comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
conuocauit concilium: in qͦ
multis ad honorem di dispo¬
sitis. regem ludouicum uiuen¬
te patre pro philippo fr̃e coro¬
nauit in regem. In om̃ib his
dñs papa abbatem a se seꝑari
non patiebat᷑: s cum cardmnali¬
b reb publicis assidebat. S
et priuatum quotquot habe¬
bant negotia: uirum cłi se¬
cretius consulebant. Ipse uͦ ari¬
dita referebat ad curiam: et
oppressis patrocinia exhibe¬
bat. Igitur soluto concilio:
leodium dñs papa romanoꝵ
regi occurrit.ꝙ honorifice qͥd
susceptꝰ est: s uelocit᷑ obnu¬
bilata est illa serenitas. Siqͥd̃
importune idem rex insticit
tempus habere se reputans
oportunũ. episcopoꝵ sͥ resti¬
tui inuestituras: quas ab eiꝰ
predecessore imperatore hen¬
rico. ꝑmaximos qͥdem labo¬
res. & multa pericula roma¬
na eccłia uendicarat. Ad quod
uerbum expauere ce expal¬
luere romani: grauiͦ se se a¬
pud leodium arbitrati pe¬
riculum offendisse: quam
declinauint rone. Nec consi¬

Expanded text:
convocavit concilium , in quo convocavit concilium , in quo multis ad honorem Dei dispositis, regem Ludovicum, vivente patre, pro Philippo fratre coronavit in regem. In omnibus nis dominus Papa Abbatem a se separari non patiebatur, sed cum cardinalibus rebus publicis assidebat. Sed et privatim quotquot habebant negotia, Virum Dei secretius consulebant. Ipse vero audita referebat ad curiam, et oppressis patrocinia exhibebat. Igitur soluto concilio, Leodium dominus Papa Romanorum regi occurrit. Et honorifice quidem susceptus est, sed velociter obnubilata est illa serenitas. Siquidem importune idem rex institit, tempus habere se reputans opportunum, episcoporum sibi restitui investituras, quas ab ejus praedecessore imperatore Henrico per maximos quidem labores et multa pericula Romana Ecclesia vindicarat. Ad quod verbum expavere et expalluere Romani, gravius sese apud Leodium arbitrati periculum offendisse, quam declinaverint Romae. Nec consi
Abbreviated transcription (Latin):
narum iuitutũ uiro car¬
notum deducit᷑: ubi etiam
głosus angloꝵ rex henricus
ci cum maximo ep̃oꝵ & ꝓ
cerum comitatu occurrit.
Hunc qͦ regem uenerabił
abbas ad eum p̃missus addu¬
xit. Quem uix ꝑsuasit in no¬
centium reciꝑe : ab ep̃is an¬
gliȩ penitꝰ dissuasum. Cum
eñi om̃i modis recaleitraret
& detrecꝰtaret. quid times a¬
it: times pec̃em incurrere
si obedias innocentio. Cogi¬
ta inquit quomꝰ de aliis
pecc̃is tuis. respondeas do.
istũd mͥ relinque: in me sit
hoc pecc̃um. Ad quod uer¬
bum ꝑsuasus rex ille tam
potens extra t̾ram suam dño
pape occurrit usq carnotũ.
precationem publicam. ut
ad eos transiens. suam eis de¬
sideratã exhiberet p̃sentiam.
facile eñĩ ꝑsuasi sunt reciꝑe
eum. quẽ iam ceteri recepis¬
sent. S detinuit eum dilec̃¬
tio oe deuotio eccłie gallica¬
ne. o singłi & om̃s uisitatio¬
nem apłicã expectabant.
Ilustrata gͥ. francia. remis

Expanded text:
narum virtutum viro, Carnarum virtutum viro, Carnotum deducitur: ubi etiam gloriosus Anglorum rex Henricus ei cum maximo episcoporum et procerum comitatu occurrit. Hunc quoque regem venerabilis Abbas ad eum praemissus adduxit: quem vix persuasit Innocentium recipere, ab episcopis Angliae penitus dissuasum. Cum enim omnimodis recalcitraret et detrectaret: « Quid times, » ait? « Times peccatum incurrere, si obedias Innocentio? Cogita, » inquit, « quomodo de aliis peccatis tuis respondeas Deo; istud mihi relinque, in me sit hoc peccatum. » Ad quod verbum persuasus rex ille tam potens, extra terram suam domino Papae occurrit usque Carnotum. precationem publicam, ut ad eos transiens, suam eis desideratam exhiberet praesentiam. Facile enim persuasi sunt recipere eum, quem jam caeteri recepissent. Sed detinuit eum dilectio et devotio Ecclesiae gallicanae; et singuli et omnes visitationem apostolicam expetebant. Perlustrata igitur Francia, Remis
Abbreviated transcription (Latin):
um fuit. una sententia ut
negocium dĩ. di famło im¬
poneret᷑ : c ex ore enus tota
causa peneret. Quod ille ti¬
mens licet & tremens. moni¬
tis dam̃ uiroꝵ fidelium ac¬
quiescens suscepit: &e diligen¬
ter ꝓsecutꝰ elecꝰtionis. ordi¬
nem᷑. electoꝵ merita. uitã
& famam pͥoris electi: aperu¬
it os suum. ce sp̃s sc̃s imple¬
uit illud. Unus gͦ om̃num
ore locutus suscipiendum
ab om̃ib summũ pontifi¬
cẽ innocentiũ noĩauit. ⁊ ratũ
esse om̃s parit̾ acclamarun.
Et decantatis ex more laudi¬
b dõ obedientiam deinceps
polliciti: electioni innocen¬
tii om̃s parit̃ subse̾pserunt.
Interea dãis papa multis
in pisis &e intuscia. & in aliis
ꝓuinciis podestatiue disposi¬
tis. uale faciens pisanis os
gr̃as agens. in puinciam ni¬
uigio delatus est. W burgũ¬
diam transiens. aurelianũ
ꝑuenit. Ubi occurrentibus
ep̃is a rege piissimo francoꝵ
ludouico: alacrit̾ o honori¬
fice susceptus est. Inde agau¬
frido carnotensi ep̃o mag¬

Expanded text:
um fuit, una sententia, ut negotium Dei, Dei famulo imponeretur, et ex ore ejus causa tota penderet. Quod ille, timens licet et tremens, monitis tamen virorum fidelium acquiescens suscepit, et diligenter prosecutus electionis ordinem, electorum merita, vitam et famam prioris electi, aperuit os suum, et Spiritus sanctus implevit illud. Unus ergo omnium ore locutus, suscipiendum ab omnibus summum pontificem Innocentium nominavit: et ratum esse omnes pariter acclamarunt, et decantatis ex more laudibus Deo, 1094 obedientiam deinceps polliciti, electioni Innocentii omnes pariter subscripserunt. 4. Interea cominus Papa, multis in Pisis, et in Tuscia, et in aliis provinciis potestative dispositis, valefaciens Pisanis et gratias agens in Provinciam navigio delatus est, et Burgundiam transiens Aurelianum pervenit: ubi, occurrentibus episcopis, a rege piissimo Francorum Ludovico alacriter et honorifice susceptus est. Inde a Gaufrido Carnotensi episcopo, mag
Abbreviated transcription (Latin):
dit patri suo.
ec longe ab eodem uico
apud oppidum argille¬
rias. post missarũ similit̃ cele¬
brationem. feminam claudam
q̃ ibidem multo tempore men¬
dica uiuebat. cũ basilicã egre¬
deretur. signans ⁊ sanans: po¬
płm multũ qͥ undiq fuerat ꝯ¬
gregatꝰ. ammiratione et exul¬
tatione repleuit.
In exicu quoq oppidi qd̃ rosnar¬
um uocant: ꝑaliticũ homĩem
sic extenuatum corpore. ut so¬
lam circunferre uideret᷑ palli¬
de mortis imaginem imposi¬
tum plaustro. transeunti uiro
dĩ offerunt. Is quoq uͥ signa¬
tus est deponi ⁊ incedere uis¬
sus: plaustrum suũ suispedi¬
b incolumis sequebat᷑. uehe¬
ment̃. stupentib ⁊ in d̾i laude

Expanded text:
dit patri suo. Nec longe ab eodem vico, apud oppidum Argillerias, post Missarum similiter celebrationem feminam claudam, quae ibidem multo tempore mendica vivebat, cum basilicam egrederetur, signans et sanans, populum multum qui undique fuerat congregattatione replevit. In exitu quoque oppidi quod Rosnaium vocant, paralyticum hominem sic extenuatum corpore, ut solam circumferre videretur pallidae mortis imaginem, impositum plaustro transeunti Viro Dei offerunt. Is quoque ubi signatus est, deponi et incedere jussus, plaustrum suum suis pedibus incolumis sequebatur, vehementer stupentibus et in Dei laude
Abbreviated transcription (Latin):
tͥ introducens in głam suã.
festiuitas tua que merito tu¬
is uirtutib uotiua impen¬
ditur: tuis nob̾ efficiatur
meritis & precib salutaris
Gła sanctitatis tue que a no¬
bis frequentat᷑ continuat᷑
ab angłis. sic erit nob lig¬
ne iocunda: si fuerit & fru¬
ctuosa. liceat nob̾ aliquas
de migrante recinere reli¬
quias de fructib sp̃c quib
onustus ascendis. qui in
tuo bodie tam delicioso con
sorum siqͥdem in sp̃u et
iurtute uenisti. uita tua¬
cipline. mor̾s tua mortis
portus. et porta uite: me¬
moria tua. dulcedo suauita¬
tis et gr̾e. presentia tua̾ co

Expanded text:
tibi, introducens te in gloriam suam. tibi, introducens te in gloriam suam. Festivitas tua, quae merito tuis virtutibus votiva impenditur, tuis nobis efficiatur meritis et precibus salutaris. Gloria sanctitatis tuae, quae a nobis frequentatur, continuatur ab angelis, sic erit nobis digne jucunda, si fuerit et fructuosa. Liceat nobis aliquas, te migrante, retinere reliquias de fructibus spiritus, quibus onustus ascendis qui in tuo hodie tam delicioso convsorum siquidem in spiritu et virtute venisti. Vita tuaciplina: mors tua, mortis portus, et porta vitae; memoria tua, dulcedo suavitatis et gratiae; praesentia tua, co
Abbreviated transcription (Latin):
melius mutatus est fons la¬
crimarum siccatus est: ho¬
locaustum omne condit᷑
in leticia et exultatione. Be¬
nedictus dñs ds malachi¬
e: qui tanti pontificis mi¬
nisterio uisitauit plebem
suam: et nunc assumpto
eo in sc̃am quitatem tan¬
de recordatione suauitatis
nr̃am non desinit conso¬
lari captiuitatem. Exultet
in dño sp̃c malachie. quod
leuatus pondere corporee
molis nulla iam feculen¬
ta uel t̾rena materia pre¬
grauatur. quo minus tota
alacritate ac uiuacitate cor¬
poream om̃em et incorpore¬
am transiens creaturam.
ꝑgat totus in deum. & ad¬
herens illi uirus sit cũ eo
sp̃c in et̾num. Domum ist̾a
decet sc̃itudo in qua taute
frequentatur memoria sc̃ita¬
tis. Sc̃e malachia serua eam
inscitate et iusticia miscrtꝰ
nostri . qui inter tot & tan¬
tas miserias memoriam ha¬
bundantie suauitatis tue
eructamꝰ. Magna est suꝑte
diume dispensatio pietatis.
tius. magnum in suis: qͥ
magna fẽcit ꝑ te saluans pa¬
triam tuam. magna fecit

Expanded text:
melius mutatus est; fons lacrymarum siccatus est, holocaustum omne conditur in laetitia et exsultatione. Benedictus Dominus Deus Malachiae, qui tanti pontificis ministerio visitavit plebem suam, et nunc assumpto eo in sanctam civitatem, tantae recordatione suavitatis nostram non desinit consolari captivitatem, Exsultet in Domino spiritus Malachiae, quod levatus pondere corporeae molis, nulla jam faeculenta vel terrena materia praegravatur, quominus tota alacritate ac vivacitate corpoream omnem et incorpoream transiens creaturam, pergat totus in Deum, et adhaerens illi, unus sit cum eo spiritus in aeternum. 7. Domum istam decet sanctitudo, in qua tantae frequentatur memoria sanctitatis. Sancte Malachia, serva eam in sanctitate et justitia, misertus nostri, qui inter tot et tantas miserias memoriam abundantiae suavitatis tuae eructamus. Magna est super te divinae dispensatio pietatis: tuis, magnum in suis; qui magna fecit per te, salvans patriam tuam, magna fecit
Abbreviated transcription (Latin):
ar impetrare. ꝑseuerante tñ
eo in sententia: itum ẽ & ora¬
tum. Orans gͦ quantum pre¬
ualuit: ꝓsingłis effudit ad¬
dm̃ animam suã. Tantaq
ꝑ singłos inorando ꝑfusus ẽ
suauitate conscientie. cũ im¬
petrandi fuducia oe om̃i gr̃a
sp̃uał consolationis: ut in
omnib certa fide exauditũ
se exultaret sp̃c eius. exceptis
duob in quib oratio tituba¬
uit. hesitauit deuotio. fidu¬
cia defecit. Quod cum retu¬
lisset ad eum a quo missus e¬
rat: ille statim ꝓnunciauit
de illis duob quod postea

Expanded text:
ar impetrare. » Perseverante tamen eo in sententia, itum est, et oratum. Orans ergo quantum praevaluit, pro singulis effudit animam suam: tantaque per singulos in orando perfusus est suavitate conscientiae, tantaque impetrandi fiducia, et omni gratia spiritualis consolationis, ut in omnibus certa fide exauditum se exsultaret spiritus ejus, exceptis duobus, in quibus oratio titubavit, haesitavit devotio, fiducia defecit. Quod cum retulisset ad eum a quo missus erat, ille statim pronuntiavit de illis duobus, quod postea
Abbreviated transcription (Latin):
ubi celebriorib illum sciret int̾¬
esse conuentib. S cito digna lin¬
gue procacis mercede donatus
est. Intumuit et conputruit lin

Expanded text:
ubi celebrioribus illum sciret interesse conventibus. Sed cito digna linguae procacis mercede donatus est. Intumuit et computruit lin
Abbreviated transcription (Latin):
iarmitium comitem
multo iam tempore discum¬
bentem lecto duriter qͥdem
increpans quod malus homo
esset immoderatius seruiens
uentri et gule: b̾ndicta asꝑ¬
sum aqua sine mora surge̾re
fecit ⁊ et ita ualentem ut ilico¬
equum ascenderet. et utiq

Expanded text:
iarmitium comitem, multo jam tempore decumbentem lecto, duriter quidem increpans, quod malus homo esset, immoderatius serviens ventri et gulae, benedicta aspersum aqua, surgere fecit sine mora, ita valentem, ut equum ascenderet i
Abbreviated transcription (Latin):
coruscant. In octauis natiuita¬
tis mane dum ad eccłiam
ꝓficiscerem᷑ in claustro cano¬
nicoꝵ puer claudꝰ gressum
recepit.⁊ coram ipso patre
nr̃o ambulabat exultans.
Gaufridꝰ. Inter missarũ
sollemnia curuus puer erectꝰ
est.⁊ hunc uidi cum ad altare
deduceret mat̾ incolumem.
ut offerret ꝓ adepta salute
candelam. Oco. Post missa¬
rum celebrationem mulier
clauda gressum recepit.quã
nos uidimꝰ om̃s ambulan¬
tem. Girardꝰ ¶ulta qͥdem
⁊ hac die ⁊ sequenti collata
rex ipse. uidit curia tota.ui¬
dit uniu̾sa ciuitas spirensis.
a cuiꝰ memoria deleri ñ pote¬
scedula ubi hec annotau̾amꝰ
negligentia cusdam fratris
amissa ẽ. parcat eid̾s. tria tũ
occurrunt memorie. nam
cet̾a inuestigare ñ uacat. Ne¬
ria qͥnta pueri duo quoꝵ uter¬
q ocłi unius lum̃ amiserat
in hospitio illuminati st̃. ⁊ pa¬
ralicicus curatus ẽ quem de¬
portauerant ĩ grabato. P hi¬
pella regis dum ꝑficeretur
reconciliatio pro qua nomĩa¬

Expanded text:
coruscant. In octavis Nativitatis Mariae, dum ad ecclesiam proficisceremur, in claustro canonicorum puer claudus gressum recepit, et coram ipso Patre nostro ambulabat exsultans. GERARDUS. Inter Missarum solemnia curvus puer erectus est: et hunc vidi cum ad altare deduceret mater incolumem, ut offerret pro adepta salute candelam. OTTO. Post Missarum celebrationem mulier clauda gressum recepit, quam nos vidimus omnes ambulantem. GERARDUS. Multa quidem et hac die, et sequenti collata Rex ipse, vidit curia, vidit universa civitas Spirensis, a cujus memoria deleri non poteschedula, ubi haec annotaveramus, negligentia cujusdam fratris amissa est: parcat ei Deus. Tria tamen occurrunt memoriae; nam caetera investigare non vacat. Feria quinta pueri duo, quorum uterque oculi unius lumen amiserat, in hospitio illuminati sunt, et paralyticus curatus est, quem deportaverant in grabato. PHIpella Regis, dum perficeretur reconciliatio, pro qua nomina
Abbreviated transcription (Latin):
tem traderent legendain dis¬
cipulis: & ꝑpes fieret consola¬
tio. secus positis reliquiis sacri
corporis et sermonis. S extre¬
ma emulari & que homines
lateant. clareuall consueuit
bumilitas: et ꝓferre in publi¬
cum aliqua sui indicia uirul¬
li nobiles erubescunt: & qͥetio¬
res facit eos contemptꝰ & abiec¬
tio qͣm quelibet oblatio digni¬
tatis. in qua sibi ꝓfessiohumi¬
litatis periclitari uidetur. Ob
huiis modi causas se se intra¬
silentii cardines recinentes ma¬
palatii delectant᷑: nec iam in
stilo s in cruce głam querunt
In hoc gͦ sicut in ceteris: eiꝰmͦi
negotiorum suoꝵ sarcinas ali¬
is libent̃ imponunt. & nunc
sublato uencrabił memorie
domno gulło qui euiscłe ui¬
ri sc̃i gloriosa primordia fide¬
lit̃ & deuote conscripsit ad
meam exiguitatem. Huius
oꝑis deuenit petitio: et im¬
posuit mͥ dilecte eccłe caritas
ut coquam pulmentũ filiis
ꝓpħarum. In quo si colochin¬
tidas miscuero negligens.

Expanded text:
tem traderent legendam distem traderent legendam discipulis, et perpes fieret consolatio secus positis reliquiis sacri corporis et sermonis. Sed extrema aemulari, et quae homines lateant, Clarae-Vallis consuevit humilitas: et proferre in publicum aliqua sui indicia viri illi nobiles erubescunt; et quietiores facit eos contemptus et abjectio, quam quaelibet oblatio dignitatis, in qua sibi professio humilitatis periclitari videtur. Ob hujusmodi causas sese intrasilentii cardines retinentes, mapalatii delectantur: nec jam in stylo, sed in cruce gloriam quaerunt. In hoc ergo, sicut et in caeteris ejusmodi, negotiorum suorum sarcinas aliis libenter imponunt. Et nunc sublato venerabilis memoriae domno Guillelmo, qui ejusdem Viri sancti gloriosa primordia fideliter et devote conscripsit, ad meam exiguitatem hujus operis devenit petitio, et imposuit mihi dilectae Ecclesiae charitas, ut coquam pulmentum filiis Prophetarum. In quo si colocynthidas miscuero negligens,
Abbreviated transcription (Latin):
liciunt sanguinem: ita & ego
si quod supra me ẽ aggredi¬
ar. me ipsum derisioni expo¬
nam. Quis enim ego sum qͥ
ad scribenda gesta scĩssimi ui¬
ri Bernardi clareualł abbatis
aspirem. qui nr̃is cemporib
singłari religione floruit &
doctrina: cuiꝰ odor exmanitꝰ.
uniu̾sam repleuit eccłam cuiꝰ
gr̃a opante dño signis & mi¬
racuł declaratur: Quot in mo¬
nasterium eius litteratos uiroᷤ.
quot rechores. quot philoso¬
phos. scłi huiꝰ scole miserunt
ad conuersationem theoricam
et mores diuinos. Que ñ ibiflo¬
ruit disciplina. ubi erant exa¬
mina magistrorum. o egregii
iuri exercitato intellectu insig¬
nes. & qui duunis studiis in¬
herendes. multis gr̃arum au¬
ctoramentis inuicem se ipsos
edocent. & accendunt: Debue¬
rant utiq uiri illi quib nicħ
in aliqua gr̃a deest hunc la¬
borem assumere: & uenerabi¬
ł patris insculꝑe monimenta :
ut esset eorũ studio delectabi¬
lis pagina. quam quasi uiuen¬

Expanded text:
liciunt sanguinem: ita et ego liciunt sanguinem: ita et ego si quod supra me est aggrediar, me ipsum derisioni exponam. Quis enim ego sum, qui ad scribenda gesta sanctissimi viri Bernardi Clarae-Vallis abbatis aspirem, qui nostris temporibus singulari religione floruit et doctrina: cujus odor exinanitus universam replevit Ecclesiam: cujus gratia, operante Domino, signis et miraculis declaratur? Quot in monasterium ejus litteratos viros, quot rhetores, quot philosophos saeculi hujus scholae miserunt adconversationem theoricam, et mores divinos? Quae non ibi floruit disciplina, ubi erant examina magistrorum, et egregii viri exercitato intellectu insignes, qui divinis studiis inhaerentes, multis gratiarum auctoramentis invicem se ipsos edocent et accendunt? rant utique viri illi, quibus nihil in aliqua gratia deest, hunc laborem assumere, et venerabilis Patris insculpere monumenta: ut esset eorum studio delectabilis pagina quam quasi viven
Abbreviated transcription (Latin):
irorum illustrium
gesta non nulł scrip¬
torum laudib atcol¬
sentes. uerb̃ ea sollemnib cele¬
brarunt: qͣntum excellentis
ingenii. & diserte lingue po¬
tuere conamina. Cunq tͣctator
& opus iunctis ꝯplexib pari
sunt federe coniugati. & ad
ꝓpositum tegina ordinand̃u.
ingenium et eloquentia con¬
uenerunt. prosꝑe auctum ẽ:
& ad quietum tranquillimq
portum directo cursu. mate¬
ria digne ordinateq disposi¬
ta appulit. Ubi uͦ sublimitas
negocii sub imꝑito artifice
naufraga eliditur scopłis. et
succumbente sensus hebitudi¬
ne tractatoris laxatur p̃sump¬
tio. sero de correptione initur
consilium: qr que in multos
effusa sunt. nec reuocari pos¬
sunt nec corrigr. o dissonan¬
tiam scripti oe oꝑum. uenusti¬
us esset abradi quam emenda¬
ri. Hec ego mecum reputans
et reuoluens. omnino timeo.
ne sicut ipse multorum impu¬
dentie soleo indignari. qͥcum
scientia & facundia careant.
ad scribendum p̃cipites cum
se uehement̃ emunxerint.e¬

Expanded text:
irorum illustrium gesta nonnulli scriptorum laudibus attollentes, verbis ea solemnibus celebrarunt, quantum excellentis ingenii et disertae linguae potuere conamina. Cumque tractator et opus junctis complexibus pari sunt foedere conjugati, et ad propositum thema ordinandum ingenium et eloquentia convenerunt, prospere actum est, et ad quietum tranquillumque portum directo gressu materia digne ordinateque disposita appulit. Ubi vero sublimitas negotii sub imperito artifice naufraga illiditur scopulis, et succumbente sensus hebetudine, tractatoris lassatur praesumptio, sero de correctione initur consilium: quia quae in multos effusa sunt, nec revocari possunt, nec corrigi; et dissonantiam scripti et operum venustius esset abradi, quam emendari. Haec ergo mecum reputans et revolvens, omnino timeo, ne sicut ipse multorum imprudentiae soleo indignari, qui cum scientia et facundia careant, ad scribendum praecipites, cum se vehementer emunxerint, e
Abbreviated transcription (Latin):
intelliget a quanta ꝑfectioe
pius puer o religiosus bernar¬
ous uelut alt̃ b̃ndictus pri¬
mordia conuersionis fuerit
pisse:de qua concepta sunt
presagia future scĩtatis illius
uite parit & doctrine. Quid õ
adolescens factꝰ agere ceperit.
in p̃scripto narrat᷑ oꝑe: ac de¬
inceps usq ad uirum ꝑfectio¬
nis depingit᷑ oiligent᷑. quan¬
tum sicut iam dictũ est.licuit
oꝑtimo pictori. s p̃occupato.

Expanded text:
intelliget, a quanta perfectione intelliget, a quanta perfectione pius puer et religiosus Bernardus, velut alter Benedictus, primordia conversionis fuerit pisse, de qua concepta sunt praesagia futurae sanctitatis illius vitae pariter et doctrinae. Quid etiam adolescens factus agere coeperit, in praescripto narratur opere; ac deinceps usque ad virum perfectionis depingitur diligenter, quantum, sicut jam dictum est, licuit optimo pictori, sed praeoccupato.
Abbreviated transcription (Latin):
festationem. qr plures epłas
idem sc̃s scͥpsit ad illum: in qͥ¬
b quid de eo sentiat. manife¬
ste liquet legentib illas. Scͥp¬
sit eciam ad ip̃m libr̃u apo¬
logeticum: & alt̾um de gr̃a &
libero arbitrio. fuit eidem
guilło spiritali ualentior ge¬
nerał causa scͥbendi. uidelic&̧
utilitas totius eccłe di: ne cũ
absconditur uas plenũ thesau¬
ro desiderabili: ipse quoq tͥes¬
aurus parit abscondat᷑. Unde
non imm̾ito conquerat᷑. qui
exponi desiderat dicens. Thes¬
aurus inuisus. & sapientia
abscondita: que utilitas in
utrisq Exponit iste diuiti¬
as salutis. thesaurũ desidera¬
bilem. ne lateat cum gleba
qd̾ gleba non est: sed preciosis¬
sima margarita. Accidit tam̃
ei contͣ desiderium suum. qr
sicut ipse in prefatioẽ sua ue¬
rerise denunciarat: preoccu¬
patꝰ morte ñ expleuit qͣntũ
animo conceꝑat stilo maudan¬
dum. Itaq qui accedit ad lecti¬
onem oꝑis huius: facile satis

Expanded text:
festationem, quia plures epistolas festationem, quia plures epistolas idem sanctus scripsit ad illum, in quibus quid de eo sentiat, manifeste liquet legentibus illas. Scripsit etiam ad ipsum librum Apologeticum, et alterum de Gratia et Libero Arbitrio. Fuit tamen eidem Guillelmo, speciali valentior, generalis causa scribendi, videlicet utilitas totius Ecclesiae Dei; ne cum absconditur vas plenum thesauro desiderabili, ipse quoque thesaurus pariter abscondatur. Unde non immerito conqueritur, qui exponi desiderat dicens: Thesaurus invisus, et sapientia abscondita: quae utilitas in utrisque? Exponit iste divitias salutis, thesaurum desiderabilem ne lateat cum gleba quod gleba non est, sed pretiosissima margarita. Accidit tamen ei contra desiderium suum: quia, sicut ipse in praefatione sua vereri se denuntiarat, praeoccupatus morte non explevit, quantum animo conceperat stylo mandandum. Itaque qui accedit ad lectionem operis hujus, facile satis
Abbreviated transcription (Latin):
patiens est. benigna est: sa¬
pientia uincens maliciam:
pacientia impacientiam:
suꝑbiam humilitate. Sub¬
scͥptio oꝑis p̃cedentis quam au¬
ctore defuncto bueardꝰ albas
balernensis apposuit.
rescriptum
opus quod de uita
scĩssimi iuiri bernar¬
di clareualł abbatis con¬
scriptum est. auenerabłi
ouilło pͥdem scĩ theoderi¬
ci abbate: s tunc iam mo¬
nacho signiacensis cenobii.
ad qued desiderio solitudi¬
nis o quietis se se contule¬
rat usq ad tempus scisma¬
tis aduersus innocentium
papam a petro leonis con¬
flati. digestum esse cognos¬
citur. Fuit aũt p̃fato fideli
uiro. spiritał causa seͥben¬
di amicicia & familiaritas:
quib uiro dei muldo tẽpore
coniunctus erat. Uñq tantã
apud illum inuenerat gr̃am:
ut uix alter magis intimus
inueniret᷑. ad sec̃ta mutue di¬
lectionis cõmunicanda. adspi¬
taliũ myst̾ioꝵ ꝯfe̾nda colloqui¬
a.Cuiꝰ familiaritatis gr̃a. ex eo
precipue usq mͦ ꝓdit ad mani¬

Expanded text:
patiens est, benigna est, sapatiens est, benigna est, sapientia vincens malitiam, patientia impatientiam, superbiam humilitate. SUBSCRIPTIO OPERIS PRAECEDENTIS, QUAM AUCTORE DEFUNCTO BURCHARDUS ABBAS BALERNENSIS APPOSUIT. Praescriptum opus, quod de vita sanctissimi viri Bernardi Clarae-Vallis abbatis conscriptum est a venerabili Guillelmo pridem Sancti-Theoderici abbate, sed tunc jam monacho Signiacensis coenobii ad quod desiderio solitudinis et quietis sese contulerat, usque ad tempus schismatis adversus Innocentium papam a Petro Leonis conflati, digestum esse cognoscitur. Fuit autem praefato fideli viro specialis causa scribendi, amicitia et familiaritas, quibus viro Dei multo tempore conjunctus erat. Unde et tantam apud illum invenerat, gratiam, ut vix alter magis intimus inveniretur ad secreta mutuae dilectionis communicanda, ad spiritualium mysteriorum conferenda colloquia. Cujus familiaritatis gratia ex eo praecipue usque modo prodit ad mani
Abbreviated transcription (Latin):
mani. hoc sepe cessat homi¬
ni inuidere quo non potest
uidiam aut mortificat exem¬
plo humilitatis. aut mutat
in melius ꝓuocatione carita¬
tis: aut si nequior uł durior
est: obruit pondere aucto¬
ritatis. Quis enim tam effi¬
cacis & affectuose prudentię
hoclie inuenitur ad fouenda
caritatem ubi est. ad prouo¬
candam ubi ñ est. tam ad
quoscunq potest bñficus.
ao om̃s beniuolus : cantã
habens gr̃am ad amicos. pa¬
cientiam ad inimicos: Si
tam̃ ullum aliq̃n habere
potuit inimicum: qͥ nul¬
li aliquando uoluit inimi¬
cari. Sicut enĩ amicicia ñ¬
nisi duorũ est. nec nisi int̃
duos amicos haberi pocest:
sic nec inimicicia nisi duoꝵ
forsican inmicorum. Qui
eñi odit uł non diligit di¬
ligentem se: non cã inimi¬
cus quã iniquus ẽ. S qͥ
omnem hominem diligens
nullum aliqñ inimicum
habet uirtute sua: ñ nun-¬
quam tamen est quod paci¬
atur inimicante sibi gͣcis
iniquitate aliena. Caritas
aũ q̃ totum eum possidet

Expanded text:
mani hoc saepe cessat homini invidere, quo non potest se omnem invidiam aut mortificat exemplo humilitatis, aut mutat in melius provocatione charitatis, aut, si nequior aut durior est, obruit pondere auctoritatis. Quis enim tam efficacis et affectuosae prudentiae hodie invenitur ad fovendam charitatem ubi est, ad provocandam ubi non est? tam ad quoscumque potest beneficus, ad omnes benevolus, tantam habens gratiam ad amicos, patientiam ad inimicos? si tamen ullum aliquando potuit habere inimicum, qui nulli aliquando voluit inimicari. Sicut enim amicitia nonnisi duorum est, nec nisi inter duos amicos haberi potest; sic nec inimicitia nisi duorum forsitan inimicorum. Qui enim odit, vel non diligit diligentem se, non tam inimicus, quam iniquus est. Sed qui omnem hominem diligens, nullum aliquando inimicum habet virtute sua, nonnunquam tamen est quod patiatur, inimicante sibi gratis iniquitate aliena. Charitas autem quae totum eum possidet,
Abbreviated transcription (Latin):
a tempestate
honoruis papa
uiam unuier
se carnis ingͣs
ra in electione dissidentibus¬
cardinalib. et diuisa eccłia.
plures numero. et saniores
consilio. uita probabiles. ui

Expanded text:
a tempestate Honorius papa viam universae carnis ingressus est . Nec mora, in electione dissidentibcardinalibus, et divisa Ecclesia, plures numero, et saniores consilio, vita probabiles, vi
Abbreviated transcription (Latin):
Que semel intͣbat pontificał apex.
Cũ sacͣ ꝑferri sursĩ rogat in muit hyrẽ
Qũe lex deserti uasta subire iubit
Qͥ ppe duos forib tẽpli lex applicat hẏrcos.
Uni desertũ destinat. alter obit.
Xp̃c diu̾sis respectib hẏrcus uterq.¬
d am tulit ĩ ligno. uiuit ĩ arce poli.
Uiuit ꝙ ħ humił. deserto regnat ĩ illo
Quo ꝓpishum̾is ip̃e reuex̃ ouem.
S ic meminit legis. meminit cͥcis ip̃e sac̃doᷤ.
In sublime uehi munꝰ utr̃uq petens.
Id̾e dũ memorat scõs hum̾ale recẽisrot
Qd̾ bis senapatru noĩa scripta gerit.
Pectꝰ eñi logẏon. scapłas hum̾ale tegebat.
Presuł. intrantis int̾iora sacric
ħĩ utroq ferens gẽmis insculpta pͥoꝵ.
Nomina. uenturi p̾co tẏpꝰq fuit.
N os oẽ gerimꝰ logẏon. ẽ nomina patrũ.
Nos hum̾is onus gerimꝰ c̃ nomĩa patrũ.
Hac ĩ parte sacri canonis inferiꝰ.¬
T c̃ etiam logion. tc̃ fert hum̾ale minister.

Expanded text:
Quo semel intrabat pontificalis apex. Quo semel intrabat pontificalis apex. Cum sacra perferri sursum rogat, innuit hircum, Quem lex deserti vasta subire jubet. Quippe duos foribus templi lex applicat hircos, Uni desertum destinat, alter obit. Christus diversis respectibus hircus uterque: Nam tulit in ligno, vivit in arce poli, Vivit et hic humilis, deserto regnat in illo, Quo propriis humeris ipse reduxit ovem. Sic meminit legis, meminit crucis ipse sacerdos, In sublime vehi munus utrumque petens.Idem dum memorat sanctos, humerale recenset, Quod bis sena patrum nomina scripta gerit. Pectus enim logion, scapulas humerale tegebat. Praesulis intrantis interiora sacri. Hic in utroque gerens gemmis insculpta priorum Nomina, venturi praeco, typusque fuit. Nos etenim gerimus logion, cum nomina patrum Nos humeralis onus gerimus, cum nomina patrum Hac in parte sacri canonis inserimTunc etiam logion, tunc fert humerale minister,
Abbreviated transcription (Latin):
resb̃r ħ sattagens sũpta sͥ supplice forma.
In sublime geri mẏstica dona rogat.
addit &e erectꝰ ut participatio mensẽ.
ce b̃n defunctis. & sibi poscit idem.
poscit id̾e s du scĩs rogat associari
Angłs is cuiꝰ manib sacer ille minist̃.
In sublime geri munꝰ utrũq rogat.
Angłs ẽ eius uel quos reu̾enda uenustas.
De sursũ missos aicit adesse sacris.
Ara suꝑna d̾i conspectꝰ eo sacra ferri.
Est cẽ meritis sacra placere deo.
Angłicas ea ferre manꝰ. ẽ plaudere nr̃o.
Affectu suꝑos. mysteriisq sacris.
Etam secreto plausu ꝑlata ferunt᷑.
In sublime. placent pacificant d̾m.
Ergo piꝰ sacfex asꝑgit sanguĩe pr̃em.
Cum sic asꝑsi mentio placcat eum.
Cũ uiuis ueniam refrig̾iũq sepultis:
Impetrat. & partẽ ꝗͣ ꝓetit ipse sibi.
& suꝑos ce mortales asꝑg̾e fertur.
Tam q̃ nos pͣgat mentio supplet eos.
Porro cũ sacrifex sublimẽ noĩat ar̃a.
Quo supplex orat dona sacrata geri.
Cõmemorat liqͥdo uelaminis intiora

Expanded text:
ec satagens, sumpta sibi supplice forma, In sublime geri mystica dona rogat. Addit et erectus, ut participatio mensae, Et bene defunctis, et sibi poscit idem. Poscit idem sibi, dum sanctis rogat associari,Angelus is, cujus manibus sacer ille minister In sublime geri munus utrumque rogat. Angelus est ejus, vel quos reverenda vetustas Desursum missos dicit adesse sacris. Ara superna, Dei conspectus, eo sacra ferri, Est etiam meritis sacra placere Deo. Angelicas ea ferre manus, est plaudere nostro Affectu superos, mysteriisque sacris. Quae tam secreto plausu perlata feruntur In sublime; placant, pacificantque Deum. Ergo pius sacrifex aspergit sanguine Patrem, Cum sic aspersi mentio placat eum. Cum vivis veniam, refrigeriumque sepultis, Impetrat, et partem, quam petit ipse sibi, Et superos et mortales aspergere fertur: Nam quae nos purgat mentio, supplet eos. Porro cum sacrifex sublimem nominat aram, Quo supplex orat dona sacrata geri. Commemorat liquido velaminis interiora,
Abbreviated transcription (Latin):
se dicitur. int̾ ceteros qui curã
requirebant infirmos:uenit
ad eum mulier que caduco
morbo laborabat. Hec in ipsa
hora cum staret cõram eo: a re¬
pentino impetu mali illius cor¬
ruit. S apprehensa uir dñi
manu eius continuo erexit
eam: nec tantum in illa hora.
s ꝑfecte omnino curata ẽ ab in¬
firmitate fua.
ucissa lotharingie femina

Expanded text:
se dicitur, inter caeteros qui curam requirebant infirmos, venit ad eum mulier quae caduco morbo laborabat. Haec in ipsa hora, cum staret coram eo, a repentino impetu mali illius corruit. Sed apprehensa Vir Domini manu ejus, continuo erexit eam; nec tantum in illa hora, sed perfecte omnino curata est ab infirmitate sua. 68. Ducissa Lotharingiae, femina
Abbreviated transcription (Latin):
est ei claudꝰ ⁊ ambulauit: ob¬
latꝰ ẽ cecus ⁊ udit: oblata est
surda mulier ⁊ audiuit. hec
in somuis ammonitã se eẽ di¬
cebat: ut ãi homĩem peteret
cuiꝰ bñficio recept᷑a eẽt auditũ.

Expanded text:
est ei claudus, et ambulavit: oblatus est caecus, et vidit, oblata est surda mulier, et audivit. Haec in somnis admonitam se esse dicebat, ut Dei Hominem peteret, cujus beneficio receptura esset auditum.
Abbreviated transcription (Latin):
reatur. stat in porta ppło eir¬
cumstante: et data benedicti¬
one suꝑ eam. iubet dñicam
dicere orationem. Dixit illa ⁊
ppłs benedixit dũm.
decumbens lectulo quidam
iam dies duodecim. priuatꝰ

Expanded text:
reatur, stat in porta, populo circumstante; et data benedictione super eam, jubet dominicam dicere orationem. Dixit illa, et populus benedixit Dominum. decumbens lectulo quidam dives, jam dies duodecim privat
Abbreviated transcription (Latin):
bat. Ccmpassus uͦ misere ma¬
tri quã maxime sensus dolo¬
ris illius excruciabat: mise¬
ro adolescenti blandiens . lt
piis manib caput eius. et fa¬
ciem demulcens. alloqui eũ
cepit: et quomͦ in matr̃e suã¬
manꝰ mittere p̃simpserit scis

Expanded text:
bat. Compassus vero miserae mabat. Compassus vero miserae matri, quam maxime 1089 sensus doloris illius excruciabat, misero adolescenti blandiens, et piis manibus caput ejus et faciem demulcens, alloqui eum coepit, et quomodo in matrem suam mittere manus praesumpserit, scis
Abbreviated transcription (Latin):
uitemperies aeris ad hoc non
ꝑmitteret uacare duitius:
oremus inquit. flexisq geni¬
b in orationem cum fratre
qui cum eo erat. uix adhuc do¬
minicam poterant orationẽ
expleuisse. cum ecce equus ille
cum omni mansuetudirie re¬
diens substitit ante pedes ip̃iꝰ
& redditus est sessori suo.
t ut a cat᷑alauno ad remen¬
sem cuutatem ꝑtͣnseani̾: con¬
tigit aliqñ dissentientib ar¬
chiep̃o et popło remensi. ad
conciliandos eos adesse uirũ
dei. Cunq in palatio eiusdem
ciuitatis cum iolleno suessio¬
nensi ep̃o consedisset: & mag¬
na cleri pleb̾q frequentia. re¬
pleta domo de pace tractaret᷑:
ecce coram omnib misera mu¬
lier filium suum ut putabat᷑ plen
demone ei offerens. miscd̃iam
p̃cabat᷑: Siquidem iam ea ip̃a
die insurgens ĩ ip̃am matrẽ suã
pene eam occiderat: et mutꝰ
effectus & cecus & surdus. aꝑ¬
tis ocłis non uidebat: & stupen¬
tibꝰ ĩ eo sensib omnib sensib
etiam sine intellectu ꝑmane¬

Expanded text:
temperies aeris ad hoc non permitteret vacare diutius, « Oremus, » inquit, flexisque genibus in oratione cum fratre qui cum eo erat, vix adhuc dominicam poterant orationem explevisse, cum ecce equus ille cum omni mansuetudine rediens substitit ante pedes ipsius, et redditus est sessori suo. t ut a Catalauno ad Remensem civitatem pertranseamus, contigit aliquando dissentientibus archiepiscopo et populo Remensi, ad conciliandos eos adesse Virum Dei. Cumque in palatio ejusdem civitatis cum Josleno Suessionensi episcopo consedisset, et, magna cleri plebisque frequentia repleta domo, de pace tractaretur; ecce coram omnibus misera mulier filium suum, plenum ut putabatur daemone, ei offerens, misericordiam precabatur: siquidem jam ea ipsa die insurgens in ipsam matrem suam, pene eam occiderat, et mutus effectus et caecus, et surdus, apertis oculis non videbat, et stupentibus in eo sensibus omnibus, etiam sine intellectu permane
Abbreviated transcription (Latin):
cum om̃imodis illa renueret:
uir eiꝰ magnanimus immo ea
iam p̃uentus fidei uirtute in
qua postinodum excellent̃ eni¬
tuit. uirile consilium dño
inspirante concepit. ut abiei¬
ens quicquid habere uidebat᷑
in scło. uitam institueret age¬
re rusticanam: laborare scilicet
manib ppriis unde suã susten¬
taret et uxoris uitam. quam
inuitam climittere ñ licebat.
Int̾im suꝑuenit bernardus:
qui undiq alios atq alios col¬
ligens discurrebat. Nec mora:
flagellat᷑ p̃dicła guidonis uxor
infirmitate graui. Et cognos¬
cens qr durum sibi eẽt contra
stimulum calcitrare. accersito
bernartdo ueniam deprecat᷑
et prior ipsa conuersionis pe¬
titassensum. Deniq iuxta
morem eccłiasticum. separata
a uiro int̾ueniente parili uo¬
to castitatis. ĩ cetum sc̃imonia¬
lium transit feminaꝵ. religi¬
ose usq hodie seruiens deo.

Expanded text:
cum omnimodis illa renueret, cum omnimodis illa renueret, vir ejus magnanimus, imo ea jam praeventus fidei virtute, in qua postmodum excellenter enituit; virile consilium Domino inspirante concepit, ut abjiciens quidquid habere videbatur in saeculo, vitam institueret agere rusticanam, laborare scilicet manibus propriis, unde suam sustentaret et uxoris vitam, quam invitam dimittere non licebat. Interim supervenit Bernardus, qui undique alios atque alios colligens discurrebat. Nec mora, flagellabatur praedicta Guidonis uxor infirmitate gravi. Et cognoscens quia durum sibi esset contra stimulum calcitrare, accersito Bernardo veniam deprecatur, et prior ipsa 1067 conversionis petit assensum. Denique juxta morem ecclesiasticum separata a viro, interveniente parili voto castitatis, in coetum sanctimonialium transiit feminarum, religiose usque hodie serviens Deo.
Abbreviated transcription (Latin):
et necdum miles: sine diffi¬
cultate eadem hora salutarib
monitis dedit assensum. Por¬
ro andreas bernardo etiam iꝑ¬
se iunior. et nouus eo tempr
miles. uerbum fr̃s difficiltꝰ
adiniccebat. donec subito ex
rena facie subridens. et congra¬
tulans ꝓposito filioꝵ. Itaq et
ipse continuo manus dedit:
et de tyrone scłi. factus est mi¬
les. xp̃i. Nec solus uidit andre¬
as tantorum matrem filiorũ.
letantem: s confessus est et
bernardus eandem similit̃
se iudisse. Giuido pͥmogenitꝰ
fr̃m coniugio iam alligatus
erat: uir magnus. et prealus
iam in scło radicatꝰ. Hic pͥmo
paululum hesitans. s continu¬
o rem ꝑpendens et recogitans.¬
conuersioni consensit: si tam̃
conuix annueret. Uerum id
quidem de iuuencula nobili.
et paruulas filias nutrienti:
pene impossibile uidebat᷑. At
bernardus de miscdia domini
spem concipiens certiorem:. in¬
cunctant̃ ei spopondit. aut
consensuram feminam. aut
celerit᷑ morituram. Demum

Expanded text:
et necdum miles, sine diffiet necdum miles, sine difficultate eadem hora salutaribus monitis dedit assensum. Porro Andreas, Bernardo etiam ipse junior, et novus eo tempore miles, verbum fratris difficilius admittebat, donec subito excrena facie subridens, et congratulans proposito filiorum. Itaque et ipse continuo manus dedit, et de tirone saeculi factus est miles Christi. Nec solus vidit Andreas tantorum matrem filiorum laetantem, sed confessus est et Bernardus eamdem similiter se vidisse. Guido primogenitus fratrum, conjugio jam alligatus erat, vir magnus, et prae aliis jam in saeculo radicatus. Hic primo paululum haesitans, sed continuo rem conversioni consensit, si tamen conjux annueret. Verum id quidem de juvencula nobili, et parvulas filias nutrienti, pene impossibile videbatur. At Berspem concipiens certiorem, incunctanter ei spopondit aut consensuram feminam, aut celeriter morituram. Demum
Abbreviated transcription (Latin):
die firmatum est ꝓpositũ cor¬
dis eius. Nec uͦ surda aure per¬
cepit uocem dicentis. Qͥ audit.
dicat ueni. Siquidem ab illa
hora sicut ignis qui comburit
siluam: et sicut flamma com¬
burens montes. Hinc inde pri¬
us uiciniora queq corripiens.
postinodum in ulterioea ꝓgre¬
ditur: sic ignis quẽ miserat
dñs in cor serui sui uolens ut
arderet. primo fr̃s eius aggre¬
ditur: solo minimo ad ꝯu̾sio¬
nem adhuc minus habili
seniori patri ad solacium dere¬
licto: deinde cognatos. et notos.¬
socios et amicos. et de quib cũq
poterat esse spes conuersionis.
Primus omnium Galdricus
auuncłs eius absq dilatione.
aut hesitatione. pedib ut aiunt
iuit in sencentiam nepotis. et
consensum conu̾sionis: uir ho¬
nestus. et potens in scło. et in
scłaris militie gła nominatus.
dñs castri in territorio eduen¬
si quod tuillium dicit᷑. Con¬
tinuo etiam bartholomeus
occurrens. iunior ceteris fr̃ib

Expanded text:
die firmatum est propositum cordie firmatum est propositum cordis ejus. 10. Nec vero surda aure percepit vocem dicentis: Qui audit, dicat, Veni . Siquidem ab illa hora, sicut ignis qui comburit silvam, et sicut flamma comburens montes, hinc inde prius viciniora quaeque corripiens, postmodum in ulteriora progrediens: sic ignis quem miserat Dominus in cor servi sui volens ut arderet, primo fratres ejus aggreditur, solo minimo ad conversionem adhuc minus habili, seniori patri ad solatium derelicto, deinde cognatos, et socios, et amicos, de quibuscunque poterat esse spes conversionis. Primus omnium Galdricus avunculus ejus, absque dilatione aut haesitatione, pedibus, ut aiunt, ivit in sententiam nepotis, et consensum conversionis, vir honestus et potens in saeculo, et in saecularis militiae gloria nominatus, dominus castri in territorio Aeduensi, quod Tuillium dicitur. Continuo etiam Bartholomaeus occurrens, junior caeteris fratribus,
Abbreviated transcription (Latin):
mine sanctitatis.
bi uͦ de conuersione tra¬
ctantem fr̃s eius. et qui car¬
nalit̾ eum diligebant ꝑsense¬
runt: om̃imodis agere ceꝑurt.
ut animum eius ad studium
possent diuertere litterarum.
et amore scientie secularis scło
artius implicare. Qua nimirũ
suggestione sicuc fateri solec.
ꝓpemodum recardati fuerant.
gressus eius. s matris sancte
memoria importune animo eiꝰ
ĩstabat. ita ut sepius sͥ occur¬
reutem uidere uideret᷑ conqͤ¬
rentem et imꝓperantem. quia
ũ ad huiusmodi nugatitatẽ
tam denere educauerat. ñ in
hac spe erudierat eum. Demũ
cum aliqͣndo ad fr̃s ꝑgeret in
obsidione castri qͦd granceium
dicitur cum duce burgundie
constitutos: cepit in huiusmo¬
di cogicatione uehementius
anxiari. Inuentaq in itinere
medio eccłia quadam diu̾tit.
et ingressus orauit c̃ multo
imbre lacrimaꝵ expandens
manus in celum: et effundeis
sicut aquam cor suum ante
conspectum dñi dei sui. Eagͥ

Expanded text:
mine sanctitatis. 9. mine sanctitatis. 9. Ubi vero de conversione tractantem fratres ejus, et qui carnaliter eum diligebant, persenserunt; omnimodis agere coeperunt, ut animum ejus ad studium possent divertere litterarum, et amore scientiae saecularis saeculo arctius implicare. Qua nimirum suggestione, sicut fateri solet, propemodum retardati fuerant gressus ejus: sed matris sanctae memoria importune animo ejus instabat, ita ut saepius sibi occurrentem videre videretur, conquerentem et improperantem, quia non ad hujusmodi nugacitatem tam tenere educaverat, non in hac spe erudierat eum. Demum cum aliquando ad fratres pergeret, in obsidione castri, quod Granceium dicitur, cum duce Burgundiae constitutos, coepit in hujusmodi cogitatione vehementius anxiari. Inventaque in itinere medio ecclesia quadam, divertit, et ingressus oravit cum multo imbre lacrymarum, expandens manus in coelum, et effundens sicut aquam cor suum ante conspectum Domini Dei sui. Ea igitur
Abbreviated transcription (Latin):
iugiter audiebat clamantem
ac dicentem. Uenite ad me õs
qui laboratis et onerati estis:
et ego reficiam uos. Tollite iu
gum meum suꝑ uos. et inue¬
nietis reqͥem animab uestris.
ꝑfectius uͦ relinquere mun¬
dum deliberans: cepit inqͥre¬
re et inuestigare ubi certius
ac purius inuenir&̧ requiem
anime sue sub iuigo xp̃i. Inqͥ¬
renti aũt occurrit ciftercii in¬
nouate monasticȩ religionis
noua plantatio: messis multa.
s operariis indigens. cũ uix
adhuc aliquis conuersionis
gr̃a illuc declinaret. obnimiã
uite ip̃ius. et pauꝑtatis auste¬
ritatem. Que tam̃ c̃ animum.
uere dĩn querentem minime
t̾rerent. post habita om̃i hesi¬
tatione ac timore. illuc uertit
intentionem: posse se estimais
om̃ino ibi delitescere. et abs¬
condi in abscondito facieid̃i
ab om̃i confbatione hominĩt
maximeq ad effugium uani¬
uitatis. seu de scłari generosita¬
te. seu de acrioris ingenii gr̃a.
seu forte etiam de alicuius no¬

Expanded text:
jugiter audiebat clamantem, jugiter audiebat clamantem, et dicentem: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite gum meum super vos, et invenietis requiem animabus vestris . Perfectius vero relinquere mundum deliberans, coepit inquirere et investigare, ubi certius ac purius inveniret requiem animae suae sub jugo Christi. Inquirenti autem occurrit Cistercii innovatae monasticae religionis nova plantatio; messis multa, sed operariis indigens, 1066 cum vix adhuc aliquis conversionis gratia illuc declinaret, ob nimiam vitae ipsius et paupertatis austeritatem. Quae tamen cum animum vere Deum quaerentem minime terrerent, posthabita omni haesitatione ac timore, illuc vertit intentionem, posse se aestimans omnino ibi delitescere, et abscondi in abscondito faciei Dei ab omni conturbatione hominum; maximeque ad effugium vanitatis; seu de saeculari generositate, seu de acrioris ingenii gratia, seu etiam forte de alicujus no
Abbreviated transcription (Latin):
s minime inuenit᷑. Ad lectu¬
ios singłi redeunt. fit silentiũ.
fiunt cenebre sicut prius: pau¬
sant ceteri. s ñ illa misera reqͥ¬
escit. Exurgit denuo. et ber¬
uardi lectulum petit: s denu¬
o ille proclamat. latrones. la¬
trones. Querit᷑ it̾um latrõ: la¬
tet it̾um: nec ab eo qui solus
nouerat publicat᷑. Usq t̾cio im¬
ꝓba mulier sic repulsa. uix
tandem seu metu. seu despera¬
tione uicta cessauit. Cũ aũt
die sequenti iter agerent: ar¬
guentes bernardum socii. qͦs¬
nam totiens ea nocte latrones
somniauerit ꝑquirebant. Qͥb
ille. ueraciter inquit aderat la
tebatur auferre: incompara¬
Nter hȩc tam̃ cogitans et ꝑpen¬
dens quod uulgo dicit᷑. non
esse tutum diu cohabitare ser¬
penti: fugam meditari cepit.
uidebat enim mundum et
principem eius exterius mul¬
tasͥ offerentem. multa ꝓmittẽ¬
tem. magnas res. spes maiores.
s fallaces om̃s. et uanitatem
ueritatem uero ipsam interius

Expanded text:
sed minime invenitur. Ad lectused minime invenitur. Ad lectulos singuli redeunt, fit silentium, fiunt tenebrae sicut prius, pausant caeteri, sed non illa misera requiescit. Exsurgit denuo, et Bernardi lectulum petit; sed denuo ille proclamat: Latrones! latrones! Quaeritur iterum latro, latet iterum, nec ab eo qui solus noverat, publicatur. Usque tertio improba mulier sic repulsa, vix tamdem seu metu, seu desperatione victa cessavit. Cum autem die sequenti iter agerent, arguentes Bernadum socii, quosnam toties ea nocte latrones somniaverit, perquirebant. Quibus ille: Veraciter, inquit, aderat lattebatur auferre, incomparaInter haec tamen cogitans et perpendens, quod vulgo dicitur, non esse tutum diu cohabitare serpenti; fugam meditari coepit. Videbat enim mundum et principem ejus exterius multa sibi offerentem, multa promittentem, magnas res, spes majores, sed fallaces omnes, et vanitatem Veritatem vero ipsam interius
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ puella nuda. Quam illesen¬
tiens: cum om̃i pace et silen¬
tio partem ei lectuli quam
occupauerat cessit. et in latꝰ
alterum se conuertit atq dor¬
miuit. Misera uͦ illa aliqͣn¬
diu iacuit sustinens et expe¬
ctans: deinde palpans et sti¬
mulans. Nouissime cũ inmo¬
bilis ille ꝑsisteret. illa licet im¬
pudentissima esset erubuit:
et horrore ingenti atq ammi¬
ratione ꝑfusa. relicto eo sur¬
gens aufugit. Contigit itẽ
ut cum sociis aliquantis apd̃
matronã aliquam bernardꝰ
hospitaret᷑. Considerans aũt
inulier adolescentem decorũ
aspectu. capta ẽ laqueo ocłoꝵ
suoꝵ: et ĩ concupiscentiã eiꝰ
exarsit. Cumq tanqͣm hono¬
ratiori om̃ium. seorsum ei
fecisset lectulum p̃parari: sur¬
gens ipsa de nocte impudeit̃
accessit ad eum. Quã bernar¬
uus sentiens. nec consilii inops
clamare cepit. latrones. latͦnes.
Ad quam uocem fugit muli¬
er: familia om̃is exurgit: lu¬
cerna accendit᷑: latro querit᷑

Expanded text:
est puella nuda. Quam ille senest puella nuda. Quam ille sentiens, cum omni pace et silentio partem ei lectuli quam occupaverat, cessit, et in latus alterum se convertit, atque dormivit. Misera vero illa aliquandiu jacuit sustinens et exspectans, deinde palpans et stimulans: novissime cum immobilis ille persisteret, illa, licet impudentissima esset, erubuit; et horrore ingenti atque admiratione perfusa, relicto eo surgens aufugit. Contigit item ut cum sociis aliquantis apud matronam aliquam Bernardus hospitaretur. Considerans autem mulier adolescentem decorum aspectu, capta est laqueo oculorum suorum, et in concupiscentiam ejus exarsit. Cumque tanquam honoratiori omnium, seorsum ei fecisset lectulum praeparari, surgens ipsa de nocte impudenter accessit ad eum. Quam Bernardus sentiens, nec consilii inops, clamare coepit: Latrones! latrones! Ad quam vocem fugit mulier, familia omnis exsurgit, lucerna accenditur, latro quaeritur,