comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dilectionem Quamquam &uetus Innouo lateat. &
Innouo uetus pateat Quomodo autem tali populo
tribuatur uidere uocẽm dĩ. si hoc accipiendum ẽ in¬
tellegere. Cum sibi loqui dm̃ timeant. ne moriantur.
non satis eluc&¬
Et dicit eis moyses. Constantes estote. propter ea
enim uenit ds̃aduos temptare uos. ut sit timor eius
inuobis nepeccetis. Sic illi cohibendi fuerant a pecca¬
tis. utique timendo ne poenas sensibiles paterentur.
quia nondum poterant amare iustitiam Et inhoc erat
illis temptatio adnõ. qua probabantur. ut apparer&
cuius modi essent. non ut dõ notifierent. quem non late¬
bat qualescumq essent. sed ut inter se. ac sibi m& Mul¬
tum tamen istis terroribus. testamenti ueteris diffe¬
rentia commendatur. quod etiam ine pistola adhe¬
oyses autem intrauit Innebula ubi erat ds̃. Io est
ubi expressiora fiebant signa. quibus cognosce¬
retur ds̃ Nam quo modo innebula erat cui caeli cęlo¬

Expanded text:
dilectionem: quanquam et in Vetere Novum lateat, et dilectionem: quanquam et in Vetere Novum lateat, et in Novo Vetus pateat. Quomodo autem tali populo tribuatur videre vocem Dei, si hoc accipiendum est intelligere, cum sibi loqui Deum timeant ne moriantur, non satis elucEt dixit eis Moyses, Constantes estote: propterea enim venit Deus ad vos, tentare vos ut sit timor ejus in vobis, ne peccetis. Sic illi cohibendi fuerant a peccatis, utique timendo ne poenas sensibiles paterentur; quia nondum poterant amare justitiam: et in hoc erat illis tentatio a Domino, qua probabantur, ut appareret cujusmodi essent; non ut Deo noti fierent, quem non latebant qualescumque essent, sed ut inter se ac sibimet. Multum tamen istis terroribus Testamenti Veteris differentia commendatur, quod etiam in Epistola ad He Ib. XX, 21. Moyses autem intravit in nebulam, ubi erat Deus: id est, ubi expressiora fiebant signa, quibus cognosceretur Deus. Nam quomodo in nebula erat, cui coeli coelo
Abbreviated transcription (Latin):
Visus mentis ẽ Cum uero hic breuiter dicendumess&
quod populus uidebat uocem & lampades . & uocem tubȩ
& montem fumantem. quaestio maior oritur. quo¬
modo audiebat. lampades. & montem fumantem.
quod ꝑtin& ad sensum uidendi. nisi quis dicat. nec tam
breuiter dicendum fuisse ut totum diceretur. Au¬
diebat uocem. & uidebat lampades. & audiebat uocem
tubae. & uidebat montem fumantem. Duo quippe
genera uocis erant. & de nubibus sicut tonitrua & tuba
si tamen ipsam dixit uocem quae de nubibus edebatur
Acper hoc melius in his quae ad sensum audiendi ꝑti¬
nebant. generalis sensus ẽpositus. hoc ẽ uidendi. Cum
breuiter totum uell& scriptura complecti. quam
Vt Inhis quae ꝑtinent aduidendi sensum. sub intelle¬
gitur auditis. Quo more loqui non solemus Nam
vide quid son&. solemus dicere. audi quid luceat
non solemus
moriamur: Multum & solide significatur. aduetus
testamentum timorem potius ꝑtinere. sicut ad nouũ

Expanded text:
uisus mentis est. cum uero hic breuiter dicendum esset, uisus mentis est. cum uero hic breuiter dicendum esset, quod pop u 1 us. ui de bat uocem et lampadas et uocem tubae et montem fumantem, quaestio maior oreretur, quomodo audiebat lampadas et montem fumantem, quod pertinet ad sensum uidendi. nisi quis dicat nec tam breuiter dicendum fuisse, ut totum diceretur: audiebat uocem et uidebat lampadas et audiebat uocem tubae et uidebat montem fumantem. duo quippe genera uocis erant: de nubibus, sicut tonitrua, et de tuba, si tamen ipsam dixit uocem, quae de nubibus edebatur. ac per hoc melius in his, quae ad sensum audiendi pertinebant, genbreviter totum vellet Scriptura complecti, quam ut in iis quae pertinent ad videndi sensum, subintelligeretur auditus: quo more loqui non solemus. Nam, Vide quid sonet, solemus dicere; Audi quid luceat, non solemus.moriamur. Multum et solide significatur, ad Vetus Testamentum timorem potius pertinere, sicut ad Novum
Abbreviated transcription (Latin):
sus eos. qui dicunt tunc eẽ mentiendum. quando id men¬
datium prodest alicui. & nihil obest ei cui mentiris
Tale quippe nonẽ aduersus proximum tuum: Vt Ioeovi¬
deatur hoc addidisse scriptura. quae poss& breuiter
dicere. falsum testimonium non dices. sicut non occides
non moechaberis. non furaberis. Sedhinc magna quȩstio
ẽ. nec afestinantibus commode explicari potest. quo¬
modo accipiendum sit. ꝑdes omnes qui locuntur men¬
datium : & noli uelle mentiri omne mendatiũ. & cȩtera
quaeri. quomodo populus vocem uidebat. Cum vox
non ad uisum. sed potius adauditum ꝑtinere videatur
Sed sicut modo dixi. uideatur de omnibus quae ame
dicta sunt. sic uidere sol& progenerali sensu poni. non
solum corporis. uerum etiam animi Unde illud est
Cum uidiss& la cob quia sunt escae inaegypto. Vnde
utique absenserat. Quam quam non nulli Videre uocẽ.
nihil aliud eẽ arbitrati sunt quam intellegere. qui

Expanded text:
sus eos qui dicunt tunc esse mentiendum, quando id mensus eos qui dicunt tunc esse mentiendum, quando id mendacium prodest alicui et nihil obest ei cui mentiris; tale quippe non est aduersus proximum tuum; ut ideo uideatur hoc addidisse scridicere: falsum testimonium non dices, sicut dixit: non occides, non moechaberis, non furaberis. sed hinc magna quaestio est nec a festinantibus commode explicari potest, quomodo accipiendum sit: perdes omnes qui loquuntur mendacium, et: noli uelle mentiri omne mendacium et cetera hquaeri quomodo populus uidebat uocem, cum uox non ad uisum, sed potius ad auditum pertinere uideatur. sed sicut modo dixi "uideatur" de omnibus quae a me dicta sunt, sic "uidere" solet pro generali sensu poni non solum corporis uerum etiam animi. unde et illud est: cum uidisset Iacob quia sunt escae in Aegypto, unde utique absens erat. quamquam nonnulli "uidere" uocem nihil aliud esse arbitrati sunt quam" intellegere", qui
Abbreviated transcription (Latin):
non omnis fornicatio etiam moechia dici potest. Ubi
SEt Indecalogo prohibita illa formicatio quam faciuNT
viri qui uxores non habent. cum feminis quae maritos
non habent. Vtrum inueniri possit. ignoro Sed si fusti
nomine bene intellegitur omnis illicita usurpatio
rei alienae. non enim rapinam ꝑmisit qui fur tum pro¬
hibuit. sed utique a parte totum Intellegi uoluit.
quicquid illicite rerum proximi aufertur: profecto
& nomine moechiae. omnis inlicitus concubitus atq
illorum membrorum non legitimus usus prohibitus
deb& intelligi Etquod dictum ẽ non occides. non pu¬
tandum ẽ fieri contra hoc preceptum. quando lex
occidit. uel occidi aliquem ds̃ lub& Ille enim facit
qui iub&. quando ministerium negare non lic&. In eo etiã
quod dictum ẽ. falsum testimonium non dices aduersum
proximum tuum. quaeri sol&. Utrum prohibitum sit
omne mendat᷑ium. ne forte nonsit hoc preceptum aduer¬

Expanded text:
non omnis fornnon omnis fornsit in decalogo prohibita illa fornicatio, quam faciunt uiri, qui uxores non habent, cum feminis, quae maritos non habent, utrum inueniri possit ignoro. sed si furti nomine bene intellegitur omnis inlicita usurpatio rei alienae — non enim rapinam permisit qui furtum prohibuit; sed utique a parte totum intellegi uoluit, quidquid inlicite rerum proximi aufertur: — profecto et nomine moechiae omnis inlicitus concubitus atque illorum membrorum non legitimus usus prohibitus debet intellegi. Et quod dictum est: non occides, non putandum est fieri contra hoc praeceptum, quando lex occidit uel occidi aliquem deus iubet. ille enim facit qui iubet, quando ministerium negare non licet. In eo etiam quod dictum est: falsum testimonium non dices aduersus proximum tuum, quaeri solet utrum prohibitum sit omne mendacium; ne forte non sit hoc praeceptum aduer
Abbreviated transcription (Latin):
legat etiam femina. quid sibi preceptum sit: Ac
perhoc si femina moecha ẽ habens uirum. concum¬
bendo cum eoqui uir eius nonẽ: etiam siille non ha
nonẽ etiam si illa nonhabeat uirum : sed utrum si
faciat qui uxorem non hab&. uel feminam quȩ uirũ
non hab&. precepti huius transgressione teneantua.
merito quaeritur Sienim nontenentur. non pro¬
hibita indecalogo fornicatio. sed sola moechia. Io est ad¬
ulterium Quamuis omnis moechia. etiam fornicatio
eẽ intellegitur. sicut loquntur scripturae. Dñ senĩ
dicit ineuangelio. Quicumque dimiserit uxorem
suam. excepto causa fornicationis. facit eam moechari
Hoc utique fornicationem appellauit. Si cum alio
pecc& quae uirum hab&. quod ẽ moechia. Ho est adul¬
terium Omnis ergo moechia. etiam fornicatio in
scripturis dicitur Sed utrum etiam omnis forni¬
catio moechia dici possit. In eisdem scripturis. non
mihi interim occurit locutionis exemplum Sed si

Expanded text:
legat etiam femina quid sibi praeceptum sit. ac legat etiam femina quid sibi praeceptum sit. ac per hoc si femina moecha est habens uirum, concumbendo cum eo qui uir eius non est, etiam si ille non habnon est, etiam si illa non habeat uirum. sed utrum, si faciat qui uxorem non habeat, uel femina, quae uirum non habet, praecepti huius transgressione teneantur, merito quaeritur; si enim non tenentur, non est prohibita in decalogo fornicatio, sed sola moechia, id est adulterium, quamuis omnis moechia fornicatio esse intellegatur, sicut locuntur scripturae. dominus autem dicit in euangelio: quicumque dimiserit uxorem suam excepta causa fornicationis, facit eam moechari. hic utique fornicationem appellauit, si cum alio peccet quae uirum habet, quod est moechia, id est adulterium. omnis ergo moechia etiam fornicatio in scripturis dicitur. sed utrum etiam omnis fornicatio moechia dici possit, in eisdem scripturis non mihi interim occurrit locutionis exemplum. sed si
Abbreviated transcription (Latin):
mens : & hoc fortasse lex ostendere uoluit. quod utraq
peccata sint. Item quaeri sol&. utrum moechiae nomine
etiam fornicatio teneatur. Hoc enim grecum uerbum
ẽ. quod lam scriptura utitur pro latino. ⁊Moechos
tamen grece. nonnisi adulteros dicit. Sed utique
ista lex nonsolis uiris inpopulo. uerum etiam femi¬
nis data ẽ Neque enim quia dictum ẽ non concupis¬
ces uxorem proximi tui. nihil hic sibi preceptum deb&
putare femina. tamquam licite concupiscere uirum
proximae suae Siergo hic exillo quod uiro dictum est
intellegitur. quamuis nondictum sit. quod etiam ad
feminam ꝑtineat: quanto magis eo quod dictum est
non moechaberis. uterq sexus astringitur. Cum &
ipsum preceptum potest referri adutrumq:: sicut
non occides. non furaberis. & quae alia similiter. non
expresso uno sexu utriq uidentur sonare commu¬
niter tamen ubi unus exprimitur. honoratior
utiq exprimitur. idest masculinus. ut ex hoc intel¬

Expanded text:
mens. et hoc fortasse lex ostendere uoluit, quod utrumque mens. et hoc fortasse lex ostendere uoluit, quod utrumque peccata sint. Item quaeri solet utrum moechiae nomine etiam fornicatio teneatur. hoc enim graecum uerbum est, quod iam scriptura utitur pro latino; moechos tamen graece nonnisi adulteros dicit. sed utique ista lex non solis uiris in populo uerum etiam feminis data est. neque enim quia dictum est: non concupisces uxorem proximi tui, nihil hic sibi praeceptum debet putare femina et tamquam licite concupiscere uirum proximae suae. si ergo hic ex illo quod uiro dictum est intellegitur. quamuis non dictum sit, quod etiam ad feminam pertineat, quanto magis eo quod dictum est: non moechaberis, uterque sexus adstringitur, cum et ipsum praeceptum potest referri ad utrumque, sicut: non occides, non furaberis et quae alia similexpresso uno sexu utrique uidentur sonare communiter. tamen ubi unus exprimitur, honoratior utique exprimitur, id est masculinus, ut ex hoc intel
Abbreviated transcription (Latin):
nonerunt tibi di alii praeter me Sed rursum quaeri¬
tur. quo differat. non furtum facies: ab eo quod paulo
post. denon concupiscendis dixit. abeo quod paulopost¬
cipitur: Non quidem omnis qui rem proximi sui concu¬
piscit furatur. sed si omnis qui furatur rem proximi con¬
cupiscit. poterat in illa generalitate. ubi non decon¬
cupiscenda reproximi precipitur. etiam illud quod
ad furtum pertin& contineri Similiter etiam
quaeritur. quo differat quod dictum ẽ non moecha¬
beris. ab eo quod paulo post dicitur. non concupisces
uxorem proximi tui In eo quippe quod dictum ẽ. non moe¬
chaberis. poterat illud intellegi. nisi in illis duobus pecca¬
tis non moechandi & furandi. Ipsa opera notatir sunt
nhis vero extremis ipsa concupiscentio: quae tantum
differunt. utaliquando moechetur qui non concupiscit
Vxorem proximi. Aliqua alia causa. cum illi miscetur. Ali¬
quando autem concupiscat : nec ei misceatur. poenamti¬

Expanded text:
non erunt tibi dii alii praeter me? Sed rursus quaerinon erunt tibi dii alii praeter me? Sed rursus quaeritur quo differat: non furtum facies ab eo quod paulo post de non concupiscendis proximi rebus praecipitur. Non quidem omnis qui rem proximi sui concupiscit, furatur: sed si omnis qui furatur, rem proximi concupiscit, poterat in illa generalitate, ubi de non concupiscenda re proximi praecipitur, etiam illud quod ad furtum pertinet contineri. Similiter etiam quaeritur, quo differat quod dictum est, Non moechaberis, ab eo quod paulo post dicitur, Non concupisces uxorem proximi tui. In eo quippe quod dictum est, Non moechaberis, poterat et illud intelligi. Nisi forte in illis duobus praeceptis, non moechandi et non furandi, ipsa opera notata sunt; in his vero extremis ipsa concupiscentia: quae tantum difuxorem proximi, aliqua alia causa cum illi miscetur, aliquando autem concupiscat nec ei misceatur poenam ti
Abbreviated transcription (Latin):
illa quattuor eẽ. separant quod dictum ẽ. non erunt
tibi du alii preter me. Ut aliud preceptum sit. non faci¬
estibi idolum. & cetera. Ubi figmentu colenda prohi¬
bentur: Unum autem uolunt eẽ. non concupisces uxorẽ
proximitui. non concupisces domum proximi tui. &om̃a
Vsque infinem Qui uero illa tria eẽ dicunt & istu
septem. unum uolunt eẽ quicquid de uno colendo dõ
precipitur Ne aliud aliquid prȩter illum prodõ colatur
Haec autem extrema. induo diuidunt. ut aliud sit. non
concupisces uxorem proximi tui. Aliud non concupisces
domum proximi tui Decem tamen eẽ precepta.
neutri ambigunt. quoniam hoc scriptura. testatur.
Mihi tamen uidetur: congruentius accipi trus
illa &ista septem quia & trinitatem videntur
quaecumque incaelo sunt sursum. & quaecumq: inter¬
ra deorsum & quae cumque de aqua sub terra. non ad¬
orabis eis. neque seruies illis. nisi adid quod dictumẽ.

Expanded text:
illa quattuor esse, separant quod dictum est: non erunt illa quattuor esse, separant quod dictum est: non erunt tibi dii alii praeter me, ut aliud praeceptum sit: non facies tibi idolum et cetera, ubi figmenta colenda prohibentur; unum autem uolunt esse: non concupisces uxorem proximi tui, non concupisces domum proximi tui et omnia usque in finem. qui uero illa tria esse dicunt et ista septem, unum uolunt esse quidquid de uno colendo deo praecipitur, ne aliquid aliud praeter illum pro deo colatur; haec autem extrema in duo diuidunt, ut aliud sit: non concupisces uxorem proximi tui, aliud: non concupisces domum proximi tui. decem tamen esse praecepta neutri ambigunt, quoniam hoc scriptura testatur. Mihi tamen uidetur congruentius accipi tria illa et ista septem, quia et trinitatem uidenturquaecumque in caelo sunt sursum et quaecumque in terra deorsum et quaecumque in aqua sub terra, non adorabis eis neque seruies illis. nisi ad id quod dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
Non autem cum dixiss& non concupisces vxorem pro¬
ximi tui. huic conexuit alia dicens. Neq domum
eius . neq agrum eius. neq seruum eius. &cȩtera
Sed omnino apparent haec eẽ conluncta. quae uno
precepto uidentur contineri. & discreti ab illo ubi
vxor nominata ẽ. Illud autem ubi dictum ẽ. non eruNT
tibi du alii prȩter me . appar& huiusrei diligentiorẽ
exsecutionem eẽ. inhis quae sub luncta sunt. Quo enĩ
pertin&. non facies tibi Idolum. neque ullum simulacrũ.
noui testamenti. afestiuitate agni imma culati xp̃iitũ.
quinquaginta diesnumerantur. et spiritus sc̃s de
altissimis datus est. Digitum autem dĩ eẽ spm̃ scm
Quaeritur. decem praecepta legis quemadmodũ
diuidenda si nt. utrum quat tuor sint usque
ad preceptum de sabbato. quae addm̃ pertinent . sex
Autem reliqua: quorum primum ẽ. honora patrem
tuum & matrem. quae ad hominem pertinent: An
potius illa tria sint. & ifta septem Qui enim dicunt

Expanded text:
non autem cum dixisset: non concupisces uxorem pronon autem cum dixisset: non concupisces uxorem proximi tui, huic conexuit alia dicens: "neque domum eius neque agrum eius neque seruum eius" et cetera: sed omnino apparent haec esse coniuncta quae uno praecepto uidentur contineri, et discreta ab illo ubi uxor nominata est. illud autem ubi dictum est: non erunt tibi di alii praeter me, apparet huius rei diligentiorem exsecutionem esse in his quae subiuncta sunt. quo enim pertinet: non facies tibi idolum neque ullum simulacrum, noui testamenti a festiuitate agni immaculati Christi Iesu quinquaginta dies numerantur, ut spiritus sanctus de altissimis datus est. digitum dei autem esse spiritumQuaeritur decem praecepta legis quemadmodum diuidenda sint: utrum quattuor sint usque ad praeceptum de sabbato, quae ad ipsum deum pertinent, sex autem reliqua, quorum primum est: honora patrem et matrem, quae ad hominem pertinent, an potius illa tria sint et ista septem. qui enim dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
mensis qui ẽ . sollemnitate occisi agni quinquagesimas
ACper hoc inista umbra ueteris secundum agnilm¬
molati diem festum. sicut quinquagesimo die lex da¬
ta ẽ quae conscripta ẽ digito dĩ. Ita ipsa ueritate
entibus &reuera quod dictum ẽ. Nonerunt tibi du
alii prȩter me. hoc ipsum perfectius explicatur. cum
prohibentur colenda figmenta:. Concupiscenti
porro uxoris alienae . & concupiscentia domus alienȩ
tantum inpeccando differunt. ut illi quod dictumẽ
non concupisces domum proximi tui. adiuncta sint
& alia . dicente scriptura. Neque agrum eius. neq
seruum eius. neq Ancillam eius. neq boues eius. neq
subiugalem eius. nec omne pecus eius. nec quaecumq:
proximi tui sunt Descripsisse autem uidetur. con
cupiscentiam uxoris alienae. a concupiscentia cu¬
ius lib& rei alienae. quando utrumq: sic coepit.
Non concupisces vxorem proximitui. Non concupisces
domum proximitui. & huic coepit cetera adiungere

Expanded text:
mensis, qui est a sollemnitate occisi agni quinquagesimus. mensis, qui est a sollemnitate occisi agni quinquagesimus. ac per hoc in ista umbra futuri secundum agni immolati diem festum, sicut quinquagesimo die lex data est, quae conscripta est digito dei, ita in ipsa ueritate entibus. et reuera quod dictum est: non erunt tibi di alii praeter me, hoc ipsum perfectius explicatur, cum prohibentur colenda figmenta. concupiscentia porro uxoris alienae et concupiscentia domus alienae tantum in peccando differunt, ut illi, quod dictum est: non concupisces domum proximi tui, adiuncta sint et alia dicente scriptura: neque agrum eius neque seruum eius neque ancillam eius neque bouem eius neque subiugalem eius nec omne pecus eius nec quaecumque proximi tui sunt. discreuisse autem uicupiscentiam uxoris alienae a concupiscentia cuiuslibet rei alienae, quando utrumque sic coepit: non concupisces uxorem proximi tui; non concupisces domum proximi tui, et huic coepit cetera adiungere.
Abbreviated transcription (Latin):
& profecti sunt exrafidim & uenerunt inheremũ
sina. & applicuit ibi israhel contra montem. & moy¬
ses ascendit inmontem dĩ. & uocauit eum dñs de
monte dicens Haec dices domui lacob & nuntiabis
filiis israhel. &cȩtert. Deinde paulo post. descende
& testare populo & purifica illos hodie &cras. et la¬
uent uestimenta et sint parati indiem tertium
Tertia enim die descend& dñs inmontem sina coram
omni populo Hodie reperitur darilex. quae intabu¬
lis lapideis scripta ẽ digito dĩ. sicut consequentia
docent: Dies autem iste tertius appar& tertumen¬
sis abexitu israhel exaegypto Exdie ergo quo pas¬
cha fecerunt. Idest agnum immolauerunt & ederiv
qui fuit quartus decimus primi mensis. usque ad
istum quo lex datur. dies quinquaginti numeraar
Decem & septem scilic& primi mensis. reliqui abipso
quarto decimo. deinde omnes trigintu secundimen¬
sis qui fiunt quadraginta septem. & tertius tertii

Expanded text:
et profecti sunt exRaphidin et uenerunt in heremum et profecti sunt exRaphidin et uenerunt in heremum Sina, et adplicuit ibi Israhel contra montem. et Moyses ascendit in montem dei. et uocauit eum dominus de monte dicens: haec dices domui Iacob et nuntiabis filiis Israhel et cetera. deinde paulo post: descende et testare populo et purifica illos hodie et cras, et lauent uestimenta et sint parati in diem tertium. tertia enim die descendet dominus in montem Sina coram omni populo. hoc die reperitur data lex, quae in tabulis lapideis scripta est digito dei, sicut consequentia docent. dies autem iste tertius adparet tertii mensis ab exitu Israhel ex Aegypto. ex die ergo quo pascha fecerunt, id est agnum immolauerunt et ederunt, qui fuit quartus decimus primi mensis, usque ad istum, quo lex datur, dies quinquaginta numerantur: decem et septem scilicet primi mensis, reliqui ab ipso quarto decimo; deinde omnes triginta secundi mensis, qui fiunt quadraginta septem, et tertius tertii
Abbreviated transcription (Latin):
desua deadoratione etiam si expresse positum ess&.
honor uideretur. socero redditus. eo modo quo sol&
honorificentiae causa exhiberi apatribus. Sicut
de abraham scriptum ẽ. quod adorauerit filios eth
Quos autem dicat gram̃mato isagagos. post decurio¬
nes non facile sciri potest. quoniam hoc nomen innul¬
lo usu habemus. uel officiorum uel magisteriorum
Nam quidam doctores interpretati sunt. Ut in¬
tellegantur utique litterarum. qui introducant
inlitteras. sicut resonat grecum uocabulum Hicsane
significatur. ante legem datam. quod habuerint
hebrei litteras. quae aliquando coeperint esse :
nescio utrum ualeat indagari Non nullis enim
Videtur: a primis hominibus eas coepisse. & ꝑductas
eẽ ad noe. Atque inde ad parentes abrahae. & inde
ad populũ isra hel: sedunde hoc probari possit. ignoro
ensis autem tertii exitus filiorum israhel de ter¬
ra aegypti. hac die uenerunt inheremum sina.

Expanded text:
quamquam de adoratione etiam si expresse positum esset, quamquam de adoratione etiam si expresse positum esset, honor uideretur socero redditus eo modo quo solet hominibus honorificentiae causa exhiberi a patribus; sicut de Abraham scriptum est, quod adorauerit filios Chet. quos autem dicat Ypafxfxatos-.saVWfst; post decuriones, non facile sciri potest, quoniam hoc nomen in nullo usu habemus uel officiorum uel magisteriorum. nam quidam "doctores" interpretati sunt, ut intellegantur utique litterarum, qui introducant in litteras, sicut resonat graecum uocabulum. hic sane significatur, ante legem datam quod habuerint Hebraei litteras: quae quando coeperint esse, nescio utrum ualeat indagari. nonnullis enim uidetur a primis hominibus eas coepisse et perduc-tas esse ad Noe atque inde ad parentes Abrahae et inde ad populum Israhel; sed unde hoc probari possit, ignoro. Mensis autem tertii exitus filiorum Israhel de terra Aegypti hac die uenerunt in heremum Sina.
Abbreviated transcription (Latin):
superbiam. quos constituerat super millenos. alios
supercentenos. alios super quinquagenos. alios super
denos. Sic & abipso moyse remouit graues &periculosas
occupationes. nec istos grauauit. Quando quidem Ipsi
mille haberent unum super se. & sub illo haberent
alios decem & subeis alios uiginti. & subhis alioscentũ.
ut uix aliquid ad singulos quosque praepositosꝑue¬
nir&. quod iudicare necesse haberent Insinuatur
hic etiam humilitatis exemplum. quod moyses cum quo
dsloquebatur non fastidiuit neque contempsit
alienigenae soceri sui consilium. quamquam & ipse
lothor cum israhelita non fuiss&. utrum inter uiros
dm̃ uerum colentes religioseq: sapientes habendus sit
quem ad modum & lob. cum exipso populo non fuiss&:
merito quaeritur. Immo credibilius habe tur
Ambigue quippe posita sunt uerbu. uel utrum
significauerit dõ uero inpopulo eius. quando uidit
generum suum. uel utrum eum adorauerit ipse moyses

Expanded text:
superbiam, quos constitueret super millenos, alios superbiam, quos constitueret super millenos, alios super centenos, alios super quinquagenos, alios super denos. sic et ab ipso Moyse remouit graues et periculosas occupationes nec istos grauauit, quandoquidem ipsi mille haberent unum super se et sub illo haberent alios decem et sub eis alios uiginti et sub his alios centum, ut uix aliquid ad singulos quosque praepositos perueniret, quod iudicare necesse haberent. insinuatur hic etiam humilitatis exemplum, quod Moyses, cum quo deus loquebatur, non fastidiuit neque contemsit alienigenae soceri sui consilium. quamquam et ipse Iothor, cum Israhelita non fuisset, utrum inter uiros deum uerum colentes religioseque sapientes habendus sit, quemadmodum et Iob, cum ex ipso populo non fuisset, merito quaeritur, immo credibilius habetur. ambigue quippe posita sunt uerba, uel utrum sacrificauerit deo uero in populo eius. quando uidit generum suum, uel utrum eum adorauerit ipse Moyses;
Abbreviated transcription (Latin):
inde quamsit obseruandum. quod alibi scripturi
dicit. Fili ne inmultis sint actus tui. satis & hic appa¬
r& Deinde uerba lethro dantis consilium moysi.
consideranda sunt. Dicit enim. Nunc itaq audime
& consilium dabo tibi &erit ds̃ tecum Ubi mihi ui¬
detur significari nimis intentum humanis actionib
animum dõ quodammodo vacare quo fit tanto plenio.
quanto insuperna atq: ae terne liberius extenditur
Quod uero ad lungit & dicit. Esto tu populo quȩ
addm̃ & referes uerba eorum addm & testaberis illis¬
precepta. di & legem eius. & demonstrabis uias inquibis
ambulabunt In eis &opera quae faciant. cum populo
Vniuerso. haec agenda eẽ demonstrat: Non enimait:
Unius cuiusque uerba refer ad dm̃. sed uerba eorũ
cum supra dixi ss&. esto tu populo inhis quae addm̃
sunt. post haec ad monet ne singulorum negotia
quae interse habent deferantur . electis uidelic&
potentibus uiris. dm̃ colentibus iustis. & qui oderint

Expanded text:
inde quam sit obseruandum quod alibi scriptura inde quam sit obseruandum quod alibi scriptura dicit: fili, ne in multis sint actus tui, satis et hic adparet. deinde uerba Iothor dantis consilium Moysi consideranda sunt: dicit enim: nunc itaque audi me, et consilium dabo tibi, et erit deus tecum. ubi mihi uidetur significari nimis intentura humanis actionibus animum deo quodam modo uacuari, quo fit tanto plenior, quanto in superna atque aeterna liberius extenditur. Quod uero adiungit et dicit: esto tu populo quae ad deum et referes uerba eorum ad praecepta Dei et legem ejus, et demonstrabis illis vias in quibus ambulabunt in eis, et opera quae faciant, cum populo uniuerso haec agenda esse demonstrat. non enim ait: uniuscuiusque uerba refer ad deum, sed: uerba eorum, cum supra dixisset: esto tu populo quae ad deum sunt. post haec admonet, ne singulorum negotia, quae inter se habent, deserantur electis uidelicet potentibus uiris deum colentibus iustis et qui oderint
Abbreviated transcription (Latin):
retur per singula credendumẽ quod consulere so¬
ler& dm̃ siquid ess& Indisceptationibus tantae multi¬
tudinis: quae illum in hoc iudicandi negotio. amane
Usque aduesperam detinebat: & tamen nisi suae men¬
ti prȩsidentem dnm̃ consuler&. legemq: eius ae ter¬
nam sapienter. attender&. quid iustissimum iudicare
Inter disceptantes poss&. non inuenir&
neo quod lethro consilium dat genero suo moysi
ne occupatus ludiciis populi. & ipse & populus Consu¬
meretur consumptione intolerabili . Prima quaestio
ẽ curhoc ds̃famulum suum. cumquo ipse tanta & taliu
loquebatur ab alieni gena passusẽ ad moneri Inquo
scripturi nos ad mon&. per quem lib& hominem detur
consilium ueritatis. non debere contemni Videndum
etiam ne forte ibi uoluerit ds̃ abalienigena ad mo¬
neri moysen. Ubi & Ipsum poss& temptare superbur.
sensum indicat. cum ipse lethro eos eligi iussit adiu¬
dicandas causas populi. qui odissent superbiam. De¬

Expanded text:
retur, per singula credendum est, quod consulere soretur, per singula credendum est, quod consulere soleret deum, si quid esset in disceptationibus tantae multitudinis. quae illum in hoc iudicandi negotio a mane usque ad uesperam detinebat? et tamen nisi suae menti praesidentem dominum consuleret legemque eius aeternam sapienter adtenderet, quid iustissimum iudicare inter disceptantes posset. non inueniret. In eo quod Iother consilium dat genero suo Moysi. ne occupatus iudiciis populi et ipse et populus consumatur consumptione intolerabili, prima quaestio est, cur hoc deus famulum suum, cum quo ipse tanta et talia loquebatur, ab alienigena passus est admoneri. in quo scriptura nos admonet. per quemlibet hominem detur consilium ueritatis, non debere contemni. uidendum etiam, ne forte ibi uoluerit deus ab alienigena admoneri Moysen, ubi et ipsum posset temtare superbia: sensum indicat, cum ipse Iothor eos eligi iussit ad iudicandas causas populi, qui odissent superbiam. de
Abbreviated transcription (Latin):
manducare panem cum socero moysi ante dm̃. Uel
sicut alii codices habent. coram dõ. Quod grece
dm̃ quando nec tabernaculum fuit. nec arca testa¬
menti. quae postea sunt instituta. Neque enim
& hic defuturo dictum accipere possumiis. sicut di¬
ctum ẽ demanna quod positumẽ inuase aureo łrgo
Ante dm̃ idaccipere debemus factum: quod inhonore
dĩ factum est Ub enim non ds̃ LXUII
Goyses socero suodicit. quia uenitad me
populus inquirere iudicium adõ. Cum eis contige¬
rit disceptatio & uenerint adme. iudico unumqueq
& moneo eos precepta dĩ & legem eius. Quaeripo¬
test quomodo ista moyses dixerit. Cumlex dĩadhuc
nulla conscriptu ess&. Nisi quia. lex dĩ sempiter¬
na ẽ. quam consulunt omnes piae mentes. Utquod
in ea inuenerint. uel faciant. uel iubeant. uel uetent
secundum quod illa in commutabili ueritate pͣceperit¬
Numquid enim moyses quamuis cum illo ds loque¬

Expanded text:
manducare panem cum socero Moysi ante deum uel, manducare panem cum socero Moysi ante deum uel, sicut alii codices habent, coram deo, quod graece u hi" ante deum, quando nec tabernaculum fuit nec arca testamenti quae postea sunt instituta. neque enim et hic de futuro dictum accipere possumus. sicut dictum est de manna quod positum est in uase aureo. ergo ante deum id accipere debemus factum, quod in honorem dei factum est: ubi enim non deus Moyses socero dicit quia uenit ad me populus inquirere iudicium a deo; cum <enim> eis contigerit disceptatio et uenerint ad me. iudico unumquemque et moneo eos praecepta dei et legem eius. quaeri potest quomodo ista Moyses dixerit. cum lex dei adhuc nulla conscripta esset. nisi quia lex dei sempiterna est, quam consulunt omnes piae mentes, ut quod in ea inuenerint, uel faciant uel iubeant uel uetent, secundum quod illa incommutabili ueritate praeceperitnumquid enim Moyses, quamuis cum illo deus loque
Abbreviated transcription (Latin):
locutionis huius siita ẽ : an quod aaron fecit moysi po¬
tius tributum ẽ quia per moysen ds lubebat quae face¬
r& aaron & in moysen auctoritas. in illo autem ministe¬
rium fuit quando quidem & primissuis uerbis ds hoc illiait
de fratresuo erit tibsadpopulũ. tu illi quae ad dm̃
Et ecce egosto super cacumen collis. & uirgu dĩ
in manu mea. moyses dicit adiesum naue. Cumꝰ precipe¬
r& pugnari aduersum a malech. Nunc ergo uirga
dĩ dicitur quae primum dicta ẽ uirga aaron postea¬
Uero uirga moysi Sicut dicitur sp̃s heliae qui ẽ
sp̃s dĩ cuius pasticeps factus ẽ helias Sic illa potuit
dici & dĩ iustitia quae nr̃a est. sed donata adõ.
dequa loquens apostolus. Ideos arguit dicens: Igno¬
rantes dĩ iustitiam. & suam iustitiam uolentes con¬
ftituere. Idest tamquam a se sibi paratam Contra
quales dicit Quid enim habes quod non accepisti
Uenit autem &aaron &omnes seniores israhel

Expanded text:
locutionis huius, si ita est. an quod Aaron fecit, Moysi polocutionis huius, si ita est. an quod Aaron fecit, Moysi potius tributum est, quia per Moysen deus iubebat, quid faceret Aaron, et in Moyse auctoritas, in illo autem ministerium fuit? quando quidem et primis suis uerbis deus hoc illi ait de fratre suo: erit tibi ad populum, tu illi quae ad deum. Et ecce ego sto super cacumen collis, et uirga dei in manu mea, Moyses dicit ad Iesum Naue, cum praeciperet pugnari aduersus Amalec. nunc ergo uirga dei dicitur, quae primum dicta est uirga Aaron, postea uirga Moysi. sicut dicitur spiritus Heliae qui est spiritus dei, cuius particeps factus est Helias, sic illa potuit. dicitur et dei iustitia, quae nostra est, sed donata a deo: de qua loquens apostolus Iudaeos arguit dicens: ignorantes dei iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere, id est tamquam a se sibi paratam. contra quales dicit: quid enim habes quod non accepisti? Venit autem et Aaron et omnes seniores Israhel
Abbreviated transcription (Latin):
pascua tantu non essent. &exeo minor futura uidea¬
tur fecunditas pecorum. pepercisse illis pecoribus.
Ne omnibus deficientibus etiam sacrificiis necessariu
defuissent . uelsiquid aliud dici potest. Unde quȩftio
duodecim fontes: sed postea eos excepit heremi prolixi¬
tas. ub tale aliquid non fuit. quo usque uenirent adlo¬
ca quae colebantur: Uerum ille sensus ẽ probabilior
utcredamus sic appellatam tunc fuisse terram Multa¬
rum enim terrarum &locorum. sicut fluminum &ur¬
bium nomin cestis existentib causis. antiquitate mutata sunt¬
X II. Et dixit dñs ad moysen Antecede populum. sume
Autem tecum de senioribus populi. & uirgam de qua
percussist flumen. Accipe inmanu tua Tlumen aaron
legitur . non moyses Virga percussisse. Nam moyses
eadem uirga mare diuisit non flumen Quid sibi ergo
uult. accipe uirgam inqua percussisti flumen: Anforte
mare appellauit flumen Quaerendum exemplum.

Expanded text:
pascua tanta non essent et ex eo minor futura uiderpascua tanta non essent et ex eo minor futura uideretur fecunditas pecorum, pepercisse illos pecoribus, ne omnibus deficientibus etiam sacrificiis necessaria defuissent, uel si quid aliud dici potest, unde quaestioduodecim fontes: sed postea eos excepit heremi prolixitas, ubi tale aliquid non fuit, quousque uenirent ad loca quae colebantur. uerum ille sensus est probabilior, ut credamus sic appellatam tunc fuisse terram. multarum enim terrarum et locorum sicut fluminum et urbium nomina certis existentibus causis antiquitate mutata sunt. Et dixit dominus adMoysen: antecede populum; sume autem tecum de senioribus populi; et uirgam de qua percussisti flumen accipe in manu tua. flumen Aaron legitur, non Moyses uirga percussisse; nam Moyses eadem uirga mare diuisit, non flumen. quid sibi ergo uult: "accipe uirgam in qua percussisti flumen?" an forte mare appellauit flumen? quaerendum exemplum
Abbreviated transcription (Latin):
coepit tabernaculum testimoni i
LXII
quoadusque uenirent interram quae habitatur
Manna ederunt. quo a dusque uenirent inpastem phoe¬
nicis Significauit scriptura per prolemsin. idest hoc
loco memorando quod etiam postea factumẽ. non
edisse filios israhel Inheremo nisi manna : Hoc ẽ enim
quod ait usque ad terram quae inhabitatur. Id est
quae lam non est heremus Nonquia continuo ut
uenerunt ad terram habitabilem destiterunt vesci
manna sed quia non ante: traiecto enim lordane
significatur manna cessasse ubi panes terrae man¬
ducauerunt Qod ergo ingressi sunt habitabilem
terram. ante quam transirent lordanem uel tantõ
manna vesci. vel utroq cibo potuerunt. Hoc quip¬
pe intellegi potest: quando cessasse manna non dicitor
Nisi lordane traiecto Cur autem in illa heremi inopia
etiam carnes desiderauerint. quando de aegypto
cum suis ualde multis pecoribus exierunt. magna
quaestio ẽ Nisi forte dicatur. cumper heremum

Expanded text:
coepit tabernaculum testimonii. coepit tabernaculum testimonii. LXII.quoadusque venirent in terram quae inhabitatur. Manna ederunt quoadusque venirent in partem Phoenicis. Signiloco commemorando quod etiam postea factum est, non edisse filios Israhel in heremo nisi manna. hoc est enim quod ait: usque ad terram quae inhabitatur, id est quae iam non est heremus, non quia continuo ut uenerunt ad terram habitabilem destiterunt uesci manna, sed quia non ante. traiecto enim Iordane significatur manna cessasse, ubi panes terrae manducauerunt. quando ergo ingressi sunt habitabilem terram, antequam transirent Iordanem, uel tantum manna uesci uel utroque cibo potuerunt; hoc quippe intellegi potest, quando cessasse manna non dicitur nisi Iordane traiecto. cur autem in illa heremi inopia etiam carnes desiderauerint, quando de Aegypto cum suis ualde multis pecoribus exierunt, magna quaestio est. nisi forte dicatur, cum per heremum
Abbreviated transcription (Latin):
quamuis coturnicibus nonusquequaque dissimile
Nouerat enim ds quid desiderarent. & desiderium
eorum quo carnis genere satiar& Sed quia scriptu¬
ra concupiuisse illos carnes dixerat. nec expresse¬
rat cuius modi carnes. Ideo quaestio facta est lx. III¬
Uanna ederunt. quoadusque uenirent in par tem
phoenicis. Iam dixerat. quo usque venirent ad terram
quae inhabitatur: sed quia non expresserat proprie
quam dicer&. repetitione videtur quandam propri¬
etatem ex pressisse dicendo in pastem phoenicis. Sed
tunc illam terram sic credendumẽ appellatam. Modo
enim non hoc uocatur: Alia quippe ẽ quae phoenice
appellatur regio tyri &sydonis qua illos transisse non
legitur. Quamquam scriptura. fostasse potuerit ter¬
ram phoenicis appellare. Ubi palmarum arbores lam eẽ
coeperant post heremi vastitatem. quoniam palma gre¬
ce sic appellatur Initio enim profectionis suae inuenerar
locum ubseptuaginta palmarum arbores fuerant. &¬

Expanded text:
quamuis coturnicibus non usquequaque dissimile. quamuis coturnicibus non usquequaque dissimile. nouerat enim deus quid desiderarent et desiderium eorum quo carnis genere satiaret. sed quia scriptura concupiuisse illos carnes dixerat nec expresserat cuius modi carnes, ideo quaestio facta est. Manna ederunt quoadusque uenirent in partem Phoenices. iam dixerat: quoadusque uenirent ad terram quae inhabitatur; sed quia non expresserat proprie quam diceret, repetitione uidetur quandam proprietatem expressisse dicendo "in partem Phoenices." sed tunc illam terram sic credendum est appellatam; modo enim non hoc uocatur. alia quippe est quae Phoenice appellatur regio Tyri et Sidonis, qua illos transisse non legitur. quamquam scriptura fortasse potuerit terram Phoenices appellare, ubi palmarum arbores iam esse coeperant post heremi uastitatem, quoniam palma graece sic appellatur. initio enim profectionis suae inuenerunt locum, ubi septuaginta palmarum arbores fuerant
Abbreviated transcription (Latin):
ante dm̃. vt seruetur. in progenies que mad modum prȩ¬
cepit dñs. Quaeri potest . vbi uaron poner& ante dm̃.
quando nec ullum simulacrum fuit. Nec arca testameNT
lam fuerat instituta. Anfoste Ideo de futuro dixit¬
repones. Vt intellegeretur. tunc ante dm̃ posse repoy.
quando futura erat arca. An potius ante dm̃ dictũ
est quod fit ipsa deuotione offerendi. inquocumque
loco poneretur . Ubi enim non ds : sed illud quod adiun¬
git. & reposuit aaron ante testimonium ad seruandũ.
priorem magis sensum asserit. Hoc enim modo scripto¬
ra dixit per prolemsin. quod postea factum ẽ. cumẽẽ¬
ista soluatur. Congruentius tamen creditur . non eos
carnes desiderasse quas de pecoribus habere poteraNT
sed eas quae de erant. exaquis uidelic& Ipsas quippe
In illa heremo non inueniebant. Unde illis ortigom&ra
data ẽ. Idest aues quas coturnices multi latini interp̃¬
tati sunt. Cum sit aliud genus auium ortigome tra

Expanded text:
ante Deum, ut servetur in progenies, quemadmodum praeante Deum, ut servetur in progenies, quemadmodum praecepit Dominus. Quaeri potest, ubi Aaron poneret ante Deum, quando nec ullum simulacrum fuit, nec arca testamenti jam fuerat instituta. An forepones", ut intellegeretur tunc ante deum posse reponi, quando futura erat arca? an potius "ante deum- dictum est quod fit ipsa deuotione offerendi. in quocumque loco poneretur? ubi enim non deus? sed illud quod adiungit: et reposuit Aaron ante testimonium ad reseruandum, priorem magis sensum adserit. hoc enim modo scriptura dixit per prolepsin quod postea factum est, cum eista soluatur. congruentius tamen creditur non eos carnes desiderasse, quas de pecoribus habere poterant, sed eas quae deerant, ex aquis uidelicet. ipsas quippe in illa heremo non inueniebant: unde et illis ortygometra data est, id est aues, quas coturnices multi latine interpretati sunt, cum sit aliud genus auium ortygometra
Abbreviated transcription (Latin):
cum dixiss&. ausus es mentiri spiritui sc̃õ. Cum ille se pu¬
monstrauit subiungens ñ hominibusmentitus es. sed dõ x¬
Os̃ mandat permoysen populo: aduesperam edetis car¬
nes & mane replebimini panibus Ecce non pro omni alim̃to
panes nominantur. Nam isto nomine & carnes compleren¬
tur quia & ipsa alimenta sunt: nec tamen panes eos
modo dicit. qui fiunt exfrumentis. Ipsos enim proprie
panes appellare consueuimus Manna autem. panum
nomine appellat: Non autem uacat. quod dicit. Ad
uesperam carnes. & mane panesse daturum Tale
quippe aliquid etiam inhelia significatum ẽ. cum ei
alimenta coruus afferr& Anforte carnibus adues¬
peram & mane panibus. ille significatur. qui traditus
est propter delicta nr̃a. &resurrexit propter iusti¬
ficationem nrãm Aduesperam quippe mor tuus eft.¬
ex infirmitate sepultus ẽ. Mane autem apparuit dis
&mitte illud plenum gomor mannae. & repones illud

Expanded text:
cum dixisset: ausus es mentiri spiritui sancto? cum ille se pucum dixisset: ausus es mentiri spiritui sancto? cum ille se pueum esse monstrauit subiungens: non hominibus mentitus es, sed deo. Deus mandat per Moysen populo: ad uesperam edetis carnes et mane replebimini panibus. ecce non pro omni alimento panes nominantur. nam isto nomine et carnes complecterentur, quia et ipsa alimenta sunt; nec tamen panes eos modo dicit, qui fiunt ex frumentis — ipsos enim proprie panes appellare consueuimus — manna autem panum nomine appellat. non autem uacat quod dicit ad uesperam carnes et mane panes se daturum. tale quippe aliquid etiam in Helia significatum est, cum ei alimenta coruus adferret. an forte carnibus ad uesperam et mane panibus ille signifiest propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram ? Ad vesperam quippe mortuus ex infirmitate sepultus est, mane autem apparuit discet mitte illud plenum gomor manna, et repones illud
Abbreviated transcription (Latin):
Dixit autem dñs ad moysen Ecce ego pluam uobis
panes de caelo & exi& populus & collig& unius die  in
diem ut temptem illossiambulabunt inlege mea. an non
Temptatio ista probatio ẽ. non ad peccatum seductio
Nec ideo probatio utds̃ nouerit. sed ut ipsos ipsis homini¬
bus oftendat. quo humiliores fiant adpetendum ad¬
utorium & agnoscendam dĩ gratiam
Moyses & aaron dicunt ad populum inter c&era Propter
quod exaudiuit dñs murmurationem uestram. quam
uos murmuratis aduersum nos. nos autem quid sumus.
non enim aduersum nos murmur. urmͣ est. sed aduersum
dm̃ Non ex hoc tantum se ualere uoluerunt quantum
ds Dixerunt enim. Quid sumus nos. Vt illi aduersus illũ
sescirent murmurasse. qui istos miserat. & qui peristos
operabatur: Nec talis ẽ illa sententia. ub p&rus dicit
dõ Quod si dixiss& simile fuiss& Neque ita dixit. Ausus
es mentiri spiritui sco. Non spiritui scõ mentitus es. sed dõ

Expanded text:
Dixit autem dominus ad Moysen: ecce ego pluam uobis Dixit autem dominus ad Moysen: ecce ego pluam uobis panes de caelo; et exiet populus et colliget unius diei in diem, ut temtem illos s ambulabunt in lege mea an non. temtatio ista probatio est, non ad peccatum seductio; nec ideo probatio, ut deus nouerit, sed ut ipsos ipsis hominibus ostendat, quo humiliores fiant ad petendum adutorium et agnoscendam dei gratiam. Moyses et Aaron dicunt ad populum inter cetera: propter quod exaudiuit dominus murmurationem uestram quam uos murmuratis aduersum nos. nos autem quid sumus? non enim aduersum nos murmur uestrum est sed aduersum deum. non ex hoc tantum se ualere uoluerunt quantum deus — dixerunt enim: quid sumus nos? — ut illi aduersum illum se scirent murmurasse, qui istos miserat et qui per istos operabatur. nec talis est illa sententia, ubi Petrus dicit deo": quod si dixisset, simile fuisset. neque ita dixit: ausus es mentiri spiritui sancto? non spiritui sancto mentitus es, sed deo";
Abbreviated transcription (Latin):
merra amara enim erat. Si propter hoc appellatum ẽ
nomen loci eius amaritudo. quia non potuerunt ibi
aquam bibere quod amara ess&. merra enim Interpre¬
tatur amaritudo. quomodo uenerunt inmerram.
nisi quia eo nomine locum scriptura appellauit Inquẽ
Venerunt quod lam appellatur cum haec scribebantur
Posterius enim utiq scripta sunt : quam illa contigeruNT
Et ostendit e dñs lignum. & misit illud inaquam &
facta ẽ aqua dulcis. Genus ligni erat istam habensium:
An quolib& ligno id facere potuerat ds̃ qui tantu mi¬
rabilia faciebat᷑ Hoc tamen uidetur significare quod
dictum ẽ. ostendit e. tamquam tale lam lignum ess&. quo
poss& hoc fieri Nisiforte locus erat ub ligna omnino
non inueniebantur. ut hoc ipsum ess& diuini adiutorii
quod ei lignum dñs oftendit. ubi nullum erat. &per
lignum aquas dulces fecit. praefigurans gloriam &
gratiam crucis Sed intali &iam ligno. quis nisi creator
& demonstrator laudandus est

Expanded text:
Merra; amara enim erat. si propter hoc appellatum est Merra; amara enim erat. si propter hoc appellatum est nomen loci eius amaritudo, quia non potuerunt ibi aquam bibere, quod amara esset — Merra enim interpretatur "amaritudo" — quomodo uenerunt in Merra, nisi quia eo nomine locum scriptura appellauit, in quem uenerunt. quo iam appellabatur cum haec scribebantur ? posterius enim utique scripta sunt quam illa contigerunt. Et ostendit ei dominus lignum et misit illud in aquam, et facta est aan quolibet ligno id facere poterat Deus, qui tanta mirabilia faciebat? Hoc tamen videtur significare quod dictum est, ostendit ei, tanquam tale jam lignum esset, quo posset hoc fieri: nisi forte locus erat ubi non inueniebantur, ut hoc ipsum esset diuini adiutorii, quod ei lignum dominus ostendit. ubi nullum erat, et per lignum aquas dulces fecit, praefigurans gloriam et gratiam crucis. sed in tali etiam natura ligni quis nisi creator t demonstrator laudandus est?
Abbreviated transcription (Latin):
lari. cum sit unus atque idem. ille dum taxat. qui &iam
sp̃s sc̃s inunitate trinitatis accipitur. Proinde non ar¬
brtror alium quam eundem significari. ub dicit aposto¬
lus. Nonenim accepistis spm̃ seruitutis iterum intimo¬
re sed accepistis sp̃m adoptionis in quoclamamus abba
pater: Quia eodem spũ dĩ. idest digito dĩ. quolex in
tabulis lapideis conscripta ẽ timor incussus ẽ eis qui
gratiam nondum intellegebant. ut desua infirmitate
atque peccatis . per legem conuincerentur. &lex illis
fiera pedagogus quoper ducerentur ad gratiam quȩ ẽ
infide ihũ xp̃i De hoc autem spũ adoptionis & gratiae.
id est de hoc opere sp̃sdĩ quo impertitur. gratia & regene¬
ratio inuitamae ternam dicitur sp̃s autem uiuificat
Cum supra diceretur. littera occidit. Idest con scripta
tantum modo lubens. sine adiutorio gratiae. LUI.¬
Uenerunt autem inmerra . & non poterant bibere de

Expanded text:
lari, cum sit unus atque idem ille dumtaxat, qui etiam lari, cum sit unus atque idem ille dumtaxat, qui etiam spiritus sanctus in unitate trinitatis accipitur. proinde non arbitror alium quam eundem significari, ubi dicit apostolus: non enim accepistis spiritum seruitutis iterum in timorem, sed accepistis spiritum adoptionis in quo clamamus: abba, pater, quia eodem spiritu dei, id est digito dei, quo lex in tabulis lapideis conscripta est, timor incussus est eis, qui gratiam nondum intellegebant, ut de sua infirmitate atque peccatis per legem conuincerentur et lex illis fieret paedagogus, quo perducerentur ad gratiam quae est in fide Iesu Christi. de hoc autem spiritu adoptionis et gratiae, id est de hoc opere spiritus dei, quo inpertitur gratia et regeneratio in uitam aeternam, dicitur: spiritus autem uiuificat, cum supra diceretur: littera occidit, id est lex conscripta tantummodo iubens sine adiutorio gratiae. Venerunt autem in Merra et non poterant bibere de