cum atcestatione alia. & ui¬
det qm̃ uoluntas dei ecerna est. &
ita sentire bonum est: & qmͣ hoc
probat opus eiꝰ quod non mutat᷑.
& ordo uniu̾sitatis idem ꝑserierãs.
Et adic̃ ipsa rationẽ qm̃ nichil no¬
uum est deo. ut illudtunc uel nunc
amare incipiat quod prius non no¬
uerit. aut obliuisci. sicut. homo di¬
lectionis antique. ut in memoriam
non ueniat. quod prius cognitũ
fuerat. aut errare bonum estimans
quod malum ẽ. ut diligat illuᵈ.
qd̃ non oportet. & postea qua &¬

Expanded text:
nem creatura recte considerata adjuvat ad cognoscendum Deum. Clamat creatura foris et probat ipsa rationem hanc, et commendat quoniam ita est. Et demonstrat summa pulchritudo operis perfectam esse sapientiam conditoris. Et apponit se perseverantia decoris ipsius. Et quod non minuitur quod institutum est primum bonum. Et dicit quod aeterna est sapientia ejus et minui omnino non potest; nec decrescit aliquando plenitudo sensus illius a consummatione. Et exit ratione cum attestatione alia; et videt quoniam voluntas Dei aeterna est; et ita sentire bonum est. Et quoniam hoc probat opus ejus quod non mutatur; et ordo universitatis idem perseverans. Et adjicit ipsa rationem, quoniam nihil novum Deo est ut illud tunc vel nunc amare incipiat quod prius non noverit; aut oblivisci sicut homo dilectionis antiquae, ut in memoriam non veniat quod prius cognitum fuerat; aut errare bonum existimans quod malum est, ut diligat illud quod non oportet; et postea, qua
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum qui uiuari posset alter ñ
fuit. & hoc fortassis diligentius
consideratum aliquẽ mouere
possit. Propt̾ea causam conditiois
rationabum quam in solo auctore¬
rerum constituimꝰ. non solũ pro
hominib de quib sermo propo¬
situs erat. uerum etiam pro angłi.
qm̃ & ipsi sicut enisdem nature
participes sunt. ita quoq ab eodẽ
fonte originis causam trahunt. ge¬
nerali quadã consideratione inues¬
tigare oportet. qm̃ in ipsa princi¬
pium consistit uniuersoꝵ quȩ fac

Expanded text:
ipsum qui juvari posset alter non ipsum qui juvari posset alter non fuit. Et hoc fortassis diligentius consideratum aliquem movere possit; propterea causam conditionis rationalium quam in solo rerum auctore constituimus, non solum pro hominibus de quibus sermo propositus erat, verum etiam pro angelis; quoniam et ipsi sicut ejusdem naturae participes sunt, ita quoque ab eodem fonte originis causam trahunt: generali quadam consideratione investigare oportet; quoniam in ipsa principium consistit universorum quae fac
Abbreviated transcription (Latin):
batur . quia utrumq homini de¬
bebatur. quia propt̃ aliud factꝰ
est homo. ut illud possideret. &¬
frueretur: aliud propt̾ hominẽ
factum est. ut illud accipet & iu
uaretur. In tantum ergo rationał
creaturȩ conditio. ceteris om̃ib
quȩ propt̃ ipsam facta sunt ex¬
cellentior ẽẽ probatur. quod õiũ
causa ipsa est. Causa uero
esꝰ alia nulla est. nisi ipse a quo
ipsa est. Sicut enim ab ipso ẽ. ut
aliquid esset. sic propt̾ ipsum
ẽ. ut beate ẽẽt. aliud sumens ab
ipso hoc est quod esset. aliud in
ipso hoc ẽ quod beate ẽc̃t. Sed dic̃
aliquis. Quare ds creaturam fec̃:
si iuuari ipse non potuit ꝑ crea¬
turam: Cui alteri fecit quod sibi
non fecit. qͣnͣdo alter nemo erat
nisi ipse qui fecit: Quasi enim pro
nichilo factum esse uidetur. & cau¬
sam ñ habuisse ut fieret. quod ita
factum ẽ ut inde nec iuuaret᷑ ille
qui fecit. quia ꝑfectus non eguit.
nec alter inde iiuaretur. quia p̃t̃

Expanded text:
batur quia utrumque homini debatur quia utrumque homini debebatur; quia propter alterum factus est homo, ut illud possideret et frueretur; alterum propter hominem factum est ut illud acciperet et juvaretur. In tantum ergo rationalis creaturae conditio caeteris omnibus quae propter ipsam facta sunt excellentior esse probatur; quod omnium causa ipsa est. Causa vero ejus alia nulla est, nisi ipse a quo ipsa est. Sicut enim ab ipso est, ut aliquid esset; sic propter ipsum est, ut beate esset; alterum sumens ab ipso, hoc est quod esset; alterum in ipso, hoc est quod beate esset. Sed dicet aliquis: Quare Deus creaturam fecit si juvari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit quod sibi non fecit quando alter nemo erat nisi ipse qui fecit. Quasi enim pro nihilo factum esse videtur et causam non habuisse, ut fieret quod ita factum est; ut inde nec juvaretur ille qui fecit quia perfectus non eguit; nec alter inde juvaretur, quia praeter
Abbreviated transcription (Latin):
auxilii. quo uł conseruaret. quod
mutabile acceꝑat. uł augeret qd̃
non consuminatũ habebat. Ita
positus est in medio homo. ut ⁊
ei seruiretur. & ipse seruiret. ut
acciꝑet utrimq ipse & totum sibi
uendicaret. ⁊ reflueret totũ ad bonũ
hominis ⁊ quod accepit obsequium.
& quod impendit. Yoluit enim
ds̃ ut ab homine sibi seriuret᷑. sic
tam̃ ut ea seruitute non ds sedho¬
mo ipse seruiens iuuaretur. & uo¬
luit ut mundus seruiret homini.
& totum hominis cẽc bonũ. quia ꝓpt̃
hominẽ totum hoc factũ est. G totum
bonũ hominis erat. uidelicet & quod
factum ẽ propt̃ ipsum. & propt̃ qd̃
factus est ipse. Sed aliud bonũ deor¬
sum erat. & desubtus sumebatur
ad necessitatem. aliud bonum sur¬
sum erat. & desuꝑ sumebatur ad
felicitatem. Bonũ quippe illud qd̃
in creatura positum erat. bonũ
erat necessitatis. quod uero in cre¬
atore erat bonum: bonũ erat feli¬
citatis. & utrumq ad hominẽ fere¬

Expanded text:
auxilii, quo vel conservaret quod auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita positus est in medio homo, ut et ei serviretur et ipse serviret, et acciperet utrinque ipse, et totum sibi vindicaret; et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sed homo ipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret homini, et totum hominis esset bonum, quia propter hominebonum hominis erat: videlicet et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus sumebatur ad necessitatem, aliud bonum sursum erat, et desuper sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud quod in creatura positum erat, bonum erat necessitatis; quod vero in Creatore erat bonum, bonum erat felicitatis. Et utrumque ad hominem fere
Abbreviated transcription (Latin):
mine ẽ. ⁊ multo ante om̃ia quib ho¬
mo causaliter pͥor est. Id autẽ propt̃
qd̃ factus est homo quid alud erit
nisi ipse a quo factus ẽ homo : Si gͦ
causa mundi homo est. quia ꝓpt̾
hominẽ faccusẽ mundus. ⁊ causa
hominis ds est. quia propt᷑ dm̃ fac¬
tus ẽ homo. Ergo d̾s erat. & mundus
non erat. neq homo erat.⁊ factus ẽ
propter dm̃ homo qui non erat.
mundus propt̃ hominem qͥ necdũ
erat. & quasi eadem causa uideba¬
tur quod factus ẽ homo propt̃ dm̃.
& quod propt̾ hominẽ mundus
factꝰ est. Nam ⁊ homo factus ẽ ut
dõ seruiret propt̾ quem factus ẽ.
& mundus factus ẽ ut seruiret
homini propt̃ quẽ factus ẽ. & qͣsi
idem erat & idem non erat. quia
idem non erant propter quos erat.
Ds ꝑfectus erat. ⁊ plenus bono con¬
summato. neq opus habuit aliun¬
de iuuari. qm̃ nec minui potuit
ecernus. nec inmensus augeri. Ho-¬
mo uero natura egens erat alien

Expanded text:
mine est; et multo ante omnia quibus homine est; et multo ante omnia quibus homo causaliter prior est. Id autem propter quod factus est homo, quid aliud erit nisi ipse a quo factus est homo? Si ergo causa mundi homo est, quia propter hominem factus est mundus et causa hominis Deus est, quia propter Deum factus est homo; ergo Deus erat et mundus non erat, neque homo erat; et factus est propter Deum homo qui non erat et mundus propter hominem qui necdum erat; et quasi eadem causa videbatur quod factus est homo propter Deum et quod propter hominem mundus factus est. Nam et homo factus est ut Deo serviret propter quem factus est; et mundus factus est ut serviret homini propter quem factus est. Et quasi idem erat et idem non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni
Abbreviated transcription (Latin):
maxime ut propositum nob̾ fuerat
introducendis conueniat explicui.
Nunc uero consequens ẽ ut creatio¬
nem hominis. ꝓpter quẽ mundus
ipse factus est sermone ꝓsequam.
eo sane ordine loquendo inceden¬
tes. quẽ creator ipse rerum demon-¬
strauit oꝑando. Prius siquidẽ opi-¬
fex d̃s mundum fecit. ac deinde ho¬
minem possessorem & dñm mun-¬
di. ut ceceris om̃ib iure conditio¬
nis dñaretur homo. ipsi a quo fac¬
tus fuerat soli uoluntaria liberta¬
te subiectus. Unde constat creatioẽm
hominis rerum om̃ium uisibiliũ
conditione posteriorem quidẽ tpr̃e.
sed causa priorem fuisse. quia qui
factus ẽ post om̃ia. propt̃ eum oĩa
facta sunt. E ausa ergo condicio¬
nis humane ante om̃ia est. ⁊ ipsã
inuestigare oportet supra omĩa ⁊
ante omĩa que tempore orca sunt.
& ante tempora ordinata sunt. Si
hec omĩa ds fecit ꝓpter hominem.
causa om̃ium homo est. ⁊ causalit̃
homo prior omĩb est. Ipsum uero
propt̾ quod homo factus ẽ prius ho¬

Expanded text:
maxime, ut propositum nobis fuerat, introducendis conveniat, explicui; nunc vero consequens est ut creationem hominis propter quem mundus ipse factus est sermone prosequamur eo sane ordine loquendo incedentes quem Creator ipse rerum demonstravit operando. Prius siquidem opifex Deus mundum fecit; ac deinde hominem possessorem et dominum mundi, ut caeteris omnibus jure conditionis dominaretur homo, ipsi a quo factus fuerat soli voluntaria libertate subjectus. Unde constat creationem hominis, rerum omnium visibilium conditione posteriorem quidem tempore, sed causa priorem fuisse: quia qui factus est post omnia, propter eum omnia facta sunt. Causa ergo conditionis humanae ante omnia est; et ipsam investigare oportet supra omnia et ante omnia quae tempore orta sunt, et ante tempora ordinata sunt. Si enim omnia Deus fecit propter hominem, causa omnium homo est; et causaliter homo prior omnibus est, ipsum vero propter quod homo factus est prius ho
Abbreviated transcription (Latin):
abrabam ysaac. post ysaac lacob.
ac deinde duodecim tribubus que
de ipso iacob orte sunt. Nam & iob se¬
cundũ quosdam de esau stirpe fuis¬
se creditur:. qui tamen circumcisus
legis.
acramentum circũcisionis.
ante legis lationẽ datũ est.
de ꝑ ipsum quedam p̃paratio ad
suscipiendam legem facta est. Quẽ¬
admodũ enim nunc in nouo testa¬
mento primum homo unda bap¬
tismi. ablutus. signũ & nomen ꝓfes-¬
sionis sue accipit. ac deinde nume¬
ro fidebum adsociatus. & preceptis
diuinis instructus ad complendã
ꝓfessionem suam accedit. sic antiqꝰ
ille populus primum quidem ꝑ
circumcisionẽ signatus est. postea
ꝑlegem informatus.

Expanded text:
Abraham Isaac, post Isaac Jacob, Abraham Isaac, post Isaac Jacob, ac deinde duodecim tribus quae de ipso Jacob exortae sunt. Nam et Job secundum quosdam de Esau stirpe fuisse creditur, qui tamen circumcisus legis. acramentum circumcisionis ante legislationem datum est: et per ipsum quaedam praeparatio ad suscipiendam legem facta est. Quemadmodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda baptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum quidem per circumcisionem signatus est, postea per legem informatus.
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse comꝓbatur. S merito querit᷑.
si hii qui diem octauũ negligentia
siue contemptu parentum sine sacͣ¬
mento circumcisionis transierunt.
postmodum eodem sacramento per¬
cepto effectum salutis consecuti sint
cũ p̃ceptum diuinũ hoc sacram̃tũ
non nisi die octauo celebrandum
indixerit. Et potest fortasse non ir¬
rationabilit̾ credi quod sic̃ de gen¬
tib ad ritum legis uenientes hoc
sacramentũ qualibet etate ad salu¬
tem ꝑceꝑunt. ita etiam si qui sub
lege tempore suo hocͥ ꝑcepissent. ad
salutem tamen & ad remedium eis
oꝑatum sit. si illud postmodum sus¬
cipiendo priorem negligentiã cor¬
rexerunt. Sic igitur circumcisionis
sacramentũ semmi abrahe scĩfican¬
do & signando pariter datum est.
Sc̃ificando ut iustificaret᷑. signando
ut a ceteris gentib discernẽtur. qͣ¬
tinus singularis maneret & discre¬
ta generatio de qua. xp̃c nasceret᷑.
Unde consequenter colligit᷑ ꝓbabile ẽe.

Expanded text:
fuisse comprobatur. Sed merito quaeritur, fuisse comprobatur. Sed merito quaeritur, an ii qui diem octavum negligentia sive contemptu parentum, sine sacramento circumcisionis transierunt; postmodum eodem sacramento percepto salutis effectum consecuti sunt, cum praeceptum divinum hoc sacramentum non nisi die octavo celebrandum indixerit. Et potest fortassis non irrationabiliter credi, quod sicut de gentibus ad ritum legis venientes, hoc sacramentum qualibet aetate ad salutem perceperunt, ita etiam si qui sub lege tempore suo hoc non percepissent, ad salutem tamen et remedium eis operatum sit, si illud postmodum suscipiendo priorem negligentiam correxerunt. Sic igitur circumcisionis sacramentum semini Abrahae sanctificando et signando pariter datum est; sanctificando, ut justificaretur; signando, ut a caeteris gentibus discerneretur, quatenus singularis maneret, et discreta generatio de qua Christus nasceretur. Unde consequenter colligitur probabile es
Abbreviated transcription (Latin):
contra originale peccatũ quod a pa¬
rentib contrahimus. ꝑ illud mem¬
brũ ꝓpagati. Porro femine in popło
circumcisionis sola fide saluabant᷑.
sacrificiis & oblationib aliisq legis
cerioniis purificate. Ipsam quoq
circumcisionẽ fide suscipientes. &
in eis qui carne illam susceꝑunt
uenerando participantes. Masculi
qui morte preuenti ad octauum diẽ
puenire non potuerunt. & ob hoc sine
circũcisionis sacramento abhac uita.
recesserunt. sola fide parentum cũ
oblationib & sacrificiis interuenien-¬
tib non imꝓbabiliter saluati existi¬
mantur. pro eo quod preceptũ circũ¬
cisionis non nisi masculis ad octauũ
diem uenientib indictum ẽẽ uidet᷑.
ac ꝑ hoc preuaricationis reos non fu
fuerant. quod datum non fuerat nͥ
ꝑuenientib ad diem octauum. Pre¬
cipue ne miserabilior hic sexus appa¬
reat. & ei etiam presuidicet᷑ in illo. a
quo alter sexus absolutus om̃ino

Expanded text:
contra originale peccatum; quod a pacontra originale peccatum; quod a parentibus contraximus, per illud membrum propagati. Porro feminae in populo circumcisionis sola fide salvabantur, sacrificiis et oblationibus, aliisque legis caeremoniis purificatae; ipsam quoque circumcisionem fide suscipientes, et in eis qui carnem illam susceperunt, venerando participantes. Masculi qui morte praeventi ad octavam diem pervenire non potuerunt, et ob hoc sine circumcisionis sacramento ab hac vita recesserunt, sola fide parentum cum oblationibus et sacrificiis intervenientibus non improbabiliter salvati existimantur, pro eo quod praeceptum circumcisionis non nisi masculis ad octavum diem venientibus indictum esse videtur, ac per hoc praevaricationis reos non fuifuerant, quod datum non fuerat nisi pervenientibus ad diem octavum. Praecipue ne miserabilior hic sexus appareat; et ei etiam praejudicetur in illo a quo alter sexus absolutus omnino
Abbreviated transcription (Latin):
tura aliquando tempus resurrec¬
tionis significat. quod post presentẽ
quȩ septem diebus currit uitam se¬
quitur. aliquando tempus gr̃e in qͦ
quasi post sabbatum iegis. eterna
hona seruientib deo ꝓmittuntur.
Derito igit᷑ prima illa circũcisio que
sacramentũ erat illarum duarum
iussa est fieri octauo die. ut ostende¬
retur quod in tempore gr̃e corda cir-¬
cumcidenda erant ꝑ emundationẽ
iniquitatis. & in tẽpore resurrectio¬
nis corpora ꝑ depositionẽ corrupti¬
onis. Propterea autẽ solis masculis
data est circumcisio carnis. quia
sacra scriptura ꝑ masculiũ sexũ
animã. ꝑ mulierem uero carnẽ sig¬
nificare solet. ut uidelicet ostende¬
retur. quod illa exterior circũcisio
animab scificationẽ contulit. sed
carni non abstulit. corruptionem.
Cultellus de petra factus xp̃m signifi¬
cat. De quo dicit apłs. Petra autẽ
mundi. In carne p̃putii iussa est
fieri. quia ad remedium data est

Expanded text:
tura aliquando tempus resurrectura aliquando tempus resurrectionis significat quod post praesentem quae septem diebus currit vitam sequitur, aliquando tempus gratiae, in quo quasi post Sabbatum legis, aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito igitur prima illa circumcisio quae sacramentum erat illarum duarum; jussa est fieri octavo die ut ostenderetur quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant, per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis, quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet; ut videlicet ostenderetur quod illa exterior circumcisio animabus justificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus Christum significat, de quo dicit Apostolus: Petra autem mundi . In carne praeputii jussa est fieri, quia ad remedium data est
Abbreviated transcription (Latin):
irritũ factum preuaricationẽ pri-¬
moꝵ parentum intelligimꝰ. cum in-¬
circumcisus obp̃uaricationẽ pacti
ꝑiturus dicit᷑. manifeste datur in-¬
telligi. sacramentũ circumcisionis
ad hoc institutũ ut ꝑ ipsum homo
a debito primȩ preuaricationis
liberaretur. Idem enim salutifere
curationis auxilisĩ circumcisio con¬
tra originale peccatum in lege oꝑa¬
batur. quod nunc baptismus excep¬
to quod regni cęlestis ianuam pri¬
mi patres intrare non poterant.
ꝓpter quod necessaria fuit mors
xp̃i. que aditum uite patefaceret.
Tres sunt sane circumcisiones. una in
carne tantum exterius quȩ sacra-¬
mentũ est. Duȩ alie que sunt
res & uirtus sacramenti. Altera q̃
fit in presenti. quando anima ꝑ
depositionẽ iniquitatis circũcidit᷑.
Aitera quȩ m futuro fiet quando
ꝑ depositionẽ corruptionis corpus
circumcidet᷑. Prima igitur est in
carne. scda in mente. tercia in cor¬
pore. Octonarius uero i sacra scͥp¬

Expanded text:
irritum factum praevaricationem priirritum factum praevaricationem primorum parentum intelligimus, cum incircumcisus ob praevaricationem pacti periturus dicitur, manifeste datur intelligi sacramentum circumcisionis ad hoc institutum ut per ipsum homo a debito primae praevaricationis liberaretur. Idem enim salutiferae curationis auxilium circumcisio contra originale peccatum in lege cooperabatur quod nunc baptismus, excepto quod regni coelestis januam primi patres intrare non poterant, propter quod necessaria fuit mors Christi, quae aditum vitae patefaceret. Tres sane sunt circumcisiones: Una in carne tantum exterius, quae sacramentum est. Duae aliae sunt quae sunt res, et virtus sacramenti. Altera quae fit in praesenti, quando anima per depositionem iniquitatis circumciditur; altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur. Prima igitur est in carne, secunda in mente, tertia in corpore. Octonarius vero in sacra Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
tii sui. & sunt qui addendũ putant
cultello de petra facto. quod tamen
nulla alia auctoritate ꝓbant. iisi
quia sephora uxor moysi territa ab
angło acutam petram sumpsisse le¬
gitur. & ea preputium filii sui cir¬
cumcidisse. & iosue in terrã ꝓmissi¬
onis ingressurus. scdõ in popło isrł
circumcisionis sacramentũ cultris
petrinis innouasse memorat᷑. S il¬
lud in altero quidem ob festinatio¬
nẽ magis & trepidationẽ. in alterouͦ
quidem obtipum & significationẽ
ueri iħu quam ꝑ consuetudinem:
factum non inconuenienter estimat᷑.
Ut ostenderet᷑ igit᷑ sacramentũ circũ¬
cisionis non quẽadmodum priora
sacramenta ad uoluntatẽ proposi¬
tum. sed ex necessitate exequendũ.
preceptũ cõminatione firmatur cũ
dicit᷑. Alasculus ciuus preputii caro
circũcisa non fuerit. ꝑibit anima
illa de populo suo. Causa quoq sub¬
infertur cũ dicit᷑. quia pactũ meũ
irritum fecit. Si ergo ꝑpactũ dei

Expanded text:
tii sui . Et sunt qui addendum putant tii sui . Et sunt qui addendum putant cultello de petra facto, quod tamen nulla alia auctoritate probant, nisi quod Sephora, uxor Moysi, territa ab angelo, acutam petram sumpsisse legitur, et ea praeputium filii sui circumcidisse . Et Josue, in terram promissionis ingressurus, secundo in populo Israel circumcisionis sacramentum cultris petrinis innovasse memoratur . Sed illud in altero quidem ob festinationem magis et trepidationem; in altero vero ob typum et significationem veri Jesu, quam per consuetudinem factum, non inconvenienter existimatur. Ut ostenderetur igitur sacramentum circumcisionis, non quemadmodum priora sacramenta ad voluntatem propositum, sed ex necessitate exsequendum, praeceptum comminatione firmatur cum dicitur: Masculus, cujus praeputii caro circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . Causa quoque subinfertur, cum dicitur: Quia pactum meum irritum fecit . Si ergo per pactum Dei
Abbreviated transcription (Latin):
andauit itaq ds abrahe ut
circumcideret pellem prepu¬
tii sui. sibi in signum. posteris mn ex¬
emplum. tantum ad priorẽ statum
suꝑ addens. quatinus ꝑ hoc signacłm
popłs dei ab infidelib discerneret᷑.
quousq ille ueniret. qui non solũ
de filuis abrahe. s de uniuersis gen-¬
tib fideles colligeret. ac ꝑ hoc sic̃
dictum est non iam ꝑ signaculũ car¬
nis in genere. sed ꝑ signaculũ baptis¬
matis secernerentur in sc̃ificatione.
Sane interim quicumq non de semi¬
ne abrahȩ fideles extiterunt. huic p̃-¬
ceptioni subiecti non fuerunt. Neq
circumcisionis que soli semini abra¬
hȩ indicta fuerat suscipiende debito
tenebant᷑. sed fide oꝑante ꝑ dilecti¬
onẽ. sic̃ & prius sub lege naturali.
priusquã circumcisio instituta fuiss.
Qui iusti fuerant sine circũcisione
saluabantur. Modus autẽ circũcisi¬
onis talis erat. Preceptũ fuit ut pu¬
er masculus octauo die a natiuita¬
te sua circumcideret᷑ in carne prepu-¬

Expanded text:
andavit itaque Deus Abrahae ut circumcideret pellem praeputii sui; ipsi in signum, posteris in exemplum, tantum ad priorem statum superaddens, quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille veniret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis gentibus fideles colligeret; ac per hoc, sicut dictum est, non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secernerentur in sanctificatione. Sane quicunque interim non de semine Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non fuerunt. Neque circumcisionis quae soli semini Abrahae indicta fuerat suscipiendae debito tenebantur, sed fide operante per dilectionem, sicut et prius sub lege naturali priusquam circumcisio instituta fuisset; qui justi fuerant sine circumcisione salvabantur. Modus autem circumcisionis talis erat. Praeceptum fuit, ut puer masculus octavo die a nativitate sua circumcideretur in carne praepu
Abbreviated transcription (Latin):
re uelle uircutis fuisset. istam auten
retinere posse felicitatis. Unde sic̃ tul¬
pa fuit illam non tenuisse. ita pena
facta est istam amisisse. In qua tamen
pena etiam culpa fuit. quia & hic qͦq
mensuram non tenere contra iusticũ
fuit. Hȩc autem culpa precedentis cul¬
pe pena fuit. quia nisi sp̃c in appeti¬
tu suo mensuram deseruisset. caro
subiecta spiritui aduersus ipsum sp̃n
in suo appetitu terminũ mensuit
non transiret. Auare inferior a¬

Expanded text:
re velle, virtutis fuisset; istam autem re velle, virtutis fuisset; istam autem retinere posse, felicitatis. Unde sicut culpa fuit illam non tenuisse, ita poena facta est illam amisisse. In qua tamen poena etiam culpa fuit, quia et hoc quoque mensuram non tenere contra injustitiam fuit. Haec autem culpa praecedentis culpae poena fuit, quia nisi spiritus in appetitu suo mensuram deseruisset, caro subjecta spiritui adversus ipsum spiritum in suo appetitu terminum mensurae non transiret. CAP. XVIII.
Abbreviated transcription (Latin):
in appetitu cõmodi punitꝰ ẽ.
uia igitur homo appecͥum¬
N susti deserens peccauit.
inrecento appecitu commnodi punitꝰ
est. Nam & ille propterea sic cdatus
ẽ. ut inseparabiliter rationali uo¬
luncati adeẽt. quatinus in eo uel pu¬
nirecur si a iusticia recederet. uel re¬
muneraretur si in iusticia ꝑman̾et.
cum utiq penam om̃ino pati non
posset si commodum nullũ appetens.
Incõmodũ quippe nichil aliud ẽẽ con-¬
stat nisi quod uoluntati siue appeti¬
tui contrarium esse ꝓbatur. Qia gͥ
homo appetitum iusticiȩ deseruit.
appecitus commodi solus illi ad pena
remansit. In quo quidem dupplicit
punitur. siue cum ab his quȩ ordinate
appetit restringit᷑. siue cũ ad alia cõmodi
q̃ ordinate appeti ñ poss appet̾nda relaxat᷑.
In alt̾o ẽ pena. in alt̾o ⁊ pena ⁊ culpa. Mci¬
sura enĩsuꝑioris appetit᷑ ĩ libo arbitͥo post
fuerat. mensura uero inferioris appect̃
concessa in dono. Qua ꝓter illam tene¬

Expanded text:
in appetitu commodi punitus est. uia ergo homo appetitum justi deserens peccavit, in retento appetitu commodi punitus est. Nam et ille propterea sic datus est ut inseparabiliter rationali voluntati adesset, quatenus in eo vel puniretur si a justitia recederet, vel remuneraretur si in justitia permaneret, cum utique poenam omnino pati non posset: si commodum nullum appeteret. Incommodum quippe nihil aliud esse constat, nisi quod voluntati suae sive appetitui contrarium esse probatur. Quia igitur homo appetitum justitiae deseruit; appetitus commodi solus, illi ad poenam remansit. In quo quidem dupliciter punitur, sive cum ab iis quae ordinate appetit restringitur, sive cum ad alia commoda quae ordinate appeti non possunt appetenda relaxatur. In altero est poena, in altero poena et culpa. Mensura autem superioris appetitus in libero arbitrio posita fuerat. Mensura vero inferioris appetitus concessa in dono. Quapropter illam tene
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ scđm creatoris uoluntatẽ confor¬
mabat᷑: conuertebatur ad eum
a quo regebatur. & illi bonum
erat extra illius uoluntate non
moueri a quo erat: Quomodo ds¬
omnẽ uoluntatẽ & potestatem ange¬
loꝵ ad suȩ uoluntatis ordinem & dis¬
positionem intorquet.
onsiderandum ẽ etiam hoc
quomͦ inuisibiles illas ⁊ spiri¬
tales naturas moderat᷑ deus: Si
enum liberi arbitrii sunt: faciũt
quod uolunt. Et si faciunt quod
uolunt. quom ex sententia dei pen¬
det quod faciunt: Nam si dicim
qͣm idcirco hoc faciunt quod uult
ds̃. quia non aliud uolunt aut
uelle possunt quam quod uult
ds̃. qui ⁊ ipsim uelle tribuit sicut
posse concedit. hoc isi de bonis ali¬
quomodo concedit᷑. de malis nulla
ratione approbat᷑ Malis siquidem
ds̃ potestatem tribuit solam non
uoluntatẽ. quia lic&e ex ipsius ꝑmis¬
sione si quod malum possunt: ex
inspiratione tamen eius non ẽ quod
malum uolunt: Malarum enim
uoluntatum ordinator ds̃ est non

Expanded text:
et secundum Creatoris voluntatem conforet secundum Creatoris voluntatem conformabatur, convertebatur ad eum a quo regebatur; et illi bonum erat extra illius voluntatem non moveri a quo erat. CAP. atem et potestatem angelorum ad suae voluntatis ordinem et dispositionem intorquet. Considerandum est etiam hoc quomodo invisibiles illas et spirituales naturas moderatur Deus. Si enim liberi arbitrii sunt, faciunt quod volunt; et si faciunt quod volunt, quomodo ex sententia Dei pendet quod faciunt? Nam si dicimus quoniam idcirco hoc faciunt quod vult Deus, quia non aliud volunt aut velle possunt quam quod vult Deus, qui et ipsum velle tribuit sicut posse concedit, hoc tametsi de bonis aliquando conceditur, de malis nulla ratione approbatur. Malis siquidem Deus potestatem tribuit solam non voluntatem; quia licet ex ipsius permissione sit quod malum possunt, ex inspiratione, tamen ejus non est quod malum volunt. Malarum enim voluntatum ordinator est Deus, non
Abbreviated transcription (Latin):
ad ea mota est quȩ concessa non fu-¬
erant. extra mensuram mota ẽ. et
in eo scm mensuram mota non ẽ.
⁊ ibi malum illi erat scđm mensurã
ñ moueri. neq illi malum erat mo¬
ueri. ad quod mota est. s scđ̾m men-¬
suram ñ moueri ad quod mota nõ
est. quia si scđm mensuram mota
siusset. etiam ad hoc mota peccatũ
non fiusset Extra mensuram aut̃e
moueri uoluntate. erat appetere qͦd
concessum non erat. in quo scđm
mensuram ñ moucri erat. ⁊ id ma-¬
lum erat. ipsum aut̃e occasio mali:
Quia enim extra mensuram uolun-¬
tas mota ẽ. scđm mensuram mota
non ẽ. nec tamen illi malum erat
moueri ad quod mota ẽ. s scđm
mensuram non moueri scđm qͦd
mota non ẽ. & hoc si ñ fuisset ma¬
lum nullum. nullũ fuisset Hoc
itaq malum factum ẽ uoluntati
auertenti se & transgredienti men-¬
suram quod turpis facta ẽ & pͣua.
⁊ incedinata. effluens ⁊ non tenens
modum.: ⁊ legem pulchritudinis
suȩ Quȩ aut̃e recte mouebatur

Expanded text:
ad ea mota est quae concessa non fuerant, extra mensuram mota est, et in eo secundum mensuram mota non est. Et ibi malum illi erat secundum mensuram non moveri. Neque illi malum erat moveri ad quod mota est; sed secundum mensuram non moveri ad quod mota non est quia si secundum mensuram mota fuisset etiam ad hoc mota peccatum non fuisset. Extra mensuram autem moveri voluntate erat appetere quod concessum non erat; in quo secundum mensuram non moveri erat, et id malum erat; ipsum autem occasio mali. Quia enim extra mensuram voluntas mota est, secundum mensuram mota non est. Nes tamen illi malum erat moveri ad quod mota est, sed secundum mensuram non moveri secundum quod mota non est. Et hoc si non fuisset, malum nullum fuisset. Hoc itaque malum factum est voluntati avertenti se et transgrediendi mensuram, quod turpis facta est et prava et inordinata, effluens et non tenens modum et legem pulchritudinis suae. Quae autem recte movebatur
Abbreviated transcription (Latin):
factum est ut mali fierent auersi
a bono in quo erant: ⁊ similiter mo¬
tu uoluntatis factum est ut boni
essent conuersi a bono in quo erãt
adbonum in quo nondum erãt.
ꝓpterea in motu rationalis uolun¬
tatis omue meritum constabat.
quo uel boni uel mali erant: Illie
ergo ⁊ malum ⁊ bonum quȩren¬
dum ẽ ubi iusticia & culpa est
qͣm iusticia bonum ẽ. ⁊ culpa ma¬
lum ẽ Et ipsa culpa nec uolun¬
tas erat. qm̃ uoluntas malum ñ
erat. q̃m a deo data erat. nec motꝰ
uoluntatis malum erat. qm̃ ex
uoluntate erat. ⁊ uoluntatis erat.
& moueri uoluntas a deo cȩperat.
nec id ad quod motus uoluntatis
quia motus uolunta¬
tis non erat ad quod ẽe debuerat.
& ideo non erat quia ad alud e¬
rat ad quod ẽẽ non debuerat. nec
tamen ad hoc ẽe s ad illud non
ẽe peccatum erat. quia si illucd
non eẽt. etiam si hoc ẽẽt peccatũ
non ẽẽt: Gens itaq rationalis sicut
uoluntatem acceꝑat. & moueri uo¬
luntate acceperat: sic & ad quȩ lici

Expanded text:
factum est ut mali fierent aversi a bono in quo erant; et similiter motu voluntatis factum est ut boni essent conversi a bono in quo erant ad bonum in quo nondum erant, propterea in motu rationis voluntatis omne meritum constabat quo vel boni vel mali erant. Illic ergo et malum bonum quaerendum est ubi justitia et culpa est, quoniam justitia bonum et culpa malum est. Et ipsa culpa nec voluntas erat, quoniam voluntas malum non erat; quoniam a Deo data erat; nec motus voluntatis malum erat quoniam ex voluntate erat, et voluntatis erat, et moveri voluntas a Deo acceperat; nec id ad quod motus voluntatis quia motus voluntatis non erat ad quod esse debuerat? et ideo non erat quia ad aliud erat ad quod esse non debuerat, nec tamen ad hoc esse sed ad illud non esse peccatum erat, quia si illud non esset etiam si hoc esset, peccatum non esset. Mens itaque rationalis sicut voluntatem acceperat, et moveri voluntate acce
Abbreviated transcription (Latin):
crederet᷑. quod in tantũ differebat.
& dictus ẽ in ditate pater. qm̃ ibi
erat a quo erat. qui de sua sub¬
stantia erat. Sicut qui gignit de
sua substantia gignit. & non est
qui gignit ipse quẽ gignit. sed alt̾
ab altero. & non altera natura.
gignentis & geniti. & erat in hoc
similitudo inter diuina & huma¬
na: & ꝓpterea exħ dictꝰe pater & filiꝰ.
quia genuit ille. & iste genitꝰ ẽ. &
non est qui genuit pater ille qui
genitus est filius. & tam̃ quia nat᷑a
una ẽ gignentis & geniti. & substan¬
tia una. non aliud est gignens a ge¬
nito quia d̾s est. & ds unus gignẽs
& genitus. quia dĩtas una gignen¬
tis & geniti. ꝓpterea unũ inuenti
sunt in illo quia d̾s erant quia u-¬
nũ erant totum quod erant. sed ñ
unus in uno. quia pater erat qui
a nullo erat. & filius qui a patre
tres ꝑsone tria hȩc. quia unũqd̃q
trium totũ hoc erat. & ꝑsona erat.
nec tamen una ꝑsona quia unum

Expanded text:
crederetur quod in tantum differebat; crederetur quod in tantum differebat; et dictus in deitate Pater, quoniam ibi erat a quo erat qui de sua substantia erat. Sicut qui gignit de sua substantia gignit, et non est qui gignit ipse quem gignit, sed alter ab altero. Et non altera natura gignentis et geniti. Et erat in hoc similitudo inter divina et humana; et propterea ex hoc dictus est Pater et Filius, quia genuit ille, et iste genitus est. Et non est qui genuit Pater, iste qui genitus est Filius; et tamen quia natura una est gignentis et geniti; et substantia una non alius est gignens a genito, quia Deus est; et Deus unus, gignens et genitus, quia deitas una gignentis et geniti. Propterea unum inventi sunt in illo quod Deus erant; quia unum erant totum quod erant; sed non unus in uno, quia Pater erat qui a nullo erat; et Filius qui a Patre tres personae tria haec; quia unumquodque trium totum hoc erat; et persona erat; nec tamen una persona, quia unum
Abbreviated transcription (Latin):
Et ideo dicunt᷑ ꝑsone singulȩ quia
ds̃ sunt. & unus ds tres. quia una
nia sunt. in quib non dicitur qͥdẽ
quod non est. tamen quod est tacct᷑.
ne credatur quod non est. Dicit᷑ eñ¬
s unus potens. quia potentia una
in natura una. & substantia una.
Et est filius sapiens. s non solus ꝙ
non tres sapientes. sed unus sapiens.
quia sapientia unaĩnat᷑a una. & sub¬
stantia una. Et dicit᷑ sp̃c sc̃s benig
nus & bonus sp̃c sc̃s. sed non solus
sp̃c benignus & bonus est. sed benig
& tres boni. sed unus benignus. &
unus bonus. quia benignitas una.
& bonitas una. in natura una. &
substantia una. Sed casu scͥptura con-¬
scientiȩ humane non erraret in do
suo. similia hominib quȩ nõ erant
in ipso arbitrans. qm̃ ab hominib
sumpta erant uocabula quedã. ñ
ad omnẽ similitudinẽ. ad signisi¬
canda que dĩ erant supra homineᷤ.
Et erat aliqͥd simile ibi. ne mutatio
aliena ẽẽt. sed non dotũ. ne idem

Expanded text:
Et ideo dicuntur personae singulae, quia Et ideo dicuntur personae singulae, quia Deus sunt et unus Deus tres, quia una nia sunt. In quibus non dicitur quidem quod non est; tamen quod est tacetur, ne credatur quod non est. Dicitur ensed unus potens. Quia potentia una in natura una, et substantia una. Et est Filius sapiens, sed non solus, quia nctus; et non tres sapientes, sed unus sapiens. Quia sapientia una in natura una et substantia una. Et dicitur Spiritus sanctunus et bonus Spiritus sanctos; sed non solus Spiritus benignus et bonus est, sed bonus et tres boni, sed unus benignus et unus bonus; quia benignitas una, et bonitas una in natura una, et substantia una. Sed cavit Scriptura conscientiae humanae ne erraret in Deo suo similia hominibus quae non erant in ipso arbitrans, quoniam ab omnibus sumpta erant vocabula quaedam, non ad omnem similitudinem sed ad significanda quae Dei erant supra homines; et erat aliquid simile ibi ne imitatio aliena esset, sed non totum, ne idem
Abbreviated transcription (Latin):
amente hec aliquando. & cum af¬
fuerint recedunt. & redeunt iterũ
cum abierint. & uariant᷑ circa ip¬
sam. nec uere sunt idem cum ipsa.
sed quasi affectiones quedam & for¬
mȩ ipsius. quib non sit hoc aliquid
ẽẽ. sed adesse tantum ei quod ẽ hoc
aliquid. Itaq cum sit homo ipse
ꝑsona. hec autẽ tantum affectiones
quedam adherentes ꝑsone. & circa
ipsam existentes inueniantur. non
est om̃ino eis ꝓprium esse ꝑsona. s
ꝑsone inesse tantũ. Cum autẽ que
in deo sunt aliud ab ipso ẽẽ non pos-¬
sint. nec quasi accidentia aut affec¬
tiones ex tempore mutabiles. aut se¬
parabiles natura incõmutabili essen¬
diȩ. & cui idem sit totum ẽẽ quod
est. conuenire tria in eo ueracit pre¬
dicantur. & tribus unum eẽ. & ꝓpͥũ
idem ẽẽ. & eternum & ꝑfectum asse¬
ritur. & dicuntur tria. tres ꝑsone.
non tres essentiȩ. quia natura in tͥb:
est ꝑfecta singulis. & tribus indiussa.

Expanded text:
a mente haec aliquando; et cum ada mente haec aliquando; et cum adfuerint recedunt, et redeunt iterum cum abierint et variantur circa ipsam, nec vere sunt idem cum ipsa, sed quasi affectiones quaedam et formae ipsius, quibus non sit hoc aliquid esse, sed ad esse tantum ei quod est hoc aliquid. Itaque cum sit homo ipse persona, haec autem tantum affectiones quaedam adhaerentes personae et circa ipsam existentes inveniantur; non est omnino eis proprium esse persona, sed personae inesse tantum. Cum antem quae in Deo sunt aliud ab ipso esse non possunt, quasi nec accidentia aut affectiones ex tempore mutabiles sive separabiles natura incommutabili essentiae, et cui idem sit totum esse quod est: Convenire tria in eo veraciter praedicantur, et tribus unum esse; et proprium idem esse aeternum et perfectum asseritur. Et dicuntur tria tres personae, non tres essentiae; quia natura in tribus est perfecta singulis, et tribus indivisa.
Abbreviated transcription (Latin):
una substantia. una trinitas ẽ una
natura. & una substantia. & cum
mens una quȩ discreta sunt & ꝓpͥa
in trinitate considerat. tria inueñ.
& tres confitetur. Cum uero quod i
It surgit rursus ex aduerso alia
dubietas & pulsat mentẽ pro¬
fundo rerum caligantum. Et exit
questio & interrogat seipsam ratio.
quare tria illa quȩ in deitate reꝑta
sunt ꝑsone dicantur. cum in trini¬
tate illa quã in semet ipsa primiu
mens reꝑit. tria similit̃ inuenta sĩt.
nec tamen tres ꝑsonas in se mentẽ
rationalem continere aut tribus ꝑ-¬
sonis constare animum rationabi¬
lis consideratio patiat᷑. & diligent̃
conquirit ratio quare ita sit. cum
nec ita ẽẽ dubitare liceat. nec quomͦ
sit. facile sciri possit. & tamen uid&
aliquid ex eo quod cotum non uidet.
nec ignorare ꝑmittitur qd̃ non sinit᷑
app̃hendere. Uidet enim qm̃ qui
in mence sunt. non uere idem sũt
quod est ipsa mens. Separant᷑ enĩ

Expanded text:
una substantia; una trinitas est in una una substantia; una trinitas est in una natura et una substantia. Et cum mens una quae discreta sunt et propria in trinitate considerat, tria invenit, et tres confitetur. Cum vero quod id non dicuntur. Et surgit rursus ex adverso alia dubietas, et pulsat mentem profundo rerum caligantium; et exit quaestio et interrogat seipsam ratio, quare tria illa quae in Deitate reperta sunt personae dicantur; cum in trinitate illa quam in semetipsa primum mens reperit tria similiter inventa sint, nec tamen tres personas in se mentem rationalem continere, aut tribus personis constare animam rationabilis consideratio patiatur. Et diligenter conquirat ratio quare ita sit, cum nec ita esse dubitare liceat, nec quomodo sit facile sciri possit. Et tamen videt aliquid ex eo quod totum non videt, nec ignorare permittitur quod non sinitur apprehendere. Videt enim quoniam quae in mente sunt non vere idem sunt quod est ipsa mens. Separantur enim