comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
supbia. ignorantia. mortautas. ꝯcupiscentia. suꝑbia mentis cul.¬
pa tantum. M ortalitas carnis: pena tantum. Ignorantia
mortalitatem. caro emolita est. ꝑ concupiscentiam. Quia enĩ
lumen ueritatis amisit. Quia uero caro mortalitate ꝑcussa
est. ipsa sui languoris infirmitate dissoluta. extra mensurã
pͥme dispositionis desideria sua extendit. ħ est eñi ipsa que
carnis ꝯcupiscentia uocatur. naturalis. scilicet appetitus.si.¬
ue affectus ordinem trans grediens & mensuram transcendẽs
Ordinem transg̾enddens qͣndo mouetur. ad ea que non debet.
Mensuram transcendens qͣndo mouetur. alit̾ quam debet. Or¬
dinem enĩ appetitus transgredimur. qͣndo ea appetimus que
appet̾e non debemus. Mensuram autem appetitus nontenet.
Noncupiscentia mali culpa. & pena incarne. Inquib peccati ori-¬
ginalis radix ꝯsistit. Quigͥ caro humana a parentib cũ mor-¬
talitate seminatur. in eo ipso qͦdseminata subiacet mortalita¬

Expanded text:
superbia, ignorantia, mortalitas, concupiscentia. Superbia mentis culpa tantum; mortalitas carnis poena tantum; ignorantia mortalitatem caro emollita per concupiscentiam. Quia enim lumen veritatis amisit. Quia vero caro mortalitate percussa est, ipsa sui languoris infirmitate dissoluta extra mensuram primae dispositionis desideria sua extendit. Haec est enim ipsa quae carnis concupiscentia vocatur, naturalis scilicet appetitus sive affectus ordinem transgrediens et mensuram transcendens. Ordinem transgrediens, quando movetur ad ea quae non debet; mensuram transcendens, quando movetur aliter quam debet. Ordinem enim appetitus transgreditur, quando ea appetimus quae appetere non debemus. Mensuram autem appetitus non tenet, concupiscentia mali, culpa et poena in carne. In quibus peccati originalis radix consistit. Quia igitur caro humana a parentibus cum mortalitate seminatur, in eo ipso quod seminata subjacet mortalita
Abbreviated transcription (Latin):
ficandis sotiare. & corꝑum quidem generandorũ homini
officłum iniunxisse. animarũ autẽ creandarũ potestatẽ sibi re-¬
tinuisse. Ut homo iustus corꝑa munda generaret. ds iustus qͣmbas
suum bonũ animas mundas creare. & corꝑib sociare. inquibus¬
dum corruptionẽ inueniunt & corruptionẽ trabunt. non hoc
exdeo. eẽ. qui sine corruptione illas feut. sed exhomine quicor¬
porum naturam corrumpit. Qui gͦ hoc dñt rationẽ diuine iꝰ¬
ticie non exponunt. quia sicut ad diuinam bonitatẽ non ꝑti¬
nuit uteas malas faceret. sic nec quenire uidebatur ut ꝓpon̾et.
illic collocare. ubi malas fieri necesse. eẽt. Non gͥ magno oꝑe.
insisten dum. ẽ. ut ratione inuestiget᷑. qͦnl fide mag̃ qm̃ rõne
scrutari oportet.

Expanded text:
ficandis sociare, et corporum quidem generandorum homini officium injunxisse, animarum autem creandarum potestatem sibi retinuisse, ut homo justus corpora munda generaret: Deus autem justussitum bonum animas mundas crearet et corporibus sociaret, dum in quibus corruptionem inveniunt et corruptionem trahunt non hoc ex Deo esse qui sine corruptione illas facit; sed ex homine qui corporum naturam corrupit. Qui ergo hoc dicunt rationem divinae justitiae non exponunt; quia, sicut ad divinam bonitatem non pertinuit ut eas malas faceret, sic nec convenire videbatur ut proponeret illic collocare ubi malas fieri necesse esset. Non igitur magnopere insistendum est ut ratione investigetur, quod fide magis quam ratione s
Abbreviated transcription (Latin):
tentia oꝑetur. ut scilicet aliqua amurtiplicitate. ad simplici-¬
tatem reducat que pͥus asimplicitate ad multiplicitatẽ ꝑdux̾at.
sicut scire non possumus. ita etiam ꝑtinascit̾ negare nondebemꝰ
hoc tantum ꝯsiderandũ est. quia aluid opus cum simplex eẽntia
multiplicatur. aliud multiplex insimplicitatẽ reducit᷑. Post ista
tria oꝑa. que soli deo possibilia sunt. sequit᷑ quartũ & quintũ opꝰ¬

Expanded text:
tentia operatur, ut scilicet aliqua a multiplicitate ad simplicitentia operatur, ut scilicet aliqua a multiplicitate ad simplicitatem reducat quae prius a simplicitate ad multiplicitatem produxerat, sicut scire non possumus, ita etiam pertinaciter negare non debemus. Hoc tantum considerandum est quod aliud opus est cum simplex essentia multiplicatur; aliud cum multiplex in simplicitatem reducitur. Post ista tria opera quae soli Deo possibilia sunt, sequitur quartum et quintum op
Abbreviated transcription (Latin):
illo qͦd p̃ter costam additum. ẽ. qͦd utiq multomag̃ fuit. corpꝰ
mulieris factum. ẽẽ. ꝯuenientius dici debuisset. hoc siquidem
in mat̾ĩa maius & pͥncipalus fuisset. & pͥncipalis mat̾ia uoca¬
ri debuisset. Nam itaq coste illiꝰ extͥnsecus aliquio additũ ẽ.
set ipsa exsemet ipsa diuina uirtute oꝑante multiplicata:
Quem admodũ postea naturam humanã apͥmis parentibus
subsequentẽ generationem seminatã a modico iam in tantũ¬
mutipucatam certumus: ut multa hominũ milia exea iam excer¬
uisse indeamus. & hoc totum ad secundũ opus ꝑtinet. qñ de ali-¬
quo fiunt. aliqua inmaius. Qum autem ꝑcollectionẽ. & unionẽ
multa insimplicem eẽntiam redeunt. sicut pͥus crescendo ꝑmultipli-¬
cationem a simplici eẽntia plurima excreuerunt. Tertium opus :
qͦd utrum in occulto nature sinu cͥca aliquas eẽntias diuina po.¬

Expanded text:
illo quod praeter costam additum est quod utique multo majus fuit corpus illo quod praeter costam additum est quod utique multo majus fuit corpus mulieris factum esse convenientius dici debuisset. Hoc siquidem in materia majus et principalius fuisset et principalis materia vocari debuisset. Non itaque costae illi aliquid extrinsecus est additum, sed ipsa ex semetipsa divina virtute cooperante multiplicata est, quemadmodum postea naturam humanam a primis parentibus in subsequentem generationem seminatam a modico jam in tantumultiplicatam cernimus, ut multa hominum millia ex ea jam excrevisse videamus. Et hoc totum ad secundum opus pertinet quando de aliquo fiunt aliqua in majus. Cum autem per collectionem et unionem multa in simplicem essentiam redeunt sicut prius crescendo per multiplicationem a simplici essentia plurima exiverunt tertium opus est, quod utrum in occulto naturae sinu circa aliquas essentias divina po
Abbreviated transcription (Latin):
tem suam inmulta effundunt. quia multiplicant᷑ & fiunt
mat̾ia. qualia sunt corꝑa simplitia. ques athomos dicunt. que
quidẽ exmat̾ia non sunt. quia simplitia sunt. seo tam̃ mat̾ĩa
fiunt. qͥa insemet ipsis multiplicant᷑. & inagm̃tũ excrescunt.
Qnͣdo autem simplex ex mat̾ia. siue athomus simplex factilꝰ ẽ.
denichilo aliqͥo factum. ẽ. qnͣdo non ad ipsum simplex corpus in
semet ipso multiplicatur. & in plura excrescit. fit aliginid deali¬
quo maius. Quod licet mirabile uideatur tamen maius. ẽ. de
nichilo aliquid facere. quam de alio plus facere. hoc modo oꝑã¬
di. de sub̃a coste inse diuina uirtute. absq extͥnseco additam̃to
multiplicato corpus mulieris factum. ẽ. Neq enĩ ꝯuenit. ut
costam illam extͥnsecus: additam̃tũ recepisse dicamus. quatinꝰ
in eam qͣntitatẽ. excresceret. que corꝑimulieris formando suffi.¬
cere potuisset. Qm̃ si hoc uerum. eẽt. non de costa quidem sed de

Expanded text:
tem suam in multa effundunt, quia multiplicantur et fiunt materia. Qualia sunt corpora simplicia, quae atomos dicunt; quae quidem ex materia non sunt, quia simplicia sunt; sed tamen materia fiunt, quia in semetipsis multiplicantur et in augmentum excrescunt. Quando ergo simplex materia sive atomus simplex factus est, de nihilo aliquid factum est. Quando vero idipsum simplex corpus in semetipso multiplicatur et multiplex excrescit, fit aliquid de aliquid in majus. Quod licet mirabile videatur, majus tamen est de nihilo aliquid facere quam de aliquo plus facere. Hoc modo operandi de substantia costae in se divina virtute absque extrinseco additamento multiplicata, corpus mulieris factum est. Neque enim convenit ut costam illam extrinsecus additamentum accepisse dicamus quatenus in eam quantitatem excresceret, quae corporis mulieris formando sufficere potuisset; quoniam si hoc verum esset, non de costa quidem, sed de
Abbreviated transcription (Latin):
nichilũ redigere. qd soli deo possibile. ẽ. Quod siue aliqͣndo faciat.
siue nonfaciat d̃s. hoc tam̃ omino certũ. ẽ. quia qui potuit de
nichilo omĩa creare. posset etiam si uellet creata nichilũ redig̾e.
Post senariũ oꝑib deputatum septenarius sequit᷑. cui nõ opus
sed quies debetur. Hec oꝑa iccͥco distinximꝰ. ꝓpt̾ eos quimirari
solent. uel potius dubitare quomͦ de costa uiri mulier facta sit.¬
& quom demodico pat̾no semine tam nũosa proles excrescere
possit.

Expanded text:
Deo possibile est. Quod sive aliquando faciat Deus, hoc tamen omnino certum est; quod qui potuit de nihilo omnia creare, posset etiam si vellet, creata in nihilum redigere. Post senarium operibus deputatum septenarius sequitur, cui non opus sed quies debetur. Haec opera idcirco distinximus propter eos qui mirari solent, imo potius dubitare quomodo de costa viri mulier fit, et quomodo de modico paterno semine tam numerosa proles excrescere possit.
Abbreviated transcription (Latin):
unũ quidẽ. eẽ. hñt.s exuno non hñt. quia ꝯstant explurib alia
unitatẽ suam exuno hñt. & inuno hñt. & qͥa unũ & idem ẽ. ip¬
sum exquo sunt. & ipsum qͦd sunt. Qualia sunt simplitia om̃ĩa
& ex partib non consistentia. Compositis gͦ uñde. ee. aliud nõ:
quam unitas. ec̃. & ideo uere unũ ẽẽ. non ẽ: quia exinultis ꝙ in¬
multis.e. Quib autem simpłex. eẽ. ẽ. uere unum ẽẽ.ẽ. qͥa unũ
est totum. & qͦdẽ. & exquo .ẽ. seo ex his rursum que simplcita¬
de unde sunt. alia unitatem suam exmultis non colligunt.
quia non sunt ꝯposita. nec unitatẽ suam inmulta effundũt.
quia multiplicari non possunt. neq inat̾ia. eẽ. quales sunt
incorpei sp̃i qui neq exmatia sunt neq mat̾ia sunt ẽẽ pos

Expanded text:
unum quidem esse habent; sed ex uno non habent quia constant ex pluribus. Alia unum quidem esse habent; sed ex uno non habent quia constant ex pluribus. Alia unitatem suam ex uno habent, et in uno habent; quia unum et idem est ipsum ex quo sunt et ipsum quod sunt, qualia sunt simplicia omnia et ex partibus non consistentia. Compositis ergo unum esse, aliud non est quam unita esse; et ideo vere unum esse non est, quia ex multis st. Quibus autem simplex est esse vere unum esse est, quia unum est totum et quod est, et ex quo est. Sed ex his rursum quae ex simplicitate unum sunt, alia unitatem suam ex multis non colligunt quia non sunt composita; nec unitatem suam in multa effundunt, quia multiplicari non possunt, neque esse materia. Quales sunt incorporei spiritus qui neque ex materia sunt, quia simplices s
Abbreviated transcription (Latin):
aliquo aliqͥd minus fit. pͥmũ opus ẽ. creationis. Secundũ. ẽ. opꝰ
multiplicationis. Terciũ. ẽ. opus unonis. siue collectionis. Inpri¬
mat̾iam. neq dealiquo. quia cumsit ipsum habet inmat̾iã formã.
seo cum duo suit. unum fit aliqͥd &tͣnsit mn illud. ut sit illud. &
desinit quidẽ. ẽẽ. qͦd. ẽ. & tam̃ non desinit. ẽẽ. quia incipit. ẽẽ. qͦd
non. ẽ. & cum fit illud qͦd. ẽẽ. incipit alioͥd fit. quia illud aliqͥd ÷
qͦd ẽẽ incipit. & qͦd fit. & tamen non denichilo fit illud qͦd fit qͥa
pͥusqmͣ hoc fieret aliqͥo fuit. Nec rursum. dealiquo illud fit. qͦd
fit. qͥa desinit. ẽẽ. qͦd qͦd pͥus fuit. qͣndo. eẽ. incipit hoc qͦd pͥus nõ
fuit. qͦd dĩsꝑ exemplo in aliquo expͥmamus. Omne qͦd. ẽ. unũ :¬
desinit. qͦd unũ. ẽẽ. desinit. Ita sine unitate nichil sussistere pot̾.
erum exhis ques unt & unum sunt. alia unitatẽ suam exmul
tis colligunt. qualia sunt ꝯposita. & expartib ꝯsistentia. Que

Expanded text:
 opus creationis; secundum est opus multiplicationis; tertium est opus unionis sive collectionis. In primateriam neque de aliquo; quia cum fit ipsum habet in materia formam, sed cum duo sint unum fit aliud et transit in illud ut sit illud, et desinit quidem esse quod est; et tamen non desinit esse, quia incipit esse quod non est. Et cum fit illud quod esse incipit aliquid fit, quia illud aliquid est quod esse incipit, et quod fit; et tamen non de nihilo illud fit quod fit, quia priusquam hoc fieret aliquid fuit, nec rursum de aliquo illud fit quod fit quia desinit esse quod prius fuit, quando esse incipit hoc quod prius non fuit. Quod dicimus pro exemplo in aliquo exprimamus. Omne quod est unum edesinit quod unum esse desinit. Ita sine unitate nihil sustinere potest. Verum ex his quae suntis colligunt, qualia sunt composita et ex partibus consistentia quae
Abbreviated transcription (Latin):
pna eñi fecit & bene fecit. & mala ꝑmisit. & non fecit.
& bene fecit. qm̃ utrumq bonũ fuit. Et iccͥco utrumq
uoluit. quia utrũq boñ fuit. Eit suerunt bona. bona. & mala. mala.
nec bona fuerunt. mala nec mala. sed boñ fuit. ẽẽ. & bona &
mala. Et uoluit utrumq. eẽ. ds̃. quia utrũq ẽẽ. boũ fuit. &

Expanded text:
na enim fecit et benefecit, et mala permisit et non fecit. Et bene fecit, quoniam utrumque bonum fuit. Et idcirco utrumque voluit, quia utrumque bonum fuit. Et fuerunt bona bona, et mala mala, nec bona fuerunt mala, nec mala bona; sed bonum fuit esse et bona et mala. Et voluit utrumque esse Deus, quia utrumque bonum esse fuit;
Abbreviated transcription (Latin):
concupiscentla non ideo culpa non est. quia necessitas
est. quia ut eẽt hec necessitas. non necessitas het fuit. sed uo.¬
luntas. S quid dicemusꝰ. Si hoc naturalit̾ habet homo. ut
inꝯmodum suũ amare non possit. neq ꝯmodũ suũ fastidire.
gͦ quicquid appetit ꝯmodum illi ẽ. & non appetit nisi ꝯmo¬
dum suũ umqͣm. Quod siuerum. ẽ. quare rep̃henditur ali-¬
qͣndo uel accusatur ꝓ eo qͦd appetit. cum non appetit unqmͣ
nisi ꝯmodum suũ. & hoc ei appet̾e naturalit̾ datum sit. in¬
tantum ut ipsa natura in eo qͦd factum. ẽ. immobilit̾ ꝯsistẽte.

Expanded text:
concupiscendi non ideo culpa non est, quia necessitas est; quia ut esset haec necessitas, non necessitas causa fuit sed voluntas. Sed quid dicemus? Si hoc naturaliter habet homo ut incommodum suum amare non possit neque commodum suum fastidire. Ergo quidquid appetit commodum illi est, et non appetit nisi commodum suum unquam. Quod si verum est, quare reprehenditur aliquando vel accusatur pro eo quod appetit, cum non appetat unquam nisi commodum suum et hoc ei appetere naturaliter datum sit intantum ut ipsa natura in eo quod facta est immobiliter consistente:
Abbreviated transcription (Latin):
quales iunt angeli diligemus. in uestigatã rationem ꝑ¬
est. ipsa que forma. ẽ. omĩũ & causa. De inde autẽ oportet ostẽ¬
dere. quales facti sunt angeli tunc in ipso pͥmordio & pͥma subsisł¬
staentia. & intio ꝯditionis sue. in eo qͦd pͥmũ. eẽ. ceꝑunt & quale
illud fuit. quildepͥmũ fuit. in eis ꝯditum esgẽ¬

Expanded text:
acti sunt angeli diligentius investigatam rationem proest ipsa, quae forma est omnium et causa. Deinde autem oportet ostendere quales facti sunt angeli tunc in ipso primordio et prima subsistentia et initio conditionis suae; in eo quod primum esse coeperunt, et quale illud fuit, quod primum fuit in eis conditum esse
Abbreviated transcription (Latin):
autem uoluntas mouebat᷑ uelle erat. & auoluntate erat. que
lbere mouebatur. quia ꝑse mouebat᷑. & non inpulsu alieno.
& hoc ipm meritũ erat. & uocabatur bonũ uel malũ. qͥa liberũ
erat. & exse erat. & extoto tunc mereri ceꝑunt. ex quo uolun¬
tate moueri ceꝑunt. & hoc pꝰ pͥmũ pͥncipium erat. & apͥmo pͥn¬
cipio erat. & non in ipso. qm̃ ab ipso t̾m erat. Ex quo autẽ uo¬
luntas erat libertas erat. quia uoluntatis. ẽ. libertas. qũi po.¬
tens erat ꝑsemoueri. ut uitra iret. buc uel illuc sine eoactione
uel aduita uel aerelicta. qm̃ ubertas. ẽ. uoluntatis. Exquo:
in illis erat qm̃ uoluntas in illis erat potens moueri & ferri
suo appetitu mnutrumq¬

Expanded text:
autem voluntas movebatur velle erat; et a voluntate erat, quae libere movebatur, quia per se movebatur et non impulsu alieno. Et hoc ipsum meritum erat et vocabatur bonum vel malum, quia liberum erat et ex se erat. Et extunc mereri coeperunt, ex quo voluntate moveri coeperunt. Et hoc post primum principium erat; et a primo principio erat; et non in ipso, quoniam ab ipso tantum erat. Ex quo autem voluntas erat, libertas erat, quia voluntatis est libertas; quoniam potens erat per se moveri ut ultra iret huc vel illuc sine coactione vel adjuta vel derelicta; quoniam libertas est voluntatis ex quo est in illis erat voluntas potens moveri et ferri suo appetitu in utrumq
Abbreviated transcription (Latin):
ni debuisset. facile respondet᷑. ia tc̃ c̾atos fuisse angelos qͥħ facto. ã¬
mon̾ent᷑ se ipsos aguoscere. & usq infinem homines fut᷑os qͥlicet ħ qñ
possint. Si cui ħ quã posuimꝰ rõ minꝰ sufficiens uidebit᷑ ad conꝓban¬
dam nrãm existimationẽ dererũ c̾atione. concedimus ut salua pa-
ce uł aliam ad idem euidentius ꝯꝓbandũ meliorẽ atq subtiliorẽ
ex qͥrat. Aut sihuiꝰ partis assertio ei ñ placet alt̾am ꝓ ut lib it asu¬

Expanded text:
ni debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto adni debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hpossint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assu
Abbreviated transcription (Latin):
alem c̾aturã cet̾a omĩa fec̃. ita ⁊̃ in eis omĩb faciendis illũ p̾cipue
modũ seruare debuit. qͥ ipsiꝰ rõalis. c̾ature cõmoditati ac cause
sequiũ indiguit. s. per illud ⁊̃ qͥꝰ
accepit agnos¬
ceret id ꝙ fuit. Propt̾ea ince¬
teris reb pͥus
informis mat̾ies fc̃a est. hac
formata. ut eo ip̃o de monstͣ¬
xet᷑. ꝙ ab illo pͥus
ñ existentia accepissent ẽẽ¬
ntiam. sine quomͦ
formã & ordinem noñ
pot̾ant ħre confusa.
Nodem mͦ ipsa rõalis catura
ꝑ id ꝙ foris fiebat in se ag¬
nosceret.⁊ ab illo ẽẽ ꝗ erat. atq ab illo ex petendũ ẽt̃ qͥd futura
accept᷑a erat obtinendum in ipsũ affectũ dilectionis dilataret. Nam &
ipsa rõalis c̃at̾a quodã suo mͦ pͥus informis facta ẽ: pꝰmodũ ꝑ ꝯuersionẽ
adcatorem suũ formanda. ⁊ id cͥco foris pͥus ei demonstrateiẽ. informis
mat̾ia pꝰea formata ut quanta foret inter eẽ & pulchrũ ẽẽ distantia

Expanded text:
alem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae sequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura acceptura erat obtinendum in ipsum affectum dilectionis dilataret. Nam et ipsa rationalis creatura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia
Abbreviated transcription (Latin):
inpossibilitas. utraq tam̃ exgr̃a. non ex natura. quia sigrã ñadẽet. in
altõ moriendi in alt̾o peccandi nature possibilitas ñ deẽẽt. Si ergo
iatima in mortalitas exgrã erit: ubi moriendi possibilitas non erit.
qͣnto mag̃ pͥma inmortalitas exnatura. non fuit. ubi moriendi pos¬
fomenta ciborũ. quib corꝑalem uitam nutͥre & sustentare debuit
spalem inligno uite medicinam acceꝑat. qui eandem uitam ꝯ
mortis defectum. sanam ato incorruptã potuit. ꝯseruare. do¬
nec adueram in mortalitatem. ubi iam mori non posset. sed transferet

Expanded text:
impossibilitas. Utraque tamen ex gratia non ex natura; quia si gratia non adesset, in impossibilitas. Utraque tamen ex gratia non ex natura; quia si gratia non adesset, in altero moriendi, in altero peccandi naturae possibilitas non deesset. Si ergo ultima immortalitas ex gratia erit, ubi moriendi possibilitas non erit; quanto magis prima immortalitas ex natura non fuit ubi moriendi posfomenta ciborum quibus corporalem vitam nutrire et sustentare debuit specialem in ligno vitae medicinam acceperat, qua eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque incorruptam potuit conservare, donec ad veram immortalitatem ubi jam mori non posset,
Abbreviated transcription (Latin):
nc suꝑ ẽ. consideremus ut etiam qualis pͥmus homo sc̃m corpꝰ
factus sit. hoc. ẽ. mortalis an in mortalis passibilis an inpassi¬
bilis. & cet̾a. quidem que destatu corꝑis humani querendũ uidẽt᷑.
Pmus gͥ homo qnͣtum ad naturam corꝑis t̾rem & in mortalis factus. ẽ.
scdm aliquid. quia potuit non mori. & scd̃m aliqͥd mortalis qͥa potuit
mori. Sicut enĩ in illo pͥmo statu habuit posse peccare. & posse non
posse mori. & non posse mori. qm̃ ista fuit pͥma corꝑis humani in¬
mortalitas. Insecundo statu habet posse mori. & nonposse nõ mori.
sicut &̃ posse peccare. & non posse nõ peccare habet. qm̃ in hoc statu
est. & moriendi & percandi necessitas. Moriendi necessitas qmͣ diu
ad.ẽ. uita peccandi necessitas qmdui ab est grã. In terciostatu ha¬
bebis posse non mori. & non posse mori. sicut etiam posse ñ peccare.
& non posse peccare. qm̃ ad hunc statum ꝑtinet & moriendi & peccandi

Expanded text:
 ut consideremus etiam qualis primus homo secundum corpus factus sit; hoc est, an mortalis, an immortalis, passibilis an impassibilis, et caetera quae de statu corporis humani quaerenda videntur. Primus igitur homo quantum ad naturam corporis terreni, et immortalis factus est secundum aliquid, quia potuit non mori; et secundum aliquid mortalis, quia potuit mori. Sicut enim in illo primo statu habuit posse peccare et posse non posse non mori, et etiam posse mori, quia ista fuit prima corporis humani immortalitas. In secundo statu habet posse mori et non posse non mori, sicut etiam posse peccare et non posse non peccare habet; quoniam in hoc statu est et moriendi et peccandi necessitas. Moriendi necessitas quandiu adest vita; peccandi necessitas quandiu abest gratia. In tertio statu habebit posse non mori et non posse mori, sicut etiam posse non peccare et non posse peccare; quoniam ad hunc statum pertinet et moriendi et peccandi
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ hominẽ fuisse: ante peccatum ait omĩno mori non posset. sic
etiam nequaqm in passibile fuisse. crecdere debemꝰ. quasi nichil oĩ¬
no pati potuisset qui naturam inse passibilem habuit. s: tam si
non peccasset. sicut non mortuus. ita etiam sine ad molestiã uolũ¬
tatis in inente. siue ad corruptionẽ. in tegritatis in corꝑe. passus
omĩno aliquid non fuisset. Nam qͦd pͥmus ille homo ñ secundũ
qualitatem corꝑis t̾reni. sed exbenefitio uitalis e. u lũ non mori po¬
tuit. scͥptura manifeste ostendit. Ubi eum ab eodem ligno eiectũ
ne uitam ipsam ꝑpetuam ꝯseruare potestͥ testatur dicens.
Ecce adam quasi unus ex nob̃ factus est. sciens bonũ & malũm.
Nunc gͦ neforte mutẽt manũ suam & uiuet inet̾num. Eiecit

Expanded text:
mori omnino non posset; sic etiam nequaquam impassibilem fuisse credere debemus, quasi nihil omnino pati potuisset quia naturam in se passibilem habuit. Sed tamen si non peccasset sicut non mortuus, ita etiam sive ad molestiam voluntatis in mente, sive ad corruptionem integritatis in corpore passus omnino aliquid non fuisset. Nam quod primus ille homo non secundum qualitatem corporis terreni, sed ex beneficio vitalis edulii non mori potuit, manifeste Scriptura ostendit, ubi eum ab eodem ligno ejectum ne vitam ipsam perpetuam conservare posset, testatur dicens: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat manum suam et
Abbreviated transcription (Latin):
quod uoluntarie fecit. siue ꝑmisit ut fieret qͦd factum. ẽ. qm̃¬
ita bonũ. ẽ. ẽẽ. ut. ẽ. Num autẽ p̃ceptum fuerit quod ꝓhibitũ
aliquid non dum ꝯstat ad huc quod de ipso diffinitũ sit inbene-¬
placito et̾no donec illud .i. rerum effectus. in euidentiam educit¬
siue oꝑatione. siue ꝑmissione. ut bonũ. ẽ. ẽẽ & beneplacitũ qd̃
tionẽ faciunt. quia iustũ & piũ. ẽ. non aliud credere illum cui
fit. &̃ nołi aliud. ẽ. in illo a huo fit & p̃cepit᷑ sepe ut fiat qͦd
fut᷑um non ẽ. nec fiet. & ꝓhibetur ut nonfiat. quod futum est.
& fiet. & non ẽ. iubene p lacito nisi hoc solũ ut sit qͦd fiet. qm̃¬
bonum ita. ẽ. ẽẽ. & non aliud qm fiet siue oꝑatione dei quod
bonũ est. & non respondit siue ꝑmissione quod malũ. ẽ. quod
totum. eẽ. bonũ. ẽ. & non respondit p̃ceptum eiꝰ & ꝓhibitio eiꝰ

Expanded text:
quod voluntarie fecit sive permisit ut fieret quod factum est; quoquod voluntarie fecit sive permisit ut fieret quod factum est; quoniam bonum ita est esse, ut est. Cum autem praeceptum fuerit vel prohibitum aliquid, nondum constat adhuc quid de ipso definitum sit in beneplacito aeterno, donec illud rerum effectus educat in evidentiam sive operatione, sive permissione, ut bonum est esse et beneplacitum quod tionem faciunt quod justum est et pium non aliud credere illum cui fit etiam si aliud est in illo a quo fit. Et praecipitur saepe ut fiat quod futurum non est, nec fiet. Et prohibetur ut non fiat quod futurum est, et fiet, et non est in beneplacito nisi hoc solum ut sit quod fiet; quobonum est ita esse et non aliud quam fiet sive operatione Dei quod bonum est, sive permissione quod malum est; quod totum esse, bonum est. Et non respondet praeceptum ejus et prohibitio ejus
Abbreviated transcription (Latin):
sine his nonfit aliquid sic & p̃ceptũ eiꝰ s& ꝓhatio eiꝰ. sed &
ratione creaturã dirigunt. Hec duo t̾m. que sola capax. ẽ. p̃cepti
& ꝑhibitionis. cauta scdm insitam rationĩs adutrumq Itaq
signa sunt etparte hec que non ꝑtinent ad omĩa neq uniuer.¬
salit̾ sũmam uoluntatẽ. & que inea sunt omĩa educunt ad ma¬
nifestationẽ. sicut oꝑatio & ꝑmissio. sed eatm̃ que ad ipsos spec-¬
tant. quib fiunt hec. hoc ẽ p̃ceptum & ꝓhibitio. signant qm̃¬
sunt insũma uoluntate. & beneplacito et̾no. Neq similia sig¬
na sunt. hec quẽ admodũ oꝑatio & ꝑmissio eiꝰ c̾reata sunt. &
uera signa beneplaciti et̾ni. hec autẽ. hoc ẽ. p̃ceptum & ꝓhibitio.
ñ omnĩo certum faciunt quidsit inbeneplacito et̾no. donec
oꝑatione uel ꝑmissione ꝓbetur cum cerͣtum fuerit. Tunc enĩ
certum. ẽ. cum hoc fuerit ds̃ siue ꝑmiserit ut fiat. & factũ fue¬
rit. qm̃ in beneplacito et̾no. ita fuit ut eẽt. ut factum. scd̃m

Expanded text:
s non fit aliquid, sic et praeceptum ejus et prohibitio ejus. Sed ad rationalem creaturam diriguntur hic duo tantum, quae sola capax est praecepti et prohibitionis cauta secundum insitam rationem ad utrumque. Itaque signa sunt ex parte haec quae non pertinent ad omnia neque universaliter summam voluntatem et quae in ea sunt omnia educunt ad manifestationem, sicut operatio et permissio; sed ea tantum quae ad ipsos spectant quibus fiunt haec, hoc est praeceptum et prohibitio signsunt in summa voluntate et beneplacito aeterno. Neque similia signa sunt haec, quemadmodum operatio et permissio ejus certa sunt et vera signa beneplaciti aeterni. Haec autem, videlicet praeceptum et prohibitio, non omnino certum faciunt quid sit in beneplacito aeterno, donec operatione vel permissione probetur cum factum fuerit. Tunc enim certum est cum hoc fecerit Deus, sive permiserit ut fiat, et factum fuerit: quod in beneplacito aeterno ita fuit ut esset ut factum est, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
ad ꝯmo dum in effectũ ꝓpt̾ debitum rationis. cui in adordinata
ie uon .ẽ. ocessum. In hoc enim pulcritudo aparet. & digni¬
tas rationis qͦd affectum suum abinordinatis cobibet. qm̃ iccco
plura ꝯmoda. eẽ. debuerunt. aquib dum ratio p̃sidens affectũ
qͣntum iise erat effiuentem restͥngere: qnͣta foret dignitas &
excellentia illius appareret.

Expanded text:
amen ab effectu propter debitum rationis cui ad inordinata ire non est concessum. In hoc enim pulchritudo apparet et dignitas rationis quod affectum suum ab inordinatis cohibet. Quoniam idcirco plura commoda esse debuerunt, a quibus dum ratio praesidens affectum quantum in se erat effluentem restringeret, quanta foret dignitas et excellentia illius appareret.
Abbreviated transcription (Latin):
mundo isto. inloco penitentie spatio penitendi indulto
ut mala corrigeret: bona reꝑaret. ut tandem correctus adiudi¬
cium ueniens non ꝓculpa penam. s ꝓusticia głam sibi p̃paratã
accipet. Restat gͦ ut cum tempꝰ ẽ. & qsiliũ exquirat. & auxiliũ
trum sufficiens inuenitur. necẽe ÷ ut ille quiꝑ grãm suam

Expanded text:
mundo isto in loco poenitentiae, spatio poenitendi indulto, ut mala corrigeret, bona repararet, ut tandem correctus ad judicium veniens; non pro culpa poenam, sed pro justitia gloriam sibi praeparatam acciperet. Restat ergo ut dum tempus est consilium exquirat et auxilium trum sufficiens invenitur, necesse est ut ille qui per gratiam suam
Abbreviated transcription (Latin):
bri pͥmum causam conditionis humane in uestigemꝰ ut simul
de monstremꝰ. & pͥmũ rõnabiliter adeo editum. & pꝰ mod mi-¬
sericorditer reꝑatũ. Ibi qͦ dum ꝯ diret᷑. gͣtuito fcm opꝰ rõabile.¬

Expanded text:
bri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul bri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur g
Abbreviated transcription (Latin):
gandũ ẽ. & si ħ diligenter in his om̃ib s̃ seriẽ tp̃m & succes¬
siones gn̾ationũ. ac dispensationes p̾ceptor. inqͥrimus sũmam to-¬
tã diuinarũ scͥpt᷑arum fident̾ nos attigisse ꝓnuntiamiꝰ. Hoc autem
incipiendũ ẽ. aconditione pͥmi parentis & erudiendũ paulatĩ
ꝓgredientib nobis semper adea q̃ ordine subseqnt᷑. Sed breuit᷑
in clausula ipsa supͣ dicta colligimus ad intelligentiã dicendoꝵ
corꝑandam. Oꝑa gͦ conditionis .i. mundus iste sensibilis cum
om̃ibus elementis suis. in mat̾ia quid̃ ante omnẽ diẽ in tem¬
sexta die fc̃s ẽ hõ adam & eua ꝓpter quẽ fc̃a sunt cet̾a omnia &
ipse inparadiso collocatus est. Primo mansurꝰ ibi & oꝑaturus.
ut pꝰ opus asũmatum & obedientiã impletã ex iñ illuc ꝓuehe¬
ret᷑ ubi erat semꝑ mansurꝰ. Sed qͥa seq̃ntis oꝑis seriẽ a ꝯditiõe
pͥmi hominis de duc̃̾e instituimꝰ iustũ ẽ. ut imipso exordio li¬

Expanded text:
m et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in temsexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio li
Abbreviated transcription (Latin):
uidit credit. & ex ħ m̃itum fidei constat ñ uidisse & credẽ.
Uñ pulchrum illud dictum est. Nam si uides nonẽ fideᷤ.
Credit gͥ fides quod non uidit. & non uidit qͥdem qͦd credit. ⁊ ui¬
dĩt t̃n aliquid ꝑ quod ammonita ẽ. & excitata credẽ quod non
uidit. Ds enim sic abinicio noticiam suam ab homine temꝑauit
ut sic̃ nunqͣm qͥd ẽẽt totũ poterat ꝯp̃hendi. sic qͥa eẽt nunqͣm ꝓr¬
sus possit ignorari

Expanded text:
idet credit. Et ex hoc meritum fidei constat non vidisse et credere. Unde pulchrum illud dictum est: Nam « si vides, non est fides. » Credit ergo fides quod non vidit; et non vidit quidem quod credit. Et vidit tamen aliquid per quod admonita est et excitata credere quod non vidit. Deus enim sic ab initio notitiam sui ab homine temperavit, ut sicut nunquam quid esset totum poterat comprehendi, sic quia esset nunquam prorsus posset ignorari
Abbreviated transcription (Latin):
& inaliquib maior. eẽt. non tam̃ mutataonẽ. ut alia. eẽt. S
om̃s una fide unũ crediderunt. & om̃s una fide iustificatist.
qui nstificari meruerunt. Sine fide enĩ ut ait apostolus
impossibsle. ẽ. placere deo. & sicut dicit beatꝰ ausꝰ. ubi fi¬
des non erat bonũ opus non erat.¬

Expanded text:
ut alia esset. Sed omnes fide una crediderunt unum, et omnes una fide justificati sunt, qui justificari meruerunt. Sine fide enim, ut ait Apostolus, impossibile est placere Deo . Et sicut dicit beatus Augustinus: Ubi fides non erat, bonum opus non erat.
Abbreviated transcription (Latin):
non potestate s ratione iunceret᷑. & inbis omnib fides tua
in uno ꝯstat. & ad ununũ & una. quia cum duo nominatͤ
unus significatur. qm̃ unus. ẽ. creator & redemptor. creator
ad naturam. saluator ad gram. In his duob totum.ẽ. &
unũ hoc ẽ. in quo abinitio fides credentium una ẽ. ꝗuis in
eadem fide in aliis maior. in aliis minor. de istis ꝯgnitio fue.¬
rit. secundũ diuersitatis temꝑũ. sicut uno eodemq temꝑe
in aliis maior. in aliis minor inuenitur ꝯgnitio dehis ipsis

Expanded text:
non potestate, sed ratione vinceretor; et in his omnibus fides tua non potestate, sed ratione vinceretor; et in his omnibus fides tua in uno constat, et ad unum et una, quia cum duo nominantur, unus significatur; quoniam unus creator est et redemptor. Creator ad naturam, salvator ad gratiam. In his duobus totum est et unum, hoc est in quo ab initio fides credentium una est, quamvis in eadem fide in aliis major, in aliis minor de istis cognitio fuerit, secundum diversitatem temporum, sicut uno et eodem tempore, in aliis major in aliis minor invenitur cogn
Abbreviated transcription (Latin):
o sunt gͥ inquib ꝯstat uera fides. creator & redẽptor.
Unum tibi sine aitõ non sufficit. Uͥtrumq agnosce. Utrumꝙ.
ofitere. Sicreatorẽ credis: agnoscis quod factus es. Siredẽp¬
torem ꝯfit̾is. agnoscis quod reꝑatus es. Unus.ẽ. creator &
redemptor. In suo te fecit. In tuo te refecit. & utrũꝙ unus
fecit. Si ipse te fecisset & alter te refeciset. deberes illi qͦd
factus es. & deberes alti qͦd refectus es. Et. eẽt. diuisa intẽ.¬
tio tua. & dilectio tua. & obedientia tua. & non. eẽs. uniꝰ.
totus. Et eduob ilł um plus diligeres aquo haberes plus.
Qui creauit te dedit tͥ eẽ. Qui redemit te dedit t̃ beatũ
ẽẽ. ꝓpt̾ea ne plus ate diugeretur alt quidem redemptor.
qm ipse creator. uoluit ipse creator. ẽe. redemptor. & sus¬
tinuit tuam passionẽ. ut emeret tuam dilectionẽ. Miiꝰ
ẽ. naturalis filius ꝓ adoptandis. quia sine ipso alieni intro.¬
ducendi non fuerant inhereditatẽ. Uenit sapientia ut hostis

Expanded text:
 sunt in quibus constat vera fides. Creator et redemptor. Unum tibi sine altero non sufficit. Utrumque agnosce, utrumque confitere. Si Creatorem credis agnoscisque quod factus es; si redemptorem confiteris, agnoscis quod reparatus es. Unus est creator et redemptor. In suo te fecit, in tuo te refecit; et utrumque unus fecit. Si ipse te fecisset, et alter te refecisset; deberes illi quod factus es, et deberes alteri quod refectus es. Et sic esset divisa intentio tua et dilectio et obedientia tua; et non esses unius totus. Et de duobus illum plus diligeres, a quo plus haberes. Qui creavit te, dedit tibi esse; qui redemit te, dedit tibi beatum esse. Propterea ne plus a te diligeretur alter quidam redemptor, quam ipse creator, voluit ipse creator esse redemptor, et sustinuit tuam passionem ut emeret tuam dilectionem. Missus est naturalis filius pro adoptandis, quia sine ipso alieni introducendi non fuerant in haereditatem. Venit sapientia, ut hostis
Abbreviated transcription (Latin):
dis cretio potestatis eorum: quẽ alia erat potestas qmͣ
acceꝑant ase. alia qmͣ acceꝑant ad inuicem inter se. Alia au¬
tem qm acceꝑant ad eqͥue ꝯditione ordinata fuerant. sub se.
Pͥma potestas uirtutis erat. scd̃a dominationẽs t̾cia ãministra¬
tionis. In ea potestate accepant inse om̃s differentes erant. in
ea uero qm acceꝑant inter se quidam excellentes. In ea aut̃
isemet ipsis singuli acceꝑant unicuiq adeffectum famulaba¬
tur natura ꝓpͥa. Inea uero qmͣ adse inuicem habebant. qͥbꝰdã
sub̃ta erat obedientia aliena. Inca autẽ qm̃i adinferiorã pos¬
sidebant potestate. unicuiq scd̃m uircutem nature & dignitatẽ
offitũ ininisterũ exhibeat sub̃ta creatura. Hec depotentia erea.¬
toris rationalis nature dicta future inuestigationis pͥmam
occasionẽ exponunt.

Expanded text:
discretio potestatis illorum, quoniam alia pars potestas quam acceperant ad se, alia quam acceperant ad invicem inter se, alia autem quam acceperant ad ea quae conditione ordinata fuerant sub se. Prima potestas virtutis erat, secunda dominationis, tertia administrationis. In ea potestate quam acceperant in se, omnes differentes erant; in ea vero quam acceperant inter se quidem excellentes; in ea autemin semetipsis singuli acceperant, unicuique ad effectum famulabatur natura propria. In ea vero quam ad se invicem habebant; quibusdam subjecta erat obedientia aliena. In ea autem quam ad inferiora possidebant potestate, unicuique secundum virtutem naturae et dignitatem officii ministerium exhibebat subjecta creatura. Haec de potentia prima rationalis naturae dicta, futurae investigationi primam occasionem exponunt.
Abbreviated transcription (Latin):
sacram̃ti. Habet autẽ oimĩs aqua ex nat̾iali qualitate.
it sordes corꝑum. ita illa mundat in qͥnam̃ta aninarũ.
Et grhac quidem ingenita qualitate om̃is aqua spiri¬
talem grãm rep̃sentare habuit. pͥusqmͣ etiam illam ex
suꝑ addita institutione significauit. Senit autẽ salua-¬
tor ꝙ institint uisibilem ꝑaquam ablutionẽ corꝑum ad sig¬
nficania in insibilem ꝑspũalẽ gr̃am emundationẽ animaꝵ¬
se ẜceo iam aqua non exsola naturali similitudine rep̃sentat.
sed eesup adodita etiam institutione significat grãm spualea
D. quia hec duo ut diximus nonciũ adhuc ad ꝑfectũ susficuit
ascedit uerbum significans ad elem̃tũ & fit sacram̃tũ. lt at
fatram̃tũ aqua uisibilis. exsimilitudine rep̃sentans. ex insti¬
tutione significans. exsc̃ificatione ꝯtinens gram̃ spũalem

Expanded text:
sacramenti. Habet autem omnis aqua ex naturali qualitate ssacramenti. Habet autem omnis aqua ex naturali qualitate sit sordes corporum, ita illa mundat inquinamenta animarum. Et ex hac quidem ingenita qualitate omnis aqua spiritalem gratiam repraesentare habuit, priusquam etiam illam ex superaddita institutione significavit. Venit autem Salvator et instituit visibilem aquam per ablutionem corporum ad significandam invisibilem, per spiritalem gratiam emundationem animarEt ex eo jam aqua non ex sola naturali similitudine repraesentat, sed ex superaddita institutione significat gratiam spiritalem. Sed quia haec duo, sicut diximus, nondum adhucaccedit verbum sanctificationis ad elementum et fit sacramentum, ut sit sacramentum aqua visibilis ex similitudine repraesentans, ex institutione significans, ex sanctificatione continens spiritualem
Abbreviated transcription (Latin):
motrib aret. sacram entũ ꝓpͥe dlici no pocest. Debet em̃
ori ne sacratñtũ similitudinẽ qͣndam habere. adipiam tẽ
rep̃sentandam. Institutionẽ quoꝙ ꝑquam ordinatir sit ad
illam significandã. ẜ ostremo scificationẽ ꝑ qm uliam ꝯtine¬
ata resficax sit ad eandem icifisandus ꝯferendam. Hoc aut̃
seificationẽ ex apposita uerbi uel signi benedlictione. Nt gͦ
iuno sacramto. ea que de omnib cuicta sunt. daber qͥlit
sint agnoscamꝰ. aquã baptismi pexemplo asumius Ibi
em ẽ. aqua inuisibile elem̃tũ qd ẽ sacram̃tũ. s miieuiũ t
hei t̾a inuno. Nepsentatio exsimilitudine. Signiticatio
ex institutiõe. uirtus exsc̃ificatione. & ipsa similituclo et
creatione ẽ. Ipsainstitutio ex dispensatione. ipsa scieitia
ex benedictione. ꝑma indita ꝑcreatorẽ. Secunda a diũs¬
ta ꝑsaluatorẽ. Tercia ministrata ꝑ dispensatorẽ. Sst gͦ
aqua uisibile sacram̃tũ. & grã inuisibilis res. siue uirt

Expanded text:
tribus caret, sacramentum proprie dici non potest. Debet enim omne sacramentum similitudinem quamdam habere ad ipsam rem repraesentandam. Institutionem quoque per quam ordinatum sit ad illam significandam. Postremo sanctificationem per quam illam contiueat, et efficax sit ad eamdem sanctificandis conferendam. Hoc autemispensatione, sanctificationem ex apposita verbi vel signi benedictione. Ut ergo in uno sacramento ea quae de omnibus dicta sunt tria haec qualiter sint agnoscamus, aquam baptismatis pro exemplo assumimus. Ibi enim est aquae visibile elementum quod est sacramentum, et inveniuntur haec tria in uno: repraesentatio ex similitudine, significatio ex institutione, virtus ex sanctificatione. Ipsa similitudo ex creatione est; ipsa institutio ex dispensatione; ipsa sanctificatio ex benedictione. Prima indita per Creatorem; secunda adjuncta per Salvatorem, tertia ministrata per dispensatorem. Est ergo aqua visibilis sacramentum, et gratia invisibilis, res sive virtus
Abbreviated transcription (Latin):
scͥptione signauerunt. Sacram̃tũ.ẽ. rei sacre signũ.
Quem admodũ eñĩ inhomĩe duo sunt corpꝰ. & anima. &e in
una scͥptura similit̾ duo. littera. & sensus. sic in om̃i sacra¬
mento aliud qͦdusibilit̾ foris tractatur. & cernitur. Aliud
qͦd inuisibilit̾ intus credit᷑ & ꝑcipitur. qͦd foris . ẽ. uisibile. &
mat̾iale. sacram̃tũ: Quod intus. ẽ. inuisibile. & sp̃ale. res siũ

Expanded text:
scriptione designaverunt: « Sacramentum est sacrae rei signum. » Quemadmodum enim in homine duo sunt, corpus et anima, et in una Scriptura duo similiter, littera et sensus, sic et in omni sacramento aliud est quod visibiliter foris tractatur et cernitur, aliud est quod invisibiliter intus creditur et praecipitur. Quod foris est visibile et materiale, sacramentum est; quod intus est invisibile et spirituale, res sive
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilit̾ ꝑcipitur s quia non om̃e signũ sacre rei sacra¬
m̃tum. eiusdem ꝯuenient̃. dici potest. qm̃ & litere sacroꝵ
sensuũ & forme siue picture. sacrarum rerũ signa sunt qͣrũ
tam̃ sacram̃ta rationabilit̾ dici non possũt iccͥco suꝑ memo.¬
rata descͥptio ad int̾ p̾tationẽ siue expressionẽ uocis: magis
qmͣ ad diffinitionẽ referenda uidetur. Siquis autẽ pleniꝰ
& ꝑfectius quid sit sacram̃tũ diffinire uoluerit. potest¬

Expanded text:
crae sacramentum ejusdem convenienter dici potest quoniam et litterae sacrorum sensuum et formae sive picturae sacrarum rerum signa sunt, quarum tamen sacramenta rationabiliter dici non possunt idcirco supra memorata descriptio ad interpretationem sive expressionem vocis magis quam ad diffinitionem referenda videtur. Si quis autem plenius et perfectius quid sit sacramentum diffinire voluerit,
Abbreviated transcription (Latin):
cundum solam carnem sine secundũ solam animã. siue scđm
utrumo. Quidam originale peccatum non solũ ꝑcarnẽ. sed
etiam panimam apatͥb infilios descendere putauerunt.
qm̃ non solum carnem sed animam quoq extraduce. ẽẽ. ma-
t̾ia crediderunt. Sic̃ enĩ ingeneratione plis de carne pat̾.¬
na: sub̾alit̾ caro trabitur. Ita etiam degignentis animage-¬
niti eẽntialit̾ deduci abhis existimat᷑. ꝓpt̃ qͦdsicut decorrup¬
ta carne. caro corrupta seminat᷑: ita etiam de anima pec-¬
catte. anima peccatͥx corruptione originali infecta trahit᷑¬
Qd̾ anima non sit extraduce.

Expanded text:
cundum solam animam, an secundum solam carnem, an secundum utrumque. Quidam originale peccatum non solum per carnem sed etiam per animam a patribus in filios descendere putaverunt, quoniam non solum carnem sed animam quoque ex traduce materiae esse crediderunt. Sicut enim in generatione prolis de carne paterna substantialiter caro trahitur, ita de gignentis anima, anima geniti essentialiter deduci ab istis existimatur, propter quod sicut de corrupta carne caro corrupta seminatur, ita et de anima peccatrice anima peccatrix corruptione originali infecta, trahitQuod anima non sit ex traduce.
Abbreviated transcription (Latin):
autem iam ipsam rem uident. & non amplius uidendũ aliqͥd
dent rem uident. Qui fidem bñt sacram̃tũ hñt. qui ꝯtẽplatio.¬
nem hñt. rem hñt. Fides ẽ. sacram̃tũ future ꝯtemplationis. &¬
in ipsa ꝯtemplatio res & uirtus sacram̃ti. & accipimus nunc int̾in¬
tantũ sacram̃tũ scĩficandi. ut ꝑfecti scĩficati ipam rem caꝑe pos¬
simus. Si gͦ sũmũ bonũ hominis ꝯtẽplatio creatoris sui merito

Expanded text:
autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum aliquid autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum aliquid dent, rem vident. Qui fidem habent, sacramentum habent; qui contemplationem habent, rem habent. Fides ergo sacramentum est futurae contemplationis; et ipsa contemplatio res et virtus sacramenti; et accipimus nunc interim sacramentum sanctificandi, ut perfecte sanctificati rem ipsam capere possimus. Si ergo summum bonu
Abbreviated transcription (Latin):
militudinis fuit. illi quod uisum.ẽ. in imagine. adi quod
uidetur inre. Q uod uderͤt inimagine sacram̃tũ ẽ. qͦd uidr̃
inre res sacramenti. Quod gͦ uidemus nunc ꝑspeculum
in eniginate sacramentũ ad illud. ẽ. qͦd uidebinus facie
adfaciem inmanifesta ꝯtemplatione. S qͦd. ẽ. enigmnate¬
& qͦd. ẽ. speculum in quoindetur imago donec ipsa res ui¬
deri possitͦ Engina scͥptura sacra. Quare: Quia ob.¬
scuram habet significationẽ. Speculum. ẽ. cor tuũ. si tam̃
mundũ fueritꝰ extersum & clarificatũ. Imago inspeculo.
fides incorde tuo. Ipsa ealltũ fides imago. ẽ: sacram̃tũ. Qot.¬
templatio autem futura res. & uirtus sacram̃ti. Qui fidem
non habent nichil uident. Qui fidem habent iam aliquid uidẽ
incipiunt. sed imaginem solam. Si eñi fidelis nichil uidet. ex fi¬
de illuminatio non eẽt. nec dicerentur illuminati fideles. Si.

Expanded text:
militudinis fuit illi quod visum est in imagine, ad id quod militudinis fuit illi quod visum est in imagine, ad id quod videtur in re. Quod videtur in imagine sacramentum est: quod videtur in re, res sacramenti est. Quod ergo videmus nunc per speculum in aenigmate, sacramentum est ad illud quod videbimus facie ad faciem in manifesta contemplatione. Sed quod est aenigma, et quod est speculum in quo videtur imago donec ipsa res videri possit? Aenigma est Scriptura sacra. Quare? quia obscuram habet significationem. Speculum est cor tuum, si tamen mundum fuerit et extersum et clarificatum. Imago in speculo fides in corde tuo. Ipsa enim fides imago est, et sacramentum. Contemplatio autem futura, res et virtus sacramenti. Qui fidem non habent nihil vident; qui fidem habent jam aliquid videre incipiunt, sed imaginem solam. Si enim fidelis nihil videret, ex fide illuminatio non esset, nec dicerentur illuminati fideles. Si
Abbreviated transcription (Latin):
ginẽ uidere. Quid. ẽ. facie ad faciem uidere:r̃em uidere. Pu.¬
ta aliquem. ẽẽ. retro te. uel suprate. Aduersus eos ab illo.
nec uides facie. ad faciem. facie tua aͥfaciẽ illius. Auersa. ẽ.
eni facies tua ab illo & siforte ille respicit ate: non tu similit̃
ad illum. Qmͣ dui gͥ sic eris non pot̾is illum uidere facie ad
faciem. Exibe speculũ & pone ante te.statim iidebis ineo
imaginẽ illius qui ẽ. ad dorsum tum. uel supra uerticem
tudm. & dices uideo te. Quis uides: Iam aliquid uides. sed̾
imaginem solam. Uides illum sedͥ imagine sua non dum
infatie sua. Hondũ ꝯgnoscis. sicut ꝯgnosceris. non dum
uides sicut inderis. Sideris inre. uides inimagine. Iue
ad te respicit qui te uidet. tu autẽ aduersus es abilo.
Conuertẽ ad illum. & pone faciẽ ad faciẽ. & iudebis
iam non adimaginẽ sed ipsam rem. Pus uidisti illũ
sed imagine sua. m uides illum infacie sua. Tame enĩ
cum ipsam rem uidere incipis. agnoscis. quia ad aliquid li-¬

Expanded text:
ginem videre. Quid est facie ad faciem videre? Rem videre. Puta aliquem esse post te, vel supra te, aversus es ab illo, nec vides facie ad faciem, facie tua ad faciem illius. Aversa est enim facies tua ab illo: et si forte ille respicit ad te, non tamen tu similiter ad illum. Quandiu igitur sic eris, non poteris illum videre facie ad faciem. Exhibe speculum et pone ante te, statim videbis in eo imaginem illius, qui est ad dorsum tuum, vel supra verticem tuum, et dices: Video te. Quid vides? Jam aliquid vides, sed imaginem solam. Vides illum, sed in imagine sua, nondum in facie sua. Nondum cognoscis sicut cognosceris; nondum vides, sicut videris. Videris in te, vides in imagine. Ille ad te respicit qui te videt; tu autem aversus es ab illo. Converte te ad illum, et pone faciem ad faciem; et videbis jam non imaginem, sed ipsam rem. Prius vidisti illum, sed in imagine sua: modo vides illum in facie sua. Tamen cum ipsam rem videre incipis, agnoscis quia aliquid si