comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uendi ad iter uirtutis edoceat.
Medicatio inmorib scdm affectꝰ.
& cogitationes & oꝑa. In affecti¬
bus considerandũ ẽ. ut sint recti.
sinceri. hoc ẽ ad id ad qͦd debens
ẽẽ. & quomͦ debent ẽẽ. Diligere
eñi qͦd ñ oportet malũ est. & si¬
militer quod diligẽ oportet. di-¬
lig̾e quomͦ ñ opordet. malum est.
Itaq bonus affectꝰ est qͣndo ẽ ad
id ad qͦd debet. & quomͦ debet.
Amon sororẽ dilexit. & erat affec¬
tus ad quod debuit. s qͥa maledi-¬
lexit. ñ erat quomͦ debuit. Igitur
affectiis eẽ potest adid ad quodde¬
bet. & ñ quomͦ debet. Numquã
autẽ eẽ potest quomͦ debet. nͥ adio
ad quod debet. In eo ad quod de¬
bet rectus. & quomͦ debet. sincerꝰ
In cogitationib considerandum
ut sint mundȩ & ordinatȩ. Mim¬
dȩ sunt. qͣndo neq de malis affec¬
tionib generant᷑. neq malas gene¬
rant affectiones. Ordinate sunt.
qͣndo rationabilit̾ hoc ẽ tempore

Expanded text:
vendi ad iter virtutis edoceat. vendi ad iter virtutis edoceat. Meditatio in moribus secundum affectus, et cogitationes, et opera. In affectibus considerandum est ut sint recti, sinceri, hoc est ad id ad quod debent esse, et quomodo debent esse. Diligere enim quod non oportet malum est, et similiter quod diligere oportet, diligere quomodo non oportet, malum est. Itaque bonus affectus est, quando est ad id, ad quod debet et quomodo debet. Amnon sororem dilexit, et erat affectus ad quod debuit, sed quia male dilexit, non erat quomodo debuit . Igitur affectus esse potest ad id, ad quod debet et non quomodo debet. Nunquam autem esse potest quomodo debet, nisi ad id ad quod debet. In eo ad quod debet rectus, et quomodo debet sincerus. In cogitationibus considerandum, ut sint mundae et ordinatae. Mundae sunt, quando neque de malis affectionibus generantur, neque malas generant affectiones. Ordinatae sunt, quando rationabiliter, hoc est tempore
Abbreviated transcription (Latin):
allegoriã. tropologiã. Scđm hy¬
storiam ẽ. qͣndo eorũ quȩ facta st̃
rationẽ uł quȩrumꝰ. uł admiram᷑.
suis temporib & locis. & modo
congruo ꝑfectam. In hac: consi¬
deratio iudicioꝵ diuinoꝵ me¬
dicatitẽ exercet. quȩ nullis tem¬
porib recta de fuerunt & iusta
quib factum ẽ quod oportuit. et
redditũ quod iustũ fuit. Scd̃m al¬
legoriã. meditatio oꝑatur. in dispo¬
sicione p̃cedentiũ. futuroꝵ signifi¬
cationẽ attendens mira ratione &
ꝓuidentia coaptat᷑a sicut oportu¬
it ad intelligentiã. & fidei formã
fabricandam. In tropologia me¬
ditatio oꝑatur quẽ fructũ dicta
afferant exquirens quid facien¬
dum insiment. uł qͥd doceant ẽẽ
uitandũ. Quid ad eruditionem.
qͥd ad exhortationẽ. qͥd ad conso¬
lationẽ. qͥd ad t̾rorem scͥpturȩ lec¬
tio ꝓponat. quid ad incelligen¬
tiam uirtutis illuminet .. quid
nutriat affectionẽ. qͥd formã ui¬

Expanded text:
allegoriam, tropologiam. Secundum hiallegoriam, tropologiam. Secundum historiam est, quando eorum quae facta sunt rationem vel quaerimus, vel admiramur suis temporibus, et locis, et modo congruo perfectam. In hac consideratio judiciorum divinorum meditantem exercet, quae nullis temporibus recta defuerunt et justa, quibus factum est quod oportuit, et redditum quod justum fuit. Secundum allegoriam meditatio operatur in dispositione praecedentium, futurorum significationem attendens mira ratione et providentia coaptatam sicut oportuit ad intelligentiam, et fidei formam fabricandam. In tropologia meditatio operatur quem fructum dicta afferant, exquirens quid faciendum insinuent, vel quid doceant esse vitandum; quid ad eruditionem, quid ad exhortationem, quid ad consolationem, quid ad terrorem scripturae lectio proponat, quid ad intelligentiam virtutis illuminet, quid nutriat affectionem, quid formam vi
Abbreviated transcription (Latin):
mus. Item declinam mala uican¬
do mat̾iam peccati. ut ꝓ suꝑbia.
diuitias. ꝓ incontinentia ab un¬
dantiam. ꝓ concupiscentia spe¬
ciem carnis. ꝓiuidia & contenci¬
one uitanda. amorẽ possessionis.
hoc ẽ declinare. Item si quẽadmo¬
dũ om̃e malũ declinandũ p̃cipit᷑.
sic om̃e bonũ faciendũ iubetur. & siẽ
qͥ non om̃e malum declinat. sic qui
non om̃e bonũ facit. reusẽ. S si sic
ẽ. qͥs non ẽ reus: Ergo ab om̃i malo
declinare iubem᷑. Bona autẽquȩ¬
dam sunt necessitatis. quȩdam uo¬
luntatis. Hecessitatis sunt quȩ suis
in p̃cepto. & uoto. Decȩt̾is siquid
suꝑerogat᷑. redditur. si nichil: non
imputatur. Item meditatio in lec¬
tione ẽ. quomͦ sint quȩ sciunt᷑ qͥa
meditatio excogitatio consilii qͦ¬
mͦ impleant᷑ quȩ sciunt᷑: quia in¬
utilit̃ sciunt᷑ nisi impleant᷑. Item
meditatio in lectione ẽ triplicis
considerationis. scđm hystoriam.

Expanded text:
mus. Item declinamus mala vitanmus. Item declinamus mala vitando materiam peccati, ut pro superbia, divitias, pro incontinentia abundantiam, pro concupiscentia speciem carnis, pro invidia et contentione vitanda amorem possessionis. Hoc est declinare. Item, si quemadmodum omne malum declinandum praecipitur, sic omne bonum faciendum jubetur. Et sicut qui non omne malum declinat, sic qui non omne bonum facit, reus est. Sed si sic est quis non est reus? Ergo ab omni malo declinare jubemur. Bona autem quaedam sunt necessitatis, quaedam voluntatis. Necessitatis sunt quae sunt in praecepto et voto; de caeteris si quid supererogatur redditur, si nihil non imputatur. Item meditatio in lectione est, quomodo sint quae sciuntur quia meditatio excogitatio consilii quomodo implentur quae sciuntur, quia inutiliter sciuntur nisi impleantur. Item, meditatio in lectione est triplicis considerationis. Secundum historiam,
Abbreviated transcription (Latin):
in cȩlo cuncta equalia. in t̃ra alta
& dep̃ssa. ꝓ hoc admmiratio. Causa:
ꝓpter uitam t̾renã terra: ꝓpt̃ uitã
celestẽ. cęlum. Pro hac questio. Ra-¬
tio. Qualis t̾ra. talis uita terrena: qͣ¬
iecęlũ. calis uita cȩlestis. Prohac in¬
uestigatio. In lectione autẽ sic con¬
sidandũ. Primo lectio ad cognoscen¬
dam ueritatẽ mat̾iam ministrat.
meditatio coaptat. oratio subleuat.
oꝑatio cõponit. contemplatio in
ip̃sa exultat. In scripturis medi-¬
catio ẽ quomͦ scire oporteat. Exem¬
plum. Scͥptũ est. Declina a malo
et fac bonum. Accedit meditatio
lectioni quare dixit pͥus declina a
malo & postea fac bonũ. Causa:
quia nͥ prius mala recedant. ñ
adueniunt bona. Ratio. Sicut
pͥus mala germina eradicantur.
postea plantant᷑ bona. Item qua-¬
redixit declina amalo. qͥa in itine¬
re occurrunt. Itẽ declina: qͥa ubi
fortitudine resistere ñ possumꝰ. con¬
silio & ratione dedinando euadi-¬

Expanded text:
in coelo cuncta aequalia, in terra alta in coelo cuncta aequalia, in terra alta et depressa: pro hac admiratio. Causa, propter vitam terrenam terra, propter vitam coelestem coelum: pro hac quaestio. Ratio, qualis terra, talis vita terrena; quale coelum, talis vita coelestis: pro hac investigatio. In lectione autem sic considerandum. Primo lectio ad cognoscendam veritatem materiam ministrat, meditatio coaptat, oratio sublevat, operatio componit, contemplatio in ipsa exsultat. In Scripturis meditatio est, quomodo scire oporteat. Exemplum scriptum est: Declina a malo, et fac bonum . Accedit meditatio lectioni, quare dixit prius, declina a malo, et postea fac bonum. Causa, quia nisi prius mala recedant, non adveniunt bona. Ratio, sicut prius mala germina eradicantur, postea plantantur bona. Item quare dixit: Declina a malo? Quia in itinere occurrunt. Item declina, quia ubi fortitudine resistere non possumus, consilio et ratione declinando evadi
Abbreviated transcription (Latin):
monstretur. & pͥmũ rationabiliter
a dõ conditus. & pꝰmodũ miscłit̃
reparatus. Ibi quoq dũ condere¬
tur gratuito factũ opus rationa¬
bile. & hic dũ redimeretur ratio¬
nabilit̃ impletũ opꝰ gr̃ȩ. Quatu¬
orgͥ sunt ꝑ quȩ sermo subsequeis
ordine decurrere debet. id est pri¬
mũ quarecreatus sit homo. dem¬
de qualis creatus sit. deinde qua¬
lit lapsus sit. postremo autẽ qua¬
edicatio est frequens cogi¬
tatio. modũ. & carisam. et
rationẽ uniuscuiꝰq reim
uestigans. Modum quid sit. causĩ
quare sit. rationẽ quomͦ sit. Tria
sunt genera meditationũ. Unũ
in creaturis. Unũ in scͥpturis. Unĩ
in morib. Primũ surgit ex am¬
miratione. scđm ex lectione. t̾ciũ
ex circumspectione. In pͥmo ad¬
miratio questionẽ generat. quȩstio
inuestigationẽ. inuestigatioure¬
stigatis inuentionẽ. Admiratio
est dispositionis. questio cause.i
uestigatio rationis. Dispositio est.

Expanded text:
monstretur et primum rationabiliter monstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur gratuito factum opus rationabile; et hic dum redimeretur rationabiliter impletum opus gratr sunt per quae sermo subsequens ordine decurrere debet, id est, primum quare creatus sit homo; deinde qualis creatus sit; deinde qualiter lapsus sit; postremo autem quaMeditatio est frequens cogitatio modum, et causam et rationem uniuscujusque rei investigans; modum quid sit, causam quare sit; rationem quomodo sit. Tria sunt genera meditationum, unum in creaturis, unum in scripturis, unum in moribus. Primum surgit ex admiratione, secundum ex lectione, tertium ex circumspectione. In primo admiratio quaestionem generat, quaestio investigationem, investigatio inventionem. Admiratio est dispositionis, quaestio causae, investigatio rationis. Dispositio est
Abbreviated transcription (Latin):
incipiendũ est condicione pͥmi
parentis. & eruendũ paulatim ꝓ¬
gredientib nob semꝑ ad ea quȩ or¬
dine subsecunt᷑. S breuit̃ in clau¬
sula ipsa supra dicta colligimꝰ ad
intelligentiam dicendoꝵ compa¬
randam. Oꝑa gͦ conditionis. id est
mundus iste sensilis. cũ om̃ib ele¬
m̃tis suis. in mat̾ia quidẽ anteom¬
nẽ diem intempore parit̃ & cum
tempore facta st̃. postea sex dieb
in formã disposica. trib pͥmis
dieb ordinata. & sequentib tͥb
ornata. Nouissime. sexta die fac¬
tus ẽhomo adam. & eua ꝓpter
qũe facta sunt cȩt̾a om̃ia. & ipse
in paradyso collocatꝰ ẽ pͥmo man¬
surus ibi & oꝑaturus. ut post opꝰ
consuminatũ & obȩdientiã i¬
pletã. exinde illuc ꝓueheretur.
ubi semꝑ erat mansurus. S qͥa
sequentis oꝑis seriem a conditi¬
one pͥmi hominis deducere insti¬
tuimꝰ. iustũ est ut in ipso exordio
libri. pͥmũ causam condicionis
humanȩ inuestigemꝰ. ut simulde¬

Expanded text:
mi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul de
Abbreviated transcription (Latin):
luntate hominis similiter.
in illo fuit. Et quia homo fuit. sumi¬
lit̃ uoluntas bumana millofuit.
Non dico humanã quam culpa et
uitiũ hominis facit. s qũa naturabo¬
minis requirit. Ergo inxp̃o dima
& similiter humana uoluntas imp¬
so fuit. in qͣntũ ipse homo fuit. Hu¬
mana autẽ uoluntas triplicit᷑ consi¬
deratur. Scd̾m rationẽ. scđm pietati
scd̾m carne. Ergo in xp̃o uoluntas
fuic diuinitatis. & uoluntas rõnis.
& uoluntas pietatis. & uoluntas
carnis. Uoluntas diuinitatis ꝑ nuisti¬
ciam sententiam dictabat. uolun¬
tasrationis ꝑ obȩdientiã ueritatẽ ap¬
probabat. uoluntas pietatis ꝑ compi¬
sionẽ inmalo alieno suspirabat. uo¬
luntas carins ꝑ passionẽ in malo
ꝓpͥo murmurabat. Uide sinon oĩa
hȩc in xp̃o iuenias. Ille leprosusqͥ
sanitatẽ precabatur & maiestatẽ con¬
fitebat᷑. potentiã uoluntatis diimȩ
confes susest dicens. Dñe siuis. po¬
tesme r mundare. Et dñs ut eiꝰdẽ
uOluntatis diuinȩ & sententi.¬

Expanded text:
minis similiter. in illo fuit. Et quia etiam homo fuit, similiter voluntas humana in illo fuit. Non dico humanam quam culpa et vitium hominis facit, sed quam natura hominis requirit. Ergo in Christo divina uit; et similiter humana voluntas in ipso fuit in quantum ipse homo fuit. Humana autem voluntas tripliciter consideratur; secundum rationem, secundum pietatem, secundum carnem. Ergo in Christo voluntas fuit divinitatiet voluntas pietatis et voluntas carnis. Voluntas divinitatis per justitiam sententiam dictabat; voluntas rationis per obedientiam, veritatem approbat; voluntas pietatis per compassionem in malo alieno suspirabat; voluntas carnis per passionem in malo proprio murmurabat. Vide an non omnia haec in Christo. Ille leprosus qui sanitatem precabatur et majestatem confitebatur, potentiam voluntatis divinae confessus est, dicens: Domine, si vis, potes me mundare . Et Dominus ut ejusdem voluntatis divinae et sententi
Abbreviated transcription (Latin):
facto bono intua adhuc potestate est
ne malũ fiat. Et hoc quidẽ de uerobo¬
no& uero malo intelligendũ est. Sa¬
ne de ñ uero bono & ñ uero malobanc
homiñe cautelã habere oportet. ut
qͥa hȩc in eiꝰ potestate sunt. & eis siue

Expanded text:
facto bono, in tua adhuc potestate est facto bono, in tua adhuc potestate est ne malum fiat. Et hoc quidem de vero bono et vero malo intelligendum est. Sane de non vero bono et non vero malo hanc hominem cautelam habere oportet, ut quia haec in ejus potestate su
Abbreviated transcription (Latin):
tiendũ conceditur. ut inde bonũ ori¬
atur. Propt̾ea cũ dixissetapłs
ubi abundauit iniquitas. ⁊ suꝑ¬
abundauit gr̃a. & quidã ex
hoc occasionẽ sumere conarent᷑.
quasi iccirco homini ma lũ faci¬
endũi eẽt. quatinꝰ ex eo pꝰ modũ bomũ
damnati o iusta ẽ. Si enĩ homo
malefa Icit. & ex eiꝰ malo postea
ds̃ be Anefacit. homo quidẽ ꝓ
eoquod male facit iuste dam¬
Anatur. ds̃ aut̃ẽ ꝓ eo qͦd de ma¬
lo bonũ facit iuste clarificacur.
Quod malum ẽ hominis ẽ. quod ex
malo bonũ est. dĩ est. Propt̾ea tu ma¬
lum caue. quia si malũ feceris. ex eo
bonũ facere ñ potes. Similit̃ qu̾aius
ex uero bono aliq̃u uerũ malũ oria¬
tur. ñ idõ tibi bonũ uitandũ est ne
malũ non eueniat. qͥa etiã cũ bonũ
factũ fuerit. intua adhuc potestate
ẽ. ut malũ nonfiat. Propt̃ hoc nec
malũ facias ꝓpt̾ bonũ. qͥa intuapo¬
testate non ẽ. ut ex malo bonũ fiat.
nec bonũ dimitas ꝓpt̃ malũ. qͥa etiã

Expanded text:
e bonum oriatur. Propterea cum dixisset Apostolus: Ubi abundavit iniquitas, superabundavit et gratia , et quidam ex hoc occasionem sumere conarentur quasi idcirco homini malum faciendum esset, quatenus ex eo postmodum bonum damnatio justa est . Si enim homo male facit, et ex ejus malo postea Deus benefacit, homo quidem pro eo quod malefacit juste damnatur; Deus autem pro eo quod de malo bonum facit juste clarificatur. Quod malum est, hominis est; quod ex malo bonum est, Dei est. Propterea tu malum cave, quia si malum feceris, ex eo bonum facere non potes. Similiter quamvis ex vero bono aliquando verum malum oriatur, non ideo tibi bonum vitandum est, ne malum inde eveniat, quia etiam cum bonum factum fuerit, in tua adhuc potestate est ut malum non fiat. Propter hoc ne malum facias propter bonum, quia in tua potestate non est, ut ex malo bonum fiat; nec bonum dimittas propter malum, quia etiam,
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. sp̃c ꝓmptꝰ est. Prop. ter
uoluntatem carnis quȩ pe¬
nam horrendo ꝑ infirmitatẽ
tatis in passione carnis suȩ sequendo.
cam autẽ infirma. ꝑ naturalẽ ꝓuiden¬
ciam cua malũ suum odire acceꝑat.
passiom renitendo. Scdm uoluntatẽ
itaq dĩtatis in dispositione p̃ceden¬
tẽ. & scd̾m uoluntatẽ rationis diui¬
na dispositionẽ approbant̾ẽ & subse¬
tatẽ autẽ carnis scđm qũa naturalit̃
in qͣntũ homo fuit eandem carnem
suam odio ñ habuit. pati noluit. He¬
ꝙ in hoctam̃ diuinȩ uoluntati con¬
trarius fint. qͥa & hoc ipsum qͦd nolu¬
it. eũ nolle diuina uoluntas fuit. E¬
rat adhuc alia uoluntas in xp̃o. Uo¬
luntas pietatis. siue humanitatis. Nã¬
& ipsa pietas humanitas uocat᷑. & di¬
cunt᷑ humani qͥ pii sunt. & facile alie¬
nis miseriis cõpaciunt᷑. Propriũ est
eñi humanitatis cõpati & moueri
pietate m miseria aliena. Bestia pa¬
ti potest. cõpati autẽ humanitacis ẽ
ꝓprium. Iccirco uoluntas pietatis

Expanded text:
dem promptus est . Propter voluntatem carnis, quae poenam horrendo per infirmitatem tatis in passione carnis suae sequendo. Caro autem infirma, per naturalem providentiam qua malum suum odire acceperat, passioni renitendo. Secundum voluntatem itaque deitatis in dispositione praecedentem, et secundum voluntatem rationis divinam dispositionem approbantem et subseautem voluntatem carnis, secundum quam naturaliter in quantum homo fuit, eamdem carnem suam quia odio non habuit, pati noluit. Neque in hoc tamen divinae voluntati contrarius fuit; quia et hoc ipsum quod noluit eum nolle divinae voluntatis fuit. Erat adhuc alia voluntas in Christo, voluntas pietatis sive humanitatis. Nam ipsa pietas humanitas vocatur, et dicuntur humani qui pii sunt, et facile alienis miseriis compatiuntur. Proprium est enim humanitatis compati et moveri pietate in miseria aliena. Bestia pati potest, compati autem humanitatatis est proprium. Idcirco voluntas pietatis,
Abbreviated transcription (Latin):
Illic ex uero bono uerũ malũ. hic ex
uero malo uerũ bonũ. Irem ex non
uero bono ñ uerũ bonũ nascit᷑. sic̃
qͣndo ex fom̃to corporis sanitascor¬
ꝑalis cõꝑatur. Rursũ ex ñ uerobo¬
no non uerum malum nascit᷑ sicut
quando ex dulcedine cibi faucibus
irritatis ꝑimoderatam edatitatẽ
stomacus oneratur. Ex ñ ueroma¬
loñ uerum malum nascit᷑. sicut
quando ex pena corꝑis infirmitas
corꝑalis generat᷑. Itẽ exñ ueroma¬
loñ uerum bonrum orit᷑: sicut qnͣ
expena corꝑissanitas corꝑał gene¬
rat᷑. Si enim pena malum ẽ. ma
maritudine potionis: sanitas bo¬
num ẽ. in adeptione curationis.
Exuero itẽ bono uerũ bonũ et ñ
uerum malũ orit᷑: sic̃ quando ex
continentia mentis. et corpusabe¬
dendi suꝑfluitate cohibitum in
sua santate conseruat᷑. et caro ꝑ ab¬
stinentiã macerata. ipsa etiã boni
oꝑis executione affligit᷑. Ex uerosi¬
milit̾ maloñ uerum bonũ. ⁊ ñ ue¬

Expanded text:
Illic ex vero bono verum malum; hic ex Illic ex vero bono verum malum; hic ex vere malo verum bonum. Item ex non vero bono non verum bonum nascitdo ex fomento corporis sanitas corporalis comparatur. Rursum ex non vero bono non verum malum nascitur, sicut quando ex dulcedine cibi faucibus irritatis per immoderatam edacitatem stomachus oneratur. Ex non vero malo non verum malum nascitur, sicut quando ex poena corporis infirmitas corporalis generatur. Iteerum bonum oritur, sicut quando ex poena corporis sanitas corporalis generatur. Si enim poena malum est in amaritudine potionis, sanitas bonum est in adeptione curationis. Ex vero item bono non verum bonum; et non verum malum oritur, sicut quando ex continentia mentis et corpus ab edendi superfluitate cohibitum in sua sanitate conservatur, et caro per abstinentiam macerata, ipsa etiam boni operis exsecutione affligitur. Ex vero similiter malo non verum bonum et non ve
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid. Est item quoddã qͦd ñ in
se est bonũ. s ad aliquid. Et est rur-¬
sum aliud quod & inse est bonũ & ad
aliquid. Primũ est infimũ bonum.
scdm medium. t̾erum sũmũ. Sicut
eñ optimũ est qͦd et inse & ad aliud
bonũ est. sic & infimũ est. quod in se
tantũ bonũ est. qͥa illo meliusẽ hoc
qͦd licet in se bonũ non sit. ad aliud
tam̃ bonũ ẽ. Quia enĩ ex eo maius
bonũ est. ipsum ẽẽ melius ẽ. qͥa meliꝰ
est quod ex ipso ẽ. Aliqͣndo autẽ ex
uero bono uerũ bonũ nascitur. sicut
qͣndo ex una uirtute alia uirtꝰ ꝓcrea¬
tur. Aliq̃ñ ex uerobono. uerũ malũ
oritur. sic̃ qͣndo ammꝰ ex uirtute
ꝑfuꝑbiã inflatur. Rursũ ex ue¬
Cuno uitio aliud ꝓcre¬
atur. Itẽ
rũ bonũ
oritur. sicut qͣndo excul¬
pa hu¬
militas oritur. Duo fue¬
runt
phariseus & publicanꝰ.
mus iustus. alter peccator. Ex
iusticia. Apharisei orta ẽ elatio.
ex iniusticia publicani humiliatio.

Expanded text:
aliquid. Est item quoddam, quod non in aliquid. Est item quoddam, quod non in se est bonum, sed ad aliquid. Et est rursum aliud, quod et in se est bonum et ad aliquid. Primum est infimum bonum, secundum medium, tertium summum. Sicut enim optimum est quod et in se et ad aliud bonum est, sic et infimum est quod in se tantum bonum est, quia illo melius est hoc quod, licet in se bonum non sit, ad aliud tamen bonum est. Quia enim ex eo majus bonum est, ipsum esse melius est, quia melius est quod ex ipso est. Aliquando autem ex verbo bono verum bonum nascitur, sicut quando ex una virtute alia virtus procreatur. Aliquando ex vero bono verum malum oritur, sicut quando animus ex virtute per superbiam inflatur. Rursum ex veuno vitio aliud procreatur. Item rum bonum oritur, sicut quando ex culpa humilitas oritur. Duo: fuerunt Pharisaeus et publicanus, us justus, alter peccator. Ex justitia Pharisaei orta est elatio; ex injustitia publicani, humiliatio.
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd ad pȩnã est homini. ds̃ facit. Er¬
go homo culpã facit. ds̃ pęnã. Cul¬
pa uerũ malũ est.pęna ñ uerũ malũ.
Uide dispares factores. Ds̃ facit uerũ
bonũ. homo ñ uerũ bonũ. Rursus
homo uerũ malũ facit. ds̃ non uerũ.
Sicut nullũ malũ ẽ intꝰ ad culp̃ã. qͦd
homo ñfacit. ita nullũ malũ est foris
ad pęnã quod ds̃ non facit. Sed
alũ facit.  sibi facit.
& idõ male facit. Ds̃cũ
malũ fac̃.
ñ sibi facit. s homini
male faci¬
enti. & idõ non male¬
facit. ho¬
mo intus stulte loquit᷑
peccan¬
do. ds̃ foris stulto respõ¬
det se¬
cundũ stultitiam suã¬
uã I peccatũ
puniendo. Sunt gͦqua  tuor. ue¬
rũ bonũ & uerũ malũ. Lñ uerũ
bonũ. & ñ uerũ malũ. & om̃iahȩc
cõꝑatione sũmi boni iudicant᷑. sibo
na st̃ an mala. & si sunt qͣnta sunt.
Tria uͦ sunt generabom. Est quoddã
bonũ quod inse ẽ bonũ. & non ad

Expanded text:
quod ad poenam est homini, Deus facit. Erquod ad poenam est homini, Deus facit. Ergo homo culpam facit, Deus poenam. Culpa verum malum est, poena non verum malum. Vide dispares factores. Deus facit verum bonum, homo non verum bonum. Rursus homo verum malum facit, Deus non verum malum. Sicut nullum malum est intus ad culpam quod homo non facit, ita nullum malum est foris ad poenam quod Deus non facit; sed facit sibi facit, et ideo malefacit. Deus cum malum facit non sibi facit, sed homini malefacienti; et ideo non malefacit. Homo intus stulte loquitur peccando; Deus foris stulto respondet secundum stultitiam ejus peccatum puniendo. Sunt ergo quatuor, verum bonum et verum malum: et non verum bonum et non verum malum. Et omnia haec comparatione summi boni judicantur utrum bona sint an mala; et si sunt, quanta sint. Tria vero sunt genera boni: Est quoddam bonum, quod in se est bonum et non ad
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa uisũ fouent. & scđm uisũ placens
homini. & quȩ magis uisum delec¬
tant. magis bona dicunt᷑. sicut illa
quȩ cruciant mala. Similit in somᷤ
&ecanticis quȩ auditũ delectant bo¬
nadicunt᷑. & quȩ cruciant. mala.
magis mala uł bona. Ad hunc
modum modorib quoq quȩ am¬
plius olfactũ delectant. magis bo
mala nominant᷑. Similit̃ ingustu
& tactu inuenitur. Sic gͦ quecumq
corporalit̃ bona dñr. ꝓpt̾ corpus
hominis bona dñr. ꝓpter quod fac-¬
ta funt. ut illi bona eent om̃ia. Si
gͦ corꝑalia bona om̃ia ad corpꝰ hoĩs
referunt᷑. qͣnta putanda ẽ excellen¬
tia animȩ rõnalis quȩ inestimabi¬
li dignitate ipso corpore suꝑior in¬
uenitur: Quatuor itaq genera di
singunt᷑ uera bona & uera mala.
non uera bona. & non uera mala.
Uera mala homo facit. non uera ma
la patitur. Uera mala st̃ inculpa. ñ
uera mala in pęna. Scriptum ẽ. Si
ẽ malũ in ciuitate qͦd dñs ñ fecerit.
Quod ad culpã homini ẽ homo fac̃.

Expanded text:
quia visum fovent, et secundum visum placent homini; et quae magis visum delectant magis bona dicuntur, sicut illa quae cruciant, mala. Similiter in sonis et canticis quae auditum delectant, bona dicuntur: et quae cruciant mala; magis bona vel mala. Ad hunc modum in odoribus quoque quae amplius olfactum delectant magis bonamala nominantur. Similiter in gustu et tactu invenitur. Sic ergo quaecunque corporaliter bona dicuntur propter corpus hominis, bona dicuntur, propter quod facta sunt ut illi bona essent omnia. Si ergo corporalia bona omnia ad corpus hominis referuntur, quanta putanda est excellentia animae rationalis, quae inaestimabili dignitate ipso corpore superior invenitur? Quatuor itaque genera boni distinguuntur, vera bona et vera mala, non vera bona et non vera mala. Vera mala homo facit; non vera mala homo patitur. Vera mala sunt in culpa, non vera mala sunt in poena. Scriptum est: Si est malum in civitate quod Dominus non fecerit . Quod ad culpam homini est, homo facit;
Abbreviated transcription (Latin):
milit̾ scđm naturã humanitatis
in xp̃o inuenitur. Cũ appropinqua¬
ret hierłm uidens ciuitatẽ fleuit suꝑ
eam. Quare flebat sinondolebat: Er¬
go noluit qͦd doluit. Quid doi.at:
Perditionẽ. Sidoluit de ꝑdicione illoꝵ.
noluit ꝑditionẽ illorũ. Quomͦ nolu¬
it: Scdm uoluntate utiq diuinam
quod iustũ futurũ erat uoluit. scđm

Expanded text:
m naturam humanitatis in Christo invenitur. Cum appropinquaret Jerusalem videns civitatem flevit super eam . Quare flebat si non dolebat? Ergo noluit quod doluit. Quid doluit? perditionem. Si doluit de perditione illorum, noluit perditionem illorum. Quomodo noluit? Secundum voluntatem utique divinam quod justum
Abbreviated transcription (Latin):
ro itẽ malo et uerũ bonum ⁊ ue¬
rũ malitiorit᷑. qñ expena corpis
ammus uł exercetur ad iusticiã. uł
adimquitatẽ inclinatur. Cum ficgͥ
& ex bono & ex malo bonũ parit et
malũ ꝓueniat. qͦd ex bono bonum
& ex malo malũ oritur. ipsa quidẽ
boni & malinatura oꝑatur. Quod
autẽ ex bono malũ uł ex malo bo¬
nũ ꝓueniat. alt̾ius uł malicia uł
bonitas facit. illic ab utentis bono.
hic beneiitentis malo ad bonum.
maxine si uerũ est bonũ uł malum
qͦa fit. siue uerũ siue ñ uerũ sit ex qͦ
fit. Quia gͦ ut ex uero malo uerum

Expanded text:
um bonum et verum malum oritur, quando ex poena corporis animus vel exercetur ad justitiam, vel ad iniquitatem inclinatur. Cum sic igitur et ex bono et malo bonum pariter et malum proveniat, quod ex bono bonum, et ex malo malum oritur, ipsa quidem boni et mali natura operatur. Quod autem ex bono malum vel ex malo bonum provenit, alterius vel malitia vel bonitas facit, illic abutentis bono, hic bene utentis malo ad bonum, maxime si verum est bonum vel malum quod fit, sive verum sive non verum sit ex quo fit. Quia ergo ut ex ver
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ uci potest. ita ipsa ꝓcempore
& causa siue adagendũ siue ad paci¬
endũi suscipiat. quatinꝰ semꝑ ea. uł
ad fructũ uł adusũ adipiscendi bo-¬
ni conu̾tat. Ad fructũ ueri bom co-¬
oꝑante gr̃a. adusum ñ ueri boni.
cooꝑante natura. Mors carnis quia
pęna ẽ semꝑ malũ ẽ. s semꝑ mala ñ
ẽ. Similit̃ uita carnis. quia natura
ẽ semꝑ bonũ ẽ. s semꝑ bona non ẽ.
Bona uita ẽ inqua est bonũ m̃icũ
bona mors est. pꝰ qua est bonũ p̃miũ.
Mala uita ẽ inqua ẽ sensus sine uirtu¬
te. mala morsẽ in qua pęnaẽ sine retͥ¬
butione. Quia gͦ nec uita carnis. nec
in morte funt. uera bona uł mala sunt.
ita his om̃ib homo utidebet. ut siue
bona sint siue mala quȩ sustinet. oĩa
ad usum bonitatis inclinet. Adusũ
ueri boni. ñ uerũbonũ uł ñ uerum
malũ inflectitur. qͣndo homo uł inuica
uͥtutẽ exercet. uł in morte p̃miũ uir¬

Expanded text:
re et causa sive ad agendum sive ad patiendum suscipiat, quatenus semper ea vel ad fructum vel ad usum adipiscendi boni convertat. Ad fructum veri boni cooperante gratia, ad usum non veri boni cooperante natura. Mors carnis, quia poena est, semper malum est, sed semper mala non est. Similiter vita carnis, quia natura est, semper bonum est, sed semper bona non est. Bona vita est in qua est bonum meritum; bona mors est post quam est bonum praemium. Mala vita est in qua est sensus sive virtute; mala mors est in qua poena est sine retributione. Quia ergo nec vita carnis, nec n morte sunt, vera bona vel mala sunt, ita his omnibus homo uti debet, ut sive bona sint sive mala quae sustinet, omnia ad usum bonitatis inclinet. Ad usum veri boni, non verum bonum, vel non verum malum inflectitur, quando homo vel in vita virtutem exercet,
Abbreviated transcription (Latin):
Quod bonũ est ad sũmũ bonũ. Qa
ẽ uere bonũ: Quod bonũ est ad ue¬
rũbonũ. Quid ẽbonũ eẽ ad illude
Prodesse ad illud. Quod conu̾tit et
ducit ad illud. & si non ducit. condu¬
cit tam̃. Si ꝓdest adillud: ducit. Si
ꝓdest illi. conducit. Sp̃alia bona
ad sũmũ suũ ducunt. quia ꝓfunt
ad illud. Corporalia bona ad sũmũ
suũ conducunt. qͥa ꝓsunt illi. Quiã
ẽ malum: Quod malum ẽ ad suminũ
bonũ. Quid estuerũ malũ: Quod
malũ est ad uerũ bonũ. Quid ẽ ma¬
lũ ẽẽ ad bonũ: Hocere illi. uł noce¬
re adillud. Quid ẽ nocere ad illud:
facere ut illud amictatur. uł facere
ut non obtineatur. Ergo corꝑaliabo¬
na omĩa & mala idõbona sunt uel
mala. qͥa bono qͦd sũmum ẽ ad illa.

Expanded text:
 est ad summum bonum. Quod est vere bonum? quod bonum est ad verum bonum. Quid est bonum esse ad illud? prodesse ad illud. Quod convertit et ducit ad illud; et si non ducit conducit tamen. Si prodest ad illud, ducit. Si prodest illi, conducit. Spiritualia bona ad summum suum ducunt, quia prosunt ad illud. Corporalia bona ad summum suum conducunt, quia prosunt illi. Quid est malum? quod malum est ad summum bonum. Quid est verum malum? quod malum est ad verum bonum. Quid est malum esse ad bonum? nocere illi vel nocere ad illud. Quid est nocere ad illud? facere ut illud amittatur, vel facere ut non obtineatur. Ergo corporalia bona omnia et mala ideo bona sunt vel mala, quia bono quod summum est ad illa
Abbreviated transcription (Latin):
du & ordine constituta. & qͦd cui¬
q sũmũ ẽ. hoc illi ds̃ ẽ. Ecce inqͥt
dm̃ pharaoni consticuite. Eece
duo dii. immotres. Moyses inegyp¬
do. homo in mundo. creator mçe¬
lo. & habet unusquisq pharaonẽ
suũ. Quidẽ pharaontin: Negato¬
rem & contradictorẽ. Pharao inder¬
p̃tatur negans eũ. id ẽ dm̃. Dñm in¬
quit ñ cognoui. & ifrł̃ non dimit¬
tam. In hoc negans eũ dr̃. Quid est
negare dm̃: Summũ bonũ nega¬
re. Ds̃ enĩ sũmũ bonũ est. Qui ne¬
nisse. hic ẽ antixp̃ẽ. hoc ẽ contrariꝰ

Expanded text:
ordine constituta. Et quod cuique summum est hoc illi Deus est. Ecce, inquit, Deum Pharaonis constitui te . Ecce duo dii, imo tres: Moyses in Aegypto, homo in mundo, Creator in coelo. Et habet unusquisque Pharaonem suum. Quid est Pharaonem? Negatorem et contradictorem. Pharao interpretatur negans eum, id est Deum. Dominum, inquit, non cognovi, et Israel non dimittam . In hoc negans eum dicitur. Quid est negare Deum? Summum bonum negare. Deus enim summum bonum est. Qui nenisse, hic est Antichristus , hoc est contrarius
Abbreviated transcription (Latin):
et est pharao. id ẽ negans eũ. Quid
ẽ contrariũ uerobono. nͥ uerũ ma¬
lum. & ñ uero bono. nͥ ñ uerũ malũ:
Ecce gͦ constituam. tres pharaones
contra tres deos. Moysi aduersatur
tirannꝰ egyptiꝰ. homini mundus. dõ
diabolus. Primus crudelitate. seds
aduersitate. tertius iniquidate. Pri¬
mus seuitiam. scds pęn̾a. tertius
maliciam opponit. Int̾iorem ui-¬
tam in anuna extinguere conatur
imquitas. ext̾iorem uita in corꝑe.
extinguere conatur mortalitas. Mo¬
ysi uitam conatur extinguere pha¬
raonis crudelitas. In his om̃ib con¬
tradictionis sunt. Sunt gͥ duo sum¬
mabona. unũ quodq in suo ordi¬
ne. In sp̃ualib bonis ds̃ sũmũ bonũ

Expanded text:
uid est contrarium vero bono nisi verum malum? Et non vero bono, nisi non verum malum? Ecce ergo constituamus tres Pharaones contra tres deos. Moysi adversatur tyrannus Aegyptius, homini mundus, Deo diabolus. Primus crudelitate, secundus adversitate, tertius iniquitate. Primus saevitiam, secundus poenam, tertius malitiam opponit. Interiorem vitam in anima exstinguere conatur iniquitas; exteriorem vitam in corpore exstinguere conatur mortalitas. Moysi vitam conatur exstinguere Pharaonis crudelitas. In his omnibus contradictiones sunt. Sunt igitur duo summa bona, utrumque in suo ordne. In spiritualibus bonis Deus summum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
facta st̃. Sicut gͦ sp̃alia bona omĩa
ad illud bonũ referunt᷑ quod in suo
genere sũmũ est. ita quoq corpora¬
lia bona om̃ia ad illud referuntur
bonũ quod intͣ corꝑalia omĩa sup̃¬
mũ collocatũ est. Sed in spualib bo¬
nis sũmũ bonũ ds̃ est. in corꝑalib
bonis sũmũbonũ homo ẽ. Itaq cor¬
ꝑalia bona ad hominẽ referuntur.
quasi ad sũmũ suũ. sp̃alia bona quȩ
in cognitione ueritatis & amore bo¬
nitatis consistunt. ad dm̃ referunt᷑
uelud ad sũmũ suũ. Corꝑalia bo¬
na. ad hominẽ bona sc̃. qͥa homi¬
nisbona st̃. Sp̃alia bona ad dm̃bo¬
na sunt. ñ qͥa dĩ bona sunt. s quia
ex dõ bona st̃. Ista abhomine bo¬
na non st̃. s homini bona st̃. Illa
quid eñi extra ipsum bonũ est ab
ipso quidẽ bonum ẽ. s ipsi bom̃ĩ
non ẽ. qui solus ipse bonum suũ ẽ.
Omne tam̃ bonũ idõ bonũ est. qͥa
ad suminũ suũ bonũ. bonũ est &
intantũ bonũ est. qͣntũ ad ipsum¬

Expanded text:
facta sunt. Sicut ergo spiritualia bona omnia ad illud bonum referuntur quod in suo genere summum est, ita quoque corporalia bona omnia ad illud referuntur bonum quod inter corporalia omnia supremum collocatum est. Sed in spiritualibus bonis summum bonum Deus est, in corporalibus bonis summum bonum homo est. Itaque corporalia bona ad hominem referuntur quasi ad summum suum; spiritualia bona quae in cognitione veritatis et amore bonitatis consistunt, ad Deum referuntur, velut ad summum suum. Corporalia bona ad hominem bona sunt, quia hominis bona sunt. Spiritualia bona ad Deum bona sunt; non quia Dei bona sunt, sed quia ex Deo bona sunt. Ista ab homine bona non sunt, sed homini bona sunt; illa quid enim extra ipsum bonum est ab ipso quidem bonum est, sed ipsi bonum non est, qui solus ipse bonum suum est. Omne tamen bonum ideo bonum est, quia ad summum suum bonum bonum est, et in tantum bonum est,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ẽẽ non dubitatur. Itaq in sola
rectitudine certũ iudiciũ ẽ. quia
qͦd conuenit cũ illa semꝑ rectũ eẽ
necesse ẽ. & qͦd discordat ab illa. nũ¬
qũa rectũ eẽ potest. Sigͦ rectitudo
regła est om̃is iudicii. scđ̾m illam
uciq rectitudinẽ rectissime om̃ia
iudicant᷑. aqua & ꝑ quã quȩ recta
sunt omĩa. & formant᷑ ut recta fih̃.
& ꝓbantur si sint. Quȩ est autẽ sum¬
ma recticudo. nͥ sũma ueritas. &
sũma bonitas: Sumina ueritas
regła om̃is ueritatis. sũma boni¬
tas. regła om̃is bonitatis. Om̃e gͥ
bonũ iudicat᷑ scđm summũ bo¬
nũ. Quale bonũ ipsũ est & qͣntũ
bonũ. Est aucẽ quoddã sũmum

Expanded text:
tum esse non dubitatur. Itaque in sola tum esse non dubitatur. Itaque in sola rectitudine certum judicium est, quia quod convenit cum illa, semper rectum esse necesse est; et quod discordat ab illa, nunquam rectum esse potest. Si ergo rectitudo regula est omnis judicii, secundum illam utique rectitudinem rectissime omnia judicantur a qua et per quam quae recta sunt omnia et formantur ut recta sint, et probantur si sunt. Quae est autem summa rectitudo nisi summa veritas et summa bonitas? Summa veritas regula omnis veritatis. Summa bonitas regula omnis bonitatis. Omne igitur bonum judicatur secundum summum bonum. Quale bonum ipsum est, et quantum bon
Abbreviated transcription (Latin):
dentes iudicio. & non possunt rec-¬
te iudicare de bono.qͥa neq bonũ
in ueritate. neq uerũ inbonitate
cognouerunt. Et qͥa uere ñ cogno¬
scunt qͥd sit bonũ. non possunt
recte iudicare debono. Om̃is eni
qui aliquid iudicat. scđ̾m aliqͥd
iudicat. Alioqͥn nicħ iudicat᷑. nisi
aliud sit certũ & notũ. cuiꝰ comꝑa¬
tione siue collatione ipsum quod
dubiũ est discernacur. Et ipsum
quidem scđm qͦd aliud iudicat᷑.
quasi regula est cui illud qͦd ex eiꝰ
comꝑatione iudicandũ est. quo
dam mͦ confertur & coaptat᷑. Om̃e
autẽ quod scđm rectũ iudicat᷑ rec¬
to iudicio iudicat᷑. qm̃ cũ illo aut
conuenire inuenitur & rectũ ẽẽ.
aut discrepare ab illo & ẽẽ distortũ.
Quod autẽ iudicatur scđm id qͥa
distortũ est. ñ statim ipsũ recto ni¬
dicio iudicari necesse ẽ. quia qͥd
discordat a torto ñ semꝑ rectũ iuie¬
nitur sicut quod concordat tor¬

Expanded text:
dentes judicio, et non possunt recdentes judicio, et non possunt recte judicare de bono, quia neque bonum in veritate, neque verum in bonitate cognoverunt. Et quia vere non cognoscunt quid sit bonum, non possunt recte judicare de bono. Omnis enim qui aliquid judicat, secundum aliquid judicat. Alioquin nihil judicatur, nisi aliud sit certum et notum, cujus comparatione sive collatione ipsum quod dubium est discernatur. Et ipsum quidem, secundum quod aliud judicatur, quasi regula est cui illud quod ex ejus comparatione judicandum est, dammodo confertur et coaptatur. Omne autem quod secundum rectum judicatur, recto judicio judicatur, quoniam cum illo aut convenire invenitur et rectum esse, aut discrepare ab illo et esse distortum. Quod autem judicatur secundum id quod distortum est, statim ipsum non recto judicio judicari necesse est, quia sicut quod discordat a torto, semper rectum invenitur; quod concordat, tor
Abbreviated transcription (Latin):
Inutroq errant homines. Quidã
errant iniudicio uericatis excecati
ꝑ ignorantiã. quidã errant in ui-¬
dicio bonitatis excecati ꝑ maliciã.
Quid ẽ malicia: Uoluntas ma¬
la. In uoluntate mala. dilectio
mala. Sicut enibona dilectio m̃¬
tẽ illuminat. sic dilectio mala m̃¬
tẽ excecat. Om̃i homini bonũ ui¬
decur qͦd diligit. Scͥptura dicit.
Ue his quidicunt bonũ malum.
& malũ bonũ. Oalum bonũ dict̃
qui malũ diligunt. & rursũ bonũ
malũ dicunt. qui bonũ odiunc.
Quid ẽ dilig̾e: Approbare. Qui ap¬
probat laudat. & bonũi putat qͦd
ꝓbat. Quid est odire: Improbare
& malũ putare. Hoc est iudicium
falsum. in quo & malũbonũ. & bo¬
nũ malũ dr̃. Alius dicit bonum ẽ.
alius dicit malũ est. & condendunt
homines errorib suis excecati. qͥa
sp̃m ñhabent ꝑ quẽ de om̃i uero
& om̃i bono iudicare debuerunt.
Cuncta fecit bona intempore suo.
& mundũ tradidit disputationi
eoꝵ. Idõ litigant homines. conten¬

Expanded text:
roque errant homines. Quidam errant in judicio veritatis excaecati per ignorantiam, quidam errant in judicio bonitatis excaecati per malitiam. Quid est malitia? voluntas mala. In voluntate mala dilectio mala. Sicut enim bona dilectio mentem illuminat, sic dilectio mala mentem excaecat. Omni homini bonum videtur quod diligit. Scriptura dicit: Vae iis qui dicunt bonum malum, et malum bonum . Malum bonum dicunt qui malum diligunt, et rursum bonum malum dicunt quod bonum odiunt. Quid est diligere? Approbare. Qui approbat laudat, et bonum putat quod probat. Quid est odire? Improbare et malum putaro, hoc est judicium falsum, in quo et malum bonum et bonum malum dicitur. Alius dicit: Bonum est; alius dicit: Malum est; et contendunt homines erroribus suis excaecati, quia spiritum non habent per quem de omni vero et de omni bono judicare debuerunt. Cuncta fecit bona in tempore suo, et mundum tradidit disputationi eorum . Ideo litigant homines conten
Abbreviated transcription (Latin):
dicat omnẽ bonitatẽ. Duo sunt ue¬
rũ & bonũ. & in his duob constat
omne bonũ. Sicut lum̃ istud corpo¬
reũ duo in se habet. splendorẽ & ar-¬
dorẽ. & ꝑsplendorẽ quidẽ illumi¬
nare. ꝑardorẽ autẽ accendẽ uł cale¬
facere habet. sic sũmũ bonũ mentẽ
qũa replet. & ad coguitionẽ uerita¬
tis illuminat. & ad amorẽ bonita¬
tis inflãmat. Utrumq ministrat

Expanded text:
dicat omnem bonitatem. Duo sunt vedicat omnem bonitatem. Duo sunt verum et bonum, et in his duobus constat omne bonum. Sicut lumen istud corporeum duo in se habet, splendorem et ardorem, et per splendorem quidem illuminare, per ardorem autem accendere vel calefacere habet, sic summum bonum mentem quam replet et ad cognitionem veritatis illuminat, et ad amorem bonitatis infla
Abbreviated transcription (Latin):
plationis. uidet & ea quȩ uidencur
oculo rationis. & ea quȩ uident᷑ ocło
carnis. qͥa insuꝑiorib inferiora cog¬
noscuntur. Qui autẽ uidet oculo
rationis. ea quidẽ quȩ uident᷑ ocło
carnis uidet. s ñ si milit̃ ea quȩ uidẽ¬
tur oculo contemplationis uidet.
ui uͦ oculo carnis iudet exeonec
ea uidet quȩ uidentur oculo con¬
templationis. nec ea quȩ uident᷑
oculo rationis. Propt̾ea gͥ sp̃alis
duudicat oĩa. qͥa sicut ꝑ oculum
contemplationis eaquȩ uidet in
dõ sunt. ita ꝑ oculũ rationis contẽ¬
platione illuminatũ ea uidet quȩ
manimo funt. & ꝑea & ineis ea
quoq quȩ in mundo sunt. Qui gͦ
omia uidet de om̃ib iudicare po¬
cest. qͥa nicħ ab eiꝰ iudicio subtra¬
hitur. a cuiꝰ cognitione nicħ oceul¬
tatur. Sic itaq sp̃alis dnudicat
omĩa. Quid est om̃ia: Omnẽ ue¬
nitatẽ sapientia. omnẽ bonitatem
erxpientia. Per sapientiam iudi¬
cat omñe ueritatẽ. ꝑ exꝑientiã u¬

Expanded text:
lationis, videt et ea quae videntur oculo rationis et ea quae videntur oculo carnis, quia in superioribus inferiora cognoscuntur. Qui autem videt oculo rationis, ea quidem quae videntur oculo carnis videt; sed non similiter ea quae videntur oculo contemplationis videt. Qui vero oculo carnis videt, ex eo nec ea videt quae videntur oculo contemplationis, nec ea quae videntur oculo rationis. Propterea igitur spiritalis dijudicat omnia, quia sicut per oculum contemplationis ea videt quae in Deo sunt, ita per oculum rationis contemplatione illuminatum ea videt quae in animo sunt, et per ea et in eis ea quoque quae in mundo sunt. Qui ergo omnia videt, de omnibus judicare potest, quia nihil ab ejus judicio subtrahitur a cujus cognitione nihil occultatur. Sic itaque spiritalis dijudicat omnia. Quid est omnia? Omnem veritatem, sapientia. Omnem bonitatem, experientia. Per sapientiam judicat omnem veritatem. Per experientiam ju
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ bona. tantũ bona sunt. qͣn¬
tũ ad sũmũ bonũ bona st̃. Quod
uere sũmum bonũ ẽ. uniu̾saliter
sũmũ ẽ. Quod autẽ non uere sum¬
mũbonũ ẽ. non uniu̾salit. s in
suo genere tantũ sũmũ bonum ẽ.
Sunt itaq duo quȩdã sũma bona.
aliud uere sũmũ & uere bonũ. ali¬
ud in suo genere sũmũ. & insuotan¬
tũ generebonũ. S quid dicemus:
honne sũmũbonũ ds̃ ẽ: Siergo
duo sũma bona sunt. duouciq
dii sunt. Et fortasse quod aitapłs.
si quidẽ dii multi funt. & dñi mul¬
ci. hoc ipsũ significare uoluit. qͥa
illic quisq scdm aliquẽ modũ non
inconuenient ds̃ dr̃. ubi in sui ge¬
neris bonosũmus inuenitur.ho¬
bis autẽ ait unus ds̃ est. Quid ẽ no¬
bis: Tendentib ad sũmũ bonũ.
Ad sũmũ bonũ tendentib unus
ẽ. ad uerũ bonũ cendentib ueruᷤ
est. In inferiorib positis quibus¬

Expanded text:
tamen bona, tantum bona sunt, quantum ad summum bonum bona sunt. Quod vere summum bonum est, universaliter summum est. Quod autem non vere summum bonum est, non universaliter, sed in suo genere tantum summum bonum est. Sunt itaque duo quaedam summa bona; aliud vere summum et vere bonum; aliud in suo genere summum et in suo tantum genere bonum. Sed quid dicemus? Nonne summum bonum Deus est? Si ergo duo summa bona sunt, duo utique dii sunt. Et fortasse quod ait Apostolus: Si quidem dii multi sunt et domini multi , hoc ipsum significare voluit, quia illic quique secundum aliquem modum non inconvenienter Deus dicitur, ubi in sui generis bono summus invenitur. Nobis autem ait, unus Deus est . Quid est nobis? Tendentibus ad summum bonum. Ad summum enim bonum tendentibus unus est. Ad verum bonum tendentibus verus est. In
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ gessit uerbũ. cũ om̃ib sacra-¬
m̃tis suis. siue his quȩ ab inicio
mundi ad ipsam incarnationẽ
figurandã p̃cesserunt. siue his
quȩ usq in finẽ scłi ad ipsam an-¬
nuntiandã & p̃dicandã subsecun.¬
tur. De his loquit᷑ om̃is diuinascͥp¬
tura. & dehis & ꝓ his facta ẽ om̃is
diumna scͥptura. qͥa quẽadmodũ
libri gentiliũ oꝑa conditionis
inuestigant & tractant. fic diui-¬
na eloquia ad oꝑa restauratio.¬
nis tractanda & cõmendanda
maxime oꝑam dant. SErgo in
oꝑib restaurationis a pͥncipio re-¬
demptionis myst̾ium inuestigan¬
dũ est. & si hoc diligenter in bis om¬
nib scđm seriem tempoꝵ. & succes¬
sionis generationũ ac dispensatio¬
nes p̃ceptoꝵ. inquirumꝰ. sũmam to¬
tam diuinarũ scͥpturarũ fident̃¬

Expanded text:
nem gessit Verbum cum omnibus sacramnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his et pro his facta est omnis divina Scriptura; quia, quemadmodum libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime operam dant. CAP. XXIX. operibus restaurationis demptionis mysterium investigandum est; et si hoc diligenter in his omnibus secundum seriem temporum et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Sc
Abbreviated transcription (Latin):
mentiorẽ haberemꝰ. Hossi qui¬
dem ꝓpositũ habem de sacra¬
mñto redemptionis humanȩ qͦd
apͥncipio in oꝑib restaurationis
formatũ ẽ. qͣntum dñs dederit in
hoc oꝑe tractare. S quia oꝑa con¬
ditionis tempore pͥora fuerunt.
ab his exordium sermonis sump¬
simus. ut inde ad reliqua quȩ se¬
cuntur suo ordine uiam faceremꝰ.
Dicimꝰ nanq oꝑa conditioins crea-¬
tionẽ unu̾soꝵ qͣndo facta funt
ut eẽnt quȩ ñ erant. oꝑa uͦ restau¬
rationis quib impletum ẽ uł figu¬
ratũ est sacratnentum redemptio¬
nis. quo reparata sunt quȩ ꝑierani.
Ergo oꝑa conditionis sunt. quȩ in
pͥncipio mundi sex dieb facta st̃.
oꝑa uͦ restaurationis quȩ apͥnci-¬
pio mundi ꝓpt̃ reparationẽ ho-¬
minis sexȩtatib fiunt. quȩ ut bre¬
ui diffinitione stringamꝰ. oꝑa re-¬
staurationis ẽẽ dicimꝰ incarnatio¬
ne uerbi. & quȩ incarne & ꝑcar¬

Expanded text:
nientiorem haberemus. Nos siquinientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est vel figuratum est sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in principio mundi sex diebus facta sunt; opera vero restaurationis quae a principio mundi propter reparationem hominis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per car
Abbreviated transcription (Latin):
buerit. ut ammanciũ corpora q̃
solidam mat̾iam requirunt ex
eo conderent᷑. aquarũ aut̃ẽ na¬
turã magis terrȩ affĩẽ. plusꝙ
corpulentiȩ habentẽ. ac ꝑhoc for¬
mandis corꝑib aptiorem. S alci¬
or in his reb sacram̃ti uirtus obtec
taẽ.¶Duo sunt genera animan¬
tium. quȩ ex una origine ꝓdeuii.
s non unã mansionem sortiun¬
tur. Pisces moriginali sede ꝑma¬
nent. uolatilia sursum tollunt᷑.¬
& fiunt quasi fupͣ id quod facta st̃.
Sic de una massa corruptibilis na¬
turȩ & fua mutabilitate defluen-¬
tis uniu̾sa generis humani ꝓpa-¬
go trahitur. s aliis deorsum in ea
qua nati sunt corruptione iuste
relictis. alii sursum dono gr̃ȩad
sortẽ cȩlestis patriȩ eleuantur.s
Quam multa sunt alia quȩ dehis
dieb mystica dici potuerunt.
s nos quasi extra mat̾iam nr̃am
cursim ista ꝑstrinximꝰ. ut ad
eandẽ mat̾iam tractandã qua-¬
si ex p̃cedenti accessum conue¬

Expanded text:
buerit, ut animantium corpora quae buerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formandis corporibus aptiorem. Sed altior in his rebus sacramenti virtus object. Duo sunt genera animantium quae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae elevatisquam multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum conve