comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uelit intormentis uiuere. etiam qui posset᷑ in eis ꝑpatientiam
re qđ amabant : siue nequit̃ siue laudabilit̃ . Nam multi ꝑtran¬
sitoria mala. ad ꝑmansura bona fortiter tetender̃. qui ꝓfec¬
to spe beati sunt: etiam cũ sunt intransitoriis malis. ꝑ quȩ
ad bona non transitura ꝑueniunt. Sed qui spe bratus ẽ. non¬
dum beatus . ẽ. Exspectat nãq ꝑ patientiã beatitudinẽ. quam
nondũ tenet. Qui uero sine ulla spe tali. sine ulla tali mer¬
cede cruciatur : quantũ libet adhibeat tolerantiam : Non .ẽ
beatus ueracit̾: sed miser fortiter. Neq enĩ ꝓpt̃ea mifer non
.ẽ. quia miserior.ẽẽt si & opatient̃ miseriã sustineret. Porro
si ista non patitur quȩ nollet pati insuo corpore. nec tunc
quidem beatus habendus. ẽ: qm̃ non uiuit ut uult. Ut enĩ a¬
lia omittã quȩ corpore il lȩso ad animi ꝑtinent offensiones.

Expanded text:
velit in tormentis vivere, etiam qui potest in eis per patientiam velit in tormentis vivere, etiam qui potest in eis per patientiam re quod amabant, sive nequiter sive laudabiliter. Nam multi per transitoria mala, ad bona permansura fortiter tetenderunt. Qui profecto spe beati sunt, etiam cum sunt in transitoriis malis, per quae ad bona non transitura perveniunt. Sed qui spe beatus est, nondum beatus est: exspectat namque per patientiam beatitudinem quam nondum tenet. Qui vero sine ulla spe tali, sine ulla tali mercede cruciatur, quantamlibet adhibeat tolerantiam, non est beatus veraciter, sed miser fortiter. Neque enim propterea miser non est, quia miserior esset, si etiam impatienter miseriam sustineret. Porro si ista non patitur, quae nollet pati in suo corpore, nec tunc quidem beatus habendus est, quoniam non vivit ut vult. Ut enim alia omittam, quae corpore illaeso ad animi pertinent offensiones,
Abbreviated transcription (Latin):
sic homo uiuat. quomodo uult. Non enĩ uolet male iuue¬
re milla felicitate : aut uolet aliquid qđ deerit: aut
de erit quod uoluerit. Q uicquid amabitur aderit: nec desi¬
derabitur quod non ad erit. Om̃e qđ ibi erit bonũ erit. &
Et quod .ẽ. om̃mobratissimũ. ita semꝑfore certum erit. Nun
uero fecerunt quidem sibi philosophi sic̃ eoꝵ cuiq placuit
uitas beatas suas: ut quasi ꝓpria uirtute possent. qđ cõ¬
muni mortaliũ condicione non poderant: sic scilicet ui¬
uiuere ut uellent. Sentiebant enĩ aliter beatũ. eẽ. nemi¬
nẽ posse. hisi habendo qđ uellet: & nichil patiendo qđ¬
nollet. Quis aut̃ non qualemcũq uitã qua delectatur. & ideo bea¬
tam uocat. uellet sic .eẽ. insua potestate. ut eam posset habere ꝑ¬
petuam: Et tam̃. quis item .ẽ. qui uelit pati molestias quas fortit̃
toleret: quamuis eas uelit possitq tolerare si patitur: Quis

Expanded text:
sic homo vivat quomodo vult. Non enim volet male vivesic homo vivat quomodo vult. Non enim volet male vivere in illa felicitate, aut volet aliquid quod deerit, aut deerit quod voluerit. Quidquid amabitur, aderit: nec desiderabitur quod non aderit. Omne quod ibi erit, bonum erit, eet quod est omnino beatissimum, ita semper fore certum erit. Nunc vero fecerunt quidem sibi philosophi, sicut eorum cuique placuit, vitas beatas suas, ut quasi propria virtute possent, quod communi mortalium conditione non poterant, sic scilicet vivere ut vellent. Sentiebant enim aliter beatum esse neminem posse, nisi habendo quod vellet, et nihil patiendo qnollet. Quis autem non qualemcumque vitam qua delectatur, et ideo beatam vocat, vellet sic esse in sua potestate, ut eam posset habere perpetuam? Et tamen quis ita est? Quis vult pati molestias quas fortiter toleret, quamvis eas velit possitque tolerare si patitur? Quis
Abbreviated transcription (Latin):
mala sedbona beatũ faciunt: quando faciunt quicquid
timandũ: eam ipsam scilicet uoluntatem bonam : qui debo¬
nis quoꝵ capax . ẽ humana natura: non de ullius mali ꝑpe¬
tratione uł adeptione gaudere desiderat: Et bona qualia
in hac misera uita. ẽẽ. possunt. prudenti. temperanti. forti.
ci iusta mente sectatur : & quantũ datur assequitur : ut etiã
in malis sit bonus. & finitis malis om̃ib atq impletis bonis
om̃ib: sit beatus. UII¬
cꝑ hoc in ista mortali uita errorib erumnisq plenissi¬
ma. p̃cipue fides . ẽ. necessaria : qua in dm̃ creditur. Non
rnuĩ quecũq bona. maximeq illa quib quisq fit bonus. &
illa quib fiet beatus. unde nisi adõ mhominẽ ueniaN
& homini accedant. inueniri potest. Cũ aut̃ ex hac uita. a¬
beo qui in his miseriis fidelis & bonus ẽ. uentũ furrit adbe¬
atam :ͥ tunc erit uere qđ nunc. eẽ. nullomodo: otest: ut

Expanded text:
mala, sed bona beatum faciunt, quando faciunt: quorum mala, sed bona beatum faciunt, quando faciunt: quorum timandum, eam ipsam scilicet voluntatem bonam, qui de bonis quorum capax est humana natura, non de ullius mali perpetratione vel adeptione gaudere desiderat; et bona, qualia et in hac misera vita esse possunt, prudenti, temperanti, forti, et justa mente sectatur, et quantum datur assequitur; ut etiam in malis sit bonus, et finitis malis omnibus atque impletis bonis omnibus sit beatus.  hoc in ista mortali vita erroribus aerumnisque plenissima, praecipue fides est necessaria, qua in Deum creditur. Non enim quaecumque bona, maximeque illa quibus quisque fit bonus, et illa quibus fiet beatus, unde nisi a Deo in hominem veniant, et homini accedant, inveniri potest. Cum autem ex hac vita ab eo qui in his miseriis fidelis et bonus est, ventum fuerit ad beatam, tunc erit vere quod nunc esse nullo modo potest, ut
Abbreviated transcription (Latin):
b cara sit: quid putamus. ẽẽ. causȩ. cur hoꝵ duoꝵ quando utrũ¬
q non possunt. magis eligant homines ut om̃a quȩ uolunt
habeant : quã ut om̃abene uelint etiã si non habrant: an
ipsa.ẽ. prauitas generis humani : ut cũ ros non lateat. nec il¬
lũ beatũ esse qui qđ uult non habet. nec illũ qui qđ male uult
habet.sed illũ qui & habet quȩcũq uult bona & nulla uult
mala: ex his duob quib brati uiti ꝑficitur. quando utrũ¬
q non datur. id eligatur potius. unde magis abrata uita¬
non recedatur. Longiꝰ quippe ab illa . ẽ. quicũq ad ipisci¬
tur male concupita: quã qui ñ adipiscitur concupita cũ
potius eligi debuerit uoluntas bona. atq pͣponi : etiã non ad¬
epta quȩ appetit. Propinquat enĩ beatȩ uitȩ. qui bene uult quȩ¬
cũq uult: & quȩ adeptus cũ fuerit beatus erit. Et utiq non

Expanded text:
bus chara sit; quid putamus esse causae cur horum duorum, quando utrumbus chara sit; quid putamus esse causae cur horum duorum, quando utrumque non possunt, magis eligant homines, ut omnia quae volunt habeant, quam ut omnia bene velint etiamsi non habeant? An ipsa est pravitas generis humani, ut cum eos non lateat, nec illum beatum esse qui quod vult non habet, nec illum qui quod male vult habet; sed illum qui et habet quaecumque vult bona, et nulla vult mala, ex his duobus quibus beata vita perficitur, quando utrumque non datur, id eligatur potius, unde magis a beata vita receditur longius quippe ab illa est quicumque adipiscitur male concupita, quam qui non adipiscitur concupita; cum potius eligi debuerit voluntas bona, atque praeponi, etiam non adepta quae appetit? Propinquat enim beato, qui bene vult quaecumque vult, et quae adeptus cum fuerit beatus erit. Et utique non
Abbreviated transcription (Latin):
plurimis qm̃ sic̃ ait scriptura diumna. laudatur peccator inde¬
sideri is animȩ suȩ. & qui iniqua gerit benedicitur. implet
om̃s suas facinoro sissimas & flagiosissimas uo lioitates ÷
ideobeatũ dicat. quia uiuit ut uult. cũ ꝓfecto quamuis &
sic miser eẽt. minus tam̃ eẽt. si nichil eoꝵ quȩ ꝑperã uolu¬
isset habere potuisset: Etiã mala enĩ uoluntate. uel sola quis¬
q miser efficitur. Sed miserior potestate: qua desideriũ ma
ꝓpt̃ hoc cȩtera queq appetunt: nec quisꝗ potest amare qđ om̃i¬
no quid uł quale sit nescit: nrc potest nescire quidsit qđ uelle
se scit : sequitur ut om̃s beatã uitã scu̾int: om̃s aut̃ beati ha¬
bent qđ uolunt: quĩuis non om̃s qui habent qđ uolunt con¬
tinuo sint beati: Continuo aut̃ miseri. qui uł non habent qđ
uolunt: uł idhabent qđ non recte uolunt. Beatus igitur ñ
ꝑ̃. nisi qui  habet om̃a quȩ uult. & nichil uult male.

Expanded text:
plurimis, quoniam sicut ait Scriptura divina, Laudatur peccator in deplurimis, quoniam sicut ait Scriptura divina, Laudatur peccator in desideriis animae suae; et qui iniqua gerit, benedicitur , implet omnes suas facinorosissimas et flagitiosissimas voluntates, ideo beatum dicat, quia vivit ut vult: cum profecto quamvis et sic miser esset, minus tamen esset, si nihil eorum quae perperam voluisset, habere potuisset? Etiam mala enim voluntate vel sola quisque miser efficitur: sed miserior potestate, qua desiderium malpropter hoc caetera quaecumque appetunt; nec quisquam potest amare quod omnino quid vel quale sit nescit, nec potest nescire quid sit quod velle se scit; sequitur ut omnes beatam vitam sciant. Omnes autem beati habent quod volunt, quamvis non omnes qui habent quod volunt continuo sint beati: continuo autem miseri, qui vel non habent quod volunt, vel id habent quod non recte volunt. Beatus igitur non est, nisi qui et habet omnia quae vult, et nihil vult male.
Abbreviated transcription (Latin):
uolunt ut quẽq: delectat : Nam & hoc populo si pronun¬
tiatũ eẽt in theatro: om̃s id insuis uoluntatib muenirent.
Sed hoc quoq cicero cũ sibi exaduerso ꝓposuisset: ita re¬
darguit : ut qui hoc sentiunt erubescant. Ait enĩ. Ecce au¬
tẽ non philosophi quidem: fed prompti tam̃ ad disputan¬
dũ. om̃s aiunt. ẽx̃. beatos : qui uiuant ut ipsi uelint: Hoc.
ẽ. qđ nos diximus: ut quemq delectat. Sed mox ille sub¬
iecit: falsum id quidem: uelle enĩ quod non deceat. id¬
ipsũ miferronũ. Nec tam miserũ. ẽ. non adipisci qđ uelis:
quã ad ipisci uelle quod non oporteat: p̃clarissime om̃ino :¬
atq ueris sime. Qiuis nãq ita sit mente cȩcus. & ab om̃i
luce ueritatis alienus. ac tenebris dedecoris inuolutis. ut eũ
qui nequter uuut ac turpit̃. & nullo prohibente. nullo ulcis¬
cente. nullo saltem rep̃hendere audente. insuꝑ & laudantib:

Expanded text:
volunt ut quemque delectat? Nam et hoc populo si pronunvolunt ut quemque delectat? Nam et hoc populo si pronuntiatum esset in theatro, omnes id in suis voluntatibus invenirent. Sed hoc quoque Cicero cum sibi ex adverso proposuisset, ita redarguit, ut qui hoc sentiunt, erubescant. Ait enim: Ecce autem non philosophi quidem, sed prompti tamen ad disputandum, omnes aiunt esse beatos, qui vivant ut ipsi velint: hoc est quod nos diximus, Ut quosque delectat. Sed mox ille subjecit: Falsum id quidem. Velle enim quod non deceat, idipsum miserrimum est: nec tam miserum est non adipisci quod velis, quam adipisci velle quod non oporteat. Praeclarissime omnino atque verissime. Quis namque ita sit mente caecus, et ab omni luce decoris alienus ac tenebris dedecoris involutus, ut eum qui nequiter vivit ac turpiter, et nullo prohibente, nullo ulciscente, et nullo saltem reprehendere audente, insuper et laudantibus
Abbreviated transcription (Latin):
qui cũ uellet in hortensio dialogo. abaliqua re certa de qua
nullus ambigeret sumere suȩ disputationis exordiũ: brati
certr inquit. om̃s . eẽ. uolumus. Absit ut hoc falsum .ex̃. dica¬
si nichilͤ aliud beate uiuere. quã secundũ uirtutẽ animi uiue¬
rꝑ: tamen & qui hoc non uult. beate uult uiuere. Nimis quidẽ
hoc uidetur absurdum. Tale . ẽ. enĩ. ac si dicamus: & qui non uult
beate uiuere. beate uult uiuere. Istam repugnantiam. quis
audiat. quis ferat: Et tamen ad hanc contrudit necessitas:
Si & om̃s brate uelle uiuere uerũ. ẽ. & non om̃s sic uolunt ui¬
Uut qm̃i chixinius ibi quosq posuisse beatam uitam. quod
eos maxie delectauit. ut uoluptas epicurũ: uirtus zenonem :
sic aliũ aliquid aliud: nihil dicamus eẽ beatȩ uiuęre
nisi uiuere scđm delectationẽ suã. Et ideo falsũ
ñ eẽ. qđ om̃s beate uiuere uelint. quia om̃s ita

Expanded text:
qui cum vellet in Hortensio dialogo ab aliqua re certa, de qua qui cum vellet in Hortensio dialogo ab aliqua re certa, de qua nullus ambigeret, sumere suae disputationis exordium, Beati certe, inquit, omnes esse volumus? Absit ut hoc falsum esse dicasi nihil sit aliud beate vivere, quam secundum virtutem animi vivere, tamen et qui hoc non vult, beate vult vivere? Nimis quidem hoc videtur absurdum. Tale est enim ac si dicamus: Et qui non vult beate vivere, beate vult vivere. Istam repugnantiam quis audiat, quis ferat? Et tamen ad hanc contrudit necessitas, si et omnes beate velle vivere verum est, et non omnes sic volunt viut quoniam diximus ibi quosque posuisse beatam vitam quod eos maxime delectavit, ut voluptas Epicurum, virtus Zenonem; sic alium aliquid aliud, nihil dicamus esse beate vivere, nisi vivere secundum delectationem suam, et ideo falsum non esse quod omnes beate vivere velint, quia omnes ita
Abbreviated transcription (Latin):
itur: si inutraq: ille qui fruitur utraq. Cũ itaq alius dicit
bexte iuuere . ẽ. uoluptate corporis frui: alius aut̃. beate uiue¬
re .ẽ. uirtute animi frui: nonneꝰut ambo nescuit quȩ sit bre¬
ata uita. aut non ambosciunt: Quomodo ergo ambo amant
eam. si nemo potest amare qđ nescit : An forte falsũ .ẽ. qđ ꝓ
uerissimo certissimoq posuimus. beate uiuere. om̃s homiines
uelle. Si enĩ beate iuiuere . ẽ. uerbi grã. secundũ aninimi uir¬
tutẽ uiuere: quomodo beatȩ uiuere uult. qui hoc non uultꝰ
Nonne uerius dixerimus. homo iste non uult brate initere
quia non uult secundũ uirtutẽ uiuere: qđ solũ . ẽ. beate ui¬
uere. Non igitur om̃s beate uiuere uolunt. Inmo pauci hoc
uolunt: isi non .ẽ. beatȩ uiuere nisi scđm animi uirtutem
uiuiere: qđ multi nolunt. Itane falsũ erit. unde nec ipse cum
achademicis om̃a dubia sint. achademicus cicero dubitauit.:

Expanded text:
itur: si in utraque, ille qui fruitur utraque. Cum itaque alius dicit, itur: si in utraque, ille qui fruitur utraque. Cum itaque alius dicit, Beate vivere est voluptate corporis frui; alius autem, Beate vivere est virtute animi frui: nonne aut ambo nesciunt quae sit beata vita, aut non ambo sciunt? Quomodo ergo ambo amant eam, si nemo potest amare quod nescit? An forte falsum est quod pro verissimo certissimoque posuimus, beate vivere omnes homines velle? Si enim beate vivere est, verbi gratia, secundum animi virtutem vivere; quomodo beate vivere vult, qui hoc non vult? Nonne verius dixerimus: Homo iste non vult beate vivere, quia non vult secundum virtutem vivere, quod solum est beate vivere? Non igitur omnes beate vivere volunt, imo pauci hoc volunt, si non est beate vivere, nisi secundum virtutem animi vivere, quod multi nolunt. Itane falsum erit, unde nec ipse cum Academicis omnia dubia sint Academicus ille Cicero dubitavit,
Abbreviated transcription (Latin):
am noruͥnt. Si enĩ om̃s eam nosfent: non ab aliis putaretur
eẽ. in uirtute animi: aliis incorporis uoluptate : alus mutroq:
& aliis atq aliis. alibi atq: alibi. Ut enĩ eos queq resmaximie
delectauit : ita in ea constituer̃ uitã beatam. Quomodo igitur
feruentissime amant om̃s. quod non om̃s sciunt: Quis potest
amare qđ iescit. sic̃ um de hac re in libris suꝑiorib demonstra¬
ui: Cur ergo beatitudo amatur ab om̃ib: nec tamen scitur ab om¬
nib: An forte sciunt om̃s que sit ipsa. fed non om̃s sciunt ubi
sit. & inde contentio.ẽ. Quasi uero de aliquo mudi huius aga¬
tur loco : ubi debeat quisq uelle uiuere. qui uult beate ui¬
uerȩ : ac non ita queratur ubi sit beatitudo. sic̃ querit᷑ quȩ
sit : Nam utiq si incorporis uoluptate .ẽ. ille beatus .ẽ. qui fru¬
itur corporis uoluptate. Si muirtute animi: ille qui hac fru¬

Expanded text:
am norint. Si enim omnes eam nossent, non ab aliis putaretur am norint. Si enim omnes eam nossent, non ab aliis putaretur esse in virtute animi; aliis, in corporis voluptate; aliis, in utraque; et aliis atque aliis, alibi atque alibi. Ut enim eos quaeque res maxime delectavit, ita in ea constituerunt vitam beatam. Quomodo igitur ferventissime amant omnes, quod non omnes sciunt? Quis potest amare quod nescit? sicut jam de hac re in libris superioribus disputavi . Cur ergo beatitudo amatur ab omnibus, nec tamen scitur ab omnibus? An forte sciunt omnes ipsa quae sit, sed non omnes sciunt ubi sit, et inde contentio est? Quasi vero de aliquo mundi hujus agatur loco, ubi debeat quisque velle vivere, qui vult beate vivere, ac non ita quaeratur ubi sit beatitudo, sicut quaeritur quae sit. Nam utique si in corporis voluptate est, ille beatus est qui fruitur corporis voluptate: si in virtute animi, ille qui hac fru
Abbreviated transcription (Latin):
mortales sefe laudarier optant. ꝓfecto & de se ipso &de his
quod expertus fuerat conrecit malus: & uidetur pronun¬
tiasse om̃iũ hominũ uoluntatem. Deniq si & minͥus ille dixis¬
set. laudari om̃s uultis: nemo urm̃ uult uituperari: similit̃
quȩ eẽt om̃iũ uoluntas dixisse uideretur. Sunt tam̃ qui ui¬
tia sua oderint: & in quib sibi displicent ipsi. nec abaliis se
laudari uelut: Grãsq agant obuirgantiũ beniuolentiȩ:
quͣm ideo uituperantur ut corrigantur. At si dixisset.
om̃s beati ẽẽ uultis. miseri. ẽx. non uultis: dixisset ali¬
quid. qđ nullus in sua non cognosceret uoluntate.
Quic quid enĩ aliud quisquã latenter uelit: ab hac uoluntate
Irũ . ẽ. aut̃. cũ capessende beatitudims uoluntas una sit om̃iũ.
unde tanta existat de ipsa beatitudine rursus uarietas & diuer¬
sitas uoluntatũ : non quod aliquis eam nolit: sed qđ non om̃s e¬

Expanded text:
mortales sese laudarier optant; profecto et de se ipso et de iis mortales sese laudarier optant; profecto et de se ipso et de iis quos expertus fuerat, conjecit in aliis, et videtur pronuntiasse hominum omnium voluntates. Denique si et mimus ille dixisset, Laudari omnes vultis, nemo vestrum vult vituperari; similiter quod esset omnium voluntatis dixisse videretur. Sunt tamen qui vitia sua oderint, et in quibus sibi displicent ipsi, nec ab aliis se laudari velint, gratiasque agant objurgantium benevolentiae, cum ideo vituperantur ut corrigantur. At si dixisset, Omnes beati esse vultis, miseri esse non vultis; dixisset aliquid quod nullus in sua non agnosceret voluntate. Quidquid enim aliud quisquam latenter velit, ab hac voluntate e atque retinendae beatitudinis voluntas una sit omnium, unde tanta existat de ipsa beatitudine rursus varietas atque diversitas voluntatum, non quod aliquis eam nolit, sed quod non omnes e
Abbreviated transcription (Latin):
ne. Sed qm̃ re uera uitium. ẽ: potest qrusq adipisci eiusmodi
ustitiã. uł alicuius alterius uitii qđ huic contrariũ. ẽ. iicur¬
rere pestilentiam: qua hiuc resitat & uincat. Nam scio ipse ho¬
minẽ cũ uenalis codex ei fuisset oblatus. p̃tuq eius ignarũ.
& idõ quiddam edaguũ poscentẽ cerneret uenditorẽ. iustũ p̃¬
cium qđ multo amplius erat. nec opmanti dedissy. Quid si ẽ¬
tiam sit quisquã tanta nequitia possessus. ut uilius uendat
quȩ dimiserunt parentes: & caro emat quȩ consumant libi¬
dines: non . ẽ. ut opinor incredibilis ista lircuries. Et si queran¬
tur. tales repperuintur : aut &iam non quȩsiti fortassis oc¬
currunt : qui nequitia maiore quã theatrica propositione
uł ꝓnutiationi theatricȩ in sultent. Magno p̃tio stupra
emendo. paruo aut̃ rura uidendo. Largitionis enĩ gr̃a. noui¬
mus quosdam emisse frumenta carius: & iuilius uendidisse
sius ciuib. Illud & iam qđ uetus poeta dixit ennius. om̃s

Expanded text:
est, potest quisque adipisci ejusmodi justitiam, vel alicujus alterius vitii quod huic contrarium est incurrere pestilentiam, qua huic resistat et vincat. Nam scio ipse hominem, cum venalis codex ei fuisset oblatus, pretiique ejus ignarum et ideo quiddam exiguum poscentem cerneret venditorem, justum pretium quod multo amplius erat, nec opinanti dedisse. Quid, si etiam sit quisquam nequitia tanta possessus, ut vili vendat quae dimiserunt parentes, et caro emat quae consumant libidines? Non est, ut opinor, incredibilis ista luxuries: et si quaerantur tales, reperiantur, aut etiam non quaesiti fortassis occurrant, qui nequitia majore quam theatrica, propositioni vel pronuntiationi theatricae insultent, magno pretio stupra emendo, parvo autem rura vendendo. Largitionis etiam gratia novimus quosdam emisse frumenta carius, et vilius vendidisse suis civibus. Illud etiam quod vetus poeta dixit Ennius, Omnes
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̃ qđ sequitur ac dicit. Ot uidimus głam eius głam quasi u¬
nigeniti apatre : plenũ gr̃a & ueritate.: Si gratiã referamiis
adscuentiam ueritatẽ ad sapuentiam : puto nos ab illa duarũ
istarũ rerũ dstiictione quam conmenduumus non ab horrere
In reb enĩ ꝑtẽpus ortis. illa sũma grã. ẽ. qđ homo inunitate ꝑso¬
nȩ coniunctus ẽ. dõ : in reb uero et̃nis suma ueritas recte tri¬
biitur dĩ uerbo. Qđ uerbũ idem̃ ẽ. ipse unigenitius apatre:
plenũ grã & ueritate. Id actũ ẽ. ut idem ipse sit mreb pro
nob temporalit̃ gestis : cui ꝑ eandẽ fidem mundamur ut

Expanded text:
asi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis . Si gratiam referamus ad scientiam, veritatem ad sapientiam, puto nos ab illa duarum istarum rerum distinctione, quam commendavimus, non abhorrere. In rebus enim per tempus ortis, illa summa gratia est, quod homo in unitate personae conjunctus est Deo: in rebus vero aeternis summa veritas recte tribuitur Dei Verbo. Quod vero idem ipse est Unigenitus a Patre plenus gratiae et veritatis, id actum est ut idem ipse sit in rebus pro nobis temporaliter gestis, cui per eamde
Abbreviated transcription (Latin):
& reconciliantur uisto. quos ipse uistificat. Quos tamen .e¬
tiam mimicos utiq dilexit: quando quidem filio proprio
non prpercit sed pronob̾ om̃ib cũ adhuc mimici eẽmus
tradidit eũ. Recte ergo apłs sequutus adiungit. Si enĩ cũ i¬
nimici eẽmus. reconciliati sumus dõ ꝑmortẽ filueius. ꝑ quã¬
facta . ẽ. illa remissio peccatoꝵ: multomagis reconciliati sal¬
ui erimus inuita ipsius. In uita salui: qui ꝑmortẽ reconcili¬
ati. Quis enĩ dubitet daturũ amicis uitam suã: ꝓ quib:

Expanded text:
et reconciliantur justo quos ipse justificat. Quos tamen eet reconciliantur justo quos ipse justificat. Quos tamen etiam inimicos utique dilexit: quandoquidem proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus, cum adhuc inimici essemus, tradidit eum. Recte ergo Apostolus secutus adjunxit, Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, per quaissio peccatorum, multo magis reconciliati salvi erimus, in vita ipsius , in vita salvi, qui per mortem reconciliati. Quis enim dubitet daturum amicis vitam suam pro quibus
Abbreviated transcription (Latin):
conformes fueri mmaginis filii euis: ut sit primogenitus mmul¬
ts frĩb. Quos aut̃ prȩdestmauit. illos & uocauit : & quos uo¬
cauit illos & iustificauit. Iuos aut̃ iuftifirauit. illos & glorifi

Expanded text:
conformes fieri imaginis Filii ejus, ut sit primogenitus in mulconformes fieri imaginis Filii ejus, ut sit primogenitus in multis fratribus: quos autem praedestinavit illos et vocavit, et quos vocavit ipsos et justific
Abbreviated transcription (Latin):
ra sine fine habitura.ẽ. fidelit̃ & patrent᷑ exxspectans: diabolus ur¬
ro adominatu & cordib fideliũ foras missus. in quoꝵ dãpnati¬
one atq infichelitate licet dãp̾natus etiam ipse regnabat: tan¬
tũ ꝓ conlicione mortalitatis huius aduersari sinitur: quantũ
eis expedire nouit. de quo sacrȩ litterȩ ꝑsonant ꝑos apłi. fĩ¬
delis ds̃ qui non ꝑmitaet uos tep̾tari suꝑ id qđ potestis. sed fa¬
ciet cũ tep̃tatione etiam exitũ. ⁊ ut possitis sustinere. Prosunt
aut̃ ista mala quȩ fideles pie ꝑferunt uł ad emendanda pec¬
cata : uł ad exertendam ꝓbandamq iustitiam uł ad demons¬
trandã uitȩ huius miseriam: ut illa ubi erit beatitudo uera
atq ꝑpetua . & desideretur arcdentius. & instantius inqra¬
tur. Sed circa tos ista seruantur de quib apłs dicit eximus
qm̃ diligentib dm̃.. om̃a cõperantur inbonũ. his qui scđm ꝓ

Expanded text:
ra sine fine habitura est, fideliter et patienter exspectans. Diabolus enra sine fine habitura est, fideliter et patienter exspectans. Diabolus enim a dominatu et a cordibus fidelium foras missus, in quorum damnatione atque infidelitate licet damnatus etiam ipse regnabat, tantum pro conditione mortalitatis hujus adversari sinitur, quantum eis expedire novit, de quo sacrae Litterae personant per os apostolimittet vos tentari supra id quod potestis; sed faciet cum tentatione etiam exitum, ut possitis sustinere . Prosunt autem ista mala quae fideles pie perferunt, vel ad emendanda peccata, vel ad exercendam probandamque justitiam, vel ad demonstrandam vitae hujus miseriam, ut illa ubi erit beatitudo vera atque perpetua, et desideretur ardentius, et instantius inquiratur. Sed circa eos ista servantur, de quibus Apostolus dicit: Scimus quoniam diligentibus Deum omnia cooperan
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃s ab om̃i debito lib̾ in debite fuso suo sanguine redemisset
peccatoꝵ retib obuolutũ : traheret ad fecundȩ ac sempi¬
t̃nȩ mortis exitium. Sed actenus morerentur ad xp̃i grãn
mundi: qua tenus ꝓ illis ipse mortuus ẽ. xp̃s: carnis tantui
morte non spiritus.
Q. uamuis enĩ & ipsi mors carnis de peccato primi hominis origina¬
lit̃ uenerit : tam̃ bonus eius usus gloriosissimos martyres fecit
Et ideo ñ solũ ipsa sed om̃a scłi huius mala. labores. doloresq ho¬
minũ quam quã de peccatoꝵ & maximȩ de peccati originalis mr¬
ritis ueniant: unde facta .ẽ. & ipsa uita uinculo mortis obstricta
tamen & remissis peccatis remanere debuer̃: cũ quib homo ꝓueri¬
dite certaret: & unde exerceretur uirtus fideliũ: ut norus ho¬
mo ꝑtestamentũ nouũ. int̃ mala huius scłi. nouo scło p̃pararetur.
miseriam quã meruit uita ista dãp̃nata. sapient̃ tolerans. Et qͥa

Expanded text:
Christus ab omni debito liber indebite fuso suo sanguine redemisset, Christus ab omni debito liber indebite fuso suo sanguine redemisset, peccatorum retibus involutum traheret ad secundae ac sempiternae mortis exitium ; sed hactenus morerentur ad Christi gramundi , quatenus pro illis ipse mortuus est Christus, carnis tantum morte, non spiritus. Quamvis enim et ipsa mors carnis de peccato primi hominis originaliter venerit, tamen bonus ejus usus gloriosissimos martyres fecit, et ideo non solum ipsa, sed omnia saeculi hujus mala labores doloresque hominum, quanquam de peccatorum, et maxime de peccati originalis meritis veniant, unde facta est et ipsa vita vinculo mortis obstricta, tamen et remissis peccatis remanere debuerunt, cum quibus homo pro veritate certaret, et unde exerceretur mo per testamentum novum, inter mala hujus saeculi novo saeculo praepararetur, miseriam quam meruit vita ista damnata sapienter tolerans, et quia
Abbreviated transcription (Latin):
uerba dñi nr̃i iħi xp̃i de cȩlo ad se facta cũ primũ uocatus. ẽ
narrat apłs paulus. Mam int̃ cȩtera quȩ audiuit. etiam hoc
sibi dictũ sic loquitur. Ad hoc enĩ tibi apparui. ut constituam
te ministrũ & testem eoꝵ quȩ ame uides. etiam quib preeo ti¬
bi liberans te de popło & de gentib in quos ego mittam te a¬
peroe oculos cȩcoꝵ: ut auertantur atenebris & apotesta¬
te sitane ad dm̃ : &ut accipiant remissionẽ peccatoꝵ & sor¬
tẽ quȩ  in sc̃is. & fidem quȩ mme .ẽ. Unde & exortans idem
apłs credentes ad graꝵ actionẽ dõ patri: qui eruit nos in qͥt
de potistate tenebrarũ. & transtulit in regnũ filii caritatis
sue: in quo habemus redẽptionem insanguine euis: remissio
nẽ peccatoꝵ. In hac redẽptione tanꝗ p̃tiũ pro nob̾ datus. ẽ. san¬
guis xp̃i : quo accepto diabolus non ditatus. ẽ. sed necatus: ut
nos ab eius neocib solueremurł nec quẽquã secũ eoꝵ quos

Expanded text:
u Christi de coelo ad se facta, cum primum vocatus est, narrat apostolus Paulus. Nam inter caetera quae audivit, etiam hoc sibi dictum sic loquitur: Ad hoc enim tibi apparui, ut constituam te ministrum et testem eorum quae a me vides, quibus etiam praeeo tibi, liberans te de populo et de gentibus, in quas ego mitto te aperire oculos caecorum, ut avertantur a tenebris, et a potestate satanae ad Deum, ut accipiant remissionem peccatorum, et sortem quae in sanctis, et fidem quae in me est . Unde et exhortans idem apostolus credentes ad gratiarum actionem Deo Patri: Qui eruit nos, inquit, de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii charitatis suae, in quo habemus redemptionnem peccatorum . In hac redemptione tanquam pretium pro nobis datus est sanguis Christi, quo accepto diabolus non ditatus est, sed ligatus: ut nos ab ejus nexibus solveremur, nec quemquam secum eorum quos
Abbreviated transcription (Latin):
defendatur. Quam proprio appellare uocabulo scientiam indet᷑
apłs:. De qua priusꝗ loquerer. ipsam p̃cipue fidem cõnmendare cura¬
uiꝰa temporalib a terna breuiter ante distinguens. atq ibi de
temporalib disferens. x t̾na uero in hunc librũ differens: ẽtiam de
reb & ternis fidem. tẽp̃oralẽ quidem & temporaliter in creden¬
tiũ cordib habitare. necessariã tamen ꝓpter adipiscenda ipsi ꝑ̧¬
t̃na. eẽ. monstraui. fidẽ quoq de tẽporalib reb quas ꝓnob̾ xt̾nus

Expanded text:
defendatur, quam proprio appellare vocabulo scientiam videtur defendatur, quam proprio appellare vocabulo scientiam videtur Apostolus. De qua prius cum loquerer, ipsam praecipue fidem commendare curavi, a temporalibus aeterna breviter ante distinguens, atque ibi de temporalibus disserens: aeterna vero in hunc librum differens, etiam de rebus aeternis fidem temporalem quidem, et temporaliter in credentium cordibus habitare, necessariam tamen propter adipiscenda ipsa aeterna esse monstravi . Fidem quoque de temporalibus rebus, quas pro nobis
Abbreviated transcription (Latin):
nontacui. Uerũ scđm hanc distinctionẽ qua dixit apłs. alii da¬
tur sermo sapientie. ali i sermo scientiȩ ista diffinitio diuiden¬
da .ẽ. ut rerũ diuinarũ scientia. sapientia propriȩ nuncu¬
petur : humanarũ aut̃ ꝓpriȩ scientiȩ nomen obtineat.
Se qua uolumine tertio decimo disputaui : Hon utiq quiquid
sctri ab homine potest in reb humanis. ubi plurimũ suꝑ uacaneȩ
uanitatis & noxiȩ curiositatis. ẽ. huic scientiȩ tribuens: Sed
illud tantũ modo : qđ fide salubrima quȩ ad uerã beatraidi¬
nẽ ducit gignitur nutritur. defenditur. roboratur. Qua
scientia. nom pollent fideles plurimi : quãus polleant ipsa
fide plurimũ. Aliud .ẽ. enĩ scire tantũ modo. quid homo credere de¬
beat. propt̃ adipiscendam uitã bratã. quȩ non nisi at̾na .ẽ. aliud
aut̃ scire que madmodũ hoc ipsũ & piis opituletur . & contra impios

Expanded text:
non tacui . Verum secundum hanc distinctionem qua dixit Apostolus, Alii danon tacui . Verum secundum hanc distinctionem qua dixit Apostolus, Alii datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae ; ista definitio dividenda est, ut rerum divinarum scientia proprie sapientia nuncupetur, humanarum autem proprie scientiae nomen obtineat: de qua volumine tertio decimo disputavi, non utique quidquid sciri ab homine potest in rebus humanis, ubi plurimum supervacaneae vanitatis et noxiae curiositatis est, huic scientiae tribuens, sed illud tantummodo quo fides saluberrima, quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: qua scientia non pollent fideles plurimi, quamvis polleant ipsa fide plurimum. Aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat propter adipiscendam vitam beatam, quae non nisi aeterna est: aliud autem, scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur, et contra impios
Abbreviated transcription (Latin):
cellere: non nisi philosophus uocaretur. An ideo sapientẽ ꝓfite¬
ri. taliũ hominũ nullus audebat:. quia sire ullo peccato putabant
eẽ. sapientẽ : hoc aut̃ nr̃a scriptura non dicit: Quȩ dicit argu¬
r. sapientẽ & amabit te Profecto enĩ indicat habere peccatũ:
quẽ censet arguendũ. Sed ego ne sic quidem sapientẽ audeo
ꝓfiteri. Satis . ẽ. mihi qđ etiã ipsi negare non possunt: er̃. etiam
philosophoꝵ id ẽ. amatoꝵ sapientiȩ desapientia disputare
Non enĩ hoc illi facere deftiterunt : qui se amatores sapientiȩ potiꝰq sapientes
eẽ. professi sunt. disputantes aut̃ de sapientia definierunt eã :¬
dicentes : sapientia ẽ rerũ hmanarũ diumarũq scuentia
Unde ego quoq in libro superiore utrarũq rerũ cognitionẽ.
id ẽ. diuinarũ atq humanarũ : & sapientũ & scientiã dicipossẽ

Expanded text:
cellere, non nisi philosophus vocaretur. An ideo sapientem profitecellere, non nisi philosophus vocaretur. An ideo sapientem profiteri talium hominum nullus audebat, quia sine ullo peccato putabant esse sapientem? Hoc autem nostra Scriptura non dicit, quae dicit: Argue sapientem, et amabit te . Profecto enim judicat habere peccatum, quem censet arguendum. Sed ego nec sic quidem sapientem me audeo profiteri: satis est mihi, quod etiam ipsi negare non possunt, esse etiam philosophi, id est amatoris sapientiae, de sapientia disputare. Non enim hoc illi facere destiterunt, qui se amatores sapientiae potius quam sapientes esse professi sunt. 3. Disputantes autem de sapientia, definierunt eam dicentes: Sapientia est rerum humanarum divinarumque scientia. Unde ego quoque in libro superiore utrarumque rerum cognitionem, id est divinarum atque humanarum, et sapientiam et scientiam dici posse
Abbreviated transcription (Latin):
disciplinam pater eiꝰ: Et illud euidentius in eadem. Om̃is ue
Postea uero fructũ pacificũ is qui ꝑ eam certarunt reddet
iusticie. Ds̃ ergo ipse. sũma sapientia : cultus acit̃ dĩ sapien¬
tia .ẽ. hominis: de qua nunc loquiꝰtur. Nam sapuentia huius
mundi: stultitia : apud dm̃. Srd̃m hanc itaq sapientiam quȩ
dĩ cultus ẽ. ait scã scriptura. Multitudo sapientiũ. sanitas. ẽ. orb
t̃rarũ. Sed si sapientia disputare sapientiũ . ẽ. quid agimus:
Nũ qui dnã ꝓfiteri audebimus sipientiã. nesit nr̃a de illa impu¬
dens disputatio : Nonne t̾rebimur exemplo phytagorȩ :
Qui cũ ausus nonfuisset sapientiam ꝓfiteri: philosophũ potuis
id .ẽ amatorẽ sapientiȩ se .ẽe. respondit. Aqͦ id nom̃ exortũ ita
de inceps posteris placuit: ut quantalibet de reb: ad sapienti¬
am ꝑtinentib doctrina quisq uł sibi uł aliis uideretur ex¬

Expanded text:
disciplinam pater ejus? et illud evidentius in eadem, Omnis enidisciplinam pater ejus? et illud evidentius in eadem, Omnis enipostea vero fructum pacificum iis qui per eam certarunt, reddet justitiae . Deus ergo ipse summa sapientia, cultus autem Dei sapientia est hominis, de qua nunc loquimur. Nam sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum . Secundum hanc itaque sapientiam, quae Dei cultus est, ait sancta Scriptura: Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum . 2. Sed si de sapientia disputare sapientium est, quid agemus? Numquidnam profiteri audebimus sapientiam, ne sit nostra de illa impudens disputatio? Nonne terrebimur exemplo Pythagorae? qui cum ausus non fuisset sapientem profiteri, philosophum potius, id est amatorem sapientiae se esse respondit: a quo id nomen exortum ita deinceps posteris placuit, ut quantalibet de rebus ad sapientiam pertinentibus doctrina quisque vel sibi vel aliis videretur ex
Abbreviated transcription (Latin):
unc de sapientia nobis .ẽ. disserendũ : non illa dĩ. quȩ
proculdubio ds̃ . ẽ. Nam sapientia dĩ unigenitus filius¬
eius dicitur. Sed loquimur de hominis sapientia : uera ta
usitatius nuncupetur : Theosebia uero quia uno uerbo ꝓ¬
ferri non potest. melius interp̃tatur duob: ut dicaturr po¬
tius dei cultus. Hanc . ex̃. hominis sapientiam. qđ & induo¬
decimo huus operis uolumine iam posuimus. scripture sc̃
auctoritate. monstratur in libro serui dei iob: ubi legitur d
sapientia dixisse homini: ecce pietas . ẽ. sipientia : abstinere iu¬
tẽ amalis scientia. Siue etiam ut nonnulli ex grȩco ẽp̃istetu
oit̃pretati sinit: disciplina.ẽ. Quȩ utiq adiscendo nom̃ accepit
unde & scientia dici potest. Ad hoc enĩ queq resdicitur ut sci¬
atur : quamuis alia notione in his que ꝓpeccatis siis mala u¬
nusquisq patitur. ut corrigatur. dici soleat disciplina. Unde
illud . ẽ. inepistola ad hebryos. Suis .ẽ. enĩ filius cui non det

Expanded text:
 disserendum: non de illa Dei, quae procul dubio Deus est; nam sapientia Dei Filius ejus unigenitus dicitur : sed loquemur de hominis sapientia, vera tamusitatius nuncupetur: θεοσέβεια vero quia uno verbo perfecte non potest, melius duobus interpretatur, ut dicatur potius Dei cultus. Hanc esse hominis sapientiam, quod et in duodecimo hujus operis volumine jam posuimus , Scripturae sanctae auctoritate monstratur, in libro Dei servi Job, ubi legitur Dei sapientiam dixisse homini, Ecce pietas est sapientia; abstinere autem a malis, scientia ; sive etiam, ut non nulli de graeco ἐπιστήμην interpretati sunt, disciplina quae utique a discendo nomen accepit, unde et scientia dici potest. Ad hoc enim quaeque res discitur, ut sciatur. Quamvis alia notione, in iis quae pro peccatis suis mala quisque patitur ut corrigatur, dici soleat disciplina. Unde illud est in Epistola ad Hebraeos, Quis enim est filius, cui non det
Abbreviated transcription (Latin):
prius. & potentia postea. diabolũ uicit. Iustitia scilicet. quia
nullũ peccatũ habuit : & ab illo .ẽ. in iustissimȩ occisus. Poten¬
tia uero . quia reuixit mortuus. nũ quã postra morturus.
Ded potentia diabolũ deuicisset. etiam si ab illo non potu¬
isset. occidi: quamuis maioris sit potentiȩ. etum ipsam mor¬
tẽ uincere resurgendo: quã uitare uiuendo. Sed aliud ẽ
ꝓpt̃ quod iustificamur m xp̃i sanguine : cũ ꝑ remissionẽ
peccatoꝵ eruimur de diaboli potestate: hoc ad id ꝑtmet
qđ axp̃o iustitia di abolus uincitur non potentia. Ex infir¬
mitate quippe quam suscepit in carne mortali : non exim¬
mortali potentia crucifixus . ẽ. xp̃s : dequa tam̃ infirmita¬
te ait apostolus : qđ infirmũ ẽ dĩ fortius ẽ hominib .XU

Expanded text:
prius, et potentia postea diabolum vicit: justitia scilicet, quia prius, et potentia postea diabolum vicit: justitia scilicet, quia nullum peccatum habuit, et ab illo injustissime est occisus; potentia vero, quia revixit mortuus, nunquam postea moriturus . Sed potentia diabolum vicisset, etiamsi ab illo non potuisset occidi: quamvis majoris sit potentiae etiam ipsam mortem vincere resurgendo, quam vitare vivendo. Sed aliud est propter quod justificamur in Christi sanguine, cum per remissionem peccatorum eruimur a diaboli potestate: hoc ad id pertinet, quod a Christo justitia diabolus vincitur, non potentia. Ex infirmitate quippe quam suscepit in carne mortali, non ex immortali potentia crucifixus est Christus: de qua tamen infirmitate ait Apostolus, Quod infirmum est Dei, fortius est hominibu
Abbreviated transcription (Latin):
liusset: Sed post posuit qđ potuit : ut prius ageret qđ oportu¬
it.ldeo aut̃ illũ. ẽeopus erat & hominẽ & dm̃. Nisi enĩ homo eẽt
non posset occidi: nisi & ds̃. eẽt. non crederetur noluisse qđ po¬
fuisse iustitiam : sed ei defuisse potentiam putaremus. Nunc
uero humana pro nob passus. ẽ : quia homo erat. Sed si noluis set
etiam non pati potuisset : quia & ds̃ erat ldõ gratior facta .ẽ. in
humilitate iustitia : quia posset si noluisset humilitatẽ non ppe¬
ti. tanta in diuinitate uistitia. Ac sic amoriente tam potente
nob mortalib impotentib & connendata ẽ. iusticia : & ꝓmissa
potentia. Horũ enĩ duoꝵ unũ fecit. moriendo. alterũ resur¬
gendo. Quid enĩ iustius quã usq ad mortẽ crucis prouisti¬
cia ꝑuenire : Et quid potentius quã resurgere amortuis &
incelũ cũ ipsa carne inqua . ẽ occisus ascendereꝰ lustitia ergo

Expanded text:
isset? Sed postposuit quod potuit, ut prius ageret quod oportuisset? Sed postposuit quod potuit, ut prius ageret quod oportuit. Ideo autem illum esse opus erat, et hominem, et Deum. Nisi enim homo esset, non posset occidi: nisi Deus esset, non crederetur noluisse quod poae praelatam fuisse, sed ei defuisse potentiam putaremus. Nunc vero humana pro nobis passus est, quia homo erat; sed si noluisset, etiam hoc non pati potuisset, quia et Deus erat. Ideo gratior facta est in humilitate justitia, quia posset si noluisset humilitatem non perpeti tanta in divinitate potentia: ac sic a moriente tam potente, nobis mortalibus impotentibus, et commendata est justitia, et promissa potentia. Horum enim duorum unum fecit moriendo, alterum resurgendo. Quid enim justius, quam usque ad mortem crucis pro justitia pervenire? et quid potentius, quam resurgere a mortuis, et in coelum cum ipsa carne in qua est occisus ascendere? Et justitia ergo
Abbreviated transcription (Latin):
tĩtia iłii xp̃i: Et quomodo uictus.e: quia cũ mn eo rachil mor¬
tis dignũ inueniret: occidit rũ tamen: & utiq ustũ . ẽ. ut de¬
bitoris quos tenebat. liberi dimittantur i eum credentes quẽ
sine ullo debito occidit: hoc. ẽ. quod ustificari dicimur in xp̃i
singiune. Sic quippe uiremissionẽ peccatoꝵ nr̃oꝵ. innocens ille¬
saigius effusis .ẽ. unde se dicit inpsabnis mmortus liberum.
dic̃. Quȩ non rapui. tunc exsoluebam. Rapinam uolens intel¬
ligi peccatũ : quia usurpatũ . ẽ. contra licitũ. Unde ꝑos etiam
carnis suꝑ̧. sic̃ meuuangelio legitur. dic̃ Ecce urenit proiceps
mundi hiuus & rime nichil muenit: id ẽ. nulluĩ peccatum:
sed ut scunt om̃s inqͥt quia uoluntatem patris mei facio surgite¬
ramus hinc. Et ꝑgit inde ad passionẽ: ut ꝓdebitorib nob̃ qđ
ipse non debebat exsolueret. Nũquid isto iure ȩquissimo diabo¬
lus uinceretur : si potentia xp̃s cũ illo agere. non iustitia uolu¬

Expanded text:
n eo nihil morte dignum inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est ut debitores quos tenebat, liberi dimittantur, in eum credentes quem sine ullo debito occidit. Hoc est quod justificari dicimur in Christi sanguine . Sic quippe in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde se dicit in Psalmis in mortuis liberum .dicit, Quae non rapui, tunc exsolvebam : rapinam volens intelligi peccatum, quia usurpatum est contra licitum. Unde per os etiam carnis suae, sicut in Evangelio legitur, dicit, Ecce venit princeps mundi hujus, et in me nihil invenit, id est, nullum peccatum: sed ut sciant omnes, inquit, quia voluntatem Patris mei facio, surgiteeamus hinc . Et pergit inde ad passionem, ut pro debitoribus nobis quod ipse non debebat exsolveret. Numquid isto jure aequissimo diabolus vinceretur, si potentia Christus cum illo agere, non justitia volu
Abbreviated transcription (Latin):
uidebatur : id x̃. quando xp̃s occisus . ẽ. Tunc enĩ sanguis ille qm̃
eius erat qui nullũ habuit om̃ino peccatũ. adremissionẽ nr̃oꝵ fu
ñis ẽ. peccatoꝵ : ut quia ros diabolus merito tenebat. quos pec¬
cati reos condicione mortis obstroncit: hos ꝑ eũ merito dimit¬
teret. quẽ nullius peccati reũ. imerito p̾ȩna mortis affe¬
cit. hac iustitia uictuis & hoc uinculo uictus ẽ fortis. ut uasa
eius erperentur quȩ apud eũ cũ ipso & angelis rius fuerant ua

Expanded text:
videbatur, id est, quando Christus occisus est. Tunc enim sanguis ille, quoniam ejus erat qui nullum habuit omnino peccatum, ad remissionem nostrorum fusus est peccatorum, ut quia eos diabolus merito tenebat, quos peccati reos conditione mortis obstrinxit, hos per eum merito dimitteret, quem nullius peccati reum immerito poena mortis affecit. Hac justitia victus, et hoc vinculo vinctus est fortis, ut vasa ejus eriperentur , quae apud eum cum ipso
Abbreviated transcription (Latin):
uolunt ꝓpt̃ umcendos homines. Ut quid hoc. nisi ut uere uc¬
tifalso uncant nec sint ueritate. sed opinione uictores: Ue¬
lit homo prudens. eẽ. uelit fortis. uelit temperans. uelit uistus:
atq ut hic uericit̾ possit. potentiam plane obtet atq appetat ut
potens sit inse ipso: & miro modo aduersũ se ipsum prose ipso. Side¬
ra urro que bene uult & tamen non potest. sicut.ẽ. in mortasis e

Expanded text:
volunt propter vincendos homines; utquid hoc, nisi ut vere vicvolunt propter vincendos homines; utquid hoc, nisi ut vere victi falso vincant, nec sint veritate, sed opinione victores? Velit homo prudens esse, velit fortis, velit temperans, velit justus, atque ut haec veraciter possit, potentiam plane optet, atque appetat ut potens sit in seipso, et miro modo adversus se ipsum pro se ipso. Caetera vero quae bene vult, et tamen non potest, s
Abbreviated transcription (Latin):
trȩ : uidiciariam potestatẽ facit. Pertoret aut̃ iustitia aduo¬
luntatem bonam: unde dictũ . ẽ. abangelis nato xp̃o. gła mex
sequi debet iustitiam: non prȩirȩ. Icdeo & in reb secundis poni¬
tur idẽ. prosperis: Secundȩ aut̃.: asequendo sunt dictȩ. Cũ
enĩ beatũ facunt sicut superius disputauimus diȩ res bene uellȩ
& posse qđ urlis. non debet. ẽẽ. illa ꝑuersitas quȩ in eadem dispu¬
tatione notata .ẽ: ut ex diub reb quȩ faciunt beatũ. posiẽ
qđ uelit homo eligat. & uelle qđ oportet negligat: cũ prus
debrat habere uoluntatẽ bonã. magnã uero postea potestatem.
boma porro uoluntas purganda ẽ. iuitiis: a quib si umcitur ho¬
mõ adhoc umcitur ut male uelit. Gt bona iam uoluntas eius qͦ¬
modo erit : obtandũ ẽ itaq ut potestas nunc detur. fed contra
uitia : propt̃que uincenda potentes. ex̃. nolunt homines. &

Expanded text:
tiae, judiciariam potestatem facit. Pertinet autem justitia ad votiae, judiciariam potestatem facit. Pertinet autem justitia ad voluntatem bonam: unde dictum est ab Angelis nato Christo, Glorisequi debet justitiam, non praeire: ideo et in rebus secundis ponitur, id est prosperis: secundae autem a sequendo sunt dictae. Cum enim beatum faciant, sicut superius disputavimus, duae res, bene velle, et posse quod velis, non debet esse illa perversitas, quae in eadem disputatione notata est, ut ex duabus rebus quae faciunt beatum, posse quod velit homo eligat, et velle quod oportet negligat; cum prius debeat habere voluntatem bonam, magnam vero postea potestatem. Bona porro voluntas purganda est a vitiis, a quibus si vincitur homo, ad hoc vincitur ut male velit, et bona jam voluntas ejus quomodo erit? Optandum est itaque ut potestas nunc detur, sed contra vitia, propter quae vincenda potentes nolunt esse homines, et
Abbreviated transcription (Latin):
tes uocantur int̾ra. ridicula infirmitas inurnitur: & ibi fodi¬
tur peccatori fouea. ubi uidentur mali plurimũ posse. Cantat
aut̃ uistus & dicit. Beatus homo quẽ tu erudieris dñe. & exle¬
ge tua docueris eũ: ut mitiges eũ adieb malis. donec focha
tur peccatori foriea. Qm̃ non repellet ch̃s plebem suam . & he¬
reditatẽ suam non derelinquet. quo ad usq uisticia conuertat᷑
inuidiciũ : & qui habent eam. om̃s recti sunt corde. Hoc igitur tẽpo¬
re quo differtur potentia populi dĩ. non repellet dñs plebẽ
suam & hereditatẽ suã non derelinquet: quantalibet acerba &
indigna. ipsa humilis atq: infirma patiatur. quo adisq iustitia
quam nimc habet infirmitas pioꝵ conuertatur iniudiciũ : hoc
.ẽ. udcandi accipiat potestatem. Qđ iustis infine feruatur:
cũ prȩcedente uistitia. ordine suo fuerit potentia subsecuta.
Potentia quippe adumcta iusticiȩ. uł iustitia accedente poten¬

Expanded text:
tes vocantur in terra, ridicula infirmitas invenitur, et ibi fodites vocantur in terra, ridicula infirmitas invenitur, et ibi foditur peccatori fovea, ubi videntur mali plurimum posse. Cantat autem justus et dicit: Beatus homo quem tu erudieris, Domine, et de lege tua docueris eum: ut mitiges ei plebem suam, et haereditatem suam non derelinquet: quoadusque justitia convertatur in judicium, et qui habent eam, omnes recto sunt corde . Hoc ergo tempore quo differtur potentia populi Dei, non repellet Dominus plebem suam, et haereditatem suam non derelinquet; quantalibet acerba et indigna ipsa humilis atque infirma patiatur, quoadusque justitia quam nunc habet infirmitas piorum, convertatur in judicium, hoc est, judicandi accipiat potestatem: quod justis in fine servatur, cum praecedentem justitiam ordine suo fuerit potentia subsecuta. Potentia quippe adjuncta justitiae, vel justitia accedens poten