comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uenit ad luc̃e. ut ñ arguant᷑ oꝑa
eius quia malasunt. Qui autẽ fac̃
ueritatẽ uenit ad lucẽ. ut manife¬
Ipse uͦ qui ueritatẽ facturus fuit in
tenebris oꝑari noluit.s uenit ad
luc̃ẽ & fecit lucẽ. ut semanifestaret
ꝑlucẽ. Non em̃i idõ fecit lucẽ. ut ip¬
se uideret ꝑlucẽ. s ut oꝑasua mani¬
festaret ꝑluc̃ẽ. quia indõ facta sunt.¬

Expanded text:
venit ad lucem, ut non arguantur opera venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus, quia mala sunt.eritatem venit ad lucem, ut manifeIpse ergo qui veritatem facturus fuit, in tenebris operari noluit; sed venit ad lucem, et fecit lucem, ut se manifestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem ut ipse videret per lucem; sed ut opera sua manifestaret
Abbreviated transcription (Latin):
Drima die facta ẽ lux. Scda die fac¬
tum ẽ firmam̃tum. Tercia diecon¬
gregatȩ sunt aquȩ. Quarta die fac.¬
ta sunt luminaria. Quinta diepi¬
sces & uolucres. Sexta die. bestiȩ iu¬
m̃ta reptilia. nouissime eadẽ tam̃
die homo. hoc pͥmũ in hoc loco lec¬
torem admonere uolum. ut quo¬
tiens in his oꝑib uidelicet sex dierũ
aliquid fieri audierit. ut uerbig̃n
ta sunt luminaria. ñ mͦ pͥmũ cũ
facta dicunt᷑. hȩc de nichilo erea¬
ta fiusse existimet. s potius deip¬
saquȩ pͥus creata erat de nichilo
mat̾ia formata intelligat. Etiamsi
aliqͣndo uerbũ creationis positũ
reꝑerit ut est ibi. creauit dõ cete
grandia & omnẽ anim̃a uiuentẽ
atq motabilẽ. non ad mat̾iam qua
Incipiens gͦ ds̃ oꝑa sua ut ꝑfic̃ẽt.
pͥmũ fecit lucẽ. ut cęt̾a om̃ia pꝰmo¬
dum faceret inluce. Significauit
cm̃ nobis se non amare oꝑa quȩ in
tenebris funt. qm̃ mala sunt. qͥ a
om̃is qui male agit odit luc̃e. & ñ

Expanded text:
lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae; quarta die, facta sunt luminaria; quinta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi ta sunt luminaria, non modo primum cum facta dicuntur, haec de nihilo creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem ; non ad materiam qua Incipiens ergo Deus opera sua ut perficeret, primum fecit lucem, ut caetera omnia postmodum faceret in luce. Significavit enim nobis se non amare opera quae in tenebris fiunt, quoniam mala sunt. Quia omnis qui male agit odit lucem; et non
Abbreviated transcription (Latin):
forma existere potu¬
erit. qua¬
lem ue essentiam an Ite formã¬
inditam habuisse credendũ¬
credendũ
sit ostendamꝰ. Et ut breuit̃ quid su
ꝑhoc sentiendũ mͥ uidetur aꝑiam.
certe non puto pͥmã illam rerum
om̃ium mat̾iam talit̃ informem
fuisse. ut nullam om̃ino formã ha¬
buerit. qͥa nec aliqͥd tale existere pos¬
se om̃ino quod aliqͦd ẽẽ habeat. & ñ
aliquã form̃a crediderim. ita tam̃
ñ absurde informẽ eam appellari
posse. qͦd inconfusione & ꝑmixtio¬
ne quadam subsistens. nondum
hanc in qua nc̃ cernit᷑ pulchram
aptamq disposiotionẽ & formam
receꝑit. Ergo ante formã facta est
materia. tamen in forma. Informa
confusionis. ante formã dispositi¬
onis. In pͥma forma confusionis
pͥus mat̾ialit̾ om̃ia corꝑalia simł
& semel creata sunt. In scd̾a forma
dispositionis. pꝰmodũ ꝑsex dierũ
quantũ opinor absurdũ erit. si
credimus unum & idem ꝓrsus
mom̃tum temporis fuisse. quom

Expanded text:
forma existere potuforma existere potuerit, qualemve essentiam ante formainditam habuisse credendum sit, ostendamus. Et ut breviter quod super hoc sentiendum mihi videtur aperiam, certe non puto primam illam rerum omnium materiam taliter informem fuisse, ut nullam omnino formam habuerit; quia nec aliquid tale existere posse, omnino quod aliquid esse habeat et non aliquam formam crediderim. Ita tamen non absurde informem eam appellari posse, quod in confusione et permistione quadam subsistens, nondum hanc in qua nunc cernitur, pulchram aptamque dispositionem et formam coeperit. Ergo ante formam facta est materia, tamen in forma. In forma confusionis, ante formam dispositionis. In prima forma confusionis prius materialiter omnia corporalia simul et semel creata sunt; in secunda forma dispositionis postmodum per sex dierum quantum opinor, absurdum erit, si credimus unum et idem prorsus momentum temporis fuisse quo in
Abbreviated transcription (Latin):
donec & pulchrũ ẽẽ atq beatũ adi-
pisceret᷑. quod ꝑ amoris conu̾sionẽ
a creatore acceptura erat. Quod si
quis quȩrat quȩ rationalis creatura.
iam tunc in ipso mundi pͥmordio
exciterit. eui hoc exemplum ꝓpo¬
ni debuisset. facile respondetur. iã
tunc creatos fuisse angłos qͥ hoc fac¬
to ammonerent᷑ seipsos agnoscere.
& usq infinẽ homines futuros qͥ
licet hoc qͣndo factũ ẽ non uiderus.
tam̃ ꝑscͥpcuras edocti factũ ẽẽ om̃i¬
no iam nescire ñ possint. Sicuihȩc
quã ꝓposuimꝰ ratio minus suffici¬
ens uidebit᷑ ad cõprobandã nrãm
existimationẽ de rerũ creatione.
concedimꝰ salua pace uł aliam ad
idem euidentiꝰ cõprobandũ meli¬
orem atq subtiliorẽ exqͥrat. aut si
huiꝰ partis assertio ei non placet.
alt̾am ꝓut libet assumat. Hos
sicũ cepti
nr̃i rem ordine ꝑ-¬
sequemur.
us mat̾iam
rerum informẽ cre¬
aca fuisse
asserimꝰ. utrum ne
aliqͥd sine

Expanded text:
donec et pulchrum esse atque beatum esse donec et pulchrum esse atque beatum esse adipisceretur, quod per amoris conversionem a Creatore acceptura erat. Quod si quis quaerat quae rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos situm coepti nostri rem ordine prosequemur. ius materiam rerum informem creatam fuisse asserimus, utrum ne aliquid sine
Abbreviated transcription (Latin):
am qͦd accepit agnosceret id quod
fuit. Propterea in cȩt̾is reb pͥus
informis mat̾es facta ẽ. ac deinde
formata. ut eo ipso demonstraretur
quod ab illo pͥus ñ existentia acce.¬
pissent eẽntiam. sine quo mͦ formã
&ordinẽ non poterant haberecon-¬
fusa. Eodem mͦ ipsa rationaliscre¬
atura. ꝑ id quod foris fiebat in se
agnosceret. & ab illo ẽẽ quod erat.
atq ab illo expetendum ẽẽ quod
futura erat. quatinus & proeo quod
acceꝑat in gr̃arum accionẽ exurge¬
ret. & in id quod acceptura erat ob¬
tinendũ in ipsũ affectũ dilectioniᷤ
dilataret. Nam & ipsa rationalis
creatura. quodam suo modo pͥus
informis
facta ẽ. pꝰmodum
nẽ ad creatorẽ suũ
formanda.
& iccirco foris pͥus
ei demon¬
strata ẽ informis
matia.
postea formata. ut
qͣnta foret
int̃ ẽẽ pulchrũ ẽẽ di¬
stantia di¬
scerneret. Ac ꝑhoc
admonita
ñcondenta eẽt eo qͦd
ꝑ condicionẽ a creatore ẽẽ acceperat.

Expanded text:
am quod accipit agnosceret id quod am quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro eo quod acceperat in gratiarum actionem exsurgeret et in id quod acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectionis dilataret. Nam et ipsa rationalis creatura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum nem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat,
Abbreviated transcription (Latin):
lem cȩpisse taliq forma qualem
ñc uidet᷑ habere. qͣntũ ad unruer¬
sitaris dispositionẽ ꝑtinet. S ho¬
bis autẽ uidetur. excepto eo quod
nichil inhac re demere diffinire
uolum. om̃ipotentiȩ creatoris
in nullo derogari. si ꝑ int̃ualla
temporis opꝰ suũ ad consũmati¬
oñe ꝑduxisse dr̃. ita ut tam̃ indu¬
bitant̃. etiam alit̃ facere potuisse.
si ratio om̃ipotentis uoluntatis
cuis expostulasset credatur. Omp̃c
etenim ds̃. cuiꝰ uoluntas sua bonita-¬
te numqũa pͥuari potest. sicut ꝓptͣ
rationalem creaturam cȩtera omia
fecit. ita etiam in eis om̃ib faciendiᷤᷤ
illum p̃cipue modũ seruare debuit.
qui ipsius rationalis creaturȩ cõmo¬
ditati ac causȩ magis congruus fuit.
hoc autẽ ille erat in quo eidẽ crea¬
turȩ rationali. scilicet ñ solũ obse¬
quiũ s & exemplum pararet᷑. id est
inquo illa acciꝑet non solũ id qͦ
ad obsequiũ indiguit. s ꝑ illud eti¬

Expanded text:
lem coepisse talique forma, qualem lem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis dispositionem pertinet. bis autem videtur excepto eo quod nihil in hac re temere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in nullo derogari, si per intervalla temporis opus suum ad consummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facere potuisse si ratio omnipotentis voluntatis ejus expotulasset credatur. Omnipotens etenim Deus cujus voluntas sua bonitate nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud eti
Abbreviated transcription (Latin):
partem p̾cipiti assertione decli-¬
nantes id cui ñr sensus interim
magis accedit. qͣntũ caꝑe possumꝰ
aꝑimus. Quidm̃ omia simul in
mat̾ia & forma fecisse contenduñ.
ꝓpt̾ea fortassis suam assertionem
iustam ẽẽ arbitrant᷑. quod omni¬
potentiȩ ereatoris indignũ uide¬
atur ad humanȩ imbecillitatis
sumilitudinẽ suũ opꝰ ꝑ int̾ualla
tempoꝵ ad ꝑfectionẽ ꝓmouere
quodq etiam quȩdã scripturarũ
loca quodãmͦ idem asse¬
rentia inueniundur.
ut ẽ illud. qͥ uuut in
ȩternũ creauit om̃ia
simul. ipsa quoq geneseos scͥptura
unde pͥma ad nos huiꝰ rei manauit
agnitio. sic ambigue de oꝑatio¬
ne sex dierum loquit᷑ ut sepe nu¬
mero. om̃ia potius simul facta fu¬
isse ꝓbare uideatur. Propt̃ hasgͥ
& huiuscemodi rationes auiut cre¬
dendã ẽẽ mysticã illã ingenesi
sex dierũ distributionẽ. rei ueri
tate autẽ omnẽ creaturã ab ipso
temporis exordio. quo ẽẽ cȩpit ta¬

Expanded text:
partem praecipiti assertione declipartem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbecillitatis similitudinem suum opus per intervalla temporum ad perfectionem promovere, quodque etiam quaedam Scripturarum loca, quodammodo idem asserentia inveniuntur. Ut est illud: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul . Ipsa quoque Geneseos scriptura unde prima ad nos hujus rei manavit agnitio sic ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujusmodi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, ta
Abbreviated transcription (Latin):
facta sunt simul in mat̾ia & forma
adeẽ ꝓdierint᷑ an pͥus ꝑmat̾iam
qͥdem eẽntialit̃ condita sunt pꝰmo¬
dũ formata. Scio quosdã scõꝵ pa¬
trũ qͥ ante nos uerbidĩ archana
excellent̃ scrutati st̃. quasi adu̾sa
liquisse. aliis quidẽ asserentib oĩa
simul in mat̾ia & forma fuisse cre-¬
ata. aliis autẽ hoc magis ꝓban¬
tib. ut corporea quidem oĩa
quȩ facta sunt pͥus simul & se¬
mel mat̾ialit̾ condita. pꝰmodũ
uͦ ꝑ int̾ualla sex dierũ informam
disposita fuisse credant᷑. Ego puco
uiros sapientiȩ in reb tam obscu¬
ris & dubiis. atq asensu nr̃o remo¬
tis nec demere asseruisse qͦd nescie¬
rint. neq in his quȩ asseruerunt
p̃sertim tanta diligentia ꝓlatis
errare potuisse. Ilud magis cre¬
diderim sub assertionis forma.
isse. Qui sic dicta sc̃oꝵ pie int̃pre¬
tari uoluerint. nec falsa credendo
errorẽ incidunt. nec uera rep̃hen¬
dendo elationẽ. Hos gͦ in nullã

Expanded text:
facta sunt, simul in materia et forma facta sunt, simul in materia et forma adesse prodierint, an prius per materiam quidem essentialiter condita sint, postmodum formata. Scio quosdam sanctorum Patrum, qui ante vos verbi Dei arcana excellenter scrutati sunt, quasi adversa dem asserentibus omnia simul in materia et forma creata fuisse; aliis autem hoc magis probantibus, ut corporea quidem omnia quae facta sunt, prius simul et semel materialiter condita: postmodum vero per intervalla sex dierum in formam disposita fuisse credantur. Ego puto viros sapientiae in rebus tam obscuris et dubiis atque a sensu nostro remotis, nec temere asseruisse quod nescierint; neque in his quae asseruerunt praesertim tanta diligentia prolatis, errare potuisse. Illud magis crediderim, sub assertionis forma isse. Qui sic dicta sanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram
Abbreviated transcription (Latin):
de aliquo factũ est. factũ est. s creatũ
non ẽ. qͥa de nichilo factũ ñ est. fȩcit
gͦ ds̃ cȩtum & t̾ram. nec solũ fȩcit. s
creauit. hoc ẽ. de nichilo fecit. Phi¬
losophi gentiliũ. tria quȩdã rerũ
principia sine pͥncipio posuerun.
opificẽ. mat̾iam. & formã. ꝓfitentes
ea quȩ facta sunt om̃ia ex mat̾ia qui¬
dem informa ꝑ opificẽ ẽẽ ꝓducta.
S isti factorẽ solũ non creatorẽ dm̃
ꝓfessi sunt. Fides autẽ uera unũ so¬
lumm pͥmũ pͥncipiũ conficet᷑. quod
semꝑ erat. & ꝑipsũ solũ factũ ẽ. ut eẽt
qͦd aliqͣndo non erat. Cuiꝰ in effabi¬
lis om̃ipocentiȩ uirtus. sicut ñ po-¬
tuit aliud p̃ter se babere coȩt̾num.
quo in faciendo uiuaretur. ita sibi
cũ uoluit suberat ut quod uoluit.
& qͣndo & qͣntũ uoluit de nichilo
crearetur. Omĩa gͦ quȩ facta sunt ds̃
ñ solũ ex mat̾ia fecit. s mat̾iam om¬
nium ipse denichilo creauit. S d¬
ñ parua quȩstio ẽ. utrum ea quȩ

Expanded text:
o factum est, factum quidem est sed creatum non est; quia de nihilo factum non est. Fecit ergo Deus coelum et terram; nec solum fecit sed creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia sine principio posuerunt: opificem, materiam et formam; profitentes ea quae facta sunt omnia ex materia quidem in formam per opificem esse producta. Sed isti factorem solum non creatorem Deum professi sunt. Fides autem vera unum solummodum primum principium confitetur quod semper erat; et per ipsum solum factum est ut esset quod aliquando non erat. Cujus ineffabilis omnipotentiae virtus, sicut non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit. non parva quaestio est utrum ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
putii iccireo iussa ẽ fieri. qͣm ad
remedium data ẽ contra originale
peccatũ quod a parentib contrabi
m̃ ꝑillud m̃brũ ꝓpagati.d Quod
gͦ mulieres remediũ habebant. quȩ
non circũcidebant᷑: m fidem & ob¬
lationes siue sacrificra. ipsam qͦq
cucũcisionẽ non tam̃ suscipiendo
h credendo. d Quid dicendũ ẽ de
pueris ante octauã diẽ morientib.
qm̃ ad illud remediũ ꝑuenire non

Expanded text:
aeputii idcirco jussa est fieri quoniam ad aeputii idcirco jussa est fieri quoniam ad remedium data est contra originale peccatum, quod a parentibus contrahimus per illud membrum propagati. D. Quod ergo mulieres remedium habebant quae non circumcidebantur? M. Fidem et oblationes sive sacrificia: ipsam quoque circumcisionem; non tamen suscipiendo sed credendo. D. Quid dicendum est de pueris ante octavam diem morientibus, quoniam ad illud remedium pervenire non
Abbreviated transcription (Latin):
Primagͥ ẽ in carne. scła in m̃te. ter¬
cia in corpore. Octonarius uͦ in sac̾
scͥptura. aliqͣndo dempꝰ resurrectio¬
nis significat. quod pꝰ p̃sentẽ que
septẽ dieb currit uitã sequit᷑. aliq̃n
tempꝰ gr̃ȩ in quo ȩt̃na bona serui¬
ma illa circũcisio quȩ saeramen¬
cũ erat aliarũ duarũ iussa ẽ ficri
die octauo. ut ostenderet quod in
tempore gr̃ȩ corda curcũcidenda
erant ꝑ emundationẽ iniquita¬
tis. & in tempore resurrectionis
corpora ꝑ depositionẽ corruptio¬
nis. Propt̾ea autẽ solis masculis
data ẽ curũcisio carnis. qͥa sacra
scriptura ꝑmasculinũ sexũ ani¬
mam. ꝑ muliebrẽ uͦ carnẽ signifi¬
care solet. ut uidelicet ostenderet᷑
qͥd illa ext̾ior circũcisio animab
iustificationẽ contulit. s carni ñ
abstulit corruptionẽ. Cultellus de
petra factus xp̃m significat. de quo
dicit apłs petra autem erat xp̃c. qͥ
tollit peccatũ mundi. In carne p̃¬

Expanded text:
Prima igitur est in carne; secunda in mente; terPrima igitur est in carne; secunda in mente; tertia in corpore. Octonarius vero in sacra Scriptura aliquando tempus resurrectionis significat quod post praesentem quae septem diee in quo aeterna bona serviilla prima circumcisio quae sacramentum erat aliarum duarum, jussa est fieri die octavo, ut ostenderet quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis, quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet; ut videlicet ostenderetur quod illa exterior circumcisio animabus justificationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus Christum significat, de quo dicit Apostolus: Petra autem erat Christus , qui tollit peccata mundi . In carne pr
Abbreviated transcription (Latin):
discerneret᷑. quo usq ille ueniret
qui non solũ defiliis abrahȩ. s de
uniu̾sis gentib sideles colligeret.
ac ꝑ hoc non iam ꝑsignaculũ car¬
nis in genere. s ꝑsignaculũ bap.¬
tismacis secerneret in emundati¬
one.O Numquid non etiam olim
ante diluuium fideles ab infideli¬
b discreti erant:o Erant. S post
diluuiũ rursus humanũ gemuᷤ
adunum popłm redactũ in abra¬
ham scđo discerni cȩpit . d Qualit̃
fiebat circũcisio: m P receptũ fuit.
ut puer masculus octauo die nati¬
uitatis circũcideret᷑ in carne p̃putu
sui. cultello de petra facto.d Quȩ fuit
ratio ut sic fieri p̃ciperet᷑: m Tres fint
circũcisiones. una incarnetantũ ex.¬
t̾ius quȩ sacram̃tũ est. duȩ aliȩ que st̃.
res. & iuitꝰ sacram̃ti. Aitera quȩ fit
in p̃senti qͣtdo ꝑ depositionẽ inqͥ¬
tatis mens circũcidit᷑. altera quȩ in
futuro fiet qͣndo ꝑ depositionem
corruptionis corpus circũ ciditur

Expanded text:
discerneretur, quousque ille viveret discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunquid non etiam olim ante diluvium fideles ab infidelibus discreti erant? M. Erant; sed post diluvium rursus humanum genus ad unum populum redactum in Abraham secundo discerni coepit. D. Qualiter fiebat circumcisio? M. Praeceptum fuit ut puer masculus octavo die nativitatis suae circumcideretur in carne praeputii sui cultello de petra facto. D. Quae fuit ratio ut sic fieri praeciperetur? M. Tres sunt circumcisiones: una in carne tantum exterius, quae sacramentum est; duae aliae quae sunt res et virtus sacramenti. Altera quae fit in praesenti, quando per depositionem iniquitatis mens circumciditur. Altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur.
Abbreviated transcription (Latin):
m̃tis arma quib se muniat. &
in oꝑib bonis tela quib hostem
ꝓsternat. ut scilicet fidĩ caritate
& spe adiuncta int̾ius parit̾ robo¬
recur & inuat. Iam ut estimo¬
satis demonstratum ẽ tibi. qualis fi¬
des & quȩ sacram̃ta aut que oꝑa illis
pͥmis scĩs ad optinendam salutem
fuerunt necessaria.d Quandiudu¬
rauit status iste pͥoꝵ: m usq ad abra¬
ham. Tunc etenim uolens ds̃ popu¬
lũ suũ in unũ congregare. & ab infi¬
delium collegio sequestrare. ut non
solum inuna fide. s etiam in una
eẽnt societate. uocauit abrabam ur
eum deterra sua educeret. ut ꝑ illũ
unũ & in illo uno om̃s qui ab illo na¬
scituri aut illũ secuturi erant apͥ¬
stina conuersatione educens inunã
societatẽ nouȩ uitȩ congregaret.
Cui etiam p̃cepit ut circum cidẽt
pellẽ preputii sui. insignũ sibi. po¬
steris in exemplũ. tantũ ad pͥorem
statum suꝑ addens. quatinꝰ ꝑhoc
signaculũ popłs dĩ ab infidelib

Expanded text:
mentis arma quibus se muniat, et mentis arma quibus se muniat, et in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scilicet fidei charitate et spe adjuncta interius pariter roboretur et vincat. Jam ut existimosatis demonstratum est tibi qualis fides et quae sacramenta aut quae opera illis sanctis primis ad obtinendam salutem fuerunt necessaria. D. Quandiu duravit status iste priorum? M. Usque ad Abraham. Tunc etenim volens Deus populum suum in unum congregare et ab infidelium collegio sequestrare, ut non solum in una fide, sed etiam in una essent societate, vocavit Abraham, ut eum de terra sua educeret, ut per illum unum et in illo uno omnes qui ab illo nascituri aut illum secuturi erant a pristina conversatione educens in unam societatem novae vitae congregaret. Cui etiam praecepit ut circumcideret pellem praeputii sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus
Abbreviated transcription (Latin):
cet scd̾m increm̃ta fidĩ crescit.
dum homo pagnicionẽ ampliꝰ
illuminatur. & inflammatur ꝑ di¬
lectionẽ. fides gͥ ipsa ẽ ꝑ quã reꝑatur
homo. & in qua eibonum amissũ
redditur. ut ꝑ eam paulatim cog¬
nitione pariter & amore crescens. ad
plenam illam uisionis felicitatẽ ꝑue-¬
nire mereatur. Sic eñi iustus quan¬
diu in corpore hoc existens ꝑegrina¬
tura dño uiuere habet ex fide. quẽ¬
admodũ beatus cũ eductus de hoc
ergastulo fuerit. & introductus in
gaudium dñi sui. uruere habebit
ex contemplatione. S mira dĩ dis.¬
pensatione agitur. qͦd nc̃ int̾m ma¬
licia hostis antiqui ad impugnan-¬
dos & ꝑsequendos fideles relaxatur.
quatinus uidelicet hoc homini re
pugnatus non deserat. qui pͥus ui-¬
sione p̃sentis dĩ roboratus. sola ꝑsu¬
asione ꝓstratus erat. Ut autẽ in
hoc p̃lio inuiccus stare possit. et
bonum suũ illesum custodire.
dantur ei ut diccũ iam ẽ in sacra¬

Expanded text:
cet secundum incrementa fidei crescit, cet secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur et inflammatur perdilectionem. Fides igitur ipsa est per quam reparatur homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fuerit et introductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reppugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei roboratus sola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit et bonum suum illaesum custodire, dantur ei, ut dictum est jam, in sacra
Abbreviated transcription (Latin):
honorem deferre. non hoc ad car¬
nales parentes solum referendũ ẽ.
s hoc potius ei p̃cipitur. ut qͥ dm̃
inmandatis suis aliqͣndo contẽp¬
sit. ñc ꝓpt̃ dm̃ homini suꝑiori obȩ¬
dientiam atq honorẽ exhibere ñ
dedignetur. d Ecce demonstrasti
tria. id ẽ fidem. & sacram̃ta fidei.
ꝙ oꝑa. ñc suꝑ ẽ ut in his qui hȩc
habebant qualis aut qͣnta effecta
sit reꝑatio ostendas. m Si sũmum
bonũ hominis contẽplatio p̃sen¬
tis dĩ ẽẽt. maxime qͥa ad ꝑfruen¬
dũ hoc homo pͥmus conditus
creditur. merito fides ꝑqũa ab-¬
sentẽ quodãmodo uidere incipit.
mitiũ boni & pͥncipiũ restaura¬
tionis eius memoratur. Nam qm̃
homo qͥ peccando cognitionẽ dĩ
ꝑdidit. ꝑ fidẽ iterũ illuminatur.
ut eum uidere atq agnoscere pos-¬
sit. patet qͥa id ꝑ quod ei pͥmũ bo¬
num qͦd ꝑdiderat redditur. iu-¬
re exordium restaurationis eius
uocatur. Que restauratio scili-¬

Expanded text:
honorem deferre, non hoc ad carhonorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; sed hoc potius ei praecipitur, ut quod in mandatis suis aliquando contempsit, nunc propter Deum homini superiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. D. Ecce demonstrasti tria, id est fidem, et sacramenta fidei et opera. Nunc superest ut in his qui haec habebant, qualis aut quanta effecta sit reparatio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis Dei esset, maxime quia ad perfruendum hoc homo primus conditus creditur, merito fides, per quam absentem quodammodo videre incipit, initium boni et principium restaurationis ejus memoratur. Nam quoniam homo, qui peccando cognitionem Dei perdidit, per fidem iterum illuminatur, ut eum videre atque cognoscere possit; patet quia id per quod ei primum bonum quod perdiderat redditur, jure exordium restaurationis ejus vocatur. Quae restauratio scili
Abbreviated transcription (Latin):
occides. Tertium. ñ mechaberis.
Quartũ. ñ furtũ facies. Quintũ.
non falsum destimoniũ dices. Sex¬
tũ. non concupisces uxorẽ ꝓpxii
tui. Septimũ. non concupisces
rem ꝓximmi tui. Primũ scđ̃m pre¬
ceptionẽ factũ ẽ. sex alia scđm ꝓ
hibitionẽ.d Quare de faciendis
unũ tantũ p̃ceptũ datũ ẽ. & de ñ
faciendis plura: ꝯ Primum pec¬
catum hominis fuit mobȩdientia.
& idcirco uita ista quȩ hominiad
penitentiã conceditur: tota obȩ¬
dientiȩ deputat᷑. Quia gͥ homo
in malis agendis ex ꝓpria con¬
cupiscentia in diuersa distrahit᷑
in bonis uͦ agendis sola obȩdien¬
tiȩ regula gubernatur. idõ in ma¬
lis cauendis quȩ habet ex semet¬
ipso & ꝑsemetipsũ facere pocełt
singillatim instruendus erat. ad
bona uͦagenda ad obȩdientiam
solum mͦ reuocantus. ut ibi per
sententiam alt̾ius salubrius disce¬
ret quid ipse agere debuisset. Cum
eñ iubetur homo patri & matri

Expanded text:
occides; tertium: Non maechaberis; occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quintum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concupisces uxorem proximi tui; septimum: Non concupisces rem proximi tui . Primum secundum praeceptionem factum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum tantum praeceptum datum est, et de faciendis plura? M. Primum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo in malis cavendis, quae habet ex semetipso et per semetipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri
Abbreviated transcription (Latin):
ut ex sui uidelicet consideratione
homo disceret qualẽ seerga ꝓxi¬
mum exhibere deberet. S postea
cũ lex subintrasset. & disciplinam
uiuendi artiorem ꝓponeret. cȩp̃
ex hisquȩ media erant quȩdam
excipere. & ex eis alia ꝑ p̃ceptionẽ.
alia ꝑ prohibitionẽ m alteram par¬
tẽtantum locare. ut queadmodũ
pͥmo homini in paradyso ds̃ de
concessione naturali unã ꝓp̃cep¬
to disciplinȩ ꝓhibitionẽ exceꝑat.
ita mͦ filiis erus ñ in una ueritate
stantib. s ꝑ uarios errores dissi¬
patis non unũ de concessione na¬
turali p̃ceptũ disciplinȩ quasi ꝓ¬
bandis. s quasi corrigendis & re¬
ꝑandis multa formaret. ut quan¬
tomagis se in medus temperare
discerent. tanto leuius inconces¬
sa cauere ualerent.o Quȩ fuert̃
illa. quȩ lex naturalis facienda
aut uitanda ꝓposuerat: ꝯ Illa
septẽ quȩ postea lex scͥpta inscaa
tabula de dilectione ꝓximi man¬
dabat. Primũ erat. honora patrẽ

Expanded text:
ut ex sui videlicet consideratione ut ex sui videlicet consideratione homo disceret qualem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, et disciplinam vivendi arctiorem proponeret coepit ex iis quae media erant quaedam excipere, et ex eis alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram partem tantum locare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus, sed per varios errores dissipatis, non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. D. Quae fuerunt illa quae lex naturalis facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: Honora patrem
Abbreviated transcription (Latin):
dentur gͦ mͥ illa pͥma sacram̃ta. qͣsi
quȩ postea secuta sunt quasi quȩ¬
dam imago. & si ita dicendũ ẽ li¬
niam̃ta ueritatis habentia. istauͦ
non iam umbra uł imago s corpꝰ
ueritatis. in qͥb qͥa plenarie salu¬
tis effectus datur & euident̃ osten¬
dit᷑. quasi sp̃c in corpore uiuenti
ext̾iori motione se ꝓdit. sic ineis
uita gr̃ȩ minsibilis clarissimȩ de-¬
monstratur. d De oꝑib restat nc̃
ut quȩ dicenda funt aꝑias. mTria
genera factoꝵ. sunt. Quȩdam st̃
om̃ino bona quȩ numqũa licite
prȩt̾iri possunt. quȩdã omĩmodo
mala sunt quȩ numꝗͣ licite cõmit¬
ti possunt. quȩdã sunt media. que
siue fiant suie ñ fiant. nec culpaẽ
nec meritũ. Quȩ sicgͦ se habent. ut
numꝗͣ licite fieri possint. illa tantũ
p̃cepit. media omĩa ad utrulibet
relinquens. De illis autẽ quȩ uł p̃ci¬
pienda uł relinquenda erant. unũ
tantũ p̃ceptũ in corde hominis po¬

Expanded text:
dentur ergo illa prima sacramenta quasi dentur ergo illa prima sacramenta quasi quae postea secuta sunt quasi quaedam imago, et si ita dicendum est lineamenta veritatis habentia. Ista vero non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis; in quibus quia plenarie salutis effectus datur, et evidenter ostenditur quasi spiritus in corpore viventi exteriori motione se prodit; sic in eis vita gratiae invisibilis clarissime demonstratur. D. De operibus restat nunc ut quae dicenda sunt aperias. M. Tria genera factorum sunt: quaedam sunt omnino bona quae nunquam licite praeteriri possunt; quaedam omnino mala sunt quae nunquam licite committi possunt; quaedam sunt media quae sive fiant sive non fiant nec culpa est nec meritum. Quae sic ergo se habent ut nunquam licite fieri possint, illa tantummpraecepit, media omnia ad utrumlibet relinquens. De illis autem quae vel praecipienda vel relinquenda erant, unum tantum praeceptum in corde hominis po
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpriũ retineret. quatinus in hoc
facto disceret ea quȩ intͥnsecus bo¬
na erant dõ tribuere. quȩ uͦ mala
sibi imputare.S hoc signũ delon¬
ge sũptũ. magis docuit hominẽ
quid eẽt qũa quid fieret. Igiturcũ
tempꝰ aduenisset quo ueritas de¬
clarari debuerat. datũ est ei reme¬
dium ꝑcircũcisionis sacram̃tum.
ubidũ de int̾iori fubstantia homi¬
nis pars non quidẽ naturalit̾ fuꝑ¬
flua. s eiꝰ quod suꝑfluũ est figura
p̃cidit᷑. iam manifestius illa pecca-¬
ticircũcisio. qũã inint̾iori homine
gr̃a ꝑficit demonstratur. Quia autẽ
circumcisio ext̾iores sordes & enormi¬
tates quȩ foris sunt resecat. ablutio au¬
tem maculas etiam iut̾iores enum¬
ueritate adueniente. xp̃o circũcisio
cessare debiit. ut illud sacramentũ
succecdet. quod ꝑfectã hominisẽmũ¬
dationẽ. & int̾iorem animȩ cando¬
rem. quẽ in ipso & ꝑipsum sacram̃¬
tũ adipiscitur posset declarare. Ui¬

Expanded text:
proprium retineret, quatenus in hoc proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praeciditur; jam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem maculas etiam interiores emunveritate adveniente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot per ipsum sacramentum adipiscitur posset declarare. Vi
Abbreviated transcription (Latin):
fidei. ita etiam alia sacramenta in¬
stituerentur. quȩ & si aliam scĩfi¬
cationẽ gr̃ȩ fpualis non conferra.
eandẽ tam̃ manfestius pande¬
rent. Erat quippe idem saluator.
eadem fides. eadem gr̃a illio uen¬
turi. hic exhibiti. S quia ipse ꝑ
quẽ salus dabatur adhuc longe
erat. eiusdẽ salutis signa obscira
tẽdebuerunt. ut pauladim eius
ad nentu appropinquante. & fideᷤ
am plius cresceret. & gr̃a euidentiꝰ
semanifestaret. Idõ primũ ꝑ ob¬
lationẽ. & postea ꝑ circũcisionem.
adultimũ ꝑ bapcismũ expiatio¬
nis & iustificationis sacramentũ
formari institutũ est. qͥa eiusdem
mundationis forma & sumilitudo
in oblatione quidẽ occulte in nu-¬
itur. in crrxũcisione uͦ euidentius
expͥmitur. ꝑ baptismũ autẽ ma¬
nifeste declaratur. Prim̃ã nanq
insticutionẽ accepit homo. ut ꝓ
remediis salutis ext̾̃ioris substantiȩ
partem offerret dõ. partẽ ad usũ

Expanded text:
fidei, ita etiam alia sacramenta infidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur, quae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritualis non conferrent, eamdem tamen manifestius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cresceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum
Abbreviated transcription (Latin):
qu̾a subsequentib & succedenti¬
bus confert. hoc solo excepto qͦd
sacrificia & oblationes non itafub
naturali lege quẽ admodũ circum¬
cisio subscͥpta. & baptismus sub
gr̃a ad necessitatẽ salutis. s adcal¬
tum deuotionis fiebant. solatunc
fide iusti ficante & purificante crt¬
dentes. & rursum hoc etiam in cir¬
cũcisione excepto qͦd illi patres pͥo¬
res quãlibet iusti & dõ placentes.
ante datam hostiam regni celestis
ianuam intrare ñ pot̾ant. s tantũ
in sinu abrabȩ. id est in requiȩt᷑n¬
quilla seruabant᷑. quousq ille ue¬
niret qui ꝓ nobis moriens & resur¬
gens ꝑ assũptam carnẽ cȩlos ascen¬
deret. & om̃ib in se credentib acle
sequentib uiam aꝑiret. d Si eadẽ
uirtus millis sacramentis fuit quȩ
in istis ẽ. quid causȩ erat ut illaces¬
sarent. & ista fuccederent: m Ma¬
nifestior ueritas inistis declarat᷑.
& iustũ erat ut sicut paulatimꝓ
cedente tempore creuit agnitio

Expanded text:
quam subsequentibus et succedentiquam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et oblationes non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisione excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascenderet, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio
Abbreviated transcription (Latin):
reb qͦs possidet. Uoluit gͦ ds̃ ut hõ
de ext̾iori substantia sua sibi oblati¬
onẽ faceret. ut iusta recompensati¬
one dũ id qͦd ext̾ius adõ acceperat
deuote redderet. id quod int̾ius de
semetipso ꝑdid̾at. dõ retribuente
recuꝑaret. Per fidem gͦ & oblatio¬
nes siue sacrificia tunc remissionẽ
peccatoꝵ acceꝑunt. quicumq uete¬
rem hominẽ deponentes. hoc ẽ adã
m̃bra noui. id est xp̃i facti st̃. Idẽ
nanq m illis oblationes & sacrificia
fide mediante oꝑabant᷑. qͦd postea
sublege scͥpta circũcisio aut sub
gr̃a baptismus uidelicet. ut & ipsi
ab om̃i peccato siue originali siue
accuali iustificati int̃ membra illiꝰ
cõputarent᷑. cuiꝰ fide & sacram̃tis
sc̃ĩficabant᷑. Eadem quippe passio
saluatoris p̃cedentib sacram̃tis.
id ẽ fiue oblationi sub naturali siue
circũcisioni sub lege scͥpta uirtu¬
tẽ & efficatiã scĩficationis contulit.

Expanded text:
rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo de exteriori substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recompensatione dum id quod exterius a Deo acceperat devote redderet, id quod interius de semetipso perdiderat Deo tribuente recuperaret. Per fidem ergo et oblationes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes, hoc est Adam, membra novi, id est Christi facti sunt. Idem namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius computarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est sive oblationi sub naturali, sive circumcisioni sub lege scripta, virtutem et efficaciam sanctificationis contulit,
Abbreviated transcription (Latin):
pot̾at in his dũtaxat qui tempꝰ bene
oꝑandi habebant. id est cũ suscepti¬
one sacram̃toꝵ & exercitatione bo¬
noꝵ oꝑum ꝑcaritatẽ & spem fide
roborata.d Ergo pꝰtea creuit fi¬
des: e Duob modis crescit fides.
ꝑ constantiam & cognitionẽ. Alii
fidẽ habent cognicione magnã.
& paruã constantia. alii cognitio¬
ne paruã. & constantia magna.
Apud dm̃ autẽ preciosior ẽ mag.¬
na fidĩ constantia. quã cogintio.
magna. Antiqui gͥ sc̃i fidẽ habe¬
bant plures cogitione paruã.
& magnam constantia. sicut
econtrario. nc̃ multi fidẽ habens
cognitione magnã. & constan¬
tia paruam.d Quȩ sacram̃ta erant
sub lege naturali: ꝯ Oblationes.
& sacrificia. & decimȩ.d Qua ra-¬
tione hȩc sacram̃ta uocantur:
Quia sacrȩ rei signa sunt.⁊ Euiꝰ:
M Remissionis peccatoꝵ .d Quomͦ:
o Substantia homiins duplex est
alia int̾ior quȩ ipse ẽ. alia ext̾ior in

Expanded text:
poterat, in iis duntaxat qui tempus bene poterat, in iis duntaxat qui tempus bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia; sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione magnam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Oblationes et sacrificia et decimae. D. Qua ratione haec sacramenta vocantur? M. Quia sacrae rei signa sunt. D. Cujus? M. Remissionis peccatorum. D. Quomodo? M. Substantia hominis duplex est: alia interior quae ipse est; alia exterior in
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ. cruc̃e & resurrectionẽ manifeste
reuelatã fuisse. cũ etiã apłi qͥ eũ p̃sen¬
tẽ imearne uiderunt. quoꝵ fides &
iusticia ab ipso saluatore p̃dicat᷑ hoc
ignorasse legant᷑. Credebant tam̃ se
saluari ꝑ eũ. quomͦ & qͣndo ei placu¬
isset. s quod morte illius redim̃di
eẽnt. exceptis paucis quib hoc a
dõ reuelatum fuerat eos ignorasse
ex hoc patent̃ ostendit᷑. quod & pe¬
trus dño mortẽ suam p̃dicenti con¬
guntur. adeo ut ipsi ꝓpt̾ crucem
iam desꝑantes dicerent. Nos autẽ
sꝑabamus quod ipse eẽt redemp¬
turus ifrl̃. Qui eñi ipso uruente
redemptionẽ sꝑauerant. postea
autẽ ipso moriente desꝑant. paten¬
ter ostendunt. qͥa qͦd ꝑ mortẽ eiusye¬
dim̃di fuerant nescierunt. i Hoc
illis pͥorib sufficere poterat ad salu-¬
tẽ. ut crederent eũ creatorẽ om̃ium. &
saluatorẽ expectarent uenturũ: m
Roterat hoc eis tunc sufficere. cũ cȩt̾is
sine quib ut dictũ ẽ fides placere ñ

Expanded text:
em manifeste revelatum fuisse; cum etiam apostoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen se salvari per eum quomodo et quando ei placuisset; sed quod morte illius redimendi essent exceptis paucis quibus hoc a Deo revelatum fuerat eos ignorasse ex hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino mortem suam praedicenti conguntur, adeo ut ipsi propter crucem jam desperantes dicerent: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel . Qui enim ipso vivente redemptionem speraverant, postea autem ipso moriente desperant; patenter ostendunt, quia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omnium, et salvatorem exspectarent venturum? M. Poterat hoc eis tunc sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum est, fides placere non
Abbreviated transcription (Latin):
aretur pͥus quidẽ ꝑ mat̾iam ex qua
facta ẽ adẽe ꝓdiit. hȩc uͦstatim in
rpsa qua subsistit uita simplici et
essentia immortali indissolubiliq
pͥmũ eẽ accepit. Utraq tam̃ simul
facta ẽ. altera id ẽ corporea in eo exqͦ
ipsa ẽ.altera uͦ idẽ incorporea meo
quod ipsa ẽ. Utraq formata. & utͣ¬
pͥusqũa informã natura disposicio¬
nẽq ueniret. hȩc dicta sufficere uo¬
lumus. Deinde sequit᷑ ut dispositi¬
onẽ ipsam qualit ꝑfecta sit ordine
psequamur. Sex dieb disposuit
et ordinauit. atq in formã redegit
ds̃ cuncta quȩ fecerat. ꝑfecitq opꝰ
suum die sexta. & sic demũ die sep

Expanded text:
aretur prius quidem per materiam ex qua aretur prius quidem per materiam ex qua facta est ad esse prodiit: haec vero statim in ipsa qua subsistit vita simplici et essentia immortali indissolubilique primum accepit. Utraque tamen simul facta est; altera, id est corporea in eo ex quo ipsa est; altera vero, id est incorporea in eo quod ipsa est. Utraque formata, et utrpriusquam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta quae fecerat: Perfecitque opus suum die sexta. Et sic demum di
Abbreviated transcription (Latin):
utramq quodammͦ informa. &¬
queadmodũ illa formandoꝵ cor-¬
poꝵ mat̾ia. qͣndo pͥmũ creata ẽ.
& qͣndã formã habuit. in qua sub.¬
sistere cȩpit. & tam̃ informiserat.
quia necdũ disposita & ordinata
fuit ita ꝓrsus illa rationalis natu¬
ra. qͣndo pͥmũ insp̃itib angłicis
creata ẽ. mox quidẽ ꝑ sapientiã
& discretionẽ formata ẽ. s quia illi
fũmo & uero bono in quo beatifi¬
canda erat nondũ se ꝑconu̾sionẽ
amoris imp̃sserat. qͦdammͦ adhuc
informis ꝑmanebat. Utraq gͦ na-¬
tura. & corporea scilicet ꝑmateriã.
& in corporea ꝑeẽntiã simul adẽe
ꝓdiit. quia & in illa unde facta est.¬
& in ista qͦd facta ẽ uno eodẽq tem
poris mom̃ito. indempore parit̃ &
cũ tempore ẽẽ cȩpit. Nam sp̃alis
natura cũ simplex sit. eiq idem sit
om̃ino ẽẽ quod ẽ. mat̾ialit᷑ pͥusqu̾a
ꝑsonalit̃ fieri non habet sicut cor¬
porea natura. Et ꝓpt̃ea illa dũ cre¬

Expanded text:
utramque quodammodo sine forma. admodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam t discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura et corporea scilicet per materiam, et incorporea per essentiam simul ad esse prodiit; quia et in illa unde facta et in ista qporis, in tempore pariter, et cum tempore esse coepit. Nam spiritualis natura, cum simplex sit eique idem sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut corporea natura; et propterea illa dum cre
Abbreviated transcription (Latin):
hoꝵ putas subtus. aut quid supͣ
fuisse dicemꝰ. aut t̾ra supͣet cęlũ
subtus. aut terra subtus & cȩlum
supratꝰ s numqͥd credendũ est.
in pͥma illa conditione rerũ. cȩlũ
subt̾ius creatũ fuisse. & postea i
formatione supͣ dispositũ: Fora¬
sis qͥa pͥus scͥptura nominauit celui
qũa t̾ram. ꝓpt̾ea cȩlũ quasi funda¬
m̃tum subtus creatũ fuisse quis
dicat. Ego autem ñ ordims s dig¬
nitatis causa sic positũ reor. & qua
etiam sermo sequens de elem̃to t̃r
quasi de ꝓrcimo. & obhoc posteriꝰ
nominato habendus fuit. idõ &e pͥus
cȩlũ & postea t̾ra nominari debuit.
S neq ipsa conditoꝵ. natura aliũ
positionis aut locationis ordinem
pateretur. quã ut ponderosa deoi¬
sum. & sursum leuia disponerent᷑
Ergo t̾ra deorfum erat. & cȩlum fir¬
sum. & quod supra t̾ram erat. cȩlũ

Expanded text:
horum putas subtus, aut quod supra horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fsupra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum natura alium positionis aut locationis ordinem pateretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra terram era