comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te omnem uero creaturam ut
esset ipsa creatura eo uerbo
dictum est quod in principi¬
o erat ds̃ apud dm̃. Et qui a
omnia ꝑ ipsum facta sunt et
sine ipso factum est nihil. u¬
tiq & homo ꝑ ipsum factus est
certe enim caelum uerbo fe¬
cit. quadixit. & factum est.
scriptum est tamen etopera
manuum tuarum sunt caeli:
Et de hocimo tam quam fun¬
minis deputetur uelut cete¬
ra ds̃ dixerit. et facta sint.
hunc autem ipse fecerit aut
uerbo cetera hunc autem
manibus fecerit. sed hoc ex¬
cellet in homine qui ads̃ ho¬
minem ad imaginẽ suam fe¬
cit propter quod ei dedit
mentem intellectualem qua
prestat pecoribus undeiam
superiore loco deseruimus in
quo honore positus sinon intel
lexerit ut bene agat cisdem
ipsis pecoribus quibus prae¬
latus est conparabitur: sicenĩ
& scriptum est homo inhono¬
re positus non intellexit.
Conparatus est pecoribus in¬
sensatis & similis factus est eis
Nam & peccora ds̃ fecit sed
non adimaginem suam nec

Expanded text:
te omnem uero creaturam, ut te omnem uero creaturam, ut esset ipsa creatura, eo uerbo dictum est, quod in principio erat deus apud deum; et quia omnia per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil, utique et homo per ipsum factus est. certe enim caelum uerbo fecit, quia dixit et factum est; scriptum est tamen: et opera manuum tuarum sunt caeli. et de hoc imo quasi funminis deputetur, uelut cetera deus dixerit, et facta sint, hunc autem ipse fecerit, aut uerbo cetera, hunc autem manibus fecerit. sed hoc excellit in homine, quia deus hominem ad maginem suam fecit propter hoc, quod ei dedit mentem intellectualem, qua praestat pecoribus: unde iam superiore loco disseruimus. in quo honore plexerit ut bene agat, eisdem ipsis pecoribus, quibus praelatus est, comparabitur. sic enim et scriptum est: homo in honore positus non intellexit; comparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis. nam et pecora deus fecit, sed non ad imaginem suam. nec
Abbreviated transcription (Latin):
lis cogitatio est. Ita utsi hoc.
scriptura dixisset. magis eũ
quiscripsit trans lato uerbo
usum credere deberemus.
quam dm̃ talibus membrorũ
lini amentis determinatum.
qualia uidemus incorporib
nostris: dictum est enim manꝰ
tua gentes disperdidit. et
eduxisti populum tuum in ma¬
nu forti et brachio excelso: sed
propotestate & uirtute dĩ
positum huius membri nomen
quiusq ad eo desipit utnon
intellegat. necillud audien¬
dum est. quod non nulli pu¬
tant : Ideo precipuum dĩ op:
esse hominem. qui a cetera.
dixit. Et facta sunt. hunc
autem ipse fecit: sedi deo
potius qui a hunc adimagi¬
nem suam fecit. N am illa
quaedixit et facta sunt.
ldeo scriptum est. qui a ꝑuer¬
bum eius facta sunt. sicut per
hominem hominibus dici
potuit uerbis. quae tem po¬
raliter cogitantur. Etuoce
proferuntur: non sic autem
loquitur ds̃ nisi cumꝑcrea¬
turam corporalem loquitur
sicut abrahae. Sicut moysi
sicut ꝑnubem defilio suo: An¬

Expanded text:
lis cogitatio est, ita ut, si hoc lis cogitatio est, ita ut, si hoc scriptura dixisset, magis eum, qui scripsit, translato uerbo usum credere deberemus, quam deum talibus membrorum liniamentis determinatum. qualia uidemus in corporibus nostris. dictum est enim: manus tua gentes disperdidit, et: eduxisti populum tuum in manu forti et brachio excelso. sed pro potestate et uirtute dei positum huius membri nomen quis usque adeo desipit, ut non intellegat? Nec illud audiendum est, quod nonnulli putant, ideo praecipuum dei opus esse hominem, quia cetera dixit, et facta sunt. hunc. autem ipse fecit, sed ideo potius, quia hunc ad imaginem suam fecit. nam illa, quae dixit et facta sunt, ideo sic scriptum est, quia per uerbum eius facta sunt, sicut per hominem hominibus dici potuit uerbis, quae temporaliter cogitantur et uoce proferuntur. non sic autem loquitur deus, nisi cum per creaturam corporalem loquitur. sicut Abrahae, sicut Moysi, sicut per nubem de filio suo. an
Abbreviated transcription (Latin):
asimul. It aꝑfecte. utnihilei
adhuc in ordine temporum¬
creandum esset quod non hic
abeo lam in ordine causarum
creatum ess&. Incho asse aut.
ut quod hic praefix erat: causis
post impleret effectis: proinde
formauit ds̃ hominem pulue¬
remterrae. uellimũ terrae :
hoc est depuluere uel delimo
terrae. Et inspirauit siue suf¬
flauit In eius faciem spm̃ui
tae: It factus est homo in ani¬
mauiuam non tunc praedis¬
tinatus. hoc enim ante sȩcula
in prȩsentia creatoris. neq¬
tunc causaliter uel consum¬
matae inchoatus. uelincho¬
atȩ consummatus. Hoc enĩ
asacculo in rationibus primor¬
dialibus. cum simul om̃a crea¬
rentur sed creatus intempo¬
resuo uisibiliter in corpore
inuisibi liter inanima. con¬
stans exanima & corpore:
lamergo uideamus quomodo
eum formauerit ds̃ primũ de
terra corpus eius. post etiam
de anima uidemus siquidua¬
lebimus : Quod enim manibus
corporalibus ds̃ delimo finx¬
erit hominem nimium pueri¬

Expanded text:
a simul ita perfecte, ut nihil ei a simul ita perfecte, ut nihil ei adhuc in ordine temporumcreandum esset, quod non hic ab eo iam in ordine causarum creatum esset; inchoasse autem, ut quod hic praefixerat causis post impleret effectis. proinde formauit deus hominem puluerem terrae, uel limum terrae — hoc est de puluere uel limo terrae - et inspirauit siue inaufflauit in eius faciem spiritum uitae, et factus est homo in animam uiuam: non tunc praedestinatus; + hoc enim ante saeculum in praescientia creatoris; neqtunc causaliter uel consummate inchoatus uel inchoate consummatus — hoc enim a saeculo in rationibus primordialibus, cum simul omnia crearentur — sed creatus in tempore suo uisibiliter in corpore, inuisibiliter in anima, constans ex anima et corpore. Iam ergo uideamus, quomodo eum fecerit deus, primum de terra corpus eius, post etiam de anima uidebimus, si quid ualebimus. quod enim manibus corporalibus deus de limo finxerit hominem, nimium pueri
Abbreviated transcription (Latin):
quod non istis caus aliter factũ
sit: Inchoatauero quõ que ȩ
quȩ lam erant quasi semina
futurorum ꝑ selo tractum ex
occulto inmanifestum locis con¬
gruis exerenda ipsius etiã
scripturae uerba satis ad hoc
admonen dum insigniterui¬
gent. Siquis in eis euigilet:
nam et consummata ea dicit¬
& inchoata: Nisienim con¬
summata essent nonscriptũ
esset: Ct consummata sunt
caelum et terra: etomnis com¬
positio eorum: Et consumma¬
uit ds̃ indie sexto opera sua
quae fecit. Et benedixit ds̃
diem septimũ & scĩficauit
eum : Rursusq nisi inchoata
essent nonitase querctur. qͥ¬
a in illa die requi euit abom¬
nibus operibus suis quȩ in¬
choauit ds̃ facere: hicigitur
siquis inquirat quomodo con¬
summauit : Et quomodo incho¬
auit . neq enim alia consum¬
mauit alia inchoauit. sedea¬
dem ipsa utiq aquibus indie
septimo requieuit: exhis quȩ
supra diximus. clarum est : con¬
summasse quippe ista intelle¬
gimus dm̃ cum creauit omni¬

Expanded text:
quod. non in istis causaliter factum sit; inchoata uero, quoniam per quaedam erant quasi semina futurorum per saeculi tractum ex occulto in manifestum locis congruis exerenda — ipsius etiam scripturae uerba satis ad hoc admonendum insigniter uigent, si quis in eis euigilet. nam et consummata ea dicit et inchoata. nisi enim consummata essent, non scriptum esset: et consummata sunt caelum et terra et omnis consummatio illorum; et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit; et benedixit deus diem septimum et sanctificauit eum. rursusque nisi inchoata essent, non ite sequeretar, quia in illa die requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. hic igitur si quis inquirat, quomodo consummauit et quomodo inchoauit — neque enim alia consummauit, alia inchoauit, sed eadem ipsa utique a quibus in die septimo requieuit — ex his quae supra diximus clarum est. consummasse quippe ista intellegimus deum, cum creauit omni
Abbreviated transcription (Latin):
ritatem scripture sim pliciter
sequimur in narratione rerũ
gestarũ. resuere gestas prius
in telle gentes tum demũ quic¬
quid aliud significant prescru¬
tantes aneo mouebitur quod
dehis fluminib dicitur alio¬
rum esse fontes notos. Aliorũ
autt prorsus in cognitos & ideo
non posse xccipi adlitterã. qđ
exuno paradisi flumine diui¬
Edunt᷑ cũ potius credendum
sit qũo locus ips&e paradisi
acognitione hominum est re¬
mo tissimus. inde quat tuor
aquarum partes diuidi sicut
fi delissima scriptura testat᷑
sed ea flumina quorum fontes
noti esse dicuntur. Alic ubi
esse sub terras & post tractos
plixarum regionum locis ali¬
is erupisse. ubi tam quã in su¬
is fontibus noti esse ꝑhiben¬
tur nã hoc solere non nullas
aquas facere quis ignorat sed
ibi hoc scitur ubi non diu sub
terris currunt exibat ergo flu¬
men deaedem id eftloco deli¬
ciarũ & inrigabat paradisum
id est ligna omnia pulchra xtq:
fructuosa quȩ omnẽ terrã regi¬

Expanded text:
ritatem scripturae simpliciter ritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regi
Abbreviated transcription (Latin):
nunc dicitur nilus. Phison
ãt ille dicebat᷑ quẽ nunc
gangen adpellant. Duo uero
c&era tigris & eufrates antiqua
&iam nomina tenuerunt nos
ad moneri oport&. c&era quoq
primitus adꝓpri &atem littere
accipere Non in eis figuratã
locutionẽ putare sed res ipsas
quȩ ita narrantur & esse &ali¬
quid &iam figurare non quia
non possit. parabola locutionis
ad sumere aliquid dere. quam
proprie quoq: esse constar&
Si cut deillo dñsloquitur
qui descendebat abhierusalem
inhiericho & incidit in latro¬
nes. quis non sentiat & plane
uideat esse parabolã locuti¬
onemq illam totam esse figu¬
ratã uerum duȩ ciuitates quȩ
ibi nominatȩ sunt hodie que
in locis propriis demonstran¬
tur sed hoc modo acciperemus.
& quat tuor haec flumina sic&e¬
ra quȩ depara diso narrantur
non pro priȩ sed figuratȩ acci¬
pere ulla necessitate coger&
At nunc cum primitus propriȩ
res ipsas intellegere ratio nulla
phibext cur non potius aucto¬

Expanded text:
nunc dicitur Nilus; Phison nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius aucto
Abbreviated transcription (Latin):
non defructu uel pomo qđ inde
nascer& sed ex ipsa re nom in¬
positum est quȩ illo contra u&i¬
tum tacto fuerat secutura
Flumen aũt exit deaedem quod
in rigabat paradisum. Et in¬
de diuisum ẽ inquattuor par¬
tes exhis uni nom̃ est phison
Hoc est quod circuit tota terrã
euilath ubi est aurũ. &aurũ
terrȩ illius bonũ est. Etibi
est carbunculus & lapis prasi¬
nus. & nomen flumini secundo
geon. hoc est quod circuit totã
terram &hiopiam. Flumen
autem tertium tygris quod flu
tum eufrates. De his fluminib
quid am plius sataga confirmare
quod uera sint flumina nec
figuratȩ dicta quȩ non sint qua¬
si tantum modo aliquid nomina
ipsa significent. Cum & regi¬
onib ꝑ quas fluunt. notissima
sint & omnib fere gentib diffa¬
mata quin immo &his quo con¬
stat ea prorsus esse :. Nam du¬
obus eorum nomina uetustas
mutauit sicut tyberis dicitur
fluuius qui prius albula uocaba¬
tur. geon quippe ipse est qui

Expanded text:
non de fructu uel pomo quod indidem non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est tum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui
Abbreviated transcription (Latin):
am neq enim qui fecerat
omnia bona ualde .n para¬
diso inftituerit aliquid mali
sed malum fuisse homini
trans gressione praecepti opor¬
tebat aut ut homo sub dño
dõ positus aliunde prohibe¬
r&ur ut ei promerendi dnm̃
suum uirtus ess& ipsa oboe¬
dientia. Quam possumus
ueris si me dicere solam esse
uirtutem om ni creaturȩ rati¬
onali agenti sub dĩ poteftate
Pri mumq ess& maximũ uiti¬
um tumoris adruinam sua
potestate uelle uti cuius uitu
no men est in oboedientia
Non ess& ergo un de se homo
dm̃ habere cogitar& xtq sen¬
tir&. Nisi ei aliquid iuber&ur
arbor itaq: illa non erat mala
sed appellata est scientiae
di noscendibonum & malum
quia si post prohibitionem exil¬
la homo non eder& in illa erat
praecepti figurata trans gres¬
sio in qua homo per experi¬
mentum poene discer& quid
inter ess& inter oboedientiae
bonum & in oboedientiȩ malũ
Proinde ex hoc non infigura
dictũ sed uere quoddam lig¬
num accipiendum eft. Cui

Expanded text:
am — neque enim qui fecerat am — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui
Abbreviated transcription (Latin):
spatio uindicauit. An forte
credere dubitabimus perali¬
cuius arboris cibum cuius dã
alti oris significationis gratia
homini dm̃ pręstitisse necor¬
pus eius uel infirmitate uel
a&ate in deterius mutar&ur
aut in occasu &iam laber&ur
qui ipsi cibo humano presti¬
tit tam mirabilem ftatum
ut in fic tilibus uasculis fari¬
na & oleum deficientes re¬
ficer& nec deficer&
Iam hic degenere contentio¬
sorum quis quam exiftat & di¬
ext dm̃ interris nostris mi¬
racula talia facere debuisse
in para diso autem non de¬
buisse quasi uero non uel de
puluere hominẽ. uel delatere
uiri muli erem maius ibi mi¬
raculum fecit quã quod hic
mortuos suscitauit
Sequi tur utui deamus de
ui si bile & corporale sicut
ar bores c&erȩ quod ergo lig¬
num ess& non est dubitan¬
dum sed cur hoc nomen acce¬
perit requiren dum mihi autẽ
&iam atq &iam consideran¬
ti dici non poteft quan tum
placeat illa sententia non fu¬
isse illam arborem cibo noxi¬

Expanded text:
spatio uindicauit. an forte spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxi
Abbreviated transcription (Latin):
cum eius modi aliquo sacramen¬
TO uiuere non debuisse conten¬
dit. Cum apoftolos dicat
& iam hoc quod demuli ere
dixit quam constat ei fac¬
tam delatere proptereu
relinquit homo patrem &
ma trem & adherebit ux¬
ori suae &erunt duo in
carne una. sacramentum
magnum esse in xp̃o & in ecle¬
sia mirum est autem & uix
feren dum quem ad mo dum
ue lint homines paradisum
figuratȩ dictum. Etnolint
& iam figurate factum quod¬
si concedunt sicut deagar
& saru sicut de hismahel &
isa ac haec quoque & factu
& tamen &iam figurata
Cur non ad mittant &iam
lignum uitae & uere ali quo d
lignum fuisse & tamen sapien¬
tiam figurasse non ui deo
illud quoque addo quam quã
cor poralem cibum talem tu¬
men illam arborem praes¬
ti tisse quo corpus homini sa¬
nitate stabili firmar& ur
non si cut exalio cibo sed
non nulla inspira tione sa¬
lubritatis occultu profec¬
to enim lic& usitatus panis
am plius habuit tamen ali
quid cuius una corrilide
hominem ds̃ ab in digentia
famis dierum quadra gintu

Expanded text:
cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta
Abbreviated transcription (Latin):
gitus pauperis. illa sitis tor¬
menti illa ftilla refrigeri i
uix fortas se aman su&e quȩ¬
rentibus a contentiose certan¬
tibus num quam inuenitur.
cito sane respondendum eft
ne nos pro funda iftu quaes¬
tio & multis sermonibus
in digens tar d&
Si corporalibus locis animae
continentur &iam exutȩ cor¬
poribus potuit illae latro in
eum intro duci paradisum ubi
fuerat corpus primi homi nis
ut aptiore scripturarum. loco
si ulla necessi tas flagita uerit¬
&iam de hacre quid uel quae¬
ra mus uel arbitremur ut cum¬
que pro mamus. Nunc uero
quod sa pientia non sit corpus
Et ideo nec lignum nec du¬
bito. nec dubitaria quo¬
quam puto potuisse autem
per lignum idest per cor¬
poream creaturam tam¬
quam sacramento quo dam
signi ficari sapientiam in pa¬
ra diso corporali ille cre¬
den dum non exis timat
qui uel tam multu inscrip¬
turis rerum spiritalium cor¬
poralia sacramentu non ui¬
d& uel hominem primum

Expanded text:
gitus pauperis, illa sitis torgitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum
Abbreviated transcription (Latin):
quod eum significar& lignum
uitae &iam in paradiso cor¬
porali quia hoc illa scriptu¬
ra dixit quaeres suis tempo¬
ribus gestus narrans & homi¬
nem corporali ter factum
& in corpore ui uentem ibi con¬
stitutum esse narrauit
Aut si quis quam putat ani¬
mas cum acorpore excesserint
locis corporaliter uisibi libus
conti neri cum sint sine corpo¬
re ad serat sententiam suam
non de erunt quisic faueant ut
illum &iam di uitem sitientem
inlo co utique corporali conten
omnino esse corpoream prop¬
ter arentem linguam & stillam
quae de lasari digito concupi¬
tam pronuntiare non dubitent.
cum quibus ego d&am mag¬
na questione nulla temerita¬
te con fligo. melius est enim
dubitare deoccultis quamliti¬
gare dein certis illum quip pe
diui tem in ardore poena¬
rum & illum pauperem in re¬
fri gerio gau diorum intelle gen¬
dos esse non dubito. sed quo¬
mo do intellegenda sit illa
flamma inferni ille sinus abreo¬
he illa lingua diuitis ille di¬

Expanded text:
quod eam significaret, lignum quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum t in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille di
Abbreviated transcription (Latin):
& occidebatur & mandu caba¬
tur & tamen eo uero facto
aliud &iam quid dam figura¬
batur non sicut ille uitulus
saginatus qui minore filio re¬
uerten te inaepulas cesus eft
ibi quippe ipsa narratio figu¬
rarum est non rerum figuratu
significatione gestarum non
enim hoc euan gelistu sed dñs
ipse narrauit aeuange listu
uero dñm hoc narrasse narra¬
uit proinde quod narrauit ae¬
uan gelistu. &iam factum
est dñm scilic& talia locu¬
tum fuisse ipsius autem dñi
narratio parabula fuit de
qua num quam exigitur ut&ram
ad litteram facta monstretur
quae sermone proferuntur
xp̃s est & lapis unctus aiacob
& lapis reprobatus ab aedi fi¬
cantibus qui factus eft in ca¬
put anguli sed illud &iam in
rebus geftis factum est hoc
autem tantum in figuris prae¬
dictum illud. quippe scrip¬
sit narrator rerum prae teri¬
tarum hoc prae nuntiator
tantum modo futurarum sic
lignum uitae est in para diso
sp̃irituli quomisit decruce
la tro nem creatum eft autem

Expanded text:
et occidebatur et manducabaet occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrequae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Jacob , et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum. CAPlignum vitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem
Abbreviated transcription (Latin):
rig& erat tamen & p&ra quȩ
aquam sitienti populo ligno
percussa manauit dequa
di cer& ur petra autem erat
xp̃s aliud quam erant illu
omnia signi ficauerunt sed
tamen &iam ipsa corpo rali¬
ter fuerunt & quan do anar¬
rante com memoratu sunt
non erat illa figurata lo cutio
sed eaxrum rerum ex pres sa
narratio quarum erat figuratu
prae cessio. E rat ergo
& lignum uitae quem ad modum
Ap&ra xp̃s. nec sine misteriis
rerum spiritalium corporali¬
ter presentatis uoluit homi¬
nem ds̃ in para diso uiuere erat
ergo ei in lignis ca&eris alimen¬
tũ in illo autem sacramentum
quid signi ficans nisi sapientiam
dequa sic dictum eft lignum
uitae eft am plectentibus eam:
quem ad modum dexp̃o dice¬
r&ur p&ramanans est sitien¬
tibus eum. rectae quippe ap¬
pellatur quod adeum signi¬
ficandum prae cessit ipse
est ouis quae im molatur in pas¬
ca tamen & illud non tantum
dicendo figurabatur sed &iam
faciendo neque enim illa ouis
non erat ouis plane ouis erat

Expanded text:
riget, erat tamen et petra, quae riget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo t lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat
Abbreviated transcription (Latin):
eius anima tus & quic qui d ex
illo humani generis ex ftitis¬
s& V ter&ur eis ades cam
quae su per terram exoritura
erant ex illa uirtute generan¬
di quam terra iamacceperat
cuius futuri causales. rationes
increatura condens tam quam
iam ex titiss& loquebatur in¬
terna atque intima ueritate
quam nec oculus uidit nec au¬
ris audiuit sed sp̃s eius scri¬
benti utique reuelauit illud
plane quod sequi tur
Et lignum uitae in medio
paradisi & lignum scientiae
di noscendi bonum & malum
dili gentius considerandum eft
necogat in allegoriam ut non
ista ligna fuerint sed aliud
ali qui d nomine ligni signi¬
ficent dictum est enim desapi¬
entia lignum uitae est amplec¬
Uerum ta men
cum sit hierusalem a&erna
in caelis &iam & in terra ciui¬
tas qua illa significar& ur
condita est. Etsara &agar
quam uis duo testamentu sig¬
nificarent erant tamen &iam
quaedam mulieres duae
Et cum xp̃s per ligni passio¬
nem fluento spiritali nos in¬

Expanded text:
eius animatus et quidquid ex eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplecerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos in
Abbreviated transcription (Latin):
nans semen quod est super
omnem terram & omne lignum
fructiferum quod hab& inse
fructum se minis seminalis
quod erit uobis adescam. num
ergo aliud tunc dedit aliud
nunc dare uoluit non opinor
Sed cum ex his generibus sint
ista ligna inftitutu in paru¬
diso. quae iam terra tertio
die pro duxerat ad huc ea
pro duxit. intempore suo qui¬
a tunc scilic& quod scriptum
est ea produxisse terram cau¬
saliter factum erat interru
hoc est quia tunc ea producen¬
di uirtutem latenter acceperat
qua uirtute fit ut &iam nunc
talia terru pro gignat in mani¬
festo adque intem pore suo
uerba ergo dĩ sexto die dicen¬
tis ecce dedi uobis omne pabu¬
lum seminale seminans semen
quod est su per omnem terram
& c&era non so na bili uel tem¬
porali uoce prolata uerba
sunt sed sicut in uerbo eius cre¬
andi potentia. Dicit ergo
hominibus quid sine tempora¬
libus sonis ds̃ dixerit non ni¬
si pertem porales sonos. potuit
futurum enim erat ut homo
iam delimo formatus & flatu

Expanded text:
super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius eandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu
Abbreviated transcription (Latin):
diso constitutum utoperar&
agri cul turam non laboreser¬
uili sed honesta animi uolun¬
tate. quid enim hoc opere in¬
nocentius uacantibus : & quid
plenius magna consideratione
prudentius: ut custo dir& aũt.
quid: an ipsum paradisum :
contra quos nullus certe uici¬
nus m& uebatur. Inuasor
nullus. limitis per turbator
nullus. furnul lus. ad gres sor¬
nullus. Quo mo do ergo in¬
tellec turi sumus corporalem
paradisum potuisse ab homine
corporaliter custo diri: sed ne¬
q scriptura dixit uto perar&
& custo dir& paradisum
Dixit aũt ut operar& & custodi¬
r& quã quã si degreco. diligenti¬
us aduerbum exprimatur. ita
scriptum est. &accepit dñs ds̃
hominem quem fecit & posuit eũ
inparadiso operari eũ & custodi¬
re sed utrum ipsum hominem po
suit operari. hoc enĩ sensit qui
in terp̃tatus est uto perar& ur
An eundem para disũ operari
id est ut homo paradisũ opera¬
r& anbiguȩ sonat & uid& magis
exigere locutio ut non dicat᷑ ope¬

Expanded text:
diso constitutum, ut operaretur diso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corparadisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? Sed neque Scriptura dixit, Ut operaretur et custodiret paradisum; dixit autem, Ut operaretur et custodiret. Quanquam si de graeco diligentius ad verbum exprimatur, ita scriptum est, Et accepit Dominus Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. Sed utrum ipsum homisuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: ope
Abbreviated transcription (Latin):
primo erga corpus naturalem
scilic& eo motu quofit quod
crescit quose nescit: uoluntari¬
Am uero quod illi aduictum
tegumentum curationem que
consulitur: si militer erga animã
na turaliter agitur utuuat ut
sentiat. uoluntari e uero ut
discat ut consentixt: sicut enim
in arbore idagit agriculturu
forinsecus ut illud proficiat
quod geritur intrinsecus sic
in homine secundum corpus
ei quod intrinsecus agit naturu
seruit extrinsecus medicina
Itemq secundum animam ut
natura beatific&ur intrinse¬
cus. doctrina ministratur
ex trinsecus: quod aut̃ ad arbo¬
rem colendi neglegentia. hocad
corpus medendi incuria. hoc
ad animam discendi segnitia. b.¬
Et quod ad arborem humor
in utilis. hoc ad corpus. uictus
exitiabilis. hoc adanimã ꝑ sua¬
sio iniquitatis: ds itaq suꝑ om̃a. b̃
qui con didit omnia & regit om̃a
omnes naturas bonas creat
omnes uoluntates iustas ordinat.
qui dergo arbor. ex uero. sicre¬
da mus hominem ita inpara¬

Expanded text:
primo erga corpus naturalem primo erga corpus naturalem scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit; i uoluntariam uero, quo illi ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga ; ; animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura seruit extrinsecus medicina. itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia; et - quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uolquid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in para
Abbreviated transcription (Latin):
Arborem rerũ oculus cogitati¬
onis. ad tollit᷑ atq in ipso quoq
gemina operatio ꝓuidenti ae
repperitur parum naturalis
partim uoluntaria. naturalis
quidem ꝑ occultam di adminis¬
trationem quȩ &iam lignis
& herbis dat incrementũ. uolun¬
tariauero ꝑangelorum opera &
hominum secundum illã prima
cȩlestia superius ordinari. Infe¬
riusq terrestria luminaria si de¬
raq fulgere diei noctisq uices agi¬
tari aquis terram fundatam in¬
terlui. atq: circum lui. Aerem
altius suꝑ fundi arbusta &ani¬
malia concipi & nasci crescere
Senescere occidere & quic quid
aliud in rebus interiore natura¬
liq motu geritur. In hac aut al¬
tera signa dari doceri. Etdisci
agros coli soci&ates adminiftra¬
ri artes exerceri & quȩq alia
siue insuꝑna soci&ate agunt᷑
siue in hac terrena atq morta¬
li. itaut bonis consulatur &
pernes cientes malos: iniq
ipso homine eadem gemina pro¬
uidentiae uigere potentiam.

Expanded text:
arborem rerum oculus cogitatiarborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere poten
Abbreviated transcription (Latin):
ator ipsȩ uberius laudar&ur
quianimȩ incorpore animali
constitutȩ. rationẽ dediss& operondi
ac facultatem quantum ani¬
mo uolenti satis ess&. Non quan¬
tum inuitum indigentia corpo¬
ris coger&. quod maius mirabi¬
lius que spec taculum est aut
ubi magis cum rerum naturahu¬
mana ratio. quodam modo
lo qui potest quã cum positis
seminib plantatis surculis tras¬
latis arbus culis in sertis malle¬
olis tam quã interrogat᷑ quȩq
uis radicis & germinis quid pos¬
sit quidue non possit. Un de
possit. unde non possit
Quid in ea ualext numerorũ
in ui sibilis interiorq potentia
quid ex trinsecus adhibita di¬
ligentia inquȩ ipsa considera¬
tione ꝓspicere quianeq qui
plantat est aliquid neq quiri¬
gat sed qui in crementũ dat ds
quia & illud operis quod accedir
ex trinsecus ꝑ illum accedit quẽ
nihil hominus creauit & quem
reg& atq ordinat inuisibilit᷑
ds̃. Hinciam in ipsum mun¬
dum uelud in quandã magnã

Expanded text:
ator ipse uberius laudaretur, ator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam
Abbreviated transcription (Latin):
quod est inpara diso escae aedes.
ritis deeo morte moriemini.
Cũ su perius dixerit breuiter
dm̃ plantasse paradisum & con¬
.stituisse ibi hominem quem
finxerat recapitulauit utnar¬
rar&. quomodo sit paradisus
confiitutus. nunc ergo & illud
recapitulando com memorauit
quomodo ibi ds posuerit homi¬
nem quem fecit. Videamus
itaq quid sit quod dictum est
ut operar& ur & custo dir&
Quid operar& uel quid custodi¬
r&. numquid forte agriculturã
dñs uoluit operari primũ homi¬
nem: An non eft credibile quod
ante peccatũ damnauerit ad la¬
borem : Ita sane arbitraremur nisi
ui deremus cum tanta uoluptate
animi agriculari quos dam ut
eis magna poenasit inde adali¬
ud auocari quicquid ergo deli¬
ciarum hab& agricultura. tunc
utiq longe amplius erat quan¬
donihil accedebat auersi uel
terra uel çęlo non enim erat la¬
boris ad flictio. sed ex illa ratio
uoluntatis. cum ea quȩds̃ creu¬
uerat humani operis aduitorio lae¬
tius feraciusq ꝓuenirent. undecre¬

Expanded text:
quod est in paradiso comedes: is de eo, morte mcum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde cre
Abbreviated transcription (Latin):
quod inde possint homines
saturari. num quid sinemo ac¬
cessiss&. ideo nomen ess& illud
in congruum. quando quidem
cum accederent & saturarent᷑
tunt probarent. Quam hoc
rite arbor illa uocar&ur. & quo¬
modo inquiunt intelleger&
homo quod ei dicebatur lignũ
di noscentiae boni & mali
quan do ipsum malum quid
ess& omnino nesciebat᷑: hoc
qui sa piunt parum ad ten¬
dunt. quem ad modum acon¬
trariis notis sic pleraq intel¬
leguntur igno tuut&iam uerba¬
rerum quae non sunt cum in lo¬
quendo interpo nuntur nullus
calie& aulitor. hoc enim quod

Expanded text:
quod inde possent homines quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemtrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerbarerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod
Abbreviated transcription (Latin):
facere uoluntatem suam non
eius a quo factus est merito
sicut perunius in oboedien¬
tiam peccatores conftituti
sunt multi ita perunius oboe¬
ditiam iusti conftituuntur
multi. Quia sicut inadam
omnes moriuntur. sic & inxp̃o
omnes uiuificabuntur frus¬
tra autem non nulli acutȩ
obtunsi sunt cum requirunt
quomodo potuerit appellari
lignum dinoscentiae boni
& mali ante quam in eo trans¬
gressus ess& homo preceptũ
att ipsa experientia di nos¬
cer& quid inter ess& inter
bonum quod amisit & mu¬
lum quod admisit. lignum
enim tale nomen accepit uteo
secundum pro hibitionem non
tacto cauer&ur quod econtru
pro hibitionem tacto sentir&
Neq enim quia in de contra
praeceptum man ducauerunt
ideo factum eft illud lignum
dinoscentiae boni & mali sed
utiq &iam sioboedientes essent
Etnihil inde contra praecep¬
tum usurpassent id recte uoca¬
r&ur quod ibi eis accider& si
usur passent. quem ad modum
siuocar&ur arbor saturitatis

Expanded text:
facere uoluntatem suam, non facere uoluntatem suam, non eius, a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi, quia, sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis,
Abbreviated transcription (Latin):
nobiscum ds̃. Reconcili¬
auit nos dõ. hominum & dĩ
homo mediator uerbum
aput dm̃. caro apud nos
uerbum caro. inter dm̃ &
nos deillo quippe prophaetu
dicit prius quam sciat pu¬
er. Bonum aut malum
contemn& malitiam utele¬
gat bonum quomodo quod
nescit aut contemn& aut
elig&. Nisi quia haec
duo sciuntur. xliter perpru¬
dentiam boni. aliter per ex¬
perientiam mali perpru¬
dentiam boni malum scitur
& si non sentitur. tenetur
enim bonum neamissio
eius sentiatur malum: item
per ex perientiam mali sci¬
tur bonum. qũo qui dami¬
serit sentit cui deboni a¬
mis so male fuerit: prius quã
scir& ergo puer per expe¬
rientiam aut bonum quod
carer& aut malum quod boni
a missione sentir& contemsit
malum ut eli ger& bonum
Id est noluit amit tere quod
habebat nesentir& amit tendo
quod amit tere non debebat
singulare exemplum oboedi¬
entiae quippe qui non uenit
facere uoluntatem suam sed
uo luntatem eius a quo missus
est non sicut ille qui elegit

Expanded text:
nobiscum deus reconcilinobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicut ille, qui elegit
Abbreviated transcription (Latin):
& pro pria uoluntate ideoquip¬
pe & haec magni boni naturu
est quia & hoc accepit ut pos¬
sit sum miboni ad hȩrere nu¬
turȩ quod si noluerit bono se
priuat & hoc ei malum est
unde periustitiam dĩ &iam
crutiatus consequitur
Quid enim tam iniquum
quam ut benesit desertoriboni
neq ullo modo fieri potest
utitu sit sed aliquando amis¬
si su perioris boni non senti¬
tur malum cum hab&ur
quod amatum eft inferi us
bo num sed diuina iuftitia
est ut qui uo luntate Amisit
quod amare debuit amitat¬
cum dolore quod amauit dum
naturarum creator ubiq
lau d&ur ad huc enim est bo¬
num quod dol& amissum bo¬
num nam nisi ali quod bo¬
num remansiss& innaturu¬
nu est. nullus boni amissi dolor ess&
inpena cui autem sine mali
ex peri mento plac& bonum
id est ut ante quam boni amis¬
sionem sentiat elegit tenere
ne amittat supra homines
omnes praedican dus est
Sed hoc nisi cuius dam singu¬
laris laudis ess& non illi pue¬
ro tribuer& ur qui ex gene¬
re isrł factus emmanu hel¬

Expanded text:
et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittcum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuh