comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cdare circuitus: tercio quoq uel sccło anno. tercium decimum addit
tiẽs repetit qđ uidit ds bona eẽ que fecit. ut hinc informaretur pie¬
tas fidelium. non tamen ꝓ humano sensu. qui sepe etiam bonis rebus
offenditur: quarum causis atq ordinem neseit de creatura uisibili
atq inuisibili iudicare. s laudanti deo credere et cedere: Tanto enim
quisq facilius aliquid ꝓficiendo cognoscit: quanto religiosius ante¬
quam recognosceret deo eredidit. idit ergo ds̃ qđ eẽnt bona quȩ
fecit. Qm̃ que facienda placebant ut fierent. facta. placuerunt ut
manerent. Quantum cuiq rei existendi siue manendi. atanto fa¬
bricatore fuerat constituenda mensura. Factum ẽ uesꝑe et mane
dies quartus. Hec ẽ uesꝑ a ill a memoranda: inqua popls dei inegy¬
pto celebratione paschȩ agnum obtulit. Hoc mane qđ primum
post excussum longe seruitutis uigum: certe libertatis itinere ui¬

Expanded text:
dare circuitus, tertio quoque vel secundo anno, tertium decimum addidit dare circuitus, tertio quoque vel secundo anno, tertium decimum addidit ties repetit, quod vidit Deus bona esse quae fecit, ut hinc informaretur pietas fioffenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et cedere. Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius antequam cognosceret Deo credidit. Vidit ergo Deus quod essent bona quae fecit, quoniam quae facienda placebant, ut fierent, facta placuerunt, ut manerent, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Factum est vespere et mane dies quartus. Haec est vespera illa memoranda, in qua populus Dei in Aegypto in celebrationem paschae obtulit agnum hoc mane quod primum post excussum longae servitutis jugum, coepto libertatis itinere, vi
Abbreviated transcription (Latin):
quia uel sua specie que sit futura qualitas aeris. uel suo cursu
quota sit uigilia noctis ostendunt. Sunt insigna et tempora:. qr
he incelum uenientes. estiua tempora. ille designant hiberna.
Sunt et indies: quia iste uernis diebus solemꝰ ille comitantur
autunnalibus. Sunt et in annos: quia que mine uerbi gr̃a in e¬
quinoctio uernomatutine oriuntur. ipse omĩbus annis. in eodẽ
equinoctio in celi faciem ueniunt. Que nunc in solstitio uespere
uel mane:. he semꝑ inillo eisclem horis oriuntur: S: et qued am sunt
stelle. quas plauetas idẽ errantes uocant astrologi: quȩ maio¬
res annos suo circuitu facuint. quo ad eundeni celi locum
redeunt.: Namstella que saturni dieitur: triginta annis. quȩ iouis. duo¬
decim annis. quȩ martis. duobus annis fertur solaribus cireuitu ee¬
li expleto. ad eadem loca syderum in quibus fuerant ante redire
Lina quoq cum duo decies spatia sui cursus ꝑ egerit. annum facit

Expanded text:
quia vel sua specie quae sit futura qualitas aeris, vel suo cursu quia vel sua specie quae sit futura qualitas aeris, vel suo cursu quota sit vigilia noctis, ostendunt; sunt in signa et tempora, quia hae in coelum venientes aestiva tempora, illae designant hiberna. Sunt et in dies, quia istae in vernis diebus solem, illae comitantur autumnalibus. Sunt et in annos, quia quae nunc verbi gratia in aequinoctio verno matutinae oriuntur, ipsae omnibus annis in eodem aequinoctio in coeli faciem veniunt; quae nunc in solstitio vespere vel mane, hae semper in illo eisdem horis oriuntur. Sed et quaedam sunt stellae quas planetas, id est, errantes vocant astrologi, quae majores annos suo circuitu faciunt, quo ad eumdem coeli locum redeunt. Nam stella quae Saturni dicitur, triginta annis, quae Jovis, duodecim annis, quae Martis, duobus annis fertur solaribus, circuitu coeli expleto, ad eadem loca siderum, in quibus fuerant ante redire. Luna quoque cum duodecies spatia sui cursus
Abbreviated transcription (Latin):
nascentis amedio ꝓcedens orientis equi noctium uernale suo con¬
secrauit exortu. et cotidianis ꝓfectibus ad alta celi culmina scanden¬
do.rursumq asolstitiali uertice ad infima paulatim descendendo.
nec mora ab infimis hibernisq locis ȩqui noctiales gyros repeten¬
do. discretis temporibus quatuor notissimis diebusq p̃finitis. anini
spatium compleuit: S et luna uespere plena apparens: ea que in
celebrationem pasche seruanda erant tempora. primo suo prefixit
ascensu. Ipsa ẽ enim hora: quã non solum antiquus ille dei popłs.
s: et nos hodie primam in agendo pascha seruamus. cum cqui no¬
ctii die transcenso plena uesꝑe luna. hoc ẽ quarta decima luna. in
faciem celi ꝓdierit. Nam mox post hec ut dñicus dies aduenerit.
aptum hoc celebrandȩ resurrectionẽ dñce tempus iustabit: com¬
sol cognouit occasum suum. Stelle quoq excepto qđ supra diximꝰ

Expanded text:
nascentis, a medio procedens orientis, aequinoctium vernale suo connascentis, a medio procedens orientis, aequinoctium vernale suo consecravit exortu, et quotidianis profectibus ad alta coeli culmina scandendo, rursumque a solstitiali vertice ad infima paulatim descendendo, ne mora ab infimis hibernisque locis aequinoctiales gyros repetendo, discretis temporibus quatuor notissimis diebusque praefinitis anni spatium complevit. Sed et luna vespere plena apparens, ea quae in celebrationem paschae servanda erant tempora primo suo praefixit ascensu. Ipsa est enim hora qua non solum antiquus ille populus Dei, sed et nos hodie primam in agendo pascha servamus, cum aequinoctii die transcenso, plena vespere luna, hoc est, quarta decima, in faciem coeli prodierit. Nam mox post haec ut Dominicus dies advenerit, aptum hoc celebrandae resurrectionis dominicae tempus instabit, comsol cognovit occasum suum . Stellae quoque, excepto quod supra diximus,
Abbreviated transcription (Latin):
ligi possunt: ea tantum distinctione. ut quod dictum ẽ. et pre essẽt
diei. ad solem specialiter Qd subsunctum ẽ et nocti : ad lunam et
stellas ꝑtineat. Quod uero sub infertur. et diuiderent lucem aͤ te¬
nebras. omnibus eque syderibus conueniat: quȩ ubicumq incedt̃.
lucem secum cireuinferunt.U. bi aut̃ absunt. tenebrosa cuncta re¬
linquunt. Sin aut̃ querit aliquis quale potuerit eẽ lum̃ diurnũ
ante creationem syderum:. non abre qđ tale fuerit quale uidemꝰ.
cotidie mane ad ꝓximante scilicet solis ortu. s necdum terris ap¬
parente quando lucet quidem ob tunsis stellarum radiis dies
s: minime aclhue donec sol ortatur refulget. unde nulla tune eẽ disere¬
tio temporum p̃ter diei solum et noctis poterat. Meritoq factis sy¬
deribus dictum ẽ: et sint in signa et tempora. et dies et. annos. Cepe¬
runt namq discerni tempoꝵ uices. ex quo sol die quarto mundi

Expanded text:
ligi possunt: ea tantum distinctione, ut quod dictum est, Et praeessent ligi possunt: ea tantum distinctione, ut quod dictum est, Et praeessent diei, ad solem specialiter; quod subjunctum, et nocti, ad lunam et stellas pertineat. Quod vero subinfertur: Et dividerent lucem ac tenebras, omnibus aeque sideribus conveniat: quae ubicunque incedunt, lucem secum circumferunt; ubi autem absunt, tenebrosa cuncta relinquunt. Sin autem quaerit aliquis quale poterit esse lumen diurnum ante creationem siderum, non ab re quod tale fuerit, quale videmus quotidie mane, approximante scilicet solis ortu, sed necdum terris apparente, quando lucet quidem obtusis stellarum radiis dies, sed minime adhuc donec sol oriatur, refulget. Unde nulla tunc esse discretio temporum praeter diei solum et noctis poterat, meritoque factis sideribus dictum est: Et sint in signa et tempora, et dies et annos. Coeperunt namque discerni temporum vices ex quo sol die quarto mundi
Abbreviated transcription (Latin):
illustrare creditur. Maior ẽ et uirtute ardoris qua inunclũ cale¬
fecit exortum:. cum preteritis ante eius creationem diebus nil
omnino caloris habuisset. Quod aut̃ equalis uniusq magnitu¬
dinis luna cum sole cernitur: ex eofieri dicunt. qđ ille longinqͥ¬
or multo aterris atq altior quam luna incedat: ideoq mag¬
nitudo eius quanta sit. nequaquam anobis qui in t̾ris degimus
ualeat dinosci. Omĩa enim longius posita: solent breuiora uide¬
ri. Et luminare inquit minus ut pre esset nocti. et stellas: et po¬
suit eas infirmam̃to celi. Quia et silunam omĩ mense. si aliquoti¬
es et stellas maiores indie iuderi contingat: nequaquam eas di¬
ei. s nocti solummodo lucis solatium aliquod afferre certissimũ
e Ut lucerent suꝑ t̾ram. et pre essent diei ac nocti: et diuiderent
lucem atenebras. Hȩc et de luminaribus magnis et stellis intel¬

Expanded text:
illustrare creditur. Majus est et virtute ardoris, quia mundum caleillustrare creditur. Majus est et virtute ardoris, quia mundum calefacit exortum, cum praeteritis ante ejus creationem diebus nihil omnino caloris habuisset. Quod autem aequalis uniusque magnitudinis luna cum sole cernitur, ex eo fieri dicunt, quod ille multo longinquior a terris atque altior quam luna incedat, ideoque magnitudo ejus quanta sit, nequaquam nobis, qui in terris degimus, valeat dignosci. Omnia enim longius posita solent breviora videri. Et luminare, inquit, minus ut praeesset nocti; et stellas, et posuit eas in firmamento coeli. Quia et si lunam omni mense, si aliquoties et stellas majores in die videri contingat, nequaquam eas diei, sed nocti solummodo lucis solatium aliquod afferre certissimum est Ut lucerent super terram et praeessent diei ac nocti, et dividerent lucem ac tenebras. Haec et de luminaribus magnis et stellis intel
Abbreviated transcription (Latin):
iore lumine ne terrã illuminent. impendit. Unde et nomen
latine accepit: qđ solus obtunsis una stellis cum luna. ꝑ diem
terris fulgeat. Fecitq ds duo magna luminaria. luminaria
magna. possumus acciꝑe non tam alioꝵ comparatione quam
suo munere: ut ẽ celum inagnum. et mare magnum. Nam
et magnus sol qui complet orbem t̾rrarum suo calore. uel
luna suo lumine. quȩ inquacumq parte fuerint celi. terre
illuminent omĩa. eque spectantur acunctis. exemplum mag¬
intudinis eoꝵ euidens: qđ omibus hominibus orbis ipsorumn
idem uidetur: Nam si longe positis iuderetur: et propuis consti¬
tutis. maior refulgeret ꝓderet exiguitatis indicium. Lumina¬
re maius ut pre esset diei. et luminare minus ut p̃ esset nocti. et
stellas: et posuit eas infirmamento celi. Luminare mauis ẽ sol
non solum forna sui qualiscumq ẽ corporis. s etiam magnitu¬
dine luminis: qua et ipsum luminare minus et stellas et stellas

Expanded text:
jore lumine, ne terram illuminent impedit; unde et nomen jore lumine, ne terram illuminent impedit; unde et nomen Latine accepit, quod solus, obtunsis una stellis cum luna, per diem terris fulgeat. Fecit quoque Deus duo magna luminaria. Luminaria magna possumus accipere, non tam aliorum comparatione, quam suo munere, ut est coelum magnum et mare magnum. Nam et magnus sol qui complet orbem terrarum suo calore, vel luna suo lumine, quae in quacunque parte fuerint coeli, terrae illuminant omnia, et aeque spectantur a cunctis. Exemplum magnitudinis eorum evidens, quod omnibus hominibus orbis ipsorum idem videtur. Nam si longe positis minor videretur, et propius constitutis major refulgeret, proderet exiguitatis indicium. Luminare majus, ut praeesset diei, et luminare minus, ut praeesset nocti, et stellas; et posuit eas in firmanon solum forma sui qualiscunque est corporis, sed etiam magnitudine luminis, quia et ipsum luminare minus et stellas
Abbreviated transcription (Latin):
bra frigebat. S et excepta ad notatione tempoꝵ. sunt lumine¬
ria insigna huius uitȩ usibus necessaria: quȩ uel nautȩ ingu¬
bernando. uel indesertis ethiopie arenosis. quiq uiantes ob¬
seruant: ubi quam leuissimo uenti in pulsu cuncta mox quȩ
inuenta fuerint. itinerantium uestigia complanantur. Ideoq
non minus illis inregionibus euntes. quam qui in mare naui¬
gant: nocte dieq signs egent syderum. Sunt eñim signa: q
non numquã aeris quoq qualitas quȩ sit uentura. hoꝵ con¬
templatione preuidimus. Ut luceant infirmamento celi: et
illuminent tram. Et factum ẽ ita. Semꝑ quidem luminaria in
firmamento celi lucent ut diximus: et ꝓxima ei loca claro lumi¬
ne ꝑfundunt: s temporibus oportunis illuminant t̾ram: Namq
aliquoties nebulosus obsistit aer: ne uel lune cum parua ẽ. uel
stellarum lumen t̾ris appareat: s et ortus sol lunam stellasq ma¬

Expanded text:
bra frigebat. Sed et excepta adnotatione temporum sunt luminabra frigebat. Sed et excepta adnotatione temporum sunt luminaria in signa hujus vitae usibus necessaria, quae vel nautae in gubernando, vel in desertis Aethiopiae arenosis quique viantes observant, ubi quam levissimo venti impulsu cuncta, mox quae inventa fuerint, itinerantium vestigia complanantur. Ideoque non minus illis in regionibus euntes, quam qui in mari navigant, nocte dieque signis egent siderum. Sunt item signa quibus nonnunquam aeris quoque qualitas quae sit ventura horum contemplatione praevidemus. Ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram; et factum est ita. Semper quidem luminaria in firmamento coeli lucent, ut diximus, et proxima ei loca claro lumine perfundunt, sed temporibus opportunis illuminant terram. Namque aliquoties nubilosus obsistit aer, ne vel lunae, cum parva est, vel stellarum lumen terris appareat; sed et ortus sol lunam stellasque ma
Abbreviated transcription (Latin):
non erat quibus ordo temporum ad notaretur indiciis. Nonerat
unde meridiana hora diuosceretur: antequam sol medium cȩli
conscenderet igneus orbem: unde cȩtere diei noctisq signarent᷑
hore . donee astrapolum equali int̾se sorte die noctuq diuiderent.
Sunt gͦ luminaria insigna et tempora. et dies et annos: non qđ a
conditione eoꝵ uel tempora inciperent. que constat cepisse aprin¬
cipio quo fecit ds celum et terram. ueldies et anni qui originem
sumpsisse noscuntur ex quo dixit ds. fiat lux. et facta ẽ lux. s qr
portus eoꝵ siue transitus tempoꝵ. odo dierum annoꝵq: signat᷑.¬
Nam totum illud triduum suꝑius indiscreto cursus sui ꝓeessu transie¬
rat. nullam penitus dimensionem babens horarum. ut pote quia
lumine primario adhuc generaliter omĩa replente. nullumq
caput habente qđ nunc de sole accepit: nusquam radii ardentio¬
res illuxerant:. nulla sub caute uel arbore quasi remotior um¬

Expanded text:
non erat quibus ordo temporum adnotaretur indiciis; non erat non erat quibus ordo temporum adnotaretur indiciis; non erat unde meridiana hora dignosceretur, antequam sol medium coeli conscenderet igneus orbem; non unde caeterae diei noctisque signarentur horae, donec astra polum aequali inter se sorte die noctuque dividerent. Sunt ergo luminaria in signa et tempora et dies et annos, non quod a conditione eorum vel tempora inciperent, quae constat coepisse a principio quo fecit Deus coelum et terram; vel dies et anni, qui originem sumpsisse noscuntur ex quo dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; sed quia per ortus eorum sive transitus temporum ordo dierumque annorumque signatNam totum illud triduum superius indiscreto cursus sui processu transierat, nullam penitus dimensionem habens horarum, ut pote quia lumine primario adhuc generaliter omnia replente, nullumque caput habente, quod nunc de sole accipit, nusquam radii ardentiores illuxerant, nulla sub caute vel arbore quasi remotior um
Abbreviated transcription (Latin):
licet duusione que uisequentibus explicatur aꝑtuis. ut sol quidem
diem̃. luna uero et stellȩ noctem illustrent. Hoc enim factis syderibꝰ
ad agmentum primarie lucis accessit: ut etiam nox luminosa pro¬
rederet. uel lune utiq splendore. uel stellarum uel udroq irradiata:
que eatenus nil preter tenebras nouerat antiquas. Nam et si nob̃
sepissime nox tenebrosa uidetur et cȩca. obscurato iudelicet. nebu¬
losis turbinibus aere. qui terrȩ ꝓxinus ẽ. suꝑiora tamen illa spacia
que etheris nomine censent᷑. et aturbulento hoc aere usq adsyde¬
reum ꝑtingunt cȩlum. semꝑ obsyderum cireum euntium reddunt᷑
lucida fulgorem. S et hoc diuini muneris exorta sydera cum addita¬
mento lucis mundo optulerunt: ut distinctoͥ quoq temporum la¬
bentium ꝑ ea posset dinosci Inde sequitur. Et sint insigna et teni¬
pora: et dies et annos. Quia nimirum priusquam sydera fierent:

Expanded text:
licet divisione, quae in sequentibus explicatur apertius, ut sol quidem licet divisione, quae in sequentibus explicatur apertius, ut sol quidem diem, luna vero et stellae noctem illustrent. Hoc enim factis sideribus ad augmentum primariae lucis accessit, ut etiam nox luminosa procederet, vel lunae utique splendore, vel stellarum, vel utroque irradiata, quae eatenus nihil praeter tenebras noverat antiquas. Nam etsi nobis saepissime nox tenebrosa videtur, et caeca, obscurato videlicet nebulosis turbinibus aere qui terrae proximus est, superiora tamen illa spatia, quae aetheris nomine censentur, et a turbulento hoc aere usque ad sidereum pertingunt coelum, semper ob siderum circumeuntium reddunt lucida fulgorem. Sed et hoc divini muneris exorta sidera cum additamento lucis mundo obtulerunt, ut distinctio quoque temporum labentium per ea posset dignosci; unde sequitur. Et sint in signa et tempora, et dies et annos. Quia nimirum priusquam sidera fierent,
Abbreviated transcription (Latin):
creauit. hoc ẽ suꝑiorem illum et sp̃italem eum suis incolis mundũ.
et informem totius huius mundi materiam. uixta hoc qđ scrip¬
tum ẽ. qui uruit ineteruum ereauit omĩa. siuut Primo huius scli
die lucem fecit. qua ceteras ereaturas speciei capaces redderet sccdo
firmamentum cęli. suꝑiorem uidelicet huius mundi partem in a¬
quarum medio solidauit: tercio in inferioribus marȩ terras ꝙ
sius discreuit finibus: aeremq sius in locis eedente. aqua diffudit:
portuit. ergo ut eodem quo ereata sunt ordine ꝓfectum eaꝑent elemen¬
ta amplioris ornatus. idẽ quarto die celum luminaribus insigiiretur:
quinto aer et mare. sexto terra siuis impleretur animantibus. Nam qđ
die tercio terra herbis ẽ arboribusq uestita: non ad oenatum eius. s ad
ipsam ut ita dixerim figurȩ cus suꝑficiem ꝑtinet. Dixit ergo ds fi̾ant
luminaria infirmaniento cęli: ut diuidant diem ac noetem. Ea uide¬

Expanded text:
creavit, hoc est, superiorem illum et spiritalem cum suis incolis mundum, creavit, hoc est, superiorem illum et spiritalem cum suis incolis mundum, et informem totius hujus mundi materiam, juxta hoc quod scriptum est: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul ; primo hujus saeculi die lucem fecit, quae caeteras creaturas specie capaces redderet. Secundo firmamentum coeli, superiorem videlicet hujus mundi partem, in aquarum medio solidavit. Tertio in inferioribus mare terrasque suis discrevit finibus, aeremque suis in locis, cedente aqua, diffudit. Oportuit ergo ut eodem quo creata sunt ordine profectum caperent elementa amplioris ornatus, id est, quarto die coelum luminaribus insigniretur. Quinto aer et mare, sexto terra suis impleretur animantibus. Nam quod die tertio terra herbis est arboribusque vestita, non ad ornatum ejus, sed ad ipsam, ut ita dixerim, figurae ejus superficiem pertinet. Dixit ergo Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, ut dividant diem ac noctem. Ea vide
Abbreviated transcription (Latin):
tem ꝑspeciem suam. Et uidit ds qł ee̾̃t bonum: faetumq ẽ uesꝑe et
mane diȩ t̃cia. Patet ex his dei uerbis: quod uerno tempore muncdi
ẽ ꝑfectus ornatus. In hoc enim solent herbe iuirentes apparere iuter¬
ra: et ligna pomis honustari. simulq notandum. qł non prima
herbarum arboꝵq germina de semine: s prodiere de terra. Nam
ad unam conditoris iussionem terra quȩ arida apparebat. repen¬
de herbis compta. et nemoribus ẽ uestita florentibus: atq hec con¬
tinuo sui quȩq generis poma ex sese ac semina ꝓcluxerunt. Opor¬
tebat enim ut forma queq rerum ad imꝑium diĩ primo ꝑfecta
ꝓcederet: quomͦ et homo ipse ꝓpter quem omĩa facta sunt int̾ra
ꝑfecte. hoc ẽ iuuenilis ȩtatis plasiatus eẽ credendus ẽ. Hixit aut̃
ds. Fiant luminaria infirmamento celi. Decenti satis ordine. mun¬
dus ex materia informi. congruam ꝓcedit ad formam. Post quã
enum ante omnem huius seli diem celum et terram et aquam ds

Expanded text:
m speciem suam. Et vidit Deus quod esset bonum, factumque est vespere et mane dies tertius. Patet ex his Dei verbis quod verno tempore mundi est perfectus ornatus. In hoc enim solent herbae virentes apparere in terra et ligna pomis onustari; simulque notandum quod non prima herbarum arborumque germina de semine, sed prodiere de terra; nam ad unam Conditoris jussionem terra, quae arida parebat, repente herbis compta, et nemoribus est vestita florentibus, atque haec continuo sui quaeque generis poma ex sese ac semina produxerunt. Oportebat enim ut forma quaeque rerum ad imperium Domini primo perfecta procederet, quomodo et homo ipse, propter quem omnia facta sunt in terra, perfecte, hoc est, juvenilis aetatis plasmatus esse credendus est. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli. Decenti satis ordine mundus ex materia informi congruam procedit ad formam. Postquam enim ante omnem hujus saeculi diem coelum et terram et aquam Deus
Abbreviated transcription (Latin):
qđ eẽt bonum. Nee dum terra germinabat. nec dum uel ipsa
uel aqua animantia uiua ꝓduxerant: et tam̃ uidere dicitur
s qd eẽt bonum. cedentibus aquis apparuisse aricam. quia
indesicet estimator unuersitatis preuidens que futura sunt.
quasi ꝑfecta iam laudat: quȩ adhuc inprimi oꝑis exordio sunt. Nee mi¬
rum: apud quem rerum ꝑfectio non inconsumiatione oꝑis. s in sue ẽ
p̃destinatione uoluntatis. Et ait. Germinet t̾ra herbam urentem
et facientem semen: et lignum pomiferum. faciens fructum iuxta
genus suum: cuius semen insemet ipso sit suꝑ terram. Et factum ẽ

Expanded text:
quod esset bonum. Necdum terra germinabat, necdum vel ipsa, quod esset bonum. Necdum terra germinabat, necdum vel ipsa, vel aquae animantia viva produxerant, et tamen videre dicitur Deus quod esset bonum, cedentibus aquis, apparuisse aridam, quia videlicet aquae creator atque aestimator universitatis praevidens quae futura sunt, quasi perfecta jam laudat, quae adhuc in primi operis exordio sunt, nec mirum apud quem rerum perfectio non in consummatione operis, sed in suae est praedestinatione voluntatis. Et ait: Germinet terra herbam virentem et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum juxta genus s
Abbreviated transcription (Latin):
mundi partem appellauit t̾ram: cum diceret. In priucipio ereauit
ds̃ celum et t̾ram: t̾ra aut̃ erat in anis et uacua. At nunc postquã
formari iam mundus incipit. et aquis suum in locum recedentib
t̾rȩ facies apparet. ad distinctionem partis eus que adhue aquis
premebatur: cetera portio quia aridam eẽ licebat terrȩ nomen
accepit. ude dictum latine. qđ animantium pedibus teratur:
ongregationes uero aquarum appellauit maria: iudelicet ꝓxima
siu parte. Nam et apud hebreos cunctas aquarum congregatio¬
nes siue salse. siue dulees appellari dicunt maria. Et apte qui priꝰ
ꝓpter contiuuationem omniũ que int̾ris sunt aquarũ in locum
unum eas dixit congregatas. nunc et earum congregationes
aquarum pluraliter nominat. et hec appellari maria plurali¬
t̃ dicit. ꝓpter udelicet multifidos earundem sinus. qui diu̾sa
ꝓregionum uocabulis et ipsi nomina sortiuntur:. Et uidit deus

Expanded text:
mundi partem appellavit terram, cum diceret: In principio creavit mundi partem appellavit terram, cum diceret: In principio creavit Deus coelum et terram; terra autem erat inanis et vacua; at nunc postquam formari jam mundus incipit, et aquis suum in locum recedentibus terrae facies appareret, ad distinctionem partis ejus quae adhuc aquis premebatur, caetera portio quam aridam esse licebat terrae nomen accepit; inde dicta Latine, quod animantium pedibus teratur. Congregationes vero aquarum appellantur maria, videlicet pro maxima sui parte. Nam et apud Hebraeos cunctas aquarum congregationes sive salsae, seu sint dulces, appellari dicunt maria. Et apte qui prius propter continuationem omnium quae in terris sunt aquarum in locum unum eas dixit congregatas, nunc et earum congregationes aquarum pluraliter nominat, et haec appellari maria pluraliter dicit, propter videlicet multifidos earumdem sinus, qui diversa pro regionum vocabulis et ipsi nomina sortiuntur. Et vidit Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑentur ut appareret arida ex his partibus: unde humor absce¬
deret. Potest etiam non absurde crecli rariores. sicut et supra
commemoraiumus. primarias fuisse aquas: que uelut nebule
t̾rras tegerent Congregatione aut̃ eẽ spisatas. que datis sibi
locis capi possent.: apparente arida inreliquis: Bene aut̃ cum multa
constet ẽẽ maria. in locum tamen unum congregatas dicit: quia
uidelicet cuneta hec iugi. unda atq continua oceano acmari iun¬
guntur magno S et siqui lacus insemet ipsos uidentur eẽ cireum¬
scripti: et hos ferunt occultis quibusclam meatibus ꝑforatos ca¬
uerius in mare suos euoluere meatus: Nam et fossores puteoꝵ
hoc ꝓbant. quia tellus omĩs ꝑ inusibiles uenas aquis ẽ repleta
manęntibus: quȩ trahunt exmari principium. Et uocauit ds
aridam t̾ram: congregationesq aquarum. appellauit marla.
Prius quidem addistinctionem aquarum. totam hanc solidiorem

Expanded text:
perentur, ut appareret arida ex his partibus, unde humor absceperentur, ut appareret arida ex his partibus, unde humor abscesserat. Potest etiam non absurde credi rariores, sicut et supra commemoravimus, primarias fuisse aquas, quae velut nebulae terras tegerent; congregatione autem esse spissatas, quae datis sibi locis capi possent, apparente arida in reliquis. Bene autem cum multa constet esse maria, in locum tamen unum congregatas dicit aquas, quia videlicet cuncta haec jugi unda atque continua Oceano ac mari junguntur magno; sed etsi qui lacus in semetipsis videntur esse circumscripti, et hos ferunt occultis quibusdam perforatos cavernis, in mare suos evolvere meatus. Nam et fossores puteorum hoc probant, quia tellus omnis per invisibiles venas aquis est repleta manantibus, quae trahunt ex mari principium. Et vocavit Deus aridam terram, congregationesque aquarum appelavit maria. Prius quidem ad distinctionem aquarum totam hanc solidiorem
Abbreviated transcription (Latin):
et ita totius mundi machinã cum una domus ee̾t. induas diu¬
sit regiones. Diuisionis aut hec fuit causa. ut suꝑna regio an
paucis inserere libuit: ut quantum hoc patrũ sensui coneordet.
lector agnoseat. Dixit uero cłs. Congregentur aque que sub cȩ¬
lo sunt in locum unum: et appareat arida. factumq ẽ ita. Sub¬
ducuntur aque que inter celum et teram uniuersa compleuerant.
et unum eongregantur inlocum: ut et lux que p̃terito biduo
aquas elara luftrabat. clarior puro in aere splendesceret: et tr̃a
que latebat. appareret. Queq enim contecta aquis manebat
limosa et inualida. harum abscessu redderetur arida. et suscipien¬
dis apta germinibus. Siquis uero quesierit ubi congregate sunt
aque. quȩ om̃s t̾re partes adcelum usquequo oꝑuerant: sciat
fieri potuisse. ut terra ipsalonge lateq iussu creatoris subsides
alias partes p̾beret concauas. quibus confluentes aquȩ reci¬

Expanded text:
et ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in duas divet ita totius mundi machinam, cum una domus esset, in duas divisit regiones. Divisionis autem haec fuit causa, ut superna regio angpaucis inserere libuit, ut quantum hoc Patrum sensui concordet, lector agnoscat. Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum, et appareat arida; factumque est ita. Subducuntur aquae quae inter coelum et terram universa compleverant, et unum congregantur in locum, ut et lux quae praeterito biduo aquas clara lustrabat, clarior puro in aere splendesceret; et terra quae latebat appareret, quaeque contecta aquis limosa manebat et invalida, harum abscessu, redderetur arida, et suscipiendis apta germinibus. Si quis vero quaesierit ubi congregatae sint aquae quae omnes terrae partes ad coelum usque cooperuerant, sciat fieri potuisse ut terra ipsa longe lateque jussu Creatoris subsidens alias partes praeberet concavas, quibus confluentes aquae reci
Abbreviated transcription (Latin):
cumq bina ingrediuntur in munda sunt: et inpar numerus esse
mundus ostenditur: De his sane que haetenus exposita sunt. id ẽ
decreatione diei primi et sccdi in historia scĩ clementis ita refertur
dirise apłm petrum. In principio cum feciset cͥs celum et terrã
tanquam domum unani. ipsa quȩ ex eorporibus inundi redelica ẽ um¬
bra his quȩ intrinsecus clausa erant tenebras ex se cledit: S cum uo¬
luntas di introduxisset lucem: tenebre ille que exumbra corpoꝵ
factȩ fuerant. continuo deuorate sunt: Tum deincle lux incliem. te¬
nebre deputant᷑ in noctem. Iam uero aqua que erat intra
mundum inmedio primi illius celi. t̾req spatio: quasi gelu con¬
creta. et cristallo solidata distenditur. Et huius modi firmamento
uelut intercludunt᷑ media celi ac terre spaciã. idq firmamentũ
celum conditor appellauit. antiquioris illius uocabulo nuncupatũ.

Expanded text:
cunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse cunque bina ingrediuntur, immunda sunt, et impar numerus esse mundus ostenditur. De his sane quae hactenus exposita sunt, id est de creatione diei primi et secundi, in historia sancti Clementis ita refertur dixisse apostolum Petrum: « In principio cum fecisset Deus coelum et terram, tanquam domum unam, ipsaque ex corporibus mundi reddita est umbra his quae intrinsecus clausa erant, tenebras ex se dedit. Sed cum voluntas Dei introduxisset lucem, tenebrae illae quae ex umbra corporum factae fuerant continuo devoratae sunt; tum deinde lux in diem, tenebrae deputantur in noctem. Jam vero aqua quae erat intra mundum in medio primi illius coeli terraeque spatio, quasi gelu concreta, et cristallo solidata, distenditur, et hujusmodi firmamento velut intercluduntur media coeli ac terrae spatia, idque firmamentum coelum conditor appellavit, antiquioris illius vocabulo nuncupatum,
Abbreviated transcription (Latin):
bus quatuor diebus factȩ referuntur. intelligendum ẽ. Ubi uero acdiun¬
ctum audimus. Et uidit ds qđ eẽt bonũ intelligamꝰ ĩ benignitate sp̃s eiꝰ
non quasi cognitum postea qu. ã factum ẽ placuisse:. s potius in ea bo¬
nnitate placuisse ut inaueret. ubi placebat ut fieret. Notandum enim
qđ huius uerbi adiectio hoc in loco. in hebraica ueritate non habetur
Et nurum. quare int̾ omĩa que creasse ds legitur: hic folummͦ. idẽ in secdi
diei oꝑibus ꝓbatio diuine uisionis nunime addatur: quȩ tamen ipsa
eum ceteris quȩ fecit deo bona eẽ uisa demonstrant᷑. eum insequentibꝰ
dicitur: Cidit ds cuueta que fecit: et erant ualde bona. Nusi forte sic̃
quidam patrum exponunt intelligere nos iuhoc seriptura uoluit
non eẽ bonum duplicem numerum: qui ab unitate diuidat. et pre¬
figuret federa nuptiarum. Unde et arca noe omĩa animalia quȩ¬

Expanded text:
bus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunbus quatuor diebus factae referuntur intelligendum est. Ubi vero adjunctum audivimus: Et vidit Deus quod esset bonum, intelligamus in benignitate Spiritus ejus, non quasi cognitum postea quam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret ubi placebat ut fieret. Notandum enim quod hujus verbi adjectio hoc in loco in Hebraica veritate non habetur. Et mirandum quare inter omnia quae creasse Deus legitur, hic solummodo, id est, in secundi diei operibus, probatio divinae visionis minime addatur: quae tamen ipsa cum caeteris quae fecit Deo bona esse visa demonstrantur, cum in sequentibus dicitur: Viditque Deus cuncta quae fecit, et erant valde bona, nisi forte, sicut quidam Patrum exponunt, intelligere nos in hoc Scriptura voluit, non esse bonum duplicem numerum, qui ab unitate dividat, et praefiguret foedera nuptiarum; unde et in arca Noe omnia animalia quae
Abbreviated transcription (Latin):
conditor ip̃se nouerit. ẽẽ tantum eas ibi quia seriptura sea dixit. nuli du¬
bitandum reliquit. Quid sit. uit dicere dei fiat hec. uel illa ereatur.i. iam
supra dietũ ẽ. Dixit enim ut fieret: eum incoeterno sibi uerbo. unigenito
indelicet filio cuneta creando disposuit. eum ergo. auclimus. Pixit dds̃.
fiat firmamentum inmedio aquarum. et duudat. aquas ab aquis. in¬
telligamus qđ inuerbo dei erat ut fieret. in quo faciendum intus an¬
te om̃e tempris preuidit: quicquid foras extempore ds fecit. Cum uero
audimus. et fecit ds firiamentum. diuisitq aquas que erant sub
firmamento abhis que erant suꝑ firmamentum. et factum ẽ ita:
intelligamus factam cęli aquarumq ecreationem. ae dispositionem non
excessisse p̃scriptos sibi inuerbo dei terminos. iuxta illud psalmistę.
Preceptum posuit: et non preteribit: Quod eque de creaturisꝰ sequenti¬

Expanded text:
Conditor ipse noverit; esse tantum eas ibi, quia Scriptura sancta dixit, nulli duConditor ipse noverit; esse tantum eas ibi, quia Scriptura sancta dixit, nulli dubitandum reliquit. Quid sit autem dicere Dei fiat haec vel illa creatura, jam supra dictum est. Dixit enim ut fieret, cum in coaeterno sibi Verbo, unigenito videlicet Filio, cuncta creando disposuit. Cum ergo audimus: Dixit Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis, intelligamus quod in Verbo Dei erat ut fieret, in quo faciendum intus, ante omne tempus, praevidit quidquid foras Deus ex tempore fecit. Cum vero audivimus: Et fecit Deus firmamentum, et divisit aquas quae erant sub firmamento ab his quae erant super firmamentum, et factintelligamus factam coeli aquarumque creationem ac dispositionem, non excessisse praescriptos sibi in Verbo Dei terminos, juxta illud Psalmistae: Praeceptum posuit, et non praeteribit . Quod aeque de creaturis quae sequenti
Abbreviated transcription (Latin):
tunda uidetur eẽ figura: meminerit seripture dicentis de dõ. Qui
ligat. iquas inuubibus suis. ut non erumpant pariter deorsum
Et intelligat quia infra cȩlum ligat aquas ad tempuis eum uult ut
non pariter decidant. nulls firmioris substantiȩ crepidine sustenta¬
tas. s uaporibus solum nubium retentas. Ipse etiam potuit aquas
suꝑ rotundam celis pheram neunquã delabantur: non uapor ali te¬
nuitate.s soliditate suspendere glaciali s: et siliquentes ibi. aquas
sistere uoluit. nunquid in aioris hoc miraculi ẽ quam qcł ipsam ter¬
re molem ut scriptura dicit. appendit in mehilo: Nam et unde siue
rubri maris. seu fluuis iordanis cum ad transitũ israbelitice plebis
ni altum erecte. muroꝵ instar figuntur: nonne euidens dant in¬
dicium. qtł etiã supra rotunditatẽ celi uolubilem fixa possint sta¬
tione manere. Sane quales ibi aquȩ sint. quosue ad usus reseruati

Expanded text:
tunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo: Qui tunda videtur esse figura, meminerit Scripturae dicentis de Deo: Qui ligat aquas in nubibus suis, ut non erumpant pariter deorsum ; et intelligat quia qui infra coelum ligat aquas ad tempus cum vult, ut non pariter decidant, nulla firmioris substantiae crepidine sustentatas, sed vaporibus solum nubium retentas, ipse etiam potuit aquas super rotundam coeli sphaeram, ne unquam delabantur, non vaporali tenuitate, sed soliditate suspendere glaciali. Sed etsi liquentes ibi aquas sistere voluit, nunquid majoris hoc miraculi est, quam quod ipsam terrae molem, ut Scriptura dicit, appendit in nihilo? Nam et undae sive Rubri maris, seu fluvii Jordanis, cum ad transitum Israeliticae plebis in altum erectae murorum instar figuntur, nonne evidens dant indicium quod etiam supra rotunditatem coeli volubilem, fixa possint statione manere? Sane quales ibi aquae sint, quosve ad usus reservatae,
Abbreviated transcription (Latin):
ita. Uocauitq ds firmamentum cȩlum. et factum ẽ uesꝑe et mane:
dies scds̃. Hic nr̃i celi in quo sunt fixa sydera creatio deseribitur q ct
inmedio constat firmamentum eẽ aquarum. Nam subpositas ei ẽẽ
aquas e ipsi in aere t̾risq uidemus suꝑ posttaautẽ ñ solũ huiꝰ sc̃pturȩ
auetoritate. s et ꝓphete uerbis edocemur. qui ait. Extendens celum
sicut pellem: qui tegis aquis siꝑiora eius. Inmedio ergo aquarum
firmatum eẽ constat sydereum celum: neq aliquid ꝓhibet. ut eti am¬
de aquis factum eẽ eredatur: Qui enim cristallini lapidis quanta
firmitas. que sit ꝑspiciutas ac puritas noiumus: quem de aquarũ
coneretione certum ẽ eẽ ꝓcreatum: Quid obstat crecli qđ idem
dispositor naturarum infirmamentum celi substantiã solidau̾t.
quarum si quem uero mouet. quomͦi. ⁊que quarum naturȩ ẽ fluta¬
re s. semꝑ. itꝙ adima dilabi suꝑ celum consistere possint. cuius ro¬

Expanded text:
tque Deus firmamentum coelum, et factum est vespere et mane dies secundus. Hic nostri coeli, in quo fixa sunt sidera, creatio describitur: quod in medio constat firmatum esse aquarum. Nam suppositas ei esse aquas, et ipsi in aere terrisque videmus. Superpositas autem, non solum hujus Scripturae auctoritate, sed et Prophetae verbis edocemur, qui ait: Extendens coelum sicut pellem, qui tegis in aquis superiora ejus . In medio ergo aquarum firmatum esse constat sidereum coelum, neque aliquid de aquis factum esse credatur; qui enim cristallini lapidis quanta firmitas, quae sit perspicuitas ac puritas novimus, quem de aquarum concretione certum est esse procreatum, quid obstat credi quod idem dispositor naturarum in firmamento coeli substantiam solidarit aquarum? Si quem vero movet quomodo aquae, quarum natura est fluitare semper atque ad ima delabi, super coelum consistere possint, cujus ro
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiret. ac rursum mane paulatim recreata resurgeret. non iam
minane dei sequentis. s: potius in uesꝑa primi unum dicęret esse
diem ꝑfectum. Unde etiam uesperam et mane. quñ noctẽ et diẽ
factam dicere maluit. ut insinuaret tunc primarie lucis actum
eẽ circuitum. quod nunc circuitu solis die noctuq geri constat:
ꝓpter hoc solum modo qđ post creata sẏdera. nox quoq tam sua
et siminor t qũa dies luce ꝑfunditur. Triduo aut̃ illo primo. te¬
nebrosa ꝓrsus et obseura manebat. Decebat namq omimodis:
ut dies aluce incipiens inmane diei sequentis e̾ẽt ꝓtelatus: qua¬
tenus intimaretur oꝑa eius qui ẽ luxuera. et in quo tenebrȩ
non sunt ulle. aluce ineoare. et in luce cuncta eẽ completa. Dix̃
quoq ds. Fiat firmamentum in medio aquarum: et diuidat
aquas ab aquis. Et fecit ds firmamentum. diuisitq aquas quȩ erant¬

Expanded text:
periret, ac rursum paulatim mane recreata resurgeret, non jam periret, ac rursum paulatim mane recreata resurgeret, non jam in mane diei sequentis, sed potius in vespera primi unum diceret esse diem perfectum, unde etiam vesperam et mane, quam noctem et diem factam dicere maluit, ut insinuaret tunc primariae lucis actum esse circuitu, quod nunc circuitu solis die noctuque geri constat; praeter hoc solummodo, quod post creata sidera nox quoque tam sua, etsi minori quam dies, luce perfunditur. Triduo autem illo primo tenebrosa prorsus et obscura manebat, decebat namque omnimodis ut dies incipiens a luce in mane diei sequentis esset protelatus, quatenus intimaretur opera ejus qui est lux vera, et in quo tenebrae non sunt ullae, a luce inchoari, et in lucem cuncta esse completa. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum, et dividat aquas ab aquis; et fecit Deus firmamentum
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. sine strepitu. et diuersitate linguarum. Appellauit aut̃ dictum ẽ:
appellari fecit. Quia sie distiuxit omĩa et ordinauit. ut et discerni
possent. et nomina acciꝑe. Sic enu dicimus ille pater famillas
edificauit istam domum. idẽ edificari fecit: et multa talia ꝑ om̃s
libros diumarum scripturarum inueniuntur. Factumq ẽ uesꝑe
et mane: dies unus. Factum ẽ uesꝑe. occidente paulatim luce. post
expletum spatium diurne longitudinis atq inferiores mundi
partes sub eunte: quod nunc usitato solis cireuitu uoctibus agi so¬
let. Factum et mane. redeunte eadem paulatim suꝑ t̾ras atq aliũ
diem initiante: et huc usq dies expletus ẽ unus. uiginti et quatuor
orarum. Cuius commendatione uerbi scriptura uigilanter ammo¬
net. ut lucem que facta ẽ. inferiora orbis occasu suo lustrasse dis. ca¬
mus. Namsi non hoc faceret. s magis facto uesꝑe paulatim tota

Expanded text:
est sine strepitu et diversitate linguarum. Appellavit autem dictum est: est sine strepitu et diversitate linguarum. Appellavit autem dictum est: Appellari fecit, quia sic distinxit omnia et ordinavit, ut et dies cerni possent, et nomina accipere. Sic enim dicimus: Ille paterfamilias aedificavit istam domum, id est aedificari fecit, et multa talia per omnes libros divinarum Scripturarum inveniuntur. Factumque est vespere et mane dies unus. Factumque est vespere occidente paulatim luce post expletum spatium diurnae longitudinis, atque inferiores mundi partes subeunte, quod nunc usitato solis circuitu noctibus agi solet; factum et mane redeunte eadem paulatim super terras, atque alium diem initiante; et huc usque dies expletus est unus, viginti scilicet et quatuor horarum, cujus commendatione verbi Scriptura vigilanter admonet ut lucem quae facta est inferiora orbis occasu suo lustrasse discamus. Nam si non hoc faceret, sed magis facto vespere paulatim tota
Abbreviated transcription (Latin):
gnitam antea repente lucem uidens laudauit. quia bonam di¬
dicit: s eam quã laudabilem se facturum nouerat. iam factam.
hominibus laude dignam ac mirandam eẽ declarauit. Uerũ
quia ñ totas mundi tenebras luce in fusa clispulit. Hoc enim
suꝑni ẽ scłi fixa ac ꝑpetua luce ꝑfrui. s ab una illum parte illus¬
trans. allam reliquit obscuram: recte subditur. Et diuisit lucẽ
ac tenebras. Diuisit namq eas. non solum qualitatis. s et locoꝵ
distantia. lucẽ uidelicet insuꝑiore orbis parte diffundendo.
Inqua humana erat conuersatio futura: inferiora uero eius
pͥscis intenebris remanere sinendo. Appellauitq lucem diem:
et tenebras noctem. Hoc ad intellectum nr̃m dietum ẽ. Qua
eium lingua appellauit cds lucem diem et tenebras noctem: utrum
hebrea. angreca an latina. an alia aliqua: et sic omĩa que uocauit:
queri potest qua lingua uocauerit. S. apud dm̃ purus intellectus

Expanded text:
gnitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam gnitam antea repente lucem videns laudavit, quia bonam dicit; sed eam quam laudabilem se facturum noverat, jam factam hominibus laude dignam ac mirandam esse declaravit. Verum quia non totas mundi tenebras luce infusa dispulit hoc enim superni est saeculi fixa ac perpetua luce perfrui, sed ab una illum parte illustrans, aliam reliquit obscuram, recte subditur: Et divisit lucem ac teneoras. Divisit namque eas non solum qualitatis, sed et locorum distantia, lucem videlicet in superiore orbis parte diffundendo, in qua humana erat conversatio futura, inferiora vero ejus priscis in tenebris remanere sinendo. Appellavitque lucem diem et tenebras noctem. Hoc ad intellectum nostrum dictum est; qua enim lingua appellavit Deus lucem diem ac tenebras noctem; utrum Hebraea, an Graeca, an alia aliqua! Et sic omnia quae vocavit quaeri potest qua lingua vocaverit; sed apud Deum purus intellectus
Abbreviated transcription (Latin):
uincta sp̃e scĩ ꝑsona dicit. Uerbo diũ celi firmati sunt: et sp̃u o¬
ris eius. omĩs uirtus eoꝵ Si aut̃ queritur quibus in locis iuben¬
te deo facta sit lux. cum adhuc abyssus omnẽ t̾rȩ amplitudinẽ
contegeret: patet ꝓfecto quia in suꝑͣibus eiusdem terre partibus
quas et nunc diurna solis lux illustrare consueuit. tune princi¬
palis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis diuina oꝑatione
lucem in aquis posse resplendere: cum et hominum oꝑatione
constet eas sepus illustrari. nautarum uidelicet. qui in ꝓfundo
maris dimersi: emisso exore oleo ꝑspicuum sibi hoc ac lucidũ
reddunt. Homo talia ꝑ oleum sui oris potest: quantam ds per
sp̃m oris sui creare posse credendus ẽ: p̃sertim cum multo rario¬
res quam mͦ interris uidere solemus. aq̃ inprincipio fuisse facte
credende sint. priusquam in locum e̾ent unum. ut appareret ari¬
da congregate. Et uidit d̾s lucem. qđ eẽt bona. Non uelut in co¬

Expanded text:
sona dicit: Verbo Domini coeli firmati sunt et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum . Si autem quaeritur quibus in locis, jubente Deo, facta sit lux, cum adhuc abyssus omnem terrae amplitudinem contegeret, patet profecto quia in superioribus ejusdem terrae partibus, quas et nunc diurna solis lux illustrare consuevit, tunc principalis illa lux emicuit. Nec mirandum nobis divina operatione lucem in aquis posse resplendere, cum et hominum operatione constet eas saepius illustrari, nautarum videlicet, qui in profundo maris demersi, emisso ex ore oleo, perspicuum sibi hoc ac lucidum reddunt. Si enim homo talia per oleum sui oris potest, quantum Deus per Spiritum oris sui creare posse credendus est, praesertim cum multo rariores quam modo in terris videre solemus, aquae in principio fuisse factae credendae sint, priusquam in locum essent unum, ut appareret arida, congregatae. Et vidit Deus lucem quod esset bona. Non velut inco
Abbreviated transcription (Latin):
ut alla queq ꝑhibentui: ñ nr̃o more ꝑsonuni uocis corporeum cre¬
dendũ ẽ. s altius intelligendum dixisse dm̃ ut fieret creatura:
quia ꝑuerbum suum omĩa. id ẽ ꝑ ungenitum filium fecit: dequo

Expanded text:
ut alia quaeque, perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum creut alia quaeque, perhibetur, non nostro more per sonum vocis corporeum credendus est, sed altius intelligendum dixisse Deum ut fieret creatura, quia per Verbum suum omnia, id est, per unigenitum Filium fecit: de quo
Abbreviated transcription (Latin):
tum aut in compellabele. aut aliqua rationabilis uirtus. uel mi¬
nistrator sp̃e degere posset intenebris: s in luce et lȩticia decentẽ
sibi habitum possidebat Bene aut̃ cum in principio dm̃. id est
infilio patrem fecisse celum et tram prediceret. etiam scĩ sp̃e intu¬
lit mentionem: addeudo. et spe dei suꝑ ferebatur suꝑ aquas.
Ut indelicet totius simul trinitatis inereatione mundi uirtutem co¬
oꝑatam eẽ signaret. Et dixit ds̃. Fiat lux. Et facta ẽ lux. Congruit
oꝑibus di. ut mundi ornatum aluce incipiat. qui cum ipse sit lux
uera. lucemq habitet in accessibilem. cuius beatissima uisione mox
creati incelis celoꝵ angłi iam ꝑfrui ceꝑ ant: Apte huic quoq scło or¬
nando. primam materialis gr̃am lucis donauit: ut eẽt unde cetera
quȩ creauit. apparerent. Quod aut̃ dixisse ds̃ suie ut lux fieret siue

Expanded text:
tum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel mitum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce et laetitia decentem sibi habitum possidebat. Bene autem cum in principio Deum, id est, in Filio Patrem fecisse coelum et terram praediceret, etiam sancti Spiritus intulit mentionem addendo: Et Spiritus Dei superferebatur super aquas, ut videlicet totius simul Trinitatis in creatione mundi virtutem cooperatam esse signaret. Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Congruit operibus Dei, ut mundi ornatum a luce incipiat: qui cum ipse sit lux vera, lucemque habitet inaccessibilem, cujus beatissima visione mox creati in coelis coelorum angeli jam perfrui coeperant, apte huic quoque saeculo ornando primam materialis gratiam lucis donavit, ut esset unde caetera quae crearet apparerent. Quod autem dixisse Deus, sive ut lux fieret, sive
Abbreviated transcription (Latin):
mouem facere instituerat. sufficere credens si omnẽ creature sp̃i¬
talis et muisibilis statum atq oruatum uno celi nomine qđ¬
qđ in principio factum dixit comprehenderet: corporalem uero iusi¬
bilem et corruptibilem creaturam. latius exordine describeret. idẽ
tacitis eis que altiora quesitu et fortiora scrutatusunt hominum:
illa potius que ẽẽnt adeo p̃cepta siue ꝓmissa. hominibus cogitan¬
da ꝓponeret. Unde etiam consulte de casu preuarie. itoris angłi et
socioꝵ eius penitus tacuit: quia hoc miirum adstatum in uisi¬
bilis illius ac sp̃italis ereature ꝑtinebat. Cuius suꝑioris et in uisibi¬
lis creature. sẽs basilius in libro ex ameron sedõ: ita meminit.
Arbitramur enim quia si fuit quippiam ante institutionẽ sensibilis
hiuus et corruptibilis mundi ꝓfecto in luce fuit: Neq enim dig¬
nitas angłoꝵ. nec om̃ium militiȩ cȩlestium. uel siquid ẽ nomina¬

Expanded text:
monem facere instituerat: sufficere credens, si omnem creaturae spirimonem facere instituerat: sufficere credens, si omnem creaturae spiritalis et invisibilis statum atque ornatum uno coeli nomine, quod in principio factum dixit, comprehenderet. Corporalem vero visibilem et corruptibilem creaturam latius ex ordine describeret, id est, tacitis eis quae altiora quaesitu et fortiora scrutatu sunt hominum, illa potius quae essent a Deo praecepta, sive promissa, hominibus cogitanda proponeret. Unde etiam consulte de casu praevaricationis angeli et sociorum ejus penitus reticuit, quia hoc nimirum ad statum invisibilis illius ac spiritalis creaturae pertinet. Cujus superioris et invisibilis creaturae sanctus Ambrosius in libro Hexameron secundo ita meminit: Arbitramur enim quia si fuit quidpiam ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi, profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nomina