comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
fursũ uersus urget᷑: ut noster quẽ labes
f̾reni cõporis quo tenet᷑ & fumus int̾mixtꝰ
exilire cogit ad celestẽ naͣm cũ trepidatione mo¬
bili subuolare. Ilem g diuinus ĩgnis. una
cademꝙ ui ac potẽtia & cremabit̾ impios d
recreabit: & ꝙ tum e cõporib assumet tatũ
reponet. ac sibi ip̃e et̾num pabulũ submini¬
strabit. quod poete in uultutẽ titi trastule¬
rut. Ita sine ullo reuirescẽtiũ corpoꝵ detri¬
mẽto aduret tm̃ ac sensu doloris afficiet. Sed
& uistos cũ iudicauerit deus. etiã inigni eos
Ex aĩabit. tum quoꝵ peccata uł ponde̾re uł
nũo pualuerĩt. p̃stingent᷑ ignĩ atq amburẽt᷑
uos aũt plena iustitia & matuxitas uirtutis
inse dei quod uim flãme repellat ac respu¬
at tãta euis in nocẽtie ut ab ea ignis ille re¬
fuyiat in noxius: quia accipit adeghãc̃ posen¬
nam ut impios urat iustis ob tempet. Nec
t̃ quisꝙͣ putet aĩas post mõtem protinus

Expanded text:
sursum versus urgetur, sicut noster, quem labes sursum versus urgetur, sicut noster, quem labes terreni corporis, quo tenetur, et fumus intermixtus exilire cogit, et ad coelestem naturam cum trepidatione mobili subvolare. Idem igitur divinus ignis una eademque vi atque potentia, et cremabit impios, et recreabit, et quantum e corporibus absumet, tantum reponet, ac sibi ipse aeternum pabulum subministrabit; quod poetae in vulturem Tityi transtulerunt; ita sine ullo revirescentium corporum detrimento aduret tantum, ac sensu doloris afficiet. Sed et justos cum judicaverit, etiam in igni eos examinabit. Tum quorum peccata vel pondere, vel numero praeualuerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas uirtutis in se dei, quod uim flammae repellat ac respuat. tanta est uis innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius, quia accepit a deo hanc potentiam, ut impios urat, iustis temperet. nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus
Abbreviated transcription (Latin):
xi ab eo possũt inenarrabili quodã mͦ &
demones reformidat. quia torquẽt᷑ ab eo
& puniunt᷑. Quid gͦ mirũ si cũ sit̃ ĩmor¬
tales aie ñ p assibiłes sint deo Na cũ inie
nibil habeat solidũ & cõtrectabile: a solidis
Qͥ cõporalib nullã uim pati possũt. sed qr
insolis spiritib uuuĩt: a solo deo tracta
sint daturi. Nam qui peccata incõporib cõ¬
traxerũt. rurs carnę induetͣ & incõporib
piatulũ soluãt & tã nõ erit caro illa quã
deus hõi suꝑiecerit huic rrene similis sed
insolubilis ac ꝑmanes inet̾nũ: ut sufficer̃
possit cruciatibus & igni sempiterna. Cuiꝰ
na diu̾sa ẽ ab hoc nto quo aduite neces¬
satia utim qui nisi aliciuꝰ matie fomite
alat᷑ extinguit᷑. At ille diuinus ꝑ se ip̃m
semꝑ uiuit᷑ ac iuget sine ullis alimẽtis nec
ad mixtum ht̃ fumũ sed s putus acliꝗdus
Hmn aque modũ fluuidus. Nõ eiꝰ in aliq̃

Expanded text:
ri ab eo possunt inenarrabili quodam modo; et ri ab eo possunt inenarrabili quodam modo; et daemones reformidant, quia torquentur ab eo ac puniuntur. Quid ergo mirum, si cum sint immortales animae, tamen patibiles sint Deo? Nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam vim pati possunt: sed quia in solis spiritibus vivunt, a solo Deo tractabsint daturi. Nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum solvant; et tamen non erit caro illa, quam Deus homini superjecerit, huic terrenae similis: sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus, et igni sempiterno, cujus natura diversa est ab hoc nostro, quo ad vitae necessaria utimur, qui nisi alicujus materiae fomite alatur, extinguitur. At ille divinus per seipsum semper vivit ac viget sine ullis alimentis, nec admixtum habet fumum: sed est purus, ac liquidus, et in aquae modum fluidus. Non enim vi aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
carnis. cuiꝰ desiderus ac libidinib ad dic̾te
ineliubilẽ queͤdã futu trahat labemꝗ t̾renã:
que cũ ip̃is diuturnitate penitꝰ inheserit ey
nẽ reddi aĩas. ut si nõ extinguibiles intotũ.
qm̃ ex deo sĩt. in cruciabiles fiãt per corporis
maculã que pectatis iniusta sensũ doloris
attdibuit. Quã snĩam poeta sic explicauit.
Quin & suppremo cũ lumĩe uita relinquid.
Nõ tã om̃e malũ misexis nec funditꝰ om̃s cor¬
poree excedũt pestes penitusq necesse ẽ. Multa
dui cõcreta modis inolescer miris. Ergo exeͣ¬
centͣ penis ueteꝵꝗ maloꝵ Supplicia expẽdut
Lec prope modũ uera sũt. Aĩa uo̾ cũ diuortiũ
fecit excorpot̾: est ut ait idem poeta Par
leuib uẽtis uolucriq simillima somno: qr
spus ẽ. &ip̃e tenuitate incõprehẽsibilis. Pri¬
mũ gͦ dicimus tãtã ẽẽ dei potestatẽ. ut etiã¬
incõporalia cõprehendat & quẽ ad inoꝰ uoluerit
afficiat. nã & angłi deũ meturit qr castiga¬

Expanded text:
desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quemdam fucum trahant labemque terrenam; quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, ejus naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex Deo sunt, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta, sensum doloris attribuit. Quam sententiam poeta sic explicavit: Quin et supremo cum lumine vita reliquit, Non tamen omne malum miseris, nec funditus omnes Corporeae excedunt pestes; penitusque necesse est, Multa diu concreta modis inolescere miris. Ergo exercentur poenis, veterumque malorum Supplicia expendunt. Haec propemodum vera sunt. Anima enim, cum divortium fecit a corpore, est, ut ait idem poeta, Par levibus ventis, volucrique simillima somno. quia spiritus est ipsa tenuitate incomprehensibilis: mum igitur dicimus, tantam esse Dei potestatem, ut etiaincorporalia comprehendat, et quemadmodum voluerit, afficiat. Nam et Angeli Deum metuunt, quia castiga
Abbreviated transcription (Latin):
ec mñ uniu̾si tũc adeo iudicabũt᷑ sed hitm̃
qui sũt indei xeligione uersati. Nã ꝗ deũ
nẽ fteri nõ põt. ĩa iudicati dãnatiq sũt scis
os in iudiciũ iudicabũt᷑ gͥ qui deũ scie̾rũt
& facinora eoꝵ .i. mala oꝑa cũ bonis collata
ponderabut᷑ & si plura & grauia fuerit᷑
bona iustaq dent ad uitã b̾tam. Si aũt ma¬
la suꝑ auerit: cõlendent᷑ ad penam. łlic
fortassieᷤᷤ dixexit quispia. Si est ĩ mõtalif
aĩa quõ patibulis inducit᷑ꝰ ac pene sentiens
Si enĩ ob merita puniet᷑. sentiet utiq dolo¬
rem. atꝗ ita etiã moͬtem: si mõti nõ ẽ ob¬
noxia te dolori quidẽ patibilis igͭ nõ ẽ.
huic questioni siue argumẽto a stoycis ita
occurrit᷑. Aĩas quidẽ hoium permaner. nec in¬
f̾uẽtu mõfis in nihilũ resolui. sed eoꝵ ꝗ iusti
fuerũt puras & inpatibiles &x btãs ad sedẽ cele¬
stẽ uñ illis origo sit remear̃. uł incãpos qsda

Expanded text:
en uniuersi tunc a deo iudicabuntur, sed ii tantum qui sunt in dei religione uersati. nam qui deunem ferri non potest, iam iudicati damnatique sunt, saos in iudicium. iudicabuntur ergo qui deum scierunt et facinora eorum id est mala opera cum bonis conlata ponderabuntur, ut si plura et grauiora fuerint bona iustaque, dentur ad uitam beatam, si autem mala superauerint, condemnentur ad poenam. hic fortasse dixerit quianima, quomodo patibilis inducitur, ac poenam sentiens? Si enim ob merita punietur, sentiet utique dolorem, atque ita etiam mortem. Si morti non est obnoxia, nec dolori quidem, phuic quaestioni siue argumento a Stoicis ita occurritur: animas quidem hominum permanere nec interuentu mortis in nihilum resolui, sed eorum qui iusti fuerint puras et inpatibiles et beatas ad sedem caelestem, unde illis origo sit, remeare uel in campos quosdam
Abbreviated transcription (Latin):
foto est. Deus nͣoͣ si ꝑfitis est. quia perfectus est ut ẽ
debet nõ pot esse insi unus ut meo sint oĩa. Deoꝵ ig
untutes at potestates infit mores fint necesse est quia
tatũ singłis deerit: quãtum in cȩteris fuerit: ita qͣt̾o
plures fanto minores exũt. Quid quod suma illa ⁊ eꝵꝑ
potestas ac diuina uis ne semel quidẽ diuidi potest
uicꝗd eĩm capit diuisionẽ & interitũ capiat necele
eͣ. si ãt itteritꝰ procul ẽ a deo quia ĩ cõruptibilis est
&x etenus ꝯsequẽs e: ut diuidi potestas diuinanõ pesfit
heat᷑ potestatis. & hi tam̃ qui młtos esse ꝗrbitnt᷑ offi¬
qa int̾se dicũt esse partitos. de quib oĩb suo loco di¬
sputadimꝰ. Ill snterim quod ad pntera locũ pertiet
tenes si pactiti sũt int̾se officia: eodem renolitꝰ res
ut ex his quidem sufficere oib nequeat. Peferts ig
no ess : qui cessantih ceteris: nõ fot oĩa gubernantute
ut sit u ad rgendũ t̃ũdum unius ꝑfecta uisdute

Expanded text:
est quia perfectus est ut esse debet, non potest esse nisi unus, ut in eo sint omnia. Deorum igitur virtutes ac potestates infirmiores sint necesse est: quia tantum singulis deerit quantum in caeteris fuerit; ita quanto plures, tanto minores erunt. Quid, quod summa illa rerum potestas ac divina vis ne semel quidem dividi potest? Quidquid enim capit divisionem, et interitum capiat necesse est. Si autem interitus procul est a Deo, quia incorruptibilis est et aeternus, consequens est ut dividi pocapiat potestatis: et ii tamen qui multos esse arbitrantur officia inter se dicunt esse partitos. de quibus omnibus suo loco disputabimus. illud interim quod ad praesentem locum pertinet teneo: si partiti sunt inter se officia, eodem reuoluitur res, ut ex iis quilibet sufficere omnibus nequeat. perfectus igitur non erit qui cessantibus ceteris non potest omnia gubernare. ita fit ut ad regendum mundum unius perfecta uirtute
Abbreviated transcription (Latin):
non unũ ẽẽ intelligat: qui & cõdiderit oĩa. Ex ea qua
cõdidit uirtute moderet᷑: Quid enim młtis opus est
ad mũdi tegnũ sustiendum: nisi fotte arbitiamur
si plures sint. mimus hẽre singulos neruoꝵ atq untiũ
Auod quidem facuĩt ħi qui esse mltos uolũt : quia ne¬
cesse t̃ mbeccillos c̃e: siquidem singuli sine auxiliore
liqͦꝵ tãte molis gubernaculum substiner̃ riõ possũt. Deus
aut qui ẽ etna mens ex om̃i utiq parte perfecte
cõsumateq uirtutis est. Quod si ueꝵ est. umuis sit ne¬¬
de ficrte ia pensttum cui ruhil possit accede . uis du¬
biti potenssimũ ceducem : qui totiꝰ orbis habent tm¬
piut ne imerito cũ illiꝰ sint que ubiꝰ sũt orii cũ
Qđ cũ solum oiẽis undiq copie cõgerant. Atsi elies
paͣtiant᷑ orbem mimis cecte opum minus singłi uitiuna
hebũt cũ nata prescriptam portiorem se qusꝑ ꝯtinca
odem m etia di si plutes sint mimus ualebũt : Alus

Expanded text:
non unum esse intellegat, qui et condiderit omnia et eadem qua condidit uirtute moderetur. quid enim multis opus est ad mundi regimen sustinendum? nisi forte arbitrabimur, si plures sint, minus habere singulos neruorum atque uirium: quod quidem faciunt ii qui esse multos uolunt, quia necesse est inbecillos esse, siquiliquorum, tantae molis gubernaculum sustinere non possent. Deus autem, qui est aeterna mens, ex omni utique parte perfectae consummataeque virtutis est. Quod si verum est, unus sit nedecedere; id perfectum, cui nihil possit accedere. Quis dubitet potentissimum esse regem, qui totius orbis habeat imperium? neque immerito: cum illius sint, qad eum solum omnes undique copiae congerantur. at si plures partiantur orbem, minus certe opum, minus uiriuni singuli habebunt, cum intra praescriptam portionem se quisque contineat. eodem modo etiam dii, si plures sint, minus ualebunt, aliis
Abbreviated transcription (Latin):
net. Deus igit᷑ machinator cõstitutorq reꝵ. sic̃
in secundo sibro diximus anteꝙͣ preclarũ hoc
opus mudi ad oriret᷑: sanctum & in cõruptibi¬
filiũ nũcuparet: & ꝙͣuis alios postea pex ipͥm¬
in nuabiles creass&: quos anglos dicimus hũc
tam̃ solum primogenitum dĩuini nõis appel¬
latione dignatus est paterna .s. uixtute ac
maiestate pollentem: esse aute sũmi dei filiũ.
qui sit potestate maxima preditus: nõ tantũ
cõgruentes in unũ uoces ꝓpħaꝵ. sed etia trismegi.¬
sti predicatio. & sibyllaꝵ uacticinia demõstrãt.¬
Hermes in eo libro qui

Expanded text:
net. Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicut net. Deus igitur machinator constitutorque rerum, sicut in se- s cundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibifilium nuncuparet. et quamuis alios postea innumerabiles creauisset, quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum diuini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet uirtute ac maiestate pollentem. esse autem summi dei filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum uoces prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio et Sibyllarum uaticinia demonstrant.Hermes in eo libro qui
Abbreviated transcription (Latin):
mutato statu reges hẽre ceperunt: quibus in¬
prinaipium tenentib pex annos quad ringentos
quinquaginta: usq ad sedechie regnum oꝑgu¬
gnati a rege babilonio captiq indĩuturnũ ser¬
uitium pertulerũt. Donec septuagesimo post
suis redderet. qui per idem ip̃us inpersas suscepit:¬
imperium:. quorome: tarquinus superbus quar̃
cum om̃is p̃oꝵ series. E ex iudaicis. & ex greas
as fuit. quẽ cõstat sub dario rege secundo anno
regni ip̃ius octauo menle cecinisse. adeo anti¬
quiores etĩa grecis scriptorib ꝓphete reperiũt᷑
que omĩa eo protero: ut errorem suu̾ sentiãt qui
scripturã sanctam coarguere nitunt᷑. tanꝙͣ no¬
uam & recens fictam. ignorãtes ex quo tonte
religionis sancte origo manauei̾t. quod siquil
collectis perspectesꝗ tp̃ibus fundamẽtum doc tri¬
ne salubriter iecerit᷑. & ueritatem penitus con¬
prehend&: & errorem cognita ueritate depo¬

Expanded text:
mutato statu reges habere coeperunt. quibus immutato statu reges habere coeperunt. quibus imperium tenentibus per annos quadringentos quinquaginta usque ad Sedeciae regnum obpugnati a rege Babylonio captique Iudaei diuturnum seruitium pertulerunt, donec septuagsuis reddidit, qui per idem imperium quo Romae Tarquinius Superbus. quare cum omnis temporum series et ex Iudaicis et ex Graecis as fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni eius octauo mense cecinisse. adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant qui scripturam sacram coarguere nituntur tamquam nouam et recens fictam, ignorantes ex quo fonte religionis sanctae origo manauerit. quodsi quis collectis perspectisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritate depo
Abbreviated transcription (Latin):
Sed priusꝙ incipiam de deo & operib cius dicẽ.
Pauca mihi de prophetis antedicenda sut qꝵ
Resfimonus nũs uti necesse ẽ. Quod in priorib
libris ne face̾m temperaui. Añ omĩa qui uera.¬
tatem studet comp̃hendert: nõ modo ittelligedis
propħaꝵ uocib aĩum deb& intender̃. sed ena
pp̃a per que quisꝗ illoꝵ fuerit diligentislite
inquiret: ut sciat & que fututa prẽdixerĩt. &¬
post quot annos predicta complera sit nec diffi¬
cultas in his colligẽdis mest ulla. Iestati sũt
bim sub quo quisq rege diuini spus fuerit
passus instinctum Multiq scͥptos libros de
p̃ibus ediderũt. initiũ facientes a pħa moyle
qui troianum bellum nongentos fere annos
antecessit. Is aũt cũ per annos xłͥ populum
rexiss& successorẽ huit iesum: qui septẽ & ui¬
ginti annos tenuit pͥncipatum. Ex iñ sub iudi¬
cibus fuerũt per annos .iiͦs. septuãginta. Tum

Expanded text:
Sed prius quam incipiam de Deo et operibus ejus dicere, mihi Sed prius quam incipiam de Deo et operibus ejus dicere, mihi pauca de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est; quod in prioribus libris ne facerem, temperavi. Ante omnia, qui veritatem studet comprehendere, non modo intelligendis prophetarum vocibus animum debet intendere, sed etiam tempora per quae quisque illorum fuerit diligentissime requirere, ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos praedicta conpleta sint. nec difficultas in his colligendis inest ulla. testati sunt enim sub quo quisque rege diuini spiritus fuerit passus instinctum, multique scriptores libros de temporibus ediderunt initium facientes a propheta Moyse, qui Troianum bellum nongentis fere annis antecessit. is autem cum per annos quadraginta populum rexisset, successorem habuit Iesum, qui septem ac uiginti annis tenuit principatum. exmde sub iudicibus fuerunt per annos trecentos septuaginta. tum
Abbreviated transcription (Latin):
cos a quib nõ sit hõ gñatus: qr neq ła multis
gnari põt: unus igit᷑ ac deus solus coli deboħ: qui
iouem: qui saturnium: qui celum ip̃m feramq
antecessit. Is cĩm necesse ẽ hõĩem figurauerit. ꝗͥ
ante hoiem celũ terr̾ãq pertec. Solus pr̃ uocanꝰ¬
dus ẽ qui creduit. solus deus nũcupandus est
qui regit: qui ht̃ uite ac necis. uerã ac ꝑ petuã
potestatem quẽ qui nõ adotat: & insipiens ser¬
uus ẽ. qui dñm suũ aut fugiãt aut nesciat:
Ex impus filius qui siuui uexũ pr̃em uł oderit
uł ignoret. Nũc qm̃ docui sapiam & religionẽ¬
nõ posse deduci. suꝑ ẽ ut de ipa religione
ac lapĩa dei disseramus. Sentio quidẽ ꝙͣ lit dit¬
ficilis de rebus celestibus disputatio. Sed t̃
audendũ ẽ ut illustrata uexitas pateat multiꝗ
ab error atq interitu liberent᷑ qui eã subuet¬
lamine staltitie latentem aspernãtur resꝑũt

Expanded text:
eos a quibus non sit homo generatus, quia neque .... a multis eos a quibus non sit homo generatus, quia neque .... a multis generari potest. unus igitur ac solus coli debet qui Iouem, qui Saturnum, qui caelum ipsum terramque antecessit. is enim necesse est hominem figurauerit, qui ante hominem caelum terramque perfecit. solus pater uocandus est qui creauit, solus dominus nuncupandqui regit, qui habet vitae ac necis veram et perpetuam potestatem; quem qui non adorat, et insipiens servus est, qui dominum suum aut fugiat, aut nesciat, et impius filius, qui suum verum patrem, vel oderit, vel ignoret. Cnon posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus. Sentio quidem, quam sit difficilis de rebus coelestibus disputatio: sed tamen audendum est, ut illustrata veritas pateat, multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub velamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt.
Abbreviated transcription (Latin):
culbotos deoꝵ ꝙ ip̃i sapie ꝓfessores qui aut iuhil
omio colendum pritauerũt: aut religiones falsas
approbauerũt. aut etiã si ium potestatẽq sũmi dei
intellexerũt ut plato qui ait: unũ ẽẽ fabricatorem
mũdi deum. Et M. tullius qui fatet᷑. hoĩem pre¬
clara quadã conditione: a sumo deo ẽẽ gnãtum.
erat cõsequẽs ac necessariũ. Deos au̾t neq ptes
neq dños ẽẽ posse: nõ tm̃ m̃łtitudo ut supra osten¬
di se ena ro declarat. quia neq fic tum eẽ a dus
hoi tadit᷑. neq deos ipos antecedere originem
hõis inuenit᷑. Si ꝗdem fuisse interra hoĩes. anteꝙͣ
uulcanus & liber & apollo: & ip̃e iupr nasceren¬
tur: apparet. Sed neq saturno ficto hõis. neq
celo pri eiul assignari sol&. Quod si nullusꝰ
eoꝵ qui colit᷑ formassȩ a pͥncipio atq instituisie
hõĩem tradit᷑ nullus igr ex hil pr̃ hoĩs nũcuparͣ
põt: Ita ne deos quidet: gͦ fas nõ ẽ uenerari

Expanded text:
um, quam ipsi sapientiae professores: quia aut nihil omnino colendum putaverunt, aut religiones falsas approbaverunt, aut, etiamsi vim potestatemque summi Dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi Deum, et M. Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam conditione a summo Deo esse generatum; erat consequens ac necessarium. Deos autem neque patres, neque dominos esse posse, non tantum multitudo, ut supra ostendi , sed etiam ratio declarat: quia neque fictum esse a diis hominem traditur, neque deos ipsos antecedere originem hominis invenitur; siquidem fuisse in terra homines, antequam Vulcanus, et Liber, et Apollo, et ipse Jupiter nascerentur, apparet. Sed neque Saturno fictio hominis, neque Coelo patri ejus assignari solet. Quod si nullus eorum, qui coluntur, formasse a principio atque instituisse hominem traditur; nullus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne Deus
Abbreviated transcription (Latin):
Non põt igit nec religio a sapia ieperari. nec sapĩa
a religione se cerni: quia idem deus est. qui &
religionis. Sed sap̃ia precedit. religio sequit᷑. qr
nõibus una uis est ꝗͣuis diuersa eẽ uideant᷑. Ni¬
terũ eĩ positum ẽ insensu alteꝵ inactu : sed
ta similia sit duob riuis ex uno foritę mana¬
tib Fons aut sapĩe & religionis deus eit. a quo
sint aut filiis ab clicatis. aut sexuis fugitiuis: qr
neq illi prem querũt neꝗ hi dnim: & sicut abdica¬
ti hereditatẽ pris nõ alssecunt᷑ & fugitiui impuni¬

Expanded text:
non potest igitur nec religio a sapientia separari nec sapientia non potest igitur nec religio a sapientia separari nec sapientia a religione secerni, quia idem deus est qui et religionis. sed sapientia praecedit, religio sequitur, qunominibus una uis est, quamuis diuersa esse uideantur: alterum enim positum est in sensu, alterum in actu; sed tamen similia sunt duobus riuis ex uno fonte manantibus. fons autem sapientiae et religionis deus est, a quo sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et sicut abdicati hereditatem patris non adsecuntur et fugitiui inpuni
Abbreviated transcription (Latin):
est. qui & filius: idem dñs qui pr̃: ita nec drũ
nisi unus. quid enim faciet seruus: si młti dñi
ubi homo idem młtis pribus dñisq subiectus est :
ubi aiuis in multa dispersus. huc atq illuc perua¬
domicilio caret religio. cultus igitur deoꝵ ueri ẽe
nõ posuit: Eodem modo quo matrimoniũ dici
meretri s aͥd adultera noĩabit᷑. Aqua eĩm pudor.
castitas. fides ab est. uirtute careat necesse est
Si & religio deoꝵ impudica ẽ & incerta: quia
fide caret. quia honos ille  instabilis & incertus
caput atq origine nõ ht̃. quib rebus apparet.
ꝙͣ inter se coniuncta sint sapia & religio. sapia¬
spectat ad filios que exigit amorẽ. religio ad ser¬
uos que exigit ttmorẽ. Nam sic̃ illi pr̃em dili¬
gere debent & honorare: sic hi dnm colere aic
uereri. Deus aut̃ qui unuꝰ est. qm̃ utranq per¬
debemꝰ quia filĩ sumus. & timere quia sexui.

Expanded text:
est, qui et filius; idem dominus, qui et pater. est, qui et filius; idem dominus, qui et pater. nisi unus. quid enim faciet seruus, si multi domini ubi homo idem multis patribus dominisque subiectus est, ubi animus in multa dispersus huc atque illuc diuadomicilio caret. cultus igitur deorum ueri esse non possunt, eodem modo quo matrimonium dici meretrix aut adultera nominabitur: a qua enim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus caput atque originem non habet. Quibus rebus apparet quam inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapiespectat ad filios, quae exigit amorem, religio ad seruos, quae exigit timorem. nam sicut illi patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac uereri. deus autem, qui unus est, quoniam utramque perdebemus, quia filii sumus, et timere, quia serui.
Abbreviated transcription (Latin):
turnus pr̃. liber. satũnus pr̃. mars. ianus. qui¬
rinus pr̃: sic E hoc dicatꝰ ad unũ: quod sit naͣ
nõ patitur: ut sint unius hõĩs młti pr̃es. ex uno
eĩ procreat᷑: gͦ etĩa deos mstos contra nam ẽ.
põt uere pr̃ nõĩari: idem etiã dñs sit necesse
est: quia sic̃ põt indulgere ita etr̃a cohercere.
Pater ideo appellandus est quia nobis młta & ma¬
gna largit᷑. Dominus itaq castigandi ac prini:¬
endi ht̃ maximã potestatem: deum uoͣ eundẽ
ẽe qui sit pater iuris cuulis eõ demonstrat: Qis
statem. nec ĩmetito pr̃ familias dẽ. licet tm̃ filios
habeat: uidelic& nom̃ pr̃is. Complectit᷑ etiã seruos
manumittitꝰ tanꝙͣ seruus. & seruus liberatus
patroni nom̃ accepit tanꝙͣ filius. Quod si propte
rea p̾r familias noĩat᷑ ut apparet cum duplici po¬
testate preditũ: quia & indulgere debet: quia
pr est. & colgercere quia dñs. Ergo idem seruu

Expanded text:
tunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quitunus pater, Liber, Saturnus pater, Mars, Ianus, Quirinus pater siet ac dicatur ad unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. quis statem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruos,manu emittitur tamquam seruus et seruus liberatus patroni nomen accipit tamquam filrea paterfamilias nominatur, ut appareat eum duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et coercere, quia dominus; ergo idem servus
Abbreviated transcription (Latin):
& ad uñã sumam refertur. Deniq idem sũt doc¬
tores sapie. qui & dei sacerdotes. neç tamͣ mo¬
ẽ. sed quia ritus eius inmanus &indigitis ẽ. nõ
incorde aut inlingua sicut nr̃a quia uera ẽ: idar¬
co he insapientia religio & in religione sapĩa ẽr ex¬
go quia nõ põt segregari quia saper̃ nihil aliud
e. nisi deum uerum iustis & piis cultibus hono¬
rate. Multoꝵ aut deoꝵ cultus: nõ ẽ sẽcũdu naͣm
et hoc argumẽto colligi & comprehendib. Om̃em
deum qui ab hoĩe colitur necesse ẽ inter solenes
ritus &precationes pr̃em nũcupari. Nõ tm̃ ho¬
noris grͣa. ueꝵ enia q r̃onis. Et quod antiquior
est hõie: & quod uitã: salutem uictum. prestt
ut p̃r. Itaq ut iup̃t a precãtib pr̃ uocat᷑. S sa-¬
turnus. & Ianus. & liber. & ceteri deinceps:
quod lucilius indeoꝵ cõsilio ircidet. uti nemo
sit nr̃m quin aut p̾r optimus diuũ: atq nep¬

Expanded text:
et ad unam summam refertur; denique iidem sunt docet ad unam summam refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacerdotes. Nec tamen momutorum est, sed quia ritus ejus in manu et digitis est, non in corde, aut lingua, sicut nostra quae vera est. Idcirco et in sapientia religio, et in religione sapientia est. Ergo non potest segregari; quia sapere nihil aliud est, nisi Deum verum justis ac piis cultibus honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc argumento colligi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam rationis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus et Ianus et Liber et ceteri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut Nep
Abbreviated transcription (Latin):
na indulgentia fouet uult ꝓfecto grͣam sibi refer¬
ri & honorẽ dari. nec constar̃ homini rõ pieta:¬
tis põt. si celestibus bñficiis extiterit ingratus.
quod nõ ẽ utiq sapientis. qm̃ igitur ut dixi pħia
& religio deoꝵ disiuncta sũt longeq discreta . u¬
Siquidem aliisũt profexores sapĩe per quos utiq¬
ad deos nõ additur: alii religionis antistes per quos¬
uti sapere nõ discit᷑: ꝑparet nec illam ẽe uerã
sapiam. nec hãc religionem: id circo: nec pħia potu¬
it ueritatẽ comprehendere: nec religio deoꝵ rõ¬
nẽ sui. qua caret reddere. Uhi aũt sap̾ia cũ religi¬
one in separabili nexu coher&: utrũq ẽẽ uerum
necesse est: quia & incolendo sapere debemus
i scire quid nobis & quõ sit colendum & in sapi¬
endo coler ⁊ re & actu quod icierimus implere:
hi gͦ sapiã cum religione conungit᷑  Ibi s. ubi deus
colitur unus. ubi uita & actus om̃is ad unũ caput.

Expanded text:
na indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referna indulgentia fouet, uult profecto gratiam sibi referri et honorem dari, nec constare homini ratio pietatis potest, si caelestibus beneficiis extiterit ingratus, quod non est utique sapientis. quoniam igitur ut dixi philosophia et religio deorum diiuncta sunt longeque discreta, siquidem alii sunt professores sapiad deos non aditur, alii religionis antistites, per quos sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem. Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. Ubi autem sapientia cum religione inseparabili nexu cohaeret, utrumque verum esse necesse est; quia et in colendo sapere debemus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere. Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput
Abbreviated transcription (Latin):
dui ueri uistitiãq notescere. Ctatuebat eĩ deus
approqpinquãte ultimo tꝑe: ducẽ magtiũ celitus
mitere. qui eã perfido ingratoq populo ab la¬
tam ceteris nationib reuclaret. Qua de re
in hoc libro agrediar disputare. si prius osten¬
dero sapiam cũ religione sic cohexete ut diuel¬
li utrumq nõ possit᷑. deoꝵ cultus. ut inpͥore
liͦ docui nõ huisse: Papĩam. Nõ modo qr diui¬
num aĩal hoĩem tẽrenis fragilibusꝗ substernit.
sed quia nihil ibi disseritur quod proficiat ad
mores ex colendos uitamq formãdam: nec ht̃
inquisitionẽ aliquam ueritatis. sed fm moͦ ritũ
colendi: qui nõ officio mentis sed ministerio cor¬
poris constat: & ideo nõ ẽ illa religio iudicã¬
i sũmam pietatem nõ ht̃. nõ ẽ uera sapĩa. nam si
diuinitas que gubernat hũc mudum incredibili ẜ¬
bñficientia genus hoĩum substentat. & quasi pater¬

Expanded text:
dei ueri iustitiamque notescere. statuerat enim deus dei ueri iustitiamque notescere. statuerat enim deus adpropinquante ultimo tempore ducem magnum caelitus mittere, qui eam perfido ingratoque populo ablatam. exteris nationibus reuelaret. qua de re in hoc libro adgrediar disputare, si prius ostendero sapientiam cum religione sic cohaerere, ut diuelli utrumque non possit. Deorum cultus, ut in primo libro docui, non habet sapientiam, non modo quia diuinum animal, hominem, terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur quod pro- Sciat ad mores excolendos uitamque formandam; nec habet inquisitionem aliquam ueritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. et ideo non est illa uera religio iudicant summam pietatem non habet, non est uera sapientia. nam si diuinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat et quasi pater
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse cause cur tot ingeniis totq ip̃ibus sumo
studio ac labore quesitã nõ reperiret᷑. insi ẜ
qđ ẽa pħi extra fines suos quesierũt. Qui qm̃
peragratis & ex ploratis oibus: nusꝙ̃ hullam
sapiam comprehenderũt. & alicubi eẽ illem
necesse est. apparet ibi potissimũ esse querẽdam ubi
stultitie titulꝰ apparet. cuius uelamẽto deus ne
archanum sui diuini operis inpropatulo eẽt
thesautũ sapiẽ ac ueritats ab scondit. Unde so¬
leo mirari: quod cũ pythagoras & postea plato
amor̃ indagande ueritatis incensi ad egyptios
& magos & persas usq penetrassẽt ut eaꝵ rerũ
gentium ritus & sacra cognoscerẽt. Suspicabantur
ẽim sapiãm in religione uersari ad iudeos tm̃
nõ accesserũt penes quos tũc solos ꝑrat. & quo ta¬
cilius ire potuissent sed aduersos ẽẽ arbitror di-¬
uina ꝓuidentia ne scire possẽt ueritatem: quia
ño dũm fas erat alienigenis homĩbh religionẽ

Expanded text:
fuisse causae cur tot ingeniis totque temporibus summo fuisse causae cur tot ingeniis totque temporibus summo studio ac labore quaesita non reperiretur, nisi quod eam philosophi extra fines suos quaesierunt? qui quoniam peragratis et exploratis omnibus nusquam ullam sapientiam conprehenderunt et alicubi esse illam necesse est, apparet ibi potissimum esse quaerendam ubi stultitiae titulus apparet: cuius uelamento deus, ne arcanum sui diuini operis in propatulo esset, thensaurum sapientiae ac ueritatis abscondit. unde equidem soleo mirari, quod cum Pythagoras et postea Plato amore indagandae ueritatis incensi ad Aegyptios et Magos et Persas usque penetrassent, ut earum gentium ritus et sacra cognoscerent — suspicabantur enim sapientiam in religione uersari —, ad Iudaeos tantum non accesserint, penes quos tunc solos erat et quo facilius ire potuissent. sed auersos esse arbitror diuina prouidentia, ne scire possent ueritatem, quia nondum fas erat alienigenis hominibus religionem
Abbreviated transcription (Latin):
prehendi. Nam põstilloꝵ seꝑtem sapiẽtiũ głam
incredibile est: quãto studio inquirende uexi¬
tatis grecia om̃is exarserit: ac primũ nom̃ ĩp̃m
sapie artogans putauerit. seq nõ sapientes : sed
studiosos sapie uocauerũt. quo facto. E illos qui
temere sapie sibi nõm ascuierãt erroris stultitieq
dãnant᷑ &se quoq ip̃os ignoratie: quã quidem
nõ diffitebant᷑. Nam ubicumq reꝵ na ingenii
eoꝵ qrͣ manus opposuerat. ne xonem possent
aliqu̾a reddere: testificati solebãt: nihil scire se:
mhil cernere: unde m̃łto sapiẽtiores ĩnueniunt᷑.
qui se aliqua exparte uiderũt. ꝙͣ illi qui se¬
sapere crediderãt. Quare si neq illi fuere
sapiẽtes qui sũt appellati. neq posteriores qui
noͣ dubitauerũt insipientia confiteri. quid su-¬
perest. niꝰut alibi querẽda sit sapia. qr nõ elt
ubi querebat᷑ inuenta. quid aũt putemus

Expanded text:
prehendi. Nam post illorum septem sapientum gloriam, prehendi. Nam post illorum septem sapientum gloriam, incredibile est, quanto studio inquirendae veritatis Graecia omnis exarserit. Ac primum, nomen ipsum sapientiae arrogans putaverunt, seque non sapientes, sed studiosos sapientiae vocaverunt. Quo facto, et illos, qui temere sapientum sibi nomen asciverant, erroris stultitiaeque damnaverunt, et se quoque ipsos ignorantiae, quam quidem non diffitebantur. Nam ubicumque rerum natura ingeniis eorum quasi manus opposuerat, ne rationem possent aliquam reddere, testificari solebant, nihil scire se, nihil cernere. Unde multo sapientiores inveniuntur, qui se aliqua exsapere crediderant. Quare si neque illi fuere sapientes qui sunt appellati neque posteriores qui non dubitauerunt insipientiam confiteri, quid superest nisi ut alibi sit quaerenda sapientia, quia non est ubi quaerebatur inuenta? quid autem putemus
Abbreviated transcription (Latin):
aliqñ publicum ꝙͣ uis ad paucos redactum: tam̃ y
uim suã retineret. Possent ei fortasse pauci illi
uligenio uł auctoritate. uł assiduis hortamẽtis li-¬
berare populum uitiis & erroribus. Sed adeo into¬
tum sapĩa occiderat: ut ex ĩp̃a nors arrogantiã.
nullũ eoꝵ qui uocarent᷑: ⁊e apparet fuisse sapiete.
nͣalib credere ac disputare sũt ausi sapiẽtes hri
appellariq metuerũt. O miserũ calamito sumq
seculli: quo per orbem totũ: septem soli fuerũt. ꝗ
hõiu uocabulo cierent᷑. Nemo enĩ iure põti
homo dici. nisi qui sapiẽs ẽ. sed si ceteri om̃i ꝓtetᷤᷤ
ip̃os stulti fuerũt ne illi quidem sapientes. Qia
nemo ẽẽ sapiens: uere iudicio itultoꝵ põt. Adeo
ab his ab fuit sapĩã. ut ne postea quidem increscẽ¬
te doctrina: & multis magnisq ingeniis inid ip̃m
semper intentis: nõ potuerit perfici ueritas ac con¬

Expanded text:
aliquando publicum quamuis ad paucos redactum tamen aliquando publicum quamuis ad paucos redactum tamen uim suam retineret. possent enim fortasse pauci illi uel ingenio uel auctoritate uel adsiduis hortamentis liberare populum uitiis et erroribus. sed adeo in totum sapientia occiderat, ut ex ipsa nominis adrogantia nullum eorum qui uocarentur appareat fuisse sapientem. naturalibus quaerere ac disputare sunt ausi, sapientes haberi appellarique meruerunt. O miserum calamitosumque saeculum, quo per orbem totum septem soli fuerunt, qui hominum vocabulo cierentur; nemo enim potest jure dici homo, nisi qui sapiens est. Sed si caeteri omnes, praeter ipsos, stulti fuerunt, ne illi quidem sapientes, quia nemo sapiens esse vere judicio stultorum potest. Adeo ab his abfuit sapientia, ut ne postea quidem increscente doctrina, et multis magnisque ingeniis in id ipsum semper intentis, potuerit perspici veritas et com
Abbreviated transcription (Latin):
poralib quesierũt. quia morti corpus om̃e subictum
est. In secuta ig̾ huiusmo religiones iniustitia dx
impietas sicuti fuerat cexiecessẽ: desierũt & eĩm ẜ¬
uultus suos incellũ tollẽr: sed deorsum mẽtes hoiu
depresse terrenis ut religionib: sic ho bonis inhe¬
rebãt secutum ẽ dissidiũm gn̾is humani: & tra.¬
us & nefas om̃e: quia spretis eternis atq incor-¬
ruptis bonis que sola debent ab hõĩe concupisci:
tpͣa & breuia maluerũt: maiorq hõibus ad malum
fides fuit. qui prauũ recto quia presentius fue¬
rat pretulexũt. si humanã uitam prioribus seculis
inclarissima luce uersatã: caligo ac tinebre es̃¬
prehenderũt. & quod huit prauitati cõgruens
exat. postꝗͣ sublata sapĩa est: tũc demũ sibi hoĩes
sapientiũ nom̃ uindicare ceperũt. Tum aũt ne¬
mno sapiens uocabat᷑. cum om̃s erãt. Utinã nom ill

Expanded text:
poralibus quaesierunt; quia morti corpus omne subjectum poralibus quaesierunt; quia morti corpus omne subjectum est. Insecuta est igitur hujusmodi religiones injustitia et impietas, sicuti fuerat neuultus suos in caelum tollere, sed deorsum mentes hominum depressae terrenis ut religionibus, sic etiam bonis inhaerebant. secutum est discidium generis humani et fraus et nefas omne, quia spretis aeternis atque incorruptis bonis, quae sola debent ab homine concupisci, temporalia et breuia maluerunt maiorque hominibus ad malum fides fuit, qui prauum recto, quia praesentius fuerat, praetulerunt. sic humanam uitam prioribus saeculis in clarissima luce uersatam caligo ac tenebrae conprehenderunt: et quod huic prauitati congruens erat, postquam sublata sapientia est, tunc demum sibi homines sapientium nomen uindicare coeperunt. tum autem nemo sapiens uocabatur, cum omnes erant: utinamque nomen illut
Abbreviated transcription (Latin):
OIANTl mihi & animo meo
sȩpe reputati priotẽ illura gn̾is hu¬
mani st̾atum. & mixũ pariter Ex
indignum uideri sol&. quod iniꝰ
secułi stultitia religiones narias
suscipientis deosq młtos ẽẽ creden¬
tis. intantã subito ignorantiã sui
uentum ẽ. ut ablatã ex oculis ueri
ret᷑. hominib nõ incelo sũmum bonũ querentibus
sed intera. Quã ob cãm profecto seculoꝵ ueteꝵ¬
mutata felicitas ẽ. Cepetũt eñĩ relicto parente: &
constitutor oĩum deo: insensibilia digitoꝵ figmẽta
uenerari. Que prauitas quid effecerit aut ꝗd
maloꝵ attulerit pes ip̃a declarat. Auersi nanq a
sũmo bono: quod idem bt̃m & sempiternũ eit.
qui uideri: tangi. comprehendi nõ põt: ut aunetus¬
tibus ei bono cõgruẽtibus que sũt eque ĩmõtales
ad hos coruptos & fragiles deos lapsi atꝗ studen¬
tes. his rebus quibus solum corpus ornat᷑ ałr dec
tat᷑. mortem sibi perpetuã cũ diis & cum bonis cor¬

Expanded text:
anti mihi et cum animo meo saepe reputanti priorem illum generis humani statum et mirum pariter et indignum uideri solet, quod unius saeculi stultitia religiones uarias suscipientis deosque multos esse credentis in tantam subito ignorationem sui uentum est, ut ablata ex oculis ueritretur, hominibus non in caelo summum bonum quaerentibus, sed in terra. quam ob camutata felicitas est. Coeperunt enim, relicto parente et constitutore omnium Deo, insensibilia digitorum suorum figmenta venerari. Quae pravitas quid effecerit, aut quid malorum attulerit, res ipsa declarat. Aversi namque a summo bono, quod ideo beatum ac sempiternum est, quia videri, tangi, comprehendi non potest, et a virtutibus ei bono congruentibus, quae sunt aeque immortales, ad hos corruptos et fragiles deos lapsi, et studentes iis rebus, quibus solum corpus ornatur, alitur, delectatur, mortem sibi perpetuam cum diis et cum bonis cor
Abbreviated transcription (Latin):
ultum tam̃ niobis exercitatio illa fictaꝵ litum rõtulit
ut nũc maiot̾e copia &x facultate dicendi: cãma ueritatis
peroremus que licet possit sine eloquẽtia desendi ut est
amiultis sepe defenda. tam̃ claritate ac nitore ser monis
illustranda: & quodã modo disserẽla est. ut potẽnus in
aĩos influat &xui sua insiructa & luce ot̃otas ornata.
De religione itaq nob ⁊ebusꝗ diuinis instituit᷑ disputatĩo
Nam si quidã maximi oratores profexionis sue q̃i uetera¬
ni. decutsis opetib actõnum fuaꝵ posttemo se pħie
tradiderũt: eamꝗ sibi ⁊cquiẽ laboꝵ iustissimã ꝓutaue

Expanded text:
ultum tamen nobis exercitatio illa fictarum litium contulit, ut nunc majore copia et facultate dicendi causam veritatis peroremus: quae licet possit sine eloquentia defendi, ut est a multis saepe defensa; tamen claritate ac nitore sermonis illustranda, et quodammodo disserenda animos influat et ui sua instructa et luce orationis ornata. de religione itaque nobis rebusque diuinis instituitur disputatio. nam si quidam maximi oratores professionis suae quasi ueterani decursis operibus actionum suarum postremo se philosophiae tradiderunt eamque sibi requiem laborum iustissimam put
Abbreviated transcription (Latin):
Post hec aꝑientur inferi & resurgẽt mõtui
equib iudiciũ magnũ idẽ ipe rex ac deus
faciet. cui sumus pr̃ & iudicãdi & regnãdi
dabit sũmã potestatem de quo iudicio &
regno apud erithreã sibyllã sic inuenit᷑¬

Expanded text:
Post haec aperientur inferi, et resurgent mortui: de quibus judicium magnum idem ipse rex ac Deus faciet, cui summus pater, et judicandi, et regnandi dabit maximam potestatem; de quo judicio et regno apud Erythraeam Sibyllam sic invenit
Abbreviated transcription (Latin):
fint om̃ia uł gerant᷑: cuius siñe auctot est de moetitꝰ
cõfirmato epicũrus. sed antea pythagoras: qui deos in
dubium uocauit. & postea diagoras qui excludit. ox
alii nõ nlłi qui nõ putauerunt deos esse. quid ali¬
ui effecetũt nisi ut nlła ẽe prouidentia putaret᷑

Expanded text:
sint omnia vel regantur. Cujus sententiae auctor est Democritus, sint omnia vel regantur. Cujus sententiae auctor est Democritus, confirmator Epicurus. Sed et antea Protagoras, qui deos in dubium vocavit; et postea Diagoras, qui exclusit; et alii nonnulli qui non putaverunt deos esse; quid aliud effecerunt, nisi ut nulla esse providentia putaretur?
Abbreviated transcription (Latin):
moda na pigeat ad percipiendã sapĩe disciplinã lees¬
qoat᷑ audusdi patiẽtiam cõmodate. Nulti em̃ sugeesti¬
tuonib uanis pertinaciter inherentes obolurat se cõtra
manifestam ueritatem nõ tam de suis religionib qͣl
preferũt bñmeriti ꝙͣ de se male. Qui cum habeãt
iter rectum deuios sequũt᷑ amstactus. platium dese¬
est ne ꝯtra se pugnẽt. uelintq se tande ab inueteta¬
tie exrorib liberati. quod utiq faciẽt: si q̃t srnt nati
aliqn peruiderĩt. Nec eĩm prauitatis ist ca. ignoratio
sui quã siquis cognita rieritate discasserit. sciet quo tefe¬
tenda &x quẽ ađ moclum sibi uita degetida fit: Cuius
sc̃e suma breuiter circumscribo: ut neq religio ulla
siedsis apia suscipienda sit: nec ulla sine teligiõne probã
putaus ad eo necessatium ab illa questione principrũ su¬
mere que uidetur prima esse natura: sit ne proui¬
dentia que rebus om̃tib consulat: an fortuita uł fcta

Expanded text:
percipiendam sapientiae disciplinam legendi uel audiendi patientiam commodare. multi enim superstitionibus uanis pertinaciter inhaerentes obdurant contra manifestam ueritatem, non tam de suis religionibus quas praue adserunt bene meriti quam de se male. qui cum habeant iter rectum, deuios secuntur anfractus, planum deseest ne contra se pugnent, velintque se tandem ab inveteratis erroribus liberari: quod utique facient, si, quare sint nati, aliquando perviderint. Haec enim pravitatis est causa, ignoratio sui; quam si quis, cognita veritate, discusserit, sciet quo referenda, et quemadmodum sibi vita degenda sit. Cujus scientiae summam breviter circumscribo: ut neque religio ulla sine sapientia suscipienda sit, nec ulla sine religione probandaputavi adeo necessarium ab illa quaestione principium sumere, quae videtur prima esse natura: sitne providentia, quae rebus omnibus consulat; an fortuitu vel facta
Abbreviated transcription (Latin):
ne fuit paucoꝵ hoĩum praua senitiẽtiuta tedarguere
mẽdacia testimonio populoꝵ atq getitilium in hac una
te nõ dissidentiũ. Nemo ẽ eñti tam rudis tam feris
morib. qui nõ oculos suos in celum tollens: tam o¬
si nesciat cuius prouidentia regat᷑ hoc om̃e quod
cetnit᷑ nõ aliquã tam̃ ẽȩ intessĩgat. ex ip̃a reꝵ ma¬
onitudine: motu. dispositõe. constantia. utilitate ł
pulcͥtitudine temperatione: nec posse ficri quin id qđ
mitabili ⁊õne cõstat. nisi cõsilio maiore aliquo sit in¬
structum. & giobis itaq facillimũ ẽ exequi hanc partem
qualibet copiose. Sed quia młtumi int̾ fħos agitata res
est. &̵ prouidentiam tollentibus satis tesponsum uidet᷑
ab hõibus argutis & eloquẽtb & de solextia diuine
prouidentie per potum hoc opus quod suscepimus spatsim
dicere nos necesse est: omiltamus m p̃nti hãc questio¬
nem que cum cetetis sic coheret ut nihil uideatũr¬

Expanded text:
ne fuit paucorum hominum prave sentientium redarguere mendacia testimonio populorum atque gentium in hac una re non dissidentium. Nemo est enim tam rudis, tam feris moribus, qui oculos suos in coelum tollens, tametsi nesciat cujus Dei providentia regatur hoc omne quod cernitur, non aliquam tamen esse intelligat ex ipsa rerum magnitudine, motu, dispositione, constantia, utilitate, pulchritudine, temperatione: nec posse fieri quin id, quod mirabili ratione constat, consilio majori aliquo sit instructum. Et nobis utique facillimum est exequi hanc partem quamlibet copiose. Sed quia multum inter philosophos agitata res est, et providentiam tollentibus satis responsum videtur ab hominibus argutis et eloquentibus, et de solertia divinae providentiae per totum hoc opus, quod suscepimus, sparsim dicere necesse est; omittamus in praesenti hanc quaestionem, quae cum caeteris sic cohaeret, ut nihil
Abbreviated transcription (Latin):
sũt & lucida ut magis mitum eẽ uideat᷑. tam ob¬
scuram uideri homibh uetitatẽ: & his precipue qui
sapientes uulgo putant᷑: uł quod tantũta instituẽli hoĩes
cipinig uhos est ab crrore quo sũt mpliti ad rechoten
uiã reuociui quod si fuczimꝰ ut sţero assequaipti tinctemꝰ
uos ae ip̃m dodtme ubectimũ ac plegnssinũ fontẽ quuiꝰ¬

Expanded text:
t et lucida, ut magis mirum esse uideatur tam obt et lucida, ut magis mirum esse uideatur tam obscuram uideri hominibus ueritatem et iis praecipue qui sapientes uulgo putantur, uel quod tantummodo instituendi nobis homines erunt hoc est ab errore quo sunt implicati ad rectiorem uiam reuocandi. quod si fuerimus ut spero adsecuti, mittemus eos ad ipsum do
Abbreviated transcription (Latin):
ter se magna.cõcertatione dissideãt: secumq ip̃i ple¬
rumq discordent apparet coꝵ iter nequaꝙͣ ẽe dire¬
ctum. Si quidẽ sibi quiq ut est libitum prõprias uias
impresserũt: cõsusionem ꝗ magnã inquizentib ueritatẽ
reliquerũt. Nobis aũt qui sacramẽtur teligionis accepi¬
mus cum sit ueritas teuelata diuinitus cũ doctorẽ
sapĩẽ. ducemq uittutis deum sequam᷑: uniu̾sos fine
ullo discrimine uł sexus uł cittis ad geleste pabulũ
cõuocamus. Nullus ãt suuioͥ aĩo cib ẽ ꝙͣ cog̾tio
ueritatis. cui asscrende atq illusttãde septem uo¬
lumĩa destinauimus ꝙuis castes ifiniti pone sit¬
epis & imensi ut siquis hec dilatate atq excqui ꝓ¬
plenissime rielit: tãta illi teꝵ copia exuberet at nec
libri modum nͥ finẽ ⁊eperiat or̃o. Ced idcuco nob
breuit̾ oĩa colligemus quod allatuti sumus tam clara¬

Expanded text:
ter se magna concertatione dissideant secumque ipsi pleter se magna concertatione dissideant secumque ipsi plerumque discordent, apparet eorum iter nequaquam esse directum, siquidem sibi quisque ut est libitum proprias uias inpresserunt confusionemque magnam quaerentibus ueritatem reliquerunt. nobis antem qui sacramentum uerae religionis accepimus cum sit ueritas reuelata diuinitus, cum doctorem sapientiae ducemque uirtutis deum sequamur, uniuersos sine ullo discrimine uel sexus uel aetatis ad caeleste pabulum conuocamus: nullus enim suauior animo cibus est quam cognitio ueritatis. cui adsereudae atque inlustrandae septem uolumina destinavimus, quamuis ea res infiniti sit paene operis et inmensi, ut si quis haec dilatare atque exsequi plenissime uelit, tanta illi rerum copia exuberet, ut nec libri modum nec finem reperiat oratio. sed nos idcirco breviter omnia colligemus, quod ea quae adlaturi sumus tam clar