comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i praedicta fuerant. sediam inueritate creduntur cõpleta:
sienim defuturo uerum non di xisset. de praeterito quod certũ
scripserit nemo credere uoluisset. nec non etiam interrogatur.
ubimoses libros suos ediderit : Dicunt enim non nulli quod genesis
et exodum usque cantemus dño in aegypto conscripserit : cetera
uero in solitudine: Aii uero asserunt quod transito marirubro
perquadraginta annos indeserto descripserito. quod etratio
Primum notandum quod mox scriptura primo uerbo aeter¬
nitatem atq potentiam dĩ creatoris ostendit: que menim in prin¬
cipio tẽporũ mundũ creasse ꝑhibet ipsum ꝓfecto ante tẽpora aeer¬
naliter extitisse descripsit : et quem inipso conditionis initio caelũ
et terram creassen arraritanta celeritate operationis omnipo¬
t entem declarat cui uoluisse fecis se est : et in hoc apertedatur

Expanded text:
Christi praedicta fuerant; sed jam in veritate creduntur completa. Christi praedicta fuerant; sed jam in veritate creduntur completa. Si enim de futuro verum non dixisset, de praeterito, quod certum scripserit, nemo credere voluisset. Nec non etiam interrogatur ubi Moyses libros suos ediderit? Dicunt enim nonnulli quod Genesim et Exodum usque: Cantemus Domino, in Aegypto conscripserit, caetera vero in solitudine. Alii vero asserunt quod, transito mari Rubro, per quadraginta annos in deserto descripserit quod et ratioreavit Deus coelum et terram. Primum notandum quod mox Scriptura primo verbo aeternitatem atque potentiam Dei creatoris ostendit. Quem enim in principio temporum mundum creasse perhibet, ipsum profecto ante tempora aeternaliter exstitisse, designat; et quem in ipso conditionis initio coelum et terram creasse narrat, tanta celeritate operationis omnipotentem declarat, cui voluisse fecisse est. Et in hoc aperte datur
Abbreviated transcription (Latin):
rant manifestarentur. et ut terror disciplinae corrigeret delin quen¬
tes et fidem refermar et indm̃. Et numquid moses ibi erat quanda ds̃
cuncta creauit: minime sed ipsa co aeterna sapientia dĩpatris per
quam facta sunt om̃a. eidem mosi famulo suo reuelauit tempore quo
uoluit ut olim facta conscriberet: et quomodo ei fidem accomodare
possumus uera dixisse Nisiquia futuris sepae probantur praeterita
et praeteritis futura: sicut indanihele comꝓbatur et in hoc libro osten¬
ditur: denique deillo tempore moses scripsit homo quando non erat ho¬
mo: cũait in principio creauit ds̃ caelũ et terrã: sicut enĩ deillo tẽm¬
pore scripsiꝰ quando nonerat homo ita etiam futura scripsit eo tẽpo¬
re quando erat homo qua e postea expleta conprobantur in uerita¬
te: sicut in patri archȩ ia cob benedictione declaratur. sux ta quod
ipseait dicens: Non auferet᷑ sceptrum deiuda et c&̃ : quae infigura

Expanded text:
rant manifestarentur, et ut terror disciplinae corrigeret delinquenrant manifestarentur, et ut terror disciplinae corrigeret delinquentes, et fidem reformaret in Deum. Et nunquid Moyses ibi erat, quando Deus cuncta creavit? Minime; sed ipsa coaeterna sapientia Dei Patris, per quem facta sunt omnia, eidem Moysi, famulo suo, revelavit tempore quo voluit, ut olim facta conscriberet. Et quomodo ei fidem accommodare possumus, vera dixisse, nisi quia futuris saepe probantur praeterita, et praeteritis futura, sicut in Daniele comprobatur, et in hoc libro ostenditur? Denique de illo tempore Moyses scripsit homo, quando non erat homo, cum ait: In principio creavit Deus coelum et terrant. Sicut enim de illo tepore scripsit homo, quando non erat homo; ita etiam futura scripsit eo tempore, quando erat homo, quae postea expleta comprobantur in veritate, sicut in patriarchae Jacob benedictione declaratur, juxta quod ipse ait dicens: Non auferetur sceptrum de Juda, etc. , quae in figura
Abbreviated transcription (Latin):
riã diuinaelegis idemmoses suo tempore describeret. et non olim
exarata aqueꝰ quam fuerit Nisi quia primis hominibus antedilu¬
uiã cognitio dĩ et lex naturalis atquemi radĩ opera in exordio
patrat᷑a cognita fuerant : Sed post diluuiũ is taomma it a obli¬
uioni tradita erant. et maxime temporibus mosi ut pene ho¬
lo sophi huius mundi ignorantes dicebant mundũ esse coaeter¬
cuncta taliter ab olitaerant. a sensibus hominũ instructus diui¬
nospũ ratum duxit texere creationes caeli et terrae ceterarũq
creaturarũ atq legem lit terȩ dño imperante filus is rahel
tradere ut eosdem plenius in strueret dedõ neadidola
aegrptiorũ redi rent et mundũ creatũ ostenderet: Vnde
qui a iam sicut in primis hominibus lexbonȩnaturae non seruabatur.
sed pene abolita erat permosenlex litterȩ descripta et dataest:
ut bona quaesciebantur auc toritatem haberent. et quaelatere coepe¬

Expanded text:
riam divinae legis idem Moyses suo tempore describeret, et non olim riam divinae legis idem Moyses suo tempore describeret, et non olim exarata a quoquam fuerit; nisi quia primis hominibus ante diluvium cognitio Dei, et lex naturalis, atque mira Dei opera in exordio patrata cognita fuerant. Sed post diluvium ista omnia ita oblivioni tradita erant, et maxime temporibus Moysi, ut plane hosophi principium hujus mundi ignorantes dicebant mundum esse coaetercuncta taliter abolita erant a sensibus hominum, instructus divino Spiritu, ratum duxit texere creationes coeli et terrae, caeterarumque creaturarum, atque legem litterae, Domino imperante, filiis Israel tradere; ut eodem plenius instrueret de Deo, ne ad idola Aegyptiorum redirent, et mundum creatum ostenderet. Unde quia jam sicut in primis hominibus lex bonae naturae non servabatur, sed pene abolita erat, per Moysen lex litterae descripta et data est, ut bona quae sciebantur, auctoritatem haberent, et quae latere coepe
Abbreviated transcription (Latin):
so exordio decreatione caeli ac terrae et generatione hominũ animan¬
tumque narratur: a non nullis etiam quaeritur. quisscriptor hu
ius babeatur licet superuacue moneatur cum tamen auetor illi¬
us sp̃s sc̃s fideliter credatur quia nemofacta antehomines
nibus in principio gesta narrarec. Sed suendũ est quamquam
in eo scriptum sit erat moses mitissimus super aom nes homines
quimorabantur interra. et louitus es dñs admosen et mille
talia: tamen sicut adoctoribus traditur .e multis exemplis
con probatur: inde estunum. Serip sitmoses anticur ex doqut
filis isra et alia huiusmodi ipsemoses scriptor diuinae hrstoriae
extiut : Morisenim scripturae sacrae est ut ipsi quiscribuntu
sic dese in illa quasi dealiis loquantur quia spũ scõ inpelluntur
Demdesimul quosdam eciam mouet quaecausa acuidit ut hosto¬

Expanded text:
ipso exordio de creatione coeli, ac terrae, et generatione hominum animanipso exordio de creatione coeli, ac terrae, et generatione hominum animantiumque narratur. A nonnullis etiam queritur quis scriptor hujus libri habeatur? Licet supervacue moveatur, cum tamen auctor illius Spiritus sanctus fideliter credatur: quia nemo facta ante homines nibus in principio gesta narraret. Sed sciendum est, quanquam in eo scriptum sit, Erat Moyses mitissimus super omnes homines qui morabantur in terra ; et: locutus est Dominus ad Moysen, et mile talia; tamen sicut a doctoribus traditur, et multis exemplis comprobatur, unde est: Unum scripsit Moyses canticum, et docuit filios Israel , et alia hujusmodi, ipse Moyses scriptor divinae historiae exstitit. Moris enim Scripturae sacrae est ut ipsi qui scribunt, sic de se in illa quasi de aliis loquantur, quia Spiritu sancto impelluntur. Deinde simul quosdam eitam movet, quae causa accidit ut histo
Abbreviated transcription (Latin):
rum secreta perducat et moralis persuasio ad meliorationẽ uitae
lis que dulcedine captus lector ex cusationis inuenirepossit. anfrac¬
tus sed ex hoc cum ambrosios coeperit decerperegustus magis libentes
campos doctorum satagat lustrare ouans latissimos VAT EXPLIC
PRAEFATIO INCIPITTEXTUS OΡUS CULIINGENESIS
Inprincipio fecitds ccelum et terram
Uminiculantediuina gratia quae paruulis confidentiam
mutis praestat locutionem descripturus opusculum in libro genesis.
ante quã contextũ hystoriae et enthecas spiritalis oraculi attingã
libet inqui rere quare uolumen istud special ter genesis uocetur ⁊
cũ in eo multa commemorantur quae ad generationem nompere ner
noscuntur nisi qui a consuetudo est hebroorũ ex principus nomina
labrorũ inponere. sicut exodns at multi alii nuncupantus : unde brenĩ¬
ħ aebraicȩ : latinȩ non in merto geness interorȩcatus. eo quod uiuo

Expanded text:
rum secreta perducat, et moralis persuasio ad meliorationem vitae rum secreta perducat, et moralis persuasio ad meliorationem vitae lisque  Z., moralis dulcedine captus lector, excusationis invenire possit anfractus: sed ex hoc cum ambrosios coeperit decerpere gustus, magis libenter campos doctorum satagat lustrare ovans latissimos. Vale. Explicit praefatio. INCIPIT TEXTUS OPUSCULI IN GENESIM. In principio creavit Deus coelum et terram. Adminiculante divina gratia, quae parvulis confidentiam, mutis praestat locutionem, descripturus opusculum in libro Genesis, antequam contextum  Z., textum historiae et enthecas spiritalis oraculi attingam, libet inquirere quare volumen istud specialiter Genesis vocetur, cum in eo multa commemorantur quae ad generationem non pertinere noscuntur, nisi quia consuetudo est Hebraeorum ex principiis nomina librorum imponere, sicut Exodus, et multi alii nuncupantur. Unde Bresith Hebraice, Latine non immerito Genesis interpretatur: eo quod in
Abbreviated transcription (Latin):
tatis sensum eorũ sequens propriis intuli uerbis : aliqua uero quae
&xtraditione didici et in thomis penes nos inuenire non potui consti¬
pulata exemplis sub nectere praesumpsi et inlibelli modum
fin redecreui. ut qui diuersis causarum tumultibus occupa¬
tus latis simos doctorum nonuaca percurre recam pos hunc
ad madum breuitate collectum otius lus trare quiuis ses
libellum quem peto ut sagaci examinatione percurras
et tuis falleramentis facetȩ urbanitatis decorarestudeas
nesciolis fas tidium generet. et aures sapientiũ sermo incultio:
commaculet. sed antequã ysagogen ad calcemꝑueniat . notandũ
est quod in quibusdam locis ueritatẽ uidelicet hystoriae semper
pandens spiritalem moralemque intellegentiam insererenisi sumus
in ibi scilicet ubi praedixisti ut hẏstoria ueritatem factorũ hac fidem
relationis inculeet et spiritalis intellegentia ad caelestium figura¬

Expanded text:
tatis, sensum eorum sequens, propriis intuli verbis; aliqua vero quae tatis, sensum eorum sequens, propriis intuli verbis; aliqua vero quae ex traditione didici, et in tomis penes nos invenire non potui, constipulata exemplis subnectere praesumpsi, et in libelli modum finire decrevi, ut qui diversis causarum tumultibus occupatus, latissimos doctorum non vacat percurrere campos, hunc admodum brevitate collectum ocius lustrare quivisses libellum, quem peto, ut sagaci examinatione percurras, et tuis phaleramentis facetae urbanitatis decorare studeas, ne sciolis fastidium generet, et aures sapientium sermo incultior commaculet. Sed antequam isagoge ad calcem perveniat, notandum est quod in quibusdam locis veritatem videlicet historiae semper pandens, spiritalem moralemque intelligentiam inserere nisi sumus, inibi scilicet ubi praedixisti ut historia veritatem factorum, ac fidem relationis inculcet, et spiritalis intelligentia ad coelestium figura
Abbreviated transcription (Latin):
os super acreluculento sermone exaratum unde ea quae di gesserã
conprobare quiuissem quo feruenti astu lustrato xp̃o praeduce non
solum insensu uerum etiam in quibus dam locis sillabis que concordan
teminueni: Deinimperat iuxta suum nomen loquitione melliflua
ut ignauia torporis nonpigrescerem. et coptum opus non sinerem
sed solerti studio peragere temptarem: Rirsuspertractans ne
forte ad aliquorum profectum saltimparuulorum fieri iuberetur:
iam diuino auxiliofisus tuis pater eiusdemque magis tripre comiis
prouocatus. orationum que urarum suffragiis fretus opus&
imperatum quar quam sermone in culto. texere sum agressus
Atero nequis mea in serta coniceret. scõrũ patrum hincinde
quas describerem. uindo non nulli exeorum quod am modo magnis flu¬
inibus profunuisq: gurgitibus inriuulum deriuaui exiguũ
praecipua et propria eorum indididicta et praefati docto¬

Expanded text:
os super hac re luculento sermone exaratum, unde ea quae digesseram, os super hac re luculento sermone exaratum, unde ea quae digesseram, comprobare quivissem. Quo ferventi astu lustrato, Christo praeduce, non solum in sensu, verum etiam in quibusdam locis syllabisque concordantem inveni. Deinde  Z., Dein imperat juxta suum nomen locutione melliflua, ut ignavia temporis non pigrescerem, et coeptum opus non sinerem, sed solerti studio peragere tentarem. Rursus pertractans, ne forte ad aliquorum profectum, saltem parvulorum fieri juberetur, jam divino auxilio fisus, tuis, Pater, ejusdemque magistri praeconiis provocatus, orationumque vestrarum suffragiis fretus, opus imperatum, quanquam sermone inculto, texere sum aggressus. At vero ne quis mea inserta conjiceret, sanctorum Patrum hinc inde quae describerem; unde nonnulla ex eorum quodammodo magnis fluminibus profundisque gurgitibus in rivulum derivavi exiguum, praecipua et propria eorum indidi dicta. No
Abbreviated transcription (Latin):
unica spes orbis dñs uires licet indigno tribueret. quatenus hoc ructo
tramite immo intemerata fide explere potui ssem. deniqueipso inspi¬
rante quamuis pauido conatu tamentuis iussionibus parerestudui
ac sex dierum opera iuxta hrstorum licet tropica permix tasint
pauca prout michi tradita fuerint inpolito sermone enudeaui:
cumqueiam finem defigere ultima dictando decreuerim et suꝑ hai
re retiere ultrapȩnitus disposuissem repente magis toringressus
his me uerbis blande alloquitur : Quid inquit affabilis fili quid
cumtanto studio edisseras: quod cum celarenonauderem teste
conscientia humili ore deprempsi ipse uero nossegestiens
ut est sagacis ingenii solers. si quid utilitatis edidis sem coram se
relegi praecepit quae perlec ta ut ita dicam laudauit atque inquã appro¬
bauit. contulitque etiam michi librum beati augustini contramaniche¬

Expanded text:
unica spes, orbis Dominus, vires, licet indigno, tribueret, quatenus hoc recto  Z., rato unica spes, orbis Dominus, vires, licet indigno, tribueret, quatenus hoc recto  Z., rato tramite, imo intemerata fide explere potuissem. Denique ipso inspirante, quamvis pavido conatu, tamen tuis jussionibus parere studui; ac sex dierum opera juxta historiam, licet tropica permista sint, pauca prout mihi tradita fuerant, impolito sermone enucleavi. Cumque jam finem defigere ultima dictando decreverim, et super hac re reticere ultra penitus disposuissem, repente magister ingressus, his me verbis blande alloquitur: Quid, inquit, affabilis fili? quid  Z., quod cum tanto studio edisseras? Quod cum celare non auderem teste conscientia, humili ore deprompsi. Ipse vero nosse gestiens, ut est sagacis ingenii solers, si quid utilitatis edidissem, coram se relegi praecepit. Quae perlecta, ut ita dicam, laudavit, atque, inquam, approbavit, contulitque etiam mihi librum beati Augustini contra Manichae
Abbreviated transcription (Latin):
Presortim oum nullasim scuntia liberalium artium oppletus non sillo¬
gis morum scematumque ac troporum figuris ornatus licet aliquid
prelibassem non etiam flore ueteris scentiae fultus: sed in doctus elo quio
ex sors elogio aliud quod tanta obscuritate obnubilatur ut michi uix
aliquit inter lucere uideatur. Vndemiror quare tantus uir non solum
ut merito illud epita lamium decantare gratulabundus ualeas : Introdig
merex incellaria sua et reuro michi uiribus destitutum acerri¬
maiussione morem tanti ponderis inpimere studueris. uerũ tamen
ut affatus sum perpendens ouodtuis me obsecundare oportebat impe¬
rus memorans illius dominiꝰ praecepti quo ait. quiuos aud t meaudit et cã
diumultumq: dubitans uirium mearum in possibilitatẽ anxio animo
trutinans uelut nauta n iũ fragus fluctuu mprocellis turbatus
tandem portum orationis pauens fateor petii ut largitorrerum

Expanded text:
praesertim cum nulla sim scientia liberalium artium oppletus, non syllopraesertim cum nulla sim scientia liberalium artium oppletus, non syllogismorum schematumque ac troporum figuris ornatus, licet aliquid praelibassem. Non etiam flore veteris scientiae fultus, sed indoctus eloquio, exsors elogio. Aliud, quod tanta obscuritate obnubilatur, ut mihi vix aliquid interlucere videatur. Unde miror quare tantus vir, non solumut merito illud epithalamium decantare gratulabundus valeas: Introduxit me rex in cellaria sua et reliqua, mihi viribus destituto, acerrima jussione molem tanti ponderis imponere studueris. Verumtamen, ut affatus sum, perpendens quod tuis me obsecundare oportebat imperiis, memorans illius Dominici praecepti, quo ait: Qui vos audit, me audit, etc. , diu multumque dubitans, virium mearum impossibilitatem anxio animo trutinans, velut nauta naufragus fluctuum procellis turbatus, tandem portum orationis pavens, fateor, petii; ut largitor rerum,
Abbreviated transcription (Latin):
in hibere non licet . rursus meaccersito auctor itate praelationis
coepisti non sug gerendo ut dudum sed quodammod, intentando
imperare ut aliqua opuscula ex libro geneseos maxime sex dierũ
opera dño patrata iuxtalit terã quaeualde difficili mauident᷑.
sicut ad octore tradita fuerant liquido sermone depromerem:
qm̃ spiritalem intellegentiã quae mñnullis locis snma gna opti¬
net nebulositatem in libris patrũ tehabere et maxime ab eato
hi sidero uiro eruditissimo enucleatã testaris: licet om̃a quae
in praefato uolumine continentur mysteria: non ab eo inuenian
me inuenire potuis sẽ ut suis insererem locis libera auctori¬
tate imperasti cuius p̃ceptionis censuram pertimescens. tacita¬
n cogitatione ad sensum praeberedecreui: sed quã quã multa
forent : si quidem pracomnibus duo sunt quaeme ab hoc opere
maximed eterrent: unũ quod huic oneri me in parem repperio

Expanded text:
imbibere non licet, rursus me accersito auctoritate praelationis, imbibere non licet, rursus me accersito auctoritate praelationis, coepisti, non suggerendo, ut dudum, sed quodammodo intentando imperare, ut aliqua opuscula ex libro Geneseos, maxime sex dierum opera, a Domino patrata, juxta litteram, quae valde difficillima videntur, sicut a doctore tradita fuerant, liquido sermone depromerem; quoniam spiritalem intelligentiam, quae in nonnullis locis magnam obtinet nebulositatem, in libris Patrum te habere, et maxime a beato Isidoro, viro eruditissimo, enucleatum testaris, licet omnia quae in praefato volumine continentur mysteria, non ab eo inveniantme invenire potuissem, ut suis insererem locis, libera auctoritate imperasti. Cujus praeceptionis censuram pertimescens, tacita cogitatione assensum praebere decrevi. Sed quanquam multa forent, siquidem prae omnibus duo sunt quae me ab hoc opere maxime deterrent. Unum, quod huic oneri me imparem reperio,
Abbreviated transcription (Latin):
tis proficuaque collatione meditantes ea quae ab oredoctoris libentis¬
sime ausimus memoriae snsus commendaremus in tercollo quia caelestis
oraculi coepisti affabilipioque affamine crebro suggerere ut ea quae
ubertim acmirabiliter diuinarum auctoritatibus ad probata
exponiuidebantur et thesauro pectoris iuxta frugalitatem sensas
re condebantur in menbranulis meo stilo digerere non abnuerem
ut haberet ur unde in futuro frequencatalectione memoria recre¬
aretur. Quodego tantae rei pondus pertra tans omnimodis delitis¬
cendo facere distuli sed nos incoeptobpere graui labore desudantes
subitod ño annuena in onuscurae pastoralis aquate excusaremini¬
melicuit pro aliorum salute suffectus es: Ergo in ibite subrogatum
quo sub graui fasce depressum etiam lacrima bnliore declamas. eo quod
salutaria dicta et mella animarum sedulameditat᷑ione ut prius

Expanded text:
tes, proficuaque collatione meditantes ea quae ab ore doctoris libentistes, proficuaque collatione meditantes ea quae ab ore doctoris libentissime hausimus, memoriae sensus commendaremus, inter colloquia coelestis oraculi coepisti affabili pioque affamine crebro suggerere, ut ea quae ubertim ac mirabiliter divinarum auctoritatibus approbata exponi videbantur, et thesauro pectoris juxta fragilitatem sensus recondebantur, in membranulis meo stylo digerere non abnuerem, ut haberetur unde in futuro frequentata lectione memoria recrearetur. Quod ego tantae rei pondus pertractans, omnimodis delitescendo facere distuli. Sed nos incoepto opere gravi labore desudantes, subito, Domino annuente, in onus curae pastoralis, a qua te excusare minime licuit, pro aliorum salute suffectus es. Ergo inibi te subrogatum, quo sub gravi falce depressum etiam lacrymabili ore declamas, eo quod salutaria dicta et mella animarum sedula meditatione, ut prius
Abbreviated transcription (Latin):
ITEMΠRATPATIOINOPUSCULIS EX
LIBRO GENESISANCELOM MONACHI
ximio patri et floribus uirtutum fulcito sapientiaeq
monachorum: post quã gazofilacia acthes auros
euangeliorum qua comnibus diuinarum scripturarum
pazinis sua merito auctoritate precellut scilicet egregionsõ
parmittente : acimperante abbate subtili indagationẽ dño lar
quidem eruat iss mo sermone lompahili ac toto catholico
pro palante Spiritalem aure accomodante intellegentiã
lbenter h ausimus tandem ut nosti ad abyssos ueter s testa¬
menti xp̃o praesule praedicto patre imperante qũãquam pauidi
ouantes appulimus atque alta pelagi reumaque gurgitũ diuinȩ
hrstria nram carinam auidi scrutatores in mersimus Cũ enim
auctore lucis afflante etiam euangelicum clrpeum leua gestan¬
tes gladiumque ancipitem diuini uerbi dextra ferentes intam
uas tissimos acmrsticos quoque sensus tegmine sublato didas cali
promulgatione testimoniis diuinarũ fincta potissimo labore desudan¬

Expanded text:
ITEM PRAEFATIO IN OPUSCULIS EX LIBRO GENESIS, ANGELOMI DIACONI. Eximio Patri, et floribus virtutum fulcito  Z., Patri Levita. Postquam gazophylacia ac thesauros quatuor Evangeliorum, quae omnibus divinarum Scripturarum paginis sua merito auctoritate praecellunt, scilicet egregio domino permittente, ac imperante abbate, subtili indagatione, Domino larerdote sermone lampabili, ac toto catholico propalante spiritalem aurem accommodante intelligentiam libenter hausimus, tandem, ut nosti, ad abyssos Veteris Testamenti, Christo praesule, praedicto Patre imperante, quanquam pavidi, ovantes appulimus, atque alta pelagi reumaque gurgitum divinae historiae nostram carinam avidi scrutatores immersimus. Cum enim, auctore lucis afflante, etiam evangelicum clypeum laeva gestantes, gladiumque ancipitem divini verbi dextra ferentes, in tam vastissimos ac mysticos quoque sensus tegmine sublato didascali promulgatione testimoniis divinarum cincta potissimo labore desudan
Abbreviated transcription (Latin):
&or dinauit ut discernipossent & nomina accipere: Seqͥtͥ¬
FACTUM QUEEST UESPEREETMANE DIES VNUS quȩ rendum
est quurdicatur uespere & mane. cumadhuc non erat solin
fir mamento cuius occasu ues pere. &ortumane effice¬
rentur:Anforte tantum spatium prima & secunda &
tertia dies babuit quantum est ab ortusolis usque adoc ca¬
sums &iterum a quilo nemgirando reueratur adorieno¬

Expanded text:
et ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. Seet ordinavit, ut et discerni possent, et nomina accipere. SeFactumque est vespere et mane dies unus. Quaerendum est cur dicatur, vespere et mane, cum adhuc non erat sol in firmamento, cujus occasu vespere et ortu mane efficerentur? An forte tantum spatium prima, et secunda, et tertia dies habuit, quantum est ab ortu solis usque ad occasum, et iterum aquilonem gyrando revertitur ad orien
Abbreviated transcription (Latin):
cere silentium sic retce eds dicitur facere tenebras quia lucem
quibus uult tem poribus & locis ueldat ueld& rahi ÷ Quiaut
clemensauo Vnam in quit mundi partem inlustrans aliamre¬
liquit obscuram : lucemuidelic& in superiore orbis parie df¬
fundendo inqua humana erac conuersaciofutura inforiora
uero eius priscis intenebris remanendo : sicuihoc accipere
ciues ab in mundis spiricibus quando lucifer auertendo
acreatore & conuertendo adse estimans sibi sufficere
superbia tumidus sine auxilio sui conditoris eiec cus esi cum
quia ruina ruentium uaxerna facta est stabilitas per¬
manentium : Lic & quidamdicant quod diuisi olucis a tene¬
bris distinctio sit formatae reiabin formii appellatio au¬
tem diei & noctis inquiunt: insinuatio distributio est qua
signific&tur nihildm̃ in ordinatum relinquere: Sed quo d
ait uocauit dicitur uocarifecit quia sic distinxto oma

Expanded text:
cere silentium, sic recte Deus dicitur facere tenebras; quia lucem, cere silentium, sic recte Deus dicitur facere tenebras; quia lucem, quibus vult, temporibus et locis vel dat, vel detrahit. Quia, ut Clemens ait: Unam  Z., imam, inquit, mundi partem illustrans aliam reliquit obscuram. Lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura, inferiora vero ejus priscis in tenebris remanendo. Si cui hoc accipere cives ab inmundis spiritibus, quando Lucifer avertendo a Creatore, et convertendo ad se, aestimans sibi sufficere, superbia tumidus, sine auxilio sui conditoris, ejectus est cum Quia ruina ruentium aeterna facta est stabilitas permanentium, licet quidam dicant quod divisio lucis a tenebris distinctio sit formatae rei ab informi; appelatio autem diei et noctis, inquiunt, insinuatio distributionis est, qua significetur nihil Deum inordinatum relinquere. Sed quod ictum est, vocari fecit; quia sic distinxit omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
taera peroleu suroris potest quantam ds̃ per sp̃moris sui lucemercarte
refecit: Sae pe emĩ per efficientem id quod efficitur designat᷑ : Dicitur
laeta domus ec laeta epistola : et effundens hidriã in canalibus et cetera
talia quod genus locutionis a gram maticis meconimia uocatur :
quambona adõ creata esset : tali modo uerbis praeteriti temporis rem
futurtm indicauit : qualimodo apłis ait : Om̃aquaecumq audiui a patre
meos nota feci uobis: quod futurum erat ut faceret : ceterum dumdicit
diuisitq lucẽ a tenebris: ostendit quia distinctio fac ta est inter lucem
et tenebras: non tenebrae factae: Quem ad modũ clamando uocem
silentium ã uaem nonclamando dicimus quia cessatio uocis solentium
est distengiumus tamen sensu quodam interca  &x ullid uocamus
uocem istud silentium: que mad modum ergorecte dicunus fa¬

Expanded text:
talia per oleum sui oris potest, quantam Deus per Spiritum oris sui lucem creare talia per oleum sui oris potest, quantam Deus per Spiritum oris sui lucem creare dere  Z., videri fecit. Saepe enim per efficientem id quod efficitur designatur. Dicitur laeta domus, et laeta epistola, et effundens hydriam  Z., hydria in canalibus, et caetera talia: quod genus locutionis a grammaticis metonymia vocatur. Vquam bona a Deo creata esset. Tali modo verbis praeteriti temporis rem futuram indicavit, quali modo apostolis ait: Omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis ; quod futurum erat ut faceret. Caeterum dum dicit, divisitque lucem a tenebris, ostendit quia distinctio facta est inter lucem et tenebras, non tenebrae factae; quemadmodum clamando vocem, silentium autem non clamando dicimus, quia cessatio vocis silentium est. Distinguimus tamen sensu quodam inter ea, et illud vocamus vocem, istud silentium. Quemadmodum ergo recte dicimus fa
Abbreviated transcription (Latin):
fiatlux÷ Anforsitan amerat aliqualux creita supra fintnamentũ¬
cuius lminesol in liminaretur sca nom inelucis ange. ia dignitas figu¬
atur quaepro fecto superius caclum signi ficatun dpa tabm edingloria
pr usiaq ponditaest : sed postea conuercendo ad contuenela uig loris
man fisto diceretur: conuertatur ad contem plandum incenabosbrca
cinditeli hiat inm in mutabilis esset condita: nulla tenus aliumerito se perbane
nuentibus gratia diuinae largitionis fecit immutabilem sed nocandum
quon quidam doctor ũ iuxta fidem hrstoriae simpliciter hoc intelleg io¬
iunt  aiuntenim quod in superioribus eius demterrae partibus quas etnune
diurnasolislux in lastrare consceuit principalis haeolux emieuit euius
ne siacem in aquis posie resplendere: cum et hominũ opera tione consdo
mersi ei iioexore oleo perspicuum sib. aclucidum rralan uscenor lieres

Expanded text:
Fiat lux? An forsitan jam erat aliqua lux creata supra firmamentumFiat lux? An forsitan jam erat aliqua lux creata supra firmamentum, quo lumine sol illuminaretur? Sed nomine lucis angelica dignitas figuratur, quae profecto per superius coelum significatur, nunc lux dicitur. Prius itaque condita est, sed postea convertendo ad contuendam gloriam sumanifeste diceretur: Convertatur ad contemplandum incessabiliter condita. Si enim immutabilis esset condita, nullatenus alii merito superbiae ruentibus, gratia divinae largitionis fecit immutabilem. Sed notandum quod quidam doctorum juxta fidem historiae simpliciter hoc intelligi volunt. Aiunt enim quod in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, principalis haec lux emicuit, cujus ne lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constat mersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo
Abbreviated transcription (Latin):
grano arboris uariae species latent sic profecto proutiam prȩliba¬
uimus in hac in formimateria cuncta occultabantur : sed notandũ est
quia incapite huius uoluminis totatrinitas declarat᷑ : Nam subditur
dẽ e num quid sonando transeuntibus sonis locutus est: minime
lpseenim in corporeus est et si loquitur : Numquid lingua hebrea grera
audatina loquitur: Non. Sed quod ait dixitds̃ : nenipsesonus acuipitur
sine strepitu et diuersi tatelinguarũ: Dicereitaq dĩ facereest: sicut scrip¬
tũ est ipsedixitet facta sunt : et cetera : Verbumuero dĩ unigenitus filius
est : lohanne adtestante qui ait : in principio erat uerbũ etrełq: Porro
quod ait : dixit id est in uerbo suo aeternaliter manente fecit : ceterũ qđ
Ait fiaclux obcelerita tẽ potenti aedicitur : sienim quar tadiea sare¬
buntur luminaria facta quaclucem administrant. quidest quod dixIT

Expanded text:
grano arboris variae species latent, sic profecto, prout jam praelibagrano arboris variae species latent, sic profecto, prout jam praelibavimus, in hac informi materia cuncta occultabantur. Sed notandum est quia in capite hujus voluminis tota Trinitas declaratur. Nam subditur:Deus? Nunquid sonando transeuntibus sonis locutus est? Minime. Ipse enim incorporeus est, et si loquitur, nunquid lingua Hebraea, Graeca, aut Latina loquitur? Non. Sed quod ait, dixit Deus, non ipse sonus accipitur sine strepitu et diversitate linguarum. Dicere itaque Dei facere est, sicut scriptum est: Ipse dixit, et facta sunt, et caetera . Verbum vero Dei unigenitus Filius est, Joanne attestante, qui ait: In principio erat Verbum, et reliqua. Porro quod ait, dixit, id est, in Verbo suo aeternaliter manente fecit. Caeterum quod ait, fiat lux, ob celeritatem divinae potentiae dicitur. Si enim quarta die describuntur luminaria facta, quae lucem administrant, quid est quod dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
quare nominantur aquae : cum su pra non legantur creatae
ergo numquid aeternaesunt sicut manichȩi suspicatis int
buloaquae ipsa in uisibilis substantia nominetur oc congru ae
aqua signatur quia fluida erat et uoluntati diuina adiacebat.
ut om̃a humorem habentia ex ipsa procrearentur :Cuncta
si quidem quaenascuntur et nutriuntur humore a quae concres¬
cunt atque conualescunt: sed sciendum est qm̃idcirco aquae
appellatione notatur ipsa praedicta in formis substantia
quia deillo nom poteramus aliquid sure. nisi sacra scriptu¬
ra nostromore loquȩretur : unaquipperes est : sed diuersis
nominibus distinguitur. nesi solum modo uno nomine appellaretur
hoc tantum mođo crederetur : Et idcuariss nominibus nuncupat᷑
quia ex ipsa cuncta formandaerant ut res ignota notis uo cabulis
insinuaretur imperitioribus : Dicitur enim caelum terra abyssus
et aqua : quia futurumerat ut ex ipsa gignerentur : sicut eniminparuo

Expanded text:
quare nominantur aquae, cum supra non legantur creatae? quare nominantur aquae, cum supra non legantur creatae? Ergo nunquid aeternae sunt, sicut Manichaei suspicati sunt? bulo aquae ipsa invisibilis substantia nominetur, et congrue aqua signatur, quia fluida erat, et voluntati divinae adjacebat, ut omnia humorem habentia ex ipsa procrearentur. Cuncta siquidem quae nascuntur et nutriuntur, humore aquae concrescunt atque coalescunt. Sed sciendum est quoniam idcirco aquae appellatione notatur ipsa praedicta informis substantia, quia de illa non poteramus aliquid scire, nisi sacra Scriptura nostro more loqueretur. Una quippe res est, sed diversis nominibus distinguitur; ne si solummodo uno nomine appellaretur, hoc tantummodo crederetur. Et ideo variis nominibus nuncupatur, quia ex ipsa cuncta formanda erant, ut res ignota notis vocabulis insinuaretur imperitioribus. Dicitur enim coelum, terra, abyssus, et aqua, quia futurum erat ut ex ipsa gignerentur. Sicut enim in parvo
Abbreviated transcription (Latin):
facere uidemus : ubi notandum qui acum duobus elementis aqua uide¬
licet ee terra. duo condidit ignem uidelicet. et aerem ignem in fer
aquarum fontes producunt. Aerem uero in ipsa terra cuies se ꝑmix¬
tus ex eo cognoscitur: quod cum fuerit umectata et temperiem solis
acceperit mox uapores exalat largissimos Et sp̃s dĩfere nu¬
batut super aquaus: Quid est quod dicitur ferebat᷑ r
num quid talimodo quem ad modum sol terrae superfertur
minime sed ferebatur. Non localiter sed potentialiter regendo
et sus tentando ipsam in formem materiam sicut superfertur
rebus fabricandis uoluntas artificis : Vndebenealia trans latio dicit :
animantis ut manifeste incellegatur despũscõ et non despũ huius
mundi sicut hereticiputauerunt quia sicut auis am fouet ut foe¬
tus inspecies producat. ita sps sc̃s fouebat ipsamin formem subs¬
tantiam ut cuncta conderet exea : uerum tamen quaeren dũ est

Expanded text:
facere videmus. Ubi notandum quia cum duobus elementis, aqua videfacere videmus. Ubi notandum quia cum duobus elementis, aqua videlicet et terra, duo condidit, ignem videlicet et aerem. Ignem in ferraquarum fontes produnt Petr., producunt. Aerem vero in ipsa terra, cui esse permistus ex eo cognoscitur, quod cum fuerit humectata et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Et spiritus Dei ferebatur super aquas. Quid est quod dicitur, ferebatur? Nunquid tali modo quemadmodum sol terrae superfertur? Minime. Sed ferebatur non localiter, sed potentialiter, regendo et sustentando ipsam informem materiam; sicut superfertur rebus fabricandis voluntas artificis. Unde bene alia translatio dicit: Ianimantis, ut manifeste intelligatur de Spiritu sancto, et non de spiritu hujus mundi, sicut haeretici putaverunt. Quia sicut avis confovet, ut fetus in species producat, ita Spiritus sanctus fovebat ipsam informem substantiam ut cuncta conderet ex ea. Verumtamen quaerendum est
Abbreviated transcription (Latin):
nen commemorantur create: ergosi conditt nonsunt numquid acter¬
nesunit absit: Sed sciendum est quia tenebraenon est res substantialis :
sed propria enominantur tenebrae absentia lucis : si cacenimsilentiũ
non est substantia sed absentia uocis et nuditas nichilest aliud nisi
absentia tegumenti eccetera talia: sic quippe tenebrae est ipsa priua¬
tio lucis et non aliquid sunt. sed ubilux non est tenebraedicuntur :
Senenam quedicitur tenebre erant superfaciem abyssi: qui a nondũerat
inluminata et manifestata supradicta in formis materia. seuetiã di¬
cerepossumus quod ds̃ non tenebras in aqua aut aere fecit ullas sedor di¬
ne distinceo prouidenti aesuae prius aquas cum caelg creauit ac terra.
et has post modum cum uoluit ipselucis gratia uenus tauit: quodus que modo
eum et in aqua ipsa. et inaerepercotidianum solis accessum acdiscessũ

Expanded text:
non commemorantur creatae? Ergo si conditae non sunt, nunquid aeternon commemorantur creatae? Ergo si conditae non sunt, nunquid aeternae sunt? Absit. Sed sciendum est quia tenebrae non est res substantialis, sed proprie nominantur tenebrae absentia lucis. Sicut enim silentium non est substantia, sed absentia vocis; et nuditas nihil est aliud nihil absentia tegumenti, et caetera talia, sic quippe tenebrae est  Z., sunt ipsa privatio lucis, et non aliquid sunt; sed ubi lux non est, tenebrae dicuntur. Bene namque dicitur: Tenebrae erant super faciem abyssi, quia nondum erat illuminata et manifestata supradicta informis materia. Seu etiam dicere possumus quod Deus non tenebras in aqua aut in aere fecit ullas, sed ordine distincto providentiae suae, prius aquas cum coelo creavit ac terra, et  Z., sed has post modum, cum voluit ipse, lucis gratia venustavit. Quod usque modo eum et, in aqua ipsa, et in aere per quotidianum solis accessum ac discessum
Abbreviated transcription (Latin):
quia mox beatissimis angelorũ agminibus impletumest. ⁊De quib
si perius diximus quos in principio cum caelo et terra adlaidatione
suicreauit. sicut ipse abeatum iobdicit: Vbieras quando ponebam
fundamenta terrae. Et paulo post : Cum mela udarent astrama¬
tutina et iubilarentom̃s filiidĩ : equibus unidicitur: quomodo cecidis¬
tide aelo et rełq : si ad huc incalo erat positus quomodo dicit in caelũ
conscendam Sed quialegimus caelum caelidño. cumesser incaelo
id est in firmamento in caelũ ubi solium dĩ erat cupiebat ascendere
seu sicut diximus superius aut ipsa angelica dignitas autipsainfio¬
mis materia caelum intellegit᷑: Et tenebrae erant super
faiciem cabrssi Abrs sinomine illa in formismateriten
accipitur eo quod obscura erat et profunda: : Aitenim et tene¬
bra &rłq: quart ergo nominantur tenebrae : cũ superius

Expanded text:
quia mox beatissimis angelorum agminibus impletum est, de quibus quia mox beatissimis angelorum agminibus impletum est, de quibus superius diximus, quos in principio cum coelo, et terra ad laudationem sui creavit, sicut ipse ad beatum Job dicit: Ubi eras quando ponebam fundamenta terrae? Et paulo post: Cum me laudarent astra matutina, et jubilarent omnes filii Dei? E quibus uni dicitur: Quomodo cecidisti de coelo? et reliqua . Si adhuc in coelo erat positus, quomodo dicit: In coelum conscendam? Sed quia legimus: Coelum coeli Domino , cum esset in coelo, id est in firmamento, in coelum, ubi solium Dei erat, cupiebat ascendere. Seu sicut diximus superius, aut ipsa angelica dignitas, aut ipsa informis materia coelum intelligitur. Et tenebrae erant super faciem abyssi. Abyssi nomine illa informis materia accipitur, eo quod obscura erat et profunda. Ait enim: Et tenebrae, et reliqua. Quare ergo nominantur tenebrae, cum superius
Abbreviated transcription (Latin):
nomine caeli et cerrae compraeheaedumerat et cõmendandũ
quod fecit : et deinde perpartes ex sequendum sicuti actũ legit᷑:
Cum superius ait creauit caelum et terrã. curdicitur terra
aũt erat in anis et uacua. Nisi quiaipsa in formis materies quae
nominȩ terraedicta est in anis erat etuacua : in anis uidelicet
id est in composita et necdũ coadunata inspecies suas. uacua uero
quia uacabat agignendis fructibus. Vnde aliatrans latio dicitꝰ
inuisa et in composita. Inuisa propter obscuritatem : in composi¬
ta propter deformitatẽ : quia adhuc tota abysso idest in mensa
profunditate tegebatur aquarũ : Vn de perhoc quodait. terra
eũt erat in anis et uacua: qualesit caelum quod primũ condide¬
rat potest intellegi. uidelicet quod ab omnihuius. mundi uolubili
statu secrecũ di uinae praesentiae manet semperquietum : Nam
denr̃o caelo inquosunt posita luminaria qualiter uel quando sit
factum in sequentibus declarat᷑: Nonergo superius illud caelu

Expanded text:
nomine coeli et terrae comprehendendum erat, et commendandum quod fecit, et deinde per partes exsequendum, sicuti actum legiturs et vacua. Cum superius ait: Creavit Deus coelum et terram, cur dicitur: Terra autem erat inanis et vacua? nisi quia ipsa informis materia, quae nomine terrae dicta est, inanis erat et vacua. Inanis videlicet, id est incomposita et necdum coadunata in species suas. Vacua vero, quia vacabat a gignendis fructibus. Unde alia translatio dicit: Invisa et incomposita. Invisa propter obscuritatem, Incomposita propter deformitatem, quia adhuc tota abysso, id est, immensa profunditate tegebatur aquarum. Unde per hoc quod ait: Terra autem erat inanis et vacua, quale sit coelum, quod primum condiderat, potest intelligi, videlicet quod ab omni hujus mundi volubili statu secretum, divinae praesentiae manet semper quietum. Nam de nostro coelo, in quo sunt posita luminaria, qualiter vel quando sit factum, in sequentibus declaratur. Non ergo superius illud coelum
Abbreviated transcription (Latin):
dialibus seminibus non in cognitȩnaturae oriuntur. Sed notȩ sepius
nepereant reformantur : Actenus lirstoriã succincte cigimus
Licet pauca in tormixta sint quae ad spiritalem pertinere uideant᷑
significatione conscripta : Teste paulo apło quiait : Lexenim figurã
habet futur orũ bonorũ: Non ipsam imaginem rerum: Etalibi:
hae comnia in figura concingebantilis quod &ia exponcns ꝙomplu
huius historiae ubi diccum est : propter hoc relinquet homo patre
runas rem & ceera: manifestauit in ibi sacramentum esse cum
incactipere dehemusui neque mrstica significationẽ in omni¬
bus requiramus neque &iã hrstorialem sed partim mrs¬
ticũ sensum partim &iã suꝑficiem hystoriae ubicumque eni
hrstoriali s intellegentia ponitur tantum modo propterea
fit ut in cacontineatur spiritalis intellectus sicut inuasis
musi corumagitur: ponuntur enim ibi ligna ponunt᷑ & corde

Expanded text:
dialibus seminibus non incognitae naturae oriuntur, sed notae saepius, dialibus seminibus non incognitae naturae oriuntur, sed notae saepius, ne pereant, reformantur. Hactenus historiam succincte tetigimus, licet pauca intermixta sint quae ad spiritalem pertinere videantur significatione conscripta, teste Paulo apostolo, qui ait: Lex enim figuram habet futurorum bonorum , non ipsam imaginem rerum. Et alibi: Haec omnia in figura contingebant illis . Quod etiam exponens exemplum hujus historiae, ubi dictum est: Propter hoc relinquet homo patrem, et matrem, et caetera, manifestavit inibi sacramentum esse, cumita accipere debemus ut neque mysticam significationem in omnibus requiramus, neque etiam historialem, sed partim mysticum sensum, partim etiam superficiem historiae. Ubicunque enim historialis intelligentia ponitur, tantummodo propterea fit ut in ea contineatur spiritalis intellectus, sicut in vasis musicorum agitur. Ponuntur enim ibi ligna, ponuntur et chordae,
Abbreviated transcription (Latin):
crectura. creata est perfecta acrecctore. et requiem in operatione
oboedientiȩ et maxime rationabils creaturae. eo bono beataesunt
benedixit ds̃ diei septimo et scĩ ficauit ilu dumde aliis diebus hoc non
legitur eum dixisse Ideo ut ostenderet scõrũ requiem post sex huius
scłi actatũ labores in aeterno sabbato et benedicta requie quieturos
Sicut dicturus erit : Venite benedicti patrismei et reliqua : Ideo
et illa diessin euespera legitur quia ultima requies scorũ sempiterna
erit :ec congrue quippe dicitur sc̃ficauit etbenedixit quia sc̃ĩ exbe¬
nedictione dñi ae ternã percipiunt requiom : sed his praelibatis notan¬
dum est quod operatio diuina quattuor modis distinguit᷑: Primo
teria in formi quiuiuit in aeternũ creauit om̃a simul : Tertio quod
operadierũ sex uarias distinxit creaturas.: Quarto quod ex primor¬

Expanded text:
creatura creata est perfecta a Creatore, et requiem in operatione creatura creata est perfecta a Creatore, et requiem in operatione obedientiae, et maxime rationabiles creaturae eo bono beatae sunt Benedixit Deus diei septimo, et sanctificavit illum, dum de aliis diebus hoc non legitur eum dixisse? Ideo ut ostenderet sanctorum requiem post sex hujus saeculi aetatum labores in aeterno sabbato, et benedicta requie quieturos, sicut dicturus erit: Venite, benedicti Patris mei, et reliqua . Ideo et illa dies sine vespera legitur, quia ultima requies sanctorum sempiterna erit. Et congrue quippe dicitur, sanctificavit et benedixit, quia sancti ex benedictione Domini aeternam percipiunt requiem. Sed, his praelibatis, notandum est quod operatio divina quatuor modis distinguitur. Primo,teria informi, qui vivit in aeternum, creavit omnia simul. Tertio, quod per opera dierum sex varias distinxit creaturas. Quarto, quod ex primor
Abbreviated transcription (Latin):
debona: Mo u& deni que ad querendum qua ex causasȩ
diebus operariuoluit omã opera sua & septimo requies ce¬
re Nisi quia istenu merus magnumre tin& mysteriumySi
enim diuidatur in duo id est inunum & sex in uno signatur
bonorumoperum & in septimo a &ernare quies animaro
Voluitnamqueds idcirco operasua sex diebus agere & sep¬
timore qui escere ostendens quo dilli qui modo unitatem
caritatis ꝑfectionem que bonorum operum exhibent
peruenient ad requiem cȩlestem ut concemplentur uni tacem
diuinae maiestatis. lic&dicatur & altius Senarius ueronume¬
rus primus opere & actuperfeccus est quia insexdiebus crea¬
fiunt sexsi gnificatur enim in requie dici sẽptimi quodds anecreaci¬
onem mundi in se ipsonatura & potestate perfectur est & a&ernalit̃
inseipsohab & requi emereacurae uero actu ab ipso creationis accepto
habent peripsum in suis naturis. Perfectionem quandam quia un a quaeq

Expanded text:
de bona. Movet denique ad quaerendum qua ex causa sex de bona. Movet denique ad quaerendum qua ex causa sex diebus operari voluit omnia opera sua, et septimo quiescere, nisi quia iste numerus magnum retinet mysterium. Si enim dividatur in duo, id est in unum et sex, in uno signatur bonorum operum, et in septimo aeterna requies animarum. Voluit namque Deus idcirco opera sua sex diebus agere, et septimo requiescere, ostendens quod illi qui modo unitatem charitatis perfectionemque bonorum operum exhibent, pervenient ad requiem coelestem, ut contemplentur unitatem divinae majestatis, licet dicatur et altius. Senarius vero numerus primus opere et actu perfectus est, quia in sex diebus creao, tres, fiunt sex. Significatur enim in requie diei septimi, quod Deus ante creationem mundi in seipso natura et potestate perfectus est, et aeternaliter in seipso habet requiem; creaturae vero actu ab ipso creationis accepto habent per ipsum in suis naturis perfectionem quamdam, quia unaquaeque
Abbreviated transcription (Latin):
da rapositio adoctoribus ponitur: primum quod bicait ꝑ equi¬
cuo rdesta condendis creaturarum generibus &et sanen i quc
ceinceps nihil nouicreauit peroriginem Sedir amsuus qquã
modo operatur regendo &minis trando ereature enisc ium qucõ
mai fornumateria condiderat. Aliter quodait requie uit deo
Sic umest quia futurum erat ut ipse ꝑquem facca sunt om̃ã p
nostra redemptione ipsi septimo die quies cer&in sepulsbicor
bra capitis: Diciturnam que dsrequieuit pro eoquod est re¬
quiescere fecit: quia nimirum inipsoelectiperfedamobura¬
nent requiem post hanc uitã erumnosam que ꝑseȩdies fadur¬
tur uelut in septimodie in requie cȩlestiquȩ interunalen
inuita suscipit animas electorum donec tandem adueni¬
at octauadies futurȩ resurrectionis: Bene hampia
dictum estrequicuit ds̃ pose ualde bona opera
Vt ostender & quia aliter electi nonualent pertingere
ad septimam diem adrequiem scilica nisi postopera ual¬

Expanded text:
 expositio a doctoribus ponitur. Primum quod hic ait, requievit, id est a condendis novarum creaturarum generibus cessavit, quia deinceps nihil novi creavit per originem. Sed tamen usque modo operatur regendo et ministrando creaturam suam, quam ex informi materia condiderat. Aliter: quod ait, requievit, ideo dictum est quia futurum erat ut ipse, per quem facta sunt omnia, pro nostra redemptione ipso septimo die quiesceret  Z., requiescbra capitis. Dicitur namque, Deus requievit, pro eo quod est, requiescere fecit, quia nimirum in ipso electi perfectam obtinent requiem post hanc vitam aerumnosam, quae per sex dies figuratur velut in septimo die in requie coelesti, quae interim alia in vita suscipit animas electorum, donec tandem adveniat octava dies futurae resurrectionis. Bene namque dictum est, requievit Deus post valde bona opera, ut ostenderet quia aliter electi non valent pertingere ad septimam diem, ad requiem scilicet beatam, nisi post opera val