comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutẽ in se scĩficationis suscipiunt.
ac deinde quam contment in se sc̃i¬
ficationẽ conferunt. ut sint ex scĩfi¬
catione scĩficantia. atq hec ex sua
sibiq celitus indita scĩficatione con¬
ferant. quod illa ꝑhec ex sola horũ
significatione conferre consueuerant.
P assio namq saluatoris. quȩ primo
loco sacramenta gr̃e ad effectum sa-¬
lutis scĩficat. mediantib istis etiam
illa prioris temporis sacramenta scĩ¬
ficabat. ut eadem c̃ẽt salus & his qͥ
recta fide signa futurorũ in illis ue¬
nerati sunt. & his qui effectum sa¬
primi temporis sacramenta quȩ
sub naturali lege erant. & ea que
uel sub lege scripta. uel sub gr̃a in¬
stituta sunt sacramenta interẽẽ
ꝑspicimus. quod illa uoluntatis ma-¬
gis ẽẽ uidentur. ista necessitatis. Ii¬
la ex uoto celebrata sunt. ista ex p̃¬
cepto. Neq estimandum est illa pri-¬
ma naturalis legis sacramenta. siue

Expanded text:
virtutem in se sanctificationis suscipiunt, virtutem in se sanctificationis suscipiunt, ac deinde quam continent in se sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque haec ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant, quod illa per haec ex sola horum significatione conferre consueverant. Passio namque Salvatoris quae primo loco sacramenta gratiae ad effectum salutis sanctificat, mediantibus istis etiam illa prioris temporis sacramenta sanctificabat, ut eadem salus esset, et his qui recta fide signa futurorum in illis venerati sunt, et his qui effectum saprimi temporis sacramenta quae sub naturali lege erant, et ea quae vel sub lege scripta, vel sub gratia instituta sunt sacramenta interesse perspicimus, quod illa voluntatis magis esse videntur, ista necessitatis. Illa ex voto celebrata, ista ex praecepto. Neque enim existimandum est illa prima naturalis legis sacramenta, sive
Abbreviated transcription (Latin):
tis naturał legis.
ost fidem de sacramentis
fidei tractare debemꝰ. Sa¬
cramenta ab initio ad re-¬
staurationẽ & curationem hominis
instituta sunt. Alia sub naturali le-¬
ge. alia sub scripta lege. alia sub gr̃a.
Et in his que semꝑ tempore posterio¬
ra fuerunt. effectu gr̃ę spiritualis
digniora inueniuntur. Omĩa enim
ilła suꝑioris temporis sacramenta.
siue sub naturali lege. siue sub scrip¬
ta signa quedam fuerunt & figu¬
rȩ eoꝵ quȩ nunc sub gr̃a exhibita
sunt sacramentorũ. & ideo effectũ
spiritualem quẽ suo tempore oꝑaban¬
tur posita pro istis. illa uirtute &
scificatione oꝑabantur quã sump-¬
serunt ab istis. Si quis igitur sacra¬
menta priora effectum scĩficationis
habuisse negauerit. non michi recte
sequentium indubitant̃ preferimꝰ.
quod illa & iusibilia signa uisibiliũ fue¬
ĩista uero cum sint ipsa quidem ui¬
sibilia. tantummͦ iuisibilis gr̃e signa
& sacramenta existunt. Ideo sacra¬
menta gr̃e primũ ꝑ benedictionem.

Expanded text:
tis naturalis legis. Post fidem de sacramentis fidei tractare debemus. Sacramenta ab initio ad restaurationem et curationem hominis instituta sunt; alia sub naturali lege, alia sub scripta lege, alia sub gratia. Et in his semper quae tempore posteriora fuerunt, effectu gratiae spiritualis digniora inveniuntur. Omnia enim illa superioris temporis sacramenta, sive sub naturali lege, sive sub scripta; signa quaedam fuerunt et figurae eorum quae nunc sub gratia exhibita sunt sacramentorum. Et ideo effectum spiritualem quem suo tempore operabantur, posita pro istis; illa virtute et sanctificatione operabantur, quam sumpserunt ab istis. Si quis igitur sacramenta priora effectum sanctificationis habuisse negaverit, non mihi recte sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia, et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint ipsa quidem visibilia, tantummodo invisibilis gratiae signa et sacramenta existunt. Ideo sacramenta gratiae, primum per benedictionem
Abbreviated transcription (Latin):
ita etiam illa quȩ postmodum in
excellentia contemplacionis dniinȩ
manifeste reuelabitur. minorẽ neces¬
se ẽ conficeamur. Cognouit ergo cre¬
atorem suum homo. non tamen ita
excellenter. sicut postea cognoscere
debuissec si ꝑstitisset. Sicut enim mn¬
obedientia hominis ꝑ subsequentẽ
ignorantiam primȩ cognitioni mul¬
tum abstulit. sic eidem cognitioni
si in obedientia homo ꝑstitisset. ꝑ
subsequentẽ reuelationẽ plurimũ ad¬
dendum fuit. Modum uero diume¬

Expanded text:
ita etiam illa quae postmodum in ita etiam illa quae postmodum in excellentia contemplationis divinae manifeste revelabitur, minorem necesse est confiteamur. Cognovit ergo creatorem suum homo, non tamen ita excellenter sicut postea cognoscere debuisset si perstitisset. Sicut enim inobedientia hominis per subsequentem ignorantiam primae cognitioni multum abstulit, sic eidem cognitioni si inobedentia homo perstitisset per subsequentem revelationem plurimum addendum fuit. Modum vero
Abbreviated transcription (Latin):
uidere debuerat. quia homo peccan-¬
do non ꝑdidit. id cuco postmodũ ds̃¬
illum ꝑ scͥpturas suas de eiusmodi eru¬
dire non curauit. De scientia uero
ammnȩ sola idcirco homo cum repara-¬
primũ hominẽ habuisse du-¬
bium non est. qm̃ si pro uita tempo¬
rali conseruanda in rebus transito¬
riis tam magnam scientiam accepit.
multo magis pro uita ecerna adipis-¬
cenda excellentiorem & habundan¬
tiorem in celestib cognitionẽ habere
debuit. Cognouit ergo homo creato¬
rem suum. non ea cognitione quȩ
foris ex auditu solo ꝑcipitur. s ea po-
qus que intus ꝑ aspirationẽ mini¬
stratur. Non ea qua ds modo a cre¬
dentib absens fide queritur. sed ea
qua tunc ꝑ presentiam contempla¬
tionis scienti manifestus cernebatur.
Sciendum tamen est quod ad illã pri¬
mam cognitionem hominis quam
de creatore suo habuit. sicut maiorẽ
& certiorem illa cognitione quȩ nũc
in sola fide constat ueraciter dicimꝰ:

Expanded text:
idere debuerat quia homo peccanidere debuerat quia homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas suas de ejusmodi erudire non curavit. De scientia vero animae sola idcirco homo cum reparaprimum hominem habuisse dubium non est. Quoniam si pro vita temporali conservanda in rebus transitoriis tam magnam scientia accepit, multo magis pro vita aeterna adipiscenda excellentiorem et abundantiorem in coelestibus cognitionem habere debuit. Cognovit ergo homo creatorem suum, non ea cognitione quae foris ex auditu solo percipitur, sed ea quae potius intus per inspirationem ministratur. Non ea quidem qua Deus modo a credentibus absens fide quaeritur; sed ea qua tunc per praesentiam contemplationis scienti manifestius cernebatur. Sciendum tamen est quod illam primam cognitionem hominis quam de creatore suo habuit, sicut majorem et certiorem illa cognitione quae nunc in sola fide constat, veraciter dicimus:
Abbreviated transcription (Latin):
uisibilium om̃rum quȩ cum homine
& propter hominẽ facte erant. ꝑfectã
cognitionẽ hominẽ accepisse nullidu¬
bium ẽẽ debet. quantum uidelicet.
sue ad animȩ eruditionẽ. siue ad cor¬
poralis usus necessitudinẽ ꝑtinere ui¬
debatur. Nam. id circo & ipse creator
non a se aut ab angło aliquo singu¬
lis quibq animalib. sed ab homine
nomina formari uoluit. ut manife¬
ste ostenderet quod singuloꝵ naturã
& usum & officia ex insita sibi homo¬
ratione agnouit. Quȩ enim propter
illum creata erant. ab illo regenda
& disponenda erant. & id circo hoꝵ
om̃ium ds illi & scientiam tribuit: &
prouidentiam reliquit. Ait namq
Curam & enim boum & prouidentiã
ceceroꝵq animaliũ ds homini reliqͥt.
ut dñationi ilhus subicerentur. & ra¬
tione illus regerentur. ut a quib de¬
buerat obsequiũ acciꝑe. sciret etiam
illis necessaria prouidere. Hanc aũ
scientiã quẽadmodum & illam qua
carnis suȩ commoda & necessaria pro-¬

Expanded text:
visibilium quae cum homine et propter hominem factae erant, perfectam cognitionem hominem accepisse nulli dubium esse debet, quantum videlicet sive ad animae eruditionem, sive ad corporalis usus necessitudinem pertinere videbatur. Nam idcirco ipse creator non a se aut ab angelo aliquo singulis quibusque animalibus, sed ab homine nomina formari voluit, ut manifeste ostenderet quod singulorum naturam et usum et officia ex insita sibi ratione homo agnovit. Quae enim propter illum creata erant, ab illo regenda et disponenda erant, et idcirco horum omnium Deus illi et scientiam tribuit et providentiam reliquit. Ait namque Curam etenim bonum et providentiam caeterorum animalium Deus homini reliquit, ut dominationi illius subjicerentur, et ratione illius regerentur, ut a quibus debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis necessaria providere. Hanc autem scientiam quemadmodum et illam qua carnis suae commoda et necessaria prov
Abbreviated transcription (Latin):
que ex uoluntate dei temporalia &
musibilia sunc: sccła sunt post
prima. Quȩ temporalia & uisibilia:
tercia post scł̃a. & in ipsis uisibilib
quȩ rationalia sunt: propinquiora
sunt inuisibilibꝰ quia in ipso mui¬
sibilia sunt quod rationalia sunt.
Ponunt᷑ ergo primo loco cause pͥmor¬
diales & inusibiles & increate cre¬
andorũ omium. in mente chiuma.
Scd̃o loco angłica natura inuisibił
quidẽ sed creata. Tertio loco huma¬
na uisibilis & creata. scđm aliquid
Quarto loco creatura corporea in co¬
to uisibilis & in toto temporalis.
Post primas ergo causas increatas &
inuisibiles. exibit consideratio & ꝓ
cedet ad angłicam naturã ratio¬
nalẽ & inuisibilem. deinde ad hu¬
manam uisibilẽ & rationalẽ de
qua propositum pͥmum fuit ut
consũ metur. Nam de uisibilib qͥ¬
dem quȩ postrema sunt idcirco
primã ꝓpositionẽ fecimus. ut de
hus quȩ parent ad latentiũ cogni¬
tionẽ humanã mentẽ cõmodiꝰ du¬
ceremus. Incipit quinta pars de

Expanded text:
Quae ex voluntate Dei temporalia et invisibilia sunt secunda sunt post prima, quae temporalia et visibilia tertia post secunda. Et in ipsis visibilibus quae rationalia sunt propinquiora sunt invisibilibus, quia in ipso invisibilia sunt quae rationalia sunt. Ponuntur ergo primo loco causae primordiales et invisibiles et increatae creandorum omnium in mente divina. Secundo loco angelica natura invisibilis quidem sed creata. Tertio loco humana visibilis et creata, secundum aliquid Quarto loco creatura corporea in toto visibilis et in toto temporalis. Post primas ergo causas increatas et invisibiles exibit consideratio, et procedet ad angelicam naturam rationalem et invisibilem. Deinde ad humanam visibilem et rationalem, de qua propositum primum fuit ut consummetur. Nam de visibilibus quidem quae postrema sunt idcirco primam propositionem fecimus, ut de his quae patent ad latentium cognitionem humanam mentem commodius duceremus. PARS QUINTA. DE
Abbreviated transcription (Latin):
illam assercionẽ ꝓbare uolumꝰ qd̃
concinua fuerit eius oꝑatio. dicere
poterimꝰ. quod prima die lucẽ in
exortu ipsiꝰ dici fecit. deinde ut cur¬
su suo diem noctemq distinguer&e
primũ de oriente ad occasum. & rur¬
sum de occidente ad ortum direxit.
nec solu̾modo opus eius fuisse qd̃
lux facta est. sed quod directa ip¬
so gubernante & dirigente cursũ
expleuit. Fodem modo de sccła die
dicetur. qͣndo firmam̃tũ factũ est.¬
& circum actionis ꝑpetue p̃ceptũ si-¬
mul & legem accepit. Hoc etiam de
tercia. quarta. quinta. uel sexta die
prout ratio dictauerit exquiret.
quisqͥs huius partis assertionẽ ele-¬
gerit. Si cui autẽ ista int̾pretatio
nimis obscura uidebitur. maxime
qd̾ de motu firmam̃ti necdũ rata
sit assertio. ad illã alteram quam
ꝓposiumꝰ recurrat expositionẽ
que facilior est. & se ꝓmtius ad in¬
telligendum cõmodat rationi. Di¬
cet igit᷑ dm̃ sex dieb oꝑatum. & sep¬

Expanded text:
illam assertionem probare volumus, quod illam assertionem probare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et sep
Abbreviated transcription (Latin):
erat aqua priusquã in uinũ mu-¬
tata ẽ. ut non aliud fieret. qđ po¬
tius exhibitum ẽ. sed de eo ipso qd̾
ante ulius habebatur. Ita de reb
dubiis nemo est qui possit aliqͥd
lo oꝑatꝰ ẽ siue alio qͦlibet modo.
olum adhuc illud de
oꝑatione primȩ diei inqͥ¬
rendum restat. si ds lucẽ in primo
exortu eiꝰdem diei idẽ primȩ cre¬
auit. cum nichil eadem die aliud
fecisse legatur quam lucẽ. utrũ ne uss
ad exortũ sequentis diei qnͣdo fir¬
mam̃tũ fecit ab oꝑe cessasse. cre¬
dendus sit. cũ scͥptura. septima eum
die demũ requieuisse testat᷑. Eui que¬
stioni gemina responsione obiua¬
mus. Aut enĩ dicemus dm̃ in illis
sex dieb oꝑationẽ suã ita continua
ꝑseuerantia ꝓduxisse. ut nullo tẽ¬
poris interuallo ab oꝑando desie¬
rit. aut ita sex dieb oꝑatum. ut
nullũ quidẽ diem in oꝑando inter¬
miserit. non quod nullo temporis
spacio oꝑari cessauerit. E siquidem

Expanded text:
erat aqua priusquam in vinum muerat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid lo operatus est, sive alio quolibet modo. Solum adhuc illud de operatione primae diei inquirendum restat: si Deus lucem in primo exortu ejusdem diei, id est primae creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatum, ut nullum quidem diem in operando intermiserit; non quod nullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem
Abbreviated transcription (Latin):
factus est.
MyR ds prius lucẽ facere uoluit
ad illuminandũ mundũ. anceꝗͣ
solem crearet. ope uicaria precur¬
rentẽ. donec ueniret quod ꝑfectũ
Sest. & sunt qui querant quid de
illa luce factum sit. ꝓpterea quod
Siam nulla qus uestĩgia repꝑiri
possunt. ex quo solis claritas illux¬
it. Alii dicunt disꝑsam ꝑ ampla
aeris spacia uim lucendi & illum:¬
nandi amisisse. suꝑesse tam̃ adhuc
quasdam tenues reliquias que in
ambitu firmam̃ti intrinsecꝰ huc
illucq sparsim diligentius intu¬
entib nocte demonstrentur. die
uero maiori eas ne uideri ualeant
solis daritate abscondi. Sic quiq
suas opiniones prout possibile ẽ
confingunt. Sed quis scit si ipsa ea¬
dem lux postea in solis substantiã
translata sit. & ampliata claritate
formam meliorẽ acceꝑit. quẽadmo¬
dum in nuptiis iħc de aquis ui-¬
num fecit. ut reformationis statũ
in melius. & restaurationis sacra¬
mentũ demonstraret: Nam quod¬
erat lux ancequã sol factus ẽ. hoc

Expanded text:
factus est. Igitur Deus prius lucem facere voluit ad illuminandum mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem, donec veniret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propterea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol factus est; hoc
Abbreviated transcription (Latin):
e angłoꝵ natura post alia
quȩ dicta sunt de mundi
exordio. & idcirco premissa
sunt ut de uisibilib ad inuisibilia
conscendamus. questionẽ proponitiᷤ
quando creati sunt angłi. & quales
facti sunt dum conderentur pͥmũ.¬
ac deinde quales effecti sunt dum
diuiderent᷑ auersione & conuersiõe.
& qͦmͦ dispositi sunt dũ iudicarent᷑
dampnacione & głificatione. & de
numero. & de ordinib & de excellen-¬
dia & differentia donoꝵ. & de offi¬
one & gubernatione dei in illis. &
multa alia quȩ consequunt᷑ ad il¬
la & quȩ continentur in illis. Prop¬
terea nos oportet de multitudine
rerum lacentiũ scdm nram possi¬
bilitatem doccrinam formare. & ñ
ꝓmittere quod consequi ñ possumꝰ.¬

Expanded text:
 angelorum post alia quae dicta sunt de mundi exordio, et idcirco praemissa sunt ut de visibilibus ad invisibilia conscendamus, quaestionem proponitis, quando creati sunt angeli et quales facti sunt dum conderentur primum; deinde quales effecti sunt dum dividerentur aversione et conversione, et quomodo dispositi sunt dum judicarentur damnatione et glorificatione. Et de numero et de ordinibus, et de excellende differentia donorum, et de offione, et gubernatione Dei in illis; et multa alia quae consequuntur ad illa et quae continentur in illis. Propterea nos oportet de multitudine rerum latentium secundum nostram possibilitatem, doctrinam formare; et non promittere quod consequi non possum
Abbreviated transcription (Latin):
criptura dicit quia primo¬
omĩium creata est sapientia.
d Incelligimus sapientiam: creatã
cens ex lumine. non lumen illumi¬
nans. Nam illa sapientia qua sa-¬
pit sapientia ista:creata non est.
nec creatura est. nec aliunde esse
hab&. sicut aliunde saꝑe ñ habet.
Ista aut̃e quȩ de semet ipsa sapere
ñ habet. neq ẽẽ habet a semet ipsa.
i ipsa creata ẽ: iinitium habet Et
dieit scriptitra quando facta ẽ sapi¬
entia ista. qͣm primo omniũ facta
ẽ sapientia: Et rursum alia script᷑a
dicit: In pͥncipio creauit ds̃ cęlũ et
t̃ram: Et uident᷑ quȩdam ꝯtͣria ori¬
ri ex assertionibꝰ istis: Nã si primo
om̃ium creata ẽ sapientia. om̃ia post
ipsam facta st̃: i facta sunt post ipsã
cȩlum ⁊ t̾ra. & ipsa facta ẽ ante cęlũ
⁊tram. It̾m si in principio ereauit
d̃s cȩlum ⁊ t̾ram. nicħ factum est
ante cȩlum ⁊ t̾ram. nec facta ẽ ipsa
sapientia ante cȩlum ⁊ t̾ram. quodi
simul stare ñ potest: Propt̃ hȩc ne

Expanded text:
criptura dicit quod primoomnium creata est sapientia ; et intelligimus sapientiam creatam rcens ex lumine, non lumen illuminans. Nam illa sapientia quae sapit, sapientia ista creata non est, nec creatura est, nec aliunde esse habet sicut aliunde sapere non habet. Ista autem quae de semetipsa sapere non habet neque esse habet a semetipsa et ipsa creata est, et initium habet. Et dicit Scriptura quando facita est sapientia ista, quoniam primo omnium facta est sapientia. Et rursum alia Scriptura dicit: In principio creavit Deus coelum et terram . Et videntur quaedam contraria oriri assertionibus istis. Nam si primo omnium creata est sapientia, omnia post ipsam facta sunt. Et facta sunt post ipsam coelum et terra, et ipsa facta est ante coelum et terram. Iterum si in principio creavit Deus coelum et terram, nihil factum est ante coelum et terram nec facta est ipsa sapientia ante coelum et terram, quod simul stare non potest. Propter hoc ne
Abbreviated transcription (Latin):
consideratio adducit inqͥrere
quales effecti sunt dum diuideren¬
tur auersione ⁊ conu̾sione: Quod
enim pͥmum erant scđ̃m aliquid
unum erant. quia om̃s boni erãt.
& quod boni erant. non facientes
s facti erant: In hoc ergo unum
erant quod boni facti erant: ⁊ non¬
dum adhuc alrud erant. quã fac̃¬
ti erant. quia tunc primum fa¬
cti erant. & non ante quicquam
fȩcerant: Ceperunt autẽ diuidi
ab eo quod facti erant. ut aliud
iam essent. uł proficientes supra
illud ut boni essent. uł sub illo
deficuint. ut mali eẽnt: Hec est
conuersio & auersio qua diuisi
sunt qͥ unum erant & boni nat᷑a.
uit sint alii supra illud boni per
iusticiam. alii sub illo mali per
culpam. conuersio enĩ uistos fecit.
& auersio iniustos Utraq enim
uoluntatis fuit. & uoluntas utrĩq
imputat᷑. & utraq merito uidicat᷑¬

Expanded text:
consideratio adducit inquirere quales effecti sunt dum dividerentur aversione et conversione. Quod enim primum erant secundum aliquid unum erant, quia omnes boni erant; et quod boni non facientes, sed facti erant. In hoc igitur unum erant quod boni facti erant et nondum ad aliud erant quam facti erant; quia tunc primum facti erant, et non ante quidquam fecerant. Coeperunt autem dividi ab eo quod facti erant, ut aliud jam essent, vel proficientes supra illud et boni essent; vel sub illo deficientes ut mali essent. Haec est conversio et aversio qua divisi sunt qui unum erant et boni natura ut sint alii supra illud boni per justitiam: alii sub illo mali per culpam. Conversio enim justos fecit et aversio injustos. Utraque enim voluntatis fuit, et voluntas utrinque imputatur et utraq
Abbreviated transcription (Latin):
instantibus gratia meritu
ui autem adbonum conu̾te¬
Sbant᷑ uoluntarie mo¬
uebant᷑. gratia cooperante sine coa¬
ctione: Qui aut̃ẽ a bono auertebã¬
tur: sponte precipitabantur. gr̃a
deserente sine oppressione: & qui
conuertebant᷑. iccirco bene moue¬
bantur. qui ꝰ gratiam cooperantẽ
habuerunt. s iccirco qͥ auertebant᷑
ñ iccirco precipitabantur. qr grãm
cooperantẽ non habuerunt. s idcir¬
co a gratia deserebantur. quia au̾¬
tebantur & p̃cipitabantur. & qui
auertebant᷑ non prius auertebant᷑.
⁊ postea deserebantur. quia cum
gratia non ceciderunt. & qui con¬
uer tebant᷑ non pruis conuertebã¬
tur: & postea assumebant᷑. quia
sine gratia non ꝓfecerunt: S qu
auertebant᷑ in eo ipso deserebant᷑.
i qui conu̾tebantur in eo ipso as¬
sumebantur ꝓ auersione deserti

Expanded text:
tibus gratia meritum Qui autem ad bonum convertebantur voluntarie movebantur gratia cooperante sine coactione. Qui autem a bono avertebantur sponte praecipitabantur gratia deserente sine oppressione. Et qui convertebantur, idcirco bene movebantur quia gratiam cooperantem habuerunt. Sed qui avertebantur non idcirco praecipitabantur quia gratiam cooperantem non habuerunt; sed a idcirco gratia deserebantur quia avertebantur et praecipitabantur. Et qui avertebantur non prius avertebantur et postea deserebantur, quia cum gratia non ceciderunt; et qui convertebantur non prius convertebantur et postea assumebantur, quia sine gratia non profecerunt; sed qui avertebantur in eo ipso deserebantur, et qui convertebantur in eo ipso assumebantur, pro aversione deserti
Abbreviated transcription (Latin):
reuelatione ꝓdita sunt. & non oꝑa¬
ta est in eis ratio. sed castigata tam̃
ne ad illa contenderet. Nunc gͦ seqͥt᷑
demonstrare quantũ his quȩ in ra¬
tiocinando ꝓposita sunt. & conduc¬
ta ꝓbabiliter. reuelatio diuma ad¬
iecerit. Et que ꝑ inspirationẽ ma¬
nifestata. & quȩ ꝑ doctrinam asser¬
ta sunt. & que ꝑ miracula approba¬
ta. E ex his quantũ uidebitur. & poᷤᷤ¬

Expanded text:
revelatione prodita sunt; et non operarevelatione prodita sunt; et non operata est in eis ratio, sed castigata tamen ne ad illa contenderet. Nunc ergo sequitur demonstrare quantum his quae in ratiocinando proposita sunt, et conducta probabiliter revelatio divina adjecerit, et quae per inspirationem manifestata, et quae per doctrinam asserta sunt; et quae per miracula approbata, ex his quantum videbitur et pos
Abbreviated transcription (Latin):
mirabilia. contra rationẽ incredibi¬
lia. & duo q extrema oĩno fidẽ non
capiunt. Quȩ enim sunt ex ratione
omĩno nota sunt. & credi non pos¬
sunt. qm̃ sciuntur. que uero con¬
tra rationem sunt. nulla similit̃
ratione credi possunt. qm̃ non sus¬
cipuint ullam rationẽ. nec acqui¬
escit his ratio aliquando. Ergo que
scdm rationem sunt. & quȩ sunt
supra rationem tantũm suscipiũt
fidẽ. & in primo quidem genere
fides ratione aduuatur. & ratio
fide ꝑficitur. qm̃ scd̾m rationẽ sunt
que credunt᷑. quoꝵ ueritatẽ si ratio ñ
comp̃hendit. fidei tam̃ illoꝵ non
contradicit. In his quȩ supra ratio¬
nem sunt non aduuat᷑ fides a ra¬
tione ulla. qm̃ non capit ea ratio
que fides credit. & tam̃ est aliquid qͦ
ratio admonetur uenerari fidẽ quã
non cõphendit. Quȩ dicta sunt gͦ
& scđm rationẽ fuerunt ꝓbabilia
rationi. & sponte acquieuit eis. Quȩ
ui supra racionẽ fuerunt. ex diuina

Expanded text:
mirabilia, contra rationem incredibimirabilia, contra rationem incredibilia. Et duo quidem extrema omnino fidem non capiunt. Quae enim sunt ex ratione omnino nota sunt et credi non possunt, quoniam sciuntur. Quae vero contra rationem sunt nulla similiter ratione credi possunt, quoniam non suscipiunt ullam rationem, nec acquiescit his ratio aliquando. Ergo, quae secundum rationem sunt et quae sunt supra rationem, tantummodo suscipiunt fidem. Et in primo quidem geneatur et ratio fide perficitur, quoniam secundum rationem sunt quae creduntur. Quorum veritatem si ratio non comprehendit, fidei tamen illorum non contradicit. In iis quae supra rationem sunt, non adjuvatur fides ratione ulla; quoniam non capit ea ratio quae fides credit, et tamen est aliquid quo ratio admonetur venerari fidem quam non comprehendit. Quae dicta sunt ergo, et secundum rationem, fuerunt probabilia rationi, et sponte acquievit eis. Quae vero supra rationem fuerunt ex divina
Abbreviated transcription (Latin):
quomͦ ratio humana primũ
& in se dm̃ esse repꝑit. & extra se ap¬
ꝓbauit. & quom adiudicauit quia
unus est d̾s. & simplex natura. &
inmensus & eternus. Magnus &
ñ quantitate. simplex & non par¬
uitate. E quia trinus est sine diui¬
sione unitatis. & unus sine confu¬
sione crinitatis. Et quomͦ trini¬
tas summa inuenta est ꝑ eam q̃
erat imago illius in nobis. & qͦm᷑
arguit non ẽẽ ꝑsonas tria in nob̾.
& quomͦ tribus nichil adici potest
quia ꝑfecta sunt. nec demi aliquid.
quia discreta sunt. Et quom̃ dis¬
tincta suut quȩ in deo sunt. scd̾m
ea que discreta sunt in nobis. qm̃
imago sunt ad illa. & demonstraue¬
runt trinitatẽ. Et hec quidẽ scdm
rationis iudiciũ coniceͥmꝰ in unũ.
qm̃ ita ueritatẽ approbauit. Si qͥd¬
igitur additũ est ex his que suꝑe¬
minent rationi. & non contingit
& pret̃ hȩc quȩ sunt contra rationẽ.
Ex ratione sunt necessaria. scđm rati¬
onẽ sunt ꝓbabilia. supra rationem

Expanded text:
quomodo ratio humana primum et in se Deum esse reperit et extra se approbavit et quomodo adjudicavit; quod unus est Deus, et simplex natura: et immensus et aeternus. Magnus et non quantitate; simplex, et non parvitate. Et quod trinus est sine divisione unitatis; et unus sine confusione Trinitatis. Et quomodo Trinitas summa inventa est per eam quae erat imago illius in nobis; et quomodo arguit non esse personas, tria in nobis; Et quomodo tribus nihil adjici potest quia perfecta sunt; nec demi aliquid, quia discreta sunt. Et quomodo distincta sunt quae in Deo sunt et secundum ea quae discreta sunt in nobis; quoniam imago sunt ad illa et demonstraverunt Trinitatem; et haec quidem secundum rationis judicium conjecimus in unum, quoniam ita veritatem approbavit. Siquidem additum est ex his quae supereminent rationi et non contigit et praeter haec quae sunt contra rationem. Ex ratione sunt necessaria, secundum rationem sunt probabilia, supra rationem
Abbreviated transcription (Latin):
cđm tempꝰ Scdm tempus.
ꝑfectum ẽ. quod habet quicqͥd
tempus requirit. ⁊ conuenit scm
cãm naturã ꝑfectum est: qͦd
habet omne quod uł datum
est naturȩ suȩ uel debitum. Uniuer¬
est eui nichil deest. Prima ꝑ¬
sectio est naturȩ conditȩ. scd̃a perͣ¬
fectio est naturȩ glorificatȩ. t̾cia per¬
fectio & uera est increatȩ nature. Q&

Expanded text:
ctum. Secundum tempus perfectum est quod habet quidquid tempus requirit, et convenit secundum m naturam perfectum est quod habet omne quod vel datum est naturae suae, vel debitum est. Uest cui nihil deest. Prima perfectio est naturae conditae; secunda perfectio est naturae glorificatae; tertia perfectio et vera est increatae naturae.
Abbreviated transcription (Latin):
re uolumus. ut quociens in his oꝑi¬
bus uidelicet sex dierũ aliquid fi¬
eri audierit. ut uerbi grã cum dicit᷑.
prima die facta est lux. sccd̃a die faccũ
est firmamentũ. quarta die facta
sunt luminaria. nͨ modo pͥmũ cum
facta dicuntur. hec de nichilo crea¬
ta fuisse existimet. sed potius de ip¬
sa que priꝰ creata erat de nichilo
materia formata intelligat. Etiam
si aliquando uerbum creationis po¬
sicum reperierit ut est ibi. creauit
ds cetȩ grancłia. & omnẽ animam
uiuentemi atq motabilẽ. non ad
materiam qua esse ceꝑunt. s ad
formam qua hoc quod sunt esse
ceperunt. referendum ẽẽ sciat. De
ceret. primum secit lucem. ut cet̾a
omia postmodũ faceret in luce. Sig¬
nificauut enim nobis se non amare
oꝑa que in tenebris fiunt. qm̃ ma¬
la sunt. quia om̃is qui male agit

Expanded text:
re volumus, ut quoties in his operire volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi gratia, cum dicitur, prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia dsunt luminaria, non modo primum cum facta dicuntur, haec de nihilo creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem ; non ad materiam qua esse coeperunt, sed ad formam qua hoc quod sunt esse coeperunt, referendum esse sciat. CAPceret, primum fecit lucem, ut caetera omnia postmodum faceret in luce. Significavit enim nobis se non amare opera quae in tenebris fiunt, quoniam mala sunt. Quia omnis qui male agit
Abbreviated transcription (Latin):
tura. & ꝓropcerea illa dum crearetur
prius quidem ꝑ materiam ex qua fac¬
ca est adesse prodiit. Hec uero statim
in ipsa qua subsistit uita simplici
& essentia in mortali indissolubiliq
pͥmum ẽẽ accepit. Utraq tamen
simul facta est. altera idest corpo¬
rea in eo ex quo ipsa est. altera ue-¬
ro idẽ incorporea in eo quod ipsa est.
ditionis statu priusquã in for¬
m̃am natura dispositionemq ue¬
niret. hec dicta sufficere uolumus.
Deinde sequitur ut dispotionẽ ip¬
sam qualiter ꝑfecta sit. ordine ꝓse¬
quamur. Sex dieb disposuit. &
ordinauit. atq in formam redegit
ds cuncta quȩ fecerat. ꝑfecitq opꝰ
suum die sexta. & sic demum dic
septima requieuit idest cessauit
ab oꝑe. Prima die facta est lux.
Sccła die factũ ẽ firmamentũ. Ter
ta die pisces & uolucres. Sexta die
bestiȩ. uimenta. reptilia. nouissime
eadem tamen die homo.Hoc pri-¬
mum in hoc loco lectorem admone¬

Expanded text:
tura; et propterea illa dum crearetur tura; et propterea illa dum crearetur prius quidem per materiam ex qua facta est ad esse prodiit: haec vero statim in ipsa qua subsistit vita simplici et essentia immortali indissolubilique primum accepit. Utraque tamen simul facta est; altera, id est corporea in eo ex quo ipsa est; altera vero, id est incorporea in eo quod ipsa est. ditionis statu priusquam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta quae fecerat: Perfecitque opus suum die sexta. Et sic demum die septima requievit , id est cessavit ab opere. Prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; terta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admone
Abbreviated transcription (Latin):
natura essentiam. utrãq quodãmͦ
sine forma. Nam quẽ admodum
illa formandoꝵ corpoꝵ materia
quando primũ creata est. & quan¬
dam formã habuit. in qua subsis¬
tere cepit. & tamen informis erat.
quia necdum disposita & ordina¬
ta fuit. ita prorsus illa rationalis
natura. quando primũ in spiri¬
tib angłicis creata ẽ. mox quidem
ꝑ sapientiam & discretionem for¬
mata est. sed quia illi summo & ue¬
ro bono in quo beatificanda erat.
nundum se ꝑ conuersionem amo¬
ris impresserat. quodãmodo adhuc
informismanebat. Utraq ergo
natura & corporea scilicet ꝑ ma¬
teriam. & incorporea ꝑ essentiam
simul adẽẽ prodiit. quia & in il¬
la unde facta est. & in ista quod
facta ẽ. uno eodemq temporis mo
mento. in tempore pariter & cum
tempore esse cepit. Nam sp̃ua¬
lis natura cum simplex sit. eiq
idem om̃ino sit esse quod estma¬
terialiter priusquam ꝑsonaliter
fieri non habet. sictit corporȩ & na¬

Expanded text:
natura essentiam; utramque quodammodo natura essentiam; utramque quodammodo sine forma. Nam quemadmodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc informis permanebat. Utraque ergo natura et corporea scilicet per materiam, et incorporea per essentiam simul ad esse prodiit; quia et in illa unde facta et in ista quae facta est uno eodemque momento temporis, in tempore pariter, et cum tempore esse coepit. Nam spiritualis natura, cum simplex sit eique idem sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut corporea na
Abbreviated transcription (Latin):
si hoc solum adiecerimus quanto
tempore mundus in hac confusi¬
one priusꝗͣ eiꝰ dispositio inchoare¬
tur. ꝑsticerit. Nam quod illa pri¬
ma rerum om̃ium materia in pͥn¬
cipio temporis uel potius cum ip¬
so tempore exorta sit. constat ex eo
quod dictum est. In principio .c.
informitate siue confusione ꝑman¬
serit. scͥptura manifeste non os¬
tendit. Michi autẽ uidetur quan¬
tum ego comcere ualco. inter cre¬
ationem & dispositionẽ rerũ. or¬
dinẽ quidẽ temporis. sed nullam
fuisse moram interiectã. ita ut
uere quidem dici possit. hoc post
illud factum fuisse. sed int̾
hoc faccum & illud. nullã om̃ino
dilationem interuenisse. Ee ut
breuiter quicqͥd michi inde senti¬
endũ uidecur absoluam. ego ar¬
bitror in primo pͥncipio tempo¬
ris. uel potius cum ipso pͥncipio tpr̃is.
hoc est quando ipsum tempus cepit.
simul cepisse & rerum uisibilium
om̃ium materiã. eodemq prorsus
momento inuisibihum in angłica

Expanded text:
si hoc solum adjecerimus quanto si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creainformitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter hoc factum et illud nullam omnino dilationem intervenisse. Et ut breviter quidquid mihi inde sentiendum videtur absolvam, ego arbitror in primo principio temporis, vel potius cum ipso principio temporis, hoc est quando ipsum tempus coepit, simul coepisse et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento invisibilium in angelica
Abbreviated transcription (Latin):
& aque supra celum. & factum ẽ
celum. cęlum & celum. cęlũ supͣ
celũ. & sub celo celum. Usq hodie
etiam celũ est. supͣ celũ. & sub celo
celum. & cotum ex uno cęlo ⁊ unu̾
celũ. Sed antequam fieret de illo
celo hoc celum quod est uocatum
firmamentum. non erat illud ce¬
lũ. celũ & cȩlum. s tantũ celũ. nec
ille aquȩ. aquȩ & aquȩ. sed tantũ
aquȩ. & aque & celum unũ celum.
& illud celum &e aque ille nec su¬
pra celũ erant. nec sub cęlo. sed su¬
pra terram. nichilq erat inter ce¬
lum & terram. quia nichil erat
pret̾ cȩlũ & terram. & tam̃ aquȩ
erant. & tenebre erant. & abyssus
erat. abyssus in terra tenebre & a¬
que in celo. & tenebre erant suꝑ fa¬
ciem abyssi. & sp̃s dei ferebatur
suꝑ aquas. Ergo suꝑ omĩa erat sp̃c
dei. quia omĩa in potestate dei e
rant. & in om̃ib non arcabatur
pocestas dei. Fortassis iam satis est.
quantum ad ꝓpositũ breuitatis ꝑ¬
tinet. de his hactenus disputasse.

Expanded text:
 quae super coelum. Et factum est coelum, coelum et coelum; coelum supra coelum et sub coelo coelum. Usque hodie etiam coelum est supra coelum et sub coelo coelum, et totum ex uno coelo et unum coelum. Sed antequam fieret de illo coelo hoc coelum quod est vocatum firmamentum, non erat illud coelum coelum et coelum, sed tantum coelum. Nec illae aquae aquae et aquae; sed tantum aquae. Et aquae et coelum unum coelum; et illud coelum et aquae illae, nec supra coelum erant nec sub coelo; sed supra terram; nihilque erat inter coelum et terram; quia nihil erat praeter coelum et terram. Et tamen aquae erant, et tenebrae erant, et abyssus erat. Abyssus in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergo super omnia erat spiritus Dei; quia omnia in potestate erant Dei, et in omnibus non arctabatur potestas Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse,
Abbreviated transcription (Latin):
summũ bonum est. & non potest
deesse summo bono bonum qd̃
melius ẽ. & suadet ratio optimo
dare quod melius est bonũ. S id¬
circo fatetur dm̃ suum. & aucto¬
rem suum. & principium suum
unum ẽẽ: qm̃ hoc melius ẽ. & uere
unum esse: qm̃ substantialit̃ est. &
summe unũ eẽ: qm̃ inuariabilit̾

Expanded text:
summum bonum est, et non potest deesse summo bono bonum quod melius est. Et suadet ratio optimo dare, quod melius est bonum. Et idcirco fatetur Deum suum et auctorem suum, et principium suum unum esse; quoniam hoc melius est, et vere unum esse; quoniam substantialiter est, et summe unum esse; quoniam invariabi
Abbreviated transcription (Latin):
ne massam formaret. nec sinulitu¬
dine multorũ ne pluralitas suꝑ-¬
flua. uel singularitas imꝑfecta
apparet. Omĩs enim unitas in simi¬
litudine sola consistens plurimoꝵ.
aut inꝑfectionẽ ostendit in parte.
si minus habent singula: arit su-¬
ꝑfluam geminationẽ in toto. si
ꝑfecta sunt uniuersa. Et non est
in hiis om̃ib unitas uera. sed e¬
mulantur solũ hȩc unitatẽ. qr
quodãmodo appropinquant ei.
sed non contingunt ad illam. qm̃¬
ẽẽ unum non est. & quod sunt
uere unũ ñ sunt. sed uniuntur
tantum & accedunt ad se. & fit
illis simul ẽẽ & conuenire in u-
nec est unũ totum qđ sunt. Dm̃
autẽ uere unum oportet eẽ. & es¬
sentialit̾ unũ esse. & inmutabi¬
liter unum ẽẽ. & summe unũ ẽc.
Q enim essentialit̾ unũ ẽ: uere
unũ est. Qd̾ inmutabilit̾ unum
est: summe unũ ẽ. Q. uod autẽ
in utroq bonum est. melius est

Expanded text:
ne massam formaret; nec similitune massam formaret; nec similitudine multorum, ne pluralitas superflua vel singularitas imperfecta appareret. Omnis enim unitas in similitudine sola consistens plurimorum, aut imperfectionem ostendit in parte si minus habent singula, aut superfluam geminationem in toto, si perfecta sunt universa. Et non est in his omnibus unitas vera, sed aemulantur solum haec unitatem, quia quodammodo appropinquant ei; sed non contingunt ad illam, quoniam unum non est; et quod sunt vere unum non sunt, sed uniuntur tantum et accedunt ad se. Et fit illis simul esse et convenire in ununec est unum totum quod sunt. Deum autem unum oportet esse, et essentialiter unum esse, et immutabiliter unum esse, et summe unum esse. Quod enim essentialiter unum est, vere unum est: quood immutabiliter unum est, summe unum est. Quod autem in utroque bonum
Abbreviated transcription (Latin):
nit ratio alia que non solum esse
dm̃. sed unũ ẽẽ Itrinum comproba-¬
ret. Et primũ ẽẽ ꝑ se. deinde ꝑ ea
quȩ erant extra se facta scdm̃ se.
Una pietas. una deuotio. una cultura.
dnm̃ unũ & dm̃ unum. Sic dixit
ratio. & comprobauit in se. ne scis¬
ma mentium fieret in plura prm¬
cipia. & non esset certa salus. O
melius ẽẽ & consonũ magis uerita¬
u. & consentaneũ naturȩ. pͥncipiũ
unũ. & finem unum. in quẽ ha-¬
bere possent conuersationẽ quȩ ab
illo existerent omĩa. Alioqum: dis¬
sipationẽ ẽẽ uniu̾sitatis sine capite
& principio & moderatore. Et da-¬
mauit illi natura foris.⁊ contesta-¬
ta est ad eandem ueritatẽ. & dix̃
opus unum: auctorem unũ. & con¬
cordia una: consiliũ unũ. & una
administratio. ꝓuidentiã unam.
& manifestatus est ds unus. crea-¬
tor unus. moderator unus & rec-¬
tor. quia totum unũ & ad unũ
collectione diuersoꝵ ne turbã fa¬
ceret: nec compositione partium

Expanded text:
nit alia ratio quae non solum esse Deum, sed unum esse et trinum comprobaret; et primum per se deinde per ea quae erant extra se facta secundum se. Una pietas, una devotio, una cultura, Dominum unum et Deum unum. Sic dixit ratio et comprobavit in se, ne schisma mentium fieret in plura principia: et non esset certa salus. Et melius esse et consonum magis veritati et consentaneum naturae principium unum et finem unum in quem habere possent conversionem quae ab illo existerent omnia. Alioqui dissipationem esse universitatis sine capite et principio et moderatore. Et clamavit illi natura foris, et contestata est ad eamdem veritatem; et dixit opus unum et auctorem unum; et concordia una consilium unum, et una administratio providentiam unam. Et manifestatus est Deus unus, creator unus, moderator unus et rector; quia totum unum et unum tocollectione diversorum ne turbam faceret; nec compositione partium,
Abbreviated transcription (Latin):
quod aliquando ẽẽ incepit. autorẽ
habuit ꝑ quẽ cepit. Constat ergo
nec dubitari ullomodo potest. qr
ille ꝑ quẽ cepit quod ñ semꝑ fuit:
numquã cepit sed semꝑ fuit. Illũ
autẽ rerũ auctorẽ ⁊ pͥmũ pͥncipiũ
hoc modo ratio inuestigat. ⁊ inuen¬
tum piecas ueneratur. & adorandũ
fides p̃dicat dm̃. Eiusdem rei argu-¬
mentum foris in creaturis.
oc autẽ ratio iuentũ in se.
ꝓbat & in hiis quȩ uidec extͣ
se. quia ortum & occasum haben-¬
dia cuncta. sine auctore nec origi¬
nem habere possent nec reparatio¬
nẽ. Quȩ in doto aliquando cepisse
iccirco dubiũ ẽẽ non potest: quia
in partib suis sine cessatione coti¬
die & oriri uidetur. qd̃ non est.
& p̃terire quod est. Omĩe autẽ qd̾
mutabile ẽ. aliquando non fuisse
necesse ẽ. quia quod stare non po¬
tuit cum presens fuit. indicat se
aliquando non fuisse priusquã
fuit. Sic respondent que foris sunt
hiis quȩ intus uidentur ad ueri¬

Expanded text:
quod aliquando esse incoepit auctorem quod aliquando esse incoepit auctorem habuit per quem coepit. Constat ergo nec dubitari ullo modo potest quod ille per quem coepit quod non semper fuit nunquam coepit, sed semper fuit. Illum autem rerum auctorem et primum principium hoc modo ratio investigat; et inventum pietasm rei argumentum foris in creaturis. Hoc autem ratio inventum in se probat, et in his quae videt extra se; quia ortum et occasum habentia cuncta, sine auctore nec originem habere possent nec reparationem. Quae in toto aliquando coepisse idcirco dubium esse non potest; quia et in partibus suis sine cessatione quotidie et oriri videtur quod non est et praeterire quod est. Omne autem quod mutabile est, aliquando non fuisse necesse est; quia quod stare non potuit cum praesens fuit, indicat se aliquando non fuisse priusquam fuit. Sic respondent qui foris sunt iis quae intus videntur ad veri
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmũ occurrit. & scientib n¬
chil minus ẽẽ potest: se ipsam esse
aliquid ignorare potest. cum ex hiis
om̃ib que in se hoc ẽ in corpore suo
uisibilia uidet. nichil se esse. uł c̃e
posse uidet. Secernit ergo & diui¬
dit se ꝑ se ab eo toto. quod uisibile
uidee in se. & inuisibilẽ om̃ino se
ẽẽ uidet. in eo quod se uidet. & dñ
uideri se non posse uidet. Yidec gͦ
sit qm̃ est. quia se ignorare ñ
potest. cogitur ex se & hoc credere qi
aliquando cepisse se meminit. qm̃
non semꝑ est. quia se nescire nõ po¬
test cum ẽ. Cum ergo ꝑ se & in se
cepisse & initium habuisse uideat.
nec hoc ignorare potest. qm̃ cũ ñ
fuit sibi ipsi ut ẽẽt mitiũ & subsi¬
stententiã om̃ino dare non potuit.
necesse est: qm̃ qui ab alio ẽẽ acce¬
pit. primus om̃ib existendi auc¬
tor ẽẽ non potuit. Non ergo abalio
acciꝑe esse potuit. qui om̃ib ẽẽ de¬
dit. quẽ ꝓpterea semꝑ fuisse & nũ¬
quã cepisse fateri oportet. qm̃ õe

Expanded text:
mum occurrit et scientibus nihil minus esse potest, seipsam esse aliquid ignorare potest, cum ex his omnibus quae in se hoc est in corpore suo visibila videt nihil se esse vel esse posse videt. Secernit ergo et dividit se per se ab eo toto quod visibile videt in se: et invisibilem omnino se esse videt; in eo quod se videt, et tamen videri se non posse videt. Videt ergsit quoniam est quia se ignorare non potest cogitur ex se et hoc credere quod aliquando se coepisse meminit; quoniam non semper est, quia se nescire non potest cum est. Cum ergo per se et in se coepisse et initium habuisse videat, nec hoc ignorare potest. Quoniam cum non fuit, sibi ipsi ut esset initium et subsistentiam dare omnino non potuit. necesse est; quoniam qui ab alio esse accepit primus omnibus existendi auctor esse non potuit. Non ergo ab alio accipere esse potuit qui omnibus esse dedit, quem propterea semper fuisse et nunquam coepisse fateri oportet; quoniam omne
Abbreviated transcription (Latin):
atus. qm̃ om̃i loco presens ẽ. nec
tamen ullo in loco concludi aut
circũscribi potest: ueraciter in õi
loco ẽẽ dicitur. nec tam̃ localis ali¬
quando ulla ratione apellatur. Ñ
ignoro tam̃ quosdã ab om̃i spũ lo¬
cum uniu̾salit̾ remouere uoluisse.
qm̃ scd̾m dimensionẽ solũ & circũ¬
scriptionẽ coeporalẽ locum constare
ꝓbauerunt. Sed hoeũ ut supͣdiximꝰ
consideratio nimis a cõmuni estima¬
dione & possibilitate recessit. Magis
autẽ ea ponendĩ in usum loquendi
quȩ se sponte acõmodant. & nichil
ã latere ingerant alienum aueritate.
ratio uera probat qm̃ d̾s unꝰ
est. & que ad unitatẽ deitatis spec¬
tant. uera ẽẽ considerat. Deinde ꝙ iã
non solum unus sed & trinus ẽ ds.
& habet huius quoq inuestigatio¬
nis & considerationis bone a deo
exemplaria uera. Ds enim qui in
se uideri non potuit. in oꝑe suo
manifestatus est. & uidit eum ratio
humana ñ in se quod inuisibilis

Expanded text:
atus, quoniam omni loco praesens est, nec atus, quoniam omni loco praesens est, nec tamen ullo in loco concludi aut circumscribi potest, veraciter in omni loco esse dicitur; nec tamen localis aliquando ratione ulla appellatur. Non ignoro tamen quosdam ab omni spiritu locum universaliter removere voluisse; quoniam secundum dimensionem solum et circumscriptionem corporalem locum constare probaverunt. Sed horum, ut supra diximus, consideratio nimis a communi existimatione et possibilitate recessit. Magis autem ea ponenda in usum loquendi quae se sponte accommodant; et nihil a latere ingerant alienum a veritate.ratio vera probat quod Deus unus est, et quae ad unitatem deitatis spectant vera esse considerat. Deinde etiam non solum unus, sed et trinus est Deus. Et habet hujus quoque investigationis et considerationis bonae a Deo exemplaria vera. Deus enim qui in se videri non potuit, in suo opere manifestatus est; et vidit eum ratio humana non in se; quia invisibilis