comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ris cephalos alit. lupos ille. ille saxa¬
tiles. locustas alius. Nonẽ libera ua
gandi potestas. nec tam̃ aut int̾clau¬
sa montib copia. aut fluuuis int̾la¬
bentib transitꝰ impedit᷑. s usus nat᷑e
ĩp̃ssus tanquã patͥȩ finib unũquẽq
sese tenere. & ultra incolas ꝓdire fac̃¬
suspectum. At nob̃ alia longe senten¬
tia. mutare exilio domos. incolarũ
fastidio teneri. aduenarũ captare
grãm. transferre t̾minos ꝑpetuos qͦs
posuerunt patres nr̃i. agrum ad agrũ
iungere.domũ ad domũ. Defecit ter¬
ra hominib sternunt᷑ ⁊ maria rur¬
sus ꝓ singuloꝵ. libidine incidit᷑ t̃ra.
mare infundit᷑ ut insulas faciant.
possideant freta: spatia maris sibi
uendieant iure mancipii. pisciũq
iura sic̃ uernaculoꝵ ꝯditione serui¬
cũ sibi subiecta cõmemorant. Ite
inquit sinus maris meus. ille alterius.
Diuidunt elementa sibi potentes:
his in fluctibus ostree nutriunt᷑. his

Expanded text:
ris cephalos alit, lupos ille: ille saxaris cephalos alit, lupos ille: ille saxatiles, logandi potestas, nec tamen aut interclusa montibus copia aut fluuiis interlabentibus transitus inpeditur, sed usus natura inpressus tamquam patriae finibus unumquemque sese tenere et ultra incolas prodire suspectum. at nobis longe alia sententia, mutare exilio domus, incolarum fastidio teneri, aduenarum captare gratiam, transferre terminos perpetuos, quos posuerunt patres nostri, agrum ad agrum iungere, domum ad domum. interfecti terra hominibus, sternuntur et maria, rursus pro singulorum libidine inciditur terra, mare infunditur, ut insulas faciant, possideant freta. spatia maris sibi uindicant iure mancipii pisciumque iura sicut uernaculorum condicione seruitii sibi subiecta commemorant. iste, inquit, sinus maris meus, ille alterius: aurum elementa sibi potentes. his ostreae in fluctibus nutriuntur, his
Abbreviated transcription (Latin):
entia dicens. Si respicit uolatilia. si
pascit illa: ñne uos pluris estis illis: Si ..
fenum agri quod hodie ẽ & cras inig¬
nem mittet᷑. as sic uestit. quantomagi
uos minimȩ fidei: An uͦ sine quadam
dote naturȩ manere piscib &̃ illam
putamꝰ grãm. quod unũ quodq genꝰ
piscium p̃scripta sibi domicilia habet
quȩ sui gen̾is nullus excedat. ñ incur¬
set alienus: Quis geometra his diuisit
numquã audiuimꝰ. Et tam̃ pisces m̃-¬
suram suã norunt ñ muris urbium
portisq p̃scriptam. ñ edificiis domoꝵ.
ñ agroꝵ finib limitatã. s mensuram
eius qͦd oporteat. ut tantũ sit uni
ta sibi uendicet. Lex quȩdam naturȩ
ẽ tantum querere quantũ eͥfficiat
ad uictum. & alimentoꝵ modo sortẽ
censere patrimonii. Hoc genus pisci¬
um in illo sinu maris alitur & gigni¬
tur. illud in alio. Deniq ñ repperies
ꝯfusa genera piscium .s: quod hic ha-¬
bundat. alibi deẽ. Iterũ ille sinus ma¬

Expanded text:
entia dicens: si respicit uolatilia, si entia dicens: si respicit uolatilia, si pascit illa, nonne uos pluris estis illis? si enim faenum agri, quod hodie est et cras in ignem mittitur, deus sic uestit, quanto magis uos minimae fidei? An uero sine quadam dote naturae manere piscibus etiam illam putamus gratiam, quod unumquodque genus piscium praescripta sibi domicilia habet, quae sui generis nullus excedat, non incurset alienus ? quis geometra his diuisit numquam audiuimus: et tamen pisces mensuram suam norunt, non muriamuris urbium portisque praescriptam, non aedificiis domorum, non agrorum finibus limitatam, sed mensuram eius quod oporteat, ut tautumtantum sata sibi uindicet. lex quaedam naturae est tantum quaerere quantum sufficiat ad uictum et alimentorum modo sortem censere patrimonii. hoc genus piscium in illo sinu maris alitur et gignitur, illud in alio. denique non repperies confusa genera piscium: sed quod hic abundat, alibi deest. Et iterum ille sinus ma
Abbreviated transcription (Latin):
miremur. si pascit uolatilia. si ꝑauit
coruo escam. pulli enĩ eiꝰ ad dm̃ clamãt.
Simulieribꝰ dedit texture sapientiã¬
si araneam quȩ tam subtilit ac docte
laxos casses suspendit in forib. sapĩe
ñ reliqͥt ĩ munẽ. si ipse uͥtutẽ eqͦ de¬
dit. & soluit de ceru̾ce eiꝰ formidinẽ.
ut exultet in campo. & occurrens re¬
gib irrideat. odoretur bellũ eminus.
excitet᷑ sono tubȩ. Si hec irrationabl¬
lia pleraq & alia insensibilia ut fenũ
ut lilia repleuit sue dispositione sapi¬
entiȩ: quid dubitamꝰ. qͦd etiã in echi¬
num ꝯtulerit huiꝰ grãm p̃scientiȩ: Ni¬
chil enĩ mexploratũ. nichil dissimulatr̃
reliquit. omnia uidet qui pascit oĩa.
omnia implet sapientia. qui omnia¬
fecit in sapientia. ut scriptũ:. Et ideo
si echinum uisitationis suȩ exortẽ non
p̃termisit. si eum ꝯsiderat. & futuroꝵ ĩ¬
format inditiis. tua ñ ꝯsiderat: Immo
uͦ considerat. sic̃ testat᷑ eiꝰ diuina sapi¬

Expanded text:
miremur, si pascit uolatilia, singulorum parauit coruo escam — pulli enim eius ad dominum clamant —, si mulieribus dedit texturae sapientiasi araneam, quae tam subtiliter ac docte laxos casses suspendit in foribus, sapientiae non reliquit inmunem, si ipse uirtutem equo dedit et soluit de ceruice eius formidinem, ut exultet in campo et occurrens regibus uanitatis, odoretur bellum eminus, excitetur sono tubae, si haec inrationabilia pleraque et alia insensibilia ut faenum, ut lilia repleuit suae dispositione sapientiae, quid dubitamus quod etiam in echinum contulerit huius gratiam praescientiae? nihil enim inexploratum, nihil dissimulatum reliquit. omnia uidet qui pascit omnia, omnia replet sapientia qui omnia in sapientia fecit, ut scriptum est. et ideo si echinum uisitationis suae exortem non praetermisit, si eum considerat et futurorum informat indiciis, tua non considerat? immo uero considerat, sicut testatur eius diuina sapi
Abbreviated transcription (Latin):
diriuemꝰ ꝓphetici sermonis int̃preta¬
tionẽ. Apsnnis t̃re ꝓdigia audiuimꝰ.:
& illud. Ue t̃re nauiũ pssine: ẜ ut
sic accipiamꝰ.: in quo aere uolitabat¬
terra: sine aere enĩ uolare ñ poterat.
erat sine rerũ materie elem̃toꝵ facta
distinctio. cũ ipsa adhuc elem̃ta fac¬
ta ñ e̾ent. ubi gͦ erat materia ssta
alarum suffulta remigiis: in aere non
erat: qr aer corpꝰ ẽ mundi: corpꝰ aũt
ẽe aerẽ docet lectio: qr emissa sagit.¬
ta in locum quẽ iaculator intendit.
incisus aer statim in se ipso resolutꝰ
ẽ. Ubi gͦ erat hylen: nisi forte dicat᷑
quadam dementi intentione: qr ĩ đõ
inuiolabilis. qui lucẽ habitat in ac¬
cessibilem. incõp̃hensibilis ⁊ puris¬
simꝰ sp̃s. locꝰ erat materie mundia¬
lis: ⁊ erat in do mundi portio. Cuor¬

Expanded text:
deriuemus prophetici sermonis interpretaderiuemus prophetici sermonis interpretationem a pinnis terrae prodigia audiuimus et illud uae terrae nauium pinnae? sed ut sic accipiamus, in quo aere uolterra? Sine aere enim volare non poterat, erat sine rerum materia elementorum facta distinctio, cum ipsa adhuc elementa facta non essent. Ubi ergo erat materia ista alarum suffulta remigiis? In aere non erat, quia aer corpus est mundi: corpus autem esse aerem docet lectio , quia emissa sagitta in locum, quem jaculator intendit, incisus aer statim in seipsum resolutus est. Ubi ergo erat hyle, nisi forte dicatur quadam dementi intentione, quia in Deo eae atque inviolabilis, qui lucem habitat inaccessibilem, incomprehensibilis et purissimus spiritus, locus erat materiae mundialis
Abbreviated transcription (Latin):
inuisibilis ⁊ incõposita. Quid ẽ erat:
ne forte infinicũ ⁊ sine principio
suam. & dicant. ecce qr materia idẽ
ylensic̃ philosophi dic̃t: etiam scd̃m scrip¬
turam diuinã non habuit initiũ.
uerum hoc dicentib respondebis.
qr scriptum ẽ. Erat aũt caim oꝑa¬
rius t̃rȩ. & de eo qui iubal dictus ẽ:
habet scriptura. Hic erat pat̾ qui
demonstrauit psalteriũ ⁊ citharaor.
Et hõ erat in ausitide regione. cui
nom̃ iob. Desinant gͦ de u̾bo q̃s¬
tionem mouere: cum p̾sertim p̃mi¬
serit moyses: quia fecit deus t̾ram.
Erat gͦ ex quo facta ẽ: namͥ sine
tes. diffiniant. Nbi nã erat: si in loco:
gͦ etiã locꝰ sine principio fuisse astru-¬
itur. in quo erat materia rerũ quȩ
principiũ ñ habebat. Quod si abfur¬
dum uidet᷑ de loco credere. uidete
ne forte uolatilem t̾ram debeamus
estimare. quȩ ñ habens fundam̃tũ:
alarũ remigiis suspendebat᷑. Unde
gͦ ei alas sumemus. Hisi forte huc

Expanded text:
inuisibilis et inconposita. quid est erat? inuisibilis et inconposita. quid est erat? ne forte in infinitum et sine principio s et dicant ecce quia materia, id est 5Xtj, sicut philosophi dicunt, etiam secundum scripturam diuinam non habuit initium. uerum hoc dicentibus respondebis quia scriptum est: erat autem Cain operarius terrae et de eo qui Iubal dictus est habet scriptura: hic erat pater, qui demonstrauit psalterium et citharam et homo erat in Ausitide regione, cui nomen Iob. desinant ergo de uerbo quaestionem mouere, cum praesertim praemiserit Moyses quia fecit deus terram. erat ergo ex quo facta est. nam si sine tes definiant ubinam erat. si in loco, ergo etiam locus sine principio fuisse astruitur, in quo erat materia rerum, quae principium non habebat. quod si absurdum uidetur de loco credere, uidete ne forte uolatilem terram debeamus aestimare, quae non habens fundamentum alarum remigiis suspendebatur. unde ergo ei alas sumemus, nisi forte huc
Abbreviated transcription (Latin):
minauit: ⁊ postea celũ: c̾didit opꝰ ẽẽ dñi
de clarandũ. Quando enĩ ait. dixit. ⁊
facta sunt: nichil int̾ est qͥd pꝰ expͥ¬
mas. cum utrũq sit factum: simul
ne eo saltẽ p̃rogatiua cȩlo diuine
iuideatur adiudicata substantiȩ: ut
pͥmogenite creaturȩ pͥuilegia po¬
Itaq illos suis relinqͣm ꝯtñtiõibꝰ. qͥ mu¬
tuis disputatiõibꝰ se refellunt. Nob̃
aũt satis ẽ ad salutẽ ñ disputacio¬
num controu̾sia. s p̃ceptoꝵ ueritas:
nec argumentationis astucia. sed
fides mentis: ut seruiamꝰ creatori
potiꝰ quã creature: qui ẽ benedictꝰ¬
d̾s in scła. Terra autẽ erat inuisibił
& incõposita. Bonꝰ artifex pͥꝰ funda¬
m̃tum ponit: postea fundam̃to po¬
sito. edificationis menbra distinguit:¬
⁊ adiungit ornatũ. Posito gͥ fun¬
dam̃to terrȩ ⁊ confirmata cęli sub-¬
stantia: duo enĩ ssta sunt quas uelut
cardines rerũ subtexuit: terra erat

Expanded text:
minavit , et postea coelum, credidit opus esse Domini minavit , et postea coelum, credidit opus esse Domini declarandum; quando enim dixit et facta sunt, nihil interest quid prius exprimas, cum simul utrumque sit factum; simul ne haec saltem praerogativa coelo divinae videatur adjudicata substantiae, ut primogenitae creaturae privilegio poItaque illos suis relinquamus contentionibus, qui mutuis disputationibus se refellunt. Nobis autem satis est ad salutem, non disputationum controversia, sed praeceptorum veritas; nec argumentationis astutia, sed fides mentis, ut serviamus creatori potius quam creaturae, qui est Deus benedictus in saecula. Terra autem erat inuisibilis et inconposita. bonus artifex prius fundamentum ponit, postea fundamento posito aedificationis membra distinguit et adiungit ornatum. posito igitur fundamento terrae et confirmata caeli substantia — duo enim ista sunt quasi uelut cardines rerum — subtexuit: terra autem erat
Abbreviated transcription (Latin):
siderantes stabilia c̾e ñ posse. ẽthe¬
riũ corpꝰ celi stellarũq ẽẽ arbitrati
sunt. quintã quandã naturã corꝑis
introducentes: qđ diut᷑nã celi pu
ista opinio ꝓphetice potuit obiuare
sententie: quam diuina quoq dm̃¬
nr̃i iħu xp̃i maiestas di nr̃i in euan¬
głio cõꝓbauit. Dixit enĩ dauid.
Principio t̾ram fundasti dñe: ⁊ oꝑa
manuũ tuarum sunt celi. Ipsi ꝑibt̃
tum ueterascent. ⁊ tamquã amictũ
mutabis eos: ⁊ mutabunt᷑: Tuuͦ id ẽ
es: ⁊ anni tui ñ deficient. Quod adeo
ꝓbauit in euangłio dñs ut diceret.
celũ ⁊ terra p̃teribt̃: mea aũt u̾ba
ñ p̃teribunt. Nichil gͥ agunt. qui
ꝓpt̾ celi asserendã ꝑpetuitatẽ quin¬
tum corpꝰ etheriũ introducendum
putauerunt: cum eque uideant
dissimilẽ cet̾is adiunctam menbris
unius portionẽ. labẽ corꝑis mag̃ afferre
ꝯsueuisse. Simul illud adu̾te qr cũ

Expanded text:
siderantes stabilia esse non posse aethesiderantes stabilia esse non posse aetherium corpus caeli stellarumque esse arbitrati sunt quintam quandam naturam corporis introducentes, quo diuturnam caeli putista opinio propheticae potuit obuiare sententiae, quam diuina quoque domini Tesu Christi maiestas dei nostri in euangelio conprobauit. dixit enim Dauid: principio terram tu fundasti, domine, et opera manuum tuarum sunt caeli. ipsi peribunt, ntum ueterescent, et tanquam amictum mutabis ea et mutabuntur, tu uero ipse es, et anni tui non deficient. quod adeo probauit in euangelio dominus ut diceret: caelum et terra praeteribunt, mea autem uerba non praeteribunt, nihil igitur agunt qui propter caeli adserendam perpetuitatem quintum corpus aetherium intrputarunt; cum aeque videant dissimilem caeteris adjunctam membri unius portionem, labem corpori magis afferre consuevisse. Simul illud adverte, quia
Abbreviated transcription (Latin):
suarum. Quid gͥ defendimꝰ etheriũ
corpꝰ esse: ne uideat᷑ corruptioni ob¬
noxium: quod enĩ cõpositũ ex corrup¬
tilibus elem̃tis ẽ: necesse ẽ resoluatur.
Nam hoc ipso quo diu̾se eadẽ siͣnt
elem̃ta nature: simplicẽ ⁊ inuiolabi¬
lem motũ habere ñ possunt. cum se
diu̾sus elem̃toꝵ. motꝰ impugnet. Unꝰ
enĩ motus omnib aptꝰ e̾e̾ aꝑtꝰ non
potest: ⁊ elem̃tis distantib conueni¬
re. Nam qui leuib accõmodus ẽ: fit
incõmodus grauiorib elem̃tis. Itaq
quando ad suꝑiora motꝰ cȩli ẽ neces¬
sarius: terrenis grauatur: quando
ad inferiora decursus expetitur: igne̾
uigor ille uiolent̃ attrahit᷑. Ꝙ enĩ
contra nature suȩ usũ deorsũ cogit᷑.
Omne aũt quod in contrariũ cogit᷑
ñ naturȩ seruiens s necessitati. cito
soluit᷑. ⁊ in ea scindit᷑: ex qͥbꝰ uidet᷑ ẽẽ
cõpositum. in suam quanq regionẽ
singulis recurrentib hec gͥ ali con¬

Expanded text:
suarum. quid igitur defendimus aetherium suarum. quid igitur defendimus aetherium corpus esse, ne uideatur corruptioni obnoxium? quod enim conpositum ex corruptibilibus elementis est necesse est resoluatur. nam hoc ipso quod diuersae eadem sint elementa naturae simplicem et inuiolabilem motum habere non possunt, cum se diuersus elementorum motus inpugnet. canentur enim motus omnibus aptus esse non potest et elementis distantibus conuenire; nam qui leuibuslenibus adcommodus est fit incommodus grauioribus elementis. itaque quando ad superiora motus caeli est necessarius, terrenis grauatur, quando ad inferiora decursus expetitur, igneus uigor ille uiolenter adtrahitur; etenim contra naturae suae usum deorsum cogitur. omne autem quod in contrarium cogitur non naturae conlisis. sed necessitati cito soluitur et in ea scinditur ex quibus uidetur esse conpositum in suam quamque regionem singulis recurrentibus. haec igitur alii con
Abbreviated transcription (Latin):
ta ẽ. non sponte: s ꝓpt̃̾ eum qui sub¬
lecit in spe. Liberat᷑ aũt ⁊ ipsa creat᷑a
a seruitute corruptionis: cum diuinȩ
remunerationis claritas affulserit.
quid enumerẽ ea que disputationub
suis philosophi teruer̃t: cum alii cõpo¬
situm celum ex quatuor elem̃tis asse¬
uerent. alii quintã quandam natu¬
ram noui corꝑis ad constitucionem
eiꝰ inducant. atq affingant ethereũ
elem̃ta suum quendã habeant cursy.¬
atq usum. ⁊ motum nature: ut gra¬
uiora demergant. ⁊ in ꝓnum ferant᷑.
uacua ⁊ leuia in suꝑiora se surrigant:
est enĩ ꝓprius cuiq motꝰ. In spere aũ
circuitu ista confundi confirmant.¬
⁊ uim sui cursus amittere: qm̃ spera
in orbem suũ uoluit᷑. ⁊ suꝑiora infe-¬
riorib superioribꝰ quoq inferiora mu¬
tantur. Quoꝵ aũ scđ̃m naturam mo-¬
tus mutati st̃: hoꝵ necessario ferunt
mutari solere qualitates substanciaꝵ

Expanded text:
ta est non sponte, sed propter eum qui subta est non sponte, sed propter eum qui subjecit in spe . Liberabitur autem et ipsa creatura a servitute corruptionis, cum divinae remunerationis gratia affulserit. quid enumerem ea quae disputationibus suis philosophi texuerunt? cum alii compositum coelum ex quatuor elementis asserant: alii quintam quamdam naturam novi corporis ad constitutionem ejus inducant, atque affingant aethereum elementa suum quemdam cursum habeant atque usum et motum naturae, ut graviora demergant, et in pronum ferantur, vacua et levia in superiora se subrigant; est enim proprius cuique motus, in sphaerae autem circuitu ista confundi, et vim uim sui cursus amittere, quoniam sphaera in orbem suum uoluitur et superiora inferioribus, superioribus quoque inferiora mutantur. quorum autem secundum naturam motus mutati sunt, horum necessario ferantferunt mutari solere qualitates substantiarum
Abbreviated transcription (Latin):
stabilis ꝑseuerat: s dñs statuit eam
⁊ firmam̃to uoluntatis suȩ ꝯtinet:
qr in manu eiꝰ om̃s fines t̾re⁊ hec
fidei simplicitas: argum̃tis omnib
antecellit. Laudent alii qͦd ido nꝰꝙꝗ
decidat terra. quia scđ̃m naturã
in medio regionẽ possideat suam.
eo quod necesse sit eam manere in
regione sua: nec in partẽ inclina¬
ri alteram: quando ꝯtra naturam ñ
mouet᷑. s scđm naturam p̃dicent ar¬
tificis diuini ⁊ oꝑatoris et̃ni excellen¬
tiam. Quis enĩ artificum ñ ab alio ac¬
cepit: aut quis dedit mulierib ter¬
turȩ sapientiam: aut uarietatis dis¬
ciplinam: ego tam̃ qui ꝓfundum
maiestatis etꝰ ⁊ artis excellentiam
me libram̃tis cõmitto atq mensuris:
s omnia reposita in eiꝰ existimo uolun¬
tate: quod eiꝰ uoluntas fundam̃tum
sit uniu̾soꝵ: & ꝓpt̃ eũ adhuc mũdꝰ ħͥ
maneat: qͦd apłicȩ quoq liceat astru
ere auctoritatis exemplo. Scriptum
ẽ enĩ. quia uanitati creatura subiec¬

Expanded text:
seuerat, sed dominus statuit eam et firmamento uoluntatis suae continet, quia in manu eius omnes fines terrae. et haec fidei simplicitas argumentis omnibus antecellit. laudent alii quod ideo nusquam decidat terra, quia secundum naturam in medio regionem possideat suam, eo quod necesse sit eam manere in regione nec in partem inclinari alteram, quando contra naturam non mouetur, sed secundum naturam, praedicent artificis diuini et operatoris aeterni excellentiam — quis enim artificum non ab illo accepit aut quis dedit mulieribus texturae sapientiam aut uarietatis disciplinam? — ego tamen, qui profundum maiestatis eius et artis excellentiam me libramentis committo atque mensuris, sed omnia reposita in eius existimo uoluntate, quod uoluntas eius fundamentum sit uniuersorum et propter eum adhuc mundus hic maneat. quod apostolicae quoqere auctoritatis exemplo. Scriptum est enim: Quia vanitati creatura subjec
Abbreviated transcription (Latin):
ocrib ⁊ usitatis sermonib qualita¬
tẽ nature celestis expressit. dicens.
quod firmauerit celũ sicut fumum.
subtilem eiꝰ naturã nec solidam cu¬
piens declarare. Ad speciem quoq
eius abundat: qͦd ipse de celi firma¬
mento locutꝰ ẽ. qr fecit ds celum sic̃
cameram: quod intra celi ambitũ uni¬
u̾sa claudant᷑: quȩ uel in mari gerun¬
tur ⁊ t̾ris. qđ similit̾ significatur cũ
legitur: quia ds celum extendit. Ex¬
tenditur enĩ quasi pellis ad tab̃na¬
ut plumoꝵ scribant᷑ nomina. qui xp̃i

Expanded text:
ocribus et usitatis sermonibus qualitaocribus et usitatis sermonibus qualitatem naturae coelestis expressit, dicens quod firmaverit coelum sicut fumum , subtilem ejus naturam nec solidam cupiens declarare. Ad speciem quoque ejus abundat, quod ipse de coeli firmamento locutus est, quia fecit Deus coelum sicut cameram; quod intra coeli ambitum universa claudantur , quae vel in mari geruntur vel terris. Quod similiter significatur, cum legitur: Quia coelum Dominus extendit . Extenditur enim vel quasi pellis ad tabernaut plurimorum scribantur nomina, qui Chri
Abbreviated transcription (Latin):
tempoꝵ. ⁊ scdo die firmam̃tũ fec̾it.
Qͦ discreuerit aquã que sub celo est.
⁊ aquam quȩ suꝑ celum: tam̃ satis
sufficit ad p̃sentẽ assertionẽ. quod
in principio d̾s celũ fecerit. unde p̃¬
rogatiua generationis causa ter¬
ram fecerit: in qua ẽẽt generationis
sub̃a. In his enĩ quatuor illa elem̃ta
creata sunt: ex quib generant᷑ oĩa
ista quȩ mundi sunt. Ele menta
aũt quatuor: aer. ignis: aqua.
⁊ terra: quȩ in omnib sibi nuxta st̃
si qͥdẽ ⁊ in t̃ra ignẽ reꝑies: qui ex la¬
pidibꝰ ⁊ ferro frequent excutit᷑. ⁊ in
celo. cum sit ignitus. ⁊ micans fulgen¬
tib stellis polus. aqua ẽẽ. possit intel¬
gi. que uel supra celum ẽ: uel de illo
suꝑiore loco in terram largo frequent᷑
ymbre demictit᷑: que plurib collig̾e
possemꝰ: si quiã ad edificationẽ eccłe
ista ꝓficere uideremꝰ. S qr his occu¬
pari infructuosum negotium ẽ. ad

Expanded text:
temporum, et secundo die firmamentum fecerit, temporum, et secundo die firmamentum fecerit, quo discreuit aquam quae sub caelo est et aquam quae super caelum, tamen satis sufficit adin principio coelum fecerit, unde praerogativa generationis et causa; et terram fecerit, in qua esset generationis substantia. In his enim quatuor illa elementa creata sunt, ex quibus generantur omnia ista quae mundi sunt. Elementa autem quatuor, aer, ignis, aqua, et terra, quae in omnibus sibi mixta sunt. Siquidem et in terra ignem reperies, qui ex lapidibus et ferro frequenter excutitur; et in coelo, cum sit ignitus et micans fulgentibus stellis polus, aqua esse possit intelligi, quae vel supra coelum est, vel de illo superiore loco in terram largo frequenter imbre demittitur. Quae pluribus colligere possemus, si quid ad aedificationem Ecclesiae ista proficere videremus. Sed quia his occupari infructuosum negotium est, ad
Abbreviated transcription (Latin):
patre transiuit in filiũ: ⁊ in patrẽ
reuertitur a filio. Egregiȩ itaq apł̃s
⁊ hoc loco filiũ dixit auctorẽ omni¬
um: ⁊ maiestate sua continentẽ oĩa.
Et ad romanos de patre aitꝰ. qm̃ ex
ipso ⁊ ꝑ ipsum ⁊ in ipso sunt omnia.
Omnia enĩ ex eiꝰ uoluntate ceperunt.
qr unus deus pat̃ ex quo omnia &¬
enĩ tanquã ex suo fecit: qui unde
uoluit fecit ꝑ ipsum continuatio. finis:
in ipsum Ex ipso gͦ. materia. ꝑ ipsũ: oꝑa¬
tio. q̃ ligauit atq construxit uniu̾sa.
In ipsum: qr & quãdiu uult omnia eiꝰ
uirtute manent. atq consistunt. &
finis eoꝵ. in di uoluntate recurrit:
⁊ eiꝰ arbitrio resoluunt᷑. In principio
itaq tẽporis celum ⁊ t̾ram deus fec̃.
Tempꝰ enĩ ab hoc mundo ñ ante
mundũ: dies aũt tẽꝑis portio ẽ: non
principiũ & quãquam lectionis se¬
rie possimꝰ astruere. qͦd pͥmo diem
fecerit dñs ⁊ noctem. quȩ st̃ uices

Expanded text:
patre transiuit in filium et in patrem patre transiuit in filium et in patrem reuertit a filio. egregie itaque apostolus et hoc loco filium dixit auctorem omnium et maiestate sua continentem omnia et ad Romanos de patre ait: quoniam ex ipso et per ipsum et in ipsum omnia. omnia enim ex eius uoluntate coeperunt, quia unus deus pater, ex quo omnia; etenim tamquam ex suo fecit, qui unde uoluit fecit, — per ipsum continuatio, finis in ipsum. ex ipso ergo materia, per ipsum operatio, quae ligauit atque constrinxit uniuersa, in ipsum, quia et quamdiu uult omnia eius uirtute manent atque consistunt et finis eorum in dei uoluntatem recurrit et eius arbitrio resoluuntur. I In principio itaque temporis caelum et terram deus fecit. tempus enim ab hoc mundo, uonlion ante mundum, dies autem temporis portio est, non principium. et quamquam lectionis serie possimus astruere quod primo diem fecerit dominus et noctem, quae sunt uices
Abbreviated transcription (Latin):
possit. Quomͦ ꝙ̃ incorporei luminis
splendor possit ẽẽ corporeꝰ : s si que¬
ris splendorẽ di. filius ẽ imago dłi in¬
uisibilis. Qualis gͦ ds: talis ⁊ imago
go inuisibilis. Est enĩ splendor głe
pat̃ne atq eius imago sub̃e. In pͥnci¬
pio inquit fecit ds celũ ⁊ t̾ram. Et¬
factus ẽ gͦ mundus ⁊ cepit ẽẽ qui
ñ erat. uerbum autẽ dĩ in pͥncipio
erat᷑. & erat semꝑ. S etiam angłi.
dñationes. ⁊ potestates. ⁊ si aliquan¬
do ceperunt: erant tñ iam qñ hic
mundus ẽ factus. Omnia namq cre¬
ata ⁊ condita sunt: uisibilia ⁊ inui¬
sibilia: siue sedes. siue dñationes. siue
principatꝰ. siue potestates. Omnia in¬
quit ꝑ ipsum ⁊ in ipso creata sunt.
Quid ẽ in ipso creata: quia ipse est
heres patris. eo quod a patre in ipsũ
transierit hereditas: sicut pat̾ dicit.
Posce ame: & dabo tibi gentes here¬
ditatẽ tuam: que tam̃ hereditas a

Expanded text:
potest? quomodo etiam incorporei luminis t potest? quomodo etiam incorporei luminis t splendor possit esse corporeus? sed si quaeris splendorem dei, filius est imago dei inuisibilis. qualis ergo go invisibilis. Est enim splendor gloriae paternae, atque ejus imago substantiae. In principio, inquit, fecit Deus coelum et terram. Factus est ergo mundus, et coepit esse, qui non erat: Verbum autem Dei in principio erat et erat semper. sed etiam angeli, dominationes et potestates etsi aliquando coeperunt, erant tamen iam, quando hic mundus est factus. omnia namque creata et condita sunt, uisibilia et inuisibilia, siue sedes siue dominationes sine principatus siue potestates, omnia inquit per ipsum et in ipsum creata sunt. quid est in ipsum creata? quia ipse est heres patris, eo quod a patre in ipsum transierit hereditas, sicut pater dicit: posce a me, et dabo tibi gentes hereditatem tuam. quae tamen hereditas a
Abbreviated transcription (Latin):
pħa. simul ⁊ ad inuisibilia oculos
mentis actollens: ait. Quam mag¬
nificata sunt oꝑa tua dñe: omĩa
in sapientia fecisti. Nec ociose ubiq
factum legimus: qr gentiles pleriq
qui coet̾num dõ mundỹ uolunt
ẽẽ. quasi adumbrationẽ uirtutis
diuinȩ. asserunt &̃ sua sponte sub-¬
sistere. & quãuis causam eiꝰ dm̃ ẽẽ
fateant᷑. causa tñ fac̾tũ uolunt. ñ ex
uoluntate ⁊ dispositione sua: s ita:
ut causa umbre corpꝰ est. Adheret
enĩ umbra corꝑi & fulgor lumini:
naturali magis societate quam uo-¬
luntate arbitrii. Pulchre gͦ ait moy¬
ses. qr fecit ds celum &e t̾ram. Non
dixit quia subẽe fecit: ñ dixit quia
causam mundo ut ẽẽt p̃buit: s fecit
quasi bonꝰ qͦd foret utile: quasi sapi¬
ens: quod optimũ iudicabat. quasi
omnipotens: quod amplissimũ p̃ui¬
debat. Quomͦ aũt quasi umbra esse
poterat. ubi corpꝰ ñ erat: cum in cor¬
pore dĩ. corporea adũbracio ẽe non

Expanded text:
ropheta simul et ad inuisibilia oculos ropheta simul et ad inuisibilia oculos mentis adtollens ait: quam magnificata sunt opera tua, domine! omnia in sapientia fecisti. Nec otiose utique factum legimus quia gentiles plerique, qui coaeternum deo mundum uolunt esse quasi adumbrationem uirtutis diuinae, adserunt etiam sua sponte subsistere. et quamuis causam eius deum esse fateantur, causam tamen factum uolunt non ex uoluntate et dispositione sua, sed ita ut causa umbrae corpus est, adhaeret enim umbra corpori et fulgur lumini naturali magis societate quam uoluntate arbitra. pulchre ergo aitMoysesquia fecit deus caelum et terram. non dixit quia subesse fecit, non dixit quia causam mundo ut esset praebuit, sed fecit quasi bonus quod foret utile, quasi sapiens quod optimum iudicabatindicabat, quasi omnipotens quod amplissimum praeuidebat. quomodo autem quasi umbra esse poterat, ubi corpus non erat, cum incorporei dei corporea adumbratio esse non
Abbreviated transcription (Latin):
Q uod secutꝰ apłs. aliis u̾bis in eandẽ
conclusit sentenciam dicens: ꝙ ĩui¬
sibilia eiꝰ ꝑ ea quȩ facta st̃ intelligun¬
tur. Auctorem enĩ angłoꝵ ⁊ dñatio¬
num ⁊ potestatum. facile intelligimꝰ
eum. qui mom̃to imꝑii sui. hanc tan
exstan tib aut reb aut causis dona-¬
uit habere sub̃am. Est enĩ hic mũ¬
dus diuine specimen oꝑationis: qr
dum opꝰ uidet᷑: p̃fertur oꝑator Nłãq
ut istarũ arcium aliȩ st̃ actuose. q̃
st̃ in corꝑis motu ut sono uocis. ces¬
sante cessauit motꝰ aut sonꝰ. nichil
suꝑfuit nec remansit spectantib
modi ut cessante qͦ oꝑationis officio
oꝑis munus appareat: ut edificatio
atq textura. quȩ &̃ tacente artifice
ꝑiciam eiꝰ ostendant. Ut oꝑatori
opis sui testimoniũ siuffraget᷑ simi¬
liter etiã hic mundus diuinȩ ma¬
iestatis insigne ẽ: ut ꝑ ipsum di sa¬
piencia manifestet᷑. Quẽ uidens ꝓ¬

Expanded text:
quod secutus apostolus aliis uerbis in eandem quod secutus apostolus aliis uerbis in eandem conclusit sententiam dicens: quia inuisibilia eius per ea quae facta sunt intelleguntur. auctorem enim angelorum et dominationum et potestatum facile intellegimus eum qui momento imperii sui hanc tantextantibus aut rebus aut causis donauit habere substantiam. est enim hic mundus diuinae specimen operationis, quia dum opus uidetur, praefertur operator. namque ut istarum artium aliae sunt actuosae, quae sunt in corporis motu aut sono uocis — cessauit motus aut sonus, nihil superfuit nec remansit spectantibusmodi, ut cessante quoque operationis officio operis munus adpareat, ut aedificatio atque textura, quae etiam tacente artifice peritiam eius ostendant, ut operatori operis sui testimonium suffragetur: similiter etiam hic mundus diuinae maiestatis insigne est, ut per ipsum dei sapientia manifestetur. quem uidens p
Abbreviated transcription (Latin):
nia: ⁊ sine ipso factum ẽ nichil. qdfa¬
ctũ ẽ inipso uita ẽ: quia in ipso con¬
stant omnia. & ipse ẽ pͥmogenitus
totiꝰ creature. siue qͥa ante omnẽ cre¬
aturam: siue qr sc̃s: quia pͥmogeniti
dñs suꝑ omnẽ creaturã. ⁊ scd̃m corꝑis
susceptionẽ: qr solꝰ sine peccato: solꝰ
sine uanitate. Omĩs autẽ creatura
subiecta uanitati ẽ. Possumꝰ oẽ intel
ligere. In pͥncipio fecit d̃s celũ ⁊ t̃raor
id ẽ añ tempꝰ. sicut miciũ iuie. ñdũ
uid: & initium domꝰ ñdũ domꝰ. De¬
niq aliĩ dixert̃. in cefaleoͣ quasi in
capite. qͦd significat᷑ in breui ⁊ i ex¬
iguo mom̃to. sũma oꝑationis impleta.
Sunt gͦ & qui pͥncipiũ ñ ꝓ tempore ac-¬
caput. ut dicamꝰ latine quasi sũmam
oꝑis: qr rerũ uisibiliũ sũma. celum ⁊ t̾ra ÷
sibilium. ⁊ qͣddã argum̃tum eoꝵ quȩ
ñ uidentur⁊ ut ẽ illud ꝓpheticum.
Celi enarrant głam di: & oꝑa ma¬
nuũ eiꝰ annuntiat firmam̃tum.

Expanded text:
nt et sine ipso factum est nihil quod factum est: in ipso, quiainquia ipso constant omnia et ipse est primogenitus totius creaturae, siue quia ante omnem creaturam, siue quia sanctus, quia primogeniti dominus super omnem creaturam et secundum corporis susceptionem, quia solus sine peccato, solus sine uanitate, omnis autem creatura subiecta uanitati est. possumus etiam inteligere: In principio fecit Deus coelum et terram; id est, ante tempus: sicut initium viae nondum via, et initium domus nondum domus. Denique alii dixerunt, ἐν κεφαλαίῳ quasi in capite, quo significatur in brevi et in exiguo momento summa operationis impleta. sunt ergo et qui principium non pro tempore accaput, ut dicamus adtribuit, quasi summam operis, quia rerum uisibilium summa caelum et terra est, sibilium et quoddam argumentum eorum quae non uidentur, ut est illud propheticum: caeli enarrant gloriam dei et opera manuum eius adnuntiat firmamentum.
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ qui timet dñm declinat errorẽ:
⁊ ad uirtutis semitã uias suas dirig̃.
Nisi enĩ quis timuerit dm̃: ñ pot̃ re¬
nunciare peccato. Quod equȩ &̃ de
illo possumꝰ acciꝑe. Mensis hic. inici¬
um mensiũ erit uobis: quãuis & de
tempore istud accipiat᷑: qr de pascha
dñi loquebat᷑: quod ueris inicio cele¬
bratur. In hoc gͦ pͥncipio mensiũ: cȩ¬
lum & t̾ram fecit. qͦd inde mundi
capi oportebat exordiũ. ubi erat
oportuna oĩb uerna tẽperies. Unde
⁊ annꝰ mundi imaginẽ nascentis ex¬
p̃ssit: ut pꝰ hib̃nas glacies atq hie¬
males caligines: serenior solito uerni
temporis splendor eluceat. Dedit gͦ
formã futuris annoꝵ cͦrculis mun¬
di pͥmꝰ exortꝰ: ut ea lege annoꝵ uicẽ
surgerent: atq inicio cuiꝰq anni
ꝓduceret terra noua semins̃ ger¬
mina. quo pͥmũ dñs ds dixerat ger¬
minet terra herbam feni. seminais
sem̃ scd̃m genꝰ: ⁊ scd̾m similitudinẽ:

Expanded text:
quoniam qui timet dominum declinat errorem quoniam qui timet dominum declinat errorem et ad uirtutis semitam uias suas dirigit. nisi enim quis timuerit deum, non potest renuntiare peccato. quod aeque etiam de illo possumus accipere: mensis hic initium mensuum erit uobis, quamuis et de tempore istud accipiatur, quia de pascha domini loquebatur, quod ueris initio celebratur. in hoc ergo principio mensuum caelum et terram fecit, quod inde mundi capi oportebat exordium. ubi erat oportuna omnibus uerna temperies. unde et annus mundi imaginem nascentis expressit, ut post hibernas glacies atque hiemales caligines serenior solito uerni temporis splendor eluceat. dedit ergo formam futuris annorum curriculis mundi primus exortus, ut ea lege annorum uices surgerent atque initio cuiusque anni produceret terra noua seminum germina, quo primum dominus deus dixerat: germinet terra herbam faeni seminans semen secundum genus et secundum similitudine
Abbreviated transcription (Latin):
tio. Est ã pͥncipiũ bonoꝵ oꝑum finis
optimꝰ. ut miscdiȩ principiũ ẽ plac̾e¬
do qͦd facias. ꝑ hanc ⁊ enĩ ad conferen¬
dum hominib subsidium maxime ꝓ-¬
uocamur. Est quippe &̃ uirtꝰ diuma:
quȩ hac exprimit᷑ appellacione. Ad
tempꝰ refert᷑: si uelis dic̾e in quo tp̃r
fecit ds celũ ⁊ terrã: idẽ in exordio
mundi quando fieri cepit: sic̃ ait sa¬
pientia. Cum pararet celos cum illo
eram. Ad numerũ aũt si referas. ita
conuenit ut accipias. In pͥmis fecit
celum ⁊ terramꝰ deinde colles. regio¬
nes. fines inhabitabiles. uel sic. Ante
tem. ligna fructifera. animantiũ ge¬
nera diu̾sa: celũ ⁊ t̾ram fecit. Si uͦ
ad fundam̃tũ referas: pͥncipium t̃rȩ
fundam̃tũ ẽe̾ legisti: dicente sapien¬
tia. Quando fortia faciebas fundam̃¬
ta terrȩ: eram penes illũ disponens.
Est ã bone pͥncipiũ discipline: sic̃
ẽ illud. Inicium sapientiȩ timor dñi:

Expanded text:
tio. est etiam principium bonorum operum finis tio. est etiam principium bonorum operum finis optimus, ut misericordiae principium est deo placere quod facias; etenim ad conferendum hominibus subsidium maxime prouocamur. est etiam uirtus diuina, quae hac exprimitur adpellatione. ad tempus refertur, si uelis dicere in quo tempore deus fecit caelum et terram, id est in exordio mundi, quando fieri coepit, sicut ait sapientia: cum pararet caelos, cum illo eram. ad numerum autem si referamus, ita conuenit, ut accipias: inprimis fecit caelum et terram, deinde colles regiones fines inhabitabiles uel sic: ante tem ligna fructifera animantium genera diuersa, caelum et terram fecit. si uero ad fundamentum referas, principium terrae fundamentum esse legisti dicente sapientia: quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens. est etiam bonae principium disciplinae, sicut est illud: initium sapientiae timor domini,
Abbreviated transcription (Latin):
uisse tu ipse tͥ testis es. Nlam ⁊ si sensum
subt̃fugit. ueritatẽ ñ subruit. Quȩ aũ
inicium hñt: ⁊ finẽ hñit. Et quib finis
dat᷑: iniciũ datũ constat. finem aũt
mundi futurũ. ipse saluator docet in
sociant: atq equalẽ ẽẽ disputant cre¬
aturã. corpꝰq materiale mundi inuifi¬
bili illi atq in accessibili naturȩ diuine
coniungendũ putant: cũ p̃sertim sccbm
suam sententiã ñ possint negare. qm̃
cuiꝰ partes corruptioni ⁊⁊ mutabilitati
subiacent: huius necesse ẽ uniu̾sitatẽ
hisdẽ passionib quib ꝓpriȩ portiones
eiꝰ st̃ obnoxie subiacere: Principium
gͥ ẽe docet qui dicit. In principio fecit
dđs celum ⁊ t̃ram. Principiũ aũt ad tẽ¬
pus refert᷑. aut ad numerũ. aut ad
dici posse: scͥpturarũ cognoscimꝰ auctoritate.
Est ⁊ pͥncipiũ artis. ars ipsa: ex qua ar¬
tificum diu̾soꝵ deinceps ceꝑit oꝑa¬

Expanded text:
uisse te ipse tibi testis es. nam etsi sensum uisse te ipse tibi testis es. nam etsi sensum subterfugit, ueritatem non subruit. quae autem initium habent et finem habent et quibus finis datur initium datum constat. finem autem mundi futurum ipse saluator docet in sociant atque aequalem esse disputant creaturam corpusque materiale mundi inuisibili illi atque inaccessibili naturae diuinae coniungendum putant, cum praesertim secundum suam sententiam non possint negare quoniam cuius partes corruptioni et mutabilitati subiacent, huius necesse est uniuersitatem isdem passionibus quibus propriae portiones eius sunt obnoxiae subiacere? ! Principium igitur esse docet qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram. principium aut ad tempus refertur aut ad numerum aut ad  et deprauationis dici posse scripturarum cognoscimus auctoritate. est et principium artis ars ipsa, ex qua artificum diuersorum deinceps coepit opera
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ homo ab scientia sua. Qui enĩ cor¬
ruptibilia mundi sequit᷑. ⁊ ex his putat
qͦd diuinȩ possit nature cõprehendẽ
ueritatem: quomͦ non infatuat᷑ uersu¬
te disputationis astucia: Cum gͦ tot
oracula audias. quibꝰ testificat᷑ as qͦd
fecerit mundũ: noli ideo eum sine
pͥncipio ẽẽ credere. qr quasi spera mũ¬
diis ẽẽ dicat᷑ ut principiũ eiꝰ nullũ
uideatur exstare. ⁊ cum intonat. qͣsi
in circuitu omnia cõmouent᷑: ut un¬
de incipiat. ubi desinat. ñ facile com¬
p̃hendas: quia circuitꝰ principiũ sen-¬
su colligere impossibile habet᷑. Nleq
enĩ spere potes iniciũ reꝑire. uel un¬
de ceꝑit glob lunȩ. uel ubi desinat
menstrua lune defectio. Neq uͦ si ip¬
se ñ cõprehendas: it circo ñ cepit:
aut ne quaquã desinet. Si ipse cͥcuitũ
it᷑ posito ñ facile uel oculis colliges. ist
mente repetes: & tam̃ ⁊ cepisse ⁊ desi¬

Expanded text:
est homo ab scientia sua. qui enim corest homo ab scientia sua. qui enim corruptibilia mundi sequitur et ex his putat quod diuinae possit naturae conprehendere ueritatem quomodo non infatuatur uersutae disputationis astutia? Cura ergo tot oracula audias, quibus testificatur deus quod fecerit mundum, noli eum sine principio esse credere, quia quasi sphaera mundus esse dicatur, ut principium eius nullum uideatur extare. et cum intonat, quasi in circuitu omnia commouentur, ut unde incipiat, ubi desinat non facile conprehendas, quia circuitus principium sensu colligere inpossibile habetur. neque enim sphaerae potes initium repperire uel unde coeperit globus lunae uel ubi desinat menstrua lunae defectione. neque uero si ipse non conprehendas, idcirco non coepit aut nequaquam desinet. si ipse circuituminterposito non facile uel oculis colliges uel mente repetes: et tamen et coepisse et desi
Abbreviated transcription (Latin):
omnib dedit: ut quȩ ñ erant cͬe in¬
ciperent. Non mirũ si deus qui oĩa
uirtute sua ꝯtinet. & incõp̃hensibi¬
li maiestate uniu̾sa cõplectit᷑: fec̃
hec quȩ uident᷑. cum &̃ illa fecerit q̃
aũt quȩ ñ uident᷑ : quis dubitet qͦd
ds hec fecerit. qui ꝑ ꝓpħam locutus
ait. quis mensus ẽ manu aquã. et
celum palmo: & uniũsam t̾ram clau¬
sit manu: qui statuit montes in
libra. ⁊ rupes in statera: & nemora
in iugo. Que uis cognouit sensũ dñi.
aut quis consiliariꝰ eius fuit. uelquis
instruxit eũ : De quo c̃ alibi legintꝰ.
Qui tenet circuitũ terre:⁊ terram
uelut nichilũ fecit. Et ieremias ait.
Dii qui ñ fecerunt celũ ⁊ t̃ram ꝑib̃t
a terra: & de sub celo isto. Dñs ẽ enĩ
qui fecit terrã in uirtute sua: & cor¬
rexit orbẽ in sapientia sua: ⁊ in sua
prudentia excendit cȩlum: & multitu¬
dinẽ aquȩ in celo: & addidit. Infatuatꝰ

Expanded text:
omnibus dedit, ut quae non erant esse inomnibus dedit, ut quae non erant esse inciperent. non minim si deus, qui omnia uirtute sua continet et inconprehensibili maiestate uniuersa conplectitur, fecit haec quae uidentur, cum etiam illa fecerit quae autem quae non videntur? Quis dubitet quod Deus haec fecerit, qui per Prophetam locutus ait: Quis mensus est manu aquam, et caelum palmo et uniuersam terram clausa manu? quis statuit montes in libra et rupes in statera et nemora in iugo? quis cognouit sensum domini aut quis consiliarius ei fuit uel quis instruxit eum? de quo etiam alibi legimus quia tenet circuitum terrae et terram uelut nihilum fecit. et Hieremias ait: dii qui non fecerunt caelum et terram peribunt a terra et desub caelo isto. dominus qui fecit terram inuirtute sua et correxit absoluit sapientia sua et in sua prudentia extendit caelum et . multitudinem aquae in caelo. et addidit: infatuatus
Abbreviated transcription (Latin):
tum. Ubi gͥ mora: cum legis qr ipse
dixit ⁊ facta sunt. ipse mandauit
⁊ creata sunt: nec artis gͥ usum. nec
uirtutis expedit. qui mom̃to suȩ uo¬
luntatis magestatẽ tantȩ oꝑationis
impleuit. ut ea que ñ erant ẽe face¬
ret. tam uelocit. ut neq uoluntas
oꝑationi p̃currͣet. nec oꝑatio uolun¬
tati. Miraris opꝰ. queris oꝑatdrem.
Quis principiũ tanto oꝑi dederit:
quis tam cito fecerit: subiecit statĩ
dicens: qr d̃s fec̃ celum ⁊ t̾ram. Audis¬
ti auctorẽ: dubitare ñ debes. Hic ẽ
in quo benedixit melchisedech abra¬
ham patrẽ multarũ gentiũ dicens.
Benedictus abraham do sũmo: qui
fecit celum ⁊ terram. Et credidit
abraham᷑  ait. Ex tendo manũ meã
ad d̃m sũmũ: qui fecit celũ ⁊ terrao.
Uides qr hoc ñ homo inuenit: s d̃s
dech. qui ẽ rex pacis ⁊ iusticiȩ. nec
iniciũ dierũ neq finẽ habens. N
mirũ gͦ si ds qui ẽ sine inicio. miciõ

Expanded text:
tum. ubi igitur mora, cum legas: quia ipse tum. ubi igitur mora, cum legas: quia ipse dixit et facta sunt, ipse mandauit et creata sunt? nec artis igitur usum nec uirtutis expedit qui momento suae uoluntatis maiestatem tantae operationis npleuit, ut ea quae non erant esse faceret tam uelociter, ut neque uoluntas operationi praecurreret nec operatio uoluntati. miraris opus, quaeris operatorem, quis principium tanto operi dederit, quis tam cito fecerit: subiecit statim dicens quia deus fecit caelum et terram. audisti auctorem, dubitare non debes. hic est, in quo benedixit Melchisedech Abraham patrem multarum gentium dicens: benedictus Abraham deo summo, qui fecit caelum et terram. et credidit Abraham et ait: extendo manum meam ad deum summum, qui fecit caelum et terram. uides quia hoc non homo inuenit, sed deudech, qui est reirex pacis et iustitiae nec initium dierum nec finem habens. non mirum ergo si deus, qui est sine initio, initium
Abbreviated transcription (Latin):
To ac temere dissoluerent᷑: nisi in
sui gub̃natoris diuina uirtute ꝯsta¬
rent. Nec ininerito gub̃natorẽ nesci¬
unt: qui ñ nouer̃t dm̃ ꝑ quẽ omnia
regunt᷑ & gub̃nant᷑. Sequam᷑ gͦ eũ
qui ⁊ auctorẽ nouit ⁊ gub̃natorem.
nec uanis abducamur opinionib.
In principio inquit. Quam bonus or¬
do ut illud primũ assereret. qͦd ne¬
gare consuer̃t: & cognoscerent pͥn
mundũ ẽe homines arbit᷑rent᷑. Unde
⁊ dauid cum de celo ⁊ t̃ra ⁊ mari lo¬
queretur ait. Omnia in sapientia fe¬
cisti. Dedit gͦ pͥncipium mundo. De¬
con. ne increatum & diuine consor¬
tem sub̃ȩ crederemꝰ. Et pulchrȩ ad¬
didit fecit: ne mora in faciendo fu-¬
isse estimaret᷑. ut uel sic intelligereit
homines quã incõꝑabilis oꝑator ẽẽt:
qui tantũ opꝰ breui exiguoq mom̃to
suȩ oꝑationis absolueret: ut uolun¬
tatis offectus sensũ tẽporis p̃uenirte.
Nemo oꝑantẽ uidit: s agnouit oꝑa¬

Expanded text:
to ac temere dissoluerentur, nisi in to ac temere dissoluerentur, nisi in sui gubernatoris diuina uirtute con- \'starent. nec inmerito gubernatorem nesciunt qui non nouerunt deum, per quem omnia reguntur et gubernantur. sequamur ergo eum qui et auctorem nouit et gubernatorem nec uanis abducamur opinionibus. In principio inquit. quam bonus ordo, ut illud primum adsereret quod negare consuerunt et cognoscerent pnncmundum esse homines arbitrentur. unde et Dauid, cum de caelo et terra et mari loqueretur, ait: o\'mnia in sapientia fecisti. dedit ergo principium mundo, deχον, ne increatum et diuinae consortem substantiae crederemus. et pulchre addidit fecit, ne mora in faciendo fuisse aestimaretur, ut uel sic intellegerent homines quam incomparabilis operator esset, qui tantum opus breui exiguoque momento suae operationis absolueret, ut uoluntatis effectus sensum temporis praeueniret. nemo operantem uidit, sed agnouit opera
Abbreviated transcription (Latin):
pulo dimit tendo dic̃et a do acceꝑat:
quantomagis qͦd de celo loqueret᷑:
deniq ñ in ꝑsuasione humane sapi-¬
entiȩ. nec in philosophiȩ simulatoriis
disputationib. s in ostensione sp̃s. ⁊
uirtutis. tamquã tectis diuini oꝑis
ausus ẽ dicere. in pͥncipio fecit deus
cȩlum ⁊ terraor. Non ille ut athomoꝵ cͣc̃sion
mundus coiret. serum atq ociosum
expectauit negocium: neq discipu¬
lum quendã materiȩ quã contẽplando
mu dum posset effice re. s auctorẽ dm̃
expͥmendũ putauit: adu̾tit enĩ uir
plenꝰ prudentiȩ: qͦd uisibiliũ atq in¬
uisibiliũ sub̃arũ ⁊ causas rerũ mens so.¬
la diuina contineat. ñ ut philosophi
disputant ualidiorẽ athomoꝵ cõ¬
plexionẽ ꝑseuerantia iugi. p̃stare
causam.: iudicauit quod telã araneȩ
texerent. quisic minuta & insubstan¬
tiua pͥncipia celo ac t̾ris darent. quȩ
ut fortuito coniungerent᷑. ita fortui¬

Expanded text:
pulo dimittendo diceret a deo acceperat, pulo dimittendo diceret a deo acceperat, quanto magis quod de caelo loqueretur. denique non in persuasione humanae sapientiae nec in philosophiae simulatoriis disputationibus, sed in ostensione spiritus et uirtutis tamquam testis diuini operis ausus est dicere: in principio fecit deus caelum et terram. non ille, ut atomorum concursione mundus coiret, serum atque otiosum expectauit negotium neque discipulum quendam materiae, quam contemplando mundum posset effingere, sed auctorem deum exprimendum putauit. aduertit enim uir plenus prudentiae quod uisibilium atque inuisibilium substantiam et causas rerum mens sola diuina contineat, non ut philosophi disputant ualidiorem atomorum conplexionem perseuerantiae iugis praestare causam: iudicauit quod telam araneae texerent qui sic minuta et insubstantiua principia caelo ac terris darent, quae ut fortuito coniungerentur ita fortui
Abbreviated transcription (Latin):
liciis adquirere. Deniq pꝰ quã ad
popłi liberandi munꝰ uocareturꝰ na-¬
turali equitatis studio ꝓuocatꝰ. acci¬
pientẽ iniuriã de popularib suis
ultꝰ. inuidiȩ sese dedit. uoluptatiq
eripuit. atq om̃s regiȩ domꝰ decli¬
nans tumultꝰ: in secretũ ethiopiȩ
se contulit: ibiq a cet̾is negociis
remotꝰ. totũ diuinȩ cognicioni ãi¬
mum intendit: ut głam di uidet
facie ad faciem. Cui testificat᷑ scͥptu¬
ra. qr nemo surrexit ampliꝰ ꝓpħa
cie ad faciem: ñ in uisione neq in
sõnio. s os ad os cũ dõ sũmo locutus :
neq in speciẽ. neq ꝑ enigmata: sed
clara atq ꝑspicua p̃sentiȩ diuine dig¬
nationedonatꝰ. Is itaq moyses appe¬
ruit os suũ. & effudit quȩ in eo dñs
loquebat᷑. scc̃m qͦd ei dixerat. cũ eum
ad pharaonẽ regẽ dirigeret. Uadẽ.¬
& ego aꝑiam os tuũ. ⁊ instruam te
qͥd debeas loqui. Et enĩ si qͦd de po¬

Expanded text:
liciis adquirere. denique priusquam ad liciis adquirere. denique priusquam ad populi liberandi munus uocaretur, naturali aequitatis studio prouocatus accipientem iniuriam de popularibus suis ultus inuidiae sese dedit uoluptatique eripuit atque omnis regiae domus declinans tumultus in secretum Aethiopiae se contulit ibique a ceteris negotiis remotus totum diuinae cognitioni animum intendit, ut gloriam dei uideret faciem ad faciem. cui testificatur scriptura quia nemo surrexit amplius propciem ad faciem, non in uisione neque in somnio, sed os ad os cum deo summo locutus, neque in specie neque per aenigmata, sed clara atque perspicua praesentiae diuinae dignatione donatus. is itaque Moyses aperuit os suum et effudit quae in eo dominus loquebatur secundum quod ei dixerat, cum eum ad Pharao regem dirigeret: uade et ego aperiam os tuum et instruam te quid debeas loqui. etenim si quod de po
Abbreviated transcription (Latin):
sicut in euangło d̃i fili dicintibue.
tu quis es: respondit᷑ iniciũ qui ⁊ lo¬
quor uobis: & ipsum dedisse gignen¬
di reb inicium. & ipsum ẽẽ creatorẽ
mundi. ñ idea quadã duce imitatorẽ
materiȩ. ex qua ñ ad arbitriũ suum.
s ad speciem ꝓpositã sua oꝑa firma¬
ret. Pulchre quoq ait. in principio fe¬
cit: ut incõprehensibilẽ celeritatem
oꝑis exprimeret: cũ effectum priꝰ
oꝑationis impletȩ. quã indiciũ cep¬
te explicauisset. Quis hoc dicat. ad¬
uertere debemꝰ: moyses utiq ille eru¬
ditꝰ in om̃i sapientia egiptioꝵ: quẽ
de flumine collectum filia pharaonis
ut filiũ dilexit: & subsidiis regalibꝰ
ciplinis informari atq instrui deside¬
rauit. Qui cum de aqua nom̃ accepe¬
rit: ñ putauit tam̃ dicendũ qͦd ex
aqua constarent omnia. ut thales
dixit. Et cũ ẽet in aula educatꝰ regia:
maluit tam̃ ꝓ amore iusticiȩ subire
exilium uoluntariũ: quam in tyran¬
nidis fastigio peccati ꝑfunctionẽ de¬

Expanded text:
sicut in euangelio dei filius dicentibus: tu quis es? respondit: initium quod et loquor uobis, et ipsum dedisse gignendi rebus initium et ipsum esse creatorem mundi, non idea quadam duce imitatorem materiae, ex qua non ad arbitrium suum, sed ad speciem propositam sua opera conformaret. pulchre quoque ait: in principio fecit, ut inconprehensibilem celeritatem operis exprimeret, cum effectum prius operationis inpletae quam indicium coeptae explicauisset. quis hoc dicat aduertere debemus. Moyses utique ille eruditus in omni sapientia Aegyptiorum, quem de flumine collectum filia Pharao ut filium dilexit et subsidiis regalibusntiae disciplinis informari atque instrui desiderauit. qui cum de aqua nomen acceperit, non putauit tamen dicendum quod ex aqua constarent omnia, ut Thales dicit, et cum esset in aula educatus regia, maluit tamen pro amore iustitiae subire exilium uoluntarium quam in tyrannidis fastigio peccati perfunctionem de