comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in parte primia nirebaptizarent
quieos in parte maximiniani iambap¬
tizauerant. Receptus ẽ baptis musil¬
lorum & int̾ceptus typhusistorum
qđ nullo modo eligerent fieri. nisiam¬
plius sibi aduersari arbitrarentur
horrorem hominum deiterata tinctione
quam considerationẽ deꝑdita defensione
Quod non ideo dixerim quia huma no
sensu d&erri debuimus si abher&icis ueni¬
entes denuo baptizari ueritas coger&.
Sed quia sc̃s cyprianus ait. hoc ipso ma¬
gis her&icos ad necessitatem ueni endi
adigi potuisse. sirursus incatholi¬
ca baptizarentur. propterea com¬
memorare uolui quantus poene in
omnium mentibus huius facti hor¬
ror insidat. quem diuinitus in fu¬
sum esse crediderim. ut aduersus
quas lib& disputationes. quas in¬
firmi discutere nequeunt. horro¬
re ipso ecclesia munire tur
ane uerba ipsa cypriani cum in¬
tueor. ammoneor quedam mul¬
tum necessaria dicere dirimendȩ
huius modi questioni. nam siuide¬
rint inquit iudicio &sententia nr̃a

Expanded text:
in parte Primiani rebaptizarent in parte Primiani rebaptizarent qui eos in parte Maximiani iam baptizauerant, receptus est baptismus illorum et interceptus tyfus istorum. quod nullo modo eligerent fieri, nisi amplius sibi aduersari arbitrarentur horrorem hominum de iterata tinctione quam considerationem de perdita defensione. quod non ideo dixerim, quia humano sensu deterreri debuimus, si ab haereticis uenientes denuo baptizari ueritas cogeret, sed quia sanctus Cyprianus ait hoc ipso magis haereticos ad necessitatem ueniendi adigi potuisse, si rursus in catholica baptizarentur, propterea commemorare uolui, quantus paene in omnium mentibus huius facti horror insidat, quem diuinitus infusum esse crediderim, ut aduersus quaslibet disputationes quas infirmi discutere nequeunt horrore ipso ecclesia muniretur. Sane uerba ipsa Cypriani cum intueor, ammoneor quaedam multum necessaria dicere dirimendae huiusmodi quaestioni. nam si uiderint, inquit, iudicio et sententia nostra
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt datus est &eo modo sibi
linguas praecidere &oppilare
quam denuo baptizare tot ho¬
mines mustitanae & assuritanȩ
& aliarum plebium quas cum
feliciano & pr&extato &c&eris
a se clamnatis & ad se redeuntib
susceperunt. C¬
Cum enimfit
hoc raro insingulis inter multa spatia
locorum & temporum horror facti
nonita sentitur. Siautem repente
conuenirentur quospertam longũ
tempus. siue urgentibus periculis mor¬
tis. siue persollem nitates paschales.
memorati maximianistae bapti¬
Zauerunt . etcis dicer&ur ut iterum
baptizarentur. quo id quod insacri¬
legio scismatis acceperant nihil eet
id quidem dicer&ur quod eos perti¬
natia sii erroris dicere coger&
Vt possent qualicumq falsa umbra
constantiae contra calorem ueri¬
tatis suae. duritiae rigorem glaci¬
emq contegere: Sed quia hoc illi ferre
ñ possent & qđ tam multis hominib:
fier&. nec ipsi possent tolerare qui fa¬
cerent. presertim quia idem ipsi eos

Expanded text:
uerunt datus est, et eo modo sibi uerunt datus est, et eo modo sibi linguas praecidere et ora oppilare quam denuo baptizare tot homines Mustitanae et Assuritanae et aliarum plebium, quas cum Feliciano et Praetextato et ceteris a se damnatis et ad se redeuntibus susceperunt. Cum enim fit hoc raro in singulis, inter multa spatia locorum et temporum horror facti non ita sentitur. si autem repente conuenirentur, quos per tam longum tempus siue urgentibus periculis mortis siue per sollemnitates paschales memorati Maximianistae baptizauerant, et eis diceretur ut iterum baptizarentur, quoniam id quod in sacrilegio schismatis acceperant nihil esset, id quidem diceretur quod eos pertinacia sui erroris dicere cogeret, ut possent qualicumque falsa umbra constantiae contra calorem ueritatis suae duritiae rigorem glaciemque contegere. sed quia hoc illi ferre non possent et quod in tam multis hominibus fieret nec ipsi possent tolerare qui facerent, praesertim quia idem ipsi eos
Abbreviated transcription (Latin):
sacra mentum quamius inse po¬
situm cumerrore proprio non
miscebunt. Huc acedit quia
sic homines occulta nescio qua
inspiratione dĩ detestantur. siquis
iterum baptismum accipiat quẽ
ubicumque iam acceperat. ut idẽ
ipsi heretici cum inde disputant
frontem confricent. & prope
omnes eorum laici quia putł
eos inu&erauerunt & animo¬
sam pertinatiam aduersus
catholicam conceperunt
Hoc solum illic sibi dis plicere
fateantur . & multi qui propter
adipiscenda aliqua commoda
saecularia. ł in commoda de¬
uitanda. transire ad eos uolunt
occultis conatibus ambiant ut
hoc eis quasi peculiari &domes¬
tico benefitio prestetur nere¬
baptizentur. Etnonnulli
c&eris eorum uanis erroribus.
& falsis criminationibus aduer¬
sus catholicam a elesiam cre¬
dentes. hoc uno reuocentur ut
eis sociari nolint. nerebaptiztari
Quem sensum
hominum omnia poenitus
corda occupantem isti dona¬
tistae m&uentes. malueriot
recipere baptismum qui apud
maximia nistas quos damna¬

Expanded text:
sacramentum quamuis in se posacramentum quamuis in se positum cum errore proprio non miscebunt. Huc accedit, quia sic homines occulta nescio qua inspiratione dei detestantur, si quis iterum baptismum accipiat quem ubicumque iam acceperat, ut idem ipsi haeretici cum inde disputant frontem confricent et prope omnes eorum laici, qui aput eos inueterauerunt et animosam pertinaciam aduersus catholicam conceperunt, hoc solum illic sibi displicere fateantur et multi, qui propter adipiscenda aliqua commoda saecularia uel incommoda deuitanda transire ad eos uolunt, occultis conatibus ambiant, ut hoc eis quasi peculiari et domestico beneficio praestetur, ne rebaptizentur, et nonnulli ceteris eorum uanis erroribus et falsis criminationibus aduersus catholicam ecclesiam credentes hoc uno reuocentur ut eis sociari nolint, ne rebaptizari uem sensum hominum omnia penitus corda occupantem isti Donatistae metuentes maluerunt recipere baptismum, qui aput Maximianistas quos damna
Abbreviated transcription (Latin):
ris apertissime constitutos in ma¬
nifesto sacrilegio scismatis saluos eẽ
non posse. Etoma quachabent
dediuinis sacramentis & libera¬
litate unius legitimi uiri. quam¬
diu tales sunt adeorum confusi¬
onem potius quam adsalutem
ualere. Quo circa &iam siuere
propterea uellent her&ici correcto
errore uenire ad ecłam. quia pu¬
tarent se baptismum non habe¬
re. nisi incatholica acciperent.
nec sic eis deberemus aditerationẽ
baptismi consentire. sed potius do¬
cendi essent. nec integritatem bap¬
tismi prodesse ꝑuersitati eorum
si corrigi nollent
Nec eorum peruersitate iuolatum
fuisse integrum baptisma quam¬
diu corrigi noluerunt. nec quia
corrigi uolunt melius in eis baptis¬
ma fieri. sed ipsos amalignitate
discedere. illud autem incipere
iam prodesse ad salutem. quod
prius inerat adpernetiem
Haec enim discentes. & salutem
in catholica unitate desidera¬
bunt. & suum eẽ quodi xp̃i est
non existimabunt. & ueritatis

Expanded text:
ris apertissime constitutos in maris apertissime constitutos in manifesto sacrilegio schismatis saluos esse non posse et omnia, quae habent de diuinis sacramentis et liberalitate unius legitimi uiri, quamdiu\' tales sunt, ad eorum confusionem potius quam ad salutem ualere. Quocirca etiam si uere propterea uellent haeretici correcto errore uenire ad ecclesiam, quia putarent se baptismum non habere nisi in catholica acciperent, nec sic eis deberemus ad iterationem baptismi consentire, sed potius docendi essent nec integritatem baptismi prodesse peruersitati eorum si corrigi nollent, nec eorum peruersitate uiolatum fuisse integrum baptisma quamdiu corrigi noluerunt, nec quia corrigi uolunt melius in eis baptisma fieri, sed ipsos a malignitate discedere, illud autem incipere iam prodesse ad salutem quod prius inerat ad perniciem. haec enim discentes et salutem in catholica unitate desiderabunt et suum esse quod Christi est non existimabunt et ueritatis
Abbreviated transcription (Latin):
tizatos inheresi solo proprio errore
correcto simpliciter admiserunt. & cũ
eis perunitatis uinculum salui eẽ po¬
terunt. Quisquis aut & pr&erita
eccłae consu&udine. & posteriore ro¬
bore plenarii concilii. & tot tantisq
scarum scripturarum testimoniis.
& ipsius cypriani multis documentis
& perspicuis rationibus ueritatis.
intellegit xp̃i baptismum uerbis
euuangelicis consecratum non fi¬
eri cuius lib& hominis peruersita¬
te peruersum. Eodem unitatis
uinculo intellegat saluos eẽ potuis¬
se quibus aliud salua caritate
tunc uisum est. Ac per hoc simul opor¬
t& intellegatur eos quos nulla rizinia
nulla palea supsi frumenta esse uo¬
luissent in soci&ate ecclesiae toto or¬
be diffusae poterant maculare. &
ideo nulla & istente causa se abeo¬
dem unitatis uinculo disruperunt
Quod lib& illorum duorum uerum
sit. siue quod cyprianus tunc sen¬
sit. siue qđ catholicae uniuersitas
unde ille non recessit obtinuit fo¬

Expanded text:
tizatos in haeresi solo proprio errore tizatos in haeresi solo proprio errore correcto simpliciter admiserunt et cum eis per unitatis uinculum salui esse potuerunt. quisquis autem et praeterita ecclesiae consuetudine et posteriore robore plenarii concilii et tot tantisque sanctarum scripturarum testimoniis et ipsius Cypriani multis docamentis et perspicuis rationibus ueritatis intellegit Christi baptismum uerbis euangelicis consecratum non fieri cuiuslibet hominis peruersitate peruersum, eodem unitatis uinculo intellegat saluos esse potuisse quibus aliud salua caritate tunc uisum est. ac per hoc simul oportet intellegatur eos, quos nulla zizania, nulla palea, si ipsi frumenta esse uoluissent, in societate ecclesiae toto orbe diffusae poterant maculare et ideo nulla existente causa se ab eodem unitatis uinculo dirruperunt, quodlibet illorum duorum uerum sit, siue quod Cyprianus tunc sensit siue quod catholicae uniuersitas unde ille non recessit optinuit, fo
Abbreviated transcription (Latin):
Quanto supplicio digni sunt. qui ł
quod eos non habere cypria nus
afirmat. habentibus catholicis
dare conantur. uel sicutꝰ ipsa mani¬
festat. quod & ipse habent. non
habere catholicam criminantur
Sed quia nunc ut dicere coeperam.
cum cypriani litteris sermocinari
ustitumus. non ut arbitror &ia
illi si adess& uiderer pertinatiter
atq obstinate contra fratres &
consacerdotes pro hereticis reluc¬
tari. cum acciper& tanta ista quȩ
nos mouent. Cur &iam aput here¬
ticos in suo maligno errore peruersos
baptismum tamen xp̃i perse ipsum
reuerentissimum. atq fanctissimũ.
esse posse credamus. Cumq & ipse tes¬
t&ur cuius nobis testimonium ponde¬
ris magni est sic eos admitti in pr&e¬
ritum solitos. Quis quis cius sermone
commotus her&icos denuo baptizan¬
dos esse nondubitat cos quib: hoc prop¬
ter tanta quae contra dicuntur non¬
dum persua sum est. tales eẽ deput&
quales in pr&eritum fuerunt. quibap¬

Expanded text:
quanto supplicio digni sunt, qui uel quanto supplicio digni sunt, qui uel quod eos non habere Cyprianus adfirmat habentibus catholicis dare conantur uel, sicut res ipsa manifestat, quod et ipsi habent non habere catholicam criminantur! Sed quia nunc, ut dicere coeperam, cum Cypriani litteris sermocinari instituimus, non, ut arbitror, etiam illi, si adesset, uiderer pertinaciter adque obstinate contra fratres et consacerdotes pro haereticis reluctari, cum acciperet tanta ista quae nos mouent, cur etiam aput haereticos in suo maligno errore peruersos baptismum tamen Christi per se ipsum reuerentissimum adque sanctissimum esse posse credamus. cumque et ipse testetur, cuius nobis testimonium ponderis magni est, sic eos admitti in praeteritum solitos, quisquis eius sermone commotus haereticos denuo baptizandos esse non dubitat, eos, quibus hoc propter tanta quae contradicuntur nondum persuasum est, tales esse deputet, quales in praeteritum fuerunt qui bap
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Ad huc querimus ue¬
ritem & ideo si aliter se res
habet quam nos dicimus.
Eadem simplicitate suscipi¬
mus abhereticis baptisatos
qua suscipiebant illi quosꝓpp¬
ter unitatem cyprianus adue
iam multa dicta sunt indicant¬
& in non integra uel uita uel
fide siue eorum qui uidentur
esse intus nec tamen aduni¬
cae illius columbae membra
pertinent siue eorum qui
sic ad eam non pertinent ut¬
&iam a perte foris sunt po¬
test esse integer qui eum illis
temporibus repetebant ean¬
dem ueniam propter unita¬
tis caritatem merebantur.¬
quam meruisse propter eius¬
modi caritatem credidit cypri¬
anus eos quos sine baptismo ad¬
missos esse. arbitratus est. Isti
ergo quinulla ex istente causa
quando quidem sicutidem cxpri¬
anus ostendit. mali bonis inu¬
nitate obesse non possunt. se ab
eiusdem unitatis caritate prae¬
ciderunt. locum omnis uenie per¬
diderunt. Et qui ipsos scelere
scis matis interirent. &iam si post
catholicam non rebapti Zarent

Expanded text:
tur, adhuc quaerimus uetur, adhuc quaerimus ueritatem. et ideo, si aliter se res habet quam nos dicimus, eadem simplicitate suscipimus ab haereticis baptizatos, qua suscipiebant illi quos propter unitatem Cyprianus ad ueiam multa dicta sunt indicant, et in non integra uel uita uel fide, siue eorum qui uidentur esse intus nec tamen ad unicae illius columbae membra pertinent, siue eorum qui sic ad eam non pertinent, ut etiam aperte foris sint, potest esse integer, qui eum illis temporibus repetebant eandem ueniam propter unitatis caritatem merebantur,quam meruisse propter eiusmodi caritatem credidit Cyprianus eos, quos sine baptismo admissos esse arbitratus est. isti ergo, qui nulla existente -causa — quandoquidem, sicut idem Cyprianus ostendit, mali bonis in unitate obesse non possunt — se ab eiusdem unitatis caritate praeciderunt, locum omnis ueniae perdiderunt, et qui ipso scelere schismatis interirent, etiam si post catholicam non rebaptizarent,
Abbreviated transcription (Latin):
perirent qui ad eam uellent
exheresi accedere. quod aũ
adiungit cyprianus & dicit.
Non tamen quia aliquando erra¬
tum est id eo semper errandum
est. cum magis sapientibus &
dm̃ timentibus congruat patę¬
factae & perspecte ueritati.⁊
Libenter atque in cunctanter
obsequi quam pertinaciter
atque obstinate contra fratres
& consacerdotes prohereticis
reluctari uerissime diciti.
nec alteri potius quam sibi
aduersatur qui resistit a per¬
tissime ueritati. sed perilla quȩ
tam multa iam diximus quan¬
tum arbitror aliquando appa¬
ret. Et certum est baptismũ
xp̃i nec hereticorum peruer¬
sitate cum apud eos datur
& sumitur posse uiolari. sed
ut certum non dumsit. saltim
adhuc esse dubium quisquis
ea quae dicta sunt &iam re¬
tinens cogitauerit confitetur.
Non ergo apertissimȩ resisti¬
mus ueritati sed aut proma¬
nifesta ueritate certamus
sicut ergo existimo. Aut
certe sicut possunt putarei
qui non dum istam quaestio¬
nem solutam esse arbitran¬

Expanded text:
perirent, qui ad eam uellent perirent, qui ad eam uellent ex haeresi accedere? Quod autem adiungit Cyprianus et dicit: non tamen quia aliquando erratum est, ideo semper errandum est, cum magis sapientibus et deum timentibus congruat patefactae et perspectae ueritati libenter adque incunctanter obsequi quam pertinaciter adque obstinate contra fratres et consacerdotes\' pro haereticis reluctari, uerissime dicit, nec alteri potius quam sibi aduersatur qui resistit apertissimae ueritati. sed per illa quae tam multa iam diximus, quantum arbitror, liquido apparet et certum est baptismum Christi nec haereticorum peruersitate, cum aput eos datur et sumitur, posse uiolari. sed ut certum nondum sit, saltem adhuc esse dubium quisquis ea quae dicta sunt etiam retinens cogitauerit confitetur. non ergo apertissimae resistimus ueritati, sed aut pro manifesta ueritate certamus, sicut ego existimo, aut certe, sicut possunt putare qui nondum istam quaestionem solutam esse arbitran
Abbreviated transcription (Latin):
neri adhibeant medicinam.
Nos autem si ad ecclesiam sine bap¬
tismo ad mittimus in eo numero
sumus quibus cyprianus propter
unitatis custodiam ignosci posse
praesumpsit. Si autem sicut iam
ut arbitror ex his quae insuperi¬
oribus libris diximus manifes¬
tum est. &iam inhereticorum
peruersitate potest esse xp̃iani
baptismi integritas. si qui intem¬
poribus illis rebapti÷auerunt
nec tamen abunitatis conpagine
recesserunt eadem dilectione
pacis potuerunt adueniam per¬
tinere. quia cyprianus &iam
baptismo ad missos. ab ecclesiae
muneribus non separari potuisse
testatur. Porro si uerum est
apud hereticos & scismaticos
non esse baptismum xp̃i. quan¬
to minus obessent inunitate
positis aliena peccata si ad uni¬
tatem uenientibus & sine bap¬
tismo ad missis soluerentur &
propria. Nam si teste cypri¬
ano unitatis uinculum tantũ
ual&. quomodo possent laeti
peccatis alienis qui nollent ab
unitate recedere. si &iam non
bapti zati peccatis propris non

Expanded text:
neri adhibeant medicinam. neri adhibeant medicinam. nos autem si ad ecclesiam sine baptismo admittimus; in eo numero sumus quibus Cyprianus propter unitatis custodiam ignosci posse praesumpsit. si autem — sicut iam, ut arbitror, ex his quae in superioribus libris diximus manifestum est — etiam in haereticorum peruersitate potest esse christiani baptismi integritas, si qui temporibus illis rebaptzauerunt nec tamen ab unitatis conpagine recesserunt, eadem dilectione pacis potuerunt ad ueniam pertinere, qua Cyprianus etiam sine baptismo admissos ab ecclesiae muneribus non separari potuisse testatur. porro si uerum est aput haereticos et schismaticos non esse baptismum Christi, quanto minus obessent in unitate positis aliena peccata, si ad unitatem uenientibus et sine baptismo admissis soluerentur et propria! nam si teste Cypriano unitatis uinculum tantum ualet, quomodo possent laedi peccatis alienis qui nollent ab unitate recedere, si etiam non baptizati peccatis propriis non
Abbreviated transcription (Latin):
Quid ergo fiet de his qui in prȩte
ritum deheresi ad ecclesiam ueni¬
entes sine baptismo ad missi sunt:
Potenst est inquit dñs misericor¬
dia sua indulgentiam dare.
& eos qui ad ecclesiam simpliciter
ad missi. in ecclesia dormierunt
ab ecclesiae suae muneribus non
separare. Bene quidem praesump¬
sit. quod caritas unitatis co ope¬
rirei posset multitudinem pecca¬
torum. quod si abebant baptismũ
& ab his non recte sentiehatur qui
eos denuo bapti:andos esse cense¬
bant. Id erratum co operiebat
caritas unitatis quam diu inerat
ista non diabolica discessio sed
humana temptatio donec eis sicut
a postolus dicit. Si quod aliter sa¬
piebant dñs reuelar&. Et ideo
uae istis qui persacrilegam prae¬
cisionem ab unitate disrupti. si &
apud nos et apud illos est baptis¬
mus rebaptigant. Si autem in ca¬
tholica sola est nec baptizant.
siue ergo rebapti zent siue non
baptizent non sunt inuinculo pa¬
cis. Unde cuilib& istorum uul¬

Expanded text:
quid quid ritum de haeresi ad ecclesiam uenientes sine baptismo admissi sunt?\' potens est Dominus misericordia sua indulgentiam dare et eos qui ad ecclesiam simpliciter admissi in ecclesia dormierunt ab ecclesiae suae muneribus noseparare. bene quidem praesumpsit, quod caritas unitatis cooperire posset multitudinem peccatorum. quodsi habebant baptismum et ab his non recte sentiebatur qui eos denuo baptizandos esse censebant, id erratum cooperiebat caritas unitatis, quamdiu inerat ista non diabolica discessio, sed humana temptatio, donec eis, sicut apostolus dicit, si quid aliter sapiebant dominus reuelaret. et ideo uae istis, qui per sacrilegam praecisionem ab unitate dirrupti, si et aput nos et aput illos est baptismus, rebaptizant, si autem in catholica sola est, nec baptizant. siue ergo rebaptizent sine non baptizent, non sunt in uinculo pacis, unde cuilibet istorum uul
Abbreviated transcription (Latin):
separando se ab eis &rumpendo uin¬
culum pacis utiq inscismate perie¬
runt. Apertissimum enim sacrile¬
gium eminet scismatis sinulla fuit
causa separationis. Nullam uero
fuisse causam separationis appar&
si mali &iam cogniti bonos inunita¬
te non maculant. Non autem
maculari inunitate bonos &iam a
cognitis malis docemus teste cypri¬
ano qui dicit inpreteritum dehe¬
resi ad ecclesiam uenientes sine bap¬
tismo admissos. Quorum tamen
ne faria sacrilegia quae super eos
erant quia baptismo dimissa non
erant. Si polluere & perdere
non potuerunt. ecclesiae scĩtatẽ
nulla malorum contagione potest
perire. Qua propter sicypria¬
num uerum dixisse consentiunt
eo teste uincuntur incrimine scis¬
matis. si cyprianum falsum dixisse
contendunt eo teste non utantur
in quaestione baptismatis. Sed nunc
quod cum beato eypriano homine
pacifico sermocinari institumus
per agamus. Qui cum sibi opposuissa
quod dici a fratribus nouerat.

Expanded text:
separando se ab eis et rumpendo uinseparando se ab eis et rumpendo uinculum pacis utique in schismate perierunt. apertissimum enim sacrilegium eminet schismatis, si nulla fuit causa separationis. nullam uero fuisse causam separationis apparet, si mali etiam cogniti bonos in unitate non maculant.non autem maculari in unitate bonos etiam a cognitis malis docemus teste Cypriano, qui dicit in praeteritum de haeresi ad ecclesiam uenientes sine baptismo admissos; quorum tamen nefaria sacrilegia quae super eos erant, quia baptismo dimissa. non erant, si polluere et perdere non potuerunt ecclesiae sanctitatem, nulla malorum contagione potest perire. quapropter si Cyprianum uerum dixisse consentiunt, eo teste conuincuntur in crimine schismatis, si Cyprianum falsum dixisse contendunt, eo teste non utantur in quaestione baptismatis. Sed nunc quod cum beato Cypriano homine pacifico sermocinari instituimus peragamus. qui cum sibi opposuisset quod dici a fratribus nouerat:
Abbreviated transcription (Latin):
am talium communione maculatã
aut non obesse cui quam in unitate
permanenti. Aliena etiam nota
peccata. aliud autem quia dicere
non possunt perisse tunc ecclesiã
contagione communionis eorum
qui sine baptismo ad eam sicut cy¬
prianus dicit ad missi sunt. Alio¬
quin nec originem suam potuerunt
adserere si tunc perit ecclesia.
quõ plus quam quadraginta anni
sunt Inter cypriani passionem &
diuinorũ codicum exustionem.
unde isti calumniarum suarum
fumos iactantes occasionem facien¬
di scismatis inuenerunt sicut con¬
sulum ordo declarat restat ut fa¬
teantur nulla malorũ etiam cog¬
nitorum tali communione conta¬
minari unitatem xp̃i. Quod cum
falsi fuerint non inuenient causã
curse ab ecclesiis orbis terrarum
quas per apostolos institutas pari¬
ter legimus separare debuisse con¬
tendant. Quia neq ille quorũ li¬
bet malorum commixtione perire
potuerunt et isti qui non perirent
sicum illis inunitate mansissent

Expanded text:
am talium communione maculatam am talium communione maculatam aut non obesse cuiquam in unitate permanenti aliena etiam nota peccata. illud autem quia dicere non possunt, perisse tunc ecclesiam contagione communionis eorum qui sine baptismo ad eam, sicut Cyprianus dicit, admissi sunt — alioquin nec originem suam poterunt adserere, si tunc periit ecclesia, quoniam plus quadraginta anni sunt inter Cypriani passionem et diuinorum codicum exustionem, unde isti calumniarum suarum fumos iactantes occasionem faciendi schismatis inuenerunt, sicut consulum ordo declarat —,restat ut fateantur nulla malorum etiam cognitorum tali communione contaminari unitatem Christi. quod cum fassi fuerint, non inuenient causam, cur se ab ecclesiis orbis terrarum, quas per apostolos institutas pariter legimus. separare debuisse contendant, quia neque illae quorumlibet malorum commixtione perire potuerunt et isti, qui non perirent si cum illis in unitate mansissent,
Abbreviated transcription (Latin):
cclesiae catholicae consuetudinẽ
pristinam nunc teneri abhereti¬
cis uel scismaticis uenientes si e¬
uangelicis uerbis consecratũ baptis¬
mum perceperunt denuo non bap¬
tigantur. beato cypriano teste uti¬
mur. Ipse quippe sibi questionem
proposuit. exore utiq fratrum siue
querentiũ ueritatem siue proue¬
ritate certantiũ inter disputatio¬
nes enĩ suas quibus uolebat ostende¬
re denuo baptigandos hereticos
de quibus satis protempore libris
superioribus disseruimus. Ait. sed
dicit aliquis. quid ergo fi& dehis
qui in preteritum deheresi ad eccle¬
siam uenientes sine baptismo admis¬
si sunt. Hic tota causa donatistarũ
cum quibus nobis de hac questione
conflictus est penitus naufragauit
si enĩ uere baptismũ non habebant
qui uenientes abhereticis ita susci¬
piebantur et super eos erant pec¬
cata eorum cum communicatus ẽ
talibus siue ab eis qui erant ante
cyprianum siue ab ipso eypriano.
Necesse est ut unum dicatur exdu¬
obus aut perisse iam tunc ecclesi¬

Expanded text:
cclesiae catholicae consuetudinem pristinam nunc teneri, cum ab haereticis uel schismaticis uenientes, si euangelicis uerbis consecratum baptismum perceperunt, denuo non baptizantur, beato Cypriano teste utimur. ipse quippe sibi quaestionem proposuit ex ore utique fratrum siue quaerentium ueritatem siue pro ueritate certantium. inter disputationes enim suas, quibus uolebat ostendere denuo baptizandos haereticos, de quibus satis pro tempore libris superioribus disseruimus, ait: sed dicit aliquis: quid ergo fiet de his qui in praeteritum de haeresi ad ecclesiam uenientes sine baptismo admissi sunt? hic tota causa Donatistarum, cum quibus nobis de hac quaestione conflictus est, penitus naufragauit. si enim uere baptismum non habebant, qui uenientes ab haereticis ita suscipiebantur, et super eos erant peccata eorum, cum communicatum est talibus siue ab eis qui erant ante Cyprianum siue ab ipso Cypriano, necesse est ut unum dicatur ex duobus, aut perisse iam tunc ecclesi
Abbreviated transcription (Latin):
Nam intermulta mala quȩ comme¬
morat &iã hocait. seculo uerbis
solis & non factis renuntiantes. sicut
de quibusdã dicit apostolus. Con¬
fitentur enĩ dm̃ se nosse factis aũ
negant .: Hos ergo beatus cypriamis
in ipsa intus ecclesia uersari arguit
qui corde in melius non mutato bapti¬
gantur. quando utiq sȩculo uerbis
non factis renuntiant. Cum dicat
a postolus petrus. sic & uossimili for
ma baptisma saluos facit non carnis
depositio sordium. sed conscientiae
non habebant. de quibus dicitur.
sȩculo uerbissolis & non factis renun¬
tiantes: Et tamen id agit incre¬
pans & arguens eos ut aliquando
malint ẽẽ quã sȩculi cui siobtempe¬
rassent & recte iam uiuere non ut
pseudo xp̃iani sed ut ueri xp̃iani
coepissent. Numquid eos iuber&
denuo baptizari. non utiq. sed hoc
eis prestaret uera conuersio ut sacra¬
mentũ quod non mutatis ualebat
adperniciem. mutatis ualere inci¬
peret ad salutem. Quia nec isti ec¬

Expanded text:
nam inter multa mala quae commenam inter multa mala quae commemorat etiam hoc ait: saeculo uerbis solis et non factis renuntiantes, sicut de quibusdam dicit apostolus: confitentur enim deum se nosse, factis autem negant. hos ergo beatus Cyprianus in ipsa intus ecclesia uersari arguit, qui corde in melius non mutato baptizantur, quando utique saeculo uerbis, non factis renuntiant, cum dicat apostolus Petrus: sic ma baptisma saluos facit, non carnis depositio sordium, sed conscientiae non habebant de quibus dicitur: saeculo uerbis solis et non factis renuntiantes. et tamen id agit increpans et arguens eos, ut aliquando alint esse quam saeculi. Cui si obtemperassent et recte iam uiuere non ut pseudochristiani, sed ut ueri christiani coepissent, numquid eos iuberet denuo baptizari? non utique, sed hoc eis praestaret uera conuersio, ut sacramentum, quod. non mutatis ualebat ad perniciem, mutatis ualere inciperet ad salutem, quia nec isti ec
Abbreviated transcription (Latin):
reticos fieri. Ubi ei siminus aliquid
reuelatum est ut magnitudo ca¬
ritatis eius qua unitatem non dese¬
ruit ꝓbaretur.: Non ideo quisquã
tantis eius firmamentis meritisq
uirtutum. &tante copiae grati¬
arum debet se audere preponere.
Quia uniuersalis concilii ammoni¬
tus firmitate uid& aliquid quod
ille nonuidit. quia plenarium de
hac re concilium nondum habebat
ecclȩsia: Sicut nec petri apostoli
meritis sequisquã tam insanus ẽ
ut preponat quia pauli apostoli

Expanded text:
reticos fieri. ubi ei si minus aliquid reuelatum est, ut magnitudo caritatis eius qua unitatem non deseruit probaretur; non ideo quisquam tantis eius firmamentis meritisque uirtutum et tantae copiae gratiarum debet se audere praeponere, quia uniuersalis concilii ammonitus firmitate uidet aliquid quod ille non uidit, quia plenarium de hac re concilium nondum habebat ecclesia; sicut nec Petri apostoli meritis se quisquam tam insanus est ut praeponat, quia Pauli apostol
Abbreviated transcription (Latin):
intellegit. Quis quis igitur ullam rem Aiter quam est
intellegit: non eam intellegit. N onergo potest quic¬
quam intellegi. nisi ut est. Nos autem aliquid ita ut est
intellegimus. Nel ut hoc ipsum nihil intellegi quod non¬
ita ut est intellegitur. Qua renon est dubitandum esse
perfectam intel legenti am quia praestantior esse non
possit. Etideo non perinfinitum ire quodq res intel
intellegitur. nec eam posse alium alio plus inellegere

Expanded text:
intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit. Quisquis igitur ullam rem aliter quam est intelligit, non eam intelligit. Non ergo potest quidquam intelligi, nisi ut est. Nos autem aliquid non ita ut est intelligimus, velut hoc ipsum nihil intelligi, quod nonita ut est intelligitur. Quare non est dubitandum esse perfectam intelligentiam, qua praestantior esse non possit; et ideo non per infinitum ire quod quaeque res intelligitur, nec eam posse alium alio plus intelligere
Abbreviated transcription (Latin):
tatum fructum quoq suo dicunt. Quo ingenere est gloria
dignitas. amplitudo Amicitia. Gloria est frequens de
Aliquo fama cum laude: Dignitas Alicuius. honestate
&cultu & honore & uerecundia. digna auctoritas
Amplitudo potentiae. Aut inaiestatis. Aut aliqua¬
rum copia rum magna abundantia. Amicitia uolun¬
tas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa quem
diligit cum eius pariuoluntate. Hic quia deciuilibus
causis loquimur. fructus ad amiciam adiungimus. ut
eorum quoq: causa p&enda uideatur. Neforce nos qui
putent amicitiam. Sunt qui propter se solum. Sunt
qui & propter se. & propter utilitatem. Qu
uerissimestatuatur . Alius locus erit considerandi
UTRUM REM ULLAM ALIUS ALIO MAGIS
INTELLE GAT. AT QUEITAEIUSDEMREI
PERIN FINITUM EAT IN TELLEGENTIA.
uis quis ullam rem aliter quam eares est intellegit
sallitur. E tomnis qui fallitur. id in quo fallitur non

Expanded text:
tate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, tate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voltas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate. hic, quia de civilibus causis lo- quimur, fructus ad amicitiam adiungimus, ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos putent amicitiam, sunt qui propter se solum, sunt qui et propter se et propter utilitatem. Quorum quid verissime statuatur, alius locus erit considerandi. XXXII. Utrum rem ullam alius alio magis intelligat, atque ita ejusdem rei per infinitum eat intelligentia. Quisquis ullam rem aliter quam ea res est intelligit, fallitur: et omnis qui fallitur, id in quo fallitur non
Abbreviated transcription (Latin):
cipiendi remotum est: Propterse autem uitanda sunt
non ea modo quȩ his contraria sunt. ut fortitudini ig¬
nauia & iustitiae iniuftitia Uerum &iam illa quae
propinqua uidentur. & finitima esse: Absunt autem
longis sime. Quod genus fidentiae contrarium est: dif¬
fidentia & eare uitium est audacia non contrari¬
um sed appositum acpropin quum. sed tamen uitium
est : Sic unicuiq uirtuti : finitmum uitium repperi&ur.
Aut certo iam nomine appellatum. VTaudatia : quae
fidentiae. Pertinatia. quȩ perseuerantiae finitima est
Superfuitio. quae adreligionem propinqua est sine ullo
certonomine. qua eomnia uti contraria rerum bona¬
rum in rebus uitandis reponentur. Ae deeo quidemge¬
nere honestatis. quod omni ex parte propter se p&itur.
satis dictum est: Nunc deeo in quoutilitas quoque
adiungitur . quod tamen honescum uocamus dicen¬
dum uid&ur. Sunt igitur multa. quȩ nos cum digni¬

Expanded text:
cipiendi remotum est. Propter se autem vitanda sunt, cipiendi remotum est. Propter se autem vitanda sunt, non ea modo quae iis contraria sunt, ut fortitudini ignavia, et justitiae injustitia; verum etiam illa quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissime. Quod genus fidentiae contrarium est diffidentia, et ea re vitium est: audacia, non contrarium, sed appositum ac propinquum, et tamen vitium est. Sic unicuiquaut certo iam no- mine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitandis reponentur. Ac de eo quidem genere honestatis, quod omni ex parte propter se petitur, satis dictum est. nunc de eo, in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum digni
Abbreviated transcription (Latin):
rum cum animi ampla quadam & splendida propositione
cogitatio atq: administratio. Fidentia est. perquam
magnis & honestis in rebus. multum ipse animus inse
fiducia exerta cum spe conlocauit. Patientia eft
honestatis aut ut ilitatis causa rerum arduarum acdif¬
ficilium. uoluntaria acdiuturna perpessio. Perseue¬
rantia est. in ratone bene considerata. stabilis. & per¬
p&ua permansio. Temperantia est . rationis in li¬
bidinem. atq: alios non rectos imp&us animi firma
& moderata dominatio. Eius partes. continentia.
ulementia modestia. Continentia est perquam
cupiditas consilii gubernatione regitur. Clementia. per
quam animi temere in odium alicuius in lecti. concitatiq
commutati r&inentur. Modestia perquampudor hones¬
tus. caram & stabilem comparat auctoritatem. Atq
haec omnia. propterse solum ut nihil adiungatur emo¬
lumenti p&enda sunt. Quod ut monstr&ur. neq ad
hoc nostrum institutum pertin&. & a breuitate prae¬

Expanded text:
rum cum animi ampla quadam et splendida propositione rum cum animi ampla quadam et splendida propositione agitatio atque administratio. Fidentia est per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe collocavit. Patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum, ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio. Perseverantia est in ratione bene considerata stabilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata dominatio. Ejus partes, continentia, clementia, modestia. Continentia est per quam cupiditas consilii gubernatione regitur. Clementia, per quam animi temere in odium alicujus illecti concitatique comitate retinentur. Modestia, per quam pudor honestus claram et stabilem comparat auctoritatem. 2. Atque haec omnia propter se solum, ut nihil adjungatur emolumenti, petenda sunt. Quod ut monstretur, neque ad hoc nostrum institutum pertinet, et a brevitate prae
Abbreviated transcription (Latin):
amicitarum & officiorum alterius. memoria & remune¬
randi uoluntas contin&ur. U indicatio. perquam
uis aut iniuria. & omne omnino quod offuturum ẽ.
defendendo aut ulciscendo propulsatur. Obseruan¬
tia. perquam homines aliquam dignitatem. antece¬
dentes. cultu quodam & honore dignantur. Ueritas
futura sunt dicuntur.
& siquid eorum quȩ antediximus anatura profectum. maius
factum propterconsu&udinem uidemus. Nut quod in
morem u&ustas uulgi approbatione perduxit. Quod ge¬
nus. pactum est par. iudicatum. Pactum est quod inter
Aliquos conuenit. Par. quod in omnes aequale est. Ludi¬
catum : de quo alicuius aut Aliquorum iam sententus con¬
ftrcurtum est lege. Ius est quod ineo scripto quod popu¬
lo expositum est ut obseru& contin&ur. ꝑ ortitudo efe
considerata periculorum susceptio. & laborum perpessio
Eius partes. magnificentia. fidentia. patientia perseue¬
rantia. Magnificentia est rerum magna rum & excelsa¬

Expanded text:
amicitiarum et officiorum alterius memoria et remuneamicitiarum et officiorum alterius memoria et remunerandi voluntas continetur; vindicatio, per quam vis aut iniuria et omnino omne, quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo pro- pulsatur; observantia, per quam homines aliqua digni- tate antecedentes cultu quodam et honore dignantur; veritas, futura sunt dicuntur. et si quid eorum quae ante diximus, a natura profectum, majus factum propter consuetudinem videmus: aut quod in morem vetustas vulgi approbatione perduxit. Quod genus pactum est, par, lex, judicatum. Pactum est quod inter aliquos convenit. Par, quod in omnes aequale est. Judicatum, de quo alicujus aut aliquorum jam sententiis constitutum est. Lege jus est, quod in eo scripto, quod populo expositum est ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum susceptio, et laborum perpessio. Ejus partes, magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. Magnificentia est rerum magnarum et excelsa
Abbreviated transcription (Latin):
neconsenta neus. Quare omnibus partibus eius cognitis
totauis erit simplicis honestatis consideranda.  ab&
igitur partes quatuor. Prudentiam. iustitiam
fortrcudinem: temperantiam. Prudentia est rerum
malarum & bonarum & neutrarum scientia. Partes eius
memoria in tellegentia. prouidentia. Memoria est.
perquam animus rep&it illa quȩ fuerunt. Intellegentia.
perquam ea perspicit quaesunt. Prouidentia perquam
futurum aliquid uid&ur antequam factum eft. Iusti¬
tia est habitus animi. communi utilitate conseruata
suam cuiq tribuens dignitatem. Eius initium est a ina¬
turam profectum: Deinde quaedam in consu&udinẽ.
fecta. sed consu&udine probitas legum. m&us & religio
sanxit Natura eius est quod non opinio genuit. sed quȩ¬
dam innatauis inseruit. ut religionem pi&atem. gratia.
uinam uocant curam cerimoniamq: adfert. Pi& as
perquam sanguine coniunctis patriȩq beniuolens
officium & diligens tribuitur cultus. Gratia: in qua

Expanded text:
ni consentaneus. Quare omnibus partibus ejus cognitis, ni consentaneus. Quare omnibus partibus ejus cognitis, tota vis erit simplicis honestatis considerata. Habet igitur partes quatuor: prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. Pruonarum et malarum neutra- rumque scientia. partes eius: memoria, intellegentia, providentia. memoria est, per quam animus repetit illa, quae fuerunt; intellegentia, per quam ea perspicit, quae sunt; providentia, per quam futurum aliquid videtur ante quam factum est. Iustitia est habitus animi communi utilitate con- servata suam cuique tribuens dignitatem. eius initium est ab natura profectum; deinde quaedam in con- suetudinefectas et ab consuetudine probatas legum metus et religio sanxit. naturae ius estdam innata vis nobis inseruit, ut revinam vocant, curam caeri- moniamque affert; pietas, per quam sanguine con- iunctis patriaeque benivolum officium et diligens tri- buitur cultus; gratia, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
Quibus dam ordinandis adiufcitiam. Quibus dam con¬
siderandis ad aliquod ueritatis documentum. V titur
&iam his a quibus se absun& adtemperantiam. Ita
omnibus & sensis & non sensis utitur. nec Aiquid tertiõ eft
Iudicat autem omnibus quibus utitur. Desolo autem¬
dõ non iudicat quia secundum dm̃ dec&eris iudicat
Nec eoutitur. sed fruitur. Neq enim adaliquid aliud
ds̃ referendus est. Quõ omne quod ad aliud referendũ
est inferius est quam id ad quod referendum est: Nec
est aliquid đo superius. non loco sed excellentia substan¬
tiae. Omnia ergo quaefacta sunt. inusum hominis
facta sunt. Quia omnibus utitur iudicando ratio
qua ehomini data est. Etante lapsum quidem. non
ut ebatur tolerandis. N ec post lapsum utitur. nisi
conuersus. Etquam quam ante mortem corporis
iam tamen quantum potest dĩamicus quia libent erseruus.
YSENTENTIA CUIUSDAM¬
irtus est animi habitus : naturae. modo atque ratio¬

Expanded text:
quibusdam ordinandis ad justitiam, quibusdam conquibusdam ordinandis ad justitiam, quibusdam considerandis ad aliquod veritatis documentum: utitur etiam iis a quibus se abstinet, ad temperantiam. Ita omnibus et sensis et non sensis utitur; nec aliquid tertium est. Judicat autem de omnibus quibus utitur: de solo Deo non judicat, quia secundum Deum de caeteris judicat; nec eo utitur, sed fruitur. Neque enim ad aliquid aliud Deus referendus est. Quoniam omne quod ad aliud referendum est, inferius est quam id ad quod referendum est. Nec est aliquid Deo superius, non loco, sed excellentia suae naturae. Omnia ergo quae facta sunt, in usum hominis facta sunt, quia omnibus utitur judicando ratio, quae homini data est. Et ante lapsum quidem non utebatur tolerandis, nec post lapsum utitur nisi conversus, et quanquam ante mortem corporis, jam tamen quantum potest Dei amicus, quia libenter servus. XXXI. Sententia Ciirtus est animi habitus naturae modo atque ratio
Abbreviated transcription (Latin):
nisirationis ex pertibus. neq ipsis rationabilibus scul¬
tis : nec uti quisq potest eare quae quo referenda sit
nescit N ecquisq potest scire . nisisapiens. Quare. abuti
rectius dicisolent: qui non bene utuntur N on enim
cuiquam prodest . id quod male utitur. Et quod non
prodef. non utiq utile est. N tile autem quicquid ef
utendo est utile. Itanemo utitur. nisi utile. Nonergo
utitur. quisquis male utitur. Perfecta igitur hominis
ratio quaeuirtus uocatur. utitur primo seipsa. adintel¬
legendum dm̃. ut eo fruatur a quo &iam facta est. Vtriur
&iam c&ers rationabilibus animantibus ad soti& atem
inrationabilibus adementiam. Nitam &iam suam ad
id refert: ut fruatur dõ: Ita enim beata est Ergo & ipsam
utitur: quȩ profecto inchoat superbiam. si adse ipsam
non ad dm̃ non referatur. Ntitur &iam corporibus qui¬
Quibus dam ad sumendis uel respuendis ad
ualitudinem. Quibus dam tole randis ad patientiam

Expanded text:
rationis expertibus; sed neque ipsis rationalibus stulrationis expertibus; sed neque ipsis rationalibus stultis. Nec uti quisque potest ea re quae quo referenda sit nescit; nec quisquam potest scire nisi sapiens. Quare abuti rectius dici solent, qui non bene utuntur. Non enim cuiquam prodest id quo male utitur; et quod non prodest, non utique utile est. Utile autem quidquid est, utendo est utile: ita nemo utitur nisi utili. Non ergo utitur, quisquis male utitur. Perfecta igitur hominis ratio, quae virtus vocatur, utitur primo se ipsa ad intelligendum Deum, ut eo fruatur a quo etiam facta est. Utitur autem caeteris rationalibus animantibus ad societatem, irrationalibus ad eminentiam. Vitam etiam suam ad id refert, ut fruatur Deo: ita enim beata est. Ergo et se ipsa utitur; quae profecto inchoat miseriam per superbiam, si ad se ipsam, non ad Deum referatur. Utitur etiam corporibus quiquibusdam assumendis vel respuendis ad valetudinem, quibusdam tolerandis ad patientiam,
Abbreviated transcription (Latin):
priae dicimus. Utilitatem autem: diuinam proui¬
dentiam. Qua propter : quam quam sint multa pul¬
chra uisibilia. quȩ minus proprie honesta appellan¬
tur Ipsa tamen pulchrttudo exqua pulchra sunt
quaecumq pulchra sunt. nullomodo est uisibilis. Item
multa uti lia uisibilia. sed ipsa utilitas exqua nobis
prosunt quaecumq prosunt. quam diuinam proui¬
dentiam dicimus uisibilis non est Notum sit sa neuisi¬
bilium nomine. omnia corporalia contineri. O port&¬
ergo frui pulchris. inuisibilibus idest honestis. Utrum
autem omnibus. Alia questio est. Quam quam fortas se
honesta. non nisi quibus fruen dum est dici debeatN tili¬
bus autem utendum est omnibus. ut quoqͣ eorum opus ẽ
Et frui quidem cibo. & qualib& corporali uoluptate. non
adeo absurde ex istimantur & bestae. Utiautem aliqua
re non potest nisi animal quod rationis est particepes.
Scire namq: quo quid que referen dum sit non datum eft

Expanded text:
prie dicimus; utilitatem autem, divinam proviprie dicimus; utilitatem autem, divinam providentiam. Quapropter quanquam sint multa pulchra visibilia, quae minus proprie honesta appellantur; ipsa tamen pulchritudo, ex qua pulchra sunt quaecumque pulchra sunt, nullo modo est visibilis. Item multa utilia visibilia; sed ipsa utilitas, ex qua nobis prosunt quaecumque prosunt, quam divinam providentiam dicimus, visibilis non est. Notum sane sit visibilium nomine omnia corporalia contineri. Oportergo frui pulchris invisibilibus, id est, honestis: utrum autem omnibus, alia quaestio est; quanquam fortasse honesta non nisi quibus fruendum est, dici deceat. Utilibus autem utendum est omnibus, ut quoquo eorum opus est. Et frui quidem cibo et qualibet corporali voluptate non adeo absurde existimantur et bestiae: uti autem aliqua re non potest nisi animal quod rationis est particeps. Scire namque quo quidque referendum sit, non datum est
Abbreviated transcription (Latin):
tinter honestum & utile inter est. Ita interfruen¬
dum & utendum. Quamquam enim omne honeftum
utile. & omne utile honestum esse subtiliter defendi
queat. tamen quia magis propriȩ atque usitatius ho¬
nestum dicitur. quod perseipsum ex p&endum est:
vtile autem quod adaliud aliquod referendum est. Se¬
cundum hanc differentam nunc loquimur. Illudsa¬
ne custodientes. ut honestum & utle nullomodo sibim&
aduersentur. Aduersan enim hȩc sibi aliquando.
imperite acuulgaliter ex istimantur. Truimurergo
dicimur eare dequa capimus uoluntatẽ. utimur eam
qua referimus ad id unde capienda uoluntas eft Om¬
nis itaq: humana peruersio est. quod &iam uocatur
uitium fruendis uti uelle. Atq utendis frui. Etrursus
Omnis ordinatio. qua euirtus &iam nominatur. fru¬
endis frui &utendis uti: Eruendum eftautem hones¬
tis. utendum uero utilibus. H oneftatem uoco intelle¬
gibilem pulchritudinem: quam spiritalem nos pro¬

Expanded text:
Ut inter honestum et utile interest, ita et inter fruenUt inter honestum et utile interest, ita et inter fruendum et utendum. Quanquam enim omne honestum utile, et omne utile honestum esse, subtiliter defendi queat: tamen quia magis proprie atque usitatius honestum dicitur quod propter se ipsum expetendum est, utile autem quod ad aliud aliquid referendum est: secundum hanc differentiam nunc loquimur, illud sane custodientes, ut honestum et utile nullo modo sibimet adversentur. Adversari enim haec sibi aliquando imperite ac vulgariter existimantur. Frui ergo dicimur ea re de qua capimus voluptatem. Utimur ea quam referimus ad id unde voluptas capienda est. Omnis itaque humana perversio est, quod etiam vitium vocatur, fruendis uti velle, atque utendis frui. Et rursus omnis ordinatio, quae virtus etiam nominatur, fruendis frui, et utendis uti. Fruendum est autem honestis, utendum vero utilibus. Honestatem voco intelligibilem pulchritudinem, quam spiritualem nos pro
Abbreviated transcription (Latin):
ui quaerit quare uoluerit ds mundum facere. causa
querit uoluntatis di. Sed omnis causa efficiens est
Omneautem efficiens . maius est. quam id quod efficitur
Nihi lautem maius est uoluntate dĩ Nonergo eius cau¬
sa quȩrenda efe
UTRŨ ALI QUID SIT SURSŨ AUTDEORSVM
Cum enim insex partes motus fien uid&ur. qui rectus
dicitur. idest qui circularis nonest. inanteriora. poste¬
riora indexteriora & sinisteriora. Insuperiora. & in¬
feriora.. Nulla omnino ratio est. cum uniuerso corpo¬
riante acpost nihil sit & dextera acleua sit Aut sur¬
sum ac deorsum. Sed eo considerantes decipiuntur
quod sensibus & consu&udini difficile obsiftitur Non
enim tam facilis ẽ conuersio corporis quȩ fit. siquis ca¬
pite deorsum moueri uelit. quam faciles sunt dexte¬
ram in leuam. uel abanteriore in posteriorem par¬
tem. Quam obrem. remotis uerbis. secum animo
satagen dum est. ut hoc cernere ualeat.
UTRUM ONA ADUTILITATẼ HOMINIS CREATA SINT.

Expanded text:
ui quaerit quare Deus uoluerit mundum facere, causam quaerit uoluntatis Dei. Sed omnis causa efficiens est, omne autem efficiens maius est quam id quod efNihil autem majus est voluntate Dei. Non ergo ejus causa quaerenda est. Utrum aliquid sit sursum aut deorsum Cum enim in sex partes motus fieri videatur, qui rectus dicitur, id est, qui circularis non est, in anteriora et posteriora, in dexteriora et sinisteriora, in superiora et inferiora; nulla omnino ratio est cur universo corpori ante ac post nihil sit, et dextera ac laeva, sit autem sursum ac deorsum. Sed eo considerantes decipiuntur, quod sensibus et consuetudini difficile obsistitur. Non enim tam facilis est nobis conversio corporis, quae fit, si quis capite deorsum moveri velit, quam facilis est a dextra in laevam, vel ab anteriore in posteriorem partem. Quamobrem remotis verbis secum ipsi animo satagendum est, ut hoc cernere valeat. XXX. Utrum omnia in utilitatem hominis creata sint.