comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mini : tantus est in domo illa exostus dolor
ut tamquam funeris planctus. iux conpri¬
meretur a nobis. Nisitabant eum cottidie
scĩ uiri: episcopus tunc uzalensis. beatae
memoriae saturninus: & presbiter rylo¬
sus ac diaconi carthaginiensis eclesiae:
in quibus erat: & ex quib solus est nunc in
rebus humanis. iam episcopus. cum honore
anobis debito nominandus. aureluis.
Cum quo recordantes mirabilia operumdĩ.
dehacre sȩpe conlocuti sumus. eum que
ualde meminisse. quod commemoram.
inuenimus.⁊ Qui cum eum sicut soleban
uespere iusitarent : rogauit eos misera¬
bilibus lacrimis. utmane dignarentur
cẽ prȩsentes: suo funeri potius quam dolori
Tantum enim eum metus exprioribus in ua¬
serat poenis: ut se intermedicorum manꝰ:
non dubitaret cẽ moriturum . ⁊ Consolati
sunt eum illi & hostati ut indõ fideret
eiusq uoluntatem ui riliter ferret.
Inde ad orationem in gressi sumus.⁊ Ubi nob̵

Expanded text:
mini tantus est in domo illa exortus dolor, mini tantus est in domo illa exortus dolor, ut tamquam funeris planctus uix conprimeretur a nobis. Visitabant eum cottidie sancti uiri. episcopus tunc Uzalensis, beatae memoriae Saturninus, et presbyter Gulosus ac diaconi Carthaginensis ecclesiae; in quibus erat et ei quibus solus est nunc in rebus humanis iam episcopus cum honore a nobis debito nominandus Aurelius, cum quo recordantes mirabilia operum Dei de hac re saepe conlocuti sumus eumque ualde meminisse, quod commemoramus, inuenimus. Qui cum eum, sicut solebant, uespere uisitarent, rogauit eos miserabilibus lacrimis, ut mane dignarentur esse praesentes suo funeri potius quam dolori. Tantus enim eum metus ex prioribus inuaserat poenis, ut se inter medicorum manus non dubitaret esse moriturum. Consolati sunt eum illi et hortati, ut in Deo fideret eiusque uoluntatem uiriliter ferret. Inde ad orationem ingressi sumus; ubi nobis
Abbreviated transcription (Latin):
sitate constricto: nisi ut adhiberet al exandri¬
num quendam: qui tunc chirurgus mirabilis
habetur : utipse faceret : qud abillis ficri no¬
lebat iratus. ⁊ Sed postea quamuenit ille:
laboremq illorum incicatricibus sicut asti¬
fex uidit: boni uir functus officio. ꝑsuasit
homini : ut illi potius qui in eo tantum labo¬
rauerant quantum ipse inspiciens mira¬
batur: suae curationis fine fruerentur.
adiciens quod reuera nisi sectus eẽt: saluus
eẽ non posset: sedualde abhorrere asius
moribus: ut hominibus. quorum astifici¬
osissimam operam industriam : diligen¬
tiam mirans. incicatricibus eius uideret :
propter exiguum quod remansit. pal¬
mam tanti laboris auferret.⁊ Redditi
sunt animo eius. & placuit. ut eodem
alexandrino adsistente: ipsi sinumillũ
ferro quiiam consensu omnium aliter
insanabi lis putabatur: a perirent ⁊ Quȩ
res. dilata est in consequentem diem.
Sed cum abissent illi: exmerore nimio do¬

Expanded text:
sitate constricto. nisi ut adhiberet Alexandrisitate constricto. nisi ut adhiberet Alexandrinum quendam, qui tunc chirurgus mirabilis habebatur, ut ipse faceret quod ab illis fieri nolebat iratus. Sed postea quam uenit ille laboremque illorum in cicatricibus sicut artifex uidit, boni uiri functus officio persuasit homini, ut illi potius, qui in eo tantum laborauerant, quantum ipse inspiciens mirabatur, suae curationis fine fruerentur, adiciens, quod re uera nisi sectus esset saluus esse non posset; ualde abhorrere a suis moribus, ut hominibus, quorum artificiosissimam operam industriam diligentiam mirans in cicatricibus eius uideret, propter exiguum quod remansit palmam tanti laboris auferret. Redditi sunt animo eius, et placuit ut eodem Alexandrino adsistente ipsi sinum illum ferro, qui iam consensu omnium aliter insanabilis putabatur, aperirent. Quae res dilata est in consequentem diem. Sed cum abissent illi, ex maerore nimio do
Abbreviated transcription (Latin):
dere illi medicum imperitum: metumq homi¬
nis: bonis uerbis. promissionibusq lenire : Prȩ¬
terierunt alii dies plurimi: nihilq profiue¬
bat omne quod fiebat.. Medicitamen in sua
pollitatione insistebant: non se illum sinum
ferro: sed medi camentis eẽ clausuros Ad hi¬
buerunt &alium grandęuum iam medicum.
satisq in illa aste laudatum: adhuc enim
uiuebat ammonius. Quiloco inspecto: idem
quod illi : excorum diligentia periaq ꝓmisit.
Cuius ille factus auctoritate securus: domestico
suo medico: qui futuram prȩdixerat aliam sectio¬
nem: facera hilaritate uelutiam saluus in lusit. ⁊¬
Quid plura. tot dies postea in aniter consumpti
transierunt : ut fessi atq confusi faterentur. eũ
nisi ferro nullomodo posse sanari Expauit. &¬
expalluit: nimio timore turbatus . ⁊ Atque
ubi secollegit : fariq potuit : abire illos iussit .¬
&adse amplius non accedere.: Nec aliud
occurrit fatigato lacrimis. &illa iam neces¬

Expanded text:
dere illi medicum imperitum, metumque hominis bonis verbis promissionibusque lenire. Praeterierunt et alii dies plurimi, nihilque proficiebat omne quod fiebat. Medici tamen in sua pollicitatione persistebant, non se illum sinum ferro, sed medicamentis esse clausuros. Adhibuerunt et alium grandaevum jam medicum, satisque in illa arte laudatum adhuc enim vivebat Ammonium, qui loco inspecto, idem quod illi ex eorum diligentia peritiaque promisit. Cujus ille factus auctoritate securus, domestico suo medico, qui futuram praedixerat aliam sectionem faceta hilaritate, velut jam salvus, illusit. Quid plura? Tot dies postea inaniter consumpti transierunt, ut fessi atque confusi faterentur eum nisi ferro nullo modo posse sanari. Expavit, expalluit nimio timore turbatus: atque ubi se collegit, fariqad se amplius non accedere; nec aliud occurrit fatigato lacrimis et illa iam neces
Abbreviated transcription (Latin):
faciendi mundi intellegi uoluit. nisi ut bo¬
na fierent abonodõ. Vbi sinemopeccass&.
tantum modo naturis bonis esset mundus or¬
natus & plenus.
Etquia peccatum est. non
ideo cuncta sunt im pleta peccatis. cum bono¬
rum longemaior numerus in caelestibus. suae
naturae ordinem seru& .
Nec mala uolun¬
tas. quia naturae ordinem seruare noluit: ideo
iusti dĩ leges. omnia beneordinantis effugit :
Quõ sicut pictura cum colore nigro loco suo po

Expanded text:
faciendi mundi intellegi uoluit, nisi ut bona fierent a bono Deo. Ubi si nemo peccasset, tantummodo naturis bonis esset mundus ornatus et plenus; et quia peccatum est, non ideo cuncta sunt inpleta peccatis, cum bonorum longe maior numerus in caelestibus suae naturae ordinem seruet; nec mala uoluntas, quia naturae ordinem seruare noluit, ideo iusti Dei leges omnia bene ordinantis effugit; quoniam sicut pictura cum colore nigro loco suo po
Abbreviated transcription (Latin):
ti sunt scĩ: quos ante prȩsciuit & prȩdistinauit
sicut ait apostolus conformes imaginis filii sui:
ut sit ipse primogenitus in multis fratribus :
quos a secundu morte per mediatorem. dĩ gra¬
tia liberauit ., In corpore ergo animali primũ

Expanded text:
ti sunt, quos ante praesciuit et praedestinauit, ti sunt, quos ante praesciuit et praedestinauit, sicut ait apostolus, conformes imaginis filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus, quos a secunda morte per Mediatorem Dei gratia liberauit. In corpore ergo animali primu
Abbreviated transcription (Latin):
in animam uiuentem: quod tamen mortuũ di¬
dicit apostolus. quia iam moriendi necessitate con¬
strictum est: tunc autem ita erat in animam ui¬
uentem. quam uis non inspm̃ uiui ficantem. ut ta¬
men mortuum dici non recte poss&. quiaꝰ perpe¬
tratione peccati necessitatem moriendi habere
non poss&. ⁊ Cum uero ds̃ & dicendo adam ubi
es. mortem signi ficauerit animae quae facta
est illo deserente.: & dicendo. terra es & inter¬
ram ibis mortem significauerit corporis. quae
illi fit anima discedente : propter ea demorte
secunda nihil dixisse credendus est quia occul¬
tam esse uoluit. propter dispensationem testa.¬
menti noui ubi secundamors apertissime decla¬
ratur : Ut prius ista mors prima quae commu¬
nis est omnibus proderetur. ex illo uenisse pecca¬
to quod inuno commune. factum est omnibus
Mors uero secunda non utiq communis est omni¬
bus propter eos qui secundum propositum uoca¬

Expanded text:
in animam uiuentem; et tamen mortuum in animam uiuentem; et tamen mortuum dicit apostolus, quia iam moriendi necessitate constrictum est. Tunc autem ita erat in , animam uiuentem, quamuis non in spiritum uiuificantem, ut tamen mortuum dici non recte posset, quia nisi perpetratione peccati necessitatem moriendi habere non posset. Cum uero Deus et dicendo: Adam, ubi es? mortem significauerit animae, quae facta est illo deserente, et dicendo: Terra es et in terram ibis mortem significauerit corporis, quae illi fit anima discedente: propterea de morte secunda nihil dixisse credendus est, quia occultam esse uoluit propter dispensationem testamenti noui, ubi secunda mors apertissime declaratur; ut prius ista mors prima, quae communis est omnibus, proderetur ex illo uenisse peccato, quod in uno commune factum est omnibus; mors uero secunda non utique communis est omnibus propter eos, qui secundum propositum uoca
Abbreviated transcription (Latin):
&iam simortem istam mani festam quafit ani¬
maeacorpore separatio intellegamus simul
significatam in eo quod ds̃ dixerat. qua die e¬
deretis exeo morte moriemini. non ideo de¬
b& absurdum uideri quia non eo prorsus die a
corpore sunt soluti. qua cibum interdictum
mortiferumq sumpserunt  Ea quippe die
mutata indeterius uitiataq natura. atq aligno
uitae separatio iustissima mortis in eis &iã
corporalis necessitas facta est. Cum quanos
neces sitate nati sumus. propter quod aposto¬
lus non ait. Corpus quidem morituum est ꝓpt̃
peccatum : sed ait. corpus quidem mortuum
est propter peccatum. sp̃s autem uita est
propter iustiam. Deinde sub iunxit. Si autẽ
sp̃s eius qui suscitauit xp̃m amortuis habi¬
tat in uobis : qui suscitauit xꝑm̃ amortuis. ui¬
uificabit & mortalia corpora ur̃a per inha¬
bitantem spm̃ eius inuobis. Tunc ergo erit
corpus in spm̃ uiui ficantem. quod nunc est

Expanded text:
etiamsi mortem istam manifestam, qua fit anietiamsi mortem istam manifestam, qua fit animae a corpore separatio, intellegamus simul significatam in eo quod Deus dixerat: Qua die ederitis ex illo, morte moriemini: non ideo debet absurdum uideri, quia non eo prorsus die a corpore sunt soluti, quo cibum interdictum mortiferumque sumserunt. Eo quippe die mutata in deterius uitiataque natura adque a ligno uitae separatione iustissima mortis in eis etiam corporalis necessitas facta est, cum qua nos necessitate nati sumus. Propter quod apostolus non ait: Corpus quidem moriturum est propter peccatum, sed ait: Corpus quidem mortuum est. propter peccatum, spiritus autem uita est propter iustitiam. Deinde subiunxit: Si autem itus eius, qui suscitauit Christum a mortuis, habitat in uobis: qui suscitauit Christum a mortuis uiuificabit et mortalia corpora uestra per inhabitantem spiritum eius in uobis. Tunc ergo erit corpus in spiritum uiuificantem, quod nunc est
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum nonerit: sed quia dono caelesti iam
tale erit : ut etiam caelo incolendo: non amissa
natura. sed mutata qualitate conueniat :
Primus autem homo de terra terrenus in animã
uiuentem factus est. non in spm̃ uiuificantem.
quod ei post oboedientiae meritum seruabatur.
ldeo corpus eius quod cibo ac potu egebat ne
fame afficeretur acsiti . & non in mortalitate illa
absolutu atq in dissolubili: sed ligno uitae a
mortis necessitate prohibebatur. atq in iuuen¬
tutis flore tenebatur. non spĩtale sed animale
fuisse nondubium est. Nequaquam tamen
moriturum nisi indĩ praedicentis minantisq
sententia de linquendo corriusset. Etali¬
mentis quidem &iam extra paradysum non ne¬
gatis. aligno tamen uitae prohibitus traditus
ess& tempori uetustatiq finiendus: in eadũ¬
taxat uita quam incorpore lic& animuli donec
sp̃italis oboedientiae merito fier&. poss& inpara¬
dyso nisi peccass& habere perpetuam.⁊ Quaꝓpt̃

Expanded text:
ipsum erit; sed quia dono caelesti iam ipsum erit; sed quia dono caelesti iam tale erit, ut etiam caelo incolendo non amissa natura, sed mutata qualitate conueniat. Primus autem homo de terra terrenus in animam uiuentem factus est, non in spiritum uiuificantem, quod ei post oboedientiae meritum seruabatur. Ideo corpus eius, quod cibo ac potu egebat, : ne fame adficeretur ac siti, et non inmortalitate illa absoluta adque indissolubili, sed ligno uitae a mortis necessitate prohibebatur adque in iuuentutis flore tenebatur, non spiritale, sed animale fuisse non dubium est, nequaquam tamen moriturum, nisi in Dei praedicentis minantisque sententiam delinquendo conruisset et alimentis quidem etiam extra paradisum non negatis, a ligno tamen uitae prohibitus traditus esset tempori uetustatique finiendus, in ea dumtaxat uita, quam in corpore licet animali, donec spiritale oboedientiae merito fieret, posset in paradiso nisi peccasset habere perpetuam. Quapropter
Abbreviated transcription (Latin):
reficiendi corporis sicut uos facitis mecibum
sumere putabatis.: Sed si forte deangelis a¬
liud credibilius disputari potest: certe fides
xpĩana deipso saluatore non dubitat: quod
&iam post resurrectionem lamquidem in
spĩtali carne. sed tamen uera cibum ac potũ
cum discipulis sumpsit.⁊ Non enim potes¬
tas. sed egestas edendi acbibendi talibus
corporibus auferctur: unde & spĩtalia e¬
runt : non quia corpora esse desistent: sed
quia spũ uiuificante subsistent.⁊ Nam si¬
cut ista corpora quae habent anmam uiuen¬
tem non dum spm̃ uiui ficantem: animalia
dicuntur corpora: nec tamen animae sunt
sedcorporta : Ita illa spĩtalia uocantur cor¬
pora: absit tamen ut sp̃s ea credamus fu¬
tura sed corpora: carnis habitura substan¬
tiam sed nullã tarditatem corruptionemq
carnalem spũ uiui ficante passura .⁊ Tunc
lam nonterrenus sed caelestis homoerit :
non quia corpus quod deterra factum est

Expanded text:
reficiendi corporis, sicut uos facitis, me cibum reficiendi corporis, sicut uos facitis, me cibum sumere putabatis. Sed si forte de angelis aliud credibilius disputari potest, certe fides Christiana de ipso Saluatore non dubitat, quod etiam post resurrectionem, iam quidem in spiritali carne, sed tamen uera, cibum ac potum cum discipulis sumsit. Non enim potestas, sed corporibus auferetur, unde et spiritualia erunt, non quia corpora esse desistent, sed quia spiritu vivificante subsistent. Nam sicut ista, quae habent animam uiuentem, nondum spiritum uiuificantem, animalia dicuntur corpora, nec tamen animae sunt, sed corpora: ita illa spiritalia uocantur corpora; absit tamen ut spiritus ea credamus futura, sed corpora carnis habitura substantiam, sed nullam tarditatem corruptionemque carnalem spiritu uiuificante passura. Tunc iam non terrenus, sed caelestis homo erit; non quia corpus, quod de terra factum est, non
Abbreviated transcription (Latin):
gestarum narratione commendata credatur:
Corpora ergo iustorum quae in resurrectione
futura sunt : neq ullo ligno indigebunt: quo
fiat utnullo morbo uel senec tute inueteratu mo¬
riantur : neque ullis aliis corporalibus alimen¬
tis quibus esuriendi ac sitiendi. qualis cumq mo¬
lestia deuitetur : quõ certo & omnimodo in ui¬
olabili munere in mortalitatis induentur: ut¬
non nisi siuelint possibilitate. non necessitate
uescantur.: Quod angeli quoq uisibiliter et
tractabiliter a parentes. non quia indigebant:
sed quia uolebant & poterant ut hominibus
congruerent sui ministerii quadam humani¬
tate fecerunt.: Neq enim infantas mate an¬
gelos edisse credendum est: quando eos homi¬
nes hospitio susceperunt : quam uis utrum an¬
geli essent ignorantibus cum simili nobis indi¬
gentia uesci uiderentur. Vnde est quod ait
angelus in libro tobiae : uidebatis memandu¬
care: sed uisu uestro uidebatis. idest necessitate

Expanded text:
gestarum narratione commendata credatugestarum narratione commendata credatuCorpora ergo iustorum, quae in resurrectione futura sunt, neque ullo ligno indigebunt, quo fiat ut nullo morbo uel senectute inueterata moriantur, neque ullis aliis corporalibus alimentis, quibus esuriendi ac sitiendi qualiscumque molestia deuitetur; quoniam certo et omni modo inuiolabili munere inmortalitatis induentur, utnon nisi uelint, possibilitate, non necessitate uescantur. Quod angeli quoque uisibiliter et tractabiliter apparentes, non quia indigebant, sed quia uolebant et poterant, ut hominibus congruerent sui ministerii quadam humanitate, fecerunt. Neque enim in phantasmate angelos edisse credendum est, quando eos homines hospitio susceperunt, quamuis utrum angeli essent ignorantibus simili nobis indigentia uesci uiderentur. Unde est quod ait angelus in libro Tobiae: Videbatis me manducare, sed uisu ueatro uidebatis; id est necessitate
Abbreviated transcription (Latin):
homo ⁊ Possunt haec &iam in ecclesia intel¬
legi: ut ea melius accipiamus: tamquam pro¬
phetica indicio prȩcedentia futurorum : pa¬
radisum scilic& ipsam ecclesiam. sicut deilla
legitur incantico canticorum: Quattuor aut̃
paradysi flumina: quattuor euangeliã. ligna
fructifera scõs. fructus autem eorum. opera eo¬
num scientiae boni & mali. proprium uoluntatis
arbitrium.: Nec seipso quippehomo diuina uo¬
luntate contempta nisi perniciose uti potest.
atq ita discit quid intersit: utrum inhereat cõ¬
muni omnibus bono an proprio delectetur.
Sequippe amans donatur sibi. ut inde timorib
meroribusq conplectus. cant& inpsalmo. sitam̃
mala sua sentit : ad me ipsum turbata est anima
mea ⁊ Correctusq iam dicat: fortitudinẽ meã
adte custodiam: Haec & siqua alia commodius
dici possunt: de intellegendo sp̃ĩtaliter para¬
dyso : nemine prohibente dicantur:. dumta¬
men & illius hystoriae ueritas. fidelissima rerũ

Expanded text:
homo. Possunt haec etiam in ecclesia intelhomo. Possunt haec etiam in ecclesia intellegi, ut ea melius accipiamus tamquam prophetica indicia praecedentia futurorum; paradisum scilicet ipsam ecclesiam, sicut de illa legitur in cantico canticorum; quattuor autem paradisi flumina quattuor euangelia, ligna fructifera sanctos, fructus autem eorum opera eonum scientiae boni et mali proprium uoluntatis arbitrium. Nec se ipso quippe homo diuina uoluntate contemta nisi perniciose uti potest, adque ita discit, quid intersit, utrum inhaereat communi omnibus bono an proprio delectetur. Se quippe amans donatur sibi, ut inde timoribus maeroribusque conpletus cantet in psalmo, si tamen mala sua sentit: Ad me ipsum turbata est anima mea; correctusque iam dicat: Fortitudinem meam ad te custodiam. Haec et si qua alia commodius dici possunt de intellegendo spiritaliter paradiso nemine prohibente dicantur, dum tamen et illius historiae ueritas fidelissima rerum
Abbreviated transcription (Latin):
scripta sint : quasi non propter ea non potu¬
erit esse parad ysus corporalis. quia potest
etiam spĩtalis intellegi: tamquam ideo non
fuerint due mulieres. agar et sara et ex eis duo
filii abrahae. unus deancilla alius delibera:
quia duo testamentu in eis figurata dicit apos¬
tolus .⁊ Aut ideo nulla depetra moyse percu¬
tiente aqua defluxerit: quia potest illic figura¬
ta significatione &iam xp̃s intellegi. eodem
a postolo dicente. petra autẽ erat xp̃s. : Nemo
itaq pro hib& intellegere : paradysum uitã be¬
atorum: quattuor eius flumina quattuor uir¬
tutes. prudentiam. fortitudinem. temperanti¬
am. atq iustitiam Et ligna eius: omnes utiles
disciplinas Et lignorum fructus mores pio¬
rum : & lignum uitae ipsam bonorum omnium
matrem sapientiam : et lignum scientiae boni
et mali : trans gressi mandati experimentum:
poenam enim peccatoribus. bene utiq quõ
iuste constituit ds̃ sed non suo bono experit᷑

Expanded text:
scripta sint. Quasi \' propterea non potuscripta sint. Quasi \' propterea non potuerit esse paradisus corporalis, quia potest etiam spiritalis intellegi; tamquam ideo non fuerint duae mulieres, Agar et Sarra, et ex eis duo filii Abrahae, unus de ancilla, alius de libera. quia duo testamenta in eis figurata dicit apostolus; aut ideo de nulla petra Moyse percutiente aqua defluxerit, quia potest illic figurata significatione etiam Christus intellegi, eodem apostolo dicente: Petra autem erat Christus. Nemo itaque prohibet intellegere paradisum uitam beatorum, quattuor eius flumina quattuor uirtutes, prudentiam, fortitudinem, temperantiam adque iustitiam, et ligna eius omnes utiles disciplinas, et lignorum fructus mores piorum, et lignum uitae ipsam bonorum omnium matrem sapientiam, et lignum scientiae boni et mali transgressi mandati experimentum. Poenam enim peccatoribus bene utique, quoniam iuste, constituit Deus, sed non suo bono experitur
Abbreviated transcription (Latin):
N am ubi nullum malum tangebatur: ꝓfecto si
pro hibitum tangeretur : sola in oboedientia pec¬
cabatur. A gebatur ergo aliis quae sumebant
neanimalia corpora molestiae aliquid ẽsurien¬
do ac sitiendo sentirent.: Deligno autem uitae
propter ea singustabatur nemors eis undecũ¬
q subriper&: uel senec tute confecti decursistẽ¬
porum spatus interirent : tamquam cetera es¬
sent alimenta illud sacramento: Ut sic fuisse
accipiatur lignum uitae in paradyso corpora¬
li: sicut inspĩtali hoc est intellegibili paradyso.
sapientia dĩ: dequa scriptum est:⁊ Lignum ui¬
tae est amplectentibus eam.⁊ Unde non nulli.¬
totum ipsum paradysum ubi primi homines.
parentes generis humani scaẽ scripturae uerita¬
te fuisse narrantur. ad intellegibilia referunt:
arbores que illas. & ligna fructifera : inuirtutes
uitae moresq conuertunt: tam quam uisibiliu
& corporaliu illa non fuerint: sed intellegibi¬
lium significandorum causa eo modo dicta uel

Expanded text:
Nam ubi nullum malum tangebatur, profecto, si prohibitum tangeretur, sola inoboedientia peccabatur. Agebatur ergo aliis quae sumebant, ne animalia corpora molestiae aliquid esuriendo ac sitiendo sentirent; de ligno autem uitae propterea gustabatur, ne mors eis undecumque subreperet uel senectute confecta decursis temporum spatiis interirent; tamquam cetera essent alimento, illud sacramento; ut sic fuisse accipiatur lignum uitae in paradiso corporali, sicut in spiritali, hoc est intellegibili, paradiso sapientia Dei, de qua scriptum est: Lignum uitae est amplectentibus eam. totum ipsum paradisum, ubi primi homines parentes generis humani sanctae scripturae ueritate fuisse narrantur, ad intellegibilia referunt arboresque illas et ligna fructifera in uirtutes uitae moresque conuertunt; tamquam uisibilia et corporalia illa non fuerint, sed intellegibilium significandorum causa eo modo dicta uel
Abbreviated transcription (Latin):
Ex quo aut reges ibi eẽ coeperunt: anni erant
trecenti sexaginta duo. & rex tunc erit in
iuda: cuius nom̃ erat achaꝵ: ł sicut alii compu¬
tant qui ei successit ezechias: que quidẽ con¬
stat optimum & piissimũ regẽromuli regnas¬
se temporib:: In ea uero hebrei populi parte.
quȩ appellabatur isrł coeperat osee Eodẽ

Expanded text:
Ex quo autem reges ibi esse coeperant, anni erant Ex quo autem reges ibi esse coeperant, anni erant trecenti sexaginta duo. Et rei tunc erat in Iuda, cuius nomen erat Achaz uel, sicut alii conputant, qui ei successit Ezechias, quem quidem constat optimum et piissimum regem Romuli regnasse temporibus. In ea uero Hebraei populi parte, quae appellabatur Israel, regnare coeperat Osee.
Abbreviated transcription (Latin):
& uastatione u trimque non parua atq.
horrendo labore superari : Nam quando
regnumas syriorum totam pene asiam
subiugauit. lic& bellando factum : non ta¬
men multum asperis & difficilibus bellis
fieri potuit : quia rudes adhuc ad resis¬
tendem gentes erant . nec tam multȩ
uel magnȩ : Si quidem post illud maximum
at que uniuersale diluuium cum in arca
noe octo solihomines euaserunt: anninon
multo amplius quã mille transierunt:
Quando ninus asiam totam excepta india
subiuga uit: Roma uero totgentes orien¬
tis & occidentis quas imperio romano sub¬
ditas cernimus : non ea celeritate ac faci¬
litate ꝑdomuit : quõ paulatim crescendo
robus tas eas & bellicosas quaquae uer¬
sum dilatabatur inuenit: Tempore igitꝰ
quoroma condita est populus is rahel
habebat in terra promissionis annos sep¬
tingentos decem & octo : E xquib uiginti¬
& septem ꝑtinent adihm̃ naue: deinde ad
tempus iudicum trecenti uiginti nouem :

Expanded text:
et uastatione utrimque non parua adque et uastatione utrimque non parua adque horrendo labore superari. Nam quando regnum Assyriorum totam paene Asiam subiugauit, licet bellando sit factum, non tamen multum asperis et difficilibus bellis fieri potuit, quia rudes adhuc ad resistendum gentes erant nec tam multae uel magnae. Si quidem post illud maximum adque uniuersale diluuium, cum in arca Noe octo soli homines euaserunt, anni non multo amplius quam mille transierant, quando Ninus Asiam totam excepta India subiugauit. Roma uero tot gentes et Orientis et Occidentis, quas imperio Romano subditas cernimus, non ea celeritate ac facilitate perdomuit, quoniam paulatim crescendo robustas eas et bellicosas, quaqua uersum dilatabatur, inuenit. Tempore igitur, quo Roma condita est, populus Israel habebat in terra promissionis annos septingentos decem et octo. Ex quibus uiginti septem pertinent ad Iesum Naue, deinde ad tempus iudicum trecenti uiginti nouem.
Abbreviated transcription (Latin):
mamillas: Mer&rices autem lupas uoca¬
bant : unde &iam nunc turpia loca earũ
lupanaria nuncupantur : & eos postea
ad faustulum peruenisse pastorũm : atq.
abeius accauxore nutritos Quam quã
si ad arguendum hominem regem qui eos
in aquam proicicrudeliter iusse¬
rat : ens infantibus perquos tan¬
ta ciuitas condenda fuerat deaqua
diuinitus liberatis : perlactantem ferã
ds̃ uoluit subuenire : quid mirum est:
amulio successit in regnum latiare.
frater eius numitor: auus romuli: cuius
numitoris primo anno condita est roma
ac perhoc cum suo deinceps id est romulo
nepote regnauit: Nemultis morer : condi
ta est ciuitas roma uelut altera babylon.
& uelut prioris filia babrlonis. perquã
dõ placuit orbem debellare terrarum.
& in unam soci&atem rei publicȩ legumq
perductum longe lateque pacare: Frant
enimiam populi ualidi & fortis & armis
gentes exercitatȩ : quȩ non facile cederent:¬
& quas opus ess& ingentibus periculis.

Expanded text:
mamillas meretrices autem lupas uocamamillas meretrices autem lupas uocabant, unde etiam nunc turpia loca earum lupanaria nuncupantur, et eos postea ad Faustulum peruenisse pastorem adque ab eius Acca uxore nutritos. Quamquam si ad arguendum hominem regem, qui eos in aquam proici crudeliter iusserat, eis infantibus, per quos tanta ciuitas condenda fuerat, de aqua diuinitus liberatis per lactantem feram Deus uoluit subuenire, quid mirum est? Amulio successit in regnum Latiare frater eius Numitor, auus Romuli, cuius Numitoris primo anno condita est Roma; ac per hoc cum suo deinceps, id est Romulo, nepote regnauit. CAPUta est ciuitas Roma uelut altera Babylon et uelut prioris filia Babylonis, per quam Deo placuit orbem debellare terrarum et in unam societatem rei publicae legumque perductum longe lateque pacare. Erant enim iam populi ualidi et fortes et armis gentes exercitatae, quae non facile cederent, et quas opus esset ingentibus periculis
Abbreviated transcription (Latin):
gloria gentis: Cuius tempore quia iam
quodammodo roma parturi ebatur: illud
omnium regnorum maximum assyriorum:
finem tantȩ diuturnitatis accepit: ad me¬
dos quippe trans latum est post annos fer¬
me mille trecentos quinque: ut &iam beli
quininum genuit & illic paruo contentus
imperio primus rex fuit: tempora compu¬
tentur: Procas autem regnauit ante amu¬
lium: porro amulius fratris sui numitoris
filiam rheam nomine: quȩ &iam ilia uoca¬
batur : romulimatrem : uestalem uirginem
fecerat : quamuolunt demarte geminos con¬
cepisse : isto modo stuprum eius honorantes.
uel ex cusantes: & adhibentes argumentũ:
quod infantes expositos lupa nutriuerat:
hoc enim genus bestiae ad martem ex istimans
pertinere : ut ui delic& ideo lupa credat᷑
ad mouisse ubera paruulis. quia filios domi¬
nisui martis agnouit: Quamuis nonde¬
sint quidicant cum ex positi uagientes
iacerent : anescio qua proxima mer& ri¬
ce fuisse collectos. & primas eius sixisse

Expanded text:
gloria gentis. Cuius tempore quia iam gloria gentis. Cuius tempore quia iam quodam modo Roma parturiebatur, illud omnium regnorum maximum Assyrium finem tantae diuturnitatis accepit. Ad Medos quippe translatum est post annos ferme mille trecentos quinque, ut etiam Beli, qui Ninum genuit et illic paruo contentus imperio primus rex fuit. tempora conputentur. Procas autem regnauit ante Amulium. Porro Amulius fratris sui Numitoris filiam, Rheam nomine, quae etiam Ilia uocabatur, Romuli matrem, Vestalem uirginem fecerat, quam uolunt de Marte geminos concepisse, isto modo stuprum eius honorantes uel excusantes, et adhibentes argumentum, quod infantes expositos lupa nutriuerit. Hoc enim genus bestiae ad Martem existimant pertinere, ut uidelicet ideo lupa credatur admouisse ubera paruulis, quia filios domini sui Martis agnouit; quamuis non desint qui dicant, cum expositi uagientes iacerent, a nescio qua primum meretrice fuisse collectos et primas eius suxisse
Abbreviated transcription (Latin):
ex qua de inceps non latinorũ sed alba no¬
rũ reges. appellari in eodem tamen latio
coeperunt : Salo moni successit filius
eius roboam : sub quo in duo regna popu¬
lus ille diuisus ẽ: & singulȩ partes suos
singulos reges habere coeper̃ : Latium¬
posteneam quẽ dm̃ fecerant undecim
reges habuit : quorũ nullus ds̃ factus ẽ.
Auentinus aut̃ : quiduo decimo loco ene¬
an sequitur: cum e& prostratus in bello: &
sepultus in eo monte qui &iam nunc eius po¬
mine nuncupatur : d eorum talium qua¬
lessibi faciebant. numero ẽ additus: A lu
sane noluerunt eũ inprelio eẽ occisum :
sed non comparuisse dixer̃: Nec excius
uocabulo appellatum montem: sed ex ad¬
uentu auium dictũ eẽ auentinũ: Fost
hunc nonẽ ds̃ factus in latinis nisi romu¬
lus conditor romȩ : Interistum aut̃
&illũ reges repperiuntur duo¬
quorum primus est : ut eum uergilia nouer¬
su. eloquar : proximus ille procas troianȩ

Expanded text:
ex qua deinceps non Latinorum, sed Albanoex qua deinceps non Latinorum, sed Albanorum reges appellari, in eodem tamen Latio, coeperunt. Salomoni successit filius eius Roboam, sub quo in duo regna populus ille diuisus est, et singulae partes suos singulos reges habere coeperpost Aenean, quem deum fecerunt, undecim reges habuit, quorum nullus deus factus est. Auentinus autem, qui duodecimo loco Aenean sequitur, cum esset prostratus in bello et sepultus in eo monte, qui etiam nunc eius nomine nuncupatur, deorum talium, quales sibi faciebant, numero est additus. Alii sane noluerunt eum in proelio scribere occisum, sed non conparuisse dixerunt; nec ex eius uocabulo appellatum montem, sed ex aduentu auium dictum Auentinum. Post hunc non est deus factus in Latio nisi Romulus conditor Romae. Inter istum autem et illum reges reperiuntur duoquorum primus est, ut eum Vergiliano uersu eloquar: Proximus ille Procas, Troianae
Abbreviated transcription (Latin):
finito tempore iudicũ : as aulerege sump¬
sit ex ordium : quo tempore fuit ꝓph& sa¬
muel : Ab illo igitur tempore hi reges la¬
tinorũ eẽ coeperunt quos cognomina¬
bant siluios : Ab eo quippe qui filius aeneȩ
primus dictus ẽ siluius : c&eris subsecutis
& ꝓpria nomina imponebantur : & hoc p̃
defuit cognomentum: sicut longe postea
cȩsares cognominati sunt : qui successeruns
cȩsari augusto: Reprobato aut̃ saule ne
quisquam ex eius ftripe regnar& : eoquede¬
functo dauid successit in regnũ: post annos
a saulis imperio quadraginta: turic atheni¬
enses habere deinde reges post codri interi¬
tum destiterunt : & magistratus habere coe¬
perunt amministrandȩ reipublicȩ: Post
dauid qui &iam ipse quadraginta regna¬
uit annos. filius eius salo mon rex israhe¬
litarum fuit: quitem plũ illud nobilis si¬
mum dĩ hiero solimi tanũ condidit: Cu¬
ius tempore apudlatinos condita ẽ alba

Expanded text:
finito tempore iudicum a Saule rege sumfinito tempore iudicum a Saule rege sumsit exordium, quo tempore fuit propheta Samuel. Ab illo igitur tempore hi reges Latinorum esse coeperunt, quos cognominabant Siluios; ab eo quippe, qui filius Aeneae primus dictus est Siluius, ceteris subsecutis et propria nomina inponebantur et hoc non defuit cognomentum; sicut longe postea Caesares cognominati sunt, qui successerunt Caesari Augusto. Reprobato autem Saule, ne quisquam ex eius stirpe regnaret, eoque defuncto Dauid successit in regnum post annos a Saulis imperio quadraginta. Tunc Athenienses habere deinde reges post Codri interitum destiterunt et magistratus habere coeperunt administrandae rei publicae. Post Dauid, qui etiam ipse quadraginta regnauit annos, filius eius Salomon rex Israelitarum fuit, qui templum illud nobilissimum Dei Hierosolymitanum condidit. Cuius tempore aput Latinos condita est Alba,
Abbreviated transcription (Latin):
&iam regem suum primum san. siue ut a¬
liqui appellant scm̃ : r& ulerunt in deos:
Peridem tempus codrus rex athenienstũ
peloponensibus eiusdem hostibus ciuitatis.
seinterficiendum ignotus obiecit: & factũ
ẽ: hoc modo eũ prȩdicant patriam liberas¬
se: Responsum enĩ acceperant pelopo¬
nenses : tum demumse superaturos: si eorũ
regem nonoccidissent: fefellit ergo eos
habitu pauperis apparendo: & insuam necẽ
ꝑ iurgiam ꝓuocando: unde ait uirgilius: &
iurgia codri Ethunc athenienses tã quã
dm̃ sacrificiorum honore coluerunt : Quar¬
to latinorum regesiliuo aeneȩ filio non de
creusa: dequa fuit. ascanius. quitertius ibi
regnauit : sed delauinia latinifilia: quẽ
post humum aeneas dicitur habiusse: As¬
syriorum aut uicesimo & nono oneo & me¬
lanto atheniensium sexto decimo: iudice
aut̃ hebreorũ heli sacerdote : regnum syci¬
oniorũ consumptum ẽ: quod ꝑ annos non¬
gentos quinquaginta & nouem traditur
memorata regnantib: is rahelitarum regnũ

Expanded text:
iam regem suum primum Sancum siue, ut aliqui appellant, Sane tum, rettulerunt in deos. Per idem tempus Codrus rex Atheniensium Peloponnensibus eiusdem hostibus ciuitatis se interficiendum ignotus obiecit; et factum est. Hoc modo eum praedicant patriam liberasse. Responsum enim acceperant Peloponnenses tum demum se superaturos, si eorum regem non occidissent. Fefellit ergo eos habitu pauperis apparendo et in suam necem per iurgium prouocando. Unde ait Vergilius: Et iurgia Codri. Et hunc Athenienses tamquam deum sacrificiorum honore coluerunt. Quarto Latinorum rege Siluio Aeneae filio, non de Creusa, de qua fuit Ascanius, qui tertius ibi regnauit, sed de Lauinia Latini filia, quem postumum Aeneas dicitur habuisse, Assyriorum autem uicensimo et nono Oneo et Melantho Atheniensium sexto decimo, iudice autem Hebraeorum Heli sacerdote regnum Sicyoniorum consumtum est, quod per annos nongentos quinquaginta et nouem traditur memorata regnantibus Israelitarum regnum
Abbreviated transcription (Latin):
mine quiabillo iustificator. facit.: Sic &lex eius
uocatur. quȩ potius est hominum : sed ab ipsodata:
Nam utiq homines erat quibus ait ihs. in lege
ur̃a scriptum est : cum alio loco legamus.: Lexdi
eius in corde eius.: Secundum hanc uoluntatem.
quamds̃ operatur in hominibus: etiam uelle
dicitur. quod non ipse uult: sed suos id uolen¬
tes facit : sicut dicitur cognouisse: quod ut
cognosceretur fecit a quibus ignorabatur.
N eq enim dicente apostolo: nunc autem cog¬
noscentes dm̃. immo cogniti adõ. fas est utcre¬
damus. quod eos tunc cognouerit ds̃. prȩcognitos

Expanded text:
mine, qui ab illo iustificatur. facit: sic et lex eius uocatur, \'quae potius est hominum, sfld ab ipso data; nam utique homines erant, quibus ait Iesus: In lege uestra scriptum est, cum alio loco legamus: Lex Dei eius in corde eius. Secundum hanc uoluntatem quam Deus operatur in hominibus, etiam uelle dicitur, quod non ipse uult, sed suos id uolentes facit; sicut dicitur cognouisse, quod ut cognosceretur fecit, a quibus ignorabatur. Neque enim dicente apostolo: Nunc autem cognoscentes Deum, immo cogniti a Deo, fas est ut credamus, quod eos tunc cognouerit Deus praecognitos
Abbreviated transcription (Latin):
ro illa quã ds̃ sub ꝑsona saulis illius regni. & po¬
puli figuram gerentis: eidem regno populoq
minatus ẽ a&erna atq inmut abilis significata
ẽ: ꝑ hoc quod ad iunctũ ẽ:
Et non conuertet᷑.
neq poenitebit eũ: quo nonẽ sicut homo ut poe

Expanded text:
ro illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et poro illa, quam Deus sub persona Saulis, illius regni et populi figuram gerentis, eidem regno populoque minatus est, aeterna adque inmutabilis significata est per hoc, quod adiunctum est: Et non conuertetur neque paenitebit eum; quoniam non est sicut hom
Abbreviated transcription (Latin):
com memorat. in conuersione eius magni ficap¬
tes dm̃: Dequare non dubito. intellegendũ
esse quod sequitur.: Etdiuid&ur isrł indu¬
o: inisrł scilic& inimicũ xp̃o: & isrł adhȩrentẽ
xp̃o : in isrł ad ancillam : & isrł ad liberã ꝑtinen¬
tẽ : Nam ista duo genera primũ simul erant.
uelud abrahã adhuc adhȩrer& ancillȩ. donec
sterilis ꝑxp̃i gratiã fecundata clamar&: Ei¬
ce ancillã & filiũ eius: Propter peccatũ qui¬
dẽ salomonis regnante filio eius robo ã scimꝰ
isrł induo fuisse diuisũ : atq: ita ꝑseuerasse
habentib singulis partib reges suos: donec
illa gens tota achaldeis ess& ingenti uasta¬
tione sub uersa. atq trans lata: Sed hoc quid
ad saulem: cum si tale aliquid comminandũ
ess& ipsidđ fuerit potius comminandũ. cuius
erat filius salomon : Postremo nunc interse
dem erroris soci&ate disꝑsa ꝑ terras. Diuisio ue¬

Expanded text:
commemorat, in conuersione eius magnificancommemorat, in conuersione eius magnificantes Deum. De qua re non dubito intellegendum esse quod sequitur: Et diuidetur Israel in duo, in Israel scilicet inimicum Christo et Israel adhaerentem Christo, in Israel ad ancillam et Israel ad liberam pertinentem. Nam ista duo genera primum simul erant, uelut Abraham adhuc adhaereret ancillae. donec sterilis per Christi gratiam fecundata clamaret: Eice ancillam et filium eius. Propter peccatum quidem Salomonis regnante filio eius Roboam scimus Israel in duo fuisse diuisum adque ita perseuerasse, habentibus singulis partibus reges suos, donec illa gens tota a Chaldaeis esset ingenti uastatione subuersa adque translata. Sed hoc quid ad Saulem, cum, si tale aliquid comminandum esset, ipsi Dauid fuerit potius comminandum, cuius erat filius Salomon? Postremo nunc inter dem erroris societate dispersa per terras. Diuisio ue
Abbreviated transcription (Latin):
uentũ ingrȩcis : Dis rump& dñs regnũ ab isrł
demanu tua : ut hoc intellegatur demanu tua.
quod ẽ ab isrł: Populi ergo isrł ꝑsonã figu¬
rate gerebat homo iste : qui populus regnũ fu¬
De quo cũ dicitur & dabit illud proximo tuo: ad
carnis cognationẽ id refertur: exisrł enĩ xp̃s
secundũ carnẽ: unde & saul: Quod uero ad di¬
tũ est bono suꝑte: potest quidẽ intellegi meli¬
orite : Nam & quidam sic sunt interpr&ati:
sed melius sic accipitur bono suꝑte: ut quia ille
bonus ẽ ideo sit suꝑte : luxta illud aliud pro¬
ph&icũ: Donec ponã om̃ in imicos tuos subpe¬
dib tuis: inquib ẽ & isrł : Cui suo persecutori
regnũ abstulit xp̃s: quã uis fuerit illic & isrł.
in quo dolus non erat : quoddã quasi frumentũ
illarũ palearũ: Nam utiq indeerant a pos¬
toli : inde tot martyres. quorũ prior stepha¬
nus : inde tot ecclesiae : quas a postolus paulus

Expanded text:
uentum in Graecis: Disrupit Dominus regnum ab Israel uentum in Graecis: Disrupit Dominus regnum ab Israel de manu tua; ut hoc intellegatur de manu tua, quod est ab Israel. Populi ergo Israel personam figurate gerebat homo iste, qui populus regnum fuDe quo cum dicitur: Et dabit illud proximo tuo, ad carnis cognationem id refertur; ex Israel enim Christus secundum camem, unde et Saul. Quod uero additum est: bono super te, potest quidem intellegi meliori te\'; nam et quidam sic sunt interpretati; sed melius sic accipitur bono super te, ut, quia ille bonus est, ideo sit super te, iuxta illud aliud propheticum: Donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis; in quibus est et Israel, cui suo persecutori regnum abstulit Christus; quamuis fuerit illic et Israel. in quo dolus non erat, quoddam quasi frumentum illarum palearum; nam utique inde erant apostoli, inde tot martyres, quorum prior Stephanus: inde tot ecclesiae, quas apostolus Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
dñi : spreuit tedns̃ ut nonsis rex suꝑ isrł: Et
rursus proeodẽ peccato cũ id confiter&ur
saul & ueniam precaretur rogar&q: samuehelẽ.
ut reuerter&ur cũ illo ad placandũ dm̃
Non reuertar inquit tecũ quiaspreuisti uer¬
Et conuertit samuhel faciem suã ut abir&: & te¬
nuit saul pinnulam dyploidis eius & disrupit
eam: Et dix̃ ad eũ samuhel : Disrupit dñs reg¬
nũ ab isrł demanu tua hodie: & dabit proximo
tuo bono suꝑte : & diuid&ur isrł induo : & nop
conuertetur neq poenitebit eũ .: quo non ẽ sic̃
homo ut poeniteat eũ : ipseminatur & non per¬
uit suꝑ isrł tanto scilic& spacio temporis quap¬
to & ipseđd: & audiuit hoc primo tem pore
regni sui : ut intellegamus ideo dictũ: quia pul¬
lus destirpe eius fuerat regnaturus: Etre¬
spiciamus ad stirpẽ đđ : unde ex ortus ẽ secup
latinis codicib legitur : Disrupit dñs regnũ
isrł demanu tua: sed sicut a nobis positũ ẽ ip¬

Expanded text:
Domini. spreuit te Dominus, ut non sis rex super Israel. Et Domini. spreuit te Dominus, ut non sis rex super Israel. Et rursus pro eodem peccato, cum id confiteretur Saul et ueniam precaretur rogaretque Samuelem, ut reuerteretur cum illo ad placandum Deum: Non reuertar, inquit, tecum; quia spreuisti uerEt conuertit Samuel faciem suam, ut abiret; et tenuit Saul pinnulam diploidis eius et disrupit eam. Et dixit ad eum Samunum Israel de manu tua hodie, et dabit illud proximo tuo bono super te, et dividetur Israel in duo: et non convertetur, neque poenitebit eum; quoniam non est sicut homo, ut paeniteat eum; ipse minatur, et non per super Israel, tanto scilicet spatio temporis, quanto et ipse Dauid, et audiuit hoc primo tempore regni sui; ut intellegamus ideo dictum, quia nullus de stirpe eius fuerat regnaturus, et respiciamus ad stirpem Dauid, unde exortus est secundLatinis codicibus legitur: Disrupit Dominus regnum Israel de manu tua; sed sicut a nobis positum est in
Abbreviated transcription (Latin):
r& inquit dñs sibi hominẽ : si uedđ siue i psum
mediatorẽ : Significans testamenti noui quifi¬
gurabatur in chrismate : &iam quo unctus ipse¬
ẽ đđ & progenies eius: Non aũt quasi nesciat
ubi sit ita sibi hominem ds̃ quȩrit : sed ꝑ homi¬
ne more hominũ loquitur : qui& sic loquendo
nos quȩrit : Non solũ enĩ dõ patri: uerũ ipsi
quoq unigenito eius qui uenit quȩrere quod
perierat : usq ad eo iam eramus noti: ut in ipso¬
essemus electi. ante constitutionẽ mundi:
Quęr& sibi ergo dixit suũ habebit: unde in lati¬
na lingua hoc uerbũ accipit prȩpositionẽ : & ad¬
quirit dicitur: quod satis apertũ ẽ quid sig¬
nific&. Quã quã & sine additamento prȩ¬
positionis querere intellegatur ad quirere.
ex quolucra uocantur . & questus.: Rursus pec
cauit saul ꝑ inobedientiam : & rursus samuhel
in uerbo dnĩ ait illi : Quia spreuisti uerbum

Expanded text:
ret, inquit, Dominus sibi hominem; siue Dauid siue ipsum ret, inquit, Dominus sibi hominem; siue Dauid siue ipsum Mediatorem significans testamenti noui, qui figurabatur in chrismate David, et progenies ejus. Non autem quasi nesciat ubi sit, ita sibi hominem Deus quaerit, sed per hominem more hominum loquitur, quia sic loquendo nos quaerit: non solum enim Deo Patri, verum ipsi quoque Unigenito ejus, qui venit quaerere quod perierat, usqessemus electi ante constitutionem mundi. Quaeret sibi ergo dixit \'suum habebit\'. Unde in Latina lingua hoc uerbum accipit praepositionem et Cadquirit dicitur; quod satis apertum est quid significet. Quamquam et sine additamento praepositionis quaerere intellegatur adquirere; ex quo lucra uocantur et quaestus. cauit Saul per inoboedientiam, et rursus Samuel in uerbo Domini ait illi: Quia spreuisti uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
muhel : quo non seruasti mandatum meũ quod map¬
dauit tibi dñs quẽ ad modum nunc parauerat dñs
regnum tuum usq in a&ernũ suꝑ isrł : Etnunc reg¬
nũ tuum non stabit tibi : & quȩr& sibi dñs hominẽ¬
secundum corsuum : & mandabit ei dominus esse
in principem suꝑ populũ suũ. quia non custo disti
quȩ mandauit tibidñs: Non sic accipiendũ est.
ac si ipsum saulem ds̃ in a&ernũ preparauerit reg¬
naturũ : & hoc postea noluerit seruari peccati :¬
Neq eni eum peccaturũ ẽẽ nesciebat: Sed prȩpa¬
rauerat regnum eius in quo figura regni ess&
a&erni: Ideo addidit & nunc regnum tuum pon
stabit tibi: Stetit ergo & stabit. quod in illo sig¬
nificatũ est : sed non huic stabit quia non in eter¬
nũ ipsefuerat regnaturus. nec ꝓgenies eius: ut
saltim ꝑposteros alterũ alteri succedentes. uide¬
retur in pleri quod dictũ ẽ in ȩternũ: Et que¬

Expanded text:
muel: Quoniam non seruasti mandatum meum, quod manmuel: Quoniam non seruasti mandatum meum, quod mandauit tibi Dominus, quem ad modum nunc parauerat Dominus regnum tuum usque in aeternum super Israel: et nunc regnum tuum non stabit tibi, et quaeret Dominsse in principem super populum suum; quia non custodisti quae mandauit tibi Dominus, non sic accipiendum est, ac si ipsum Saulem Deus in aeternum praeparauerit regnaturum, et hoc postea noluerit seruare peccanti neque enim eum peccaturum esse nesciebat; sed praeparauerat regnum eius, in quo figura regni esset aeterni. Ideo addidit: Et nunc regnum tuum non stabit tibi. Stetit ergo et stabit, quod in illo significatum est; sed non huic stabit, quia non in aeternum ipse fuerat regnaturus, nec progenies eius, ut saltem per posteros alterum alteri succedentes uideretur inpleri quod dictum est: In aeternum. Et quae
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ : Quod in eo tantum ueneratus ẽ : ipsedauid:
ut percusso corde pauitauerit : quando intenebro¬
so occultatus antro: quo &iam saul urguente iN¬
trauerat nescessitate naturȩ exiguam particu¬
lam uestis eius retrorsum latenter abscidit: ut
haberet unde monstrar& quo modo ei peperce¬
rit cumposs& occidere : atq ita suspicionem dea¬
nimo eius qua scm̃ dauid putans inimicum suum
uehementer : persequebatur auferr&: Neitaq
reus ess& tanti sacramenti in saule uiolati quia uel
indumentum eius sic at trectauit extimuit: Ita
enĩ scriptum ẽ : & percus sit cordauid suꝑ eum quia
abstulit pinnulã clamidis eius.: Uiris autem qui¬
cum illo erant & ut saulem in manus suas traditũ
interimer& suadebant : Non mihi inquit contip¬
inferre manum meam supereũ : quia xp̃sdniẽ :
hic huic ergo umbrȩfuturi non propter ipsam
sed propter illud quod prȩfigurabat tanta uene¬
ratio ex hibebatur: unde& illud quod ait sauli sa¬

Expanded text:
dum est; quod in eo tantum ueneratus est ipse Dauid, ut percusso corde pauitauerit, quando in tenebroso occultatus antro, quo etiam Saul urgente intrauerat necessitate naturae, exiguam particulam uestis eius retrorsum latenter abscidit, ut haberet unde monstraret, quo modo ei pepercerit, cum posset occidere, adque ita suspicionem de animo eius, qua sanctum Dauid putans inimicum suum uehementer persequebatur, auferret. Ne itaque reus esset tanti sacramenti in Saule uiolati, quia uel indumentum eius sic adtrectauit, extimuit. Ita enim scriptum est: Et percussit cor Dauid super eum, quia abstulit pinnulam chlamydis eius. Viris autem, quicum illo erant et, ut Saulem in manus suas traditum interimeret, suadebant: Non mihi, inquit, contininferre manum meam super eum; quia christus Domini est hic. Huic ergo umbrae futuri non propter ipsam, sed propter illud, quod praefigurabat, tanta ueneratio exhibebatur. Unde et illud, quod ait Sauli Sa
Abbreviated transcription (Latin):
homines iuuentutem : quȩcum fuerit spatio pro¬
prio terminata. inde iam hominem inde¬
trimenta uergere : grauioris ac senilis aeta¬
tis . ⁊ Etideo non eẽ dictum inmensuram cor¬
poris. uel in mensuram staturae : sed in men su

Expanded text:
homines iuuentutem; quae cum fuerit spatio prohomines iuuentutem; quae cum fuerit spatio proprio terminata, inde iam hominem in detrimenta uergere grauioris ac senilis aetatis; et ideo non esse dictum in mensuram corporis uel in mensuram staturae. sed in mensu