comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Deinde assumpsisse non autem iustusz. Qnoitem con¬
cesso intulisse conclusionem: non est gͥ bomis. Que tu¬
et si uera sunt ommia: non est tamen uera regla conclu¬
sionis. Non em sicuti ablato consequenti aufercur
necessario quod precedit: ita eciam ablato precedenti
aufertur necessario quod consequitur. Quia uerum
est cum dicinus. si orator est: homo est. Ex qua ꝓposi¬
tione si assumannus non est autem orator non erit C¬
sequens cum intuleris. non est g homo. Quaꝓpter. als
est nosse reglas connexionũ: aliud sententiarũ ueritate.
Ii ill̃is dicitur quid sit consequens. quid repugnans:
quid non consequens. Consequens est si orator est cho
est. inconsequens est si homo est:orator est: respuer
sententie non earum connexio considerata est: tes be¬
ris certieq sententiis cum incerta uera coniexione
iunguntur. etiam ip̃a certe fiant necesse est. Quida

Expanded text:
deinde assumsisse: "non est autem iustus"; quo item condeinde assumsisse: "non est autem iustus"; quo item concesso intulisse conclusionem: "non est igitur bonus". quae tametsi uera sint omnia, non est tamen uera regula conclusionis. non enim, sicut ablato consequenti aufertur necessario quod praecedit, ita etiam ablato praecedenti aufertur necessario quod sequitur. quia uerum est, cum dicimus: nai orator est, homo est", ex qua propositione si assumamus: "non est autem orator": non erit consequens, cum intuleris: "non est igitur homo". Quapropter aliud est nosse regulas conexionum, aliud sententiarum ueritatem. in illis discitur quid sit consequens, quid non consequens, quid repugnaquid non consequens, quid repugnans. Consequens est, Si orator est, homo est: inconsequens, Si homo est, orator est: repugnans: sententiae, non earum connexio consideranda est: sed veris certisque sententiis cum incertae vera connexione junguntur, etiam ipsae certae fiant necesse est. Quidam
Abbreviated transcription (Latin):
Sedihe foco de uesur uettione cum a geretli et ueg̃sa co¬
nexionis uera est: et ip̃a in conclusione sencentiaitor
padio antem sententiis coniexionis deritas est a storã
faciam . aliquem concessisse. si animal est cocern odte
habet L Iot concesso tum probatu fuert dotem cotłea
non habere: qm confequenti ablato illud quod precedit
aufertur concluditur non esse ammal cocleam. que¬
sentencia falia est. Sed ex concesso falio uera conclusiois
conexio. ueritas itaq sententie per seip̃am ualet. Ueritaᷤ
autem cõnexionis. ex cius cum quo agitur opimone uel¬
concessione consistitIdeo autem ut supra diximus in¬
fertur uera cõnexione quod falsum est. ut eum cuius erro¬
uem corigere uolumꝰ peniteat sensisse precedentia quoꝵ
consequentia uidet esse respuenda. Iam hinc intelligẽ
facile est. sicut in falsis septentiis ueras: sic in ueris sentẽ¬
tne falsas conclusiones nonposse. fac em̃ aliquem propo¬
suisse. Si iustus est ille homo est: et esse concessum

Expanded text:
Sed in hoc loco de resurrectione cum ageretur, et regula connexionis vera est, et ipsa in conclusione sententia. In falsis autem sententiis, connexionis veritas est isto modo: faciamus aliquem concessisse, Si animal est cochlea, vocem habet; hoc concesso, cum probatum fuerit vocem cochleam non habere, quoniam consequenti ablato illud quod praecedit aufertur, concluditur non esse animal cochleam. Qusententia falsa est, sed ex concesso falso vera est conclusionis connexio. Veritas itaque sententiae per seipsam valet; veritas autem connexionis ex ejus cum quo agitur, opiconcessione consistit. ideo autem, ut supra diximus, infertur uera conexione quod falsum est, ut eum cuius errorem corrigere uolumus paeniteat sensisse praecedentia, quorum consequentia uidet esse respuenda. iam hinc intellegere facile est sicut in falsis sententiis ueras, sic in ueris sententiis falsas conclusiones esse posse. fac enim aliquem proposuisse: "si iustus est ille, bonus est et esse concessum;
Abbreviated transcription (Latin):
ghostitur a doctis tales ues dicuntur. ut uerba qͥb
dicuntur non adicente adhibita: sed ipis ueb uelut
sponte subiuncta uideantur. Quasi sapiençiam de domo
sua id est pectore sapientis procedere intelligas: ⁊ tanꝙͣ
niseparabilem famulam etiam non uotatam sequi elo¬

Expanded text:
gnoscitur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus gnoscitur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus dicuntur, non a dicente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subjuncta videantur: quasi sapientiam de domo sua, id est, pectore sapientis procedere intelligas, et tanquam inseparabilem famulam etiam non vocatam sequi elo
Abbreviated transcription (Latin):
tali eloquentie mistenda fuerat. in qua proficere
noster intellectus non solum intentione ueru etia
excercitatione deberet. Possem quidem si uacaret ces
uirtutes et ommia ornamenta eloquencie de quibus
inflantur isti qui linguam suam moium actorum
lnigue non magnitudine sedumiore prepoñt oste¬
dexe in istorum łris sacris. quas nobis erudiendis et
ab hoc seculo prauo in beatum selm tranferendis ꝓ¬
iudencia diuina prouidit. Sed non ip̃a me plus qua qͥ
dici potest in elequentia delectant que sunt his uiris
cum oratoribus gentilium presi ne cõmunia Illud
magis admiror et scupeo ꝙ ista nra eloquentia ita
usi sunt per alteram quãdam eloquentiam suam ut
nec deesset eis nec emmeret in eis: qũi eam nec ii¬
probari ab illis nec ostentari oporteat. Quorum
alterum fieret si uitaretur. alterum putari posset
si facile agnosteretur. Et in quibus forte locis a¬

Expanded text:
tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere noster intellectus, non solum inventione, verum etiam exercitatione deberet. 10. Possem quidem, si vacaret, omnes virtutes et ornamenta eloquentiae, de quibus inflantur isti qui linguam suam nostrorum auctorum linguae, non magnitudine, sed tumore praeponunt, ostendere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc saeculo pravo in beatum saeculum transferendis, providentia divina providit. Sed non ipsa me plus quam dici potest in illa eloquentia delectant, quae sunt his viris cum oratoribus Gentilium poetisve communia: illud magis admiror et stupeo, quod ista nostra eloquentia ita usi sunt per alteram quamdam eloquentiam suam, ut nec deesset eis, nec emineret in eis: quia eam nec improbari ab illis, nec ostentari oportebat; quorum alterum fieret, si vitaretur; alterum putari posset, si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis a
Abbreviated transcription (Latin):
fecerunt sapientes tantum᷑ an eloquentes etiam mnicu¬
pandi sunc. Quequidem questio apud meipie o
apud cos qui metum quod dico sentiunt facillime pel¬
soluitur. Nam ubi eos intelligo non solum nichil
ei sapientius mͥ uideri potest. uerum etiam nichil elo
qͥd illi locuntur simul intelligere non eos aliter loqui
debuisse. Sicut eni est quedam cloquentia que ma¬
gis etatem iuuemilem decet. et est que semlem. nec ia
dicenda est cloquentia si persone  cogruit eloquentis ita
est quedam que uiros summa auitoritate dignissimos
plane ꝙ diuinos decet. Hac illi locuti sunt: net ipos
decet alia nec alios ĩpa.Ipis eni congruit: alios auce
quanto uidetur humilior. tanto altius non uentositate
sed soliditate transcendit. Ubi uero non eos intelligo.
minus quidem michi apparet illorum eloquentia: sed
eam non dubito esse talem qualis est ubi incelligo.
Ipsa quoq obscuritas diuinorũ salubrium ꝙ dictoꝵ

Expanded text:
fecerunt, sapientes tantummodo, an eloquentes etiam nuncufecerunt, sapientes tantummodo, an eloquentes etiam nuncupandi sint. Quae quidem quaestio apud meipsum, et apud eos qui mecum quod dico sentiunt, facillime solvitur. Nam ubi eos intelligo, non solum nihil eis sapientius, verum etiam nihil eloqquod illi loquuntur, simul intelligere non eos aliter loqui debuisse. Sicut est enim quaedam eloquentia quae magis aetatem juvenilem decet, est quae senilem; nec jam dicenda est eloquentia, si personae non congruat eloquentis: ita est quaedam, quae viros summa auctoritate dignissimos planeque divinos decet. Hac illi locuti sunt, nec ipsos decet alia, nec alios ipsa: ipsis enim congruit; alios autem, quanto videtur humilior, tanto altius non ventositate, sed soliditate transcendit. Ubi vero non eos intelligo, minus quidem mihi apparet eorum eloquentia, sed eam tamen non dubito esse talem, qualis est ubi intelligo. Ipsa quoque obscuritas divinorum salubriumque dictorum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙͣ magris artis rethorice uacare precipio: si tamen
hi qui leguntur et audiuntur non solum cloquenter
sed eciam sapienter dixisse nel dicere uerati p̃dicatoe
laudantur. Qui enim eloquenter dicunt suauiter:
qui sapienter salubriter audiunt᷑. Propt quod non
ait scriptura multitudo eloquentium. sed multitrdo
sapientium sanitas est orbis terrarum. Sicut aute
sepe fumenda sunc et amara salubria. nta semper
uitanda est pernciosa dulcedo. Sed salubri fuauita¬
te uel fuaui salubritate quid melius. Ouanto em
magis illic apetitur suauitas. tanto facilius salu
britas prodest. Sunc gͦ eccłiastici uiri qui diuina
eloquia non solum sapienter sed eloquenter etiam
traccauerunt quibus legendis magis non sufficit tp̃s ꝙͣ
quam deesse ip̃i studentibus et uatantibus possunt. hic
aliquis forsitan querit utrum auctores nri quorũ sc̾pta
diuinitus inspirata canonẽ nobis saluberrima aucte

Expanded text:
quam magistris artis rhetoricae vacare praecipio: si tamen quam magistris artis rhetoricae vacare praecipio: si tamen ii qui leguntur et audiuntur, non solum eloquenter, sed etiam sapienter dixisse vel dicere veraci praedicatione laudantur. Qui enim eloquenter dicunt, suaviter; qui sapienter, salubriter audiuntur. Propter quod non ait Scriptura, Multitudo eloquentium; sed, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum . Sicut autem saepe sumenda sunt et amara salubria, ita semper vitanda est perniciosa dulcedo. Sed salubri suavitate, vel suavi salubritate quid melius? Quanto enim magis illic appetitur suavitas, tanto fbritas prodest. Sunt ergo Ecclesiastici viri, qui divina eloquia non solum sapienter, sed eloquenter etiam tractaverunt: quibus legendis magis non sufficit tempus, quam deesse ipsi studentibus et vacantibus possunt. Hialiquis forsitan quaerit utrum auctores nostri, quorum scripta divinitus inspirata canonem nobis saluberrima auctoritate
Abbreviated transcription (Latin):
in seripturis sanccis magis minus ue proficit. Non
dico in eis mulcum legendis memorieq mandandis.
sed bene intelligendis et diligenter earum sensibus
indagandis. Sunt enim qui eas legunt et negligunt:
legunt ut teneant. negligunt ut intelligant
Quibus longe sine dubio preferendi sunt qui u̾ba
earum mimis tenent: et cor earum sui cordis oculis
uident. Sed utrisq ille melior qui et cum uolet eas
dicit: et sicut oportet intelligit. Huic ergo qui sapi¬
ent̾ deber dicere etiam quod non potest eloquenter.
uerba scripturaꝵ tenere maxime necessariu est.
Quanto enim se pauperiorem ceruit in suis. tato
eum oportet in istis esse diciorem: ut qͦd dixerit fuis uer
Probando enim delectat qui minus potest delectare
dicendo. Porro qui non solum sapienter ueru etiam
eloquenter iult dicere. qui profecto plus proderit. si
utruq potuerit ad legendos uel audiendos et excer¬
citatione imitandos eloquentes eum mitto libentius.

Expanded text:
in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in eis multum legendis memoriaeque mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet eas dicit, et sicut oportet intelligit. 8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse ditiorem; ut quod dixerit suis verProbando enim delectat, qui minus potest delectare dicendo. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius,
Abbreviated transcription (Latin):
dere. qui potest dispucare uel dicere sapienter.
etiam si non potest eloquenter. ut prosit audientibus
etiam si mins ꝙͣ am prodesset si et eloquenter possi
dicere. Qu uero affluit insipienti eloquentia. ta¬
to magis cauendus est. quanto magis abeo in his
que audire mutile est deleccatur auditor. et eu quem
diserte dicere andit etiam uere dicere existimiat. Hec
antem sententia nec illos fugit qui artem rethoritam
docendam putarut. ffassi sunt eni sapientiam sine e¬
loquentia parum prodee ciuitatibus: E loquentiam
uerr sine sapientia miniu obesse plerumq: prodesse
muiqua Si hoc ergo illi qui precepta eloquentie
cradiderunt in eisdem libris in quibus id egerunt ui¬
tãte instigante coacci sunt confiteri. neram hoc est
superna que a pre luminu descendit sapienciã nesci¬
entes. quanto magis nos non aliud sentire debemus.
qui huius sapiencie filii et ministri sumus: Sapient᷑
autem dicit homo tanto magis uel minus. quanto

Expanded text:
dere, qui pdere, qui petiamsi non potest eloquenter, ut prosit audientibus, etiamsi minus quam prodesset, si et eloquenter posset dicere. Qui vero affluit insipienti eloquentia, tanto magis cavendus est, quanto magis ab eo in iis quae audire inutile est, delectatur auditor, et eum quoniam diserte dicere audit, etiam vere dicere existimat. Haec autem sententia nec illos fugit, qui artem rhetoricam docendam putarunt: fassi sunt enim sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam . Si ergo hoc illi qui praecepta eloquentiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, veram, hoc est, supernam quae a Patre luminum descendit, sapientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sentire debemus, qui hujus sapientiae filii et ministri sumus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
quid expectare debeant intimare. Ubi autem beniuo¬
los. intentos. dociles aut inuemĩt aut ipẽ feterit. ceta
peragenda sunt sicut postulat causa. Si docendisine
qui audiunt narratione faciendum est: si tamen in¬
digeat᷑ ues de qua agitur innotescat. Ut autem que
dubia sunt certa fiant. documentis adhibitis uatioci¬
nandum est. Si uero qui audiunt mouendi sit
potius ꝙͣ docendi. ut in eo quod iam sciunt agendo
non torpeant. et rebus assensum quas ueras esse fa¬
tentur accomodent. maioribus dicendi uiribus opus
est. Ubi obseruationes et increpationes. concitatio¬
nes. et cohortationes et quecũq alia ualent ad como¬
uendos ammos sunt necessaria. Et h quidem cuc
ta que dixi fere omnes hommes in his que loquendo
agunt facere nõ quiestunt. Sed cum alii faciant ob¬
tuse. deformiter. frigide. alii acute. ornate. ueheme¬
ter. illum ad hoc opus unde aguinis iam oportet acce¬

Expanded text:
quid exspectare debeant intimare. Ubi autem benevoquid exspectare debeant intimare. Ubi autem benevolos, intentos, dociles aut invenerit, aut ipse fecerit, caetera peragenda sunt, sicut postulat causa. Si docendi sunt qui audiunt, narratione faciendum est, si tamen indigeat, ut res de qua agitur innotescat. Ut autem quae dubia sunt certa fiant, documentis adhibitis ratiocinandum est. Si vero qui audiunt movendi sunt potius quam docendi, ut in eo quod jam sciunt, agendo non torpeant, et rebus assensum, quas veras esse fatentur, accommodent, majoribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationes et coercitiones, et quaecumque alia valent ad commovendos animos, sunt necta quae dixi, omnes fere homines in iis quae loquendo agunt, facere non quiescunt. Sed cum alii faciant obtuse, deformiter, frigide, alii acute, ornate, vehementer illum ad hoc opus unde agimus, iam oportet acce
Abbreviated transcription (Latin):
nisi locutiones discendo loquentium. cur eloquente
fieri non possunt nulla eloquendi arte tradita sed
eloqutiones eloquentiu legendo et audiendo. et qͣn¬
cum assequi conceditur mritando. Quid ꝙ ita si¬
eri ip̃is quoq experimur exemplis ILam siue p̃¬
ceptis rechoricis nouimus plimos eloquentiores pli¬
mis illa qui didicerunt: sine lectis uero et auditis
cloquentui dispucationibus uel dictionibus nemmẽ
Iam neq ipa arte gramatica qua discitur elocu¬
tionis integritas indigerent pueri. si ei̾ inter hoĩes
qui integre loquerentur crescere daretur et uiu̾e.
Loscientes quippe ulla nomima iuiciorum quitqͥs
uitiosum cuiusquam ore loquentis audirent. sana sua
consuecudine reprehenderent et cauerent: sicut rusti¬
de fensor  becte fidei ac debellator euoris: et bona doce
et mala dedocere. atq in hoc opere sermonis conciliare
aduersos: remissos erigere. nestientibus qͥd agitur

Expanded text:
nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, sed elocutiones eloquentium legendo et audiendo, et quantum assequi conceditur, imitando? Quid, quod ita fieri ipsis quoque experimur exemplis? Nam sine praeceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plurimis qui illa didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vel dictionibus, neminem. Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si eis inter homines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla nomina vitiorum, quidquid vitiosum cujusquam ore loquentis audirent, sana sua consuetudine reprehenderent et caverent; sicut rustidefensor rectae fidei ac debellator erroris, et bona docere, et mala dedocere; atque in hoc opere sermonis conciliare adversos, remissos erigere, nescientibus quid agatur,
Abbreviated transcription (Latin):
dum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem
tale desit ingemum. nec illa rethorita p̃cepta caput.
nec si magno labore incultata quantulatuq ex ꝑte
capunitur. aliquid prosunt: qn quidem etiam ip̃i qui
ea didicermt et copiose ornateq dicunt. non omnes
ut secundũ ipa dicant possunt ea cogitare cum dicũt.
si non delis disputant. Immo uero uixullos eorum
esse existimo qui utonq possint: et dicere bene. et ad
l faciendum precepta illa dicendi cogitare cum dicut.
Cauendum est em̃ ne fugiant ex animo que dicenda
sinis ⁊ dum accenditur ut arte dicantur. Et tamen
mĩ sermonibus atq dictionibus eloquentiũ impleta
reperiuntur precepta eloquentie: de quibus illi ut
eloquerentur non cogitauerunt siue illa didicissent
siue nec actigissent quidem. implent quippe illa qr
eloquentes sunt: non adhibent ut sint eloquentes.
Quaꝓpter cum ex infantibus loquentes non fiant

Expanded text:
ndum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem ndum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacumque ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos eorum esse existimo, qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quae dicenda sunt, dum attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque dictionibus eloquentium, impleta reperiuntur praecepta eloquentiae, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum eloquerentur, non cogitaverunt, sive illa didicissent, sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa, quia eloquentes sunt; non adhibent, ut sint eloquentes. 5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant,
Abbreviated transcription (Latin):
utrum uerum sit quid est opus querere. Non em
etiam si possint hec a tardioribus tandem aliqñdo ꝑdi¬
sti. nos ea tanti pendimus ut eis discendis iam matu¬
ras uel etiam graues hominu etates uelimus impen¬
di. Satis est ut adolescentulorũ ista sit cura. nec
iporum ommiu quos utilitati eccliastice cupimus eru¬
dici: sed eoru quos nõdum magis urgens et huic rei
sine dubio p̃ponẽda necessitas occupauit. mi si acutũ
et feruens adsic ingenium facilius adheret eloquentia
lecentibus et audiencibus eloquentes. ꝙͣ am eloquẽ¬
tie precepta sectantibus. Net desunt eccliastiçe lre
etiam preter canone in auctoritacis arte salubrit̾ col¬
locatum : quas legendo homo capax et si id non agat
sed tantumodo uebus que ibi diciitur intentus sit.
etiam eloquio quo dicuntur dum in his uersatur ii¬
buitur. accedente uel maxime ex̾ccitatione siue seri¬
bendi siue dictandi. postremo etiam ditendi que secu¬

Expanded text:
utrum verum sit, quid opus est quaerere? Non enim, utrum verum sit, quid opus est quaerere? Non enim, etiam si possint haec a tardioribus tandem aliquando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secu
Abbreviated transcription (Latin):
mentis ueritatem oppugnent asserẽtes falsitate. isti
net uera defendere neq falsa ualeant refutare. Illi
animos audientiu in errorem mouentes impellentes¬
q ditendo terreant. contristent. exhilarent. exhorte¬
tur ardenter. Isti pro ueritate lenti frigidiq dormitet:
Quis ita desipiat ut hoc sapiat. Cum ergo sit in me¬
dio posica facultas eloquii que ad persuadenda seu
praua seu recta ualet pliromu. cur non bonorũ studio
comparatur ut militet ueritati. si eam mali ad obti¬
nendas ꝑuersas uanasq causas in usus mniquita¬
tis et erioris usur pant. Ded quetuq sunc de hac
re obsernationes atq precepta. quibus cum accidit in
nominatur: extra ista lras nras seposito ad hot congrue
cemporis spacio apta et cõuenienti etate discenda sut
eis qui hoc celeriter possunt. ILam et ipos romane
principes eloquontie non piguit dicere. ꝙ hanc artem
uisi quis ato possit miniꝙ om̃ino possit ꝑdiscere. Qd¬

Expanded text:
mentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem, isti mentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem, isti nec vera defendere, nec falsa valeant refutare? illi animos audientium in errorem moventes impellentesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, exhorrentur ardenter, isti pro veritate lenti, frigidi dormitent? Quis ita desipiat, ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quae ad persuadenda seu prava seu recta valeat plurimum, cur non bonorum studio comparatur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas in usus iniquitatis et erroris usurpant? Sed quaecunque sunt de hac re observationes atque praecepta, quibus cum accedit in nominatur, extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti aetate discenda sunt eis qui hoc celeriter possunt. Nam et ipsos Romanae principes eloquentiae non piguit dicere quod hanc artem nisi quis cito possit, nunquam omnino possit perdiscere
Abbreviated transcription (Latin):
psuiditemuis : ut si fieu poruerit uno libdummo
teaudamiuno. totunq hot opus quatuor belumnibuo
termietur. Prmio itaq expectatione legenciũ qui
forte me putant rethorita dacurum esse precepta. que
in scolis sclaribus et didici et docui ista prelocutione co¬
hibeo atq ut ame non expeccentur admoneo: non ꝙ
nichil habeant utilitatis. sed si quid habenc seorsum
discendum est: si cui forcassis bono uiro etiam hec ua¬
cat discere. non autem a me uel in hoc opere uel in aliqͥ
cam et u̾a suadeantur et falsa. quis audeat dicere
aduersus mendacium in defensoribus suis merme de¬
bere consistere ueritatem. uc uidelicet illi qui res falsas
ꝑsuadere conantur nouerint auditorem uel beniuolu
uel intentum uel docilem prohemio facere. isti autem nõ
nouerint. Illi falsa breuiter. aperte. uerisimiliter. et isti
uera sic narrent ut audire tedeat. intelligere non pa
teat. credere postremo non libeat. illi fallacibus argu¬

Expanded text:
pauca dicemus; ut, si fieri potuerit, uno libro cuncta claudamus, totumque hoc opus quatuor voluminibus terminetur. 2. Primo itaque exspectationem legentium, qui forte me putant rhetorica daturum esse praecepta quae in scholis saecularibus et didici et docui, ista praelocutione cohibeo, atque ut a me non exspectentur, admoneo; non quod nihil habeant utilitatis; sed quod, si quid habent, seorsum discendum est, si cui fortassis bono viro etiam haec vacat discere, non autem a me vel in hoc opere, vel in aliquo cam et vera suadeantur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in defensoribus suis inermem debere consistere veritatem, ut videlicet illi qui res falsas persuadere conantur, noverint auditorem vel benevolum, vel intentum, vel docilem prooemio facere; isti autem non noverint? illi falsa breviter, aperte, verisimiliter; et isti vera sic narrent, ut audire taedeat, intellteat, credere postremo non libeat? illi fallacibus argu
Abbreviated transcription (Latin):
pium uel lapidum qui ostendit: non res ostendit ab hoi¬
nibus institutas. Et ille qui demonstrac sidera eorũq
motus. non a se uel ab hommne aliquo rem inscitutam
demonstrat: Sic eciam qui dicit cum falsum est quoe
consequitir. necesse est ut falsum sit quod precedit de¬
rissime dicit: neq ipe facit ut ita sit sed dortu tussõ
demonstrat. Ex hac uegula illud est quod aple penilo
comemorauimꝰ. Precedit em non esse resuerecioite
mortuoru. Quod dicebant illi quorian eri orero desite

Expanded text:
pium uel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab homipium uel lapidum qui ostendit, non res ostendit ab hominibus institutas, et ille qui demonstrat sidera eorumque motus, non a se uel homine aliquo rem institutam demonstrat: sic etiam qui dicit: "cum falsum est quod consequitur, necesse est, ut falsum sit quod praecedit uerissime dicit neque iste facit, ut ita sit, sed tantum ita esse demonstrat. ex hac regula illud est quod de apostolo commemorauimus. praecedit enim non esse resurrectionem mortuorum, quod dicebant illi q
Abbreviated transcription (Latin):
falsa sunt. Quia et e xpus resurrexit. et non erat
manis predicatio eorum qui hoc amniciabant: nec
fides eorum qui hoc crediderant. Sed ista falsa uerissime
conectebantur illi sententie. qua dicebatur non esse uefurrec¬
tionem mortuoru. Istis autem falsis repudiatis. qmi uera
erant si mortui non resurgunt. consequens erit resurret¬
tio mortuoꝵ. Cum gͦ sint uere connexiones non solu
uerarum sed etiam falsarum sententiarũ: facile est ueri¬
tatem conexiomi etiam in scolis illis discere que preter
eccłiam sunt. Sententiaꝵ autem ueritas in sanctis li¬
bris eccliastitis uestiganda est. Ipa tamen ueritas con¬
nexionũ non instituta sed ammaduersa est ab homib
et notata: ut eam possint uel discere uel docere. Nam
est in uerum patione ꝑpetua et diuinitus instituta. Si¬
cut em qui narrat ordinem tempoꝵ non eum ip̃e compo¬
nit. et locorum situs aut naturas anmalium uel sti¬

Expanded text:
falsa sunt, quia et Christus resurrexit et non erat falsa sunt, quia et Christus resurrexit et non erat inanis praedicatio eorum qui hoc annuntiabant, nec fides eorum qui hoc crediderunt, sed ista falsa uerissime conectebantur illi sententiae, qua dicebatur non esse resurrectionem mortuorum. istis autem falsis repudiatis, quoniam uera erant, si mortui non resurgunt, consequens erit resurrectio mortuorum. cum ergo sint uerae conexiones non solum uerarum sed etiam falsarum sententiarum, facile est ueritatem conexionum etiam in scholis illis discere, quae praeter ecclesiam sunt; sententiarum autem ueritas in sanctis libris ecclesiasticis uestiganda est. Ipsa tamen ueritas conexionum non instituta, sed animaduersa est ab hominibus et notata, ut eam possint uel discere uel docere; nam est in rerum ratione perpetue diuinitus instituta. sicut enim qui narrat ordinem temporum, non eum ipse componit, et locorum situs et naturas animalium uel stir
Abbreviated transcription (Latin):
tp̃o quod iste nisidiosus ille simplex. Cum iste addi¬
dit. Ego autem homo sum. Hoc quoq cum ab illo
accepisset: conclusit dicens. Ti igi non es lo.
Quod gemis captiosaꝵ conclusiomi scriptura qͣn¬
tum existimo decestatur: illo loco ribi dictum scͥptu
est. Qui sophisticeloquitur odiblis estilaamꝙ
etiam sermo non captiosus. sed tamen habundantiꝰ
ꝙͣ am grauitatem decet uerforum ornamenta con¬
sectans sophisticus dititur. Sunt etiam uere conepio¬
nes raciocinationis falsas hñtes sententias que con¬
secuntur errorem illius cum quo agitur. Que canie
ad hoc inferuntur a bono et docto homme: ut in his
erubescens ille cuius errorem consecunt᷑ eundem uelin¬
quat errorem. Quia siin eodem manere uoluerit.
necesse est etiam illa que dampnat tenere cogatur.
Non em uera inferebat aplus. cum diceret᷑. Neq
xpus resurrexit. Et illa alia. Inanis est predicãco
nr̃a. manis est et fides ura: et deinceps alia que õmo

Expanded text:
ipso quod iste insidiosus, ille simplex erat. Tunc iste addiipso quod iste insidiosus, ille simplex erat. Tunc iste addidit: Ego autem homo sum. Hoc quoque cum ab illo accepisset, conclusit dicens: Tu igitur non es homo. Quod genus captiosarum conclusionum. Scriptura, quantum existimo, deteest. Qui sophistice loquitur odibilis est . Quanquam etiam sermo non captiosus, sed tamen abundantius quam gravitatem decet, verborum ornamenta consectans, sophisticus dicatur. Sunt etiam verae connexiones ratiocinationis falsas habentes sententias, quae consequuntur errorem illius cum quo agitur. Quae tamen ad hoc inferuntur a bono et docto homerubescens ille cuius errorem consecuntur eundem relinquat errorem, quia, si in eodem manere uoluerit, necesse est etiam illa quae damnat tenere cogatur. non enim uera inferebat apostolus, cum diceret: neque Christus resurrexit, et illa alia: inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides uestra et deinceps alia. quae omnino
Abbreviated transcription (Latin):
moria cum futurorum expectatione. Contextarum aut
tognicio tenut᷑ in ip̃a humana uita cur siq usur panda est:
non ad operandu insi forte officiũ aliquod cogat. De
quo mnt non agimus. sed adiudicandu ne ommo nesti¬
annis quid seriptura uelit insimiare. cum de his artib
non ad corporis sensus. sed ad uationẽ ammi pertinent
ubi disciplina regnat disputationis et mumere. Des
disputationis disciplina ad omma genera questiomi
que in lris sanctis sunt penetranda et dissoluenda
plironni ualet. Tantum ibi cauenda est libido di¬
uandi: et puerilis quedam ostentacio decipiendi adũ¬
sarum: Sunt em multa que appellantur sophisma¬
ta fulse conclusiones uatiomi: et plerumq ita ueras
mntantes. ut non solũ tardos sed ingemosos etia mi
diligenter attentos decipiant. Proposuit em quidam
dicens ei cum quo loquebatur. Quod ego sum. et tunõ
es. At ille consensit uerum em erat ex parte. uel eo

Expanded text:
moriam cum futurorum exspectatione contexat. Harum autem moriam cum futurorum exspectatione contexat. Harum autem cognitio tenuiter in ipsa humana vita cursimque usurpanda est, non ad operandum, nisi forte officium aliquod cogat, de quo nunc non agimus; sed ad judicandum, ne omnino nesciamus quid Scriptura velit insinuare, cum de his artibus non ad corporis sensus, sed ad rationem animi pertinent, ubi disciplina regnat disputationis et numeri. Sed disputationis disciplina ad omnia genera quaestionum, quae in Litteris sanctis sunt penetranda et dissolvenda, plurimum valet: tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quaedam ostentatio decipiendi adversarium. Sunt enim multa quae appellantur sophismata, falsae conclusiones rationum, et plerumque ita veras imitantes, ut non solum tardos, sed ingeniosos etiam minus diligenter attentos decipiant. Proposuit enim quidam, dicens ei cum quo loquebatur: Quod ego sum, tu non es. At ille consensit: verum enim erat ex parte, vel eo
Abbreviated transcription (Latin):
ex eis aliquid trahere in nra facta et euenta temptemꝰ
qualia tenent genechliacorum deliramenta: sed qͣnͣtu
ad ipa pertinent sydera. Nam sicut is qui compu¬
tat lunam cum hodie inspexerit quota sit. et ante quot¬
libet annos quota fuerit. et post quotlibet annos quota
futura sit potest dicere sic de uno quoq syderum qui ea
perite computant deprehendere consueuerut. De qͣ
tota cognitione qͣntum ad usum eius actinet quid mͥ
fabricatur. uel qͦd uemaneat post operatione artificis
ab illo effectum. sicut domus ⁊ scanini et uas aliquod
atq alia huiuscemodi. uel que ministerii quoddam
exhibent operanti deo. Sicut medicina et agricultu¬
ua et gubernatio. uel quarum omnis effectus est
actio: sicut saltationũ. et cursionũ et luccaminũ
Barum gͦ cunctaꝵ artium de p̃ceritis experimẽta
faciunt etiam futura conici. Ilam millus eoru
artifer membra mouet in operando insi preteritoꝵ me¬

Expanded text:
ex eis aliquid trahere in nostra facta et eventa tentemus, ex eis aliquid trahere in nostra facta et eventa tentemus, qualia genethliacorum deliramenta sunt, sed quantum ad ipsa pertinet sidera. Nam sicut is qui computat lunam, cum hodie inspexerit quota sit, et ante quotlibet annos quota fuerit, et post quotlibet annos quota futura sit potest dicere; sic de unoquoque siderum, qui ea perite computant, respondere consueverunt. De qua tota cognitione, quantum ad usum ejus attinet, quid mifabricatur, vel quod remaneat post operationem artificis ab illo effectum, sicut domus, et scamnum, et vas aliquod, atque alia hujuscemodi; vel quae ministerium quoddam exhibent operanti Deo, sicut medicina, et agricultura, et gubernatio; vel quarum omnis effectus est actio, sicut saltationum et cursionum et luctaminum: harum ergo cunctarum artium de praeteritis experimenta faciunt etiam futura conjici; nam nullus earum artifex membra movet in operando, nisi praeteritorum me
Abbreviated transcription (Latin):
siue magricultura. Siderum aut cognostendoꝵ nõ
narratio sed demonstratio est: quorum perpaucas c̃ptu¬
ua cõmemorat. Sicut aut plironnis notus est lune
cursus. qui etiam ad passionem dni anniu̾sarie cele¬
brandam sollempnit adhibetur: sic paucissimis cete-
momenta sine ullo sunt enpie notissima. Que per
e rosa cognicio ꝙͣ̃ ꝙͣ superftitione non alliget. non miltu
tamen ac prope nichil iuuat tracationem diuinaru scriptu.¬
rarum. et infructuosa intentione plus impedit. Et
quia familiaris est perniciosissimo errori fatua fata ta¬
tantium. comodius honestiusq contempnitur. Nabet
autem preter demonstratione pntiuu. etiam preteritoru
narratiomi simile aliquid: quod a pnti positione motuq
siderum et in pret̾ita corũ uestigia reglaut licet recurie.
Uabet etiam futuroꝵ reglares coniecturas: non su¬
spiciosas et ominosas. sed ratas et certas. Non ut

Expanded text:
sive in agricultura. 46. Siderum autem cognoscendorum non sive in agricultura. 46. Siderum autem cognoscendorum non narratio, sed demonstratio est, quorum perpauca Scriptura commemorat. Sicut autem plurimis notus est lunae cursus, qui etiam ad passionem Domini anniversarie celebrandam solemniter adhibetur; sic paucissimis caetermomenta sine ullo sunt errore notissima. Quae per seipsam cognitio, quanquam superstitione non alliget, non multum tamen ac prope nihil adjuvat tractationem divinarum Scripturarum, et infructuosa intentione plus impedit; et quia familiaris est perniciosissimo errori fatua fata cantantium, commodius honestiusque contemnitur. Habet autem praeter demonstrationem praesentium, etiam praeteritorum narrationi simile aliquid, quod a praesenti positione, motuque siderum, et in praeterita eorum vestigia regulariter licet recurrere. Habet etiam futurorum regulares conjecturas, non suspiciosas et ominosas, sed ratas et certas; non ut
Abbreviated transcription (Latin):
scripturaru soluenda docuimus. ALon ut pro q̃brsda
signis adhibeantur tamꝙͣ ad remedia uel ad machina¬
menta superstitionis alicuius.Nam et illd gemis¬
iam distinctum ad hoc licito et libero separauimꝰ. Aliud
est enĩ dicere tritam istam herbam si biberis uenter non
dolebit. et aluid est dicere istam herbam collo si suspen-¬
deris uenter non dolebit. Ibi eni probatur contemꝑatio
salubris. hic significatio superstitiosa dampnatur
uamꝙͣ ubi precantatoes et inuocationes et charat¬
teres non sunt: pleruq dubium est utrum ues que al¬
ligatur aut quoquomiͦ adiungit᷑ sanando corpori ui
nature ualeat quod libere adhibendum est. ansignifi¬
catiua quadam obligatione prouemat. Quod tanto
prudentius oportet cauere xp̃ĩanum : qͣnto efficatius
prodesse uidebitur. Sed ubi lacet qua causa quid uale¬
at: quo animo quisq utatur in terest dutaxat in sa¬
nandis uel temperandis corporibus siue in medicina

Expanded text:
Scripturarum solvenda, docuimus, non ut pro quibusdam Scripturarum solvenda, docuimus, non ut pro quibusdam signis adhibeantur tanquam ad remedia, vel machinamenta superstitionis alicujus. Sideum ab hoc licito et libero separavimus. Aliud est enim dicere, Tritam istam herbam si biberis, venter non dolebit; et aliud est dicere, Istam herbam collo si suspenderis, venter non dolebit. Ibi enim probatur contemperatio salubris, hic significatio superstitiosa damnatur. Quanquam ubi praecantationes, et invocationes, et characteres non sunt, plerumque dubium est utrum res quae alligatur, aut quoquo modo adjungitur sanando corpori, VI naturae valeat, quod libere adhibendum est, an significativa quadam obligatione proveniat, quod tanto prudentius oportet cavere christianum, quanto efficacius prodesse videbitur. Sed ubi latet qua causa quid valeat, quo animo quisque utatur interest, duntaxat in sanandis vel temperandis corporibus, sive in medicina,
Abbreviated transcription (Latin):
licteras eni gentis hebreorũ. in qua uinus dei cultus emi¬
cuit: ex qua scdm carnem uenit dus noster. ne ipe quide
pichagoras fuerit/ a cuius posteris platonem cheologia
didicisse isti asserunt. Ita consideratis tpribus fit mul¬
quod dementissimu est credere. Marratione aucem
historica cum preterita etiam honnini instituta narra¬
tur: non inter humana instituta ipa istoria mimera¬
da est. Qaua iam que transierunt nec infecta fieri
possunt in ordine tempoꝵ henda sunt: quoru est condi¬
tor et administrator deus. Aliud est em facta narrare.
aliud docere facienda. Historia facta narrat fideliter
atq utiliter. Libri autem aruspicum et queq similes
lictere facienda et obseruanda intendint docere monito¬
demonstrationi similis qua non precerita sed putia
indicant᷑ ignaris . In eo quaꝵ genere sunt querunq de
perius egimius eamq cognitione ualere ad eingmata

Expanded text:
Litteras enim gentis Hebraeorum, in qua unius Dei cultus emiLitteras enim gentis Hebraeorum, in qua unius Dei cultus emicuit, ex qua secundum carnem venit Dominus noster, nec ipse quidem Pythagoras fuit, a cujus posteris Platonem theologiam didicisse isti asserunt. Ita consideratis temporibus fit mulquod dementissimum est credere. 44. Narratione autem historica cum praeterita etiam hominum instituta narrantur, non inter humana instituta ipsa historia numeranda est; quia jam quae transierunt, nec infecta fieri possunt, in ordine temporum habenda sunt, quorum est conditor et administrator Deus. Aliud est enim facta narrare, aliud docere facienda. Historia facta narrat fideliter atque utiliter; libri autem aruspicum, et quaeque similes litterae, facienda vel observanda intendunt docere, monitosimilis demonstrationi, qua non praeterita, sed praesentia indicantur ignaris in quo genere sunt quae de locoperius egimus, eamque cognitionem valere ad aenigmata
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ colligitur. Tunt eni uidebitur non frustra esse dictu
quod quadraginta sex annis templum edificatum sit:
ut cum referu iste munerus ad etatem dñi non potu̾it.
ad secretiorem instructionẽ humam corporis referat᷑.
quod indui propter nos non dedignatus est unicus dei
filius per quem facta funt omma. De utilitate aute
ystorie ut omittam grecos : quantam nr ambrosiũs
questionem soluit calumpmiantibus planis letoribus et¬
tentias quas mirari et predicare coguntur de platonis
libris eum didicisse: quonĩa longe ante humanu aduentu
dni platonem fuisse negare non possunt.Uonne me¬
moratus epus. con siderata hystoria gentium cum repperiss
platonem iheremie temporibus profectum fuisse in egiptu
ub̃i propha ille tunt erat: probabilius esse ostendit. quod
plato potius nris lris per iheremiam fuerit imbutus ut
illa posset docere uel scribere que iure laudantur. Ante

Expanded text:
que colligitur. Tunc enim videbitur non frustra esse dictum, que colligitur. Tunc enim videbitur non frustra esse dictum, quod quadraginta sex annis templum aedificatum sit, ut cum referri iste numerus ad aetatem Domini non potuerit, ad secretiorem instructionem humani corporis referatur, quo indui propter nos non dedignatus est unicus Dei Filius, per quem facta sunt omnia. 43. De utilitate autem historiae, ut omittam Graecos, quantam noster Ambrosius quaestionem solvit, calumniantibus Platonis lectoribus etisti sententias, quas mirari et praedicare coguntur, de Platonis libris eum didicisse, quoniam longe ante humanum adventum Domini Platonem fuisse, negari non potest! Nonne memoratus episcopus, considerata historia gentium, cum reperisset Platonem Jeremiae temporibus profectum fuisse in Aegyptum, ubi propheta ille tunc erat, probabilius esse ostendit quod Plato potius nostris Litteris per Jeremiam fuerit imbutus, ut illa posset docere vel scribere quae jure laudantur? Ante
Abbreviated transcription (Latin):
tita existimanda. Quorum alia sunt ad sensus cor¬
poris: alia uero ad racionem animi pertinencia. Sed
illa que sensus corporis attinguntur. uel narrata credi¬
mus uel demonstrata sencimnis. uel experta cogno
uum indicat ea que appellatur istoria plurmnũ nos
adiuuat ad libros sanctos intelligendos: etiam si pretc̾
eccliam puerili eruditione discantur.Nam et ꝑ
olimpiadas. per consulum nommna. multa sepe que¬
runtur a nobis. et ignorantia consulatus quo nat ꝰ
est dñs et quo passus est non nullos coegit errare ut
putarent quadragnita sex annorum passum esse etate
est a iudeis quod ymagine dnici corporis habebat. et
annoꝵ quidem fere .xxx. baptizatum esse retinemus
auccoritate euanglica. Sed postea quot annos in hac
uita egerit qͣnꝙͣ textu ip̃o actionũ eius animaduerti
possit: tamen ne alicunde caligo dubitationis oriatur
de historia genciũ collata cum euanglio liquidius certius¬

Expanded text:
tuta existimanda. Quorum alia sunt ad sensum cortuta existimanda. Quorum alia sunt ad sensum corporis, alia vero ad rationem animi pertinentia. Sed illa quae sensu corporis attinguntur, vel narrata credimus, vel demonstrata sentimus, vel experta conjicrum indicat ea quae appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad sanctos Libros intelligendos, etiamsi praeter Ecclesiam puerili eruditione discatur. Nam et per Olympiadas, et per Consulum nomina multa saepe quaeruntur a nobis; et ignorantia consulatus, quo natus est Dominus, et quo passus est, nonnullos coegit errare, ut putarent quadraginta sex annorum aetate passum esseest a Judaeis, quod imaginem Dominici corporis habebat. Et annorum quidem fere triginta baptizatum esse retinemus auctoritate evangelica : sed postea quot annos in hac vita egerit, quanquam textu ipso actionum ejus animadverti possit; tamen ne aliunde caligo dubitationis oriatur, de historia gentium collata cum Evangelio, liquidius certius
Abbreviated transcription (Latin):
quantu satis est intuenda memoriaq uetinenda. Ad
umbrata em quedam et naturalib utcumq similia
hominu insticuta sunt: quorum ea que ad societate ut
dictum est demoini pertinent penitus repudianda sut
et detestanda. Da uero que hommes cum hommib
hent. assumenda in quantu non suit luxuriosa atq
superflua: et maxime licterarũ figure sine quibus
legere non possumus linguaruq uarietas, qͣntum satis
est de qua superius disputauimus. Ex eo genere
sunt etiam note. quas qui didicerunt proprie iam no¬
carii appellantur. Utilia sunit ista. nec discuntur
iblicite/ net superstitione implicant: nec luxum gen̾ant.
si tantum occupent ut maioribus rebus ad quas adi-¬
piscendas seruire debent non sint impedimento.. Iam¬
uero illa que nisi instituendo sed aut transatta tprib
aut diuinitus insticuta inuestigando homines prodi¬
derunt. ubicumq discantur. non sunt hominu insti¬

Expanded text:
quantum satis est, intuenda, memoriaque retinenda. Adquantum satis est, intuenda, memoriaque retinenda. Adumbrata enim quaedam et naturalibus utcumque similia hominum instituta sunt. Quorum ea quae ad societatem, ut dictum est, daemonum pertinent, penitus repudianda sunt et detestanda: ea vero quae homines cum hominibus habent, assumenda, in quantum non sunt luxuriosa atque superflua; et maxime litterarum figurae, sine quibus legere non possumus, linguarumque varietas quantum satis est, de qua superius disputavimus. Ex eo genere sunt etiam notae, quas qui didicerunt proprie jam notarii appellantur. Utilia sunt ista, nec discuntur illicite, nec superstitione implicant, nec luxu enervant, si tantum occupent, ut majoribus rebus, ad quas adipiscendas servire debent, non sint impedimento. CAvero illa quae non instituendo, sed aut transacta temporibus, aut divinitus instituta, investigando homines prodiderunt, ubicumque discantur, non sunt hominum insti
Abbreviated transcription (Latin):
auccoritate fiat. Milia deniq fictarum fabularum
et falsitatum quarum mendaciis hommes delettant
humana instituta sunt: et milla magis homini ꝓpͥa
que a seipsis hent existimanda sunt ꝙͣ aut queq falsa
atq mendatia Commoda uero et necessaria hominum
cum hommmibus instituta sunt quetunq in habitu et
cultu corporis ad sexus uel ad honores disternendos dif¬
diffientia placuit. et nmunierabilia genera signficatom
sine quibus humana societas aut non omino aut mimus
comode geritur. Queq in ponderibus atq mensuris
mimorum ĩpressionibus uel estimatiomibus sua cuiq
ciuitati et populo sut propria. et cetera huiusmodi
que nisi hominu instituta essẽt: non per diuersos pplos
uaria essent nec in ipis singulis populis pro arbitrio
suorum principum mutarentur. Sed hec tota pars
humanoꝵ institutoꝵ que ad usum uite necessarium
proficiunt: neq̃quam fugienda est xpiano. Immo etia

Expanded text:
auctoritate fiat. Millia denique fictarum fabularum auctoritate fiat. Millia denique fictarum fabularum et falsitatum, quarum mendaciis homines delectantur, humana instituta sunt. Et nulla magis hominum propria, quae a seipsis habent, existimanda sunt, quam quaeque falsa atque mendacia. Commoda vero et necessaria hominum cum hominibus instituta sunt, quaecumque in habitu et cultu corporis ad sexus vel honores discernendos differentia placuit; et innumerabilia genera significationum sine quibus humana societas, aut non omnino, aut minus commode geritur; quaeque in ponderibus atque mensuris, et nummorum impressionibus vel aestimationibus, sua cuique civitati et populo sunt propria; et caetera hujusmodi, quae nisi hominum instituta essent, non per diversos populos varisuorum principum mutarentur. Sed haec tota pars humanorum institutorum, quae ad usum vitae necessarium proficiunt, nequaquam est fugienda Christiano; imo etiam,