comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ostquam primus parens gene¬
ris humani propter inobedi¬
encie culpam a paradyso exulans
in hunc mundũ uenit. diabolus ius
tirannicũ in illo excercens. sicut eum¬
prius fraudulenter seduxerat. ita pꝰ¬
modum iuolent possidebat. S dei
prouidentia quȩ hunc ad salutem
disponebat. sic iusticie rigorem per
miscđiam temꝑauit. ut eum ad tẽpꝰ
quidem ab illo premi ꝑmitteret. &¬
tamen ne ab illo in ȩternum preme¬
recur. ex ipsa ei pena remedium pre¬
pararet. taq iam tunc ab ipso mun-¬
di exordĩo sacramenta salutis sue ho¬
mini ꝓposuit. quib eum sub expec¬
tatione future santificationis consig¬
naret. quatinus ea quisquis fide rec¬
ta & spe firma ꝓpter obedientiã insti¬
tutionis diumȩ ꝑciꝑet. etiam sub iu¬
go posicus ad consortium libertatis
ꝑtineret. Prosuit itaq: dictum infor-¬
mans & hominẽ erudiens. ut qui-¬
cumq eũ saluatorem atq liberato¬
rem expectare eligeret. eiusdem suȩ
electionis uocum in ꝑceptione sacͣ¬

Expanded text:
ostquam primus parens generis humani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possidebat. Sed Dei providentia quae hunc ad salutem disponebat, sic justitiae rigorem per misericordiam temperavit, ut eum ad tempus quidem ab illo premi permitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in perceptione sacr
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpago postmodum pullulauit. Hȩc
autem erant ignorantia boni. & con¬
cupiscentia mali. Quoꝵ unũ idest ig¬
norantia mentem infatit. alterum .i.
concupiscentia carnem maculauit.
gnorantia pena fuit elationis. concu-¬
piscentia effectuis mortalitatis. Ita qͣ¬
tuor mala in homine apparent. Su-¬
ꝑbia. Ignorantia. Mortalitas. Concu-¬
piscentia. Suꝑbia. mentis culpa tan-¬
tum. Morcalitas carnis pena tantũ.
gnorantia culpa & pena in mente.
Concupiscentia culpa & pena in carne.
Ppter elationẽ: animus obscuratus
est ꝑ ignorantiã. ꝓpter mortalitatẽ:
caro emollita est ꝑ concupiscentiam.
onem tumuit. ignorantia ꝑcussus
lumen ueritatis amisit. Quia uero
caro mortalitate ꝑcussa est. ipsa sui
languoris infirmitate dissoluta extͣ
mensuram primȩ dispositionis de¬
sideria sua extendit. Hec est enim
ipsa quȩ carnis concupiscentia uo-¬
catur. naturalis scilicet appetitus siue

Expanded text:
propago postmodum pullulavit. Haec propago postmodum pullulavit. Haec autem erant ignorantia boni et concupiscentia mali, quorum unum, id est ignorantia, mentem infecit; alierum, id est concupiscentia, carnem maculavit. Ignorantia poena fuit elationis, concupiscentia effectus mortalitatis. Ita quatuor mala in homine apparent: superbia, ignorantia, mortalitas, concupiscentia. Superbia mentis culpa tantum; mortalitas carnis poena tantum; ignorantia culpa et poena in mente; concupiscentia poena et culpa in carne. Propter elationem animus obscuratus est per ignorantiam, propter mortalitatem caro emollita per concupiscentiam. ra Deum tumuit, ignorantia percussus lumen veritatis amisit. Quia vero caro mortalitate percussa est, ipsa sui languoris infirmitate dissoluta extra mensuram primae dispositionis desideria sua extendit. Haec est enim ipsa quae carnis concupiscentia vocatur, naturalis scilicet appetitus sive
Abbreviated transcription (Latin):
uendis dubiis dubia alia asserere non
debemus. Queritur tamensi ammȩ
ex traduce non sunt. quomodo pecca¬
to parentũ filii obnoxii efficiuntur.
Quod enim in parente peccatum ẽ. per
illã utiq naduram solam in filium
descendit. quȩ sola ꝑ generationẽ a pa-¬
tre in filium transit. Si ergo sola ca¬
ro semmatur. per solam utiq carnẽ
peccatũ originale transducitur. Qd
si uerum est duo nobis querenda oc¬
currunt. unum scilicet quomͦ ꝑ solã
carnem sine anima peccatum a pa-¬
tre in filium transeat: alterum qͣmͦ
anima illius peccatisꝑ solam carnẽ
& in sola carne descendit particeps
fiat. Nam caro sine anima quomͦ
peccatum habere potest. quȩ sine a-¬
ergo in carne sine anima peccatum
non fuit. quomͦ ꝑ carnẽ aut in carne
ad animã peccatum transire potuit:
Quod enim aliquando in carne ñ fuit.
ex carne illud postmodum anima
ma sui corruptione concepit.
a quib subsequentium maloꝵ om̃iũ

Expanded text:
vendis dubiis dubia alia asserere non vendis dubiis dubia alia asserere non debemus. Quaeritur tamen si animae ex traduce non sunt, quomodo peccato parentum filii obnoxii efficiuntur? Quod enim in parente peccatum est per illam utique naturam solam in filium descendit, quae sola per generationem a patre in filium transit. Si ergo sola caro seminatur, per solam utique carnem peccatum originale traducitur. Quod si verum est duo nobis quaerenda occurrunt. Unum scilicet quomodo per solam carnem sine anima peccatum a patre in filium transeat, alterum quomodo anima illius peccati quod per solam carnem et in sola carne descendit, particeps fiat. Nam caro sine anima quomodo peccatum habere potest, quae sine aergo in carne sine anima peccatum non fuit, quomodo per carnem aut in carne ad animam peccatum transire potuit? Quod enim aliquando in carne non fuit, ex carne illud postmodum anima ma sui corruptione concepit, a quibus subsequentium omnium malorum
Abbreviated transcription (Latin):
arbusta & plante & germina uni¬
uersa. eiusmodi animã non haben-¬
tia sola uiriditate uegetant᷑ & cresct.¬
& motu suo in formam ꝓprio generi
conuenientẽ ꝓducuntur. His igicur
& huiuscemodi rationibus ꝓbabile
factum est anmas ex traduce non eẽ.
s nouas de nichilo creatas nouis coti
infundi. In quib tamen om̃ib nulla
umquam ratio siue auctoritas in tan-¬
tum preualere potuit. ut dubietatẽ
tolleret questionis. excepto eo solo qd̃
fides catholica magis credendum ele-¬
git. animas cotidie corporib iuiufi¬
candis sociandas de nichilo fieri. quã
scdm corꝑis naturam & carnis huma¬
ne proprietatẽ de traduce ꝓpagari. Si
autẽ animȩ ex traduce ẽẽ dicerent᷑. ñ
tanta questio ẽẽt. quia manifestior nis¬
ticia ẽẽt in eo quod peccatum origina¬
le a patribus in filios transire dicit᷑.
s nos si occulta dłi iudicia ratione cõ¬
p̃hendere non possumus. tamen pro sol¬

Expanded text:
arbusta et plantae et germina uniarbusta et plantae et germina universa ejusmodi animam non habentia sola viriditate vegetantur et crescunt, et motu suo in formam proprio generi convenientem producantur. His igitur et hujuscemodi rationibus probabile factum est, animas ex traduce non esse; sed novas de nihilo creatas novis quotiinfundi. In quibus tamen omnibus nulla unquam ratio sive auctoritas in tantum praevalere potuit ut dubietatem tolleret quaestionis, excepto eo solo quod fides catholica magis credendum elegit animas quotidie corporibus vivificandis sociandas de nihilo fieri quam secundum corporis naturam et carnis humanae proprietatem de traduce propagari. Si autem animae ex traduce esse ducerentur, non tanta quaestio esset, quia manifestior justitia esset in eo quod peccatum originale a patribus in filios transire dicitur. Sed nos si occulta Dei judicia ratione comprehendere non possumus, tamen pro sol
Abbreviated transcription (Latin):
tura apparet. sed singula ꝑ se de n-¬
chilo creare ꝑhibetur. Preterea cum
in lege scriptum sit. si quis ꝑcusserit
mulierem pregnantẽ & illa abortuñ
fecit. si ñ fuerit formatum multecur pe¬
quia cum caro excarne seminat᷑. ani¬
ma similiter ex anima non trabitur.
Di enmm cum carne anima seminatur.
quare in abortiuo & non formato a¬
nima pro anima non redderetur. Cũ
gͦ in abortiuo tamen formato anima
pro anima reddi iubetur. quid nisi
in eosnecdum formatũ ẽ animã ad¬
huc non eẽ ostendit᷑: Ut uidelicet
quẽadmodum in primo homine pͥ
corpus formatum deinde animã infu¬
sam legimus. ita etiam in subsequen¬
tib om̃ib prius in uulua corpus hu¬
manũ formari. deinde animam in¬
fundi credamꝰ. Quod si cui forte mi-¬
rum uideatur. quomodo paternũ
semen in uulua ante animationem
uel crescere possit uel uegetari. uel
eciam usq ad ipsam humani corpo¬
ris effigiem ꝓmoueri. uideat qͦmͦ

Expanded text:
tura apparet, sed singula per se de ntura apparet, sed singula per se de nihilo creare perhibetur. Propterea cum in lege scriptum sit: Si quis percusserit mulierem praegnantem et illa abortivum fecerit; si non fuerit formatum, requod cum caro ex carne seminatur, anima similiter ex anima non trahitur. Si enim cum carne anima seminatur, quare in abortivo et non formato anima pro anima non redderetur? Cum ergo in abortivo tantum formato anima pro anima reddi jubetur, quid nisi in eo quod necdum formatum est animam adhuc non esse ostenditur? Ut videlicet quemadmodum in primo homine prius corpus formatum, deinde animam infusam legimus; ita etiam in subsequentibus omnibus prius in vulva corpus humanum formari, deinde animam infundi credamus. Quod si cui forte mirum videatur quomodo paternum semen in vulva ante animationem vel crescere possit vel vegetari vel etiam usque ad ipsam humani corporis effigiem promoveri; videat quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
mas extraduce non ẽẽ. quod sicut in
primo homine corpus de terra sump¬
tum. sp̃c uero a dño datus legitur.
ita etiam ratio expostulat. ut in seq̃n¬
tibus quoq om̃ib caro quidem de car¬
ne descendere. sp̃c autẽ a dño uenire
credatur. Ueruntamen cum sp̃m rati¬
onalẽ adño datum siue inspiratũ
legimus. nequaquã eum quasi ma-¬
terialiter de diuina ẽentia siue sub-¬
stantia sumptũ credere debemus.
D quia corpus ꝑ materiam de terra
uenit. sp̃c autẽ sine p̃iacente mate¬
ria ꝑ solam creatoris potentiã ẽẽ ac¬
cepit. sicut corpus ab illo est ex quo
materiam traxit. sic sp̃c ab illo ẽ per
quẽ & a quo eẽ accepit. ꝑ illũ uidelic
cum fecit. ab illo autẽ cum dedit. Di-
cit rursum psalmista. qui finxit sin¬
gillatim corda eoꝵ. Corda quippe idest
rationales sp̃c siue animas ds singil¬
latim fingere dicitur. quia ea ñ alia
ex aliis quemadmodũ in corporali na¬

Expanded text:
mas ex traduce non esse, quod sicut in mas ex traduce non esse, quod sicut in primo homine corpus de terra sumptum; spiritus vero a Deo datus legitur, ita et ratio expostulat ut in sequentibus quoque hominibus caro quidem de carne descendere, spiritus autem a Domino venire credatur. Verumtamen cum spiritum rationalem a Domino datum sive inspiratum legimus, nequaquam eum quasi materialiter de divina essentia sive substantia sumptum credere debemus. Sed quod corpus per materiam de terra venit; spiritus autem sine praejacente materia per solam Creatoris potentiam esse accepit. Sicut corpus ab illo est ex quo materiam traxit, sic spiritus ab illo est per quem et a quo esse incoepit. Per illum videlicet cum fecit, ab illo autem cum dedit. Dicit autem rursum Psalmista: Qui finxit sigillatim corda eorum . Corda quippe, id est rationales spiritus sive animas Deus sigillatim fingere dicitur; quia ea non alia ex aliis quemadmodum in corporali na
Abbreviated transcription (Latin):
uelint. & illam naturam simplicẽ
in propagatione filioꝵ ꝑsonaliter qͥ¬
dem multiplicari sed e̾entialiter non
diuidi. Non attendentes quanta in-¬
conuemientia hanc assertionẽ seqͣnt᷑.
si una & eadem ẽẽntia simul beatitu¬
dini & dampnationi. głȩ & pene ad¬
dicta credatur. Postremo cum dicat
auccoritas reuertatur puluis in t̾ram
de qua sumptus est. & sp̃c redeat ad
dnm qui dedit illum manifeste osten¬
ditur. quia non sp̃c de spũ sed caro
de carne materialiter transducatur.
Quamius enim nr̃a corpora primo lo¬
co materialiter de terra sumpta ñ
sint. idcuco tamen non inconuenient̃
de terra sumpta ẽẽ dicuntur. quia
primi hominis corpus a quo nr̃a cor¬
sub eodem intellectu de spiritib qͦ ꝙ
nr̃is eciam si de traduce ẽẽ crederent᷑¬
dici posset. quia a dño dati sunt. in
co quod a dño datus est primus ille
sp̃c. a quo ꝑ materiam descenderunt:
Tamen in hoc probabili constat. ani¬

Expanded text:
velint, et illam naturam simplicem velint, et illam naturam simplicem in propagatione filiorum personaliter quidem multiplicari, sed essentialiter non dividi. Non attendentes quanta inconvenientia hanc assertionem sequantur si una et eadem essentia simul beatitudini et damnationi, gloriae et poenae addicta credatur. Postremo dum dicat auctoritas: Revertatur pulvis in terram de qua sumptus est; et spiritus redeat ad Dominum qui fecit illum ; manifeste ostenditur quod non spiritus de spiritu, sed caro de carne materialiter traducatur. Quamvis enim nostra corpora primo loco materialiter de terra sumpta non sint; idcirco tamen non inconvenienter de terra sumpta esse dicuntur, quia primi hominis corpus a quo nostra corsub eodem intellectu de spiritibus quoque nostris etiam si ex traduce esse crederentur posset dici, quod a Deo dati sunt in eo quod a Domino datus est primus ille spiritus a quo per materiam descenderunt. Tamen in hoc probabilius constat ani
Abbreviated transcription (Latin):
quidam doctoꝵ multas hinc
inde rationes & auctoritates opposu-¬
isse inueniuntur. quib non animã
s solam carnem ex traduce ẽẽ astrue¬
re  conati sunt: & hȩc quidẽ ratio
prima est. quod spirituali naturȩ
non conuenit neq ex materia esse
qmͣ ẽentialiter simplex est. sed neq
materiam ẽẽ qm̃ inunitatis suȩ sim¬
plicitate indiuidue semꝑ consistens
augeri uel multiplicari om̃ino non
pocest. Simplex enim natura ꝓpaga-¬
tionem non facit. ubi ad id quod pro¬
pagandum ẽ ex eo a quo ꝓpagandũ
est pars sumi non potest. nisi cotum
transierit. Quod ergo unum est inter
duo si totum transierit. nichil ex eo
remanet illi a quo est. Si autẽ totum
ꝑmanet. nichil confertur illi ad qd̃ ẽ.
Si igitur anima exanima gignitur
sicut caro ex carne. dicant quomodo
simplex illa substantia aut cota in
gignente remaneat si ingenitum tran-¬
sierit. aut cota in genitum transeat
si in gignente remanserit. Nisi forte
om̃s animas consubstantiales dicere

Expanded text:
quidam doctorum multas hinc inde rationes et auctoritates opposuisse inveniuntur, quibus non animam sed solam carnem ex traduce esse astruere conati sunt. Et haec quidem ratio prima est quod spirituali naturae non convenit, neque ex materia esse, quoniam essentialiter simplex est sed neque materiam esse, quoniam in unitatis suae simplicitate individue semper consistens augeri vel multiplicari omnino non potest. Simplex enim natura propagationem non facit, ubi ad illud quod propagandum est ex eo a quo propagandum est pars sumi non potest nisi totum transierit. Quod ergo unum est inter duo si totum transierit, nihil ex eo remanet illi a quo est. Si autem totum permanet, nihil confertur illi ad quod est. Si igitur anima ex anima gignitur sicut caro ex carne, dicant quomodo simplex illa substantia aut tota in gignente remaneat si in genitum transierit, aut tota in genitum transeat si in gignente remanserit. Nisi forte omnes animas consubstantiales dicere
Abbreviated transcription (Latin):
peret. Quia uero ex carne corrupta
integͥtate sua priuatꝰ est. purã sine
confusione erroris ueritatẽ haurire
facti sunt. abintus eruditi st̃.
homines autem excepto dũ taxat pͥ¬
mo illo qui sicut suo modo ꝑfectus
factus. ita & ipse quoq abintus eru¬
ditus est. quia ꝑ interualla tẽpoꝵ
ad cognitionẽ ꝓmoueri debuerũt.
ꝑ species rerũ temporalium & uisi¬
bilium foris ad cognitionẽ ueritatis
excitandi & erudiendi fuerunt. Qe
tam̃ excitatio & erudicio naturalit̃
& sine labore homini adeẽt. si senso
hominis in carne mortali ꝑ peccatũ
corruptus non fuisset. ut tunc ple-¬
num ac ꝑfectum constaret qd ait
apłs. Inuisibilia eiꝰ a creatura mundi

Expanded text:
peret. Quia vero ex carne corrupta peret. Quia vero ex carne corrupta integritate sua privatus est, puram sine confusione erroris veritatem haurire facti sunt ab intus eruditi sunt; homines autem excepto duntaxat primo illo, qui sicut suo modo perfectus factus est, ita et ipse quoque ab intus eruditus est, quia per intervalla temporum ad cognitionem promoveri debuerunt, per species rerum temporalium et visibilium foris ad cognitionem veritatis excitandi et erudiendi fuerunt. Quae tamen excitatio et eruditio naturaliter et sine labore homini adesset, si sensus hominis in carne mortali per peccatum corruptus non fuisset, ut tunc plenum ac perfectum constaret, quod ait Apostolus: Invisibilia ejus a creatura mundi
Abbreviated transcription (Latin):
Culpa ipsa arbor. Actus culpȩ fructͥ
In eo itaq quod seminatur: corruptio
mortalitatis est. In eo autem quod
nascitur: uitium concupiscentia ẽ.
In eo autẽ quod mouetur ꝑ concups¬
centiam. accus qui a motu uolunta¬
tis inchoatur: motu oꝑis ꝑficitur.
Non itaq nascentes propt̃ea sine ui¬
tio ẽẽ existimentur. quia non con¬
cupiscunt. qm̃ radicitus uitium
concupiscentiȩ in ipsis est. ꝑ quod
non debent. s quia tunc cũ nascũt᷑
uitium in eis est quo postea impedi¬
untur ne ueritatẽ agnoscant quan-¬
do debent. Nasci quippe sine cogni-¬
tione natura est non culpa. S in eo
iutio nasci quo postea a cognitione
ueritatis impediantur. culpa est ñ
natura. Hoc autẽ uitium in corrupti¬
one carnis est. & in corruptione sensꝰ
carnalis. Qui sensus si integritatẽ suã
haberet. ꝓuectus & exercitatus iudi¬
cium ueritatis ꝑ ea quȩ foris uide¬
rentur ammonitus sine labore conci¬

Expanded text:
Culpa ipsa arbor, actus culpae fructus. Culpa ipsa arbor, actus culpae fructus. In eo itaque quod seminatur, corruptio mortalitatis est. In eo autem quod nascitur, vitium concupiscentiae est. In eo autem quod movetur per concupiscentiam, actus qui a motu voluntatis inchoatur, motu operis perficitur. Non itaque nascentes propterea sine vitio esse existimentur, quia non concupiscunt, quoniam radicitus vitium concupiscentiae in ipsis est, per quod non debent; sed, quia tunc cum nascuntur vitium in eis est, quo postea impediuntur ne veritatem agnoscant quando debent. Nasci quippe sine cognitione natura est, non culpa. Sed in eo vitio nasci quo postea a cognitione veritatis impediantur, culpa est non natura. Hoc autem vitium in corruptione carnis est et in corruptione sensus carnalis, qui sensus carnalis si integritatem suam haberet provectus et exercitatus, judicium veritatis per ea quae foris viderentur admonitus, sine labore conci
Abbreviated transcription (Latin):
appetenda sunt aliter appetimꝰ quã
debemus. Sic igitur culpa prima &
pena ultima. duo media orta sunt cul-¬
pa & pena. Ignorantia boni. culpa &
pena in mente. Concupiscentia mali
culpa & pena in carne. In quib pec¬
cati originalis radix consistit. Nua
igitur caro humana a parentibus cũ
mortalitate seminatur. in eo ipso qd
seminata subiacet mortalitati. uiui¬
ficata postmodũ carnalis concupis¬
centiȩ subiecta inuenitur. necessita¬
ti. quia ipsa mortalitatis infirmitã
causa est quam sequit᷑ concupiscen¬
di necessitas. Caro igitur quȩ in con-¬
cupiscentia seminatur. cũ mortalita¬
te concipitur. cũ necessitate concu-¬
piscendi nascit᷑. in eo a quo seminat᷑
culpam habet & actum culpe. In eo
qd̾ seminatur nec culpam habet nec
accũ culpe s causam. In eo quod
nascitur. causam culpȩ & culpam
habet. s accum non habet. Causa
culpȩ. corruptio mortalitatis est. Cul¬
pa concupiscentia est. actus culpe c̃¬
cupiscere est. Causa culpe radixẽ.

Expanded text:
appetenda sunt aliter appetimus quam debemus. Sic igitur ex culpa prima et poena ultima duo media orta sunt, culpa et poena. Ignorantia boni, culpa et poena in mente; concupiscentia mali, culpa et poena in carne. In quibus peccati originalis radix consistit. Quia igitur caro humana a parentibus cum mortalitate seminatur, in eo ipso quod seminata subjacet mortalitati vivificata postmodum carnalis concupiscentiae subjecta invenitur necessitati, quia ipsa mortalitatis infirmitas causa est quam consequitur concupiscendi necessitas. Caro igitur quae in concupiscentia seminatur cum mortalitate concipitur, cum necessitate concupiscendi nascitur. In eo a quo seminatur culpam habet et actum culpae. In eo quod seminatur nec culpam habet nec actum culpae, sed causam. In eo quod nascitur causam culpae et culpam habet, sed actum non habet. Causa culpae corruptio mortalitatis est, culpa concupiscentia est. Actus culpae concupiscere est, causa culpae radix est.
Abbreviated transcription (Latin):
ministrans. Quid sit originale pec
i ergo queritur catum.¬
quid sit originale peccatum in
nobis. intelligitur corruptio siue uitiũ
quod nascendo contrabimus. ꝑ igno¬
est quid sit originale peccatum.
consequens est etiam ut inuestigemus
qualiter a patrib transducatur ad filioᷤᷤ
id ẽ. siue scdm solam animam. siue
Quidam origiale peccatum non solũ
ꝑ carnem s etiam ꝑ animã apatrib
in filios descendere putauerunt. qm̃
ñ solum carnem s animamꝰ extradu¬
ce materia eẽ crediderunt. Sicut enĩ
in generatione prolis de carne pater

Expanded text:
II. Quid sit originale peccatum. Si ergo quaeritur quid sit originale peccatum in nobis intelligitur corruptio sive vitium quod nascendo trahimus per ignoest quid sit originale peccatum, consequens est ut etiam investigemus qualiter a patribus traducatur ad filios, id est utrum secundum solam animam, an Quidam originale peccatum non solum per carnem sed etiam per animam a patribus in filios descendere putaverunt, quoniam non solum carnem sed animam quoque ex traduce materiae esse crediderunt. Sicut enim in generatione prolis de carne pater
Abbreviated transcription (Latin):
chilo creatã. neq factã a principio
quando angłi facti sunt. sed postea
cum corpus ipsum cui in fundenda
fuerat formatũ ẽ. ab ipso creatore si¬
mul & factam & corpori sociatam.
Utrum uͦ in corpore uel extra corpus
creata sit. quanto difficilius est sci-¬
re. canto minus ẽ ꝑiculosum igno¬
rare.Neq uero in hoc ingenium ho¬
minis approbandũ estimecur. si his
quȩ difficilia sunt ꝑtinacit̃ insistit.
sed pocius si ea quȩ scienda sunt pru¬
denter discernit. A qualis enim stulti¬
hiꝰ que ñ debent ignorari. ꝓpt̾ea qͣntũ
sane fidei satis ẽ. queramꝰ agnoscere.
& ea que curiositas sola scrutari sua¬
det. desista mus inuestigare. Creauit
ds̃ animã primi hominis de nichi¬
lo. & inspirauit eam corpori de terra
ꝑ materiam sumpto & formato. Dãs
ei sensum & discrecionem boni & ma¬
li. ut corpus ipsum sibi sociatũ per
sensum iuuificaret. ꝑ rationem rege¬
ret. & in ipso homine sensus ẽẽc sub¬

Expanded text:
hilo creatam, neque factam a principio hilo creatam, neque factam a principio quando angeli facti sunt, sed postea cum corpus ipsum cui infundenda fuerat formatum est ab ipso creatore simul et factam et corpori sociatam. Utrum vero in corpore an extra corpus creata sit, quanto difficilius est scire, tanto minus est periculosum ignorare. Neque vero in hoc ingenium hominis approbandum existimetur, si in iis quae difficilia sunt pertinaciter insistit; sed potius si ea quae scienda sunt prudenter discernit. Aequalis enim est stultiiis quae non debent ignorari. Propterea quantum sanae fidei satis est, quaeramus agnoscere, et ea quae curiositas sola scrutari suadet, desistamus investigare. Creavit Deus animam primi hominis de nihilo, et inspiravit eam corpori de terra per materiam sumpto et formato, dans ei sensum et discretionem boni et mali; ut corpus ipsum sibi sociatum per sensum vivificaret, per rationem regeret, et in ipso homine sensus esset sub
Abbreviated transcription (Latin):
nitionem ueritatis : similitudo se¬
cundũ amorem uirtutis. Uel ima¬
go scd̾m scientiam: similitudo
scđm substantiam. Imago quia
omnia in ipsa scđ̾m sapientiam:
similitudo quia una et simplex
ipsa scđm essentiam. Imago quia
racionalis: similitudo quia spiri¬
tualis. Imago enim ꝑtinet ad fi¬
guram: similitudo ad naturam.
Hec autẽ in anima sola facta sitnt:
quia corporea natura similitudinẽ
ab eius excellentia et similitudine
in hoc ipso longe fuit: quod cor
ma de origine anmȩ qnͣ¬
do creat᷑a fuit. et unde creata fuit.
et qualis creata fuit. Nos uero in
presenti adbreuiatione tam mul¬
tiplices opiniones ꝑsequi suꝑua¬
cuũ et infructuosum estimamꝰ.
et hoc solum nobis sufficere pu¬
tamus. si ea tantum quȩ sentienda & as-¬
serenda sunt proponimꝰ. In his gͦ fides
catholica hoc potius elegit. & uerita¬
ti magis consentaneũ udicauit.
ut credamus animã primi homi¬
nis quando facta est. non de preiacen¬
ti aliqua materia factam sed de ni-¬

Expanded text:
m veritatis, similitudo secundum amorem virtutis. Vel imago secundum scientiam, similitudo secundum substantiam. Imago, quia omnia in ipsa secundum sapientiam; similitudo, quia una et simplex ipsa secundum essentiam. Imago quia rationalis, similitudo quia spiritualis. Imago pertinet ad figuram, similitudo ad naturam. Haec autem in anima sola facta sunt, quia corporea natura similitudinem  ab ejus excellentia et similitudine in hoc ipso longe fuit quod corpma de origine animae, quando creata fuit, et unde creata fuit, et qualis creata fuit, nos vero in praesenti abbreviatione tam multiplices opiniones prosequi supervacuum et infructuosum existimamus; et hoc solum nobis sufficere putamus si ea tantum quae sentienda et asserenda sunt proponimus. In his ergo fides catholica hoc potius elegit et veritati magis consentaneum judicavit, ut credamus animam primi hominis quando facta est non de praejacenti aliqua materia factam; sed de ni
Abbreviated transcription (Latin):
renis sociauerat deorsum in terre¬
na habitatione disponens. E trisq
regulam proponens obedientie. qua¬
tinus et illi ab eo ubi erant non ca¬
derent: et isti abeo ubi erant ad id
ubi non erant ascenderent. U̾t cu
isti ꝑuenissent. et illi non discesuis¬
sent supra id quod facti erant ad
id ad quod facti erant ꝑtingerent.
ut cum eo essent. a quo facti erant.
Fecit itaq deus hominẽ ex dupli¬
ci substantia. corpus sodm materi¬
am de terra sumens. animam uero
sine materia de nichilo fingens.
Qualiter homo ad imaginẽ & simi¬
litudinem di factus sit.
actus est autẽ homo ad inia¬

Expanded text:
renis sociaverat deorsum in terrerenis sociaverat deorsum in terrena habitatione disponens. Utrisque regulam proponens obedientiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant ad id ubi non erant ascenderent, ut cum isti pervenissent et illi non cecidissent, supra id quod facti erant ad id ad quod facti erant pertingerent, ut cum eo essent a quo facti erant. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia: corpus secundum materiam de terra sumens; animam vero sine materia de nihilo fingens. CAP. II. Qualiter homo ad imaginem et similitudinem Dei factus est. Factus est
Abbreviated transcription (Latin):
nem sublimare. Rursum si tantum
gaudium est et tanta locunditas
uita ista mortalis quȩ constat ex
presentia spiritꝰ in corpore corrupti¬
bili. quanta iocunditas foret. et
quantũ gaudiũ uita illa ĩmortalis
ex presentia deitatis in spiritu ra¬
cionali: Quia ergo in parte pro ex¬
emplo umuersitatis humiliatus est
racionalis spiritus usq ad consorti¬
um terrem corporis. ne forte hoc ip¬
sum ad depressionem eius ꝑtinere
uidẽtur. adiunxit prouidentia dĩ.
ut post modum cũ eodẽ corpore
glorificato ad consortiũ illorum
qui in sua puritate ꝑstiterant sub¬
limaretur. ut quod minus ex dispen¬
satione creatoris sui acceperat con¬
ditus: ꝑ gr̃am eiusdem post modũ
acciperet glorificandus. Sic ergo con¬
ditor deus racionales spiritus quos
fecerat uaria sorte pro arbitrio om¬
nipodentis uoluntatis suȩ disposuit.
illis quos in sua puritate reliquerat
sursum in celo mansionem consti¬
tuens. illos uero quos corporib ter¬

Expanded text:
nem sublimare. Rursus si tantum nem sublimare. Rursus si tantum gaudium est et tanta jucunditas vita ista mortalis quae constat ex praesentia spiritus in corpore corruptibili, quanta jucunditas foret et quantum gaudium, vita illa immortalis ex praesentia Divinitatis in spiritu rationali? Quia ergo in parte pro exemplo universitatis humiliatus est rationalis Spiritus usque ad consortium terreni corporis, ne forte hoc ipsum ad depressionem ejus pertinere videretur, adjunxit providentia Dei ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua puritate perstiterant sublimaretur, ut quod minus ex dispensatione creatoris sui acceperat conditus, per gratiam ejusdem postmodum acciperet glorificandus. Sic ergo conditor Deus rationales spiritus quos fecerat, varia forte pro arbitrio omnipotentis voluntatis suae disposuit; illis quos in sua puritate reliquerat, sursum in coelo mansionem constituens; illos vero quos corporibus ter
Abbreviated transcription (Latin):
natione. Creaturã ergo racionalẽ quã
secerat iussit partim in sua puritate
ꝑsistere. partim eam corporeis indu¬
mentis et terrenis mansionib copu¬
lans luteam materiã fecit ad uitȩ
sensum uegetare. Hoc siquidẽ pro
exemplo futurȩ societatis quȩ inter
ipsum et sp̃m racionalem in glorisi.¬
cationẽ eiusdem ꝑficienda fuerat
proposito. ut uidelicet ostenderetur
quia quod tunc erat in conditione
corpus spiritui. hoc scilicet aliquid
post modũ futurus erat ex dignati¬
one assumptus spiritꝰ sibi. Compba¬
uit ergo deus pocentiã suã et grãm
ostendit. primũ fingendo hominẽ
quã post. ea exhibiturus erat. homi¬
nẽ glorificando ut sciret homo quia
si potuit deus tam disparẽ naturã
corporis et animȩ ad unam federati¬
onẽ atq amicitiã comungere. noqua¬
quã ei impossibile futurũ raciona¬
lis creature humilitatẽ licet longe
inferiorem ad sue głȩ participatio¬

Expanded text:
natione. Creaturam ergo rationalem quam natione. Creaturam ergo rationalem quam fecerat, jussit partim in sua puritate persistere; partim eam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulans, luteam materiam fecit ad vitae sensum vegetare. Hoc siquidem pro exemplo futurae societatis quae inter ipsum et Spiritum rationalem in glorificationem ejusdem perficienda fuerat proposito ut videlicet ostenderetur quia quod tunc erat in conditione corpus spiritui: hoc secundum aliquid postmodum futurus erat ex dignatione assumptus spiritus sibi. Comprobavit ergo Deus potentiam suam et gratiam ostendit. Primo fingendo hominem, quam postea exhibiturus erat hominem glorificando. Ut sciret homo quod si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae ad unam foederationem atque amicitiam conjungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae humilitatem licet longe inferiorem ad suae gloriae participatio
Abbreviated transcription (Latin):
huiꝰ de conditione hõĩs
ꝓsequenda distin-¬
ximus: ordine nũnc suscipimꝰ ex¬
plananda Quatuor enĩ erant a
principio ꝓposita. pͥmum: quare
creatus sit homo. scđ̾m: qualiscre¬
atus sit. & qualit̾ institutus. Terci¬
um: qualit lapsus sit Quartum
qualiter sit reparatus. Horum qui¬
dem quod primũ positum est id est
causa creationis humane superius
iã scđm possibilitatẽ nr̃am tracta¬
uimus. et idcirco nunc suꝑ est ut ad
scdam partem in qua propositũ est
qualis creatus sit homo. et qualiter
dispositus discutiendam transcamꝰ.
Deus ommipotens cuius beatitudo
nec augeri potest omnino qm̃ ꝑfec¬
ta est. noc minui qm̃ ecerna est: so¬
la caritate nulla sui necessitate ra¬
cionalem sp̃m creauit. ut cum illiꝰ
boni quod ipse erat. et quo ipse be¬
atus erat participem faceret. Nerũ
quia hoc ad felicitatis illiꝰ ꝑtinu
nosceret: uoluit ipse conditor priꝰ
ei in sua conditione ostendere. qͦd
post modũ in ipso facturus erat ex dig¬

Expanded text:
is de conditione hominis prosequenda dixtinximus, ordine nunc suscipimus explananda. Quatuor enim erant a principio proposita. Primum quare creatus sit homo, secundum qualis creatus, et qualiter institutus; tertium qualiter lapsus sit; quartum qualiter sit reparatus. Horum quidem quod primum positum est, id est, causa creationis humanae superius jam secundum possibilitatem nostram tractavimus. Et idcirco nunc superest ut ad secundam partem in qua propositum est qualis creatus sit homo, et qualiter dispositus: discutiendam transeamus. Deus omnipotens cujus beatitudo nec augeri potest omnino, quoniam perfecta est, nec minui, quoniam aeterna est, sola charitate, nulla sui necessitate, rationalem Spiritum creavit, ut eum illius boni quod ipse erat, et quo ipse beatus erat, participem faceret. Verum quia hoc ad felicitatis illius augmenosceret, voluit ipse conditor prius ei in sua conditione ostendere quod postmodum in ipso facturus erat ex dig
Abbreviated transcription (Latin):
ed ⁊ ipsam arbitriis lib̾i arbitri.
libertatem scđ̃m differentẽ nas
uirtutẽ: ⁊ sapientiȩ & cognitionis &
intelligentiȩ uim. si quis differentem
assignare uoluerit. non est qͥ ex rati¬
one occurrat. quia sicut differens ui-¬
gor ⁊ subtilitas nat᷑e infirmitat̃e non
adducit. minorq cognitio sapientiȩ
ignorantiam non ingerit: sic liber-¬
tas inferior nullã arbitrio uolunta¬
tis necessitatẽ imponit. In qͦ similes
uoa gͦ ł conditi sc̃. & in qͦ dissimile ᷤ.

Expanded text:
 arbitrii libertatem secundum differentem naturae virtutem et sapientiae et cognitionis et intelligentiae vim; si quis differentem assignare voluerit non est qui ex ratione occurrat. Quia sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit; sic libertas inferior nullam arbitrio voluntatis necessitatem imponit. CAP. XII. In quo similes conditi sunt et in quo dissimile
Abbreviated transcription (Latin):
guntur. sed occulta ipsius dispositi¬
one qua aliud non possunt. ad im¬
plendã uoluntatẽ eius conducunt᷑.
Ded dicis iterum. Si ds uoluit ita et
totum ut factũ est. qm̃ bonum est
ita ẽẽ totũ & non aliter esse quam
factum ẽ. cur gͦ precepit quod fac¬
tum ñ est. & ꝓhibuit quod factum
est. cum bonum sit utrumq & fac¬
tum ñ ẽẽ quod factũ non ẽ. & faccũ
c̃ẽ quod factum est: Quare nõ pociꝰ
precepit ut hoc fieret solum quodãt
bonum erat. & hoc solũ non fieret
precepti considerare oportet
& ꝓhibitionis scđm eundẽ modũ.
Om̃e enimi preceptum uel ꝓhibitio.
aut ꝓpter ipsum fit cuifit. aut ꝓpt̃
ipsum a quo fit. aut ꝓpter ahũ
quo fit. Lota autem precepti utilitas
& bonum. siuie in eo quod faciendũ
precipitur. sue in eo quod cauendũ
mandatur: ad eum solũ refertur pro
quo fit. siue idem sit ille siue aliuis
ab eo cui fit. uel ab eo a quo fit. Finis
autẽ mandati fructus est & citilitaes

Expanded text:
guntur, sed occulta ipsius dispositiguntur, sed occulta ipsius dispositione qua aliud non possunt ad implendam voluntatem ejus conducuntur. Sed dicis iterum: Si Deus voluit ita esse totum ut factum est quoniam bonum est ita esse totum, et non aliter esse quam factum est; cur ergo praecepit quod factum non est et prohibuit quod factum est, cum bonum sit utrumque, et factum non esse quod factum non est, et factum esse quod factum est? Quare non potius praecepit ut hoc fieret solum quod esse bonum erat; et ut hoc solum non fieret praecepti considerare oportet et prohibitionis, secundum eumdem modum. Omne enim praeceptum vel prohibitio aut propter ipsum fit cui fit; aut propter ipsum a quo fit; aut propter alium pro quo fit. Tota autem praecepti utilitas et bonum sive in eo quod faciendum praecipitur sive in eo quod cavendum mandatur, ad eum solum refertur pro quo fit: sive idem sit ille, sive alius ab eo cui fit, vel ab eo a quo fit. Finis autem mandati fructus est et utilitas
Abbreviated transcription (Latin):
qunt. qm̃ uoluntas dei implet᷑ etiã
in malis quȩ faciunt. S uolunta¬
te sua mali iuidicantur. qua dei
uoluntati contrarii sunt. non qͥdẽ
uoluntati eius resistendo ut fiat
quod non uult. quia non possunt.
sed resistere uolendo quia mali st̃.
Et ipsa mala uoluntas culpa est qua
aliud uolunt. facultas autẽ iusta
qua aliud non possunt. & cum uo¬
lunt quod d̃s uult non ideo boni st̃.
ligunt quod ds odit. ac ꝑ hoc deo
contrarii sunt. & mali. & peccatores.
& rei. non quidem faciendo quod
ds̃ uiste fieri nolit: sed amando &
apꝓbando quod d̾s ñ diligit. Non
igitur in eo quia fit quod fit. uolun¬
tatem dĩ impechunt. sed in ipso qd̾
fit. a dilectione dĩ recedunt. & ma¬
li sunt ñ efficiendo contrariũ ipsi
uoluntati. sed amando contrarium
eius dilectioni. Et sic quidẽ semꝑ uo¬
luntas di impletur. & non excusant᷑
mali ꝓpt̃ea qm̃ in eis & ꝑ eos uoluntas
dei implet᷑. qm̃ non sua uoluntate
ad implendam di uoluntatẽ diri¬

Expanded text:
Dei impletur etiam in malis quae faciunt. Sed voluntate sua mali judicantur, quia Dei voluntati contrarii sunt. Non quidem voluntati ejus resistendo ut fiat quod non vult quia non possunt; sed resistere volendo quia mali sunt. Et ipsa mala voluntas culpa est qua aliud volunt; facultas autem justa qua aliud non possunt. Et cum volunt quod Deus vult, non ideo boni sunt,ligunt quod Deus odit; ac per hoc Deo contrarii sunt et mali, et peccatores, et rei. Non quidem faciendo quod Deus juste fieri noluit, sed amando et approbando quod Deus non diligit. Non igitur in eo quia fit quod fit voluntatem Dei impediunt; sed in ipso quod fit a dilectione Dei recedunt. Et mali sunt non efficiendo contrarium ipsius voluntati, sed amando contrarium ipsius dilectioni. Et sic quidem voluntas Dei semper impletur, et non excusantur mali propterea quonDei impletur. Quoniam non sua voluntate ad implendam Dei voluntatem diri
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum bonũ non ẽ. sed accidenta¬
liter & denominatiue. qm̃ ex ipso
bonum est. Quoddam ergo bonũ
bonum est qm̃ ipsum bonũ ẽ ali¬
ud autẽ bonum est. quia alicui
bonum est. & ipsum bonum ñ ẽ.
Quod ergo bonum est & sibi bonũ
ist. & alii bonũ ẽ. in coto bonũ est:
quod autẽ bonum ẽ. & sibi bonũ
est. & alteri bonum non ẽ. ex par¬
ce bonũ est. sicut quod bonum est
& alteri bonũ est. & sibi non ẽ. ex

Expanded text:
ipsum bonum non est, sed accidentaliter et denominative, quoniam ex ipso bonum est. Quoddam ergo bonum, bonum est, quoniam ipsum bonum est. Aliud autem bonum est, quia alicui bonum est, et ipsum bonum non est. Quod ergo bonum est et sibi bonum est et alii bonum est, in toto bonum est. Quod autem bonum est et sibi bonum est et alteri bonum non est, ex parte bonum est, sicut quod bonum est et alteri bonum est et sibi bonum non est, ex
Abbreviated transcription (Latin):
prius negligentius dictassem. ut¬
pote nondum adhuc futuri oꝑis
ꝓpositum habens. transscribenda¬
passim exposui. sufficere tunc
arbitratus eiismodi minima.
uł annotata in noticiam ueni¬
re.Sed quia postmodum cum
eadem huius oꝑis dextui in sererẽ.
quedam in ipsis mutare. quedã
uero adicere uł detrahere ratio
postulabat. lectorem admonitũ
esse uolo. ut sicubi ea extra oꝑis
huiuis seriem aliud aut aliter
aliquid habentia inuenerit. hãc
diuersitatis causam esse sciat. &
si quid forte in eis emencdandũ
fuerit. ad huius oꝑis formam
componat. Sane hoc opus in

Expanded text:
prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in
Abbreviated transcription (Latin):
onem faceret. principatus. ⁊ potesta¬
tes tenebrarum nominauit. ut ui
delicet ostenderet. quia idem nunc
quisq in malo ininisterium ex per-¬
uersitate exercet. quod ad bonum
ꝑficiendum ex conditione accepit:
Nusqͣm tamen scripturarum neqͣm
sp̃c seraphin appellatos inuenio. qͥa
licet cȩtera dona post runam adhuc
in malo possideant: caritatem tam̃
in dilectione dei nequaquã habere

Expanded text:
onem faceret, principatus et potestaonem faceret, principatus et potestates tendelicet ostenderet, quia idem nunc quisque in malo ministerium ex perversitate exerceret, quod ad bonum perficiendum ex conditione accepit. «Nusquam tamen Scripturarum nequam spiritus seraphin appellatos invenio, quia licet cetera dona post ruinam adhuc in malo possideant, caritatem tamen in dilectione dei nequaquam habere
Abbreviated transcription (Latin):
hoc auctoritas ꝓmulgauit. no¬
uem in pͥncipio a dẽo conditos ordi¬
nes angłorum. id est angłos. archã¬
gelos. principatus ⁊ potestates. uir¬
tutes. dominationes. thronos. cheru¬
bin ⁊ seraphin. ut addito homine
denarius consum maret᷑ ꝑfectionis
cȩlestis: Non enim ut quidam putãt
conditio hominis ita ad restaurati¬
onem angłorum ꝓuisa ẽ. quasi hõ¬
factus non fuisset nisi angelus occi¬
disset. s iccirco ad restaurandũ et
supplendum lapsorum angłorum
numerum homo factus dictt᷑. quia
cũ homo post modũ creatus illuc
unde illi ceciderunt ductus ẽ illiuis
societatis numerus qui in cadentibꝰ
diminutus fuerat. ꝑ hominem repa-¬
tatur: Nouem gͦ ordines angłorum
ab initio conditi sunt & ex illis qui
ceciderunt qͥa in una sumul omnes
malitia consenserunt quasi unum
ex se ꝑuersȩ socictatis ordinem effe¬
ccrunt: Habet aut̃ẽ traditio ex fin-¬
Unde ⁊ apłs paulus cum de mali¬
gnorum spirituũ tirannide menti¬

Expanded text:
hoc auctoritas promulgavit, novem in principio conditos a Deo ordines angelorum, id est angelos, archangelos, principatus, potestates, virtutes, dominationes, thronos, cherubim, et seraphim, ut addito homine denarius consummaretur perfectionis coelestis. Non enim ut quidam putant conditio hominis ita ad restaurationem angelorum provisa est, quasi homo non fuisset factus, nisi angelus cecidisset; sed idcirco ad restaurandum et supplendum lapsorum angelorum numerum factus homo dicitur; quia cum homo postmodum creatus illuc unde illi ceciderunt ductus est, illius societatis numerus qui in cadentibus diminutus fuerat, per hominem reparatur. Novem enim ordines angelorum ab initio conditi sunt, et ex illis qui ceciderunt quia in una simul omnes malitia consenserunt quasi unum ex se perversae societatis ordinem effecerunt. Habet autem traditio ex sinUnde et Apostolus Paulus cum de malignorum spirituum tyrannide menti
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ino laudabile non fu̾it. quia ñ
ꝑseuerauerit. quia motus incipien-¬
tis uirtutis extinctus est. & abolitus
ꝑ teporẽ culpe subsequentis. Qualis

Expanded text:
omnino laudabile non fuit, quia non perseveravit; quia motus incipientis virtutis exstinctus est et abolitus per teporem culpae subsequentis. CA
Abbreviated transcription (Latin):
fectum ut sit primo inꝑfectum. de¬
inde autem ꝑfectum. ⁊ ut ab eo ꝑfi¬
ciatur a quo inꝑfectum factum est
ut ꝑficiatur: non ẽ imꝑfectio facien¬
tis neq turpitudo facti. q̃m ⁊ aliter
facere potuit qui fecit. & ñ aliter fi¬
eri debuit quod factum ẽ Sed et
hoc dicendum q̃m ꝑfectum ẽ secun¬
dum aliquid habens totum quoc̃
habere debet. & si non habeat quodd̃
habiturum est totum. Quod tͥbus

Expanded text:
fectum, ut sit primo imperfectum; deinde autem perfectum, ut ab eo perficiatur a quo imperfectum factum est, ut perficiatur; non est imperfectio facientis neque turpitudo facti, quoniam et aliter facere potuit qui fecit, et non aliter fieri debuit quod factum est. Sed et hic dicendum quod perfectum est secundum aliquid habens totum quod habere debet, et si non habeat quod habiturum est totum. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
& maius bonum hominis ẽ. ut in
dõ suo & maiestatem inueniat. quã
oculo cordis contemplet᷑. & huma¬
nitatẽ quam oculo carnis speculȩt᷑.
ut totus homo in dõ beatificetur. his
rationib animus conforcatus ad am¬
pliorem religionis diuine deuotionẽ
excitatur. Deuotione autẽ mundat᷑
& purificat᷑. ut mundo corde iam qͦ¬
dammodo pregustare incipiat id ad
quod fide & deuotione cognoscendũ
festinat. Ita munda conscientia inui-¬
sibilib documentis & secreta ac fami¬
liari uisitatione de deo suo cotidie
eruditur & certificatur. in tantum
ut iam quodãmodo eum ꝑ contẽpla¬
tionem presentẽ eũ habere incipiat.
& nulla iam ratione ab eius fide &
dilectione etiam si totus mundus in
miracula uertatur auelli queat. Isti
sunt ergo tres gradus ꝓmotionis fidĩ.
quib fides crescens ad ꝑfectum con-¬
scendit. Primus ꝑ pietatem eligere.
Scđ̾s ꝑ rationẽ approbare. Tercius per
ueritatem apprehendere. De his quȩ

Expanded text:
Et maximum bonum hominis est ut in Et maximum bonum hominis est ut in Deo suo et majestatem inveniat quam oculo cordis contempletur; et humanitatem quam oculo carnis speculetur, ut totus homo in Deo beatificetur. His rationibus animus confortatus, ad ampliorem religionis divinae devotionem excitatur; devotione autem mundatur et purificatur ut mundo corde jam quodammodo praegustare incipiat, id ad quod fide et devotione cognoscendum festinat. Ita munda conscientia invisibilibus documentis, et secreta et familiari visitatione de Deo suo quotidie eruditur et certificatur; in tantum ut jam quodammodo eum per contemplationem praesentem habere incipiat; et nulla jam ratione ab ejus fide et dilectione etiam si totus mundus in miracula vertatur avelli queat. Isti ergo sunt tres gradus promotionis fidei, quibus fides crescens ad perfectum conscendit. Primus per pietatem eligere; secundus per rationem approbare; tertius per veritatem apprehendere. CAP. V. De iis quae
Abbreviated transcription (Latin):
re cernit. tantomagis ad cognitionẽ
ueritatis ꝑuenire satagit. Conside¬
rat in hoc mundo tam diuersas ẽẽ
hominum estimationes. suꝑ his in
quib salus hominis constat. Paga¬
ni in plures unitatẽ diuinitatis scm¬
dunt. Iudei creatorẽ confitent᷑. sal¬
uatorem non cognoscunt. & in his
om̃ib mens fluctuat. & nisi piecate
in suo teneretur. fortassis abiecta ue¬
ritate falsitatem sequerentur. Acce¬
dit ad hec spũ scõ suggerente ratio.
qm̃ in multis dubiis si unum aliqͥd
relinquitur. ut unũ aliud eligatur.
dubietas non tollit᷑ sed mutatur. Ac¬
cedit ad hanc alia ratio maior. meliꝰ
ẽẽ consiteri unum principiũ quã
multa. Qm̃ ubi multitudo est. aut
pluralitas suꝑflua est. aut unitas in¬
ꝑfecta. Ad huc ãpliꝰ. Meliꝰẽ creatorem pa¬
riter confiteri & saluatorẽ quam
creacorem solum. Qm̃screatorẽ dic̃.
maiestatẽ confitetur. Qui saluato¬
rem intelligit. pietatẽ ueneratur.

Expanded text:
re cernit, tanto magis ad cognitionem re cernit, tanto magis ad cognitionem veritatis pervenire satagit. Considerat in hoc mundo tam diversas esse hominum existimationes, super his in quibus salus hominis constat. Pagani in plures unitatem divinitatis scindunt. Judaei creatorem confitentur, salvatorem non agnoscunt. Et in his omnibus mens fluctuat; et nisi pietate in suo teneretur, fortassis abjecta veritate falsitatem sequeretur. Accedit ad haec Spiritu sancto suggerente ratio, quoniam in multis dubiis si unum aliquid relinquitur ut unum aliud eligatur, dubietas non tollitur, sed mutatur. Accedit ad hanc alia ratio major, melius est confiteri unum principium quam multa; quia ubi multitudo est, aut pluralitas superflua est, aut unitas imperfecta. Adhuc amplius, melius est creatorem confiteri pariter et salvatorem quam creatorem solum, qui creatorem dicit majestatem confitetur; qui Salvatorem intelligit, pietatem veneratur.
Abbreviated transcription (Latin):
non contradicere. Qui consuetudine
uiuendi magis quã turtute credendi
fideles nommantur. Solis enim tran-¬
seuntib intenti. numquã mentẽ ad
futura cogitanda subleuant. & quã¬
ius fidei xp̃ianȩ sacramenta cum ce¬
teris fidelib uisci ꝑcipiunt. quare ta¬
men xp̃ianus sit homo. uel quȩ spes
xp̃iano sit in expectatione futuroꝵ
bonoꝵ non adcendunt. Hii quamuiᷤᷤ
nomine fideles dicant᷑. re tam̃ & ueri¬
tate longe sunt a fide. Tam̃ huius¬
modi aliquando diuina gr̃a uisi¬
tantur. & ad sui considerationem
excitant᷑. ut quare homo natus sit.¬
& si alia post hanc uitam sequatur
inquirant. Si preinia iustis. & pecca¬
torib tormenta reposita sint. & si pt᷑
finem oꝑis sequatur premiũ iustȩ re¬
tributionis. Tali ergo consideratione
in corde oborta. magno mox trepida-¬
tionis motu de dubio uite mortalis
conscientia ipsa concutitur. & quan¬
tomagis sibi erranti ꝑiculũ immine¬

Expanded text:
non contradicere, qui consuetudine non contradicere, qui consuetudine vivendi magis quam virtute credendi fideles nominantur. Solis enim transeuntibus intenti nunquam mentem ad futura cogitanda sublevant; et quamvis fidei Christianae sacramenta cum caeteris fidelibus usu percipiunt, quare tamen Christianus sit homo vel quae spes Christiano sit in exspectatione bonorum futurorum non attendunt. Hi, quamvis nomine fideles dicantur, re tamen et veritate longe sunt a fide. Tamen hujusmodi aliquando divina gratia visitantur; et ad sui considerationem excitantur, ut quare homo natus sit, an alia post hanc vitam sequatur inquirant; an praemia justis et peccatoribus tormenta reposita sint; et an post finem operis sequatur praemium justae retributionis. Tali consideratione in corde oborta, magno mox trepidationis motu de dubio vitae mortalis conscientia ipsa concutitur; et quanto magis sibi erranti periculum immine