comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ terrã. quis hominũ nouit cui
ꝓsit aut obsit in pace regnare :¬
uel seruire uel uacare uel mori ÷
In bello aũ imperare uel pugnare
uel uincere uel occidi: Cum
hoc tamen constet. et cui pro
Quid ergo insilimus intemerarias
repre hensiones: Atq utinã ho
Seruierint
dispensatores ueteris testamenti.
Idemq prenuntiatores noui testa¬
menti. peccatores occidendo.⁊
a peccatoribus moriendo.⁊ Dõ
tamen un utriq seruierunt. ꝑ
diuersa et congrua tempora.
docenti bona temporalia & a se
petenda & propter se contemnen¬
da molestias tempora les etase
posse imperari & propterse de¬
bere tolerari.: Quid ergo cru
dele moyses aut mandauit aut
fecit: cum cõmissũ sibi populũ
sc̃e Zelans. & uni uero dõ subdi¬
tum cupiens: postea quã cogno¬
uit ad fabricandũ et colendum
idolũ de fluxisse. mentem q
inpudicã ꝓstituisse doemonibus.
inpaucos eorũ uindicans gladio.
quos ds̃ ipse quem offenderant.

Expanded text:
super terram: quis hominum nouit, cui super terram: quis hominum nouit, cui prosit aut obsit in pace regnare uel seruire uel uacare uel mori, in bello autem imperare uel pugnare uel uincere uel occidi ? cum hoc tamen constet et cui prodQuid ergo insilimus in temerarias repreheServierint dispensatores Veteris Testamenti, iidemque praenuntiatores Novi Testamenti, peccatores occidendo; sa peccatoribus moriendo: Deo tamen uni utrique servierunt, per diversa et congrua tempora docenti bona temporalia et a se petenda et propter se contemnenda, molestias temporales et a se posse imperari et propter se debere tolerari. Quid ergo dele Moyses aut mandavit aut fecit, quum commissum sibi populum sancte zelans, et uni vero Deo subditum cupiens, posteaquam cognovit ad fabricandum et colendum idolum defluxisse, mentemque impudicam prostituisse daemonibus, in paucos eorum quos deus ipse, quem offenderant,
Abbreviated transcription (Latin):
misericors gratia certũ est. et hinc
a postolus gemibundus exclamat.
bit decorpore mortis huius. gra
et miserentis dĩ. curalius sic. a¬
lius aũ sic: occultisfit causis.
iustis tamen. Non tamen ideo
nescimus omnia ista. iudicio aut
misericordia dĩ fieri. lic& inab¬
dito positis mensuris & nume¬
ris & ponderibus. quibus omnia
disponuntur a dõ creatore om¬
niũ quae naturaliter sunt. nec
auctore. sed tam̃ ordinatore
etiã peccatorũ: ut ea quae pec¬
cata non essent nisi contra natu¬
ram essent: sic iudicentur & or¬
dinentur. ne uniuersitatis natu¬
ram turbare uel turpare permit¬
tantur. meritorũ suorũ locis &¬
conditionib deputata. ⁊ Quae
cum itasint. & cum ꝑ hoc secretũ
iudiciorũ dĩ motusq humanarũ
uoluntatũ. eisdem prosperitati¬
bus. Alii corrũ pantur. alii tem¬
peranter utantur. & eisdem ad¬
uersitatibus alii deficiant. alii
ꝓficiant. Cumq ipsa humana
mortalisq uita. temptatio sit

Expanded text:
misericors gratia, certum est. et hinc misericors gratia, certum est. et hinc apostolus gemebundus exclamat: it de corpore mortis huius? gratet miserantis dei, cur alius sic, alius autem sic, occultis fit causis, iustis tamen. non tamen ideo nescimus omnia ista iudicio aut misericordia dei fieri, licet in abdito positis mensuris et numeris et ponderibus, quibus omnia disponuntur a deo creatore omnium, quae naturaliter sunt, nec auctore, sed tamen ordinatore etiam peccatorum, ut ea, quae peccata non essent, nisi contra naturam essent, sic iudicentur et ordinentur, ne uniuersitatis naturam turbare uel turpare permittantur, meritorum suorum locis condicionibus deputata. quae cum ita sint et cum per hoc secretum iudiciorum dei motusque humanarum uoluntatum eisdem prosperitatibus alii corrumpantur, alii temperanter utantur, et eisdem aduersitatibus alii deficiant, alii proficiant, cumque ipsa humana mortalisque uita temptatio sit
Abbreviated transcription (Latin):
in ipso dõ. propter eundem ipsũ
dm̃. Propter dm̃ enĩ amat
amicum. qui dĩ amorem amat
in amico: siue aũ iniquitas siue
iustitia. nisi esset inuoluntate.
non esset inpotestate. ⁊ Porro
si inpotestate non eẽt. nullum
premiũ nulla pena iusta esset.:
Quod nemo sapit. nisi qui desipit:
Ignorantia uero et infirmitas.
ut uel nesciat homo quid uel de¬
beat. uel non omne qđ uoluerit
possit : ex occulto poenarũ ordi¬
ne uenit. et illis inscrutabilibus
iudicis dĩ. aput quem non ẽ ini¬
quitas. : Proditum est enĩ no¬
bis peccatũ adam. fideli eloquio
dĩ.⁊ Etquia in illo omnes mori¬
untur. et quia perillũ peccatum
intrauit inhunc mundũ. et perpec¬
catum mors. ueratiter scriptũ est.:
Et quia ex hac poena corpus corrũ¬
pĩtur & ad grauat animã. & de¬
primit terrena habitatio sensum
multa cogitantem. uerissimum
nobisq notissimũ est. Et quia
de hac iusta poena ñ liberat nisi

Expanded text:
in ipso deo propter eundem ipsum in ipso deo propter eundem ipsum deum. propter deum enim amat amicum, qui dei amorem amat in amico. siue autem iniquitas siue iustitia, nisi esset in uoluntate, non esset in potestate. porro si in potestate non esset, nullum praemium, nulla poena iusta esset: quod nemo sapit, nisi qui desipit. ignorantia uero et infirmitas, ut uel nesciat homo, quid uelle debeat, uel non omne. quod uoluerit, possit, ex occulto poenarum ordine uenit et illis inscrutabilibus iudiciis dei, apud quem non est iniquitas. proditum est enim nobis peccatum Adam fideli eloquio dei; et quia in illo omnes moriuntur, et quia per illum peccatum intrauit in hunc mundum et per peccatum mors, ueraciter scriptum est. et quia ex hac poena corpus corrumpitur et adgrauat animam et deprimit terrena habitatio sensum multa cogitantem, uerissimum nobisque notissimum est, et quia de hac iusta poena non liberat nisi
Abbreviated transcription (Latin):
siue naturarũ. siue meritorum.
uel cedere. uel succedere. uel
manere.: Nominũ aũ rectam
uoluntatẽ. diuinȩ legi con iungi
in ordinatã uero cupiditatẽ. di¬
uinae legis ordine co erceri: ut
nec bonus aliud quã praecipitur
uelit. nec malus amplius quam
permittitur possit: Ita sane ut
non inpune possit qđ iniuste uo¬
luerit.⁊ Ac per hoc inomnibus
quȩ humana infirmitas horr&
aut timet. sola iniquitas iure domatur¬
minatur. Caetera sunt uel tri¬
buta naturarũ. uel merita cul¬
parum.⁊ Fit aũ homo iniquus.
cũ ꝓpter se ipsas diligit res ꝓp̃¬
ter aliud adsumendas. & prop¬
ter aliud appetit res propterse
ipsas diligendas. ⁊ Sic enĩ quan¬
tum in ipso est. ꝑ turbat inse or¬
dinem naturalem. quẽ lex aeter¬
na conseruari iubet. Fit aũ
homo iustus. cũ obali ued non ap¬
petit rebus uti. nisi ꝓpter quod
diuinitus institutȩ sunt: Ipso aũ
dõ frui ꝓpter ipsũ. seq et amico

Expanded text:
siue naturarum siue meritorum siue naturarum siue meritorum uel cedere uel succedere uel manere; hominum autem rectam uoluntatem diuinae legi coniungi. inordinatam uero cupiditatem diuinae legis ordine coherceri, ut nec bonus aliud quam praecipitur uelit, nec malus amplius quam permittitur possit, ita sane, ut non inpune possit, quod iniuste uoluerit. ac per hoc in omnibus, quae humana infirmitas horret aut timet, sola iniquitas iure damnatur; cetera sunt uel tributa naturarum uel merita culparum. fit autem homo iniquus, cum propter se ipsas diligit res propter aliud adsumendas et propter aliud adpetit res propter se ipsas diligendas. sic enim, quantum in ipso est, perturbat in se ordinem naturalem, quem lex aeterna conseruari iubet. fit autem homo iustus, cum ob aliud non adpetit rebus uti, nisi propter quod diuinitus institutae sunt, ipso autem deo frui propter ipsum seque et amico
Abbreviated transcription (Latin):
emendeado iussisset. ecce sunt hic
duo gladii. et ille respondit. suf¬
ficit : Hinc & petrus armatus inuen¬
tus ẽ. cũ aurẽ persecutoris absci¬
dit. ubi spontanea eius coercetur
audatia. quia ut iussus fuerat fer¬
rum tollere. Ita iussus non fuerat¬
& ferire: Latebat certe dñi uo¬
luntas. cur arma portari prȩcepis¬
set. quibus eos uti noluiss&.: Ue¬
rum tamen ad illũ cum ratione
praecipere. ad istos aũ sine retrac¬
tatione prȩcepta facere ꝑtinebat .
Calum niosa ergo imperitia moyses
rep̃henditur. qđ bella gesserit.
qui minus reprehendi debuit.
si sua sponte gerer&. quã sidõ
iubente non gerer&. ⁊ Ipsũ uero
dm̃ qđ talia iusserat. audere
rep̃hendere: uel dm̃ iustũ & bo¬
num talia iubere potuisse noncre¬
dere. hominis ẽ ut mitius loquar.
cogitare non ualentis diuine pro¬
uidentiae. ꝑ cuncta summa atq
ima tendenti. nec nouũ esse qđ
oritur: nec perire quod moritur.
sed insuo singula quȩq ordine.

Expanded text:
emendo iussisset: ecce sunt hic emendo iussisset: ecce sunt hic duo gladii. et ille respondit: sufficit. hinc et Petrus armatus inuentus est, cum aurem persecutoris abscidit: ubi spontanea eius cohercetur audacia, quia non ut iussus fuerat ferrum tollere, ita iussus fuerat et ferire. latebat certe domini uoluntas, cur arma portari praecepisset, quibus eos uti no- • luisset. uerumtamen ad illum cum ratione praecipere, ad istos autem sine retractatione praecepta facere pertinebat. Calumniosa ergo inperitia Moyses reprehenditur, quod bella gesserit, qui minus reprehendi debuit, si sua sponte gereret, quam si deo iubente non gereret; ipsum uero deum, quod talia iusserit, audere reprehendere uel deum iustum et bonum talia iubere potuisse non credere hominis est, ut mitius loquar, cogitare non ualentis diuinae prouidentiae per cuncta summa atque ima tendenti nec nouum esse, quod oritur, nec perire, quod moritur, sed in suo singula quaeque ordine
Abbreviated transcription (Latin):
Quid ergo nunc respondebunt cũ
idem ipse dicit. ⁊ antea misi uos
sine sacculo & pera et calciamentis.
& nihil defuit uobis. Nunc autẽ
qui habet sacculũ tollat similit̃
& peram. et qui non habet. tuni¬
cam uendat. et emat gladium. ⁊¬
Iam ne intellegunt. quem ad modũ
nulla in conscientia prȩcipientis.
sed ratione dispensantis. ꝓtemporũ
diuersitate pręcepta. uel consilia
uel per missa mutentur.: Nam
si dicunt certi mysteru gratia hoc
detollendo sacculo &pera &emen¬
do gladio locutũ fuisse : Curnon
admittunt certi mysterii gratia
eundem unũ dm̃ tunc ꝓphetas ge¬
rere bella iussisse. nunc aposto¬
los prohibuisse : Neq enim in eo
quod ex euangelio commemora ui¬
mus. uerba tantũ dñi fuerunt. sed
& obtem perantiũ quoq discipulo¬
rum facta secuta sunt. Nam et
tunc sine sacculo &pera ierunt.
et nihil eis defuit. sicut eius in ter¬
rogatio & eorũ responsio declarauit.
et nunc dixerunt ei cum degladio

Expanded text:
quid ergo nunc respondebunt, cum quid ergo nunc respondebunt, cum idem ipse dicit: antea misi uos sine sacculo et pera et calciamentis, et nihil uobis defuit; nunc autem qui habet sacculum, tollat similiter et peram, et qui habet tunicam, uendat et emat gladium? iamne intellegunt, quemadmodum nulla inconstantia praecipientis, sed ratione dispensantis pro temporum diuersitate praecepta uel consilia uel permissa mutentur? nam si dicunt certi mysterii gratia hoc de tollendo sacculo et pera et emendo gladio locutum fuisse, cur non admittunt certi mysterii gratia eundum unum deum tunc prophetas gerere bella iussisse, nunc apostolos prohibuisse? neque enim in eo, quod ex euangelio commemorauimus, uerba tantum domini fuerunt, sed et obtemperantium quoque discipulorum facta secuta sunt. nam et tunc sine sacculo et pera ierunt et nihil eis defuit, sicut eius interrogatio et eorum responsio declarauit. et nunc dixerunt ei, cum de gladio
Abbreviated transcription (Latin):
idolorũ daemonũq posuerant.
gloriosissimã uictoriã ꝑceperunt.
cum a pertissimis notissimisq docu¬
mentis: De quib non nulli iam
scriptũ memoriae commendarunt :
illos fallerent uaticinia daemonio¬
rum. hosfirmarent prȩdicta scõrũ .⁊
Si aũ hoc mirum istis uanis uidetur.
qͥuod aliud tunc ds̃ pręcepit dispen¬
satoribus ueteris testamenti. ubi
noui gratia uelabatur : Aliud prȩ¬
dicatoribus noui testamenti. ubi ue¬
teris obscuritas reuelabatur: ad¬
tendant ipsum dñm xp̃m mutantẽ
quȩ dixerat. & aliud dicentem
Quando misi uos inquit sine sacu¬
lo et pera & calciamentis: nũquid
aliquid defuit uobis: At illi dix¬
erunt. nihil. Dixit ergo eis. Sed
nunc qui habet sacculũ tollat si¬
militer et peram. & qui non ha¬
bet. uendat tunicã suã. et emat
gladium.⁊ Isti certe si ista diuer¬
sa in testamentis singulis inuenirent
ueteri & nouo. etiã hoc clamarent.
duo sibi testamenta eẽ contraria.⁊

Expanded text:
idolorum daemonumque posuerant, idolorum daemonumque posuerant, gloriosissimam uictoriam perceperunt. cum apertissimis notissimisque documentis, de quibus nonnulli iam scriptum memoriae commendarunt, illos fallerent uaticinia daemoniorum, hos firmarent praedicta sanctorum. Si autem hoc mirum istis uanis uidetur, quod aliud tunc deus praecepit dispensatoribus ueteris testamenti, ubi noui gratia uelabatur, aliud praedicatoribus noui testamenti. ubi ueteris obscuritas reuelabatur, adtendant ipsum dominum Christum mutantem, quae dixerat, et aliud dicentem: quando misi uos, inquit, sine sacculo et pera et calciamentis, numquid aliquid defuit uobis? at illi dixerunt: nihil. dixit ergo eis: sed nunc qui habet sacculum, tollat similiter et peram; et qui non habet, uendat tunicam . suam et emat gladium. isti certe, si ista diuersa in testamentis singulis inuenirent, uetere et nouo, etiam hoc clamarent duo sibi testamenta esse contraria.
Abbreviated transcription (Latin):
tur. caelestiũ terrestriũ et infer¬
norum. & omnis lingua confiteatur.
quia dñs iħs ingloria ẽ dĩ patris.
Regnauerunt hic ergo patriarchȩ &
proph&ȩ. ut ista regna dm̃ dare &
auferre ostender&ur. ⁊ Non hic
regnauerunt a postoli et martyres.
ut regnũ caelorũ. desiderandũ po¬
tius pander&ur. ⁊ Illi reges bella
gesserunt ut tales quoq uictorias
apparer& dĩ uoluntate prestari :
isti non resistendo interfecti sunt.
ut potiorem esse docerent uictoriã
ꝓfide ueritatis occidi.⁊ Quam quã
&illic prophete nouerant mori ꝓ
ueritate. sicut ipse dñs dicit. a san¬
guine abel usq ad sanguinẽ Tacha¬
riae: et id post ea quã coepit im¬
pleri. quod sub figura salomonis.
quod latine interp̃tatur pacificus.
psalmo proph&atũ est : et adora¬
bunt eũ omnes reges terrȩ. omnes
gentes seruient illi: Et xp̃iani quo¬
q. imperatores plenã gerentes fidu¬
tiam pietatis in xp̃o. deinimicis sa¬
crilegis qui spem suã insacramentis

Expanded text:
caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia dominus Iesus in gloria est dei patris. regnauerunt hic ergo patriarchae et prophetae, ut ista regna deum dare et auferre ostenderetur, non hic regnauerunt apostoli et martyres, ut regnum caelorum desiderandum potius panderetur. illi regia bella gesserunt, ut tales quoque uictorias adpareret dei uoluntate praestari, isti non resistendo interfecti sunt, ut potiorem esse docerent uictoriam pro fide ueritatis occidi. quamquam et illic prophetae nouerant mori pro ueritate, sicut ipse dominus dicit: a sanguine Abel usque ad sanguinem Zachariae, et id posteaquam coepit inpleri. quod sub figura Salomonis — qui latine interpretatur "pacificus" psalmo prophetatum est: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi, christiani quoque imperatores plenam gerentes fiduciam pietatis in Christo de inimicis sacrilegis, qui spem suam in sacramentis
Abbreviated transcription (Latin):
tionis inquirit. si enĩ tabulas
quas digito dĩ hoc est operatio¬
ne sp̃s scĩ scriptas acceperat. Ideo
fregit quia indignos eos quibus
eas leger& iudicauit. ⁊ Si deniq
ut ab eis ille uitulus penitus ab¬
oler&ur incendit : eumꝗ contri¬
uit. in aqua sparsit. atq sub¬
mersit. ⁊ Ut quid et potum
hoc populo dedit: quẽ non exci¬
tet factum hoc: ad inqui rendã
et intellegendã ꝓph&icã signi¬
ficationem. ⁊ Occurrat ergo iam
intentis mentib: tam quã diaboli
corpus inuitulo: id ẽ homines in
omnib: gentibus. quibus adhaec
sacrilegia caput hoc est auctor
est diabolus aureũ. propterea quia
uidentur idolatriae ritus. uelut
a sapientib instituti: dequibus di¬
cit apostolus. quõ cognoscentes dm̃.
non sicut dm̃ glorificauerunt aut
gratias egerunt. sed euanuerunt

Expanded text:
tionis inquirit. si enim tabulas, tionis inquirit. si enim tabulas, quas digito dei, hoc est operatione spiritus sancti, scriptas acceperat, ideo fregit, quia indignos eos quibus eas legeret iudicauit; si denique, ut ab eis ille uitulus penitus aboleretur, incendit eum, contriuit, in aqua sparsit atqmersit, ut quid et potum de hoc populo dedit? Quem non excitet factum hoc ad quaerendam et intelligendam propheticam significationem? Occurrat ergo jam intentis mentibus, quia diabcorpus in uitulo, id est homines in omnibus gentibus, quibus ad haec sacrilegia caput, hoc est auctor, est diabolus, aureum propterea, quia uidentur idolatriae ritus uelut a sapientibus instituti. de quibus dicit apostolus: quoniam cognoscentes deum non sicut deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed
Abbreviated transcription (Latin):
rigi uellent. uel quisquã alius im¬
peritorũ aut impiorũ putarent :
Nunc aũ quid &iã ꝓphelicae sig¬
nificationis habuerit. requirendũ
est. qđ ex eis multos qui sibi ab¬
sente ipso idolũ fabricauerunt.
sine ulla cuiusquã necessitudinis
distinctione iussit interimi.
facile est ut intellegatur homi¬
num illorũ interemptionẽ signi¬
ficare. uitiorũ taliũ qualib illi
adeandem idolatriã defluxerunt::
Intalia quippe uitia saeuire nos
iubet psalmus cum dicit. Iras¬
cimini & nolite peccare inta¬
lia uicia saeuire nos iub& aposto¬
lus cum dicit. mortificate mem¬
bra ur̃a quae sunt suꝑ terrã. for¬
nicationẽ. Inmunditiã. luxuri
am. concupiscentiã malã. & a¬
uaritiam quae ẽ idolorũ serui¬
tus .: Sed quid sibi uelit quod
prius fecit. ut ipsũ uitulũ igne
conburer&. minutatimq conci¬
der&. et in aquã sparger& & po¬
tum populo dar&. maiorem in¬
tentionem ꝑscrutandȩ significa¬

Expanded text:
rigi uellent, uel quisquam alius inrigi uellent, uel quisquam alius inperitorum aut inpiorum putaret. nunc autem quid etiam propheticae significationis habuerit, requirendum est, quod ex eis multos, qui sibi absente ipso idolum fabricauerunt, sine ulla cuiusquam necessitudinis distinctione iussit interimi. facile est, ut intellegatur hominum illorum interemptionem significare uitiorum talium, qualibus illi ad eandem idolatriam defluxerunt. in talia quippe uitia saeuire nos iubet psalmus, cum dicit: irascimini et nolite peccare. in talia uitia saeuire nos iubet apostolus, cum dicit: mortificate membra uestra, quae sunt super terram, forniam, concupiscentiam malam et auaritiam, quae est idolorum seruitus. Sed quid sibi uelit quod prius fecit, ut ipsum uitulum igne combureret, minutatim concideret et in aquam spargeret et potum populo daret, maiorem intentionem perscrutandae significa
Abbreviated transcription (Latin):
Siue hoc ergo siue illud. siue aliꝗd
aliud hinc fuerit figuratũ. cer¬
tum ẽ tamen eis qui has litteras
piae legunt. non frustra neque
sine praenuntiatione futurorũ
esse illa iussa. facta. conscripta. ⁊¬
Iam porro debellis quae ꝑ moysen
gesta sunt. nimis longũ est omnia
ꝑtractare: satis ergo fit. qđ de illo
bello gesto cũ amalech: iam supe¬
rius in hoc ipso opere quo fausto
respondeo. quantũ satis ꝓsuscep¬
to negotio uidebatur. quid ꝓphe¬
tiae praemitter&. quid myste¬
rii continer&. exposui. ⁊ Nunc
illud uideamus in quo crudeli¬
tatis uitium solent obicere morsi.
uel inimici harũ litterarũ. uel
expertes omniũ litterarũ ⁊ Quod
quidem faustus non expresso po¬
suit cũ dicer&. crudelia multa
et mandarit & fecerit. sed quia
noui quid maxime & inuidiose
iactare consueuerint. Ideo ipse
hoc commemoraui. supertus de¬
fendi nequicquã in eo facto eẽ
criminis. uel ipsi manichei qui cor¬

Expanded text:
siue hoc ergo siue illud siue aliquid siue hoc ergo siue illud siue aliquid aliud hinc fuerit figuratum, certum est tamen eis, qui has litteras pie legunt, non frustra neque sine praenuntiatione futurorum esse illa iussa, facta, conscripta. Iam porro de bellis, quae per Moysen gesta sunt, nimis longum est omnia pertractare. satis ergo sit, quod de illo bello gesto cum Amalech iam superius in hoc ipso opere. quo Fausto respondeo, quantum satis pro suscepto negotio uidebatur, quid prophetiae praemitteret, quid mysterii contineret, exposui. nunc illud uideamus, in quo crudelitatis uitium solent obicere Moysi uel inimici harum litterarum uel expertes omnium litterarum: quod quidem Faustus non expresse posuit, cum diceret, quod crudelia multa et mandarit et fecerit. sed quia noui, quid maxime et inuidiose iactare consueuerint, ideo ipse hoc commemoraui superiusque defendi. ne quicquam in eo facto esse criminis uel ipsi Manichaei. qui cor
Abbreviated transcription (Latin):
dificat. et eos qui audiunt uerbũ
eius & faciunt. conparat pruden¬
ti uiro. qui aedificat domũ suã su¬
per p&ram. ne temptationib: cedat
et corruat. ⁊ Illos autẽ qui audi¬
unt & non faciunt. conparat stul¬
to aedificanti suꝑ arenã. cuius tẽp̃¬
tata domo ruina fit magna: quod
uero expoliauit aegyptios. iussu dñi
dĩ sui. nihil nisi ustissime iubentis:
quid p̃figura uerit. iam inquibus¬
dam libris. quos dedoctrina xp̃ia¬
na praenotaui. quantũ mihi tunc
occurrit. me recolo posuisse.
Quod auro & argento et ueste aegip¬
tiorũ. significatae sint quaecdam
doctrinȩ. quae in ipsa consuetu¬
dine gentiũ non in utili studio
discantur.: Sed siue hoc signifi¬
c&. siue illud quod exipsis genti¬
bus animae praeciosae. tamquã
uasa aurea & argentea. cũ suis
utiq corporib quod uestes sig¬
nificant. ad iungunt se populo
dĩ. ut simul de hoc saeculo tam¬
quã de aegypto liberentur. ⁊¬

Expanded text:
dificat et eos, qui audiunt uerbum dificat et eos, qui audiunt uerbum eius et faciunt, conparat prudenti uiro, qui aedificat domum suam super petram, ne temptationibus cedat et corruat; illos autem, qui audiunt et non faciunt, conparat stulto aedificanti super arenam, cuius temptata domus ruina fit magna. Quod uero expoliauit Aegyptios iussu domini dei sui, nihil nisi iustissime iubentis, quid praefigurauerit, iam in quibusdam libris, quos de doctrina christiana praenotaui, quantum mihi tunc occurrit, me recolo posuisse, quod auro et argento et ueste Aegyptiorum significatae sint quaedam doctrinae , quae in ipsa consuetudine gentium non inutili studio discantur. sed siue hoc significet siue illud, quod ex ipsis gentibus animae pretiosae tamquam uasa aurea et argentea cum suis utique corporibus — quod uestes significant — adiungunt se populo dei, ut simul de hoc saeculo tamquam de Aegypto liberentur:
Abbreviated transcription (Latin):
lib& litteris. uerũ etiã rebus in¬
pletis & clarissima luce perfusis
in prudentissime contra dicit.
Aliquid ergo fortassis diligentioris
requirebat intentionis iudae fac¬
tum. ut haec fornicaria. quae sig¬
nificat ecclesiã. degentiliũ suꝑ¬
stitionũ prostitutione collectã.
in habitu mulieris illius quae tha¬
mar appellata est non poss& ag¬
nosci: hic aũ cum ipsa scriptura
se aperiat. cumq a postolorum
consonantib: litteris in lustretur
Quid hic ulterius immoranac ñ
iam uidemus. quod restat defa¬
mulo di moyse. quid etiã ipsa
significent quae faustus obiecit :
Quod enim fratrẽ defendens oc¬
cidit aegyptium: cui uis facillime
occurrit. iniuriosũ nobis in hac
peregrinatione diabolũ. ad nõ
xp̃o nobis defensis occidi: Quod
uero in arena obruit interemptũ.
manifestũ ẽ eiusiam morticinã
p̃sentiam in eis latere. qui non
habent stabile funda mentum:
unde ecclesiam dñs suꝑ petram ae¬

Expanded text:
slibet litteris, uerum etiam rebus imslibet litteris, uerum etiam rebus impletis et clarissima luce perfusis inpudentissime contradicit. aliquid ergo fortassis diligentioris requirebat intentionis Iudae factum, ut haec fornicaria, quae significat ecclesiam de gentilium superstitionum prostitutione collectam in habitu mulieris illius, quae Thamar appellata est, posset agnosci; hic autem cum ipsa scriptura se aperiat cumque apostolorum consonantibus litteris inlustretur, quid hic ulterius inmoramur ac non iam uidemus, quod restat de famulo dei Moyse, quid etiam ipsa significent, quae Faustus obiecit? Quod enim fratrem defendens occidit Aegyptium, cuiuis facillime occurrit iniuriosum nobis in hac peregrinatione diabolum a domino Christo nobis defensis occidi. quod uero in arena obruit interemptum, manifestum est eius iam morticinam praesentiam in eis latere, qui non habent stabile fundamentum. unde ecclesiam dominus super petram ae
Abbreviated transcription (Latin):
dequibus adgalatas dicit. eram
autẽ ignotus facie ecclesus iu¬
deae quȩ sunt in xp̃o. ⁊ Unde
& lapidem angularem in psal¬
mis appellatũ dnm. sic interp̃¬
tatur. qđ duos parietes inse ipso
con iunxerit. Circũ cisionis uide¬
lic& & praepucii. ut duos conde¬
r& inse inunũ nouũ hominẽ fa¬
ciens pacem : et cõmunicar& u
trosq in uno corpore do. ꝑcrucẽ
interficiens inimicicias insemet
ipso. et ueniens euangeli tar&
pacem his qui longe & his qui ꝓpe.
idest gentibus longe. & iud eisꝓ
pe. Ipse ẽ enĩ pax nr̃a qui fecit
utraq unũ. ⁊ Merito et iste ꝓ¬
pheta filios iuda ponens ꝓiudȩis.
& filios is rahel ꝓgentibus. et con¬
gregabuntur inquit filii iudae
& filii isrł pariter : et ponent si¬
bim& caput unũ. & ascendent¬
deterra. ⁊ Huic itaq ꝓphetiae
tam manifeste ipso rerũ effectu
declaratae : quisquis contra dicit.
non solũ propheticis. uerũ etiam
a postolicis litteris. nec solũ quib:¬

Expanded text:
de quibus ad Galatas dicit: eram de quibus ad Galatas dicit: eram autem ignotus facie ecclesiis Iudaeae. quae sunt in Christo, unde et lapidem angularem in psalmis appellatum dominum sic interpretatur. quod duos parietes in se ipso coniunxerit, circumcisionis uidelicet et praeputii, ut duos conderet in se unum nouum hominem, faciens trosque in uno corpore deo per crucem, interficiens inimicitias in semet ipso. et ueniens euangelizauit pacem his, qui longe, et his, qui prope, id est gentibus longe et Iudaeis prope; ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque unum — merito et iste propheta filios Iuda ponens pro Iudaeis et filios Israhel pro gentibus, et congregabuntur, inquit. filii Iudae et filii Israhel pariter et ponent sibimet caput unum et ascendentde terra. huic itaque prophetiae tam mani- . feste ipso rerum effectu declaratae quisquis contradicit, non solum propheticis, uerum etiam apostolicis litteris nec solum quibu
Abbreviated transcription (Latin):
nominato. ꝓph&iã tam̃ eius uerbis
suis inserit dicens. uosaũ genus elec¬
tum regale sacerdotiũ gensscã po¬
pulus ad quisitionis: quo uirtutes
eius annuntietis. qui detenebris uos
uocauit in illud ammirabile lum̃
suũ .: qui aliquando non populus.
nunc aũ populus dĩ. quorũ aliquan¬
do non misertus ẽ. nunc aũ mise¬
r&ur ⁊ Hinc euidenter appar&¬
numerus filiorũ israhel quasi are¬
na maris quae sine mensura ẽ. &
non numerabitur : & consequen¬
ter adiunctũ est. et erit in loco
ubi dictũ est eis. non populus meus
uos. dic&ur eis filii dĩ uiui. non
omnino de illo israhel ẽẽ dictũ
qui est secundũ carnem. sed de
illo dequo a postolus gentib dicit.
uos ergo abrahȩ semen estis. secun¬
dum promissionẽ heredes. ⁊ Sed
quo & deilla iudae multi credi¬
derunt & credituri sunt. nam
inde erant & apostoli. inde tot
milia quȩ inhierusalem aposto¬
lis sociata sunt. inde ecclesiae

Expanded text:
nominato prophetiam tamen eius uerbis nominato prophetiam tamen eius uerbis suis inserit dicens: uos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus adquisitionis, quo uirtutes eius adnuntietis, qui de tenebris uos uocauit in illud admirabile lumen suum: qui aliquando non populus, nunc autem populus dei; quorum aliquando non misertus est. nunc autem miseretur. hinc euidenter adparnumerus filiorum Israel quasi arena maris, quae sine mensura est, et non numerabitur, et quod consequenter adiunctum est: et erit in loco, ubi dictum est eis "non populus meus uos," dicetur eis, filii dei uiui, non omnino de illo Israhel esse dictum, qui est secundum carnem. sed de illo. de quo apostolus gentibus dicit: uos ergo Abrahae semen estis secundum promissionem heredes. sed quoniam et de illa Iudaea multi crediderunt et credituri sunt — nam inde erant et apostoli, inde tot milia, quae in Hierusalem apostolis sociata sunt, inde ecclesiae,
Abbreviated transcription (Latin):
magnus dies ietrahel.⁊ Dicite
fratribus ur̃is. populus meus: & so¬
rori ur̃ȩ miseri cordiã consecuta.⁊
Cum ergo iussi & factihuius figurã
ipse dñs ꝑ eandem scripturã euiden¬
ter aperiat : cũq apostolicȩ litte¬
rȩ. hanc ꝓph&iam completã in no¬
ui testamenti predicatione testen¬
tur . quis. qui audeat dicere: non
propter ea iussũ & factũ. ꝓpter qđ
se iussisse & ꝓph&ã fecisse ipse in
scĩs litteris qui iussit exponit.⁊
Ait enĩ apostolus paulus. ut notas fa¬
cer& diuitias gloriae suȩ inuasa
misericordiae. quȩ prȩparauit in
gloriã. quos & uocauit nos. non so¬
lum exiudeis uerũ &iã exgentib:
sicut et osee dicit. uocabo non ple¬
bem meã plebem meã. & non dilec¬
tam dilectã. et erit in loco ubi dic¬
tum est eis non populus meus uos.
ibi uocabuntur filii dĩ uiui.: Hoc
ergo de gentib ꝓph&atũ paulus
ostendit.⁊ Unde & petrus scri¬
bens adgentes. ꝓpheta quidẽ non

Expanded text:
magnus dies Iezrahel. dicite magnus dies Iezrahel. dicite fratribus uestris "populus meus" et sorori uestrae "misericordiam consecuta." cum ergo iussi et facti huius figuram ipse dominus per eandem scripturam euidenter aperiat cumque apostolicae litterae hanc prophetiam conpletam in noui testamenti praedicatione testentur: quis est, qui audeat dicere non propterea iussum et factum, propter quod se iussisse et prophetam fecisse ipse in sanctis litteris qui iussit exponit? ait enim apostolus Paulus: ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam; quos et uocauit nos, non solum ex Iudaeis, uerum etiam ex gentibus . sicut et Osee dicit: uocabo "non plebem meam plebem meam" et "non dilectam dilectam" et erit in loco, ubi dictum est eis: non populus meus uos, ibi uocabuntur filii dei uiui. hoc ergo de gentibus prophetatum Paulus ostendit. unde et Petrus scribens ad gentes propheta quidem ipso non
Abbreviated transcription (Latin):
quõ adhuc modicũ & uisitabo sang¬
uinẽ israhel suꝑ domũ iuda & qui¬
escere faciã et a uertã regnũ domꝰ
israhel. ⁊ Et erit in illa die conte¬
ram arcũ israhel inualle ietrahel
Et concepit adhuc &peperit filiam.
& dix̃ eidñs. uoca nomen eius absq
misericordia: quia non addam ultra
misereri israhel. sed obliuione ob¬
liuiscar eorũ. & domui iuda mise¬
rebor & saluabo eos indno dõ suo.
et non saluabo eos in arcu & ingladio
& inbello & inequis & in equitibus ⁊
Et ablactauit eam quȩ erat absq
misericordia: Et concepit et pe¬
perit filiũ : & dix̃ eidñs. uoca nom̃
eius non populus meus. quia uos
non populus meus. & ego non ero ur̃. :
& erit numerus filiorũ israhel qua¬
si arena maris. quȩ sine mensura est.
& non numerabitur. Et erit in lo¬
co ubi dictũ ẽ eis. non populus meus
uos. dicetur eis filii dĩ uiui.⁊ Et
congregabuntur filii iuda & filii
israhel: et ponent sibim& caput
unum. et ascendent deterra. quia

Expanded text:
c modicum, et uisitabo sanguinem Iezrahel super domum Iuda et quiescere faciam et auertam regnum domus Israhel. et erit. in illa die conteram arcum Israhel in ualle Iezrahel. et concepit adhuc et peperit filiam. et dixit ei dominus: uoca nomen eius "absque misericordia," quia non addam ultra misereri Israhel, sed obliuione obliuiscar eorum; et domui Iuda miserebor et saluabo eos in domino deo suo, et non saluabo eos in arcu et in gladio et in bello et in equis et in equitibus. et ablactauit eam, quae erat absque misericordia, et concepit et peperit filium. et dixit ei dominus: uoca nomen e ius" non populus meus," quia uos non populus meus. et ego non ero uester deus. et erit numerus filiorum Israhel quasi arena maris, quae sine mensura est et non numerabitur; et erit in loco, ubi dictum est eis: non populus meus uos, dicetur eis, filii dei uiui. et congregabuntur filii Iuda et filii Israhel et ponent sibimet caput unum et ascendent de terra, quia
Abbreviated transcription (Latin):
&iam hoc ab eisdem proph&ris eẽ
prȩdictum. quantum moueretur
ad fidem: Quis tam demens est
ut nonuideat. quis tamin prudens ut se
uidere dissimul& : quisenĩ dubit& et
hoc deuidaeis fuisse ꝓphetatũ cumesaias
dicat. Agnouitbos possessorẽ suũ et asinꝰ
p̃sepedomnsui. isrłaut̃ me non cognouit.
& populus menonintellex̃. Aut illud
qđ apłs cõmemorat: Totadie ex pandi
manus meas ad populũ non credentem.
& contradicentẽ. Et maxime illud. Deđ̾
illis ds̃ sp̃m compunctions. oculos ut ñ uide¬
ant Et aures ut non audiant & non intel¬
legant & multa huius modi: quod sidicer&.
uidergo peccauer̃ iudȩi sids illos excecauit
neagnoscerent xp̃m: Quantũ possemꝰ in¬
buendo rudi homq ostenderemꝰ. ex aliis
occultis peccatis docogntis uenre iustam
pocnam huius cecitatis : Qđ non solũ dix¬
isse apłm de quibus dam: Propterhoc
tradidit illis ds̃ in concupiscenctiam
cordis eorum uel in reꝓbum sensũ ut fa¬

Expanded text:
etiam hoc ab eisdem prophetis esse etiam hoc ab eisdem prophetis esse praedictum, quantum moueretur ad fidem, quistam demens est, ut non uideat? quis tam inpudens, ut se uidere dissimulet? quis enim dubitet hoc de Iudaeis fuisse prophetatum, cum Esaias dicat: agnouit bos possessorem suum et asinus praesepe domini sui; Israhel autem me non cognouit et populus meus me non intellexit aut illud, quod apostolus commemorat: tota die expandi manus meas ad populum non credentem et contradicentem et maxime illud: dedit illis deus spiritum conpunctionis, oculos, ut non uideant, et aures, ut non audiant et non intellegant uid ergo peccauerunt Iudaei, si deus illos excaecauit, ne agnoscerent Christum? quantum possemus, imbuendo rudi homini ostenderemus ex aliis occultis peccatis deo cognitis uenire iustam poenam huius caecitatis; quod non solum dixisse apostolum de quibusdam: propter hoc tradidit illos deus in concupiscentiam cordis eorum uel in reprobum sensum, ut fa
Abbreviated transcription (Latin):
ista permundum fieri coeper̃ has literas
tarentur : Ne quasi temere humanitus
facta contempnerentur : hoc uerendũ
erat nisi eẽt late sparsus lateq notus
populus nidaeorum : Cam ille signo
accepto neabaliquo interficiatur.
Et ille cͥam seruus frũm suorũ postan¬
do libros quib illi erudiantur. ipse condennet᷑¬
ner&ur ꝑeorum qui ppeco dices ꝓbamꝰ.
Non a nob̵ tam quã dererũ euentu com¬
montis ista conscripta sedolim in illo
regno p̃dicata atq seruata. Nuncaũ
man festata & impleta inquib & ea
qua e ibiminus ꝑspicua sunt. qua
infigura contingebant in illis. scripta
sunt aũt propternos inquos fines
saeculorum obuenit: Iam nunc in¬
iustrata soluuntur . & quae umbris
futurarum adhuc rerum opaca ban¬
tur. Iam factarum luce manifestan¬
tur: Forte &iam hinc dicer& per¬
moueri. Quod ipsi inquorum libris
haec inueniuntur eẽ prenuntiata.
quae nunc cernuntur impleta. non
nobis cũtenent eius dem euangelu
soci&itatem. Cum uero docer&

Expanded text:
ista per mundum fieri coeperunt, christiantarentur, ne quasi temere humanitus facta contemnerentur. hoc uerendum est, nisi esset late sparsus lateque notus populus Iudaeorum, Cain ille signo accepto, ne ab aliquo interficiatur, et ille Cham seruus fratrum suorum portando libros, quibus illi erudiantur, ipse oneretur. per eorum quippe codices probamus non a nobis tamquam de rerum euentu commonitis ista esse conscripta, sed olim in illo regno praedicta atque seruata, nunc autem manifestata et inpleta: in quibus et ea, quae ibi minus perspicua sunt, quia in figura contingebant illis; scripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum obuenit, iam nunc inlustrata soluuntur, et quae umbris futurarum adhuc rerum opacabantur, iam factarum luce manifestantur. Forte etiam hinc se diceret permoueri. quod ipsi, in quorum libris haec inueniuntur esse praenuntiata, quae nunc cernuntur inpleta. non nobiscum tenent eiusdem euangelii societatem. cum uero doceretur
Abbreviated transcription (Latin):
Ibienim uidebitis. &iam ueteris tes¬
tamenti et obscurare uelari & prec¬
dictaco ⁊ pleri: Si aut̃ alasirati¬
one moueminũ primum cogit&xis.
quinam sitis quamminus idonei ad
comp̃hen dendum naturam nondicam
dĩ sed animae uraẽ comp̃hendam sane
que mad modum uel ille autuoluis se
uos dicitis cestissima ratione non uans¬
sima credulitate: quod cumminime
potueritis sine dubio enim quam diu
tales estis. Nullomodo poteritis illud
salitem quod omni humanȩ menti
est natu raliter insitum: Simodo
id peruersae opinionis prauitate
non turb& dĩ naturam atq substan¬
tiam. in commutabilemomnino
omnino in corruptibilem cogitate
uel creditẽ & manichei continuo
Noneritis . uta liquando & catholi¬
ciesse possitis Amer¬

Expanded text:
ibi enim uidebitis etiam ueteris tesibi enim uidebitis etiam ueteris testamenti et obscura reuelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemini, primum cogitetis, quinam sitis, quam minus idonei ad conprehendendam naturam, non dicam dei. sed animae uestrae, conprehendendam sane, quemadmodum uelle aut uoluisse uos dicitis, certissima ratione, non uanissima credulitate: quod cum minime potueritis — sine dubio enim quamdiu tales estis, nullo modo poteritis — illud saltem, quod omni humanae menti est naturaliter insitum, si modo id peruersae opinionis prauitate non turbetur, dei naturam atque substantiam incommutabilem omnino, omnino incorruptibilem cogitate uel credite, et Manichaei continuo non eritis, ut aliquando et catholici esse possitis ame
Abbreviated transcription (Latin):
quid est aliquid qđ fostasse possit cestis
regulis comp̃hendi. quomodo fiat uel
in duorũ singulis eiusdemrei narratio¬
nbus uel duob unius exuna eademq. re
multa diuersa inueniantur : Nulla tam̃
aduersa & multa uaria nulla contra¬
ria : Sic soluuntur om̃a de quib sibiisti
miseri collum ligant ut spm sui erroris
intus teneant & nullum extrinsecus
salutis amittant : Qua propter post
omnes fausti calumnias refutatas dũ¬
tax at horum eius capitulorum: quib
hoc opere quantum dns adiuuare
dignatus est. sufficient̃ ut arbitror
prolixeq respondi breuiteruos ad¬
moneo. qui illo tam ne fando & ex¬
ecrabili errore tenemini: ut siauc¬
toritatem scripturarum omnib pre¬
ferendam sequiuultis : eam sequam⁊
quae ab ipsius presentiae xp̃i tem¬
poribus. perdis pensationes apłorũ.
& ceteras abeorum sedib successio¬
nes episcoporum. usque ad haectem¬
pora toto orbe terrarum custo dita.
commendata clarificata peruenit::

Expanded text:
quid est aliud, quod fortasse possit certis quid est aliud, quod fortasse possit certis regulis conprehendi, quomodo fiat, ut uel in duorum singulis eiusdem rei narrationibus uel in duabus unius ex una eademque re multa diuersa inueniantur, nulla tamen aduersa, et multa uaria, nulla contraria. sic «oluuntur omnia, de quibus sibi isti miseri collum ligant, ut spiritus sui erroris intus teneant et nullum extrinsecus salutis admittant. Quapropter post omnes Fausti calumnias refutatas dumtaxat horum eius capitulorum, quibus hoc opere, quantum dominus adiuuare dignatus est, sufficienter, ut arbitror, prolixeque respondi, breuiter uos admoneo, qui illo tam nefando et execrabili errore tenemini, ut si auctoritatem scripturarum omnibus praeferendam sequi uultis. eam sequamini, quae ab ipsius praesentiae Christi temporibus per dispensationes apostolorum et certas ab eorum sedibus successiones episcoporum usque ad haec tempora toto orbe terrarum custodita, commendata, clarificata peruenit.
Abbreviated transcription (Latin):
Sic illi missierant ad xp̃m sedcenturio
magis accessit : Itamatheus & morem
nonusq ad eo inusitate locutioni serua¬
bit & mysticȩ aliquidintimauit : Lucas
aut̃ adhoc ipsum quẽ ad modũ gestũ eet̃
ostendit. ut hinc aduertere cogere¬
mur: Illud matheus quẽ ad modũ:
dixerit: uellem sane ut aliquis istoꝵ
uanorum qui huius modiquestiuncu¬
las quasi magnas calumniose obiciunt
Euangelionarrar& aliquid idem ipse
bis numero non falsũ nec fallacit̃ : sed
omnino iduolens intimare et exponere :¬
& stilo exciperentur uerba eius. eiq reci¬
tarentur ut rum nonaliquid plus minusue
dicer& : Aut prepostero ordine. non uer¬
borũ tantũ sed &iam rerũ. aut utrũ non
Aliquid ex sua sententia adicer& tam quã
Alius dixerit qđ eum dixisse non audierit
seduolusse Atq sensisse plane cognouerit.
aut utrũ nonalicuius breuiter cõplecteret᷑
sententiȩ upritatem cuiu frei Antea qui¬
si ex pressius asticulos explicass&: et si

Expanded text:
sic illi missi erant ad Christum, sed centurio sic illi missi erant ad Christum, sed centurio magis accessit. ita Matthaeus et morem non usque adeo inusitatae locutionis seruauit et mystice aliquid intimauit; Lucas autem hoc ipsum quemadmodum gestum esset. ostendit, ut hinc aduertere cogeremur, illud Matthaeus quemadmodum dixerit. uellem sane, ut aliquis istorum uanorum, qui huiusmodi quaestiunculas quasi magnas calumniose obiciunt euangelio, narraret aliquid idem ipse bis numero, non falsum nec fallaciter, sed omnino id uolens intimare et exponere, et stilo exciperentur uerba eius eique recitarentur, utrum non aliquid plus minusue diceret aut praepostero ordine non uerborum tantum, sed etiam rerum, aut utrum non aliquid ex sua sententia adiceret. tamquam alius dixerit, quod eum dixisse non audierit, sed uoluisse atque sensisse plane cognouerit; aut utrum non alicuius breuiter conplecteretur sententiae ueritatem, cuius rei antea quasi expressius articulos explicasset, et si
Abbreviated transcription (Latin):
rat quam nro merito locutura. & hocqui¬
dem de cõmuniloquendi consuetudine
ꝑuicacib turbulentisq responderim : Cȩ¬
terũ qui hȩc non litigiose sed placide ac
fidelit̃ quaerunt acced ant ad xp̃m non
carne sed corde non corporis p̃sentia
sed fidei potentia. Sicut illecenturio:
tunc melius quid matheus dixerit sen¬
tient: talib enĩ dicitur inpsalmo. Accedi¬
tea deum et inlum namy: & uultus urĩ
nonerubescent. Vndecenturio ille ad
xpm̃magis accesserat. cuius fidẽ italau¬
dauit quã illiipsi ꝑ quos uerba sua misit:
huicrei simile ẽ enm illud qđ dñs ait.
tetigit me aliquis. quandomulier quȩ
fluxum sanguinis patiebatur : Tangens
fimbriam uestimentieius. facta ẽ salua :
Hocenĩ mirabi liter discipulissuis dicere
uidebatur. quis me tetigit: & tetigit
mealiquis cum eum turba cõprimer& :
Deniq hoc ei responder̃. turbȩ te cõpri¬
munt: & dicis quis metetigit: quead¬
modũ ergo illi p̃mebant sed illa tttigit.

Expanded text:
rat quam nostro more locutura? et hoc quidem de communi loquendi consuetudine peruicacibus turbulentisque responderim. Ceterum qui haec non litigiose, sed placide ac fideliter quaerunt, accedant ad Christum non carne sed corde, non corporis praesentia, sed fidei potentia, sicut ille centurio, tunc melius, quid Matthaeus dixerit, sentient. talibus enim dicitur in psalmo: accedite ad eum et inluminamini et uultus uestri non erubescent. unde centurio. ille ad Christum magis accesserat, cuius fidem ita laudauit, quam illi ipsi, per quos uerba sua misit. huic rei simile est etiam illud, quod dominus ait: tetigit me aliquis, quando mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, tangens fimbriam uestimenti eius salua facta est. hoc enim mirabiliter discipulis suis dicere uidebatur: quis me tetigit? et: tetigit me aliquis, cum eum turba conprimeret. denique hoc ei responderunt: turbae te conprimunt, et dicis: quis me tetigit? quemadmodum ergo illi premebant, sed illa tetigit,
Abbreviated transcription (Latin):
carnem. mortalitatem carnis
intellegimus. secundum quam
propride corpus hoccaro nomina¬
tur. quȩ mortalitas proprie caro
dppellata. qui in illa resurrec¬
tionis inmortalitate nonerit :
Propterea scriptum est. Caro
& sanguis regnum dĩ non possi¬
debunt : Dequibus uerbis sol&is
calumniari fideinostrȩ qua
credimus huius corporis futura
resurrectionem. quȩ in ipso
do iam p̃cessit dissimulantes
ea quȩ sequntur. Inquib aperte
aposto lus quid dicat ex ponit:
Uolens ostendere. quideoloco

Expanded text:
carnem mortalitatem carnis carnem mortalitatem carnis intellegimus. secundum quam proprie corpus hoc caro nominatur. quae mortalitas proprie caro est appellata. quia in illa resurrectionis inmortalitate non erit. propterea scriptum est: caro et sanguis regnum dei non possidebunt. de quibus uerbis soletis calumniari fidei nostrae, qua credimus huius corporis futuram resurrectionem, quae in ipso deo iam praecessit, dissimulantes ea, quae sequuntur; in quibus aperte apostolus quid dicat exponit. uolens enim ostendere, quid eo loco
Abbreviated transcription (Latin):
quianum quam securus fuit.
qui se cogitabat tam grauebel¬
lum. cum tanta menbrorum
suorum labe damnati gesturu ÷
C& erum illud sabbatum quod
imperite atq impie derid&is
nisi & ipsum interproph&as quȩ
dexp̃o scriptȩsunt haber& intel¬
lectum. non ei xp̃s sic adtesta¬
r&ur: ⁊ quicum propria uolun¬
tate. sicut ipse in eius laudeposuis¬
ti pater&ur.: Ideoq tempora
passionis & resurrectionis sude
haber& inpotescate: Idegit
ut caro eius insepultura sab¬
bato requies cer& ab omnibus
operibus suis. ut tertio die sur¬
gens. quem dominicum dicimus.
qui post sabbatum numeratur oc¬
tauus. &iam crcum cisionem oc¬
tauidiei : ad seproph&andum
pertinere declar&: Vuidenim
significat circum cisio carnis. quid
nisi expoliaationem mor talita¬
tis. quam deearnali generatione
portamus : Proptes hoc dicit
apostolus. Exuens se carnem
principatus & pot eftates exem¬
plauit. fiducialiter triumphans
eos in sem&ipso. Quod enim
dicit: ex uisse carnem. Eoloco

Expanded text:
quia numquam securus fuit. quia numquam securus fuit. qui se cogitabat tam graue bellum cum tanta membrorum suorum labe damnoque gesturum ? Ceterum illud sabbatum, quod inperite atque inpie deridetis, nisi et ipsum inter prophetias. quae de Christo scriptae sunt, haberet intellectum, non ei Christus sic adtestaretur. qui cum propria uoluntate, sicut ipse in eius laude posuisti, pateretur ideoque tempora passionis et resurrectionis suae haberet in potestate, id egit, ut caro eius in sepultura sabbato requiesceret ab omnibus operibus suis, ut tertio die resurgens, quem dominicum dicimus, qui post sabbatum numeratur octauus, etiam circumcisionem octaui diei ad se prophetandum pertinere declararet. quid enim significat circumcisio carnis? quid? nisi expoliationem mortalitatis. quam de carnali generatione portamus. propter hoc dicit apostolus: exuens se carnem principatus et potestates exemplauit fiducialiter, triumphans eos in semet ipso. quod enim dicit exuisse se carnem, eo loco
Abbreviated transcription (Latin):
& ederent. in nocentes eos dixre
Respondens iudȩis. Siscir&is quid
sit misericordiam uolo quam
sacrificium: Num quam con¬
demnas s& is innocent es: Mlagis
enim esurientium misereri de¬
buerunt. quia hoc illi coactifa¬
me fecerunt. Auobis autem
quis quis uulserit spicas. non
extraditione xpi quihanc in¬
nocentiam uocat sed ex tradi¬
tione manichei. homicida de¬
putatur : H anc forte miseri¬
cordiam eisdem spicis ex hibue¬
runt apostoli. ut inde merbra
dĩ manducando purgarent
sicut uestra fabuld̃ est. Uos
ergo crudeles. qui hoc non facitis
Sed u delic& nouit faustus des¬
truere sabbatum. quid scit uir¬
tutem di semper atq: infatiga¬
biliter operari. Illi hoc dicant.
qui intellegat dm̃sine tempo¬
rali uoluntate uniuersa tempo¬
ra facientem. Hoc aduos mul¬
tum est. qui di uestri requiem
reuelationem gentis tenebraru
perhib&is excussam. & hostiu
repentino imp&u perturbata
an ex a& erno p̃uidens hoc futu¬
rum: Num quamhabuit requiem.

Expanded text:
et ederent, innocentes eos dixit et ederent, innocentes eos dixit respondens Iudaeis: si sciretis, quid sit: misericordiam uolo quam sacrificium. numquam condemnassetis innocentes; magis enim esurientium misereri debuerunt, quia hoc illi coacti fame fecerunt. a uobis autem quisquis uulserit spicas, non ex traditione Christi, qui hanc innocentiam uocat, sed ex traditione Manichaei homicida deputatur. an forte misericordiam eisdem spicis exhibuerunt apostoli, ut inde membra dei manducando purgarent. sicut uestra fabula est? uos ergo crudeles, qui hoc non facitis. sed uidelicet nouit Faustus destruere sabbatum, quia scit uirtutem dei semper atque infatigabiliter operari. illi hoc dicant, qui intellegunt deum sine temporali uoluntate uniuersa tempora facientem. hoc ad uos multum est. qui dei uestri requiem rebellatione gentis tenebrarum perhibetis excussam et hostium repentino inpetu perturbatam. an ex aeterno praeuidens hoc futurum numquam habuit requiem,