comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ponat omnes inimicos subpedib suis
semper regnaturum. qũo semper illi
erunt subpedibus: itahic accipi potest.
de quo dictum ẽ: non exies inde donec
soluas nouissimum quadrantem sẽꝑ
non exiturum eẽ qui a semper soluit
nouissimum quadrantem. dum sempi¬
ternas poenas terrenorum peccatorũ
luit. Neque ita hoc dixerim ut diligen¬
tiorem tractationem uidear adimisse
de poenis peccatorum: Quomodo inscripp¬
turis dicantur aeternȩ. quam quã quo¬
lib& modo uitandȩ sint potius quã scien¬
de : Sed uideamus iam quisit ipse aduer¬
sarius cui iubemur ẽẽ beniuoli cito cũ
sumus cum illo inuia: dut enim chaba¬
lus est aut homo: aut caro. dut ds̃ auti
prȩceptum eius. Sed diabulo non uideo
quomodo iubemur beniuoli eẽ idest con¬
cordes. aut consentientes. Namq alii
quod grecȩ positum est EΥΝΟΩΝ inter¬
prȩtati sunt concors. alii consentiens. sed
neque beniuolentiam diabolo iubemur

Expanded text:
ponat inimicos sub pedibus suis, ponat inimicos sub pedibus suis, semper regnaturum, quoniam semper illi erunt sub pedibus: ita hic accipi potest, de quo dictum est, Non exies inde, donec solvas novissimum quadrantem, semper non exiturum esse; quia semper solvit novissimum quadrantem, dum sempiternas poenas terrenorum peccatorum luit. Neque ita hoc dixerim, ut diligentiorem tractationem videar ademisse de poenis peccatorum, quomodo in Scripturis dicantur aeternae: quanquam quolibet modo vitandae sunt potius quam sciendae. 31. Sed videamus jam quis sit ipse adversarius, cui jubemur esse benevoli cito, cum sumus cum illo in via. Aut enim diabolus est, aut homo, aut caro, aut Deus, aut praeceptum ejus. Sed diabolo non video quomodo jubeamur benevoli esse, id est concordes aut consentientes. Namque alii quod graece positum est εὑνοῶν, interpretati sunt concors, alii consentiens: sed neque benevolentiam diabolo jubemur
Abbreviated transcription (Latin):
mundi & ea nouissima terra inuenitur.
Ut incipias acęlo. secundum aerem nume¬
res aquam tertiam. quartam terra.
Potest ergo conuenienter uideri dictũ
donec soluas nouissimum quadrantem¬
idest donec luas terrena peccatcc:
hoc enim & peccator audiuit. terra
es & in terram ibis: Donec soluas autẽ
quod dictum est miror sinon eam si¬
gnificat poenam quae uocatur ȩterna.
Vnde enim soluitur illud debitum: ubi
iam non datur penitendi & correctio¬
nis uiuendi locus: Ita enim fortasse
hic positum est. donec soluas: quo mo¬
do millo ubi dictum est: sede adex¬
tris meis. donec ponam omnes ini¬
micos tuos sub pedibus tuis: Non enĩ
cum fuerint inimici sub pedib positi
desinet ille sedere addex teram:
Aut illud apostoli: Oportet enimillũ
regnare donec ponat omnes inimi¬
cos suos sub pedibus suis: Non enim cum posi¬
ti fuerint. desinit regnare: Quem ad¬
modum ergo ibi intellegitur de quo dic¬
tum est: oportet eum regnare donec

Expanded text:
mundi, et ea novissima, terra invenitur, mundi, et ea novissima, terra invenitur, ut incipias a coelo, secundum aerem numeres, aquam tertiam, quartam terram. Potest ergo convenienter videri dictum, Donec solvas novissimum quadrantem, donec luas terrena peccata: hoc enim et peccator audivit, Terra es, et in terram ibis . Donec solvas autem quod dictum est, miror si non eam significat poenam quae vocatur aeterna. Unde enim solvitur illud debitum, ubi jam non datur poenitendi et correctius vivendi locus? Ita enim fortasse hic positum est, Donec solvas, quomodo in illo ubi dictum est, Sede ad dexteram meam, donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis ; non enim cum fuerint inimici sub pedibus positi, desinet ille sedere ad dexteram: aut illud Apostoli, Oportet enim illum regnare, donec ponat omnes inimicos suos sub pedibus suis ; non enim cum positi fuerint, desinet regnare. Quemadmodum ergo ibi intelligitur, de quo dictum est, Oportet eum regnare, donec
Abbreviated transcription (Latin):
non iudicat quemquam. sed omne iudiciũ
dedit filio: Ministrum intellego angelũ:
Et angeli inquit ministrabant ei. Et cũ
angelis suis uenturum credimus adiucan¬
dos uiuos & mortuos Carcerem intelle¬
go : poenas uidelic& tenebrarum quas alio
loco exteriores uocat: Credo proptere a
quod intrinsecus sit in ipsa menge uł
&iam siquid se crecius cogitari potest.
gaũ dium diumorum praemiorum.
de quo diciaur seruo bone merito
inara in gaudium dñi tui Quem¬
ad modum &iam & inhac ordina¬
tione rei publicȩ uel a secretario
uel a prȩtorio iudicis ex aramiita¬
tur qui incarcerem truditur:
De sol uendo autem nouissimo qua¬
drange pocest non absurde ingel¬
legi: aut proeo positum quod ni¬
hil relinquetur inpunitum sicut
lo quentes &iam dicimus. usque
ad fecem: cum uolumus exprime¬
re ali quid ita ex actum ut nihil
re lin que regur uel ut significa¬
rentur nomine quadrantis no¬
uis sincterrena peccata: quanta
enim pars distinctorum membrorum huius

Expanded text:
non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Ministrum intelligo angelum. Et angeli, inquit, ministrabant ei . Et cum angelis suis venturum credimus ad judicandos vivos et mortuos. Carcerem intelligo poenas videlicet tenebrarum, quas alio loco exteriores vocat. Credo propterea quod intretiam si quid secretius cogitari potest, gaudium divinorum praemiorum; de quo dicitur servo bene merito, Intra in gaudium Domini tui : quemadmodum etiam in hac ordinatione reipublicae, vel a secretario, vel a praetorio judicis extra mittitur qui in carcerem truditur. 30. De solvendo autem novissimo quadrante, potest non absurde intelligi aut pro eo positum quod nihil relinquitur impunitum; sicut loquentes etiam dicimus, Usque ad faecem, cum volumus exprimere aliquid ita exactum, ut nihil relinqueretur: vel ut significarentur nomine quadrantis novissimi, terrena peccata. Quarta enim pars distinctorum membrorum hujus
Abbreviated transcription (Latin):
riis hoc imperatũ ẽ. quanto magis superflua
contẽpnere conuenit: Uerũ tamen ea quȩ nr̃a
dixiseo genere includenda sunt: quo dñs ipseprȩ¬
scripsit dicens: Si quis uult iudicio tecũ conten¬
dere & tunicã tuã tollere: Omnia ergo illa
intelleguntur. dequib: iudicio nobiscũ conten¬
di potest: ita ut a nostro iure inius illius tran¬
seant qui contendit. ł proquo contendit. sicuti
ẽ uestis . domus fundus iumentũ & generaliter
omnis pecunia: Quod utrũ &iã deseruis acci¬
piendũ sit : magna quȩstio est: Non enĩ xp̃i¬
anũ oportet sic possidere seruũ. quomod o
equũ aut argertũ : Qũa quã fieri possit ut ma¬
iore precio ualeat equus quã seruur: & mul¬
to magis aliquid aureũ ł argenteũ: Sed ille
seruus sirectius. & honestius & addm̃ colendũ
& cõmodatius abste dño educatur. autregitur :
quã ab illo potest qui eũ cupit auferre. Hescio
utrũ quisquã dicere audeat ut uestimentum

Expanded text:
riis hoc imperatum est, quanto magis superflua riis hoc imperatum est, quanto magis superflua contemnere convenit? Verumtamen ea quae nostra dixi, eo genere includenda sunt, quo Dominus ipse praescribit, dicens, Si quis vult judicio tecum contendere, et tunicam tuam tollere. Omnia ergo illa intelligantur, de quibus judicio nobiscum contendi potest, ita ut a nostro jure in jus illius transeant, qui contendit vel pro quo contendit; sicuti est vestis, domus, fundus, jumentum, et generaliter omnis pecunia. Quod utrum etiam de servis accipiendum sit magna quaestio est. Non enim christianum oportet sic possidere servum, quomodo equum aut argentum: quanquam fieri possit ut majore pretio valeat equus quam servus, et multo magis aliquid aureum vel argenteum. Sed ille servus, si rectius et honestius et ad Deum colondum accommodatius abs te domino educatur, aut regitur, quam ab illo potest qui eum cupit auferre; nescio utrum quisquam dicere audeat, ut vestimentum
Abbreviated transcription (Latin):
re. sed inipso corde ẽẽ ad omnia preparatũ ut
possit canere illud propheticũ. Paratũ cormeũ
ds̃ paratũ cormeum Multienĩ alterã maxillã
prebere noluerunt: diligere uero illũ a quo feri
cepta quȩ docuit primus impleuit. percu¬
cientise in maxillã ministro sacerdotis
non prebuit alteram sed insuper dixit.
Simale locutus sum ex probra demalo
sibene: cur me cedis: Non tamen ideo para¬
tus corde non fuit. non solum in alteram
maxillã cȩdi prosalute omnium sed &iã
toto corpore crucifigi: Ergo illud prose¬
quitur. Et qui uoluerit tecum iudiciocon¬
tendere & tanicã tuam tollere remitte
illi & uestimentũ : ad prȩparationẽ cordis
non ad ostensionẽ operis preceptũ recte intellegit᷑:
Sed detunica &uestimento quod dictũ ẽ. non in eis
solis sed in omniũ faciendũ est: quȩ aliquo iure
tẽporaliter nostra eẽ dicimus Sienĩ denecessa¬

Expanded text:
re, sed in ipso corde esse ad omnia praeparatum, ut re, sed in ipso corde esse ad omnia praeparatum, ut possit canere illud propheticum: Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum . Multi enim alteram maxillam praebere noverunt, diligere vero illum a quo feriuque praecepta quae docuit primus implevit, percutienti se in maxillam ministro sacerdotis non praebuit alteram; sed insuper dixit: Si male locutus sum, exprobra de malo; si bene, quid me caedis ? Non tamen ideo paratus corde non fuit, non solum in alteram maxillam caedi pro salute omnium, sed etiam toto corpore crucifigi. 59. Ergo et illud quod sequitur, Et qui voluerit tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte illi et vestimentum, ad praeparationem cordis, non ad ostentationem operis praeceptum recte intelligitur. Sed de tunica et vestimento quod dictum est, non in eis solis, sed in omnibus faciendum est, quae aliquo jure temporaliter nostra esse dicimus. Si enim de necessa
Abbreviated transcription (Latin):
Paries quippe dealbatus hypochrisis ẽ idest si¬
mulatio : sacerdotalẽ prȩferens dignitatem
& sub hoc nomine tãquã candido tegmine. in¬
terioremquasi luteã turpitudinẽ occultans.:
Nã quod humilitatis fuit mirabiliter custodi¬
uit cũ ei diceretur : pr incipi sacerdotũ male¬
dicis: Respondit. Nesciui fratres quia princops
ẽ sacerdotũ: Scriptũ est enĩ. principipopuli
tui nemaledices: Ubi ostendit quanta tran¬
quillitate illud dixisset: quod iratus dixisse
uidebatur : quod tãcito tãmansuete respon¬
dit qđ ab indignantib & ꝑt̾batis fieri ñ potest:
Et meo ipso intellegentib uerũ dixit: Nesciui quia
princeps ẽ sacerdotum. tãquã sidiceret: ego
aliũ sciui principẽ sacerdotũ procuius nomine
ista sustineo cui male dicere fas nonẽ : & cui uos
maledicitis. cũ in me nihil aliud quã eius nomen
oditis.: Sic ergo oportet non simulate istaiacta¬

Expanded text:
Paries quippe dealbatus, hypocrisis est, id est siParies quippe dealbatus, hypocrisis est, id est simulatio sacerdotalem praeferens dignitatem, et sub hoc nomine tanquam candido tegmine interiorem quasi luteam turpitudinem occultans. Nam quod humilitatis fuit, mirabiliter custodivit, cum ei diceretur, Principi sacerdotum maledicis? respondit, Nescivi, fratres, quia princeps est sacerdotum; scriptum est enim, Principi populi tui non maledices . Ubi ostendit quanta tranquillitate illud dixisset, quod iratus dixisse videbatur, quod tam cito, tam mansuete respondit, quod ab indignantibus et perturbatis fieri non potest. Et in eo ipso intelligentibus verum dixit, Nescivi quia princeps est sacerdotum: tanquam si diceret, Ego alium scivi principem sacerdotum, pro cujus nomine ista sustineo, cui maledicere fas non est, et cui vos maledicitis, cum in me nihil aliud quam ejus odistis nomen. Sic ergo oportet non simulate ista jacta
Abbreviated transcription (Latin):
terã maxillã cedentib dexteram .: Non enim
dicendo ciuis romanus sũ non erat paratus hoc
inse contemni quod promini: amo habebat:
ab eis qui in illo nomen tã preciosũ & salutare
contempserant : Nũ quid enĩ ideo minus postea
uincula tolerauit : quȩ ciuib: romanis non licebat
inponi. Aut quẽ quã dehac in iuria uoluit accuiare
Et siqui ei proptes cuutatisromanȩ nomen peper¬
cerunt: non tamen ille ideo non prebuit quod ferirent.
cũ eos atanta peruersitate corrigere cupierit pa¬
tientia sua: quos uidebat inse sinistras partes ma¬
gis quã dexteras honorare : Illud ẽ enĩ tantũ ad¬
tendendũ quo animo fecerit omnia: quã beniuo¬
le &clementer in eos a quibus ista patiebatur:
Nã & pontificis iussu palma percussus quod con¬
tumeliose uisus est dicere. cum ait: Percuti et
te dñs paries de albatȩ : minus intellegentibus
conuitium sonat: intellegentibus uero ꝓfeciaẽ:

Expanded text:
teram maxillam caedentibus dexteram. Non enim teram maxillam caedentibus dexteram. Non enim dicendo, Civis Romanus sum , non erat paratus hoc in se contemni quod pro minimo habebat, ab eis qui in illo nomen tam pretiosum et salutare contempserant. Numquid enim ideo minus postea vincula toleravit, quae civibus Romanis non licebat imponi, aut quemquam de hac injuria voluit accusare? Et si qui ei propter civitatis Romanae nomen pepercerunt, non tamen ille ideo non praebuit quod ferirent, cum eos a tanta perversitate corrigere cuperet patientia sua, quos videbat in se sinistras partes magis quam dexteras honorare. Illud est enim tantum attendendum, quo animo faceret omnia, quam benevole et clementer in eos a quibus ista patiebatur. Nam et pontificis jussu palma percussus, quod contumeliose visus est dicere, cum ait, Percutiet te Deus, paries dealbate, minus intelligentibus convicium sonat; intelligentibus vero prophetia est.
Abbreviated transcription (Latin):
citur.: Et legimus apud apostolũ: Tolera¬
tis enĩ siquis uor inseruitutẽ redigit. Siquis
deuorat. Si quis accipit. Siquis extollitur.
Siqurs in faciem uos cedit: Deinde contiio
sub iungit secundũ ignobilitatẽ dico. Ut exponat
quid sit infaciem cedi hoc est contemni ac dis¬
pici : Quod quidẽ nonideo dicit apostolus. ut il¬
los non sustinerent. sed ut se magis qui eos sic dili¬
geret . ut seipsũ pro el uellet inpendi: Sed qũo
facies non potest dicidextera & sinistra: et
tamen nobilitas & secundũ dm̃ & secundũ hoc
seculũ potest eẽ: ita tribuitur tamquã index¬
terã maxillã & sinis trã ut in quocũq discipulo xp̃i
contẽptũ fuerit quod xp̃i anur ẽ : multo magis in
se contẽni paratus sit siquos huius seculi hono¬
res hab&: Sicut idẽ a postolus cũ in eo ꝑseque¬
rentur homines nomen xp̃ianũ : sitaceret dedi¬
gnitate quã habebat insȩculo. non preberet al¬

Expanded text:
citur: et legimus apud Apostolum, Toleracitur: et legimus apud Apostolum, Toleratis enim si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur, si quis in faciem vos caedit: deinde continuo subjungit, Secundum ignobilitatem dico ; ut exponat quid sit in faciem caedi, hoc est contemni atque despici. Quod quidem non ideo dicit Apostolus, ut illos non sustinerent; sed ut se magis qui eos sic diligeret, ut seipsum pro eis vellet impendi . Sed quoniam facies non potest dici dextera et sinistra, et tamen nobilitas et secundum Deum et secundum hoc saeculum potest esse; ita distribuitur tanquam in dexteram maxillam et sinistram, ut in quocumque discipulo Christi contemptum fuerit quod christianus est, multo magis in se contemni paratus sit, si quos hujus saeculi honores habet. Sicut idem Apostolus, cum in eo persequerentur homines nomen christianum, si taceret de dignitate quam habebat in saeculo, non praebuerat al
Abbreviated transcription (Latin):
serit. noli tu percutere: sed paratẽ ad huc
percuti : quod ad miseritordiã pertinere. himax¬
ime sentiunt qui eis quos multũ diligunt tam¬
quã filiis uł quib lib& dilectissimis suis egrotan¬
tib seruiunt uł paruulis ł frenticis. a quibur
multa sȩpe patiuntur: & sieorũ salus id exi¬
gat i prebent se &iã ut plura patiantur donec
ł etatis ł morbi infirmitas transeat : Quos
ergo dñs medicus animarũ: curandis proimis
instruebat. quid eos aliud docere possit : nisi
ut eorũ quorũ saluti consulere uellent: in¬
becillitates ȩquo animo tolerarent : Omnis
nãque in probitar ex inbecillitate animiuenit.
quia nihil innocentius est eo qui inuirtute ꝑ¬
fectus est: Quȩri aũ potest quid sbi uelitdex¬
tera maxilla: Sic enĩ inex̾plarib grecis
quib: maior fides addubenda est inuenitur.
Nã multa latina maxillã tantũ habent. ñ
etiã dexterã: Facier ẽ aũ quaquisq cognos¬

Expanded text:
serit, noli tu percutere; sed, Para te adhuc serit, noli tu percutere; sed, Para te adhuc percutienti. Quod ad misericordiam pertinere, In maxime sentiunt, qui eis quos multum diligunt, tanquam filiis vel quibuslibet dilectissimis suis aegrotantibus serviunt vel parvulis vel phreneticis: a quibus multa saepe patiuntur, et si eorum salus id exigat, praebent se etiam ut plura patiantur, donec vel aetatis vel morbi infirmitas transeat. Quos ergo Dominus medicus animarum, curandis proximis instruebat, quid eos aliud docere posset, nisi ut eorum quorum saluti consulere vellent, imbecillitates aequo animo tolerarent? Omnis namque improbitas ex imbecillitate animi venit: quia nihil innocentius est eo qui in virtute perfectus est. 58. Quaeri autem potest quid sibi velit dextera maxilla. Sic enim in exemplaribus graecis, quibus major fides habenda est, invenitur: nam multa latina, maxillam tantum habent, non etiam dexteram. Facies est autem qua quisque cognos
Abbreviated transcription (Latin):
intellegendos reliquid : & de ipso summo mi¬
sericordiȩ culmine dicere maluit Nam est
adhuc qđ faciat qui non implet istã magni¬
tudinem precepti quȩ pertinet ad regnum
celorũ : ut non reddat tantũ. sed minus. ut uł
produobus pugnis: unum: aut proauulso ocu¬
lo : aurẽ prȩcidat: Hinc ascendens qui om¬
nino nihil rependerit. propinquat precepto
ch̃i nec tamen adhuc ibi est. Paruum enim
rependas mali : nisi & amplius sis paratu s ac¬
cipere y Qua propter non ait. ego dũ dicouo¬
bis non reddere malũ promalo. quã quã hoc
&iã magnũ preceptũ sit : Sed ait non resis¬
tere aduersus malũ : ut non solũ non repen¬
das quod tibi fuerit in rogatũ : sed etiã non re¬
sistas quominus aliud in rogetur : Hoc est e¬
nĩ qđ etiã consequenter exponit: Sed sĩquis
te percusserit indexteram maxillã tuã pre¬
be illi & alterã: Non enĩ ait : Siquis te percus¬

Expanded text:
intelligendos reliquit, et de ipso summo miintelligendos reliquit, et de ipso summo misericordiae culmine dicere maluit. Nam est adhuc quod faciat, qui non implet istam magnitudinem praecepti, quae pertinet ad regnum coelorum; ut non reddat tantum, sed minus, velut pro duobus pugnis unum, aut pro evulso oculo aurem praecidat. Hinc ascendens qui omnino nihil rependerit, propinquat praecepto Domini, nec tamen adhuc ibi est. Parum enim arependas mali, nisi etiam amplius sis paratus accipere. Quapropter non ait, Ego autem dico vobis, non reddere malum pro malo; quanquam hoc etiam magnum praeceptum sit: sed ait, non resistere adversus malum; ut non solum non rependas quod tibi fuerit irrogatum, sed etiam non resistas quo minus aliud irrogetur. Hoc est enim quod etiam consequenter exponit: Sed si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram: non enim ait, Si quis te percus
Abbreviated transcription (Latin):
prominore malo reddat᷑ : Et hoc qđ
dñs perficiendis discipulis dicit : Ne promalo
ullum malũ reddatur mediũ quendã locum
tenet. ut tantum reddatur quantũ acceptũ ẽ
perquod a sũma discordia ad sũmã concor¬
diã. pro tẽporũ distributione transitus fac¬
tus est: Quis quis ergo malũ infert pri¬
or studio ledendi & nocendi: uide quan¬
tũ distat ab eo quinec lesus rependit:
Quis quis ergo prior male fecit. sed tam̃
lesus rependit grauiur uł uoluntate. ł
facto recessit aliquantũ a sum mami¬
quitate : & processit ad sũmã iustitiã
& tamen non dũ tenet qđ lex quȩ ꝑ
moysen data ẽ imperauit: Quiergotan¬
tum reddit quantũ accipit ia donat ali¬
quid: Nonenim tantã poenã meretur no¬
cens: quantem ille qui abeo lesus est in¬
nocens passus. hanc ergo inchoatam
non seuerã sed misericordem iustitiã ille
perfecit: quilegem uenit implere non sol¬
uere : Duos ergo adhuc gradus quinter s̃.

Expanded text:
pro minore malo reddatur, et hoc quod pro minore malo reddatur, et hoc quod Dominus perficiendis discipulis dixit, ne pro malo ullum malum reddatur; medium quemdam locum tenet, ut tantum reddatur quantum acceptum est, per quod a summa discordia ad summam concordiam pro temporum distributione transitus factus est. Quisquis ergo malum infert prior studio laedendi et nocendi, vide quantum distet ab eo qui nec laesus rependit. Quisquis autem nulli prior male fecit, sed tamen laesus rependit gravius, vel voluntate vel facto, recessit aliquantum a summa iniquitate, et processit ad summam justitiam, et tamen nondum tenet quod lex quae per Moysen data est imperavit. Qui ergo tantum reddit quantum accepit, jam donat aliquid: non enim tantam poenam meretur nocens, quantam ille qui ab eo laesus innocens passus est. Hanc ergo inchoatam, non severam, sed misericordem justitiam ille perficit, qui legem venit implere, non solvere. Duos ergo adhuc gradus qui intersunt,
Abbreviated transcription (Latin):
iudicio contendere & tanicã tuã tollere. di i¬
mitte illi & palliũ. Et qui te angariauerit is¬
mille passus. uade cum illo aliaduo. Omni¬
ss enĩ petenti tedã. & qui uoluerit ate mutuari
neauersatus fueris.: Fariseorum iustitia mi¬
nor est non excedere inuindicte modum. ne
plus rependat quisque quã accipit: & ma¬
gnus hic gradus est: Nemo enim facile in¬
uenitur qui pugno accepto: pugnum red¬
dere uelit. & uno conuiciante uerbo audito.
unum. et quod tantundẽ ualeat referre
contentus sit: Sed siue ira perturbatus in mo¬
deratius uidicat. siue quia iustum putat
eũ quilesit prior grauius ledi quam lesus est
qui non leserat .: Talem animũ magna ex
pecrte refrenauit lex inqua scriptum ẽ:
Oculum pro oculo &dentem prodente:
Quibus nominib significatur modus ut
in turiam uindictanon transeat: Ethȩc est pa¬
cis inchoatio: Perfecta aũ pax est. talẽ pe¬
nitus nolle uindictã: Interillud ergo pri¬
mũ q̃d preter legẽ ẽ . ut mans malum

Expanded text:
tunicam tuam tollere, remitte illi et vestimentum; et qui te angariaverit mille passus, vade cum illo alia duo. Omni petenti te da, et qui voluerit a te mutuari, ne aversatus fueris. Pharisaeorum justitia minor est non excedere in vindicta modum, ne plus rependat quisque quam accepit: et magnus hic gradus est. Nemo enim facile invenitur qui pugno accepto pugnum reddere velit; et uno a conviciante verbo audito, unum et quod tantumdem valeat referre contentus sit: sed sive ira perturbatus immoderatius vindicat; sive quia justum putat, eum qui laesit prior gravius laedi, quam laesus est qui non laeserat. Talem animum magna ex parte refrenavit lex, in qua scriptum est, Oculum pro oculo, et dentem pro dente: quibus nominibus significatur modus, ut injuriam vindicta non transeat. Et haec est pacis inchoatio: perfecta autem pax est, talem penitus nolle vindictam. 57. Inter illud ergo primum quod praeter legem est ut majus malum
Abbreviated transcription (Latin):
timare quod uelit non enim dediuinis aucto¬
ritatibus de promta historia est: Sed ta¬
men narrato facto nonita respuit hoc sen¬
sus humantis : quod in illa muliere uiro iu¬
bente commissum est. quem ad modum
antea. cum sine ullo exemplo res ipsa po¬
neretur horruimus. Sed in hoc euangelii
capitulo nihil fortius considerandum est quã
tantum malum eẽ fornicationis. ut cum tanto
uinculo sibi coniugia constringantur. hȩc una
causa solutionis excepta sit: Quȩ sit autem¬
I fornicatio iam tractatum est Iterum inquit¬

Expanded text:
timare quod velit: non enim de divinis auctotimare quod velit: non enim de divinis auctoritatibus deprompta historia est: sed tamen narrato facto, non ita respuit hoc sensus humanus, quod in illa muliere viro jubente commissum est, quemadmodum antea, cum sine ullo exemplo res ipsa poneretur, horruimus. Sed in hoc Evangelii capitulo nihil fortius considerandum est, quam tantum malum esse fornicationis, ut cum tanto vinculo sibi conjugia constringantur, haec una causa solutionis excepta sit: quae sit autem fornicatio, jam tractatum est. CAPUT XVI
Abbreviated transcription (Latin):
imperauit : Nullo modo iudicans adulterium
eẽ concubitum : quod & libido nulla & magna
mariti caritas se iubente & uolente flagitare.
Uenit mulier aduillã illius diuitis. fecit q̃d
uoluit inpudicus. sed illa corpus nisi marito
dedit non concubare ut solet. sed uiuere cupi¬
enti. accepit aurũ: Sed ille quidedit. frade
sub traxit quod dederat. & supposuit simile.
ligamentum cum terra: Quod ubimulier
iam domui suae posita inuenit: prosiliuit
in publicum. eadem mariti caritate clama¬
tura quod fecerat quae facere coacta est: in¬
terpellat praefectum: fatetur omnia: qua
fraudem parra eẽt ostendit. ⁊ Tum uero prȩ¬
fectus primo sibi reus: quod suis minir adid
uentum eet pronuntiat : tamquam in aliam
sententiam diceret. de acindini bonis. auri
libram fisco inferendam ⁊ Illam uero muli¬
erem dominam ineam terram unde proau¬
ro terram ac cepisset inducie Nihil hic ina¬
li quam partem disputo. liceat cuiq es¬

Expanded text:
imperavit, nullo modo judicans adulterinum imperavit, nullo modo judicans adulterinum esse concubitum, quod et libido nulla et magna mariti charitas se jubente et volente flagitaret. Venit mulier ad villam illius divitis, fecit quod voluit impudicus: sed illa corpus nonnisi marito dedit, non concumbere, ut solet, sed vivere cupienti. Accepit aurum: sed ille qui dedit, fraude subtraxit quod dederat, et supposuit simile ligamentum cum terra. Quod ubi mulier jam domi suae posita invenit, prosiluit in publicum eadem mariti charitate clamatura quod fecerat, qua facere coacta est: interpellat praefectum, fatetur omnia, quam fraudem passa esset ostendit. Tum vero praefectus primo se reum, quod suis minis ad id ventum esset, pronuntiat, tanquam in alium sententiam dicens, de Acyndini bonis auri libram fisco inferendam; illam vero mulierem dominam in eam terram, unde pro auro terram accepisset, induci. Nihil hinc in aliquam partem disputo; liceat cuique aes
Abbreviated transcription (Latin):
q: in istis potestatibus periculosum est
quibus quod lib& lic& aut potius putat᷑
licere : comminatus est iurans & uehe¬
menter ad firmans: quod ncerto die quẽ
constituerat memoratum aurum non ex¬
soluerit. occideretur: Itaq cum ille tene¬
retur inmani custodia. nec se possit debito
illo ex pedire: dies metuendus inminere & pro¬
pinquare coepit: Et forte habebat uxorẽ
pulcherrimam sed nullius pecuniȩ qua subue¬
nire possit uiro: Cuius mulieris pulcritudine
cum quidã diues eẽt accensus. & cognouis set
maritum eius in illo discrimine constitutũ:
misit ad eam pollicens prouna nocte siei misce¬
ri uellet: se auri libramdaturum: Tum illa
quȩ sciret nonse habere suicorporis potestatẽ
sed uirũ suum: pertulit ad eum dicens: Paratã
se ẽẽ promarito id facere sitamen ipse coniu¬
galis corporis dominus cui tota illa castitas
deberetur : tamquam dere sua prouita sua
uellet id fieri Egit ille gratias. & ut id fieret

Expanded text:
que in istis potestatibus periculosum est, que in istis potestatibus periculosum est, quibus quodlibet licet, aut potius putatur licere, comminatus est jurans et vehementer affirmans, quod si certo die quem constituerat, memoratum aurum non exsolveret, occideretur. Itaque cum ille teneretur immani custodia, nec se posset debito illo expedire, dies metuendus imminere et propinquare coepit. Et forte habebat uxorem pulcherrimam, sed nullius pecuniae qua subveniret viro: cujus mulieris pulchritudine cum quidam dives esset accensus, et cognovisset maritum ejus in illo discrimine constitutum, misit ad eam pollicens pro una nocte, si ei misceri vellet, se auri libram daturum. Tum illa quae se sciret non habere sui corporis potestatem, sed virum suum, pertulit ad eum dicens paratam se esse pro marito id facere, si tamen ipse conjugalis corporis dominus, cui tota illa castitas deberetur, tanquam de re sua pro vita sua vellet id fieri. Egit ille gratias, et ut id fieret
Abbreviated transcription (Latin):
pensationis diuinȩ prouidentiȩ. quȩ huma¬
no generi ordinatissime subuenit: Non aũ
adui uendi regulas usurpandas: sed tam̃
utrum que ait a postolus: Mulier non ha¬
b& potestatem suicorporis seduir: Simi¬
liter &uir non hab& potestatem suicor¬
poris sed mulier: Possit intantum uale¬
re ut permittente uxore quȩ maritalis
corporis potestatem hab& ut possit uir cum
altera quȩ nec aliena uxorsit nec auiro dis¬
iuncta concumbere. sed nonita est ȩstimam¬
dum ne hoc &iam femina uiro permitten¬
te facere posse uideatur: quod omnium
sensus excludit.: Quamquam non nullȩ
causȩ possint existere ubi & uxor mariti
consensu pro ipso marito hoc facere debe¬
re uideatur: Sicut antiochiȩ factum eẽ
perhibetur. ante quinquaginta ferme an¬
nos constant temporibus : Nam ac indinus
tunc prȩfectus qui &iam consul fuit : cum
quendam librȩ auri debitorem fisci exi¬
geret nescio unde commotus quod plerũ¬

Expanded text:
pensationis divinae providentiae, quae humapensationis divinae providentiae, quae humano generi ordinatissime subvenit; non autem ad vivendi regulas usurpandas. Sed tamen utrum quod ait Apostolus, Mulier non habet potestatem sui corporis, sed vir; similiter et vir non habet potestatem sui corporis, sed mulier; possit in tantum valere, ut permittente uxore, quae maritalis corporis potestatem habet, possit vir cum altera, quae nec aliena uxor sit, nec a viro disjuncta, concumbere: sed non ita est existimandum, ne hoc etiam femina, viro permittente, facere posse videatur, quod omnium sensus excludit. 50. Quanquam nonnullae causae possint existere, ubi et uxor, mariti consensu, pro ipso marito hoc facere debere videatur: sicut Antiochiae factum esse perhibetur ante quinquaginta ferme annos, Constantii temporibus. Nam Acyndinus tunc praefectus, qui etiam consul fuit, cum quemdam librae auri debitorem fisci exigeret, nescio unde commotus, quod plerum
Abbreviated transcription (Latin):
secundum dñi sententiam : Sedutrum &
ipra .tali crimine teneatur incertum est.
Quam uis multominus inueniri possit
quo modo cumuir & mulier pari consen¬
su sibi misceantur : unus eorum moechatus
sit & non sit alter : hic acciclit quia si moe¬
chatur illeducendo eam quȩ soluta est
auiro : quamquam non dimiserit sed dimis¬
sa sit : ipsa eum facit moechari: quod nihil o¬
minus dñsuetat : Ex quo intellegitur siuedi¬
missa fuerit: sidimiserit oportere illam ma¬
nere innuptam aut uiro reconciliari: Rur¬
sum queritur utrum siuxoris permissu si¬
ue sterilis siue quȩ concubitum patinonuult.
adhibuerit sibi alteram uir: non alienam neq
a uiro se iunctam possit eẽ sine criminefor¬
nicationis : Et in historia quidem ueteris
testamenti inuenitur exemplum: sed nunc
prȩcepta maiora sunt inquȩ per illumgra¬
dum generatio humana peruenit. Trac¬
tanda illa sunt addis tinguendas aetatis dir¬

Expanded text:
secundum Domini sententiam, sed utrum et secundum Domini sententiam, sed utrum et ipsa tali crimine teneatur, incertum est. Quamvis multo minus inveniri possit quomodo cum vir et mulier pari consensu sibi misceantur, unus eorum moechus sit, et non sit alter. Huc accedit, quia si moechatur ille ducendo eam quae soluta est a viro, quanquam non dimiserit, sed dimissa sit, ipsa eum facit moechari, quod nihilominus Dominus vetat. Ex quo colligitur, sive dimissa fuerit, sive dimiserit, oportere illam manere innuptam, aut viro reconciliari. 49. Rursum quaeritur utrum si uxoris permissu, sive sterilis, sive quae concubitum pati non vult, adhibuerit sibi alteram vir, non alienam, neque a viro sejunctam, possit esse sine crimine fornicationis? Et in historia quidem Veteris Testamenti invenitur exemplum; sed nunc praecepta majora sunt, in quae per illum gradum generatio humana pervenit: tractanda illa sunt ad distinguendas aetates dis
Abbreviated transcription (Latin):
mittit: non tantum illius sed&
suȩ: Illius. quia fornicatur sug
ne fornicetur: Nihil autem iniqui¬
us quam fornicationis causa dimit¬
tere uxorem si&ipse conuincitur
Fornicari occurrit enim illud : In
quo enim al terum iudicas. ge ipsũ
condemnas eadem enim agir qui iu¬
dicas: Qua propaer quis quis forni¬
cationis caura uult abicere uxorem :
prior deb& eẽ afornicatione purga¬
tus: quod similiter &iam defemi¬
na dixerim : Quod autem dicit. quis¬
quis solutam a uiro duxerit mochatur :
Queri potest ut rumꝰ quomodo moechatur
ille quiducit sic & illaquam ducit. Iube¬
tur enim & illamanere innupta aut
uiro reconciliari: Sed si discesserit in¬
item inter est : ut rum dimittat andimit¬
tatur: Sienim ipsa uirum dimiserit & al¬
terinupserit. uidetur cupiditate mutan¬
di coniugii uirum priorem eliquisse:
quȩ sine dubio adulterina cogitatio ẽ :
Sienim dimit tatur auiro cum quo eẽ cupi¬
ebat . mochatur quidem qui eam duxerit

Expanded text:
mittit, non tantum illius, sed et mittit, non tantum illius, sed et suae: illius, quia fornicatur; suae, ne fornicetur. Nihil autem iniquius, quam fornicationis causa dimittere uxorem, si et ipse convincitur fornicari. Occurrit enim illud, In quo enim alterum judicas, temetipsum condemnas: eadem enim agis quae judicas . Quapropter, quisquis fornicationis causa vult abjicere uxorem, prior debet esse a fornicatione purgatus: quod similiter etiam de femina dixerim. 48. Quod autem dicit, Quisquis solutam a viro duxerit, moechatur; quaeri potest utrum quomodo moechatur ille qui ducit, sic et illa quam ducit. Jubetur enim et illa manere innupta, aut viro reconciliari: sed si discesserit, intem interest utrum dimittat, an dimittatur. Si enim ipsa virum dimiserit, et alteri nupserit; videtur cupiditate mutandi conjugii virum priorem reliquisse, quae sine dubio adulterina cogitatio est. Si autem dimittatur a viro, cum quo esse cupiebat; moechatur quidem qui eam duxerit,
Abbreviated transcription (Latin):
ergo iam quam lib& in licitam con¬
cupiscentiam potest recte aforni¬
cationis genere separare : siaua¬
ritia fornicatio est. Ex quo intel
legitur propaer in licitas concu¬
piscentias non tantum quȩ instu¬
pris cum alienis uiris aut feminis
commitauntur: sed omninoquas¬
lib& quȩ animum corpore male
utenaem alege dĩ aberrare faci¬
unt & permatiose turpiaerque
corrumpunt : possit sine crimi¬
ne & uir uxorem dimit tere &
uxor uirum. quia exceptam facit
dni causam fornicationis Qua
fornicationem sicut supra com¬
me moractum est: generalem &
uniuer salem inxellegere cogi¬
mur : Cum autem ait excepta cau¬
sa fornicationis non dixit cuius
ipsorum uiri. anfeminȩ : Non enim tan¬
tum fornicantem uxorem dimitte¬
re conceditur : sed quisquis eam quoq:
uxorem dimitait aqua ipse cogitur
fornicari: caura formaionis utique
dimittit: Uelut si aliquem cogat
uxor sacrificare idolis: Qui talem
dimitait. causa fornicationis di¬

Expanded text:
ergo jam quamlibet illicitam conergo jam quamlibet illicitam concupiscentiam potest recte a fornicationis genere separare, si avaritia forniligitur, quod propter illicitas concupiscentias non tantum quae in stupris cum alienis viris aut feminis committuntur, sed omnino quaslibet, quae animam corpore male utentem a lege Dei aberrare faciunt, et perniciose turpiterque corrumpunt, possit sine crimine et vir uxorem dimittere, et uxor virum; quia exceptam facit Dominus causam fornicationis, quam fornicationem, sicut supra consideratum est, generalem et universalem intelligere cogimur. 47. Cum autem ait, excepta causa fornicationis; non dixit cujus ipsorum, viri, an feminae. Non enim tantum fornicantem uxorem dimittere conceditur, sed quisquis eam quoque uxorem dimittit, a qua ipse cogitur fornicari, causa fornicationis utique dimittit. Velut si aliquem cogat uxor sacrificare idolis, qui talem dimittit, causa fornicationis di
Abbreviated transcription (Latin):
sit fieri fidelis: Sc̃ĩ ficatus est enim
inquit uir infidelis muxore fideli
& scĩficata est mulier infidelism
fratre fideli: Credo iam prouene¬
rat ut non nullȩ seminȩ peruiros
fideles. & uiri per uxores fideles in
fidem uenirent: Et quam uis non
dicens nomina exem plis tamen ex¬
ortatus est ad confirmandum con¬
silium suum: De inde sequitur. Ali¬
oquin filii uestri inmundi essent .
nunc autem scĩ sunt: Iamenim e¬
rant paruuli xp̃i ani qui siue aucto¬
re uno exparentibus: siue utroque
consentientes. scĩ ficatierant: Quod
non fieret siuno credente dissoci¬
aretur coniugium : & non tollere¬
tur infidelitas coniugis usque ad
oportuntatem credendi Hoc ẽ
ergo consilium eius cuicredo dic¬
tum esse: siquid super ero gaueris:
rediens reddam tibi : Porro infi¬
delitas. fornicatio est. & idolatri¬
a. in fidelitas: & auaritia ido la¬
tria: Non est dubitandum: & a¬
uariti am fornicationem eẽ: Quis

Expanded text:
sit fieri fidelis. Sanctificatus est enim, sit fieri fidelis. Sanctificatus est enim, inquit, vir infidelis in uxore; et sanctificata est mulier infidelis in fratre. Credo, jam provenerat ut nonnullae feminae per viros fideles, et viri per uxores fideles in fidem venirent; et quamvis non dicens nomina, exemplis tamen hortatus est, ad confirmandum consilium suum. Deinde sequitur: Alioquin filii vestri immundi essent; nunc autem sancti sunt . Jam enim erant parvuli christiani, qui sive auctore uno ex parentibus, sive utroque consentiente sanctificati erant: quod non fieret, nisi uno credente dissociaretur conjugium, et non toleraretur infidelitas conjugis usque ad opportunitatem credendi. Hoc est ergo consilium ejus, cui credo dictum esse, Si quid supererogaveris, rediens reddam tibi . 46. Porro si infidelitas fornicatio est, et idololatria infidelitas, et avaritia idololatria, non est dubitandum et avaritiam fornicationem esse. Quis
Abbreviated transcription (Latin):
go non nubere: sed sinupser it
consilium quidem non tene¬
bit : sed contra praeceptum non
faciet: Ignoscitur cum dicitur.
hoc autem dico secundum ueniam
non secundum imperium: Qua ꝓp¬
ter silic& ut dimit.tatur conix
infidelis quam uis meliussit non
dimit tere & tamennonlic& se¬
cundum prȩceptum dñi ut dimit¬
tatur con uix nisicausa fornicati¬
onis: fornicatio est etiam ipsa infide¬
litas: Quid enim tudicis aposto le:
cer te ut uir fidelis consentientem
secum habitare mulierem infidelẽ:
non dimittat: Ita in quit cum ergo
hoc & dñs praecipiat nedimit.tat uir
uxorem nisi causa fornicationis qua¬
re hic dicis: ego dico non dñs: Quia scili¬
cet idolatria quam scilic& secuntur
infideles & que lib& noxia superstiti¬
o. fornicatio est : Dñs autem permi¬
sit causa fornicationis uxorem di¬
mitti: sed quia permisit. non iussit
De dit locum apostolo monendi.
ut qui uoluerit non dimittat uxo¬
rem infidelem: quo sic for tasse pos¬

Expanded text:
go non nubere; sed si nupserit, go non nubere; sed si nupserit, consilium quidem non tenebit, sed contra praeceptum non faciet. Ignoscitur cum dicitur, Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium. Quapropter, si licet ut dimittatur conjux infidelis, quamvis melius sit non dimittere, et tamen non licet secundum praeceptum Domini ut dimittatur conjux nisi causa fornicationis, fornicatio est etiam ipsa infidelitas. 45. Quid enim tu dicis, Apostole? Certe ut vir fidelis consentientem secum habitare mulierem infidelem non dimittat. Ita, inquit. Cum ergo hoc et Dominus praecipiat, ne dimittat vir uxorem, nisi causa fornicationis, quare hic dicis, Ego dico, non Dominus? Quia scilicet idololatria quam sequuntur infideles, et quaelibet noxia superstitio, fornicatio est. Dominus autem permisit causa fornicationis uxorem dimitti: sed quia permisit, non jussit, dedit locum Apostolo monendi, ut qui voluerit non dimittat uxorem infidelem, quo sic fortasse pos
Abbreviated transcription (Latin):
infidelem & hec consentit habi¬
tare cum illo non dimittat illam:
Et siqua mulier habet uirumm
fidelem & hic consentit habitare
cum illa non dimittat uirum:¬
Siergo non prȩcepit expersona
dñi sed ex sua per sona monetita
est hoc bonum ut siquis alit̃
fecerit non sit praeceptitrans¬
gressor: sicut de uirginibus
paulo post dicit praeceptum dñi
se non habere. consilium autem
dare atque laudare uir ginita¬
tem: ut arripiat quȩ uoluerit :
non tamen ut sinon fecerit
contra prȩceptum fecisse iu¬
dicetur: Ali ut enim est quod
iubetur. aliut quod monetur aliut qđ
ignoscitur : Iube tur mulier auiro
non discedere. quod sire cesserit ma¬
nere innuptam. aut uirore concili¬
ari. aliter autem non lic& facere:
Monetur autem uir fidelis si habet
uxorem infidelem consentientem se¬
cum habitare: non eam dimittere:
licet ergo & dimit tere quia non est
prȩceptum dñi nedimittat: sed con¬
silium a postoli: Sicut monetururr¬

Expanded text:
infidelem et haec consentit sentit habiinfidelem et haec consentit sentit habitare cum illo, non dimittat illam; et qua mulier habet uirum infidelem et hic consentit habitare cum illa, non dimittat uirumSi ergo non praecipit ex Domini persona, sed ex sua persona monet, ita est hoc bonum, ut si quis aliter fecerit, non sit praecepti transgressor: sicut de virginibus paulo post dicit, praeceptum Domini se non habere, consilium autem dare; atque ita laudat virginitatem, ut arripiat eam qui voluerit, non tamen ut si non fecerit, contra praeceptum fecisse judicetur. Aliud enim est quod jubetur, aliud quod monetur, aliud quod ignoscitur. Jubetur mulier a viro non discedere; quod si discesserit, manere innuptam aut viro suo reconciliari: aliter ergo non licet facere. Monetur autem vir fidelis, si habet uxorem infidelem consentientem secum habitare, non eam dimittere: licet ergo et dimittere; quia non est praeceptum Domini, ne dimittat, sed consilium Apostoli: sicut monetur vir
Abbreviated transcription (Latin):
mulier : Si ergo similis forma est
non opor t& in tellegi licere mulieri
uirum dimitere : nisi causa fornica¬
tionis sicut & uiro: Considerandum est
itaq qua tenus fornicationem in¬
tellegere debeamus : & consulen¬
dus ut coeperamus a pos tolus: Se¬
quitur enim & dicit: c&erisautẽ
ego dico non dñs: hic primo ui¬
dendum est quibus ceteris: Dice¬
bat enim superius ex dñi persona
his quisunt in coniugio: nunc ue¬
ro exsua persona ceterirdicit:
ergo fortasse his qui sunt in con¬
iugio sed non hoc sequitur: i ta
enim subiungit : Siquis frager
habet uxorem infidelem & hȩc
consentit habi tare cum illo
non dimittat illam: Ergo & iã
nunc his dicit qui sun mneoniu¬
gio: quid sibi ergo uult quodant
ceteris. nisi quid superius eis lo¬
que batur. qui sic copulatierant
ut pariter infide xp̃i eenteceter is uero
nunc dicit: idest eis qui sic copulatisunt
ut non ambo fidelessint: Sed quid
eis dicit: siquis fra ter habet uxorẽ¬

Expanded text:
mulier; si ergo similis forma est, mulier; si ergo similis forma est, non oportet intelligi licere mulieri virum dimittere, nisi causa fornicationis, sicut et viro. 44. Considerandum est itaque quatenus fornicationem intelligere debeamus, et consulendus, ut coeperamus, Apostolus. Sequitur enim et dicit, Caeteris autem ego dico, non Dominus. Hic primo videndum est quibus caeteris; dicebat enim superius ex Domini persona iis qui sunt in conjugio, nunc vero ex sua persona caeteris dicit: ergo fortasse iis qui non sunt in conjugio: sed non hoc sequitur. Ita enim subjungit: Si quis frater habet uxorem infidelem, et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam. Ergo etiam nunc iis dicit qui sunt in conjugio. Quid sibi ergo vult quod ait, caeteris: nisi quia superius eis loquebatur, qui sic copulati erant, ut pariter in fide Christi essent; caeteris vero nunc dicit, id est eis qui sic copulati sunt, ut non ambo fideles sint? Sed quid eis dicit? Si
Abbreviated transcription (Latin):
cationis quod dñs permittit. Nisi
quia similem formam uult ingel¬
legi ut sidimiserit quod causa for¬
nicationis permiatitur. maneat
sine uxore. autreconciliegur ux¬
ori. Non enim male re conciliare¬
tur uir illi mulieri quam cum lapi¬
dare nemo aususeẽt. Dicit eidñs
Vade & uide de inceps ne pecces:
Quia & qui dicit non lic& dimittere ux¬
orem nisicausa fornicationis: cogitre¬
tineri uxorem. si causa forncatio¬
nis non fuerit: Si autem fuerit non
cogit dimiatere : sed permiatit si¬
cut dicitur: Non liceat mulierinu¬
bere alteri uiro nisiuiro mortu
o: Si ante uiri mortem nupserit.
rea est : si post uirimortem non
nupserit: non ẽ rea :Non enim ius¬
sa est nubere sed permisra: Si enm
par forma est inisto iure coniugiun¬
ter uirum & mulierem usque adeo
ut non tantum de femina idem
a postolus dixerit: Mulier non
hab& poresta tem sui corporis sed
uir : sed &iam de illo non tacuerit
dicens: Similiter &uir sui corpo¬

Expanded text:
cationis, quod Dominus permittit; nisi cationis, quod Dominus permittit; nisi quia similem formam vult intelligi, ut si dimiserit quod causa fornicationis permittitur, maneat sine uxore, aut reconcilietur uxori? Non enim male reconciliaretur vir illi mulieri, quam cum lapidare nemo ausus esset, dixit ei Dominus: Vade, et vide deinceps ne pecces . Quia et qui dicit, Non licet dimittere uxorem, nisi causa fornicationis; cogit retinere uxorem, si causa fornicationis non fuerit; si autem fuerit, non cogit dimittere, sed permittit: sicut dicitur, Non liceat mulieri nubere alteri, nisi mortuo viro; si ante viri mortem nupserit, rea est: si post viri mortem non nupserit, non est rea; non enim jussa est nubere, sed permissa. Si ergo par forma est in isto jure conjugii inter virum et mulierem, usque adeo ut non tantum de femina, idem Apostolus dixerit, Mulier non habet potestatem sui corporis, sed vir; sed etiam de illo non tacuerit dicens, Similiter et vir sui corpo
Abbreviated transcription (Latin):
cum se pronobis moriturum esse ꝓ
quȩ stio cum dñs causa formcatio¬
nis permittat dimit ti uxorem:
Qua tenus hoc loco in tellegenda
sit fornicatio utrum quo usque
incellegunt omnes. idest ut eam
fornicationem credamus dictã
quae in saupris committitur: an
quem ad modum scripturȩ solent
fornicationem uocare sicut supra
dictum est: Omnem inlicitam
corruptionem sicut est idolatria
uel auaritia ex eo iam omnis trani¬
gressio legis propger inliti tam con¬
cupiscentiam : Sed consulamus a pos¬
tolum ne quid temere dicamus: his qui sunt
in coniugio inquit precipio nonego sed
dñs uxorem auiro non discedere: quod
si discesserit manere innupaam : aut uiro
suo reconciliari pocesa enim fieriut
discedat eacaura quadñs permisit:
Aut si feminȩ licet uirum dimitte¬
re &iam pretercausam fornicatio¬
nis. & non lic& uiro quid responde¬
bimus de hoc: quod dixit posterius:
& uir uxorem : ne dimittat : Quare
non addi dit excepta caura forni¬

Expanded text:
cum se pro nobis moriturum esse prcum se pro nobis moriturum esse prquaestio, cum Dominus causa fornicationis permittat dimitti uxorem, quatenus hoc loco intelligenda sit fornicatio: utrum quousque intelligunt omnes, id est, ut eam fornicationem credamus dictam quae in stupris committitur; an quemadmodum Scripturae solent fornicationem vocare, sicut supra dictum est, omnem illicitam corruptionem, sicut est idololatria vel avaritia, et ex eo jam omnis transgressio legis propter illicitam concupiscentiam. Sed consulamus Apostolum, ne aliquid temere dicamus: His qui sunt in conjugio, inquit, praecipio, non ego, sed Dominus, uxorem a viro non discedere; quod si discesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari. Potest enim fieri ut discedat ea causa qua Dominus permittit. Aut si feminae licet virum dimittere etiam praeter causam fornicationis, et non licet viro; quid respondebimus de hoc quod dixit posterius, Et vir uxorem ne dimittat? Quare non addidit, excepta causa forni
Abbreviated transcription (Latin):
ue filiorum propagationem. q̃d ia non nul¬
lo gradũ potest eẽ laudabile: siue frater¬
nam societatem sine ulla corporum
cõmixtione: Habens uxorem ⁊am¬
quam non habens. quod ẽ in coniu¬
gio xp̃i anorum excellentissimum
atq sublime: ut tamen oderit mnea
omnes temporales necessit ates &
diligat spem sempiternae beatitu¬
dinis: Ode mus enim sine dubio q̃đ
certe ut aliquando non sit optamus.
sicut istam ipsam prȩsentis . tempo¬
ris uigtam : Quam gemporale  siñ
o dissemus non de sideraremus fu¬
turam quȩ non est tempori ob¬
noxia: Prohac enim uita posita
est anima: de qua ibi dictum est :
Qui non oderit insuper & animã
suam non pocest meus eẽ liscipulus:
huic namq uitȩ cib est necessari¬
us iste corruptibilis: de quo ipse dñs dicit:
Vonne anima plus est quam esca idest
hȩc uita cuinecessaria est esca: et quod
dicit: ut animam suam ponat pro
ouibus suis: hanc utiq uitam dicit:

Expanded text:
ve filiorum propagationem, quod jam nonnulve filiorum propagationem, quod jam nonnullo gradu potest esse laudabile; sive fraternam societatem, sine ulla corporum commixtione, habens uxorem tanquam non habens, quod est in conjugio Christianorum excellentissimum atque sublime: ut tamen oderit in ea nomen temporalis necessitatis, et diligat spem sempiternae beatitudinis. Odimus enim sine dubio, quod certe ut aliquando non sit optamus, sicut istam ipsam praesentis saeculi vitam, quam temporalem si non odissemus, non desideraremus futuram, quae non est tempori obnoxia. Pro hac enim vita posita est anima, de qua ibi dictum est, Qui non oderit insuper et animam suam, non potest esse meus discipulus . Huic namque vitae cibus est necessarius iste corruptibilis, de quo ipse Dominus dicit, Nonne anima plus est quam esca ? id est, haec vita cui necessaria est esca. Et quod dicit, ut animam suam ponat pro ovibus suis ; hanc utique vitam dicit,