comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pluralit ꝓnuntiant᷑. qm̃ ad se dic¬
ta sunt. & ideo ad iniucẽ dici non
possunt. Itõ quod est patrẽ eẽ. a
se ipso est eẽ. quod est filium ẽẽ.
a patre est c̃ẽ. quod est spm̃ sõm eẽ.¬
non sp̃c scĩ. Qd̃ enim nasci ẽ. de alio
est ẽẽ. non tam̃ in aliud. Quod autẽ
ꝓcedere ẽ. de aliquo est ẽc̃. & aliquo¬
tiens in aliud. Quod enim spirat᷑:¬
spirat᷑ ab aliquo. & spiratur in aliqͦ.
deo sumpta sunt uocabula ad signi¬
ficandũ id quod dicendũ erat de dõ.
ut intelligi aliquatenus potuisset. qd̃
comp̃hendi non poterat. Itẽ sic ab
ab homine. ut nec totus manifestus
ẽẽt. nec totus absconditus. Si enim
totus manifestus esset. fides non ex-¬
erceret᷑. & infi delitas conuinceretur.
Si uero totus ẽẽt absconditus. fides ñ
iuuaret᷑. & infidelitas excusaret᷑. Itẽ
IIͦII. modis inuisibilis ds ad noticiã
hominis egreditur. duobus intus.
duobꝰ foris. Intus ꝑ rationem & aspi¬
rationẽ. foris ꝑ creaturam & doctrinã.

Expanded text:
pronuntiantur; quoniam ad se dicta sunt, et ideo ad invicem dici non possunt. Item quod est Patrem esse, a seipso est esse: quod est Filium esse a Patre est esse; quod est Spiritum s sancti. Quod enim nasci est, de alio est esse, non tamen in aliud. Quod autem procedere est, de aliquo est esse, et aliquoties in aliud. Quod enim spiratur ab aliquo spiratur, et spiratur in aliquo. Ideo sumpta sunt vocabula ad significandum id quod dicendum erat de Deo, ut intelligi aliquatenus posset quod comprehendi non poterat. Item sic ab ab homine, ut nec totus manifestus esset nec totus absconditus. Si enim totus manifestus esset, fides non exerceretur et infidelitas convinceretur. Si vero totus esset absconditus, fides non juvaretur et infidelitas excusaretur. Item quatuor modis invisibilis Deus ad notitiam hominis egreditur: duobus intus, duobus foris. Intus per rationem et aspirationem; foris per creaturam et doctrinam.
Abbreviated transcription (Latin):
intellectus uero de sola mente ẽ. de
mente  autẽ & intellectu gau¬
dium. & hec tria ad substantiã unas¬
anima. Ita in corpore uno. & figura
est. & forma. & pulchritudo. tria hec:
& iudecur figura prima cẽ ad sub¬
stantiã. deinde forma. & ex utroq
pulchritudo. Et hec tria in uno
corpore. & unũ corpus. ⁊it ntraq
natura imago creatoris eluceat.
in prima quidẽ ad similitudinẽ.
in scd̃a autẽ ad similitudinis imi¬
tationẽ. Sic gͦ dm̃ conficemur &¬

Expanded text:
intellectus vero de sola mente est; de intellectus vero de sola mente est; de mente autem et intellectu gaudium: et haec tria ad substantiam anima. Ita in corpore uno, et figura est, et forma et pulchritudo tria haec. Et videtur figura prima esse ad substantiam, deinde forma, et ex utroque pulchritudo: et haec tria in uno corpore et unum corpus, ut in utraque natura imago Creatoris eluceat. In prima quidem ad similitudinem; in secunda autem ad similitudinis imitationem. Si ergo Deum confitemur
Abbreviated transcription (Latin):
nce omnẽ creaturam. creator
erat. solus quidẽ sed tam̃ non
solitarius. quia cũ ipso erat sapien¬
tia sua. in qua om̃ia ab ecerno per
prouidentiã fuerunt. que ab ipso
in cempore ꝑ essentiam facta sunt.
Solus gͦ fuit. quando pret̃ ipsum
nichil fuit. & tam̃ solitarius ñ fuit
quia aliena societate non eguit. qͥ
sibi sufficiens fuit. cui nichil defu¬
it. qm̃ sicut dictũ ẽ totũ in ipso ꝑ
ꝓuidentiam fuit. quod ab ip̃so ꝑ
essentiã faciendum fuit. Hec gͦ duo
diligenter & inter se distinguenda
sunt & in se consideranda. creator
scilicet & creatura. ne uł creatura et̃¬
na credat᷑. uel creator temꝑalis. In hes
enim duob om̃is cognitio constat
ueritatis. Primũ gͦ considerare opoe¬
tet. que de creatore dicenda sunt
uł credenda. Creatorẽ igit᷑ õiũ rerũ
unũ confitemur. & trinũ. unũ in es¬
sentia. trinũ in ꝑsonis. quia essentia
in una anima mens est. & indellectꝰ.
& gaudiũ. & mens quidẽ a se est.

Expanded text:
nte omnem creaturam Creator erat solus quidem, sed tamen non solitarius, quia cum ipso erat sapientia sua in qua omnia ab aeterno per providentiam fuerunt quae ab ipso in tempore per essentiam facta sunt. Solus fuit quando nihil praeter ipsum fuit; et tamen solitarius non fuit, quia aliena societate non eguit qui sibi sufficiens fuit; cui nihil defuit, quia, sicut dictum est, totum in ipso per providentiam fuit, quod ab ipso per essentiam faciendum fuit. Haec ergo duo diligenter et inter se distinguenda sunt et in se consideranda; Creator scilicet et creatura; ne vel creatura aeterna credatur, vel Creator temporalis. In his enim duobus omnis cognitio constat veritatis. Primum ergo considerare oportet quae de Creatore dicenda sunt vel credenda. Creatorem igitur omnium rerum unum confitemur et trinum, unum in essentia, trinum in personis; quia essentia . Quemadmodum in una anima mens et intellectus et gaudium; et mens quidem a se est;
Abbreviated transcription (Latin):
diuisit lucem a tenebris. & uo¬
cauit lucẽ diem. & denebras noc¬
tem. Adducet enim om̃e opus
suum in iudiciũ. Non solũ oꝑa
alia que in luce fecit uidit d̾s̃
quod ẽẽt bonum. sed ipsam qͦq
malus transfigurat se aliqu̾an¬
do in angłm lucis. & ingerit se
ad decipiendã mentem quasi lux
uera. sed hec lux non est diuiden¬
da a tenebris. nec uocanda ẽ dieᷤᷤ
sed nox. quia speciem quidem
lucis habet. sed tenebras ueras.
ꝓpt̾eapͥus uidit ds lucem si eẽt bo¬
na. ut non statim credamꝰ om̃i
spũ. sed ꝓbemus sp̃c si ex deo sit.
lucem a tenebris. & uocemus lu¬
in oꝑibus nr̃is. & ut in luce fiant
oꝑa nr̃a. sed ipsa quoq lux. prius
uidenda est & consideranda diligen¬
ter. & sic postremo cum uiderimꝰ
lucẽ quia bona est. diuidamꝰ lucẽ
a tenebris. & uocemꝰ lucẽ diem. &

Expanded text:
divisit lucem a tenebris; et vodivisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem. Adducet enim omne opus suum in judicium; et non solum opera alia quae in luce fecit, vidit Deus quod esset bonum, sed ipsam quoqumalus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona ut non statim credamus omni spiritui; sed probemus spiritus si ex Deo sint ; lucem et tenebras. Et vocavit Deus luin operibus nostris, et ut in luce fiant opera nostra; sed ipsa quoque lux prius videnda est et consideranda diligenter; et sic postremo cum viderimus lucem quia bona est, dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem
Abbreviated transcription (Latin):
misceri sinat. nec cransponi. nec si¬
mul sit quod diuidi debet. aut
supra qd̃ subter. aut subter quod
supͣ collocandũ est. Nouissime se¬
quitur in dispositionis ordine. opꝰ
tercie diei ut congregentur aque
que sub celo sunt. in locum unum.
ne carnis desideria fluxa sint. &¬
ultra metam se necessitatis ex pan¬
dant. ut totus homo ad statũ na¬
dure reuocatus. & scd̃m ordinem
rationis dispositus. in locũ unum
om̃e desiderium colligat quatinꝰ
atori. Quisqͥs sic ordinatus est dig¬
nus est lumine solis. ut mente sur¬
sum erecta. & desiderio in suꝑna
defixo. lumen summȩ ueritatis
concemplanti irradiet. etiam non
ꝑ speculum in enigmate. sed in
se ipsa ut est ueritatem agnoscat
& sapiat. S et illud non negli¬
genter transeundum est quod dr̃.
Uidit ds̃ lucẽ quod esset bonũ. &.¬
cit enim & uidit. deinde chuisit
& uocauit. Quare uidit: Noluit
prius diuidere quã uidisset. Pri
uidit si esset bonum. & tẽ demũ

Expanded text:
ermisceri sinat nec transponi; nec siermisceri sinat nec transponi; nec simul sit quod dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. Novissime sequitur in dispositionis ordine opus tertiae diei, ut congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, ne carnis desideria fluxa sint, et ultra metam se necessitatis expandant, ut totus homo ad statum naturae revocatus, et secundum ordinem rationis dispositus, in locum unum omne desiderium colligat, quatenuatori. Quisquis sic ordinatus est dignus est lumine solis, ut mente sursum erecta et desiderio in superna defixo, lumen summae veritatis contemplanti irradiet, et jam non per speculum in aenigmate , sed in seipsa ut est veritatem agnoscat et sapiat. Sed et illud non negligenter transeundum est, quod dicitur: Vidit Deus lucem quod esset bonum, cit enim et vidit; deinde divisit et vocavit. Quare vidit? Noluit prius dividere quam vidisset, prius vidit an esset bonum; et tunc demum
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑiores & aquas inferiores. & lioca¬
tur firmamentũ celum. Tercia die
aridam. & uestiri graminib suis.
Omĩa autẽ hȩc spiritalia preferunt
documenta. Primum in corde pecca¬
toris creatur lux. quando semet ip¬
sum agnoscere incipit. ut diuidat
inder lucem & tenebras. & apellare
incipiat lucẽ diem. & denebras noc¬
tem. & non sit iam de quib dicit᷑.
Ue qui dicunt bonum malum. &
malũ bonum. ponentes lucẽ te¬
nebras. & tenebras lucẽ. Post hec
autem cum ceꝑit inter lucẽ & te¬
nebras diuidere. & lucem diem.
denebras quoq apellare noctẽ. idest
cum mala sua ueraciter ꝑ iudiciũ
rationis imꝓbare. & que sunt bona
& laudabilia lucis oꝑa eligere ceꝑit:
restat ut fiat in eo firmamentum.
hoc est ut in bono ꝓposito corrobo¬
retur. huidere inter aquas suꝑio¬
res & aquas inferiores. idest deside¬
ria carnis & sp̃c. ut medius & me¬
diator duo sibi aduersandia. nec ꝑ¬

Expanded text:
superiores et aquas inferiores; et vocasuperiores et aquas inferiores; et vocatur firmamentum coelum. Tertia die arida et vestiri graminibus suis. Omnia autem haec spiritualia praeferunt documenta. Primum in corde peccatoris creatur lux, quando semetipsum agnoscere incipit, ut dividat inter lucem et tenebras, et appellare incipiat lucem diem et tenebras noctem; et non sit jam de quibus dicitur: Vae qui dicunt bonum malum, et malum bonum; ponentes lucem tenebras, et tenebras lucem . Post haec autem cum coeperit inter lucem et tenebras dividere, et lucem diem, tenebras quoque appellare noctem, id est cum mala sua veraciter per judicium rationis improbare, et quae sunt bona et laudabilia lucis opera eligere coeperit, restat ut fiat in eo firmamentum, hoc est in bono proposito corroboretur: dividere inter aquas superiores et aquas inferiores, id est desideria carnis et spiritus, ut medius et mediator duo sibi adversantia nec p
Abbreviated transcription (Latin):
solis clarũ. & illustrat eam.
Non enim digna ẽ contemplari lu¬
men ȩternitatis. donec munda &
purificata fuerit. habens quodã¬
modo & ꝑ materiam speciem. &
ꝑ iusticiã dispositionem. Sic lex
na solem. & ipse xp̃c humanitatẽ
suam demonstrauit prius. ut pꝰ
manifestaret diuinitatẽ. & ribiq
lux lucem precedit. luxꝗͣ peccato¬
res ad iusticiam illuminat. illã
lucẽ que iustificatos ad beatitudi¬
nem illustrat. Ergo facta est lux pͥꝰ¬
quã solis claritas manifestaretur.
& dies erat. & tres dies erant. quan¬
do lux erat. & sol non erat. Quarta
die illuxit sol. & illa dies clara erat.
quia lumen uerum habuit. & de¬
nebre non erant ulle. Sic nulla a¬
nima meretur lumen solis acciꝑe.
& summe ueritatis claritatẽ con¬
templari. nisi tres isti dies in ea p̃¬
cedant. Prima quidem die fit lux.
& diuidunt᷑ lux & tenebre. uocat᷑q
lux dies. & tenebre nox. Scd̃ã die fit.¬
firmamentũ collocari inter aquas

Expanded text:
solis clarum et illustrat eam. solis clarum et illustrat eam. Non enim digna est contemplari lumen aeternitatis, donec munda et purificata fuerit; habens quodammodo et per materiam speciem, et per justitiam dispositionem. Sic lex na solem; et ipse Christus humanitatem suam prius demonstravit, ut post manifestaret divinitatem, et ubique lux lucem praecedit. Lux quae peccatores ad justitiam illuminat, illam lucem quae justificatos ad beatitudinem illustrat. Ergo facta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quando lux erat et sol non erat. Quarta die illuxit sol, et illa dies clara erat; quia lumen verum habuit, et tenebrae non erant ullae. Sic nulla anima meretur lumen solis accipere et summae veritatis claritatem contemplari, nisi tres dies isti in ea praecedant. Prima quidem die fit lux, et dividuntur lux et tenebrae; vocatur fitque lux dies, et tenebrae nox. Secunda die firmamentum, collocaturque inter aquas
Abbreviated transcription (Latin):
Oo puto magnum hic aliquod
sacramentũ cõmendari. quia
om̃is anima quãdiu in peccato est.
quasi intenebris ẽ quibꝰdã & con¬
fusione.S non potest euadere con¬
fusionẽ suã. & ad ordinem iusticie
formamq disponi. nisi illumi necur
primũ uidere mala sua. & discer¬
nere lucẽ a tenebris. hoc est uirtu¬
tes a uiciis. ut se disponat ad ordi¬
nem & conformet ueritati. Hoc gͥ
anima in confusione lacens sine luce
facere non potest. & ꝓpterea necesse
ẽ pͥmũ ut lux fiat. ut uideat semet¬
rorem & curpicudinẽ confusionis
sue. & explicet se atq coaptet ad il
ordinẽ ueritatis. Postquã autẽ fue
emplar rationis formamq sapien¬
cie disposita. tunc stacim incipiet
ei lucere sol iusticie. quia sic in re¬
ꝓmissione dictum est. Beati mun¬
do corde qm̃ ipsi deum uidebunt.
Prius ergo in rationali illo mundo
cordis humani creatur lux & illu¬
minatur confusio. lt in ordinẽ re¬
digatur. Posthec cum fuerint puri¬
ficata interiora eius. uenit lumen

Expanded text:
o puto magnum hic aliquod sacramentum commendari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est quibusdam et confusione. Sed non potest evadere confusionem suam et ad ordinem justitiae formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in confusione jacens sine luce facere non potest; et propterea necesse est primum ut lux fiat, ut videat semetrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illordinem veritatis. Postquam autem ordiemplar rationis formamque sapientiae disposita, tunc statim incipiet ei lucere sol justitiae, quia sic in repromissione dictum est: Beati mundo corde; quoniam ipsi Deum videbunt . Prius ergo in rationali illo mundo cordis humani creatur lux, et illuminatur confusio ut in ordinem redigatur. Post haec cum fuerint purificata interiora ejus, venit lumen
Abbreviated transcription (Latin):
Per lucem ergo ꝓbauit lucẽ. quia
m luce incõmutabili uidit. qd̃
lux ista cõmutabilis suo modo
iudit lucem qd̃ eẽe bona. etiam
cetera oꝑa sua que opatus est ui¬
dit quod essent bona. & nichil
sine alia luce uidit. uel bonũ. uł
malum. siue ex his quȩ ipse bona
secit. siue ex his que nos fecimus
mala. quȩ omia ipse non male
sed bene uidit. & ibi uidit ubi
nullum malum fuit. Hȩc ipsa
lux est. qua & nos uidere oportoe
omnanẽ lucẽ si bona est. nec po¬
terimus iudicare uere de luce
si bona ẽ. donec ista luce illum¬
nati fuerimus que uere bonaẽ.
Spualis enim diuidicat omĩa. &

Expanded text:
Per lucem ergo probavit lucem: quia Per lucem ergo probavit lucem: quia in luce incommutabili vidit quod lux ista commutabilis suo modo vidit lucem quod esset bona, etiam caetera opera sua quae operatus est vidit quod essent bona, et nihil sine illa luce vidit, vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. Et ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce an bona est, donec ista luce illuminati fuerimus, quae vere bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia,
Abbreviated transcription (Latin):
nec denebre sine luce uidentr.
quantomagis lux non iuidet᷑ sine
luce: Quȩ fuit ergo illa lux ꝑ quã
ds̃ uidit lucẽ quod esset bona. &
diuisit lucem a tenebris. &.ii.b.d.¬
ẽet bona. an per aliam lucem ui¬
dit quod esset bona. Sed quomͦ ꝑ ip¬
sam uidere potuisset qd̃ esset bona.
si aliam lucẽ non habuisset ꝑ quã
& in qua ipsam lucem uidisset
quod esset bona Nlam si uidit qd̃
esset bona lux ista & uere uidit.
in aliquo uidit de cuius bonita¬
de dubitari non pocuit. Ergo alia
lux fuit increata. in qua ista lux
creata ludebatur qd̃ ẽẽt bona. qr
illam imitabatur que semꝑ est
bona. In illa enim luce. cum ipsa
solum sit bona. lisdentur & ma¬
la & bona. & non solum mala &
tiam eẽ mala. & bona ẽẽ bona in
ea uidentur. ꝓpt̾ea quod ipsa uere
& summe est bona. Quod enim ab
ipsa discordare uidetur. malum ẽẽ
uidecur. & quod ei simile esse iide¬
tur. bonum ẽẽ uidetur. & utrũq
non nisi in ipsa & ꝑ ipsam uidet᷑.

Expanded text:
nec tenebrae sine luce videntur, quanto magis lux non videtur sine luce? Quae fuit ergo illa lux per quam Deus vidit lucem quod esset bona, et divisit lucem a tenebris? esset bona, an per aliam lucem vidit quod esset bona? Sed quomodo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et tiam esse mala, bona esse bona in ea videntur: propterea quod ipsa vere et summe est bona. Quod enim ab ipsa discordare videtur, malum esse videtur; et quod ei simile esse videtur, bonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipsam videtur.
Abbreviated transcription (Latin):
demptionis & qualitas ꝑsonȩ redemp¬
toris. Semꝑ tamen in eccł̃ia di ab mi¬
tio fidem & cognicionem fuisse cre¬
dimus incarnationis & passionis xp̃i.
quia ab initio numquã defuerunt
qui hoc cognouerunt. Alii saluabant᷑
quia hoꝵ ꝑfectioni fide simplici iun¬
gebantur. & eos bene oꝑando seq̃bãt

Expanded text:
demptionis et qualitas personae redempdemptionis et qualitas personae redemptoris. Semper tamen in Ecclesia Dei ab initio fidem et cognitionem fuisse credimus incarnationis et passionis Christi; quia ab initio nunquam defuerunt, qui hoc cognoverunt. Alii salvabantur, quia horum perfectioni fide simplici jungebantur; et eos bene operando sequebant
Abbreviated transcription (Latin):
Inam tamen & eandem fide fuisse p̃ce¬
dentium & subsequentiũ. in quib tam̃
eadem cognitio non fuit. sic indubi¬
tant᷑ confitem̃ quẽ admodũ in his qͦs
in nr̃is temporib fideles cernimus.
eandem fidẽ & tamen non eandẽ fidͥi
cognitionẽ inuenimus. Creuit itaq ꝑ
tempora fides in om̃ib ut maior ẽẽt.
sed mutata non est ut alia esset. An¬
te legem ds creator credebatur. & ab eo
salus & redemptio expectabatur. ꝑ
quẽ uero & quomodo eadem salus
inplenda ac ꝑficienda foret exceptis
paucis quib hoc scire singulariter in
munere datum erat. A ceteris etiam fi¬
delib non cognoscebatur. Sub lege aũ
ꝑsona redemptoris mittenda predice¬
bat᷑. & uentura expectabatur. Que aũ
ipsa ꝑsona foret. hoc est homo uel an¬
gelus uel ds̃. nondum manifestabat᷑.
Doli hoc cognouerunt. qui ꝑ sp̃m singu¬
lariter ad hoc illuminati fuerunt.
Dub gr̃a autẽ manifeste ab om̃ib iam
& predicatur & creditur. & modus re¬

Expanded text:
nam tamen et eamdem fuisse fidem praecedentium et subsequentium: in quibus tamen eadem cognitio non fuit, sic indubitanter confitemur, quemadmodum in his quos in nostris temporibus fideles cernimus eamdem fidem, et tamen non eamdem fidei cognitionem invenimus. Crevit itaque per tempora fides in omnibus, ut major esset, sed mutata non est, ut alia esset. Ante legem, Dsalus et redemptio exspectabatur; per quem vero et quodammodo eadem salus implenda ac perficienda foret, exceptis paucis quibus hoc scire singulariter in munere datum erat, a caeteris etiam fidelibus non cognoscebatur. Sub lege autem persona Redemptoris mittenda praedicebatur, et ventura exspectabatur: quae autem ipsa persona foret, hoc est, an homo, an angelus, an Deus, nondum manifestabatur. Soli hoc cognoverunt, qui per spiritum singulariter ad hoc illuminati fuerunt. Sub gratia autem manifeste omnibus jam et praedicatur et creditur, et modus re
Abbreviated transcription (Latin):
uult mouetur. Exinde ergo carna¬
le cõmertium ab homine exerceri
non debuit. ex quo illud sine tur-¬
pi concupiscentia & carnis libidi¬
ne exerceri non potuit. Ipse enim sͥ
hoc illicitum fecit. ex quo se talẽ fec̃.
qui illud licite implere non possit.
ed quia carnis humanȩ infirmitas
turpius ad omnẽ concupiscentiam
efflueret. si non in parce aliqͣlicite exci¬
peretur. concessum est postea ad re-¬
medium. quod prius ad officium
solũ fuerat institũ. ut dum ꝑ indul-¬
gentiam pro maiori malo euitando
agitur. ipsum quod ei inest malũ
infirmitatis ꝑ pudicitiã coniugalẽ
excusetur. E de prima quidẽ insti-¬
tutione coniugii. hec in presenti lo-¬
co dicta sufficere possunt. Incip̃¬
pars .ix. de institutiõe sacͣm̃toꝵ.¬

Expanded text:
vult moveatur. Exinde ergo carnavult moveatur. Exinde ergo carnale commercium ab homine exerceri non debuit; ex quo illud sine turpi concupiscentia et carnis libidine exerceri non potuit. Ipse enim sibi hoc illicitum fecit, ex quo se talem fecit qui illud licite implere non possit. Sed quia carnis humanae infirmitas turpius ad omnem concupiscentiam efflueret si non in parte aliqua licite exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius ad officium solum fuerat institutum. Ut dum per indulgentiam pro majori malo evitando agitur, ipsum quod inest ei malum infirmitatis, per pudicitiam conjugalem excusetur. Et de prima quidem institutione conjugii haec in praesenti loco dicta sufficere possunt. PARS NONA. DE INSTITUTIONE SACRAMENTO
Abbreviated transcription (Latin):
fieret. unum in corpore humano
membrũ potestati animȩ subtrax̃.
ꝑ quod posteritas in carne semi¬
nanda fuit. ut om̃s qui ꝑ illud ge¬
nerantur. se filios mobedientie esse
intelligant. & ex sua origine qua¬
les & ex qualibus generantur agnos¬
cant. Quia ergo in hoc membro ꝑ
quod humana ꝓpagatio transire
debiit. signum mobedientiȩ posi-¬
tum ẽ. cunctis ꝑ illud transeuntib
manifeste ostenditur. qm̃ cum cul¬
pa inobedientiȩ generantur. Quasi
enim in ipso titulo qui porte inscͥptꝰ
est ꝑ quam transeunt agnoscunt
unde ueniunt & quo uadunt. Propt̃
hoc ergo cetera membra corporis que
imꝑrum rationis sequuntur. sine
culpa oꝑari possunt. Hoc uero mẽ-¬
brum in quo concupiscentia p̃cipue
regnat. quia nutũ uoluntatis non
sequitur. sine culpa non oꝑatur.
ntantũ enim hoc membrum corꝑiᷤ
imꝑium animȩ non sequitur. ut sic̃
aliquando non mouecur quando
uult. sic sepe etiam quando non

Expanded text:
fieret unum in corpore humano fieret unum in corpore humano membrum potestati animae subtraxit, per quod posteritas in carne seminanda fuit, ut omnes qui per illud generentur se filios inobedientiae esse intelligant, et ex sua origine quales et ex qualibus generentur agnoscant. Quia ergo in hoc membro per quod humana propagatio transire debuit signum inobedientiae positum est, cunctis per illud transeuntibus manifeste ostenditur quod cum culpa inobedientiae generantur. Quasi enim in ipso titulo qui portae inscriptus est per quam transeunt, agnoscunt unde veniunt et quo vadunt Propter hoc ergo caetera membra corporis quae imperium rationis sequuntur sine culpa operari possunt; hoc vero membrum in quo concupiscentia praecipue regnat, quia nutum voluntatis non sequitur; sine culpa non operatur. In tantum enim hoc membrum corporis imperium animae non sequitur ut sicut aliquando non movetur quando vult, sic saepe etiam quando non
Abbreviated transcription (Latin):
quare post peccatum homo hoc po-¬
tissimum opus sine peccato explere
non potest. Sed diligenter conside¬
ranti ratio manifesta occurrit. Quã¬
du enim sp̃c rationalis creatori suo
subiectus fuit: nullam in carne sua
contradictionẽ inuenit. & erant mẽ-¬
bra corporis imꝑio animȩ subiecta.
ut nec precer ipsam aliquando mo¬
uerentur. neq ad aliquid contra ip¬
sam. Postquam autẽ sp̃c aduersus
creatorem suum ꝑ suꝑbiam intumu¬
it. merico in suo inferiori ius antiꝙ
dominationis amisit. ut membra cor¬
poris iam eius imꝑio ad iniuriam
creatoris ulcisciscendam contradice¬
rent. quȩ illi nisi ꝑ creatorẽ subiata
ẽẽ non deberent. Quia uero uita
humana nullatenus subsistere pos¬
set. si in mẽbris corporis sui nullã
spc̃ rationalis potestatẽ haberet. uin¬
dictam suam ds in parte per iusti¬
ciam exercuit. & in parte misccłit
pa plecteretur & natura fouerit᷑.
Ut igitur mobedientia manifesta

Expanded text:
quare post peccatum homo hoc poquare post peccatum homo hoc potissimum opus sine peccato explere non potest. Sed diligenter consideranti ratio manifesta occurrit. Quandiu enim spiritus rationalis creatori suo subjectus fuit, nullam in carne sua contradictionem invenit; et erant membra corporis imperio animae subjecta, ut nec praeter ipsam aliquando moverentur, nec ad aliud contra ipsam. Postquam autem spiritus adversus creatorem suum per superbiam intumuit, merito in suo inferiori jus antiquae damnationis amisit, ut membra corporis jam ejus imperio ad injuriam creatoris ulciscendam contradicerent, quae illi nisi per creatorem suum subjecta esse non deberent. Quia vero vita humana nullatenus subsistere posset si in membris corporis sui nullam spiritus rationalis potestatem haberet, vindictam suam Deus in parte per justitiam exercuit, et in parte misericorpa plecteretur, et natura foveretur. Ut igitur inobedientia manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
tia carnis ꝑ delectationem peccati de¬
cepta. rationẽ ad consensum miquita¬
tis trahit. Propter has & huiuscemodi
rationes. discreta est humana nat᷑a.
ut in altera parte robustior ẽẽt. inal¬
tera uero infirmiorꝰ monstraretur.
ut m ea inueniretur unũ quod re¬
geret. & alud quod regeretur. Ad¬
runcta est deinde foris in carne &iã
discrecio sensuum. Quȩ quidem qͣn¬
tum ad uirtutẽ sacramenti in comu-¬
gio necessaria non fuit. sed quia sine
ea in officio coniugii ministerium
generandi impleri non potuit. Sic
igitur ance peccatũ insticutũ fuit
comugium & coniugii officiũ utrũq
ad sacramentum. ut coniugiũ qui¬
dem sanctificaretur pura mentis di¬
lectione. officium quoq comugii im¬
pleret᷑ sine carnis pollutione. Nunc
uero quia ꝑ peccatum hominis caro
humana corrupta est. iam post pec¬
catũ carnis cõmixtio sine car¬
nali concupiscentia fieri non potest.
Fortassis autẽ aliquẽ mouere potest.

Expanded text:
tia carnis per delectationem peccati detia carnis per delectationem peccati decepta, rationem ad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes discreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in altera vero infirmior demonstraretur, ut in ea unum inveniretur quod regeret, et totum quod regeretur. Adjuncta est deinde foris in carne etiam discretio sensuum, quae quidem quantum ad virtutem sacramenti in conjugio necessaria non fuit, sed quia sine ea in officio conjugii ministerium generandi impleri non potuit. Sic igitur ante peccatum institutum fuit conjugium et conjugii officium, utrumque ad sacramentum, ut conjugium quidem sanctificaretur pura mentis dilectione; officium quoque conjugii impleretur sine carnis pollutione. Nunc vero quia per peccatum hominis caro humana corrupta est, jam post peccatum, carnis commistio sine carnali concupiscentia fieri non potest. Fortassis autem aliquem movere potest,
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia. prudentia. & sensualitas.
Dapientia scilicet hoc est ratio ad diui¬
na. Prudentia autẽ hoc est ratio ad
humana. Sensualitas uero. hoc est af¬
fectus siue appecitus ad terrena . E qͥb
prima ratio. regebat tantũ & non
regebatur. Sensualitas ultima rege¬
batur tantũ & non regebat. Media
uero ratio & a suꝑiori regebat᷑ & in¬
ferius regebat. Ad hanc similitudinẽ
tria animalia foris facta sunt. unũ
rationale quod dominabat᷑. aliudir-
rationale qd subiciebatur. terciũ ra-¬
tionale similiter quod a suꝑiori quidẽ
regebatur. & cũ suꝑiore inferiori domi¬
nabatur. Erat igitur uir imago sa¬
pientiȩ. femina forma prudentie.
bestie autẽ similitudo sensualitatis&
concupiscentiȩ Poptea serpens femi¬
nam peccatum suadendo decepit. fe¬
mina uero uirum decepta ad consen¬
sum inclinauit. quia concupiscentia
prudentiȩ carnis primum delectati¬
onẽ peccati suggerit. Deide pruden¬

Expanded text:
sapientia, prudentia et sensualitas. sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem hoc est ratio ad humana; sensualitas vero hoc est affectus sive appetitus ad terrena. Equibus prima, scilicet ratio, regebat tantum et non regebatur. Sensualitas ultima regebatur tantum et non regebat. Media vero ratio et a superiori regebatur et inferius regebat. Ad hanc similitudinem tria animalia foris facta sunt. Unum rationale quod dominabatur, secundum irrationale quod subjiciebatur, tertium rationale similiter quod a superiori quidem regebatur, et cum superiore inferiori dominabatur. Erat igitur vir imago sapientiae, femina forma prudentiae, bestia autem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad consensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde pruden
Abbreviated transcription (Latin):
est quod ꝓpagandum fuissec de suo
seminare. femine autẽ concipe & pa-¬
rere. Ut in eadẽ similitudine demon-¬
straretur. qm̃ in illa iuisibili socie¬
tatẽ anima rationalis nullatenus
fructificare posset. nisi prius semen
uirtutis a deo concipet. Erat aliud
adhuc in natura humana quod ꝑ
societatem coniugii monstrari debu¬
isset. Sic quippe conditus est homo.
ut quiddam in eo suppremum essec
& in homine nichil altius eẽt. Post il¬
lud autẽ aliud ẽẽt sub illo. & subiec¬
tum illi. deinde aliud nouissimum.¬
& in imo constitutum. & ceteris duob
subiectũ. Erat quippe in homine ra¬
tio suppremo loco consticuta. solis
diumis & inuisibilib intendens. &
diuinȩ uoluntati se conformans. Post
hec alia quedam ratio ad corporalia
& usibilia respiciens. quȩ suꝑiori subi
ciebatur. & ab illa informata. subiec¬
te sibi sensualitati dñabatur. que ter¬
cio & imo loco fuerat constituta. Dic
itaq tria inuenta sunt in homine.

Expanded text:
est quod propagandum fuisset de suo est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et in caeteris duobus subjeetum. Erat quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam ratio ad corporalia et visibilia respiciens, quae subjiciebatur superiori, et ab illa informata subjectae sibi sensualitati dominabatur, quae tertio et imo loco fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine:
Abbreviated transcription (Latin):
derecur. sic tamen ut utrimq uolun-¬
taria cẽt dilectio. Quia si uoluntaria.
non esset. nec uera dilectio. nec uerȩ
dilectionis sacramentum ẽẽ posset.
terum ut aliud sacramentũ in hac
societate formaretur. p̃cepit ds ut
masculus & femma in una carne iun-¬
gerenturꝰ. Ut sicut prius in sacramento
ꝯiugiiꝑ dilectionẽ erant. ita postmodũ
in officio coniugii unum fierent. per
unam carnis cõmixtionẽ. ut ostende¬
retur quia qui prius in sua diumita
de ꝑ dilectionem nunctus erat anniȩ.
postmodum ꝑ assumptã carnem iun¬
ctus est eccł̃ie suȩ. Iterum ne otiosa eẽt
societas coniugalis inter masculũ & fe¬
minã. ꝓpterea post sacramentum con-¬
iugii. addictum est officiũ quod in cõ-¬
mixtione carnis expleri debuerat. Ut
in eo coniuncti & exercerentur ꝑ obedi¬
entiã ad uirtutẽ & fructificarent per
prolis generationem. In quo officio
masculo quidẽ qui suꝑior erat datũ

Expanded text:
deretur. Sic tamen ut utrinque volunderetur. Sic tamen ut utrinque voluntaria esset dilectio, quia si voluntaria non esset neque vera dilectio nec verae dilectionis sacramentum esse posset. Iterum ut aliud sacramentum in hac societate formaretur praecepit Deus ut masculus et femina in una carne jungerentur, ut sicut prius in sacramento conjugii per dilectionem unum erant, ita postmodum in officio conjugii unum fierent per unam carnis commistionem. Ut ostenderetur quod qui prius in divinitate per dilectionem junctus erat animae, postmodum per assumptum carnem junctus est Ecclesiae suae. Iterum ne etiosa esset societas conjugalis inter masculum et feminam, propterea post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum
Abbreviated transcription (Latin):
ens non erat. & ꝑse stare non poterat.
& ꝓpcerca eius dilectio necessitate magis
conuertebatur ad suꝑiorem. Suꝑior di¬
ligendo beneficium presticit Inferior
diligendo beneficiũ accepit. uiusergo
sotietatis quȩ utrumq dilectione mu¬
tua constabat. sacramentum formatũ
est quando coniugium institutũ est.
alterius societatis sacramentũ in con-¬
iugio. alterius sociegatis sacramentum
in comugii officio. Propterea natura
humana duplici qualitate distincca
est. & in uiro quidẽ robustior. in femi¬
na uero infirmior. & aliena ope egẽs
apparet. & iuncci sunt duo in unũ
una dilectione. & societate una. ut
m una dilectione eẽnt. & per dilecti¬
onẽ unam in una sociecate manerẽt.
& iuir quidem ut imago dei fieret in
hoc sacramento. pietate ad dilectio¬
nem indinaret᷑. femma uero: ut for-¬
mam anime rationalis exprimeret
necessitate magis. & quasi respectu
cõmoditatis cuiusdam amare ꝑsua¬

Expanded text:
ens non erat, et per se stare non poterat. ens non erat, et per se stare non poterat. Et propterea ejus dilectio necessitate magis convertebatur ad superiorem. Superior diligendo beneficium praestitit, inferior diligendo beneficium accepit. Hujus ergo societatis quae utrinque dilectione mutua constabat, sacramentum formatum est, quando conjugium institutum est alterius societatis sacramentum, in conjugio, alterius societatis, sacramentum in conjugii officio Propterea natura humana duplici qualitate distincta est, ut in viro quidem robustior, in femina vero infirmior et aliena epe egens appareret. Et juncti sunt duo in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi respectu commoditatis cujusdam amare persua
Abbreviated transcription (Latin):
acramentum coniugii solum
ex om̃ib sacramentis quȩ ad
remedium hominis instituta func
ante peccatũ hominis legitur institu-¬
tum. non tamen ꝓpter peccatum sed
ad sacramentũ solum. & ad officium.
Ad sacramentũ propt̃ erudicionẽ. ad
officium propter exercitationẽ. Erãt
enim duo hec in coniugio ipso. conu¬
gium ipsum. & coniugii officium. &
utrumq sacramentum erat. Conu¬
gium constabat in consensu federis
socialis. officium conugii constabat in
copula carnis. Coniugiũsacramentum
fuit cuiusdam sotietatis spiritalis. quȩ
per dilectionem erat inter dm̃ & animã.
n qua societate anima sponsa erat. &
sponsus ds. Officium coniugii sacram̃¬
tum fuit cuiusdam sotietatis. quȩ fu-¬
tura erat per carnem assumptam int̃
sponsus futurus erat. & sponsa eccl̃ia.
Et qui sponsus erat utrobiq suꝑior erat.
& eius dilectio per piecatẽ trahebatur
ad inferiorem. Quȩ autem sponsa erat.
utrobiq inferior erat. quia sibi sufsici¬

Expanded text:
acramentum conjugii solum ex omnibus sacramentis quae ad remedium hominis instituta sunt, ante peccatum hominis legitur institutum; non tamen propter peccatum, sed ad sacramentum solum et ad officium. Ad sacramentum propter eruditionem, et ad officium propter exercitationem. Erant enim duo haec in conjugio ipso: conjugium ipsum, et conjugii officium, et utrumque sacramentum erat. Conjugium constabat in consensu foederis socialis, officium conjugii constabat in copula carnis. Conjugium sacramentum fuit cujusdam societatis spiritualis quae per dilectionem erat inter Deum et animam in qua societate anima sponsa erat et sponsus Deus. Officium conjugii sacramentum fuit cujusdam societatis quae futura erat per carnem assumptam intersponsus futurus erat et sponsa Ecclesia. Et qui sponsus erat utrobique superior erat, et ejus dilectio per pietatem trahebatur ad inferiorem. Quae autem sponsa erat, utrobique inferior erat; quia sibi suffici
Abbreviated transcription (Latin):
uidelicet quid sit sacramentũ. Scd̾m
quare instituta sunt sacramenta.
Tercium quȩ sit uniuscuiusq sacra
menti materia. in qua conficitur
& sanctificatur. Quartũ quot sit
genera sacramentoꝵ. Hoc est dif¬
finitio. causa. materia. diuisio.
Hec enuim quatuor si diligenti ꝓse¬
quutione discussa fuerint. intelligen¬
tiam facere poterunt de his que ꝓpo¬
sita sunt. Primũ ergo primo tractan¬
dum suscipimus. Quid sit sacra-

Expanded text:
amentum. Secundum, quare instituta sint sacramenta. Tertium. quae sit uniuscujusque materia sacramenti in qua conficitur et sanctificatur. Quartum, quot sint genera sacramentorum. Hoc est diffinitio, causa, materia divisio. Haec enim quatuor si diligenti prosecutione discussa fuerint, intelligentiam facere potuerunt de his quae proposita sunt. Primum ergo primo tractandum suscipimus. CAP. II. Quid sit sacra
Abbreviated transcription (Latin):
sine consilio & licentia prelati mordi-¬
natam ꝓp oneret abstinentiam. eiꝰmo¬
di uota quia stulta manifeste ẽẽnt.
tenenda om̃ino non essent. Qui bo¬
nũ quodcũq uouet si postea illud
aut implere non potͣerit aut pro ma¬
iori bono ꝑficiendo implere non uo-¬
luerit. poterit scd̃m licentiam illoꝵ
quib dispensatio in eum credita ẽ.
uotum eiꝰ aut laxari aut mutari.
ita ut in eius arbitrio non constet uel
hoc dimittere quod faciendũ uouit.
uel aliud pro eo facere etiam si manis
est quod non uouit. Sextum precep¬
tum quod & nonum ẽ non concupis-¬
ces uxorem ꝓximi tui. Septimũ pre-¬
ceptum quod & decimum est. non con-¬
cupisces rem ꝓximi tui. Nic opponen¬
dum uidetur contra hoc quod suꝑiꝰ
dictum est in eo precepto quod suꝑiꝰ
datum est de forncatione cauenda.
non mechaberis. mechiam tantũ cor-¬
poralem eẽ ꝓhibitam. postea uiꝑ id qd̃¬

Expanded text:
sine consilio et licentia praelati sui inordisine consilio et licentia praelati sui inordinatam proponeret abstinentiam, hujusmodi vota quia manifeste stulta tenenda omnino non essent. Qui bonum quodcunque vovet si postea illud aut implere non potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si majus est quod non vovit. Sextum praeceptum quod et nonum est: Non concupisces uxorem proximi tui . Septimum praeceptum quod et decimum est: Non concupisces rem proximi tui . Hic opponendum videtur contra hoc quod superius dictum est in eo praecepto quod superius datum est de fornicatione cavenda. Non moechaberis, moechiam tantum corporalem esse prohibitam; postea vero
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Qui uiderit alum falsum iura-¬
re uolentem particeps peccati efficit᷑
si consentit. & si non quantum potest
salua ueritate ne malũ ꝑficiatur con-¬
tradicendo & ammonendo obsistit.
Hic autẽ considerandũ est quod pecca-¬
tum frĩs cum probare non possumꝰ:
publicare non debemus. ne forte uide¬
am᷑ uelle ꝓpximũ nr̃m corrigere sed in¬
famare. Propterea ammonitio peccan¬
tib adhibenda est. ubi negantib te¬
stimonium conuincens adduci non
potest. Uotum est uoluntaria spon s de uoto.¬
sio animi. Quisquis deo uotum uouet.
reddere debet quod uouet iuxta illud
ꝓpħe. Uouete & reddite dño. Dic̃ autẽ
scriptura. Hota stultoꝵ frangenda st̃.
Unde uota stultoꝵ intelligimus. omĩa
que uel mala sunt. uel si bona sunt.
ordinata tamen non sunt. & manus ma-¬
lum est quod est ex eis quam bonum
quod ẽ in eis. Ut uerbi gr̃ã. Si mulier
nolente uiro aut iur nolente mulie¬
re uoueret continentiã. aut subiectꝰ

Expanded text:
tur. Qui viderit alium falsum juratur. Qui viderit alium falsum jurare volentem, particeps peccati efficitur si consentit: et si non quantum potest salva veritate ne malum perficiatur contradicendo et admonendo obsistit. Hic autem considerandum est quod peccatum fratris cum probare non possumus, publicare non debemus, ne forte videamur nolle proximum nostrum corrigere, sed magis infamare. Propterea admonitio peccantibus adhibenda est ubi negantibus testimonium convincens adduci non potest. Votum est voluntaria sponsio animi. Quisquis Deo votum vovet, reddere debet quod vovet, juxta illud. Dicit autem Scriptura: Vota stultorum frangenda sunt . Unde vota stultorum intelligimus omnia quae vel mala sunt, vel si bona sunt ordinata tamen non sunt, et majus malum est quod est ex eis, quam bonum quod est in eis. Verbi gratia: Si mulier nolente viro aut vir nolente muliere voveret continentiam, aut subjectus
Abbreviated transcription (Latin):
credere non potest pro ignorantia. aut
credere recusat ꝓ malitia. eiusmodi iu-¬
ramentum malũ quidem non est illi qͥ
iurat quia ex necessitate contestatur
ueritati. & tamen a malo est illi cui iu-¬
ratur. hoc est uel ex infirmitate si crede-¬
re aliter non potest. uel si credere con¬
tempnit. exꝑuersitate. Qui autẽ sine
causa iurat etiam si uerum iurat non
sine culpa est. aut quia proleuitate
arguitur. aut pro contumatia condẽp¬
natur. Qui malũ se facturum iurat.
peccat. In quo tamen est melius iura-¬
mentum frangere quam adimplere.
ita quidem ut & malum caueat quod
iurauit. & nichilominis culpam agnos¬
cat in eo quod male iurauit. Periu¬
rium est mendatium sacroscã attestatiõe
inducta confirmatum. Qui enim fal¬
sum iurat peierat uel ꝑiurat. In quo
primum malum est culpa mendatii.
cum id quod falsum est dicitur. scđ̃m
autẽ quod atd tuendam falsita testi¬
monium ueritatis irreuerent̃ usurpa-¬

Expanded text:
credere non potest propter ignorantiam, aut credere non potest propter ignorantiam, aut credere recusat propter malitiam; hujusmodi juramentum malum quidem non est illi qui jurat, quia ex necessitate contestatur veritati; et tamen a malo est illius cui jurat, hoc est, vel ex infirmitate si credere aliter non potest, vel si credere contemnit, ex perversitate. Qui autem sine causa jurat, etiam si verum jurat, non sine culpa est; aut quia pro levitate arguitur, aut pro contumacia condemnatur. Qui malum se facturum jurat peccat. In quo tamen melius esset juramentum frangere, quam adimplere, ita quidem ut et malum caveat quod juravit, et nihilominus culpam agnoscat, in eo quod male juravit. Perjurium est mendacium sacrosancta attestatione inducta confirmatum. Qui enim falsum jurat pejerat vel perjurat; in quo primum malum est culpa mendacii, cum id quod falsum est dicitur. Secundum autem quod ad tuendam falsitatem testimonium veritatis irreverenter usurpa
Abbreviated transcription (Latin):
ritatem extinguit in suo corde. Potest
tamen in eiusmodi aliquando sine ue¬
ritatis culpa celari. quando causa sa¬
lutis nr̃e. siue utilitatis alienȩ ratio ex¬
poscit. Longe enim aliud est quod ue¬
rum est tacere. atq aliud quod falsũ
est asserere. Ipsa quippe ueritas dicit.
Multa habeo uobis dicere. sed non po¬
testis portare modo. Quod utiq non
dixisset. si ueritatem tacere semꝑ cul-¬
pa eẽt: Falsum testimonium est cum
quis alterius mendatio de ueritate tes¬
timoniũ ꝑhibet. Qui non solum men¬
tiendo reus efficitur. sed quia etiam ip¬
sum mendatiũ contra ueritatẽ patro¬
cinari conatur. Quod quidem si sciens
fecerit: dampnabilis om̃ino malitia ẽ.
si autem ignorans. reprehensibilis ne¬
gligentia. Non om̃e iuramentum
malũ est. & tamen om̃e iuram̃tũ teste
ueritate a malo est. Qui enim uerum
iurat. pro necessitate ꝓximi aut pro
utilitate. cum scilicet is cui iuratur:. aut

Expanded text:
ritatem exstinguit in suo corde. Potest ritatem exstinguit in suo corde. Potest tamen in hujusmodi aliquando veritas sine culpa celari, quando causa salutis nostrae sive utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est tacere, atque aliud quod falsum est asserere. Ipsa enim veritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo ; quod utique non dixisset, si veritatem tacere semper culpa esset. Falsum testimonium est cum quis alterius mendacio de veritate testimonium perhibet, qui non solum mentiendo reus efficitur, sed quia etiam ipsum mendacium contra veritatem patrocinari conatur; quod quidem si sciens fecerit damnabilis omnino malitia est; si autem ignorans, reprehensibilis negligentia. Non omne juramentum malum est, et tamen omne juramentum teste veritate a malo est. Qui enim verum jurat pro necessitate proximi, aut pro utilitate, cum scilicet is cui juraratur aut
Abbreviated transcription (Latin):
sibiles inuenirentur qui in parabolis
& hironiis multa locuti sunt. Sed &¬
ipse. xp̃c in parabolis loquebatur ad
turbas. quas utiq in sermone suo ñ
assumpsisset. si ullum in eis menda¬
tum constaret. Hoc solum interest
qd̃ iocosa mendatia. & si falsitatis re¬
atum non incidunt. leuitatis culpã
tam̃ non euadunt. Est adhuc aliud
genus mendatii cum aliquis quasi hu¬
militatis causa mentiri uidetur. Ut¬
pote cum se peccatorem dicit. & tam̃
non ita sentit ut dicit. De quo uerissi¬
me dictum ẽ. quia cum causa humili¬
tatis quis mentitur. si antequã men¬
tiretur peccator non erat. mentiendo
efficit᷑ quod non erat. quia qui pecca¬
torem se dicit & ita non credit: ueri¬
tas in illo ñ est. Est aliud genus men-¬
dacii cum pro salute uel uita alterius
conseruanda aliquis mentitur. quod
& ipsum nullomodo approbandũ ẽ.
Male enim mentiendo uitam seruat in
alterius corpore. qui ꝑ mendatium ue¬

Expanded text:
sibiles invenirentur, quia in parabolis sibiles invenirentur, quia in parabolis et ironiis multa locuti sunt. Sed ipse Christus in parabolis loquebatur ad ipsas turbas, quas utique in sermone suo non assumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levitatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa humilitatis quis mentitur, si antequam mentiretur peccator non erat; mentiendo efficitur quod non erat, quia qui peccatorem se dicit, et non ita credit, veritas in eo non est. Est aliud genus mendacii cum pro salute vel vita alterius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium ve
Abbreviated transcription (Latin):
testimonio. aliud in ꝑiurio. aliud in
uoto. dum aliquis uouet quod non
soluit. De quib om̃ib dicendũ est
Primũ autẽ de smplici ment᷑io. Qua ꝓp¬
ter ponenda est descriptio mendatii.
Quidam mendatium sic diffimendũ
putant. Mendatium est falsa significa¬
tio. cum uoluntate fallendi. quȩ uel
presentialiter adest uel postea adue¬
nit. Nam si quis alteri ꝓmitteret se
aliquid daturum habens uoluntatẽ
dandi cum ꝓmitteret. postea uero mu¬
tata uoluntate dare nollet. menda¬
tium ẽẽt. non quia in promissione
cor duplex fuit. sed quia ꝓmittens
postea cor duplicauit. Sic ergo intelli¬
gi potest quod dictum ẽ. Mendatiũ
est significatio falsa. idest ratio uel lo¬
cutio ꝑ quam ille qui loquitur audito¬
ri falsum significare intendit & putat.
mentit᷑ tamen ille qui loquitur cum
opinione & intentione fallendi. Iocosa
mendatia. & hironie. & parabole men¬
datia non sunt. Alioquin sc̃ĩ reprehen-¬

Expanded text:
testimonio, aliud in perjurio, aliud in testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, quidam mendacium sic diffiniendum putant. Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nam si quis alteri promittens se aliquid daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata voluntate dare nollet, mendacium esset, non quia in promissione cor duplex fuit, sed quia qui promisit postea cor duplicavit. Sic ergo intelligi potest quod dictum est. Mendacium est significatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et ironiae, et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehen