comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut qui non uident uideant. &
quiuident ceci fiant. Quia m¬
quit dicitis uidemꝰ: peccatum
ur̃m manet. Uideo quantulumt̃
q. qm̃ tu illuminas lucernam
meam o domine: s quia parũ
est quoq̃ uideo: deus meus illu¬
mina tenebras meas. Uidemus
ut multum ꝑspecłm &e inenig¬
mate: s multum longe ẽ hoc
ipsum a uera claritate claraq
ueritate: quȩ uidebitur in facie.
Ideo fors itancecꝰ quem apud mar¬
cum dominꝰ illuminare cȩꝑat
homines quasi arbores ambu
non nͥ ꝑ specłm ⁊ in enigmate
uidebat: s scdo imponens ma¬
num restituit cũ. ita ut uideret
clare omnia: qͦd in nobis fiet
cum nos reficiet. & sanitatem ꝑfi¬
ciet impositione manuum scda.
quam cȩpit pͥma: restituens noᷤ
in claritate ꝑfecta. S hoc ipsum
ꝑ specłm ce in enigmate: cui aut
quando.uel quandiui potest cõ¬
tingere: Quam miscditer mecũ
ageret᷑: quam felicit̾ michi ui¬
derer illuminatꝰ: si peccata mea
possem uitdere: eui cotidie neces¬

Expanded text:
ut qui non vident videant, et ut qui non vident videant, et qui vident caeci fiant? Quia, inquit, dicitis, Videmus, peccatum vestrum manet . Video quantulumcunque, quoniam tu illuminas lucernam meam, o Domine, sed, quia parum est quod video, Deus meus, illumina tenebras meas . Videmus ut multum per speculum et in aenigmate; sed multum longe est hoc ipsum a claritate vera claraque veritate, quae videbitur in facie. Ideo forsitan caecus, quem apud Marcum Dominus illuminare coeperat, homines quasi arbores ambulnon nisi per speculum et in aenigmate videbat; sed secundo imponens manum restituit eum, ita ut videret clare omnia; quod in nobis fiet, cum nos reficiet, et sanitatem perficiet impositione manuum secunda, quam coepit prima, restituens nos in claritate perfecta 3. Sed hoc ipsum per speculum et in aenigmate, cui, aut quando, vel quandiu potest contingere? Quam misericorditer mecum ageretur, quam feliciter mihi viderer illuminatus, si peccata mea possem videre, cui quotidie neces
Abbreviated transcription (Latin):
duum lucidum erit. Ñ enim q
ex ocłosincere intentionis totũ
opus nr̃m lucidum fit: ideo cõ¬
sequens est ut statim om̃s tene¬
brȩ errorum & ignorantiarum
nr̃arum illuminate sint. Isnẽ¬
pe modus ẽ adhue illuminati¬
onis nr̃e. ut inlumen u̾itatis
multum existimet᷑ profecisse:
qui defectum suum potuerit
nosse & scire quid desit sibi. In¬
de est quod & apud sapientes
huius mundi qui mag̾ sobrie
disputarunt de scientia: primꝰ
numerat᷑ gratꝰ scientiȩ scire qͦd¬
nescias. fratres: omnes uos filii lu¬
eis estis. & filii chei. Non sumus
noetis: neq tenebrarum. Nox enĩ
p̾cessit: dies autem appropinqua¬
uit. Et si fuimus aliquando te¬
nebre: nunc autem lux in dño
Ueruntamen si qm̃ non sumus
tenebre. nec filii tenebrarum.
dixerimus nos nicħ patitenebra¬
rum: nos ipsos seducimus: & te¬
nebras mortis que illuminari
non mereantur. nob inducimꝰ.
Qͥd enim ait lux mundi que in
iudicium uenit in hẽ munoũ :

Expanded text:
tuum lucidum erit . Non enim, quia tuum lucidum erit . Non enim, quia ex oculo sincerae intentionis totum opus nostrum lucidum fit, ideo consequens est ut statim omnes tenebrae ignorantiarum nostrarum illuminatae sint. Is nempe modus est adhuc illuminationis nostrae, ut in lumen veritatis multum existimetur profecisse, qui defectum suum potuerit nosse, et scire quid desit sibi. Inde est quod et apud sapientes hujus mundi, qui magis sobrie disputarunt de scientia, primus numeratur granescias. 2. Fratres, omnes vos filii lucis estis, et filii Dei. Non sumus noctis, neque tenebrarum. Nox enim praecessit, dies autem appropinquavit . Et si fuimus aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Verumtamen si, quoniam non sumus tenebrae nec filii tenebrarum, dixerimus nos nihil pati tenebrarum, nos ipsos seducimus, et tenebras mortis, quae illuminari non mereantur, nobis inducimus. Quid enim, ait Lux mundi, quae in judicium venit in hunc mundum,
Abbreviated transcription (Latin):
infidelium. ut non fulgeat eis
fulget ut uideant: fulget ut in¬
uideant: c eccłiȩ torquentur
gła. qui ipsius illuminari no¬
lunt gratia. Uerum eccłia nec
ꝓpt̾ głam qua floret suꝑbiens:
nec grãm qua pollet inuidens.
etiam illis qtios molestos tolera
lumen quod accepit implorat
dicens. Qm̃ tu illuminas lucer
stinati: s ad huc tenebre sunt: qr
nondum uocati. atit iustificati.
Uoca &e ipsos in admirabile lum̃
tuum: ce p̃dicabunt mecum ad¬
mirabile nomen tuum. Quam¬
quam iustus. quisq ac sanctus
in eccłia. ita se illuminatum gau¬
deat: ut adhuc se non minima
ex parte tenebrosum uideat &
doleat. & ideo necessarie cum il¬
luminatus sit: adhuc se illum¬
nari petat. Quanto nanq am¬
plius lucerna eius illuminata
fuerit: tantoueriꝰ ex ipsa lucerna
tenebras suas dep̾hendit. Nec sta¬
tim contrarium putaueris: qͦd
in euangłio ueritas ait. Lucerna
corporis tui ẽ ocłs tuus. Si ꝯels
tuus simplex fu̾it: totum corpꝰ

Expanded text:
infidelium, ut non fulgeat eis infidelium, ut non fulgeat eis fulget ut videant, fulget ut invideant, et Ecclesiae torquentur gloria, qui ipsius illuminari nolunt gratia. Verum Ecclesia nec propter gloriam qua floret, superbiens, nec gratiam qua pollet, invidens, etiam illis quos molestos tolerat, lumen quod accepit implorat, dicens: Quoniam tu illuminas lucernstinati; sed adhuc tenebrae sunt, quia nondum vocati aut justificati. Voca et ipsos in admirabile lumen tuum, et praedicabunt mecum admirabile nomen tuum. Quanquam justus quisque ac sanctus in Ecclesia ita se illuminatum gaudeat, ut adhuc se non minima ex parte tenebrosum videat et doleat; et ideo necessario, cum illuminatus sit, adhuc se illuminari petat. Quanto namque amplius lucerna ejus illuminata fuerit, tanto verius ex lucerna ipsa tenebras suas deprehendit. Nec statim contrarium putaveris, quod in Evangelio Veritas ait: Lucerna corporis tui est oculus tuus. Si oculus tuus simplex fuerit, totum corpus
Abbreviated transcription (Latin):
uenit lumen tuum. Benedi¬
ctum lumen quoduenit in no¬
mine dominy: deus dñs ce illu¬
xit nobis: de cuiꝰ munere etiã
dies iste dies sanctificatus. de il¬
luminatione eccłie illux̃ nob̃.
Grãs tibi lux uera que illumina
omnem hominem uenientem in
hẽ mundum. que ad hoc ipsum
uenisti homo in hunc mundũ.
omnium qui illuminari meru¬
erunt: adeo ut iam luceat omib
qͥ in mundosunt. Orãs tibi lux
uera quȩ lucerna fact̾a es ut irłm
illuminares: & lucerna pedib
meis u̾bum dei fieret: gratias
omnib quisunt in domo mag¬
ni patrisfamilias. Nons olum
enim illuminata est s ce exalti
ta suꝑ candelabrum illud to¬
tum aureum: sita est ciuitas su¬
per montem montium: illa qͦn¬
dam derelieta & odio habita po¬
sita est insuꝑbiam scłorum:
ut tam longe lateq fulgeat eius
euangłm: quam longe lateq
mundi uigebat imꝑium. Et si
oꝑtum est eius euangłm. in his
qui ꝑeunt oꝑtum est: in quib
deus huius scłi excecauit m̃tes

Expanded text:
enit lumen tuum . Benedictum lumen quod venit in nomine Domini, Deus Dominus, et illuxit nobis; de cujus munere etiam dies iste, dies sanctificatus de illuminatione Ecclesiae illuxit nobis. Gratias tibi, lux vera, quae illuminas omnem hominem venientem in hunc mundum, quae ad hoc ipsum venisti homo in hunc mundum. tra, mater omnium qui illuminari meruerunt: adeo ut jam luceat omnibus qui in mundo sunt. Gratias tibi, lux vera, quae lucerna es facta, ut Jerusalem illuminares, et lucerna pedibus meis Verbum Dei fieret. Gratias,omnibus qui sunt in domo magni patris familias. Non solum enim illuminata est, sed exaltata, et super candelabrum illud totum aureum sita est; civitas super montem montium, illa quondam derelicta et odio habita, posita est in superbiam saeculorum, ut tam longe lateque fulgeat ejus Evangelium, quam longe lateque mundi vigebat imperium. Et si opertum est ejus Evangelium, in his qui pereunt opertum est , in quibus Deus hujus saeculi excaecavit mentes
Abbreviated transcription (Latin):
obediens usq ad mortem: nec
deserens locum suum quotiers¬
cunq sp̃s potestatem habentis
ascenderit suꝑ eum: sciens qͥa
curatio disciplinȩ faciet cessa¬
re maxima peccata. Sane ad
hanc sapientiam morandi in
sapĩa. illud p̃cipue ꝑtinere ar¬
bitror ut inquietudo uel que¬
libet leuis molestia non facile
quodeunq opꝰ sapientie nob̾
excutiat: uerhi gratia sollem¬
nem psalmodiam: orationem.
lect̾ionem diuinam ÷ pensum
oꝑis diurni: aut silentii dis¬
ciplinam. Qͥa enim sapientia
in exitu eant᷑. gaudebunt ait
sanctus labia mea cum canta¬
uero tͥ: dum etiam ad literam
exitꝰ matutini. & uesꝑe delecta¬
bis. De oratione quoq certum
ce ipsi cotidie capitis exꝑimen¬
tum quod melior est finis ora¬
tionis quam pͥncipium: ut fi¬
dele ꝓbetis dominicum illud
totiens inculcatum. tot exem¬
plis commendatum. de oratio¬
nis ꝑseuerantia consilium. Nã
legere &e negligere. uel antequã
ceꝑis librum de manib ꝓicere :
quem fructum putas t poterit

Expanded text:
obediens usque ad mortem, nec deserens locum suum, quotiescunque spiritus potestatem habentis ascenderit super eum, sciens quia curatio disciplinae faciet cessare maxima peccata . 5. Sane ad hanc sapientiam morandi in sapientia, illud praecipue pertinere arbitror, ut inquietudo vel quaelibet levis molestia non facile quodcunque opus sapientiae nobis excutiat, verbi gratia, solemnem psalmodiam, orationem, lectionem divinam, pensum operis diurni, aut silentii disciplinam Quia enim sapientia in exitu canitur: Gaudebunt, ait sanctus, labia mea, cum cantavero tibi , dum etiam ad litteram, exitus matutini et vespere delectabis . De oratione quoque certum et ipsi quotidie capitis experimentum, quod melior est finis orationis quam principium; ut fidele probetis dominicum illud toties inculcatum, tot exemplis commendatum de orationis perseverantia consilium. Jam legere et negligere, vel, antequam ceperis librum, de manibus projicere, quem fructum, putas, tibi poterit
Abbreviated transcription (Latin):
delestatio fuit. ñ ÷̃ dignus fructu penitentie tre.¬
d dicis mͥ. Quom᷑ scire possũ qñ ꝯdigna sit peuiten¬
tia mea : diua scire hoc non potes. iõ neocẽ hr̃ sẽp
penitẽ. datis facẽ potes nimis facẽ ñ potes. Melł
est ut plus faciat quã minꝰ. Iccͥco sollicit᷑ esto. sa¬
tage. da oꝑã. studium inpende. ut culpa sit c̃ fine.
de tiocio sñ fine. Tam̃ ut aliqñ peccatr ꝯscientia
cosolatur: positus ÷ modus ⁊ mensura penicen
tie ext̾̃ious ut illa expleta ł ꝑfecta fiduciam hr̃
incipras. ⁊ sc̃a qͣdam p̃sũptione in spe mĩe diui¬

Expanded text:
ructus poenitentiae. Sed dicis mihi: Quomodo scire possum, quando condigna sit poenitentia mea? Quia scire hic non potes, ideo necesse habes semper poenitere. Satisfacere potes: nimis facere non potes. Melius est ut plus facias quam minus. Idcirco sollicitus esto, satage, da operam, studium impende, ut culpa sit cum fine, devotio sine fine. Tamen ut aliquando peccatrix conscientia consoletur, positus est modus et mensuratiae exterioris, ut illa expleta vel perfecta fiduciam habere incipias, et sana quadam praesumptione, in spe miseri
Abbreviated transcription (Latin):
aut si qui st̃ quoꝵ deficit. reꝑaturt. ande quam
uita ista finatur. ⁊ dileca que int̾ctirre¬
rad iniqͥtate usq ĩ finẽ ꝑseuerantia de pu
huiꝰ finis ĩueniat: ꝓcul dubio nec illo dẽꝑe
putandi st̃ NI enĩ st̃ amassa illa ꝑ dicionis p̃s¬
cientia dei ⁊p̃destinatione discreti ⁊ ĩo ñ ẜ¬
ꝓpositum uocati. ac ꝑhoc nec electi. d ĩeis
uocati dequib dictũ ÷ multi uocati. ñ ĩ eis
de quib dictũ ⁊ pauci uͦ electi. Et tũ qͥs eos
qͥd futuri sint. ñ ab illo qui eos nouit ñ hr̃e
ꝑsenerantiam q̃ ad beatã intam ꝑducit elec¬
tos. scioq illos ita stare ut p̃scierit eẽ. casu¬
pos. hic si ame q̃ ratur cur eis d̾c ꝑseũantiã
dedit me ignorare respondeo. Respondeãt
⁊ ip̃i si possũt c̃ illos d̾s c̃ fidelit̃ ⁊ pie unierẽt.
ñ tc̃ de uite huiꝰ ꝑicłis rapuit ne malicia mu

Expanded text:
cit, reparatur antequam vita ista finiatur, et deleta quae intercurrerat iniquitate, usque in finem perseverantia deputahujus finis inveniat; procul dubio nec illo tempore, putandi sunt. Non enim sunt a massa illa perditionis praescientia Dei et praedestinatione discreti; et ideo nopositum vocati, ac per hoc nec electi. Sed in eis vocati de quibus dictum est: Multi vocati; non in eis de quibus dictum est: Pauci vero electi . Et tamen quis eos quid futuri sint; non ab illo qui eos novit non habere perseverantiam quae ad beatam vitam perducit electos. Scitque illas ita stare ut praescierit esse casuros. Hic si a me quaeratur cur eis Deus perseverantnt dilectionem dedit; me ignorare respondeo. Respondeant et ipsi si possunt, cur illos Deus cum fideliter et pie viverent non tunc de vitae hujus periculis rapuit
Abbreviated transcription (Latin):
statisset statim ad p̾mium ipsiꝰ obedientie tͣus¬
ferridebiit. Quatinus sñ mortis int̾ põne
de pͥmo statu łͥi hu̾̃it posse non mori ad aliũ
statum transiret: sibi amplius mori iam om
nutͥret donec ad illam uitam transferetur
ut nullis ꝓrsus alim̃tis indig̾et. Sic̃ scͥptũ ÷.
Hactus ÷ pͥmꝰ homo inanimam iuuentem.
uit uitam. ht̃. ꝗ autem uiuificat uitam dati
plus ÷ om̃ino uiuificare qͣm uiu̾e. ꝓpt̾ quod
quia uita pͥma ꝑse state non potirit. uita ã
nouissima aliũn sustentari opus non habe¬
bit. pͥmus homo manimã iuuentem factꝰ
d̾r que uitam quidem in se hũit. s corꝑi ꝑ se
solam uitam dare non potuit. Scd̾s aucẽ
in sp̃m uiuificantem qui ⁊ uitam habebit

Expanded text:
erstitisset, statim ad praemium ipsius obedientiae transferri debuisset, quatenus sine mortis interpositione de primo statu ubi habuit posse non mori, ad alium statum transiret ubi amplius mori omnino nutriret, donec ad illam vitam transferretur ubi nullis prorsus alimentis indigeret. Sicut scriptum est: Factus est primus homo in animam viventem; dat; plus est omnino vivificare quam vivere. Propter quod quia vita prima per se stare non potuit, vita autem novissima aliunde sustentari opus non habebit primus homo in animam viventem factus dicitur, quae vitam quidem in se habuit, sed corpori per se solam, vitam dare non potuit; secundus autem in spiritum vivificantem, qui et vitam habebit
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinent accoliti exorciste. lectores. atq
ꝑsalmiste .i. cantores. Signũ qͦ dandum pro
officio cłicorum. ꝓuite honestate ⁊ ofsicium
cantandi ⁊ ꝑagendi sollicite lectiones. benedio¬
tiones. psalmũ. laudes. offertorium. ⁊ responsora.
quis cłicoꝵ dr̃e debecit. Ordo qͦ ⁊ modꝰ psalleridi
inchoro ꝓ solempnitate ⁊ tꝑe. orduratio qͦ pio
luminatib. de portandis. Siquid ⁊̃ necessariũ:
ꝓreꝑatione basilicarũ q s̃ inurbe: ip̃e d̾nunci¬
rochianis ꝑ hostiarios dirigit cłicos qͦs delinq̃re
cognoscit ip̃e distring̃. qͦs uͦ em̃dare ñ ualet:
eoꝵ excessum adagnuitionẽ ep̃i defert. Basilici¬
rios ip̃e ꝯstituit. ⁊ mutͥcłas ip̃e disponit. Qñ aũ
pͥmit̾ius absens ÷. ea qͥ p̃dicta st̃ ip̃e exquirit
qͥ eiant lege ⁊ ꝓximꝰ. Aut eruditõe his explẽ¬

Expanded text:
tinent acolythi, exorcistae, lectores atque psalmistae, id est cantores. Signum quoque dandum pro officio clericorum, pro vitae honestate, et officium cantandi peragendi sollicite: lectiones, benedictiones, psalmos, laudes, offertorium et responsoria: quis clericorum dicere debeat. Ordo quoque et modus psallendi in choro pro solemnitate et tempore; ordinatio pro luminariis deportandis; si quid etiam necessarium pro reparatione basilicarum, quae sunt in urbe, ipse denuntirochianis per ostiarios dirigit. Clericos quos delinquere cognoscit, ipse distringit; quos vero emendare non valet, eorum excessum ad agnitionem episcopi defert. Basilicarios ipse constituit, et matriculas ipse disponit. Quando autem primicerius absens est, ea quae praedicta sunt ille exquirit, qui ei aut lege est proximus, aut eruditione his explen
Abbreviated transcription (Latin):
uoceat: s neq nocentib ⁊ noc̃e uolentib. sua
auctoritate. ł atcestatione fiduciam aut fir¬
ttiam̃tũ p̃stare ũ p̃sumat. hoc eñĩ in sequenti
mandato ꝓbibetur cũd̾r. Ñ falsum testimo¬
niumidices. Et q ab oꝑe lesionis diu se cohi¬
bere ũ pot̃ qͥ mentẽ suam ab intentione. ⁊ uo¬
luntate ledeudi ñ cohib sequit᷑ dicit. Non
ꝯcupisces uxoiem ꝓ ximitui: nec ꝯcupisces rẽ
ꝓximi tui. Ut ñ mecheris: ñ ꝯcupiscas uporẽ
ꝓximi tui. ut furtum ñ facias: ñ ꝯcupiscas iẽ
ꝓꝓcimi tui. ħ su̾̃t decem p̃cepta qͣ̃ uiã pͥme ꝑ¬
fectionis: ⁊ semitam pandunt directionis.
pͥma eni ꝑfectio: ꝑbonam oꝑationẽ hõiem ĩ
narius inaltum summã tollit ꝑfectionem.
ħ aute inp̃senti de expositione decem p̃cepcor
legis dicta sufficiant. De mobilibus & suꝑ¬

Expanded text:
noceat; sed neque nocentibus neque nocere volentibus, sua noceat; sed neque nocentibus neque nocere volentibus, sua auctoritate vel attestatione fiduciam aut firmamentum praestare praesumat. Hoc enim in sequenti mandato prohibetur cum dicitur: Non falsum testimonium dices . Et quia ab opere laesionis diu se cohibere non potest, qui mentem suam ab intentione et voluntate laedendi non cohibet, sequitur et dicit: Non concupisces uxorem promixi tui; nec concupisces proximi tui . Ut non moecheris, non concupiscas uxorem proximi tui; ut furtum non facias, non concupiscas rem proximi tui. Haec sunt decem praecepta, quae primae perfectionis viam in narius in altum summam tollit perfectionem. Haec autem in praesenti, de expositione decem praeceptorum legis dicta sufficiant. CAP. IX. De mobilibus et su
Abbreviated transcription (Latin):
bula de hĩs q̃ spectant ad ꝓximũ. pͥmũ gͦ pre¬
ceptum ⁊ sode tabule in qͦ tͥ p̃cipitur. ut hono¬
res pͥrcipiũ tuũ. ut uitã longenã hr̃e possis.¬
cm̃ qͥ ñ bonorat eũ aqͦ ÷: dignus ÷ ut retin̾e
ñ possit id qͦd ⁊. Scd̾m p̃ceptũ ⁊. ⁊̃ occides. Cõ¬
uementer sant eua ỹcedenti mandato uite
longeuitas ꝓmittitur: hic ue alienam utã ex¬
tiriguat ꝓhibetur: ut hoc excaritate dei sit.
qͦd pͥncipiũ suũ honorans ad uitam q̃ finem
nescit inhiat: ħ uͦ excantate ꝓximi quod ad
uite alient finem nullo crudelitatis odio se re¬
laxat. De inde sequitur t̾ciũ p̃ceptum. Non
mnechabis: ⁊ quartum ñ furtum facies. Non
mechab̾is: ħ ꝑtinet aduitã ꝓͥam. ñ furtum
facies: hoc ꝑtinet ad uutam alienam. Supͣ.l.¬
eñi ut in uia uite corraptionẽ caueat: qͥmpa
didata st̃ ei ñ noceat. Et ñ solũ ip̃e ꝑse non

Expanded text:
bula, de iis quae spectant ad proximum. Primum praebula, de iis quae spectant ad proximum. Primum praeceptum est secundae tabulae in quo tibi praecipitur, ut honores principium tuum, ut vitam longaevam habere possism qui non honorat eum a quo est, dignus est ut retinere non possit id quod est. Secundum praeceptum est: Non occides . Convenienter sane cui in praecedenti mandato vitae longaevitas promittitur, hic ne alienam vitam exstinguat prohibetur, ut hoc ex chariquod principium suum honorans ad vitam quae finem nescit inhiat: hoc vero ex charitate proximi, quod ad vitae alienae finem nullo crudelitatis odio se relaxat. Deinde sequitur tertium praeceptum: Non maechaberis : et quartum: Non furtum facies . Non maechaberis, hoc pertinet ad vitam propriam: Non furtum facies, hoc pertinet ad vitam alienam. Supra eenim est ut in via vitae corruptionem caveat, qui in di data sunt ei non noceat; et non solum ipse per se non
Abbreviated transcription (Latin):
gitur: s ambitionẽ machinationẽ q̃ studio
qͦdam ⁊ad nisu adimplendũ desid̾ium ⁊ ad
s intus qͦ dampnabilera eẽ. ostendit inde¬
rdiNsm autemipsoꝵ p̾ceptoꝵ .Uii.¬
dei: sñ ꝯsid̾atione transire ñ oport.
Nam si ordo uiuendi ÷÷ est utiq ⁊ oido pte¬
cipiendi. pnium gͦ actende qͦd d̾r tͥ: ut ad¬
ores deum tuũ ⁊ seriues illi. hoc ⁊ pͥmũ
p̃ceptũ. Inadoratione agnosce fidera: inset¬
ceptum sequit᷑: ut norã d̾itui inuanum
ñ assumas: quatuiꝰ ũbum ueritatis uiore
tuo sit ꝓpt̃ u̾itatem: ur pꝰ fidem coidis seqͣt᷑.
ꝯfessio oris. pͥmũ de uotio adbonam ꝯscien¬
tiam: pꝰea exemplum oꝑis adbonam famam.
Nouissime ũbum p̃dicationis addo ctrinam.
ꝓu̾itate. sitd discas ẽẽ pacificus ⁊̃ int̾ illos qui
pacem oderunt. p̃dices u̾itatem: ⁊ ñ õmittas
caritatem. ħ sunt tria p̃cepta pͥme tabile de
hũisque ꝑtinent ad dm̃ iꝰ qͣ sequitur seda ta¬

Expanded text:
gitur; sed ambitionem et machinationem quae studio gitur; sed ambitionem et machinationem quae studio quodam et ad nisu ad implendum desiderium et ad sed intus quoque damnabilem esse ostendit in derdinDei sine consideratione transire non oportet. Nam si ordo vivendi est, utique et ordo praecipiendi. Primum ergo attende quod dicatur tibi, ut adores Deum tuum, et servias illi, hoc est primum praeceptum. In adoratione agnosce fidem, in serceptum sequitur: Ut nomem Dei tui in vanum non assumas, quatenus verbum veritatis in ore tuo sit propter veritatem, ut post fidem cordis sequatur confessio oris. Primum devotio ad bonam conscientiam, postea exemplum operis ad bonam famam, novissime verbum praedicationis ad doctrinam. veritate. Sed discas esse pacificus etiam inter illos qui pacem oderunt, praedices veritatem, et non omittas charitatem. Haec sunt tria praecepta primae tabulae de iis quae pertinent ad Deum. Postea sequitur secunda ta
Abbreviated transcription (Latin):
ad concupiscendam eam im mechatus est
eam incorde suo: omuẽ tam coiporalem quã
sp̃ualem mechiam eẽ. int̾dictam: Quo modo
enĩ euuangłium suppleuit.ꝙ. lex scͥpta pͥus
minus hũ̾it: cum id ip̃m quod euuangłiũ
adiccisse creditur: i lege scͥitum pus inuem¬
atur: Qui enm dixit ñ mechab̾is corpora¬
lem mechiam ꝓbibens: postea dixit ñ concu¬
dam ẽẽ. ostendens. Quidgͦ noua lex suppleuit:
qͦd uetus minus habuit: ꝓhibuit lex cor¬
poralem mechiam : ꝓ hibuit ꝯcupiscentiã.¬
d sciendum ÷ qͦd uetus lex ꝗͣnis ꝯcupiscenti¬
am hoĩs a re diliena cohibuit: in pͥa tñ mini
piscendam ñ uetuit: s abaliena tm̃ appeticũ
cohibendum de monstrauit. Noud autẽ lex
⁊ inpͥis temꝑatum eẽ. deb̾e edocuit. ut õnẽ
ilicitam ꝯcupiscentiam ȩxcluderet. p̃antẽ
⁊ alio intellectu ꝯ uenienter dici. uecerem
legem ꝑ ꝯcupiscentiam uxoris sine rei alie¬
ne ñ illam significasse q̃ sola uoluntate a¬

Expanded text:
upiscendam eam, jam moechatus est in corde suo; omnem tam corporalem quam spiritualem moechiam esse interdictam. Quomodo enim Evangelium supplevit quod lex scripta prius, minus habuit, cum idipsum quod Evangelium adjecisse creditur, in lege scriptum prius inveniatur? Qui enim dixit: Non moechaberis corporalem moechiam prohibens; postea dixit: Non concudam esse ostendens. Quid ergo nova lex supplevit, quod vetus minus habuit? Lex corporalem moechiam prohibuit, concupiscentiaSed sciendum est quod vetus lex, quamvis concupiscentiam hominis a re aliena cohibuit, in propria tamenpiscendam non vetuit, sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova autem lex et in propriis temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellectu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae non illam significasse, quae sola voluntate a
Abbreviated transcription (Latin):
is scire q̃ sunt illa qͤ ꝯmutõnẽ non
paciunt᷑ : foicassis mͥ ñ credꝰ qͥ aucco¬
ritatẽ q̃ris. si qͥd exuniũsis uuũ ego ꝓferre
uoluero. Est tñ qd̃ dam qͦd ꝯnuitõnem nul¬
lam admittit. Nam dispñsatio eẽ. ñ pot̾. uͥ
reꝯpensatio eẽ. ñ pot̃. Dispensatio qͥpe nom̃
dispendũ ÷ ⁊ ditͥmentũ sonat qͣnt̃ in ipso ÷¬

Expanded text:
 non patiuntur? Fortassis mihi non credis, qui auctoritatem quaeris, si quid ex universis unum ego proferre voluero. Est tamen quoddam quod commutationem nullam admittit. Nam dispensatio esse non potest, ubi recompensatio esse non potest. Dispensatio quippe nomen dispendii est, detrimentu
Abbreviated transcription (Latin):
ge cor. humilitatẽ ꝑse deb̾iusti. ⁊̃ si uͥginitatẽ
hũeras. Et tñ si uͥginicatem redd̾e ñ potes red¬
de pilla humilitatẽ.⁊ satis faciat tam ꝓse quã
ꝓilla. uide qͣnta ⁊ uirtus bumilitatis. Socia ÷
uirginitatis humilitas. ⁊ socia humilitatis uir
satis facias d̾o ⁊̃ siustam ñ offeras. Nũ qͥd sic
dico de ar̃a tua : ꝑde aĩam cuã ita ut eã ãpliꝰ
non offendis:

Expanded text:
ge cor; humilitatem per se debuisti etiamsi virginitatem ge cor; humilitatem per se debuisti etiamsi virginitatem habueras; et tamen si virginitatem reddere non potes, redde pro illa humilitatem, et satisfaciet tam pro se quam pro illa. Vide quanta est virtus humilitatis. Socia est virgsatisfacias Deo, etiam si istam non offeras, nunquid sic dico de anima tua? Perde animam tuam ita ut amplius eam non offendis.
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ uouisti. Ñ liez tͥ recio tespitẽ. ut de inceps ad ex¬
ꝑientiam carnis descendas. Dico gͦ tͥ redde qd̾ de¬
bes. Ñ lio tͥ aliud ꝓisto redd̾e. si istud potes redde.
Siquid facimꝰ : Ecce uouisti. ⁊ uotũ ñ tenuisti.
qr uirginitatem amisisti. Ñ potes ampliꝰ redd̾e.
uirginitatẽ. Ñ potes dare quod ñ ħs. Semelamis¬
sa ÷ uirginitas. amplius reꝑari. aut recuꝑari
ne aliqͥd aliud qͥd ꝓista reddi possit. ut debrtũ
reddatur. salus ñ ÷̃ hi. qͥ hanc nou̾int. ⁊ amissã
iam redd̾e ñ posst̃. Nuinqͥd gͥ pontẽ mĩe aude¬
sumo nec uolo uideat qui ħ dr̃e uoluerit. ne for¬
te s̃ ip̃i ꝑicłm struat. cͦ aliud ⁊̃ qͦd redd̾e possis
ꝓuirginitate cua si eam ꝑdidisti. quid aliud:
Redde penitentiam tuã. redde ꝯtͥtionem tuam.
redde humilicatẽ tuã : ł uirgiitate carnis.
redde humilitatem corde. ꝓcarne fracta: ftan¬

Expanded text:
quod vovisti. Non licet tibi retrospicere, ut deinceps ad exquod vovisti. Non licet tibi retrospicere, ut deinceps ad experientiam carnis descendas. Dico ergo tibi, redde quod debes. Non licet tibi aliud pro isto reddere, si istud potest reddere. Sed quid facimus? Ecce vovisti et votum non tenuisti, quia virginitatem amisisti. Non potes amplius reddere virginitatem, non potes dare quod non habes. Semel amissa est virginitas, amplius reparari aut recuperari ne aliquid aliud quod pro ista reddi possit, ut debitum reddatur, salus non est iis qui hanc voverunt, et amissam jam reddere non possunt. Nunquid igitur pontem misericoroluerit ne forte sibi ipsi periculum struat; ergo aliud est quod reddere possis pro virginitate tua si eam perdidisti. Quid aliud? Redde poenitentiam tuam? redde contritionem tuam; redde humilitatem tuam. Pro virginitate carnis redde humilitatem cordis; pro carne fracta fran
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ si maiꝰ aliqͥd uid̾is ł meliꝰ faciendũ. qͥ facias.
pot̃ ꝙ dispensanio fĩ circa te. s ñ deb fieria
te. Nam tu ꝙ qͣntũ inte ẽ. hoc debes qͣ uolu¬
isti ip̃m ⁊ñ aluid. Non tͥ lic. ꝓaliqͦ aliud
cõmutare s dispensatori magistro tuo si uolue¬
tit̃ ⁊ expedire nou̾it lic aliud acciꝑe. Si idem
ate datur debitũ ÷ si aliud ab illo accipitur
indulgentia ÷. Nam iccuto dispensator d̾r ille. qr¬
sub̾tis oĩb ẜ utilitatẽ. ⁊ fructũ reꝯpensationis di¬
uersa quedam a pͥmis ⁊ alra ab his q̃ ꝓposita fue-¬
rant salubri ac tõnabili ꝯmutõne inpend̾e pot̃.
Sic̃ gͦ uotum tuũ intua ꝯstat uoluntate sic cõ¬
mutõ uoti tui inilliꝰ ꝯstat. potestate. Illic ꝑte
oꝑari. potes bonũ q delectat. ħ ã ꝯsulere illum
debes qͥd mag̃ expediat. Gad huc ampliꝰ aliquid
q dictis adiciendũ uid̾r. scce nouisti iutginita¬
tem carnis tue. dño deo tuo dico qr redd̃e debes

Expanded text:
si majus aliquid videris, vel melius faciendum quod facias. Potest quidem dispensatio fieri circa te, sed non debet fieri a te. Nam tu quidem quantum in te est hoc debes quod vovisti ipsum et non aliud. Non tibi licet pro alio aliud commutare, sed dispensatori et magistro tuo; si voluerit et expedire noverit licet aliud accipere. Si idem a te datur debitum est; si aliud ab illo accipitur, indulgentia est. Nam idcirco dispensator dicitur ille qs secundum utilitatem et fructum recompensationis diversa quaedam a primis et alia ab iis quae proposita fuerant salubri ac rationabili commutatione impendere potest. Sicut ergo votum tuum in tua constat voluntate; sic commutatio voti tui in illius constat potestate. Illic per te operari potest bonum quod delectat, hic autemillum quod magis expediat. Est autem adhuc amplius aliquid quod dictis adjiciendum videtur. Ecce vovisti virginitatem carnis tuae Domino Deo tuo, dico quod reddere debes
Abbreviated transcription (Latin):
noli ꝓaĩã dare pecuniã qr si ħ facis. fraudẽ fucł plꝰ
uouens minꝰ reddẽs. cũ aĩã tua dare potes pecuniã
tuã ꝓ aĩa ñ potes. nͥ forte ꝓ aĩa tua. ita pecuniam
tua dare uolueris ut aĩa tria data acceptabilioe
siat ꝓilla c̾ illa amat᷑. ꝓilla sũ illa ũ accipit᷑. Noli
gͦ putare. qͦd ꝓ aĩa tua .i. ꝓ ꝯmutõne aĩe. tue. pocu

Expanded text:
noli pro anima dare pecuniam, quia si hoc facis, fraudem facis; plus vovens et minus reddens. Cum anima tua dare potes pecuniam tuam, pro anima non potes, nisi forte pro anima tua ita pecuniam tuam dare volueris, ut anima tua data acceptabilior fiat. Pro illa, cum illa amatur, pro illa sine illa non accipitur. Noli ergo putare quod pro anima tua, id
Abbreviated transcription (Latin):
criptbrã dic̃ uota stultoꝵ. frang̃nda s.¬
uota quippe stultoꝵ intelligimꝰ ea qͣł de
malo fiunt.ł de bono maleubi gr̃a. Si
quis uon̾int qͤmpiã int̾sicẽ. sine qͦd lib aliud
in qͦ culpa ꝯstaret se factum. uotũ de malo ẽẽt.

Expanded text:
Scriptum est enim: Vota stultorum frangenda sunt. Vota stultorum intelligimus ea, quae vel de malo fiunt, vel de bono male. Verbi gratia, si quis voveret quempiam interficere, sive quodlibet aliud in quo culpa constaret se facturum, votum de malo esset,
Abbreviated transcription (Latin):
honorem ⁊ głam cꝰ refẽndũ quicqͥd a sac̾aotibꝰ
⁊ ministris sacͥs bñ fuerit dispen satũ. hec gͥ
indumãta .uiii. eẽ. deb̾e moy ses inexodo con¬
stituit. S in leuitio de eisdem indum̃tis
tassis qi ad genitalia nr̃a ⁊ n̾ecunda lex ma¬
nũ ñ mittit. qͥ uoluncariũ d̾o castitetis sa¬
cͥficium offerre debenius. Sic̃ scͥptum ÷. de
d̾uoluntariis enuucliis loq̃ns adiecit. Oi
pot̃ caꝑe capiat. ac sid̾ret. ferunalibꝰ ego
ñ uestio nec cuiꝗͣ necessitatẽ in pono. Qui
uult eẽ. sac̾dos: ip̃e se uestiat. ⁊ ing̾ssus ad
scã ad u̾ecunda tegenda uoluntarie muni¬
mentũ castitatis assumat. N otand̾ uͦ qd̾

Expanded text:
um quidquid a sacerdotibus et ministris sacris bene fuerit dispensatum. Haec igitur indumenta octo esse debere Moyses in Exodo constituit. Sed in Levitico de eisdem indumentistassis quia ad genitalia nostra et verecunda lex manum non mittit, qui voluntarium Deo castitatis sacrificium offerre debemus, sicut scriptum est: De de voluntariis eunuchis loquens adjecit: Qui potest capere capiat . Ac si diceret: feminalibus ego non vestio, nec cuiquam necessitatem impono. Qui vult esse sacerdos ipse se vestiat, et ingressuris ad sancta, ad verenda tegenda voluntarie munimentum castitatis assumat. Notandum vero quod
Abbreviated transcription (Latin):
ui obedientem necessitatis: qm̃ in potestate d̾i ÷
p̃t̃ istam hoĩem saluare: s in potestute hoĩs
ñ ÷ sũ istis. ad salutẽ ꝑuenue. Potuit .N. d̾c hõiẽ
saluare. ⁊ si ista ñ instituiss: s hõ nullatenus
saluari poss. si ista ꝯtẽpneret. Dic̃ scͥrtura. Nõ
pot̃ saluari. qui ñ fuerit baptizatus. Qui hoc ł¬
quib ab hoĩe salꝰ hr̃i ñ pot̾: hõ sñ hũs saluari

Expanded text:
ntem necessitatis. Quoniam in potestate Dei est praeter ista hominem salvare, sed in potestate hominis non est sine istis ad salutem pervenire. Potuit enim Deus hominem salvare etiam si ista non instituisset, sed homo nullatenus salvari posset si ista contemneret. Dicit enim Scriptura: Non potest salvari qui quibus ab homine salus haberi non potest. Homo sine his salvari
Abbreviated transcription (Latin):
delicet quid sit sacͣmentum. Scdm quare
⁊ scificatur. Quartum qͦt sint genera sacra¬
meritor. Hoc ÷ diffinitio. cã. mat̾ia. diuisio.
ħ eñ quatuor si diligenti ꝓ secutione discussa
fuerit: intelligentiã facere pot̾unt de his
q̃ ꝓposita st̃. pͥmũ gͦ pͥmo tstandũ scipimꝰ¬
uid sit sacramentum bui dictores
de scͥꝑtione signauerunt. Sacͣmentũ
est sacre rei signum. Quẽ ad mod̾ eñi ĩ hoĩe
duo st̃ corpꝰ zaĩa: ⁊ in una scͥptura duo siłr.
litt̾a ⁊ sensus: sic in oĩ sacͣmento aliud est
qͥd uisibilit̃ sons dractatur ⁊ cernitur aliud
quod inuisibilit̾ intus creditur. ⁊ ꝑcipit᷑. Quod

Expanded text:
e et sanctificatur. Quartum, quot sint genera sacramentorum. Hoc est diffinitio, causa, materia divisio. Haec enim quatuor si diligenti prosecutione discussa fuerint, intelligentiam facere potuerunt de his quae proposita sunt. Primum ergo primo tractandum suscipimuid sit sacramentum, doctores brevi descriptione designaverunt: « Sacramentum est sacrae rei signum. » Quemadmodum enim in homine duo sunt, corpus et anima, et in una Scriptura duo similiter, littera et sensus, sic et in omni sacramento aliud est quod visibiliter foris tractatur et cernitur, aliud est quod invisibiliter intus creditur et praecipitur. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
tros sacre dispensationis corporalit̾ adhibent᷑:
uuln̾a aĩarum nr̃arũ inuisibilit̃ curantur.
Ut curati ⁊ sanati: ad ꝑpetue uite reꝑmissionẽ
ꝑting̾e possimꝰ. Que quid̃ uita quindecim an¬
noi nũo signata ⁊.: que ⁊ inp̃senti ꝑrequiẽ
meritis septenario inchoatur: ⁊ infuturo
ꝑĩmortalitatẽ carnis octonario ꝑficitur:
Que tñ medicind quantũ ad suã naturã speo¬

Expanded text:
tros sacrae dispensationis corporaliter adhibentur, tros sacrae dispensationis corporaliter adhibentur, vulnera animarum nostrarum invisibiliter curantur, ut curati et sanati ad perpetuae vitae repromissionem portingere possimus. Quae quidem vita quindecim annorum numero signata est, quae et in praesenti per requiem mentis septenario inchoatur, et in futuro per mortalitatem carnis octonario perficitur. Quae tamen medicina quantum ad suam naturam spec
Abbreviated transcription (Latin):
paret. Apposita ⁊ medicina foris. ut uutꝰ occul¬
straretur qm̃ exilla ñ erat. quod ꝑillam erat:
Magnum de sacͤmentis sacͣmentũ cõmendatũ ÷
Eger ÷ genus humanũ: qͦd languet.⁊ intus ꝑiniqͥ¬
tateni ⁊ fous ꝑmortalitatẽ. Ad quẽ sermo ꝓpħicus
mittit᷑: ut ei mors unminens ñ solũ p̃sens s ⁊ futa
annũciet᷑. Qui t̾rentur ꝯfitentur: plorant ⁊ oiãt:
⁊ miscd̾am impetrant. Remrttit᷑ sermo ꝓpħitus.
qui nos de longioris uite spacio indulto certos
efficiat: qi ead̃ nos gͥptura de et̾ne uite ꝓmissi¬
one consolatur penitentes: que de ꝑpetue mor¬
tis dampnatione t̾ret inpectato ꝑsistentes. Ap¬
ponitur medicina curandis uulñib nr̃is: que
cũ exsui qualitate morbo ꝯtraria ostenditur:
incuratione egroti. non medicine s medentis
iurtus euidentissime de clarcit᷑. Ista medicina
ip̃a st̃ sacͤmento: que dum foris nob ꝑminis¬

Expanded text:
paret. Apposita est medicina foris, ut virtus occulparet. Apposita est medicina foris, ut virtus occulstraretur, quoniam ex illa non erat quod per illam erat. Magnum de sacramentis sacramentum commendatum est. Aeger est genus humanum, quod languet et intus per iniquitatem, et foris per mortalitatem. Ad quem sermo propheticus mittitur, ut ei mors imminens non solum praesens, sed et futura annuntietur. Qui terrentur confitentur, plorant et orant, et misericordiam impetrant. Remittitur sermo propheticus qui nos de longioris vitae spatio indulto certos efficiat. Quia eadem nos scriptura aeternae vitae promissione consolatur poenitentes quae de perpetuae mortis damnatione terret in peccato persistentes. Apponitur medicina curandis ulceribus nostris, quae cum ex sui qualitate morbo contraria ostenditur; in curatione aegroti non medicinae, sed medentis virtus evidentissime declaratur. Ipsa medicina, ipsa sunt sacramenta, quae dum foris nobis per minis
Abbreviated transcription (Latin):
ero: ⁊ sufficiet mͥ. uide gͦ si dilectionẽ d̾i hr̃e potes:
⁊ p̃cepta eiꝰ ꝯtempñe : Si gͥ dilectionẽ di hg̃. stu¬
de. satage. conare. qͣntũ potes ꝑsicẽ. mandata eiꝰ:
⁊ si incidis in necessitatẽ quece pietatẽ. Si enĩ
necessitas ñ ÷̃ que p̃tendat᷑: ꝯtemptꝰ ñ excusat᷑.
Uide gͦ q sac̃menta d̾i meditine sc̃ spnitales:
tus aĩs sanant ꝑ iuisibilẽ u̾itatẽ. Quor ꝙ̃
institutio. qͣntũ adp̃cipientẽ dispensationis est:
susceptio uͦ qͣntũ ad obedientẽ necessitatis. Uis
scire qi mistis uisibilib sp̃eb adcurandos morbsͤ
spiritales. remediũ d̾s ñ sumit: s solũ sacra¬
mãtũ ꝯstituit: Accipe sacm̃tũ de sacͣm̃to. Exͦ¬
touit etechias: ⁊ missus ÷ adeũ ysdias ꝓpħ̃a.
qͥ ei mortẽ inminentẽ p̃diceret. Quo audito ꝑ¬
⁊ mised̾iam impetrauit. Re mittit᷑ ꝯtinus ysaiã.
ut qͥndetim annos uite illiꝰ adiciendos annun¬
uulñ eiꝰ curando nouã nouo mͦ medicinam p̃¬

Expanded text:
iciet mihi. Vide ergo si dilectionem Dei habere potes, et praecepta ejus contemnere? Si ergo dilectionem Dei habes, stude, satage, conare, quantum potes perficere mandata ejus; et si incidis in necessitatem, quaere pietatem. Si enim necessitas non est quae praetendatur: contemptus non excusatur. Vide ergo quod sactus animas sanant per invisibilem vitutem. Quorum quidem institutio quantum ad praecipienten, dispensationis est, susceptio vero quantum ad obedientem necessitatis. Vis scire quod in istis visibilibus speciebus ad curandos morbos spiritalis remedium Deus non sumit, sed solum sacramentum constituit? Accipe sacramentum de sacramento. Aegrotavit Ezechias et missus est ad eum Isaias propheta, qui ei mortem imminentem praediceret. Quo audito et misericordiam impetravit. Remittitur continuo Isaias, ut quindecim annos vitae illivulneri ejus curando novam novo modo medicinam prae
Abbreviated transcription (Latin):
enda rõ temporis ñ ꝯstringit. Quẽad modũ
hũ qui sub naturali lege erant ĩti. eiꝰ modi
recta. ⁊ caritatte uera hũert̃. sac̃m̃tis istis dãp
honorare putas. dm̃ in honaras : Sacm̃tis in¬
dicis necessitatẽ: ⁊ auctori sacͣmen toꝵ tollis
potestatẽ ⁊ negas pietateni. Dicis mn q quiñ¬

Expanded text:
atio temporis non constringit. Quemadmodum ii qui sub naturali lege erant justi, ejusmodi recta et charitate vera habuerunt, sacramentis istis damnahonorare putas Deum inhonoras? Sacramentis indicis necessitatem, et auctori sacramentorum tollis potestatem, et negas pietatem. Dicis mihi qu
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ salntẽ quoc̾q ip̃e uoluerit mͦ. hõi largiri pot̾.
Illo namq spũ qͦ docet hoĩe sñ u̾bo: iustificare
⁊̃ ualet siuoluerit sñ sacͣmento: qr uirtus dei
ex necessitate elementis ñ subdit᷑: ⁊̃ si gr̃a d̾i
exdispensatione ꝑsacͣmenta donet᷑. hinc est
tos legimꝰ ⁊ credimꝰ saluatos: quẽad̾m hiere¬
mias inutero scĩficatꝰ legit᷑: ⁊ ioħs baptista
sub naturali lege iusti d̾o placuert ħ sac ra¬
m̃ta bũisse ñ legiiꝰ de quoꝵ tñ salute neqͣquã
dubitamꝰ. Et qͥ exilł sacmenta ista pꝰ iustisicati¬
onem susceꝑunt: signa magis iꝰticie sue hũer̃t

Expanded text:
i potest. Illo namque spiritu quo docet hominem sine verbo, justificare etiam valet si voluerit sine sacramento; quia virtus Dei ex necessitate elementis non subditur, etiam si gratia Dei ex dispensatione per sacramenta donetur. Hinc est tos legimus et credimus salvatos. Quemadmodum Jeremias in utero sanctificatus legitur, et Joannes Baptista sub naturali lege justi Deo placuerunt: haec sacramenta habuisse non legimus, de quorum tamen salute nequaquam dubitamus, et qui ex illis sacramenta ista post justificationem susceperunt signa magis justitiae suae habuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
in humanitate. Scĩficat pꝰtremo sacerdos.
neq ꝑse neq in suo: quia nec solus ipse ⁊
qui oꝑatur: nec uirtus ipsuis ÷ que ad scĩfi¬
cationem tͥbuitur. Ipse enim ministranti
una uirtus ꝑunũ opus adeffectum unũ:
tratur: alt̾ ÷ aquo datur : alt̾ ꝑ quemmit¬
titur. Et uenit ip̃a gr̃ã ad nos ꝑ illim uenit
aquo uenit: qm̃ inuustranti cooꝑatur auctor
muñis: s ñ siłr ab illo uenit. ꝑ quã uenit: quia
auctor mnuneris d̃e. non pot̾. qui solum ⁊ mi¬
nister dispensationis. Nemo gͥ dicat quo mͦ hõ
scĩficat. qñ d̾s ꝑ hominem scĩficat: qm̃ in hoc
ueruis homo facit quod d̃s ꝑ eum facit. Nam
ialum facit. Sicut gͦ d̾s solus mirabilia fac̃.
& ꝑoranẽ qͥ facit ip̃e facit: ideoq solus facit.
qm̃ ipsuis solius ÷ quod oũ facit qui facit:
ꝙ tñ de sertio d̃iscͥptum ÷ fcit enĩ mnabilic
in uita sua. qm̃i exdeo fec̃ ꝑeũ ads fec̃ si qͣrietas ulla ex¬

Expanded text:
in humanitate. Sanctificat postremo sacerdos neque per se neque in suo, quia nec solus ipse est qui operatur, nec virtus ipsius est quae ad sanctificationem tribuitur. Ipse enim ministranti una virtus per unum opus ad unum effectum, quae tratur. Alter est a quo datur, alter per quem mittitur. Et cum venit ipsa gratia ad nos, per illum venit a quo venit; quoniam ministranti cooperatur auctor muneris, sed non similiter ab illo venit per quem venit, quia auctor muneris esse non potest qui solum est minister dispensationis. Nemo igitur dicat quomodo homo sanctificat, quando Deus per hominem sanctificat; quoniam in hoc verius homo facit quod Deus per eum facit. Nam malum facit; sicut ergo Deus solus mirabilia facit,et per omnem qui facit ipse facit. Ideoque solus facit, quoniam ipsius solius est, quod omnis facit qui facit; et tamen de servo Dei scriptum est: Fecit enim mirabilia in vita sua ; quoniam ex Deo fecit et per eum
Abbreviated transcription (Latin):
donat: ⁊mminist̾ dispensat: uas seruat: q̃ sanat
ꝑcipientẽ egrotũ gr̃am spũalem. Si gͦ uasa sunt
sp̃ał gr̃e sacram̃ta. ñ ex suo sanant: qi uasa egrotũ
ñ curaut. s medicina. N gͥ ad hoc instituta sunt
sacͣmta ut exeis eẽt. qͦd ineis ẽẽt: s ut ꝑiciam siã
meditus ostenderet. millo remedium p̃parauit:
a quo languidus occasionem morbi accep̃. Quia
enim uisibilia hõ ꝯcupiscens corruptus fuerate
congrut separandus. meisdem uisibilib. salutis
occasionem reciꝑe debebat: ut ꝑeadem resurg̃et.
ꝑ que corruerat Institutionẽ sacͣm̃toꝵ qͣntũ
Iddm̃ dispensationis eẽ. qͣntũ ad homines¬

Expanded text:
sat, vas servat quae sanat percipientem aegrotum gratiam spiritalem. Si ergo vasa sunt spiritalis gratiae sacramenta, non ex suo sanant, quia vasa aegrotum non curant, sed medicina. Non ergo ad hoc instituta sunt sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset; sed ut peritiam suam medicus ostenderet in illo remedium praeparavit, a quo languidus occasionem morbi accepit. Quia enim homo visibilia concupiscens corruptus fuerat, congrue reparandus in eisdem visibilibus salutis occasionem recipere debebat, ut per eadem resugeret per quae corruerat. CAP. V. Institutionem sacramentorum quantum ad Deum dispensat
Abbreviated transcription (Latin):
cooꝑator ÷ inministio. Tali ꝯsid̾atione rõnabilit̾ dis¬
tiuguitur quid in sacͤm̃tis oĩb singillatim. ł creatio
qͣntũ ad naturam elementi: ł institutio ⁊ scĩficõ
qͣntũ aduirtutẽ sac̾menti oꝑat᷑: ⁊ in ip̃ã scĩficatione
qͣntũ exillo ÷ qui datoi ÷ muneris: ⁊ qͣntũ ex ip̃o¬

Expanded text:
cooperator est in ministerio. Tali consideratione rationabiliter distinguitur quid in sacramentis omnibus sigillatim, vel creatio quantum ad naturam elementi, vel institutio et sanctificatio quantum ad virtutem sacramenti operatur; et in ipsa sanctificatione quantum ex
Abbreviated transcription (Latin):
mentis expͥmimꝰ. S ⁊ ip̃a in quib se oꝑando ex¬
ercet ⁊ diuinum cultum adornat fidelium
de uotio: mulda ⁊ multifaria similirõne pro¬
uisa st̃. ut sint płima & sacra ⁊ sacͣmenta:
quatinus fides i eis ⁊ mat̾iam exercitatiõis
⁊ cũm retreationis ꝑfectam inueniat. Sic
enim fide uł animꝰ dum foris ad uaria scẽ exet¬
citationis studia ducitur: magis semꝑ ac ma¬
gis uitus ex ip̃a sua de uotione ad scĩtatẽ in no¬

Expanded text:
mentis exprimimus. Sed et ipsa in quibus se operando exmentis exprimimus. Sed et ipsa in quibus se operando exercet, et divinum cultum adornat fidelium devotio; multa et multifaria simili ratione provisa sunt, ut sint plurima et sacra et sacramenta, quatenus fides in eis et materiam exercitationis et causam recreationis perfectam inveniat. Sic enim fidelis animus dum foris ad varia sanctae excercitationis studia ducitur, magis semper ac magis intus ex ipsa sua devotione ad sanctitatem inno
Abbreviated transcription (Latin):
tionem: ⁊ int̾mmissione recreationẽ in ue¬
niat. Sacͣta st̃ quedã loco edificate basili¬
oe: ⁊ dec̾minata tempora certa quib po¬
pulꝰ fidelis inunum congreget᷑: ut uni¬
tas cõmendetur: ut grãs reddat: p̃ ces
offerat: uota ꝑsoluat. Illic d̾s nunc
in silentio supplicit᷑ etoratur: nune consonis
uocib de uote collaudatur: ut uicissim fidelũ
coida nc̃ cõponant᷑ ad requiem: nc̃ ȩxcitent᷑ ad
deuotionem. Inipsis qͦ diuitus p̃conũs: ñ ead
semꝑ exhibet᷑ forma collandationis. Nunc
psalmodie accendunt ad deuotionẽ: nc̃ ỹ mui
⁊ cantita ad diuinam excitant iocunditatem:
nc̃ lectiones recitantur ad foinã mor. ⁊ uite
bone institutionẽ. Ipse ⁊̃ actiones nr̃e in diur¬
nis obsegnũs. ñ ead̾ semꝑ institutionis forma
ꝓcedunt. Nunc erecti. nc̃ ꝓstrati: nc̃ in declina¬
tione nc̃ ꝯu̾sione: exgestu corporis stattim

Expanded text:
tionem, et in intermissione recreationem invetionem, et in intermissione recreationem inveniat. Sacrata sunt quaedam loca, aedificatae basilicae, et determinata tempora certa, quibus populus fidelis in unum congregetur, et unitas commendetur ut gratias reddat preces offerat, vota persolvat. Illic Deus nunc in silentio simpliciter exoratur, nunc consonis vocibus devote collaudatur, ut vicissim fidelium corda nunc componantur ad requiem, nunc excitentur ad devotionem. In ipsis quoque divinis praeconiis non eadem semper exhibetur forma collaudationis; nunc psalmodiae accendunt ad devotionem, nunc hymni et cantica ad divinam excitant jucunditatem, nunc lectiones recitantur ad formam morum et vitae bonae instructionem. Ipsae etiam actiones nostrae in divinis obsequiis, non eadem semper institutionis forma procedunt. Nunc erecti, nunc prostati, nunc inclinatione, nunc conversione ex gestu corporis statum
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ioris hoĩs ext̾ior homo p̃pararet: zei sub¬
ẽẽ. ⁊ ꝓdesse. addisceret. Namcum pͥus uica.
humana ꝑ duo exercitationũ genera cuc᷑¬
risset: in alt̾o ad necessicatem in alto ad
uoluptatem: in alt̾o adusum in alt̾o adui¬
tium : ad usum ꝓnatura ad uiciũ ꝓculpa:
alt̾u ad sustentationem. alt̾um ad subũsa¬
tionem: congruũ erat ut t̾cium qͦ exerer¬
tationis genus ad iungeret᷑: ut ꝑ illud unũ
eduob pͥmis euacuaret᷑. qerat nocensalt̾ũ¬
ꝑficeretur qi ñ erat sufficiens. ꝓposittist̃
gͦ hoĩ foris oꝑa uirtutum aded ificationẽ
int̾iorem exercendam: ut ilł occupatus ne
unquã uacaret ad oꝑa iniquitatis: nͨ sẽꝑ
adoꝑa necessitatis. In his autẽ uirtutũ
studũs mirabił dispensationt d̾s ⁊ multi¬
plicitatem p̃uidit ⁊ uarietatẽ ⁊ int̾missi¬
onem: ut humana mens. ⁊ inmultiplici¬
tate exercitationẽ: ⁊ inuarietute delectai¬

Expanded text:
interioris hominis exterior homo praepararet, et ei subinterioris hominis exterior homo praepararet, et ei subesse et prodesse addisceret. Nam cum prius humana vita per duo exercitationum genera cucurrisset in altero ad necessitatem, in altero ad voluptatem, in altero ad usum, in altero ad vitium; ad usum pro natura, ad vitium pro culpa, alterum ad sustentationem, alterum ad subversionem, congruum erat ut tertium quoque exercitationis genus adjungeretur, ut per illud unum e duobus primis evacuaretficeretur, quia non erat sufficiens. Proposita sunt ergo homini foris opera virtutum ad aedificationem interiorem exercendam, ut illis praeoccupatus, nec unquam vacaret ad opera iniquitatis, nec semper ad opera necessitatis. In his autem virtutum studiis mirabili dispensatione Deus et multiplicitatem praevidit, et varietatem, et intermissionem, ut humana mens et in multiplicitate exercitationem, et in varietate delecta
Abbreviated transcription (Latin):
sem ꝑ manducaremꝰ: deficeremꝰ. Et ueititur
ad dolorem. quod quesitum ÷ ad ꝯsolationẽ.
dio oĩs mutabilitas hõĩs. defectũ ht̃ non ꝙ¬
fectum: ⁊ deficimus qr mutam᷑: qui tñ nũꝗͣ
mutari cessamꝰ ne deficiamꝰ. Quia gͦ uita hõis
hic sũ mutabilitate eẽ. non pot̾: ꝯtra illam
que defectum generat mutabilitatem alia ei
mutabilitas q̃ ꝓfectum parit opponitur: ut
qr stare ñ pot̾ ut semꝑ idem sit : moueatur
⁊ ꝓmoueat᷑ semnꝑ. ut melior sit. pͥmum eñi
bonũ erat insummo stare. Scd̾m ÷ bonũ ad
suꝑiora descend̾e. Et iccuro uita mutabił.
ne sua mobilitate dissoluta ad det̾iora semꝑ
deficeret: talib studĩs nutrienda fuerat: in
quib ⁊ rerum uarietate foris excitata. ⁊ emu¬
latione uirtutũ intus accensa. ꝓficiendi oc¬
casionem inueniret. Diuisa st̃ tempora. &
distincta loca : ꝓposite spẽs corporales. ⁊ĩuinc¬
ta studia ad oꝑa exercenda: ut medicinam

Expanded text:
semper manducaremus deficeremus, et vertitur semper manducaremus deficeremus, et vertitur ad dolorem quod quaesitum est ad consolationem. Sic omnis mutabilitas hominis defectum habet non profectum; et deficimus quia mutamur, qui tamen nunquam mutari cessamus ne deficiamus. Quia ergo vita hominis hic sine mutabilitate esse non potest, contra illam quae defectum generat mutabilitatem alia ei mutabilitas quae profectum parit opponitur; ut, quia stare non potest ut semper idem sit, moveatur et promoveatur semper ut melior sit. Primum enim bonum erat in summo stare. Secundum est bonum ad superiora ascendere. Et idcirco vita mutabilis ne sua mobilitate dissoluta ad deteriora semper deficeret; talibus studiis nutrienda fuerat in quibus et rerum varietate foris excitata, et aemulatione virtutum intus accensa, proficiendi occasionem inveniret. Divisa sunt tempora et distincta loca, propositae species corporales, injuncta studia et opera exercenda, ut medicinam