comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Cuncta mala ꝑpeccatũ primi hominis. pro pena¬
bũ utantur ybo sunt translata in uinuersũ genus humanũ: Pro¬
simauide quęcumq uidentur mala. partĩ nobis sẽiu¬
unt origine: partĩ culpa. Mala dicunt multa in¬
ura ernro usu non creaturis ꝑuersi: ut ignẽ. quia urit: ut ferrum.
quia occidit: ut feram. quia mordet: sed cõmoda
ipsoꝵ non intendens homo. accusat u illis. quod
sibi debet potius imputarẽ euiusq pro peccato
Ista effecta sunt noxia: que illi omni ex parce
fuerant ante peocatum subiecta Nostro uicio
non sua natura nobis mala sunt: ea que nobis
nocent Nã lux dũ sit bona. infirmis oculis noxia
est. & tunc oculoꝵ uiciũ. non lucis est Sic ⁊ cet̾a
Cũ creaturarũ stimuli s exelementoꝵ aduersitatibꝰ
homo uerberatur. peccat hoc exĩgere penam uidetur:
utͤ suꝑbiens homo. ea que infra ipsum sunt patiatur ad¬
uersa: Unde & in sapientia legitur: Ero deo pugnabit
orbis terrarum: contra insensatos Merito ergo pec¬

Expanded text:
Cuncta mala per peccatum primi hominis pro poena sunt translata in universum genus humanum. Proinde quaecunque videntur mala, partim nobis saeviunt origine, partim culpa. 9. Mala dicunt multa in creaturis perversi, ut ignem, quia urit; ut ferrum, quia occidit; ut feram, quia mordet, sed commoda ipsorum non intendens homo, accusat in illis quod sibi debet potius imputare; cujus pro peccato ista effecta sunt noxia, quae illi omni ex parte fuerunt ante peccatum subjecta. Nostro vitio, non sua natura, nobis mala sunt ea quae nobis nocent. Nam lux, dum sit bona, infirmis oculis noxia est, et tunc oculorum vitium, non lucis est; sic et caetera. 10. Cum creaturarum stimulis et elementorum adversitatibus homo verberatur, peccati hoc exigere poenam, ut Deo superbiens homo ea quae infra ipsum sunt patiatur adversa. Unde et in Sapientia legitur pro Deo: Pugnabit cum eo orbis terrarum contra insensatos. Merito ergo pec
Abbreviated transcription (Latin):
in tantũ testatur eam eẽ bouam: ut illam ds ꝓ malo
bona &e mala putantur: S uicia. natura non sunt:
Et dũ uere a diabolo sint: non tamen creata st̃: Qũã
ob causam ꝑmiserit deus. mali abhorrẽri statũ: nisi
ut ex contrariis malis bone naturȩ decor emineret.
positũ nominatur. Et fit pulchra elocutio: quando
mox contraria prosperis proferuntur: Itã in rebꝰ per¬
mixtũ est malũ: ut nature bonũ ad cõparationem

Expanded text:
in tantum testatur eam esse bonam, ut illam Deus pro min tantum testatur eam esse bonam, ut illam Deus pro mbona et mala putantur. Sed vitium natura non est; et dum vere a diabolo sit, non tamen creatum est. 5. Quam ob causam permiserit Deus mali oboriri statum, nisi ut ex contrariis malis bonae naturae decor emineret? 133, et fit pulchra locutio, quando mox contraria positis proferuntur. Ita et in rebus permistum est malum, ut naturae bonum ad comparationem
Abbreviated transcription (Latin):
denda est creatura. ex nr̃o usu non bouo: non ex sua na¬
tura ualde bona:¬
alum a diabolo non est creatum: secd inuen¬
tum: Et ideo nichil est malum. quia sine
deo factum est nichil: Deus autem malum
non fecit Non quia alicubi aut aliquando erat malũ.
unde fieret diabolus malus: sed quia uiciũ est. dũ
eẽt angls bouus suꝑbiendo effectus est malus: & ideo
recte dicitur ab co inuentũ malũ Nullam ẽẽ naturã
mali dicimus. quia natura om̃is. aut in cõmutabilis
ut deus. aut commutabilis ut creatura est Malum
uero ideo natura milla est: quia accedendo in bonã
natũ. efficit eam uiciosam: Quod dũ discedit. ua¬
tura manet. & malũ quod mnerat nusquã est Ex
eo quod uiciũ nocet naturȩ. agnoscitur uiciũ na¬
tura non eẽ: quia nichil quod naturale est nocet:
Dum natura bona damnatur propt̃ uoluntatẽ
malã. ipsa mala uoluntas testis est nature bonȩ: quȩ

Expanded text:
denda est creatura ex nostro usu non bona, nam ex sua nadenda est creatura ex nostro usu non bona, nam ex sua natura valde bonaMalum a diabolo non est creatum, sed inventum; et ideo nihil est malum, quia sine Deo factum est nihil, Deus autem malum non fecit. Non quia alicubi aut aliquando erat malum, unde fieret diabolus malus, sed quia vitio suo, dum esset angelus bonus, superbiendo effectus est malus; et ideo recte dicitur ab eo inventum malum. 2. Nullam esse naturam mali constat, quia natura omnis aut incommutabilis ut Deus est, aut commutabilis ut creatura est. Malum vero ideo natura nulla est, quia accedendo in bonam naturam efficit eam vitiosam, quod cum discedit, natura manet, et malum quod inerat nusquam est. Ex eo quod vitium nocet naturae, agnoscitur vitium naturam non esse, quia nihil quod naturale est nocet. 3. Dum natura bona damnatur propter voluntatem malam, ipsa voluntas mala testis est naturae bonae, quae
Abbreviated transcription (Latin):
creaturã in principio ualde bonã uocari: singłariter
uero tantũ bonã: quia & m̃bra corꝑis cũ sint singula
bona. maiꝰ tam̃ bonũ faciunt. dñ singula omnia ualo
bonũ corpus efficiunt: Decor elementoꝵ omnũ. in pus¬
ohio & apto consistit᷑. S pulchrum ẽẽ quo ꝑse ipsum ẽ
pulchrũ: ut homo ex anima & menbris ommbus cons
tatis: aptũ uero esse. ut uestimentũ uel uictĩ I deõq
hominẽ dicimus pulchrũ ad se: quia non uestimento
& uoluiest homo uecessarius: seo ista homini: Ideo
autem illa apta: quia non fibi sicut homo pulchra. aut ad se:
sed ad alnud. id est ad hominem acõmodata. non sibimet
necessaria: Hoc & de ceteris elementoꝵ naturis dicendlu
Cuncta quȩ sunt &e facta sunt. mira ualde sunt: sed
consuetutine iuluerunt deoq sic diuina scrutare oꝑa:
bona: Hiohil ergo natura malum: quando & ip̃sa quȩ
increaturis nidentur eẽ penalia: si bene utantur. & bona
& prosꝑa sunt: si male utantur. nocent: Ita ergo pen¬

Expanded text:
creaturam in principio valde bonam vocari, singulariter vero tantum bonam, quia et membra corporis, cum sint singula bona, majus tamen bonum faciunt, dum singula omnia valde bonum corpus efficiunt. 18. Decor elementorum omnium in pulchro et apto consistit; sed pulchrum ei quod se ipsum est pulchrum, ut homo ex animtans. Aptum vero est, ut vestimentum et victus. Ideoque hominem dici pulchrum ad se, quia non vestimento et victui est homo necessarius, sed ista homini; ideo autem illa apta, quia non sibi, sicut homo, pulchra, aut ad se, sed ad aliud, id est, ad hominem accommodata, non sibimet necessaria. Hoc et de caeteris elementorum naturis dicendum Cuncta quae sunt, et facta sunt, mira valde sunt, sed consuetudine viluerunt. Ideoque sic divina scrutare opera, bona. Nihil ergo natura malum, quando et ipsa quae in creaturis videntur esse poenalia, si bene utantur, et bona, et prospera sunt, si male utantur, nocent. Ita ergo perpen
Abbreviated transcription (Latin):
uintus humilitatis gradus est.
si oñs cogitationes malas cordi suo adueni¬
eutes uel mala a seabsconse commissa. ꝑ hu¬
milem confessionem abbati suo non cel aue¬
rit. hortans nos de hac re scriptura dicens.
Reuela ad dñm uiam tuam & spera in eo.¬
et ipse faciet. Et item dicit. Confitemi¬

Expanded text:
uintus humilitatis gradus est, si omnes cogitationes malas cordi suo advenientes, vel mala a se absconse commissa per humilem confessionem abbati non celaverit suo, hortans nos de hac re Scriptura dicens: Revela Domino viam tuam, et spera in eo ; et item dicit: Confitemi
Abbreviated transcription (Latin):
in singua mea. Posui ori meo custodiam.
obmutui & humiliatus sum et silui a bo¬
nis. Hic ostendit ꝓpħa. si abonis eloquiis in
terdum ꝓpter taciturnitatem debet taceri.
quantomagis amalis uerbis ꝓpt̾ penam
peccati debet cessari: Ergo quamuis de bo
tem rara loquendi concedatur licentia. qͥa
condecet. tacere & audire discipło conue¬
nit. Et ideo siqua requirenda reciurenda¬
sunt. apriore. cum omni humilitate & sub¬
iectione reuerentiȩ requirantur. Scurilitates
uͦ uel uerba ociosa & risum mouentia. et̾na
clausura in omnibus locis dampnamus. &
adͥtale eloquium discipulum aꝑire osñ ꝑ
Ilamat nobͥs scͥptura diuina fr̃s dicens.
¶Omnis qui se exaltat humiliabitur. qui
se humiliat exultabitur. Cum hȩc ergo dicit
ostendit nobis omnem exaltationem genus ẽẽ
supbie. Quod se cauere ꝓpħa. indicat chicens.
Dñe non est exaltatue cor meum. neq ela¬
tisunt oculi mei. Neq ambulaui in mag

Expanded text:
i ait: Posui ori meo custodiam; obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis . Hic ostendit Propheta, si a bonis eloqterdum propter taciturnitatem debet taceri, quantpoenam debet cessari? Ergo quamvis tem rara loquendi in ecclesia concedatur licentia, quiacondecet; tacere et audire discipulum convenit. Et ideo si qua requirenda sunt a priore, cum omni humilitate et subjectione reverentiae requirantur. Scurilitates vero, vel verba otiosa, et risum moventia aeterna cad tale eloquium discipulum aperire os non Scriptura divina, fratres, dicens: Omnis qui se exaltat, humiliabitur, et omnis qui se humiliat exaltabitur . Cum haec ergo dicit, ostendit nobis omnem exaltationem genus esse superbiae. Quod se cavere Propheta indicat, dicens: Domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt
Abbreviated transcription (Latin):
maior fuerit congregatio eli¬
suꝑ decamas suas. in omnib scđm man¬
data d̃ĩ. & precepta abbatis sui .. Qui de¬
cani tales eligantur: inquibis securꝰ
abbas partiat onera sua. Et non eligant᷑
ꝑ ordinem. s scđm uitȩ meritum. & sa¬
pientiȩ doctrinam. Quiq decani si ex eis
aliqua forte quis inflatus suꝑbia reꝑtus
fuerit reprehensibilis. correptus semel
et iterum. atq tercio: siemendare no¬
luerit deiciatur: & alter in loco eius qui
dignus est succedat. Et de p̃posito. eadẽ

Expanded text:
major fuerit congregatio,super decanias suas in omnibus secundum mandata Dei et praecepta abbatis sui. Qui decani tales eligantur, quibus securus abbas partiat onera sua. Et non eligantur per ordinem, sed secundum vitae meritum et sapientiae doctrinam. Quique decani, si ex eis aliqua forte quis inflatus superbia repertus fuerit reprehensibilis, correptus semel et iterum, atque tertio, si emendare noluerit, dejiciatur, et alter in loco ejus, qui dignus est, subrogetur. Et de praeposito eade
Abbreviated transcription (Latin):
ritaiis deuotione supplicandum es pi
cor non inmultiloquio  s inpuritate
cordis & compunctione lacrimarum.
ues eruidiri sciamus. Et ideo breuis
lebet ẽẽ & pura oratio: nisi forte ex
asffectu inspraitionis diuinȩ gr̃e ꝓtendi¬
suer. in conuentu tamen omnino bre¬
oreties oritio: et facto signo a priore:
omines pariter surgant nr¬

Expanded text:
e supplicandum est. Et non in multiloquio, sed in puritate cordis, et compunctione lacrymarum nos exaudiri sciamus. Et ideo brevis debet esse et pura oratio, nisi forte ex affectu inspirationis divinae gratiae protendatur. In conventu autem omnino brevietur oratio; et facto signo a priore, omnes pariter surgant
Abbreviated transcription (Latin):
i quis forte de nobilib offert¬
filium suum dõ in monaste¬
rio. si ipse puer minori ȩtate ẽ. pa¬
rentes eius faciant peticionem quã
supradiximus. et cum oblatione ip¬
sam peticionem. & manum pueri
inuoluant in palla altaris. et sic eũ
offerant. De rebus autem suis. aut
inpresenti peticione ꝓmittant sub
iure iurando. quia nuiquã ꝑse. nũ¬
quam ꝑ suspectam ꝑsonam. nec quo¬
ubet modo ei aliquando aliquid dent. aut
tribuant occasionem habendi. uel certe
si hoc facere noluerint. & aliquid offerre
ex rebus quas dare uolunt monasterio do¬
nationem. reseruato sibi si ita uolue¬
rint usu fructuario. Atq ita omnia
obstruantur ut nulla suspitio remane¬
at puero ꝑquam deceptus perire possit
quod ab sit qđ exꝑimento didicimus.Si¬
militer autẽ & pauꝑiores faciant. Qui uͦ
extoto nichil habent sĩpliciter pericionẽ
faciant. & cum oblatione offerant filium
suum. coram testibus. de sacerdotibꝰ¬
qͥ uoluerint in monasterio habitare.

Expanded text:
i quis forte de nobilibus offertfilium suum Deo in monasterio, si ipse puer minore aetate est, parentes ejus faciant petitionem, quam supra diximus, et cum oblatione ipsam petitionem et manum pueri involvant in palla altaris, et sic eum offerant. De rebus autem suis, aut in praesenti petitione promittant sub jurejurando, quia nunquam per se, nunquam per suffectam personam, nec quolibet modo, ei aliquando dent aut tribuant occasionem habendi: vel certe si hoc facere noluerint, et aliquid offerreex rebus quas dare voluerint, monasterio donationem, reservato sibi si ita voluerint usufructuario. Atque ita omnia observantur, ut nulla suspicio remaneat puero, per quam deceptus perire possit quod absit, quod experientia didicimus. Similiter autem et pauperiores faciant. Qui vero ex toto nihil habent, similiter petitionem faciant, et cum oblatione offerant filium suum coram testibus. § IQUI FORTE VOLUERINT IN MONASTERIO HABITARE.
Abbreviated transcription (Latin):
de mensura ciborum.
omnibus mensis cocta duopulmentaria
ꝓpter diuersorum infirmitates : ut forte
qui exuno non potuerit edere. ex alio re¬
ficiatur. Ergo duo pulmentaria cocta: fr̃ibꝰ
omnibus sufficiant. & si fuerit unde poma
aut nascentia leguminum. acddatur & t̾¬
cium. Panis lib̾ra una ꝓpensa sufficiat indi¬
e. siue una sit refectio. siue prandii. et
cenȩ. Quod si cenaturi sunt.: de eadem li¬
bra tercia pars a cellario reseruetur. red¬
denda cenaturis. Quod si labor forte fa¬
ctus fuerit maior. in arbitrio &̾ potes¬
tate abbatis erit. si expediat aliquid auge¬
ri. remota pre ominbus crapula. Et ut
numquam subripiat monacho indigeri¬
es quia nichil sic contrarium est omni¬
xꝑiano quomodo crapula: sicut ait do¬
minus noster. Uidete ne grauentur
corda ur̃a incrapula. Pueris uero mino¬
ri etate. non eadem seruetur quantitas
s minor quam maioribus : seruata in
omnibꝰ parcitate. Carnium uero
quadrupedum. omnino ab omnib
abstineatur comestio. preter omni¬

Expanded text:
De mensura ciborum. omnibus mensis cocta duo pulmentaria propter diuersorum infirqui ex uno non poterit edere, ex alio reficiatur. Ergo cocta duo pulmentaria fratribus omnibus sufficiant. Et si fuerit unde poma aut nascentia leguminum, addatur et tertium. Panis libra una propensa sufficiet in die, sive una sit refectio, sive prandii, et coenae. Quod si coenaturi sunt, de eadem libra tertia pars a Cellarario reservetur reddenda coenaturis. Quod si labor forte factus fuerit major, in arbitrio et potestate abbatis erit, si expediat, aliquid augere, remota prae omnibus crapula: et ut nunquam subripiat monacho indigeries: quia nihil sit contrarium omni Christiano, quomodo crapula, sicut ait Dominus noster: Videte, ne graventur corda vestra in crapula . Pueris vero minori aetate non eadem servetur quantitas, sed minor, quam majoribus, servata in omnibus parcitate. Carnium vero quadrupedum omnino ab omnibus abstineatur comestio, praeter omni
Abbreviated transcription (Latin):
trum mullo iungatur consortio. ne¬
q incolloquio. Solus sit adopus sibi
inunctum. ꝑsistens inpenitentie luc¬
tu. sciens illam terribilem apłi senten¬
tiam dicentis. traditum eiusmodi homi
nem ininteritu carnis. ut sp̃c saluus
sit in die dñi. Cibi autem refectionem
solus ꝑcipiat. mensura uel hora qua p̃¬
Quiderit abbas ei competere. nec aquo¬
quam benedicatur transeunte. nec
cibus qui ei datur. De his qui sine

Expanded text:
 ullo conjungatur consortio, neque in colloquio; sola sit ad opus sibi injunctum persistens in poenitentiae luctu, sciens illam terribilem Apostoli sententiam dicentis: Traditum hujusmodi hominem Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in diem Domini . Cibi autem perceptionem sola percipiat, mensura vel hora qua praedixerit abbatissa ei competere; neque a quaquam benedicatur transeunte, nec cibus qui ei datur CAPUT LXXI. De
Abbreviated transcription (Latin):
nĩcatus non emendauerit. acrior ei ac¬
cedat correptio. id est ut uerbum uindic¬
ta in eum ꝑcedat. Quod si nec ita correxe¬
rit. aut forte quod absit insuꝑbia elatꝰ.
etiam defendere uoluerit oꝑa sua. tunc
abbias faciat quod sapiens medicus. Si
exhibuit fomenta. si unguenta ador¬
tationum. si medicamina scripturar ũ¬
diuinarum.: si adultimum ustionem
excomunicationis. uel plagas uirgarũ:
& iam si uiderit nichil suam preuale¬
re industriam. adhibeat etiam quod
operetur salutem circa infirmum fra¬
trem. Quod si nec istomodo sanatus
fuerit. tunc iam utatur abbas ferro
abscisionis ut ait apłs. auferte malum
exuobis. Et iterum. Infidelis si discedit
discedat. ne una ouis morbida: omnem
gregem contaminet. Si debeaut iterũ re

Expanded text:
nicatus non emendaverit, acrior ei accedat correptio: id est, ut verberum vindicta in eum procedat. Quod si nec ita correxerit, aut forte, quoetiam defendere voluerit opera sua: tunc abbas faciat, quod sapiens medicus. Si exhibuit fomenta, si unguenta exhortationum, si medicamenta divinarum Scripturarum, si ad ultimam ustionem excommunicationis, si plagas virgarum; et si jam viderit nihil suam praevalere industriam: adhibeat etiam, quodoperetur salutem circa infirmum fratrem. Quod si nec isto modo sanatus fuerit, jam tunc abbas utatur ferro abscissionis, ut ait Apostolus, auferte malum ex vobis . Et iterum: Infidelis si discedit, discedat : ne una ovis morbida omnem gregem contaminet. Haec sanctus Be
Abbreviated transcription (Latin):
tm inteude. dñe ad adiuuandum me pe¬
stira. iseło. tercio dicendum. añe labu
niea apies. & osmeum anmuntiabit lau¬
dem tuam: cui subiungendus est terti¬
ns psalmus. & gła. Post hunc psalmus.
nius dño cum antiphona: aut certe de¬
cantandes Iude subsequatur ambrosi¬
auus. deinde sex psalmi cum antipho¬
iis. Quib dictis. dicto uersii benedicat
abbas. et sedentib omnib inscannus
legaluitur uicissim a fr̃ibus in codice suꝑ
⁊nologium tres lectiones: inter quas &
tri responsoria canantur Post ter
lam uero lectionem qui cantat. dicat
glam. Quam dum incipit cantor dice.
mox om̃s de sedilibus suis surgant ob honorẽ
& reuerentiam sc̃ẽ trintatis. Codices au
s & expositiones earum. quȩ a nominatis
ortodoris catholicis patrib factę sunt.
Post has uero tres electiones cum respon¬
soriis suis. sequantur reliqui sex psalmi
cum alleluia canendi. Post hos lectio
apłi sequatur memorit᷑ recitanda. &
uersus. & supplicatio letaniȩ. idẽ kyrie

Expanded text:
ne, ad adjuvandum me festina. In secundo, tertio dicendum: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Cui subjungendus est tertius psalmus, et Gloria. Post hunc psalmus s cum antiphona aut certe decantandus. Inde sequatur Ambrosianum. Deinde sex psalmi; quibus dictis, dicto versu, benedicat abbas, et sedentibus cunctis in scamnis legantur vicissim a fratribus in codice super analogium tres lectiones, inter quas et tria responsoria cantentur. Duo rtiam vero lectionem, qui cantat, dicat Gloriam. Quam dum incipit cantor dicere, mox omnes de sedilibus suis surgant ob honorem et reverentiam sanctae Trinitatis. Codices aut expositiones earum, quae a nominatis et orthodoxis catholicis Patribus factae sunt. Post has vero sex lectiones cum responsoriis suis sequantur reliqui sex psalmi cum alleluia canendi. Post hos lectio Apostoli sequatur ex corde recitanda: et versus et supplicatio Litaniae, id est, Kyrie
Abbreviated transcription (Latin):
humilitatis gradibus ascensis monachus.¬
mox ad caritatem dĩ ꝑueniet illam quę ꝑfe
cta foras mittit timorem: ꝑ quam uniuer¬
sa quȩ pͥus non sine formidine obserua¬
uat. absq ullo labore uelut naturaliter
ex consuetudine incipiet custodire. non
iam timore gehenne. s amore xꝑi. et de

Expanded text:
humilitatis gradibus ascensis monachhumilitatis gradibus ascensis monacha ad charitatem Dei pecta foras mittit timorem , » per quam universa quae prius non sine formidine observabat, absque ullo labore velut naturaliter, ex consuetudine incipiet custodire; non jam timore gehennae, sed amore Christi 376
Abbreviated transcription (Latin):
linguam ad loquendum ꝓhibeat
strante scrprura. quia inmiiltii onoio
iesfigretur peccitum. et quia tuo. ⁊ing¬
sus non dirigetur suꝑ tramia
eioMIS humilitatis gradus
a si non sit facilis ac promptus in
rilu. quia serptum est. Stultus. m risũ
tes de sire risi. humiliter cum grauitate
uel pauca uerba & rationabilia. soquatur
et non eit clamosus in uoor sicutꝰ enatu
c̃. Sapieus uerbis in notescit paueisseripti
gradieeI MUS hunalitatis
gradus ẽ. si ñ solum corde mona
in monasterio. in orto. in uia. magro. uel
ubicumq sedens ambulans. uel stans. incli¬
nato sit semꝑ capite. desixis interram aspec¬
tibus. reum se omni hora de peccatis suis ex¬
istimans. iam se tremendo iudicio dĩ repre¬
sentari existimet. dicens sibi incorde semꝑ
illud. quod publicanus ille eugłicus. fixis in
terram occulis dixit. Dñe nonsum dignus
ego peccator. leuare occulos meos ad cęlum.
Et item cum ꝓpħa. Incuruatus sum & hu¬
miliatus sum usq quaq. Ergo his omibus

Expanded text:
linguam ad loquendum prohibeastrante Scriptura quia in multiloquio non effugietur peccatum . Et quia, vir linguosus non dirigetur super imus humilitatis gradus est, si non sit facilis ac prompta in risu, quia scriptum est: Stultus in risu eter et sine risu, humiliter et cum gravitate, vel pauca verba et rationabilia loquatur, et non sit clamosa in voce, sicut scriptum est: Sapiens verbis innotescit paucis. CAPUT Duodecimus humilitatis gradus est, si non solum corde monacin monasterio, in horto, in via, in agro, vel ubicunque sedens, ambulans, nato sit semper capite, defixis in terra aspectibus, ream se omni hora de peccatis suis existimans, jam se tremendo judicio Dei repraesentari existimet, dicens sibi in corde semper illud, quod Publicanus ille evangelicus fixis in terram oculis dixit: Domine, non sum dignus ego peccator levare oculos meos ad coelum . Et item cum Propheta: Incurvatus et humiliatus sum usquequaque . Ergo his omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
remis tempore idẽ a kalendis no¬
uembris. usq inpascha. uixta consi¬
derationem rationis. octaua hora noctis
surgendum ẽ. ut modice amplius de media
noc te pausent. et iam digesti surgant.
uoei uero redtit post uigilias. fratribus qui
psolteri. uel lectionum aliquid indigentꝰ
mediationi mseruiatur A pascha aĩt usq
to supradictas kalendas nouemibris. sic
temperetur hora uigiliarum agenda.
ut paruissino interuallo quo fratres ad ne¬
cessariei tature exeant. mor matutins qui
ieipiente luce agendi sunt subsequan¬

Expanded text:
emis tempore, id est, a Kalendis Novembris usque ad Pascha juxta considerationem rationis octava hora noctis surgendum est; ut modice amplius de media nocte pausetur, et jam digesti surgant. Quod vero restat post vigilias a fratribus qui psalterii, vel lectionum aliquid indigent, meditationi inserviatur. A Pascha autem usque ad supra dictas Kal. Novembris sic temperetur hora vigiliarum agenda, ut parvissimo intervallo, quo fratres ad necessaria naturae exeant, mox matutini, qui incipiente luce agendi sunt, subsequan
Abbreviated transcription (Latin):
eptimus humilitatis gradus est.
si ominibus se inferiorem & uilio¬
rem non solum sua lingua ꝓnuntiet s
etiam intimo cordis credat affectu. humi¬
lians se & dicens. cum ꝓpła. Ego aute
sum uermis & ñ homo. obꝓbrium ho¬
minum & abiectio plebis. exaltatus sum.¬
umiliatus & confusus. Et item. Bonum
qichi a uod humiliasti me. ut adisam man¬
data tua.

Expanded text:
eptimus humilitatis gradus est, si se inferiorem et viliorem non solum sua lingua pronuntiet, sed etiam intimo cordis credat affectu, humilians se et dicens cum Propheta: Ego autem sum vermis et non homo: opprobrium hominum et abjectio plebis . Exaltatus et humiliatus sum et confusus . Et item: Bonum mihi, quia humiliasti me, ut discam mandata tua
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓpriis uoluptatib & gule illecebris ser¬
uientes : & ꝑ omĩa deteriores sarabaitis.
De quorum omnium miserrima conũ¬
satione melius est silere quam loqui.
His ergo omissis. ad cenobitarum for¬
tissimum genus disponendum. adiu

Expanded text:
propriis voluptatibus et gulae illecebris serpropriis voluptatibus et gulae illecebris servientes, et per omnia deteriores sarabaitis. De quorum omnium horum misera conversatione melius est silere quam loqui. His ergo omissis ad coenobitarum fortissimum genus disponendum, Domino
Abbreviated transcription (Latin):
de scđm genus ẽ anachoritarum. id ẽ he¬
remitarum : horum qui ñ conuersionis
feruore nouitio. s monasterii probatio¬
ne diuturna. didicerunt contra diabo¬
lum multorum solatio iam docti pug¬
nare : & beue instructi fraterna exacie
ad singularem pugnam heremi securi
iam sine consolatione alteruis. sola ma¬
nu uel brachio contra uitia carnis. uel
teterrimum genus ẽ Sarabaitarum.
A magistri sicut aurum fornacis. s
in plunbi naturam molliti. adhuc o¬
peribus seruantes scło fidem. mentiri
do ꝑ tonsuram noscuntur. Qui bini
aut terni aut certe singuli sine pasto¬
re non dñicis s suis inclusi ouilib.
pro lege eis est desideriorum uolup¬
tas . cum quicquid putauerint uel ele¬
gerint hoc dicunt scm̃. et quod nolu
erint hoc putant non licere. Quartum¬
natur grrouagum : qui totam uitam
suam ꝑ diuersas ꝓuncias ternis aut qua¬
ternis diebus. ꝑdiuersorum cellas hospi
tantur. semꝑ uagi. & numquam stabiles:

Expanded text:
de secundum genus est anachoretarum, id est, ede secundum genus est anachoretarum, id est, eremitarum; horum qui non conversionis fervore novitio, sed monasterii probatione diuturna, didicerunt contra diabolum multorum solatio jam docti pugnare, et bene instructi fraterna ex acie ad singularem pugnam eremi, secuti jam sine consolatione alterius, sola manu, vel brachio contra vitia carnis vel corum deterrimum genus est sarabaitarum, a magistra, sicut aurum fornacis; sed in plumbi natura molliti, adhuc factis servantes saeculo fidem, mentiri Deo per tonsuram noscuntur. Qui bini aut terni, aut certe singuli, sine pastore non Dominicis, sed suis inclusi ovilibus, pro lege eis est desideriorum voluptas: cum quidquid putaverint, vel elegerint, hoc putant non licere. Unatur gyrovagum: qui totam vitam suam per diversas provincias ternis aut quaternis diebus per diversotantur, semper vagi, nunquam stabiles et
Abbreviated transcription (Latin):
huc uacat & in hoc corꝑe sumus. & hȩc
omĩa ꝑ hanc lucis uitam uacat implere.
currendum & agendum ẽ modo. quod in
ppetuum nobis expediat.
onstituenda est gͦ a nobis dñici sco¬
ia seruitii. in qua constitutione nichil
ros sꝑaius. S &̾ si quid paululum restri¬
ctius dictante equitatis ratione ꝓpt̾ emen¬
dationem uitiorum uel conuersationem
caritatis ꝓcesserit : ñ illico timore ꝑt̾rit᷑
fugias uiam salutis. quȩ non est nisi an¬
gusto initio incipienda. Processu uͦ conũ¬
sationis & fidei. dilatato corde & menarra¬
bili dilectionis dulcedine curritur uia
mandatorum dĩ. ut ab ipsius numquam
magisterio discedentes in eius doctrina
usq admortem. in monasterio ꝑseueran¬
tes : passionib xp̃i ꝑ patientiam par¬
ticipemur. ut regni eius mereamur
eẽ confortes.
ONACHORUO QuatUOR
esse GeNe Ra
FeSTUM est
Priulum cenobitarum hoc est monasteri¬
ale. uulitans sub regula uel albate. Demi¬

Expanded text:
huc vacat, et in corpore sumus, et haec huc vacat, et in corpore sumus, et haec omnia per hanc lucis vitam vacat implere, currendum et agendum est modo, quod in peConstituenda est ergo nobis Dominici schola servitii, in qua institutione nihil ros speramus. Sed etsi quid paululum strictius, dictante aequitatis ratione, propter emendationem vitiorum vel conversationem caritatis processerit, non ilico pavore perterritus refugias viam salutis, quae non est nisi angusto initio incipienda; processu vero conversationis et fidei dilatato corde, inenarrabili dilectionis dulcedine curritur via mandatorum Dei, ut ab ipsius nunquam magisterio discedentes, in eius doctrina usque ad mortem in monasterio perseverantes, passionibus Christi per patientiam participemur, ut regni eius mereamur esse consortes. onachorum quatuor esse genera festum est: Primum coenobitarum, hoc est, monasteriale, militans sub regula vel abbate. Dein
Abbreviated transcription (Latin):
sapienti. qui ȩdificauit domum suam su¬
pra petram. Henerunt flumina. flaue¬
run uenti: & impegerunt indomum
illam & ñ cecidit.: quia fundata erat
supra petram. Hȩc complens dũs. ex¬
pectat nos cotidie his sc̃ĩs suis monitis.
factis respondere debere. Ideo nobis ꝓp¬
ter emendationem malorum hurus
uite dies ad inducias ralaxantur dicente
apło. Annescis. quia pacientia dĩ adpeni¬
tentiam te adducit.: Nam pius dñs
dicit. Nolo mortem peccatoris. s ut ma¬
gis conuertatur & uiuat.
um interrogassemus dñm fr̃s de ha¬
bitatore tabernaculi eius. audiui¬
mus habitandi p̃ceptum: s & si com¬
pleamus habitatoris officium. erimus
heredes regni cęlorum. Ergo p̃paranda
sunt corda nr̃a & corpora. sc̃ę p̃ceptorũ
obedientiȩ militatura. & qđ minus hab&e
innos natura possibile. rogemus dnm
ut gr̃e suȩ iubeat nobis adiutorium mini¬
strare. Et si fugientes gehennȩ penas. ad ui¬
tam uolumus ꝑpetuam ꝑuenire. dum ad¬

Expanded text:
avit domum suam supra petram. Venerunt flumina, flaverunt venti, et impegerunt in domum illam, et non cecidit, quia fundata est supra petram . Haec complens Dominus exspectat nos quotidie his suis sanctis monitis, factis respondere debere. Ideo nobis propter emendationem malorum hujus vitae dies ad inducias relaxantur, dicente Apostolo: An nescis, quia patientia Dei ad poenitentiam te adducit . Nam pius Dominus dicit: Nolo mortem peccatoris, sed magis convertatur et vivat . Cum ergo interrogassemus Dominum, fratres, de habitatore tabernaculi ejus, audivimus habitandi praeceptum; sed, si compleamus habitatoris officium, erimus haeredes regni coelorum, ergo praeparanda sunt corda nostra et corpora sanctae praeceptorum obedientiae militanda: et quod minus habet in nos natura possibile, rogemus Dominum, ut gratiae suae jubeat nobis adjutorium ministrare. Et si fugientes gehennae poenam ad vitam volumus perpetuam pervenire, dum ad
Abbreviated transcription (Latin):
trariis rebus uel etiam quib libet irro¬
itis inuris. tacita conscientia pacientiam am¬
ulectatur. et sustinens non lascescat uel disce¬
disti dicente scriptura. qui ꝑseuerauerit usq
infiniem hic saluus erit. Item. Confortetur
coi tuum. & sustine dñm. Et ostendens fi¬
telere dũo uniuersa etiam contraria su¬
Etiere debere. dicit exꝑsona sufferentium.
propterte morte afficiminr tetadie. esti¬
matꝰ sumus ut oues occisionis. Et secu¬
ni de spe retributionis diuinę. subsecun¬
bui gaudentes et dicentes. S inhis onini¬
b suꝑamus. ꝓpter eum qui dilexit nos.
Et item alio loco scriptura. Prolustinos
inquit ds̃ igne nos examinasti. sicut igne¬
examinatur argentum. Induxisti nos
inlaqueum. posiusti tribulationes indor¬
so nxo. Et ut ostendat sub priore debere
nos eẽ. subsequitur dicens. Imposursti ho¬
mines suꝑ capita nr̃a. Sed et p̃ceptum
lnii in aduersis et iniuriis ꝑ pacientiam
adimplentes. ꝑcussi in maxillam prebent

Expanded text:
trariis rebus vel etiam quibuslibet irrogatis injuriis tacita conscientia patientiam amplectatur, et sustinens non lassescat, vel discedat, dicente Scriptura: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Item: Confortetur cor tuum et sustine Dominum . Et ostendens fidelem pro Domino universa, etiam contraria, sustinere debere, dicit ex persona sufferentium: Propter te morte afficimur tota die: aestimati sumus ut oves occisionis . Et securi de spe retributionis divinae subsequantur gaudentes et dicentes: Sed in omnibus superamus propter eum qui dilexit nos . Et item alio loco Scriptura: Probasti nos, Deus; igne nos examinasti, sicut examinatur argentum; induxisti nos in laqueum; posuisti tribulationes in dorso nostro . Et, ut ostendat sub Priore debere nos esse, subsequitur dicens: Imposuisti homines super capita nostra . Sed et praeceptum Domini in adversis et in injuriis per patientiam adimplentes, qui percussi in maxilla praebent
Abbreviated transcription (Latin):
non conuellere statuta Pententia autem
dei: rerum mutatio est Non pe intere aritẽ.
statuta non reuocare: ut est illud Iurauit
dñs & non penitebit eũ: idest que statuit ñ¬
ecedens homo adeo: statim uicioꝵ tra¬
ditur potestati Ut dum patitur in

Expanded text:
non convellere statuta. Poenitentia autem non convellere statuta. Poenitentia autem Dei rerum mutatio est; non poenitere autem, statuta non revocare, ut illud: Juravit Dominus, et non poenitebit eum , id est, quae juravit noecedens homo a Deo, statim vitiorum traditur potestati. Ut dum patitur in
Abbreviated transcription (Latin):
accipiunt: Intertũ & falsis lacrimis seducti deci¬
pimur. & credtitur dum plorant. quibus creden¬
dũ ñerat: Plerunq sine uiram̃to loqui dispo¬
nimus: s incredulitate eoꝵ qui non credunt
quoo dicimus. uirare compellimur: egxahqͥ
necessitate uirandi consuetudinẽ facimus St̃
multi ad credendum pigri. qui non mouentur
aa fidẽ uerbi Grauit autẽ delinquunt: quisibi
loquentes iurare cogunt: Qua cumq arce uer¬
boꝵ quisq niret: dens tamen con scientiȩ testis
est ita hoc accipit: sicut ille cui uiratur in¬
telligit. Dupliciter autem reus fit: qui & dei
nomen in uanum assumit : & proxiinũ dolo
capit. Non est conseruantum sacram̃tũ quo
malũ in caute promittitur: ueluti si quispiã
adultere ꝑpetuam cũ ea ꝑmanendi fide pol¬
liceatur Golembiliꝰ est enim non implere sa¬
oram̃tũ : quã ꝑmanere instupri flagitium:
Iurare est di: illa prouidentia qua statuit.

Expanded text:
decipiunt. Interdum et falsis lacrymis seducti decidecipiunt. Interdum et falsis lacrymis seducti decipimur, et creditur dum plorant, quibus credendum non erat. Plerumque sine juramento loqui disponimus, sed incredulitate eorum qui non credunt quod dicimus jurare compellimur. Talique necessitate jurandi consuetudinem facimus. Sunt multi ad credendum pigri, qui non moventur ad fidem verbi. Graviter autem delinquunt, qui sibi loquentes jurare cogunt. Quacunque arte verborum quis juret, Deus tamen, qui conscientiae testis est, ita hoc accipit, sicut ille cui juratur, intelligit. Dupliciter autem reus fit, qui et Dei nomen in vanum assumit, et proximum dolo capit. Nomalum incaute promittitur, veluti si quispiam adulterae perpetuo cum ea permanendi fidem polliceatur. Tolerabilius est enim non implere sacramentum quam permanere in stupri flagitio. 10. Jurare Dei est illa providentia, qua statuit
Abbreviated transcription (Latin):
oumq quasi uentoꝵ interdũ curuentur im¬
pulsu: funditus tam̃ non deiciuntur: s ꝓtinus
firmitate radios: ad se redeunt: Bona m̾ens: id
malum nec premiis nec cerroribus deumcitur
Nam iniqui terrorẽ blandiciis miscent: ut aut
oblectatione quenquã decipiant: aut t̾roribus
frangant: Qui laudatur. in auditoꝵ amore inse¬
ritur: s si ueraciter & non ficte laudetur. hoc
non potest qui non loquitur:: sic peie
rare non poterit. qui iurare non appecit.
insola necessitate: Non est contra dĩ p̃ceptũ
uirare: s dũ usum iurandi facimus: ꝑ iurii cri¬
men uicurrimus: Nũquã ergo iuret: qui peierare
cimet: Multi dũ locuntur: uirare semꝑ delectan¬
tur: dum oporceat. hoc tantum ẽẽ in ore: est. est.
non. non. Amplius enĩ quã. est. & non est. ama¬
lo est. Multi ut fallant ꝑuirant: ut ꝑ fidẽ sacra¬
menti fidem faoiant. uerbi: sicq fallendo dũ
ꝑuirant & mentiuntur. homine̾ in cautum

Expanded text:
cunque quasi ventorum interdum curventur imcunque quasi ventorum interdum curventur impulsu, funditus tamen non dejiciuntur, sed protinus firmitate radicis ad se redeunt. 233 12. Bona mens ad malum nec praemiis, nec terroribus vincitur. Nam iniqui terrorem blanditiis miscent, ut aut oblectatione quemquam decipiant, aut terroribus frangant. 13. Qui laudatur in auditorum amore inseritur, sed si veraciter et non ficte laudetur, hoc non potest qui non lourare non poterit, qui jurare non appetit. in sola necessitate. Non est contra Dei praeceptum jurare, sed dum usum jurandi facimus, perjurii crimen incurrimus. Nunquam ergo juret qui perjurare timet. Multi dum loquuntur jurare semper delectantur, dum oporteat hoc tantum esse in ore Est est, Non non: amplius enim quam est et non est, a malo est . Multi ut fallant perjurant, ut per fidem sacramenti fidem faciant verborum: sicque fallendo dum perjurant et mentiuntur, hominem incautum
Abbreviated transcription (Latin):
occidit animani: & ꝑdes eos qui locuntur mendati¬
ũ: hoc quoq mendatii genus ꝑfecti uiri sũmoꝑe
fugiunt: ut nec uita cuiuslibet ꝑ eoꝵ fallaciam
aati genus facillime credimus relaxari. Nam si
quelibet culpa sequenti mercede purgatur.: qͥnto
magis hec facile abstergitur. qu̾a merces ipsa co¬
mitatur.. Al ulta mentiuntur: multaq fingc̃
homines: ꝓpt̾ hominum laudem⁊ sicq fit: ut¬
& isti mentiendo pereant: & eos quos laudant
aduanȩ głȩ ruinã ꝑaucant. Sicut bene sibi cons¬
cuis non mecuit aliene lingue uiciũ: ita & qͥ
laudatur ab alio. non debet errorẽ alierię lau¬
dis attendere sed magis iinusquisq testimoniũ
conscientiȩ sue querat: cui plus ipse presens est.
qũa ille qui eũ laudat: Opus enĩ suũ unꝰquisq
habebit: id est occulte in sua conscientia. ñ palã
maliena lingua. Ffecti qui alta radice fundati
sunt. & si flamine laudis ac intuperationis ut¬

Expanded text:
occidit animam , et: Perdes eos qui loquuntur mendacioccidit animam , et: Perdes eos qui loquuntur mendacium ; hoc quoque mendacii genus perfecti viri summopere fugiunt, ut nec vita cujuslibet per eorum fallaciam cati genus facillime credimus relaxari. Nam si quaelibet culpa sequenti mercede purgatur, quanto magis haec facile abstergitur, quam merces ipsa comitatur? 8. Multa mentiuntur multaque fingunt homines propter hominum laudem; sicque fit ut et isti mentiendo pereant, et eos quos laudant ad vanae gloriae ruinam perducant. 9. Sicut bene sibi conscius non metuit alienae linguae convicium, ita et qui laudatur ab alio non debet errorem alienae laudis attendere; sed magis unusquisque testimonium conscientiae suae quaerat, cui plus ipse praesens est, quam ille qui eum laudat. 10. Opus enim suum unusquisque habebit, id est, occulte in sua conscientia, non palam in aliena lingua. 11. Perfecti, qui alta radice fundati sunt, etsi flamine laudis ac vituperationis ut
Abbreviated transcription (Latin):
etians unieritate suspectum: Sepe uera premittit
qui falsa dicturus est: ut cũ primũ ad quisierit
fidem: ad reliqua mendatia auaatͥes credulos
faciat. M ultis uidentur uera eẽ que falsa sc̃.
& idõ uon ex dõ. s ex suo mendatia locuntur: Non¬
munquã falsitas ueriloquio adungitur : & ple¬
rumq aueritate incipit. qui falsa confingit:
Iatent sepe uenena circũlita melle uerboꝵ: et
camdui deceptor ueritatẽ simulat: quousq fal¬
lendo decipiat: Non numquã peiꝰ est mendatiũ
meditari: quã loqui Nam interdũ quisq in cautꝰ
solet ex p̃cipitatione loqui mendatiũ : meditari
autẽ non pocest nisi ꝑ studiũ Grauiꝰ gͦ ille ex stu¬
dio mentiri ꝑhibetur: quã his qui ex precipita.¬
tione sola m̃titur. Sũ mopere cauendtũ est om̃e
mendatiũ: quanius non miqũa si aliqd mendatii
genus culpe leuioris: si quisq prosalute hominum
mentiatur: S quia scriptum est. os quod mentit᷑

Expanded text:
etiam in veritate suspectum. Saepe vera promittit etiam in veritate suspectum. Saepe vera promittit qui falsa dicturus est, ut, cum primum acquisierit fidem, ad reliqua mendacia audientes credulos faciat. Multis videntur vera esse quae falsa sunt, et ideo non ex Deo, sed ex suo mendacio loquuntur. Nonnunquam falsitas veriloquio adjungitur, et plerumque a veritate incipit qui falsa confingit; latent saepe vera circumlinita melle verborum, et tandiu deceptor veritatem simulat, quousque fallendo decipiat. Nonnunquam pejus est mendacium meditari quam loqui. Nam interdum quisque incautus solet ex praecipitatione loqui mendacium, meditari autem non potest nisi per studium. Gravius ergo ille ex studio mentiri perhibetur, quam is qui ex praecipitatione sola mentitur. 7. Summopere cavendum est omne mendacium, quamvis nonnunquam 232 sit aliquod mendacii genus culpae levioris, si quisquam pro salute hominum mentiatur. Sed quia scriptum est: Os quod mentitur
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ foris impugnat: colerantiȩ iurcute deuiẽ¬
ta discedat. Non om̃is qui patitur probra uistꝰ
est: s qui pro ueritate in uoxius patitur: ille
tantũmͦdo iustus est: Int̾ intuperationes lingne
& opprobria hominũ. isto se remedio mens iusti
corroborat: ut tanto solidius in dm̃ figatur
interuis. quanto exteriꝰ ab huinanis sꝑͥnitur
sensibus. Iuiillatas sibi contumelias cranq̃lo
animo prodit: dolorem cordis aperit: & uirus quod
feruet in anmaͦ facile reicit. Wluera enim mentis
aꝑta cito exalant: clausa nuis exileerant. Qui
dolorem iniuirie clauso pectore tegit: quanto am¬
pliuis silentio linguam premit: tanto acriorem
dolorẽ intrinsecus nutrit: Unde & uere quidam
poctarũ gentiliũ dixit: Quoq magis tegitur: tectꝰ.
magis estuat ignis Cecus enĩ languor uehemens ẽ
acmimꝰ: quia cacitũ iuuit sub pectore uulnus.
ut nec nera dicentibus credatur Red¬
ait enim sepe hominem multa falsitas:

Expanded text:
quae foris impugnat, tolerantiae virtute devicquae foris impugnat, tolerantiae virtute devicta discedat. 24. Non omnis qui patitur probra justus est; sed qui pro veritate innox patitur, ille tantummodo justus est. 25. Inter vituperationes linguae et opprobria hominum isto remedio mens justi se corroborat, ut tanto solidius in Deum figatur interius, quanto exterius ab humanis spernitur sensibus. 26. Qui illatas sibi contumelias tranquillo animo prodit, dolorem cordis aperit, et virus quod fervet in animo facile rejicit. 231 27. Vulnera enim mentis aperta cito exhalant, clausa nimis exulcerant. 28. Qui dolorem injuriae clauso pectore tegit, quanto amplius silentio linguam premit, tanto acriorem dolorem intrinsecus nutrit. Unde et vere quidam poetarum gentilium dixit: Quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis. Caecus enim languor vehemens est ac nimius, quia tacitum vivit sub pectore vulnus. ut nec vera dicentibus credatur; reddit enim saepe hominem multa falsitas
Abbreviated transcription (Latin):
non simulat. Ore bene loquitur: qͥ ueritatẽ
anmintiat: factis bene loauitur: qui alios bonis exẽ¬
plis edificat: Corde male loquitur: qui interius co-¬
cotationes noxias meditatur & cogitat: Lingua male
quod male agit flagellatur & murmurat. Factis
male loquitur: quimale uiuendo. exemplis suis
alios ad prauę agenctum informat: Semel bene
loquitur: qui se penitendo redarguit: Bisbene
loquitur : qui bene uiuendo & alios instruit:
Deniel male loquitur: qui post uiciũ cito cor¬
rigitur Bis male loquitur: qui & male uiuit.
&e male docet: Item bis male loquitur: qui & ma¬
le cogitat. & male refert cogitata Itẽ bis male lo¬
quitur: qui & bonum quod debuit non egit:
& malũ quod ñ oporcebat admisit.: Malimala
respondent probonis: & aduersa pro oþtimis:
Boni bona respondent pro malis: & prospera ꝓ
aduersis Aduersus conuitiũ lingne. Fortitudo
adhibenda est patientię: ut temptatio uerbi

Expanded text:
non simulat. Ore bene loquitur, qui veritatem non simulat. Ore bene loquitur, qui veritatem annuntiat. Factis bene loquitur qui alios bonis exemplis aedificat. 19. Corde male loquitur qui interius cogitationes noxias meditatur et cogitat. Lingua male quod male agit flagellatur, et murmurat. Factis male loquitur qui male vivendo exemplis suis alios ad prave agendum informat. 20. Semel bene loquitur qui se poenitendo redarguit. Bis bene loquitur qui bene vivendo et alios instruit. 21. Semel male loquitur qui post vitium cito corrigitur. Bis male loquitur qui male vivit et male docet. Item bis male loquitur qui et male cogitat, et male refert cogitata. Item bis male loquitur qui et bonum quod debuit non egit, et malum quod non oportebat, admisit. 22. Mali mala respondent pro bonis, et adversa pro optimis. Boni bona respondent pro malis, et prospera pro adversis. 23. Adversus convicium linguae fortitudo adhibenda est patientiae, ut tentatio verbi,
Abbreviated transcription (Latin):
nis coꝵ agnoscant. more poetarum. qui magis cõ¬
positionem uerboꝵ. quã sententiam ueritatis secun¬
tur: Quadrimoda est dicendi racio: qua p̾uiden¬
dũ est. quid .ciii. quando. uel quomodo aliquid
proferatur: Itẽ quadrimoda est dicendi racio: q̃
aut bene sentiendo. quid bene profertur: aut
nichil sentiendo. nichil dicitur: aut parum sen¬
tiendo. loquacitas sola ostentatur. aut optime
sentiendo. ñ eleganter profertur quod intelligi¬
tur: Itẽ quadriptita est dicendi racio: qua uel
bonũ benę. uel malũ male : seu bonũ male: uł
malũ bene profertur. Bomim amippe bene loqͥt᷑.
qui ea quę recta sunt. humilit̾ annuntiare uide¬
tur: Ualũ male loquitur: qui quod libet flagiei¬
ũ ꝑ suartere conatur: Bonum male loquitur:
qui quodeũq rectum arrogant̃ predicare
sentitur: Malum bene loquitur: qui aliquͦd
uarrando uiciũ de testatur: ut ab eo homines
auertantur. Corde bene loquitur: qͥ caritatẽ

Expanded text:
nis eorum agnoscant, more poetarum, qui magis comnis eorum agnoscant, more poetarum, qui magis compositionem verborum quam sententiam veritatis sequuntur. 14. Quadrimoda est dicendi ratio, quia praevidendum est quid, cui, quando, vel qualiter aliquid proferatur. 15. Item quadrimoda est dicendi ratio, cum aut bene sentiendo quid bene profertur, aut nihil sentiendo nihil dicitur, aut parum sentiendo loquacitas sola ostentatur, aut optime sentiendo non eleganter profertur quod intelligitur. 16. Item quadripartita est loquendi ratio, qua vel bonum bene, 230 vel malum male, seu bonum male, vel malum bene profertur. 17. Bonum quippe bene loquitur, qui ea quae recta sunt, humiliter annuntiare videtur. Malum male loquitur, qui quodlibet flagitium persuadere conatur. Bonum male loquitur, quid quodcunque rectum arroganter praedicare sentitur. Malum bene loquitur, qui aliquod narrando vitium detestatur, ut ab eo homines avertantur. 18. Corde bene loquitur, qui charitatem
Abbreviated transcription (Latin):
sed quod magis uerũ est peccatorẽ fatetur. Ma
it. ne actionis uelamine tegit: Loquens quȩ addm
ꝑtinent nec faciens: & si inutilis sibi est: audieu¬
tibus tam̃ prodest:. Qui de sapientia se laudari af¬
fectant: loquentẽ ꝓpħam attendant: Ue qui
sapientes estis in oulis ur̃is: & corã uobismet¬
ipsis prudentes: Recte ex sententia dicit: qui
ueram sapientiã gustu intermi saporis ientit:
A sentiendo enĩ sententia dicitur: ac ꝑ hoc ar¬
rogantes qui sine humilitate dicunt: de sola sci¬
entia dicunt: non de sententia: Ile eñi sapit.
qui recte & secłm am̃ sapit: In suam dicunt contu¬
mieliam doctores: sidiim sint abcis dicta sapient̃:
numiũ tam̃ eloquenter: Horret enim sapientia spu¬
meũ uerboꝵ ambitum: a fuciã mundialis eloquen¬
tiȩ inflatis sermonibus ꝑornatũ Quidã curiosi
delectantur audire quoslibet sapientes: non ut
ueritatem ab eis querant: s ut facundiam sermo¬

Expanded text:
sed quod magis verum est peccatorem fatetur. Mansed quod magis verum est peccatorem fatetur. Mannae actionis velamine tegit. 8. Loquens quae ad Deum pertinent, nec faciens, etsi inutilis sibi est, audientibus tamen prodest. 9. Qui de sapientia se laudari affectant, loquentem prophetam 226 attendant: Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes . 10. Recte ex sententia dicit, qui veram sapientiam gustu interni saporis sentit. A sentiendo enim sententia dicitur. Ac per hoc arrogantes, qui sine humilitate dicunt, de sola scientia dicunt, non de sententia. 11. Ille enim sapit, qui recte et secundum Deum sapit. 12. In suam dicunt contumeliam doctores, si dum sint ab eis dicta sapienter, nimium tamen eloquenter. Horret enim sapientia spumeum verborum ambitum ac fucum mundialis eloquentiae inflatis sermonibus perornatum. 13. Quidam curiosi delectantur audire quoslibet sapientes, non ut veritatem ab eis quaerant, sed ut facundiam sermo