comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gere uir tã idoneus uoluisset: li¬
brũ regule pastoralis cõposuit.
Quẽ quadriꝑtita ratione distinguens:
ualde pensandũ esse ꝑdocuit. cũ rerũ
necessitas exposcit. ad culm̃ qͥsq re¬
giminis qualit̾ ueniat. Atq ad hoc
rite ꝑueniens qualit̃ iurat. & be¬
ne uiuens qualit̾ doceat: et recte
docens infirmitatẽ suã cotidie qͣn
ta consideratione cognoscat: ne aut
humilitas ascensum fugiat. aut ꝑ¬
uentioni uita contradicat: aut
uitã doctrina destituat. aut doc¬
trinã p̃sumptio extollat. Primũ
gͦ appetitũ timor tẽꝑet. post ꝯut̃
magisteriũ qđ añ querente suscipit᷑
uita cõmendet. Deide necesse est
ut pastoris bonũ qd̃ uiuendo osten¬
dit᷑ etiã loquendo ꝓ pagetur. Ad ex¬
consideratio ꝓpͥe infirmitatis depͥ¬
mat: ne ea ante occulti arbitri ocło
tumor elationis extingat. Et quia
qͦscdã imꝑitos ad sacerdotiũ conspi¬
rasse cognouerat: quosdã conspirat᷑os

Expanded text:
gere vir tam idoneus voluisset, ligere vir tam idoneus voluisset, librum Regulae Pastoralis composuit: quem quadripartita ratione distinguens, valde pensandum esse perdocuit, cum rerum necessitas exposcit, ad culmen quisque regiminis qualiter veniat, atque ad hoc rite perveniens qualiter vivat, et bene vivens qualiter doceat, et recte docens infirmitatem suam quotidie quanta valet consideratione cognoscat, ne aut humilitas accessum fugiat, aut perventioni vita contradicat, aut vitam doctrina destituat, aut doctrinam praesumptio extollat. Primum ergo appetitum timor temperet; post autem magisterium quod a non quaerente suscipitur, vita commendet; deindeut pastoris bonum quod vivendo ostenditur, etiam loquendo propagetur Ad exconsideratio propriae infirmitatis deprimat, ne haec ante occulti arbitri oculos tumor elationis exstinguat. Et quia quosdam imperitos ad sacerdotium conspirasse cognoverat, quosdam conspiraturos
Abbreviated transcription (Latin):
ea que se loquente excepta sub oculis
fuerant. ꝑ libros emendandos com¬
posuit. Qui cũ iã factus ep̃c rome
postrema dictaret. quo stilo pͥmo dixe¬
rat sollicite attendens. egit ea que
locutꝰ fuerat stucdiosa em̃datione tͣns¬
currens: quasi ad similitudinẽ dicta¬
tus erigeret .&. ea que dictauerat ñ
longe a colloquentis sermone disere
ret᷑ Qũauis terciã ipsius oꝑis part̾ẽ
incollo quendo ꝓtulit. pene ita dere
ꝑcraherent. hanc subtilius emenda¬
ri noluerunt Qͥbus multa iubentib
dũ parere mͦ ꝑ expositiõis misteriũ. mͦ ꝑcon¬
tẽplationis ascensũ. mͦ ꝑ moralitatis instru¬
extensũ. insex codicibꝰ expleuit. Qͦrũ ex ẽpla¬
tia pͥmo ꝑurbe ae monasteria subdiuisit: postre-¬
mo uͦ eidem leandro ep̃o destinauit.
Led in ipso sui ep̃atꝰ exordio dũ a iolaxxi¬
hanne rauennatis urbis ep̃o. hu¬
milit᷑ rep̃hensus fuisset. cur pasto¬
ralis cure delitescendo pondera fu¬

Expanded text:
ea quae se loquente excerpta sub oculis ea quae se loquente excerpta sub oculis fuerant, per libros emendando composuit. Qui cum jam factus episcopus Romae postrema dictaret, quo stylo prima dixerat sollicite attendens, egit ut ea quae locutus fuerat, studiosa emendatione transcurrens, quasi ad similitudinem dictatus erigeret, et ea quae dictaverat, non longe a colloquentis sermone discrepretur. Quamvis tertiam ipsius operis partem ut colloquendo protulit, pene ita derelpertraherent, hanc subtilius emendari noluerunt. Quibus multa jubentibus, dum parere modo per expositionis ministerium modo per contemplationis ascensum, modo per moralitatis instruextensum, in sex codicibus explevit. Quorum exemplaria primo per Urbis monasteria subdivisit, postremo vero eidem Leandro episcopo destinavit. 73. Sed in ipso sui episcopatus exordio, dum a Joanne, Ravennatis urbis episcopo, humiliter reprehensus fuisset, cur pastoralis curae delitescendo pondera fu
Abbreviated transcription (Latin):
cepte sunt : & in duob uoluminib
sicuti mͦ cernit᷑ congregate. Et gre¬
goriꝰ dudũ in monasterio posicus.
ubi eũ angelus dñi subhabitu naufragi
scribentẽ repperat. nimirũ quedã
dictauerat : ut ad expositionẽ tante
ꝓfunditatis quã in libro iob penetra¬
re potuit. eo paratior. quo ex dictandi
consuetudine dictior ꝑueniret. Lxxii¬
rgo gregoriꝰ dũ indiaconio suo.
dũ illũ in constantino politana urbe
sedis apłice responsa constringerent.
& leandrũ hispanũ epm iniuncta ꝑ
causis fidei uuisigothar ũ ibilegatio ꝑ¬
duxisset. eodẽ leandro sicut in pͥmo li¬
bro dixisse me reoolo cũ frĩb tunc
gregorio adherentib importunissime
cõpellente. librũ iob cepit exponere.
Quib corã positis. pͥora libri sub ocłis¬
ULIL
dixiti &. qr tẽpꝰ paulo uacantiꝰ repꝑit.
pꝰteriora tractando dictauit. Cũq
ei spacia largiora suppeterent: mul¬
ta augens. pauca subtrahens: atq ita
ut inuenta sunt ñ nulla derelinq̃ns.

Expanded text:
oluminibus, sicut modo cernitur, congregatae. Et Gregorius jamdudum in monasterio positus, ubi eum angelus Domini sub habitu naufragi scribentem repererat, nimirum quaedam dictaverat, ut ad expositionem tantae profunditatis quam in libro Job penetrare potuit, eo paratior quo ex dictandi consuetudine doctior, perveniret. 72. Ergo Gregorius in diaconio suo, dum illum in Constantinopolitana urbe sedis apostolicae responsa constringerent, et Leandrum, Hispanum episcopum, injuncta pro causis fidei Wisigothorum ibi legatio perduxisset, eodem Leandro sicut in primo libro dixisse me recolo cum fratribus tunc Gregorio adhaerentibus, importunissime compellente, librum beati Job coepit exponere . Quibus coram positis priora libri sub oculis dixit; et quia tempus paulo vacantius reperit, posteriora tractando dictavit. Cumque ei spatia largiora suppeterent, multa augens, pauca subtrahens, atque ita ut inventa sunt nonnulla derelinquens,
Abbreviated transcription (Latin):
tuloꝵ leonũ: An eiꝰ duces ac pͥncipes
leones non erant: qui ꝑ diuersas mun¬
di ꝓuincias discur rentes. p̃dã seuien¬
do & int̾ficiendo rapiebant: Hic leo¬
nũ catuli inueniebant pascua: qr pue¬
ri ad olescentes. iuuenes scłares. & scła¬
riũ filii. huc undiq cõcurrebant:
cum ꝓficere in hoc mundo uoluissent
est: iã nemo ad eã currit. ut in hoc
mundo ꝓficiat. Iam nullus potens &
uiolentus remansit: qͥ oppͥmendo p̾dã
diripiat. Dicat᷑ gͦ. Ilbiẽ habitaculũ leo¬
nũ. & pascua catuloꝵ leonũ. Contigit
Dilata calurtiũ tuũ sicut aquila. Calui¬
tiũ qͥppe hominis in solo capite fieri
solet: caluitiũ uͦ aquilȩ. in toto sit cor¬
pore : qr cũ ualde senuerit: plume eiꝰ
& pennȩ ex omĩb illiꝰ mẽbris cadunt
Caliutiũ gͦ suũ sic̃ aqͥla roma dilatat:
quia plumas ꝑdidit. dũ popłos a mi¬
sit. Alarũ quoq pennȩ ceciderunt.
cum quib uolare ad p̾dã consueuerat.

Expanded text:
tulorum leonum ? An ejus duces ac principes tulorum leonum ? An ejus duces ac principes leones non erant, qui, per diversas mundi provincias discurrentes, praedam saeviendo et interficiendo rapiebant? Hic leonum catuli inveniebant pascua, quia pueri, adolescentes, juvenes saeculares, et saecularium filii huc undique concurrebant, cum proficere in hoc mundo voluissent. est. Jam nemo ad eam currit, ut in hoc mundo proficiat; jam nullus potens et violentus remansit, qui opprimendo praedam diripiat. Dicamus ergo: Ubi est habitaculum leonum, et pascua catulorum leonum? Contigit Dilata calvitium tuum sicut aquila . » Calvitium quippe hominis in solo capite fieri solet: calvitium vero aquilae, in toto fit corpore: quia cum valde senuerit, plumae ejus ac pennae ex omnibus ejus membris cadunt. Calvitium ergo suum sicut aquila dilatat, quia plumas perdidit quae populum amisit. Alarum quoque pennae ceciderunt, cum quibus volare ad praedam consueverat:
Abbreviated transcription (Latin):
buert᷑ ossa: consumptȩ sunt car¬
nes. Omĩs in ea scłariũ dignitatũ
ordo extinctꝰ ẽ. Ex cocta gͦ ẽ uni¬
uersa cõpositio eius: tam̃ ipsos
nos paucos qui remansimꝰ. adhuc
p̃munt. Dicat᷑ gͦ. Pone quoq eã
suꝑ prunas uacuã. Quia enĩ sena¬
tꝰ deẽ. popłs int̾iit: & tam̃ in pau¬
cis qui sunt dolores & gemitꝰ coti¬
die multiplicant᷑: iã uacua ardet
roma. Quid aut̃ ista de hominib
dicimus: cum ruinis crebrescen¬
tib ipsa qͦq destrui edificia uide¬
mus. Unde apte de ciurtate iã
uacua subdit᷑. Incalescat & liquefi¬
at es eiꝰ. Iam enĩ & ipsa olla consu¬
mitur. in qua pͥus carnes & ossa
consumebantur. quia postquam
defecerunt homines: etiã parie¬
tes cadunt. Ubi enĩ sunt. qͥ in eiꝰ
aliquando gła letabantur. Ubi eoꝵ
ponpa: Ubi suꝑbia: u̾bi frequens & ĩ¬
moderatũ gaudiũ: Impletũ ẽ in ea: qd̾
Ubi est habitaculũ leonũ. & pascua ca¬

Expanded text:
buerunt ossa, consumptae sunt carbuerunt ossa, consumptae sunt carnes, omnis in ea saecularium dignitatum ordo extinctus est. Excocta est universa compositio ejus, et tamen ipsos nos paucos qui remansimus, adhucpremunt. Dicatur ergo: Pone quoque eam super prunas vacuam. Quia enim senatus deest, popcis qui sunt dolores et gemitus quotidie multiplicantur, jam vacua ardet Roma. Quid autem ista de hominibus dicimus, cum, ruinis crebrescentibus, ipsa quoque destrui aedificia videmus? Unde apte de civitate jam vacua subditur: Incalescat, et liquefiat aes ejus. Jam enim et ipsa olla consumitur, in qua prius et carnes et ossa consumebantur, quia postquam defecerunt homines, etiam parietes cadunt. Ubi autem sunt qui in ejus aliquando gloria laetabantur? Ubi eorum pompa? Ubi superbia? Ubi frequens et immoderatum gaudium? 23. Impletum est in ea quod Ubi est habitaculum leonum, et pascua ca
Abbreviated transcription (Latin):
cat. & lique fiat ȩs eiꝰ. Tunc enĩ
nob̾ olla eiꝰ posita est: cũ hec ẽ
ciuitas constituta: tẽ in ea aqua
missa est. & frusta cius congesta
sunt: quando ad eã undiq popłi
confluebant. qui uelut aqua ca¬
lens. actionib mundi feruesce¬
rent : & quasi frusta carniũ in
ipso suo feruore liquarentur.
De qua bene dr. Efferbuit coctio
eiꝰ. & decocta sunt ossa illiꝰ. in
medio eius: qr pͥus quidẽ uehe
ris. s post modũ ipsa gła cũ suis
sequacib defecit. Possa & enĩ poten¬
tes scłi. ꝑ carnes uͦ populi designan¬
t᷑. qr sicut carnes poͬtant᷑ ossib: ita
ꝑ potentes scłi infirmitas regitur
popłoꝵ. S ecce iã de illa om̃s huiꝰ
scłi. potentes ablati sunt. Ossa gͦ ex¬
cocta sunt: & ecce popłi deffecert̃
carnes eius lique factȩ sunt. Dicat᷑
itaq. Congere ossa que igne suecen¬
dam. Consument᷑ carnes: & coquet᷑
uniuersa cõpositio. & ossa tabescent.
Ubi enĩ senatꝰ: ubi iã popłr: Conta¬

Expanded text:
liquefiat aes ejus. » Tunc enim nobis olla posita est, cum haec est civitas constituta, tunc in eam aqua missa est, et frusta ejus congesta sunt, quando ad eam undique populi defluebant, qui velut aqua calens actionibus mundi fervescerent, et quasi frusta carnium, in ipso suo fervore liquarentur, de qua bene dicitur, « efferbuit coctio ejus, et discocta sunt ossa illius in medio ejus, » quia prius quidem in ea ris, sed postmodum ipsa gloria cum suis sequacibus defecit. Per ossa etenim potentes saeculi, per carnes vero populi designantur, quia sicut carnes portantur ossibus, ita per potentes saeculi infirmitas regitur populorum. Sed ecce jam de illa omnes hujus saeculi potentes ablati sunt; ossa ergo 1375 excocta sunt. Ecce populi defecerunt, carnes ejus liquefactae sunt. Dicatur ergo: Congere ossa quae igne succendam, consumentur carnes, et coquetur universa compositio, et ossa tabescent. Ubi enim senatus? ubi jam populus? Conta
Abbreviated transcription (Latin):
carcere animã meã. ad confitendũ
nomini tuo dñe. S quia meis adhuc
precib obtinere non mereor: rogo
ut ur̃e scĩtatis oratio. sue mͥ interces¬
sionis adiutorium prebeat: meq
a peccatis & corruptionis ponde¬
re liberum reddat: in illa quam

Expanded text:
carcere animam meam ad confitendum carcere animam meam ad confitendum nomini tuo . Sed quia meis hoc precibus adhuc obtinere non mereor, rogo, vestrae sanctitatis oratio suae mihi intercessionis adjutorium praebeat, meque a peccati et corruptionis pondere liberum reddat in illam quam
Abbreviated transcription (Latin):
niores estis. tanto eredo qđ subti¬
lius cognouistis. De oriente uͦ qui
ueniunt: grauiores desolationes
ꝓpinqͣnte fine mundi. generalem
ꝑcussionẽ esse cognouimus. affligi
nimis de ꝓpͥis molestiis ñ debemus:
tem eulogio patͥarchȩx
alexandrino. Insacto anno suauis¬
sima scĩtatis ur̃e scripta suscepi:
quib ꝓ egͥtudinis meȩ nimietate
respondere nunc usq non ualui.
Ecce enĩ iã bienniũ plene ex plet᷑
quo lectulo teneor: tantisq po¬
dagre dolorib affligor: ut uix in
dieb festis ad horarũ spacium sur¬
gere ualeã. missarũ sollempnia
celebrare. Mor aut̃ cũ graui depel¬
lor dolore decũbere: ut cruciatũ
tolerare: qui dolor int̾clũ mͥ lentꝰ
est. int̾dũ nimius: s neq ita lentꝰ
ut recedat: neq ita nimiꝰ ut int̾¬
ficiat. Unde fit ut qͥ eotidie in mor
quia peccator grauis talis corrup¬
tionis carcere diu teneor inclusus
Unde compellor exclamare. Educ de

Expanded text:
niores estis tanto credo quod subtiniores estis tanto credo quod subtilius cognovistis. De Oriente vero qui veniunt, graviores desolationes ia, appropinquante fine mundi, generalem percussionem esse cognoscimus, affligi nimis de propriis molestiis non debemus. »  Eulogio patriarchae Alexandrino. Transacto anno suavissima sanctitatis vestrae scripta suscepi, quibus pro aegritudinis meae nimietate respondere nuncusque non valui. Ecce enim jam biennium pene expletur, quod lectulo teneor, tantisque podagrae doloribus affligor, ut vix in diebus festis usque ad horarum trium sgere valeam missarum solemnia celebrare. Mox autem cum gravi pellor dolore decumbere, ut cruciatum tolerare. Qui dolor interdum mihi lentus est, interdum nimius. Sed neque ita lentus ut recedat, neque ita nimius ut interficiat. Unde fit ut qui quotidie in mortquia peccator gravis talis corruptionis carcere diu teneor inclusus. Unde compellor exclamare: Educ de
Abbreviated transcription (Latin):
non licet: de scripturȩ sacrȩ sensib lo¬
qui mistica qualit̾ libet: Et qui cogor
cotidie amara bibere: qͣndo possũ dulcia¬
patͥciȩ .&. uenantio ex monacho pat̾cio.
Quosdã de sicilia uenientes affectu qͦ debui
de sospitate ur̃e excellentie requirere
curaui: s de assiduitate egritudinũ
mͥ tristia responderunt. hec autẽ di¬
cens. nec ego uob demeipso inuenio ali¬
ud qͦ debeam nuntiare: nisi qđ pecca¬
tis meis facientib ecce iam undecĩ m̃ses
mor: ut uita mea mͥ grauissima pe¬
na sit. Cotidie enĩ in dolore deficio. &
mortis remediũ exspectando suspi uli¬
ro. Inclero uͦ huius urbis & popło
tanti febriũ langores irruerunt.
ut pene nullus liber. nullus seruꝰ
remanserit: qui esse idoneus ad a
liquid officiũ uł ministerrum po¬
sit. De uicinis autẽ urbib: strages
uob̾ mortalitatis cotidie nuntiant᷑
Affrica aut̃. qualit̾ mortalitate &
languorib uastetur: quanto uici¬

Expanded text:
non licet, de Scripturae sacrae sensibus lonon licet, de Scripturae sacrae sensibus loqui mystica qualiter libet? Et qui cogor quotidie amara bibere, quando possum dulciapatriciae et Venantio, exmonacho patricio: « Quosdam de Sicilia venientes affectu quo debui de sospitate excellentiae vestrae requirere curavi, sed de assiduitate aegritudinum mihi tristia responderunt. Haec autem dicens, nec ego vobis de meipso invenio aliud quod debeam nuntiare, nisi quod, peccatis meis facientibus, ecce jam undecim mensesgoribus, ut vita mihi gravissima poena sit. Quotidie enim in dolore deficio, et mortis remedium expectando suspiro. In clero vero 167 hujus urbis et populo tanti febrium languores irruerunt, ut pene nullus liber, nullus servus remanserit, qui idoneus esse ad aliquod officium vel ministerium possit. De vicinis autem urbibus strages nobis mortalitatis quotidie nuntiantur. Africa autem qualiter mortalitate et languoribus vastetur, quanto vici
Abbreviated transcription (Latin):
animũ mutare : & tam̃ hoc ualde ẽ ne¬
cessariũ. Nã aliqͣndo ex p̃dicatione eiꝰ
ad boni oꝑĩs gram peccator reducit᷑.
si ipse qui p̃dicat non uidetur ingratꝰ.
Itẽ in fine eiusdẽ libri. Fece hec ut dño
largiente potiumus corã uobis fr̃s¬
ꝑ m̃i rimati sumꝰ. Nemo autẽ me rep̃¬
hendat. si post hac a locutione cessa¬
uero: quia sicut om̃s cernitis nr̃e tͥbu¬
lationes ercruerunt. Undiq gladiis
circumfusi sumus: undiq ĩminens
mortis ꝑicłm timemꝰ. Alii de truncatis
ad nos manib redeunt: alii capti. alii
interẽpti nuntiant᷑. Ia cogor linguã.
ab expositione retinere: quia tedet
animã meã uite meȩ. Iam nullus in
me sacri eloquii studiũ requirat. qr
uersa est in luctũ cythara mea. & or¬
ganũ meũ inuoce flentium. Iam eor¬
dis oculus in misterioꝵ discussione ñ
uigilat: qr dormitauit anima me ᷑ p̃te
quia oblitꝰ sum manducare pane me¬
um a uoce gemitꝰ mei. Cui aut̃ uiue̾

Expanded text:
mum mutare; et tamen hoc valde est necessarium. Nam quando ex praedicatione ejus ad boni operis gratiam peccator reducitur, si ipse qui praedicat videtur ingratus? » Item in fine ejusdem voluminis: « Ecce haec, ut Domino largiente potuimus, coram vobis, frmi, rimati sumus. Nemo autem me reprehendat si post hanc locutionem cessavero, quia, sicut omnes cernitis, nostrae tribulationes excreverunt. Undique gladiis circumfusi sumus, undique imminens mortis periculum timemus. Alii detruncatis ad nos manibus redeunt; alii capti, alii interempti nunciantur. Jam cogor linguam ab expositione retinere, quia taedet animam meam vitae meae . Jam nullus in me sacri eloquii studium requirat, quia versa est in luctum cithara mea, et organum meum in vocem flentium . Jam cordis oculus in mysteriorum discussione non vigilat, quia dormitavit anima mea prae quia oblitus sum manducare panem meum a voce gemitus mei . Cui autem vivere
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓsperitatib letantur. Quoꝵ si leticie¬
sacerdos non congaudet: minus ama¬
re credit᷑ filiosin quoꝵ gaudio non
exultat: precipue cũ paulus dicat: gau¬
dere cũ gaudentib. flere cũ flentib¬

Expanded text:
prosperitatibus laetantur, quoprosperitatibus laetantur, quosacerdos non congaudet, minus amare creditur filios in quorum gaudio non exsultat, praecipue cum Paulus dicat: Gaudere cum gaudentibus, flere cum flentib
Abbreviated transcription (Latin):
rũ custodia plene efficacit᷑ uerbũ
exhortationis impendere. Loqui
& enĩ de do: quiete ualde &. libere
mentis est. Tunc nãq bene lingͣ
dirigitur insermone: cũ secure sendꝰ
quieuerit intranquillitate: quia nec
inconcussa aqua immaginẽ respicien¬
tis reddit: s tunc in ea uultꝰ intenden¬
rmĩ faciat: quẽ tot rerũ confusio per¬
turbat. Et paulo post. Sacerdos etiam
pꝰ compunctionẽ a lacrimis. cogitur
necessaria. queq filioꝵ suoꝵ cognosee̾.
&. ea que refugit animo patient᷑ au¬
dire: atq post suspiria celestiũ quoꝵ¬
libet carnaliũ hominum onera porta¬
re. &. sepe cũ suꝑuenientib cor indi¬
uersã qualitatẽ tranfũdere. Nam aliqͣn¬
do de lucris spiritualib gaudet: s
cum qui libet merens suꝑuenerit
nisi eius merorem in se susceꝑtt: tͥbu¬
lationi illius compatiens non est. Et
aliquando de dampnis animar ũ luget.
s repente suꝑueniunt qui de fuis

Expanded text:
rum custodia plene atque efficaciter verbum rum custodia plene atque efficaciter verbum exhortationis impendere? Loqui etenim de Deo quietae valde et liberae mentis est. Tunc namque bene lingua dirigitur in sermone, cum secure sensus quieverit in tranquillitate: quia nec concussa aqua imaginem conspicientis reddit, sed tunc in ea vultus intenden, fratres charissimi, faciat, quem tot rerum confusio perturbat? » Et paulo post: « Sacerdos etiam post compunctionem ac lacrymas cogitur necessaria quaeque filiorum suorum cognoscere, et ea quae refugit animo patienter audire, atque post suspiria coelestium, quorumlibet carnalium hominum onera portare, et saepe cum supervenientibus cor in diversam qualitatem transfundere. Nam aliquando de lucris spiritualibus gaudet; sed cum quilibet moerens supervenerit, nisi ejus moerorem in se susceperit, tribulationi illius compatiens non est. Et aliquando de damnis animarum luget; sed repente superveniunt qui de suis
Abbreviated transcription (Latin):
a suo alueo siccatuꝵ.. lxxi¬
tem idẽ eiusdẽ ꝓpħe tractatib o
iustus inculpã siue peccator in mortẽ
corruat: speculatori timendũ est:
ne hunc a suo silentio reatꝰ peccan¬
tium parit̃ inuolat. S int̾im du lo¬
quor. auertere a memetipso ocłoᷤᷤ uolo.
Recae iterũ sermo diuinꝰ me ĩpingit in
memetipso: ut meã negligentiã iudeã:
& mͥdicihec q̃ audio ptimescã. Sic̃ enĩsuꝑiꝰ
dixi: qͥs cor ĩ curis i numeriᷤᷤ parsũ ad secolligat:
Qãdo &. enĩ possũ. &. ea que circa me
sunt sollicite omĩa curare : & me¬
metipsũ ad unato sensu conspic̾e̾:
Quando possum prauoꝵ neqͥtias in¬
sequendo corrigere. ac bonoꝵ actꝰ
laudando. & admonendo custodire:
aliis terrorẽ atq dulcedinẽ demon¬
strare. Quando ualeo & de his que
sunt necessaria frĩb cogitare. &
contra hostiles gladios de urbis
uigiliis sollicitudinẽ gerere: ne
incursione subita ciues ꝑeant ꝓ¬
uidere: & int̾ hec omĩa ꝓ anima¬

Expanded text:
a suo alveo siccatur. Item in ejusdem prophetae tractatibus, justus in culpa, sive peccator in morte corruat, speculatori timendum est ne hunc ex suo silentio reactus peccantium pariter involvat. Sed interim, dum loquor, avertere a memetipso oculos volo, et ecce iterum sermo divinus me impingit in memetipsum, ut meam negligentiam videam, et mihi dici haec quae audio pertimescam. Sicut enim superius dixi, cujus cor innumeris curis sparsum, se ad se colligat? Quando etenim possum et ea quae circa me sunt sollicite omnia curare, et memetipsum, adunato sensu, conspicere? Quando possum pravorum nequitias insequendo corrigere, bonorum actus laudando et admonendo custodire, aliis terrorem atque aliis dulcedinem demonstrare? Quando valeo, et de his quae sunt necessaria fratribus cogitare, et contra hostiles gladios de Urbis vigiliis sollicitudinem gerere, ne incursione 166 subita cives pereant providere, et inter haec omnia pro anima
Abbreviated transcription (Latin):
ait. Excellentie ur̃e scr ipta susce¬
pi: que me ingrauissima egritu¬
dine positũ de salute. deuotione.
Unũ uͦ suscepi: qi in eisdem epłis
ad me qđ semel satis esse poterat
sepius dicebatur. ancilla ur̃a &.
anc illa ur̃a. Ego enĩ qui ꝑ eꝑatꝰ
onera seruus sum om̃iũ factus:
qua ratione de michi ancillam
dicis: cuius ante suscep
tentẽ dm: ne hoc uerbum aliqͣn¬
do ad mel seriptis ur̃is inueniam.

Expanded text:
ait: « Excellentiae vestrae scripta susceait: « Excellentiae vestrae scripta suscepi, quae me in gravissima aegritudine positum, de salute, de devotione,  suscepi, quia in eisdem epistolis ad me, quod semel esse poterat, saepius dicebatur: Ancilla vestra, et ancilla vestra. Ego enim qui per episcopatus onera servus sum omnium factus, qua ratione se illa mihi ancillam dicit, cujus ante suscepttentem Deum ne hoc verbum aliquando ad me in scriptis vestris inveniam.
Abbreviated transcription (Latin):
lomͦ transferamus. S quantũ decet
eccłiam ad monendo uerbũ int̾res¬
sionis adhibendo. quib ualetis suc
currite: ut & illis op̃ẽ feratis. & opi¬
nionẽ scȩ ȩccłiȩ non inquinetis.
fortasse refugerint: ita debet cau¬
sa disponi. ut nec ipsi uolentiam
patiantur: nec hi qui dñr opp̃ssi
dampna sustineant. Cure gͦ ur̃e sit
ut eis sacramentũ ab his quoꝵ int̾¬
est de seruanda lege & iusticia pro¬
mittatur: & ꝑ omĩa cõmoneantur
gregorius fuerit cum ex multis
tum ex his manifestissime poterit
dep̃hendi: qđ om̃s quidem sacer¬
dotes fr̃s & cõministros. clericos
autẽ diuersi ordinis dilectissi¬
mos filios: at uͦ laicos uiros dños.
& feminas dñas in suis litteris
nominabat: neq ab aliquose sũ¬
mũ pontificẽ aut uniuer salẽ
siue dnm uocari equanimiter
ꝑmittebat. Nam ut ea que huiꝰ
modi comprehensa sunt p̾ter¬
mitt̃a: rusticiane patͥciȩ scribens

Expanded text:
modo transferamus; sed quantum decet modo transferamus; sed quantum decet Ecclesiam, admonendo, verbum intercessionis adhibendo, quibucurrite, ut et illis opem feratis, et opinionem sanctae Ecclesiae non inquinetis. fortasse refugerint, ita debet causa disponi, ut nec ipsi violentiam patiantur, nec hi qui dicuntur oppressi damna sustineant. Curae ergo vestrae sit ut eis sacramentum ab his quorum interest de servanda lege et justitia promittatur, et per omnia commoneantur  humilitatis Gregorius fuerit, cum ex multis, tum ex his manifestissime poterit deprehendi, quod omnes quidem sacerdotes, fratres et comministros, clericos autem diversi ordinis dilectissimos filios, at vero laicos viros dominos, et feminas dominas, in suis litteris nominabat, neque ab aliquo se summum pontificem aut universalem sive dominum vocari aequanimiter permittebat. Nam ut ea quae super hujusmodi comprehensa sunt praetermittam, Rusticianae patriciae scribens,
Abbreviated transcription (Latin):
rechielem dr. Fili hominis increduli
& subuersores sunt tecũ: & cũ scorpi¬
onib habitas Et beatꝰ iob ait. fr̾ fui
draconũ: &. socius strucionũ. Et pau¬
lus discipłis ait. In medio nationis pͣue
& ꝑuerse: int quos lucetis sicut lumi¬
nar ioͣ in mundo. Tanto gͦ debemus
cautius ambulare: quanto nos scimꝰ
int̃ dĩ imimicos uiuere:. iiii.
uiꝰ cautelȩ sue conciꝰ romano de¬
fensori gregoriꝰ ait. ꝑuenit ad nos:
¶qr quidã homines minorẽ omĩmͦ
discretionẽ tenentes. in suis nos ꝑicłis
ĩplicari desiderãt. atq ita desiderãt ab eccłia¬
uł ceteros qui int̾esse possunt: ut pa¬
trocinia eccłiastica siue mea suscipiatis
scripta. siue etiam & minime fuerĩt
directa. sub tanto moderamine de¬
beatis impendere. quatinus si qui
infirmi publicis implicati sunt. a
nobis non uideant᷑ iniuste defendi:
ne opinionẽ male egentiũ ex in dis¬
crete de fensionis ausu. in nos mil

Expanded text:
zechielem dicitur: Fili hominis, increduli zechielem dicitur: Fili hominis, increduli et subversores sunt tecum, et cum scorpionibus h. Et Paulus discipulis dicit: In medio nationis pravae et perversae, inter quos lucetis, sicut luminaria in mundo . Tanto ergo debemus cautius ambulare, quanto nos scimus inter Dei inimicos vivere. » 56. Hujus cautelae suae conscius Romano defensori Gregorius ait: « Pervenit ad nos quia quidam homines, minorem omnimodo discretionem tenentes, in suis nos periculis implicari desiderant, atque ita volunt ab ecclesiavel caeteros qui interesse possunt; ut patrocinia ecclesiastica, sive mea suscipiatis scripta, sive etiam minime fuerint directa, sub tanto moderamine debeatis impendere, quatenus si qui in furtis publicis implicati sunt, a nobis non videantur injuste defendi ne opinionem male agentium ex indiscretae defensionis ausu in nos ullo
Abbreviated transcription (Latin):
quã dedit. Scriptum est enĩ. F ripe eos
qui ducuntur ad mortẽ: & qͥ trahun¬
tur ad interitũ liberare ne cesses. Qd̃
si dixeris. uires non suppetunt: qui
inspector est cordis. ipse intelligit. In
omne gͦ qđ agis. inspectorẽ cordis appe¬
te habere placatum. Qcqͥd est unde
illi placeas: facere non omittas. Nã hu¬
mani terrores ꝙ gr̃e. fumo sunt simi¬
les: qui leni aura raptus euanescit. Hoc
certissime scito: qr placere do sine pͥuis
hominib nullus potest. In tanto se gͦ
estimet fr̃nitas tua omĩpotenti dõ
placuisse: quanto se ꝑuersis hominib
displiciusse cognouerit. Ipsa tamen
defensio pauꝑum. moderata sit & gra
uis. ne si qͥd nimis rigide agitis. ex iuuẽtute
uos arbitrentur homines suꝑbire
S talis necesse est ut inueniatur ꝓ
opp̃ssis nr̃a defentio: quatinus & humi¬
les ꝓtectionẽ sentiant. & oppressores ñ
facile inueniant. qđ ex maliuola m̃te
reprehendant. Attende qͦ qđ ad ihe¬

Expanded text:
quam dedit. Scriptum est enim: Eripe eos quam dedit. Scriptum est enim: Eripe eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses . Quod si dixeris: Vires non suppetunt, qui inspector est cordis ipse intelligit. In omni ergo quod agis, inspectorem cordis appete habere placatum. Quidquid est unde illi placeas facere non omittas. Nam humani terrores et gratiae, fumo sunt similes, qui leni aura raptus evanescit. Hoc certissime scito, quia placere Deo sine pravis hominibus nullus potest. In tanto ergo se aestimet fraternitas tua omnipotenti Deo placuisse, quanto se perversis hominibus displicuisse cognoverit. Ipsa tamen defensio pauperum moderata et gravis sit, ne, si quid nimis rigide agitis, ex juventute vos arbitrentur homines superbire. Sed talis necesse est ut inveniatur pro oppressis vestra defensio, quatenus et humiles protectfacile inveniant quod ex malivola mente reprehendant. Attende ergo quod ad E
Abbreviated transcription (Latin):
contra hos barbarice crudelitatis
tem gregoriꝰ sicut modo cernitur.
ꝑituram p̃dixit: maximiano syra
inde mala que aguntur in illa ꝓ¬
sago spũ maximiano salonitano
ep̃õ scribit dicens. Ad romanã ur¬
bem ueniensens. communis filiꝰ
prb̃r ueteranus: ita me podagre
dolorib debilem repperit. ut fr̃¬
nitatis tue epłis. ꝑ me respondere
nullatenus ualuissem. & quidẽ de
Affugor in his que iã in uob̾ patior:
conturbor aut̃ quia ꝑ histriȩ a¬
ditum iã ad italiã intrare ceꝑunt
De iuliano aut̃ nichil scribo. qͣndo¬
ubiq iam uideo qr nob̶ peccata
nr̃a respondeant: ut & forisa
gentib & intus a ꝑuersis iudi¬
cib conturbemur. E nolite de
talib omĩmodo contͥstari: qr qͥ
post nos ui xerint deteriora
tempora uidebunt: ita ut in compara¬
tione sui temporis felices nos estiment
dies habuisse. In quantũ uͦ p̃ualet fr̃ni
Que etiã si ꝓdesse minime ualuerit: ip¬
sa om̃potenti do mentis deuotio suffic̃

Expanded text:
contra hos barbaricae crudelitatis tem Gregorius, sicut modo cernitur, perituram praedixit, Maximiano, episinde mala quae aguntur in illa paesago spiritu, Maximo, Salonitano episcopo, scribit, dicens: « Ad Romanam urm veniens urbem communis filius presbyter Veteranus ita me podagrae doloribus debilem reperit, ut fraternitatis tuae epistolis per me respondere nullatenus valuissem. Et quidem deAffligor in his quae jam in vobis patior; conturbor, quia per Istriae aditum jam ad Italiam intrare coeperunt. De Juliano autem Scribone qubique video quia nobis peccata nostra respondeant, ut et foris a gentibus, et intus a perversis judicibus conturbemur? Sed nolite de talibus omnimodo contristari, quia qui post nos vixerint deteriora tempora videbunt, ita ut in comparatione sui temporis felices nos aestiment dies habuisse. In quantum vero fraternitas quae, etiamsi prodesse minime valuerit, ipsa omnipotenti Deo mentis devotio sufficit,
Abbreviated transcription (Latin):
Neq enĩ sunt tamparua
re ñ patiar. et rẽ omnẽ ut g
est referam: ne forte inconsis
hoc qͦd ad uituꝑationẽ beati uids
poterat opponi. p̃termisissȩ uida¬
quadam ꝓsollempni consuetu¬
dine. sic̃ ep̃is usitare eccłias suas
moris est. media fere hieme mar¬
tinus uenisset: mansionem ei ui
secretario eccłe clerici parauerunt.
M ultũ ꝙ ignẽ scabro iam et per¬
tenui pauim̃to subdiderunt. lec¬
tũq ei plurimo stͣmine extrure¬
runt. Dein cũ se martiꝰ cubitũ
collo casset insuetã mollitiẽ stra¬
ei male blandientis horresett :
Quippe qͥ nuda humo auo tan¬
tũ cilitio suꝑiecto eubare consue¬
uerat . Itaq quasi accepta ꝑmotꝰ
in uiria: stram̃tũ om̃e ꝓiee. Casu
suꝑ fornacłam partẽ pales illius
quã remouerat aggessit. Ipse ut
erat moris nuda humo lassitadie¬
ne itineris cogente reqͥeuit. ⁊ A d me¬
diã fere noc̾te ꝑ int̾ruptũ ut sup̃¬
arescentes paleas app̃hendit. Mar¬
tinꝰ somno excitus. reinopinara

Expanded text:
neque enim sunt tam parualatere non patiar et rem omnem, ut gesta est, referam, ne forte consilio hoc, quod ad uituperationem beati uiri poterat opponi, praetermisisse uidquandam pro sollemni consuetudine, sicut episcopis uisitare ecclesias suas moris est, media fere hieme Martinus uenisset, mansionem ei in secretario ecclesiae clerici parauerunt, multumque ignem scabro iam et pertenui pauimento subdiderunt: lectum ei plurimo stramine extruxerunt. dein, cum se Martinus cubitum conlocasset, insuetam mollitiem strati male blandientis horrescit, quippe qui nuda humo, uno tantum cilicio superiecto cubare consueuerat. itaque quasi accepta permotus iniuria stramentum omne proiecit. casu super fornaculam partem paleae illius, quam remouerat, aggessit. ipse, ut erat moris nuda humo ex lassitudine itineris urguente requieuit. ad mediam fere noctem per interruptum, ut suparentes paleas adprehendit. Martinus somno excitus re inopinata,
Abbreviated transcription (Latin):
laxabat. Nimirũ ut fabris ferra¬
riis moris ẽ: qui int̾ oꝑandũ ꝓqͦdã
laboris leuamine incudẽ sua feriunt:
ta martinꝰ eciã dũ aliud agere uide¬
ret᷑ sẽꝑ orabat. Ouere beatꝰ in quo
dolus ñ fuit: neminẽ iudicans.
ueminẽ condẽpnans: nulli malũ
ꝓmalo readens: Tantã qͥppe ad u̾sũ
om̃s inuirias patientiam assũpserat.
ut cũ eet sũmꝰ sac̾dos impune eciđ̃
ab infimis clericis lederet᷑. nec ꝓpt
id eos aut loco unquã amouerit.
aut a sua quantũ in ipso fuit ea¬
ritate reppulerit. slemo unquã
illũ uidit iratũ. nemo cõmotum.
nemo merentẽ. nemo ridentẽ. Unꝰ
iciẽꝙ sẽper cȩlestẽ quodã mͦ leticiam
uultu p̃ferens: extra naturã bomu¬
nis uidebat᷑. slũquã in illꝰ ore nisi

Expanded text:
laxabat. nimirum ut fabris ferralaxabat. nimirum ut fabris ferrariis moris est, qui inter operandum pro quodam laboris leuamine incudem suam feriunt, ita Martinus etiam, dum aliud agere uideretur, semper orabat. o uere uir beatus, in quo dolus em condemnans, nulli malum pro malo reddens. Tantam quippe adversum omnes injurias patientiam assumpserat, ut, cum esset summus sacerdos, impune etiam ab infimis clericis laederetur: nec propter id eos aut loco umquam amoverit, aut a sua, quantum in ipso fuit, charitate repulerit. XXVII. Nemo umquam illum vidit iratum, nemo commotum, nemo moerentem, nemo ridentem: unus idemque semper, coelestem quodammodo laetitiam vultu praeferens, extra naturam hominis videbatur. Numquam in illius ore nisi
Abbreviated transcription (Latin):
est illa laudatio nͥ qͥd mirũ ẽ homi¬
ni inlitc̾ato ne hanc quidẽ grãm
defuisseꝰ S iam fuiem liber postu¬
lat: sermo claudendus ẽ. Non qͦd
omĩa quȩ de martino fuerant &di¬
cenda defecerint s quia nos uet ler¬
tes poete et extremo in oꝑe negugen¬
te: uieti materie mole suecũbimꝰ
Nam et si fac̾ta illiꝰ explicari ubis
ut eũq potuerunt: int̾iorẽ uitã
illiꝰ & eotidianam conu̾sationẽ. et
animũ semꝑ in celo intentũ. nulla
unquã uere ꝓfiteor. nulla explicat
oratio: illã scilicet ꝑseu̾antiam et
tẽꝑam̃tum in abstinentia et ieuinis.
potentiam ĩ ugilie. & orationibꝰ
noctes ꝙ ab eo ꝑinde ac dies actas.
homerus emergeret posset er
quã ut u̾bis concipi queãt. Dũqͥd
hora ulla mom̃tum p̃t̾iit: qͦ nu
aut orationi incũberet: aut insis¬
teret lectioni. Quanquã etiã int̾
legendum. aut siqͥd aliud forte age¬
bat: nũquã animũ ab oratione

Expanded text:
est ista laudatio! nisi quod mirum est, homiest ista laudatio! nisi quod mirum est, homini illiterato ne hanc quidem gratiam defuisse. XXVI. Sed jam finem liber postulat, sermo claudendus est: non quod omnia quae de Martino fuerant dicenda, defecerint; sed quia nos, ut inertes poetae, extremo in opere negligentes, victi materiae mole succumbimus. Nam etsi facta illius explicari verbis utcumque potuerunt; interiorem vitam illius et quotidianam conversationem, et animum coelo semper intentum, nulla umquam vere profiteor, nulla explicabit oratio. Illam scilicet perseverantiam et temperamentum in abstinentia et jejuniis, potentiam in vigiliis et orationibus, noctesque ab eo perinde ac dies actas, Homerus emergeret, posset exponere: quam ut verbis concipi queant. Numquam hora ulla momentumque praeteriit, quo non aut orationi incumberet aut insisteret lectioni: quamquam etiam inter legendum, aut sibat, numquam animum ab oratione
Abbreviated transcription (Latin):
ñ alius apud nos fuit. quã mundi¬
huiꝰ illecebras et scłi onera relinquen¬
da: ut dnm iħm lib̾i erpeditiq se¬
querem᷑. Prestantissimũq nob̃ pre¬
sentiũ tẽꝑum illustris uiri paulini
ingerebat: qͥ sũmis opib abiectis
xp̃m secut᷑. solus pene his cẽꝑib
euangłica p̃cepta complesset. Illum
nob̾ seqͣndum: illũ clamabat uni¬
multa uendendo omĩa & dando pau¬
ꝑib quod erat factu ĩpossibile possi¬
bile fecisset exemplo.Iam uͦ in u̾b &
confabulatione euis quanta grauitas
quanta dignitas erat: quã alacer quã
efficax. quã inexoluendis scpturarum
questionib prõptus & facilis. Et quia
multos ad hãc partem incredulos seio
quippe quos uiderim me ipso etiam
referente ñ credere. ib̾m testor spẽ¬
q cõmunẽ me ex nullius ore tan¬
tũ seientis: tantũ ingenii. tam boni
et tam puri sermonis audisse. Quã¬
quã in martini uirtutib quantula

Expanded text:
non alius apud nos fuit, quam mundnon alius apud nos fuit, quam mundi inlecebras et saeculi onera relinquenda, ut Dominum Iesum liberi expeditique sequeremur: praestantissimumque nobis praesentium temporum inlustris uiri Paulini, ingerebat, qui summis opibus abiectis Christum secutus solus paene his temporibus euangelica praecepta conplesset: illum nobis sequendum, illum clamabat imimulta uendendo omnia et dando pauperibus, quod erat factu inpossibile, possibile fecisset exemplo. iam uero in uerbis et confabulatione eius quanta grauiquanta dignitas erat! quam acer, quam efficax, et quam in absolvendis Scripturarum quaestionibus promptus et facilis! Et quia multos ad hanc partem incredulos scio, quippe quos viderim me ipso etiam referente non credere, Jesum testor spemque communem, me ex nullius umquam ore tantum scientiae, tantum ingenii, tam boni et tam puri sermonis audisse. Quamquam in Martini virtutibus quantula
Abbreviated transcription (Latin):
diabolũ se fuisse. Hoc ita gestũ ut
supra retulimꝰ ex ipsius martini
ore cognoui: nequis forte existinet
fabulosum.x
am cum olim audiã fidexiꝰ.
uita atq uirtutib desiderio il¬
liꝰ estuaremus: gratam nob̾ ad uiden
Simul quia iam ardebat animꝰ ui¬
tam illiꝰ sẽbere: partim ab ipso in quã¬
tũ ille int̾rogari potuit sciscitati su¬
mus. partun ab his qui int̾fuerant
uł sciebant cognouimus. Quo qͥdẽ
tẽꝑe credi non potest qua me hu¬
militate qͥ benignitate susceꝑit : con¬
gratulatus plurimũ et gauisus ĩ
dño: qͦd tanti eet habitꝰ a nob̾: quẽ
ꝑegrinatione suscepta expetissemꝰ.
Miserũ me: pene ñ audeo confite¬
ri. Cum me sco conuiuio suo dignatꝰ
ẽ adhibere: aquã manib nr̃is ipse
obtulit. Ad uesꝑam aut̃ pedes ipse
nob̾ lauit nec reniti ad hoc aut con¬
tra ire constantia fuit. Ita auctorita¬
te illiꝰ opp̃ssus sũ: ut nefas putarem
si ñ ad quieuissem. Sermo aũt illiꝰ

Expanded text:
diabolum se fuisse. hoc itaque gestum, ut diabolum se fuisse. hoc itaque gestum, ut supra rettuli, ex ipsius Martini ore cognoui, ne quis forte existimet fabulosum. Nam cum olim audita fide eius, uita adque uirtute desiderio illius aestuaremus, gratam nobis ad eum u: simul quia iam ardebat animus uitam illius scribere, partim ab ipso, in quantum ille interrogari potuit, sciscitati sumus, partim ab his, qui interfuerant uel sciebant, cognouimus. quo quidem tempore credi non potest, qua me humilitate, qua benignitate susceperit, congratulatus plurimum et gauisus in Domino, quod tanti esset habitus a nobis, quem peregrinatione suscepta expeteremus. miserum me — paene non audeo confiteri — cum me sancto conuiuio suo dignatus esset adhibere, aquam manibus nostris ipse obtulit, ad uesperum autem pedes ipse nobis abluit. nec reniti aut Contra ire constantia fuit: ita auctoritate illius oppressus sum, ut nefas putarem, si non adquieuissem. sermo autem illius
Abbreviated transcription (Latin):
eundũ aũt uidet᷑: quantã
nũ subisdẽ dieb diabolus arte
tiliꝰ claritate assũpti fulgoris illu¬
eret. ueste &̃ regia indutus diade¬
mate exgẽmis auroq redimitus:
calceis auro illitis. sereno ore. leca
facie. ut nicħ minꝰ quã diabolus pu¬
taret᷑: oranti in cellula astitit. Cũq
martinꝰ pͥmo aspectu fuisset hebe¬
tatus: du multũq silentiũ ambo
tenuerunt. Tum pͥor diabolus. Ag¬
nosce inquit martine quẽ cernis.
xp̃c ego sũ. Descensurꝰ ad t̾ram pͥus
me tͥ manifestare uolui. Ad hec cũ
martiiꝰ taceret. nec qͥcͥquã respon¬
si referret: iterare ausus ẽ diabo¬
lus ꝓfessionis audatiam. Martine
qͥd dubitas credere cum uideas :¬
xp̃c ego sũ. Tũ ille reuelante sibi
spũ ut intelligeret diabolũ esse ñ
bitu formaq qua passus ẽ: nͥ crueᷤ
stigmata p̃ferentẽ uenisse ñ credã.
Ad hanc ille uocẽ statĩ ut fumꝰ eua¬
nuit: & cellulã tanto fecore cõpleuit.
ut indubia indicia relinqueret

Expanded text:
eundum autem videtur, quanta Martinum sub iisdem diebus diabolus arte facilius claritate assumpti fulgoris illuderet, veste etiam regia indutus, diademate ex gemmis auroque redimitus, calceis auro illitis, sereno ore, laeta facie, ut nihil minus quam diabolus putaretur, oranti in cellula astitit. Cumque Martinus primo aspectu ejus fuisset hebetatus, diu multumque silentium ambo tenuerunt. Tum prior diabolus, Agnosce, inquit, Martine, quem cernis: Christus ego sum: descensurus ad terram prius me manifestare tibi volui. Ad haec cum Martinus taceret, nec quidquam responsi referret, iterare ausus est diabolus professionis audaciam: \'Martine, quid dubitas credere, cum uideas? Christus ego sum\\ tum ille, reuelante sibi spiritu, ut intellegeret diabolum esse, nobitu formaque, qua passus est, nisi crucis stigmata praeferentem uenisse non credam . ad hanc ille uocem statim ut fumus euanuit et cellulam tanto foetore conpleuit, ut indubia indicia relinqueret
Abbreviated transcription (Latin):
totidẽ ꝙ noctes emergentẽ e ꝓfundo
unda restituit. Atq haut scio an
plene plus fuerit uixisse in ꝓfundo.
an supra maris ꝓfunda transisse.
S hȩc tuut arbitror stulte ñ legeras.
aut lecta ñ audieras. Neq enĩ absꝙ
diuino eonsilio. istiꝰ modi exẽplum
beatus euangł̾ista sacris littis ꝓtri¬
lisset: ñ ut ex his humana mens
erudiret᷑. naufragioꝵ atq serpen¬
tiũ casus. & sic̃ apłs refert. qͥnudita¬
te. fame. latͦnum q ꝑicłis głatur.
ad ꝑpetrandũ qͥdẽ ee cõmunia. ẜhis
dolerandis atq uincendis p̃cipuã
seꝑ iustoꝵ fuisse uirtutẽ: dum ꝑ
omĩa tẽptam̃ta patientes. semper
inuicti tanto fortiꝰ iuncerent. q̃nto
grauiꝰ ꝑtulissent. Unde hoe qͥd ad
martini infirmitatẽ uocat᷑. plenũ
a me in libello illa. quẽ de uita illius
seͥpsimꝰ. nemo miret᷑: cũ ibidẽ sim

Expanded text:
totidemque noctes emergentem e profundo totidemque noctes emergentem e profundo unda restituit. adque nescio an paene plus fuerit uixisse in profundo an supra maris profunda transisse. sed haec tu, ut arbitror, stulte, non legeras aut lecta non audieras. neque enim absque diuino consilio istius modi exemplum beatus Euangelista sacris litteris protulisset, nisi ut ex his humana mens erudiretur naufragiorum adque serpentium casus, et, sicut Apostolus refert, qui nuditate et fame latronumque periculis perpetiendum quidem esse communia, sed his tolerandis adque uincendis praecipuam semper iustorum fuisse uirtutem, dum per omnia temptamenta patientes et semper inuicti tanto fortius uincerent, quanto grauius pertulissent. unde hoc, quod ad Martini infirmitatem uocatur, plenuma me in libello illo, quem de uita illius scripsimus, nemo miret
Abbreviated transcription (Latin):
Martinꝰ ido ñ potens iõ ñ sc̃s quia ẽ
ꝑiclitatus incendio: Obeatum uirũ.
tiis. Nempe hoc & de paulo gentiles
illrcũ uiꝑa momordisset dixisse
referunt᷑. Hie homo debet homi¬
eida ee: quẽ salunĩ factũ de mari.
fata uiuere ñ sinuerunt. At ille er¬
cussa uiꝑa in ignẽ: nichil mali pati¬
ebat᷑. Illi aũt subito casurũ. et repen¬
te moritarũ eũ putabant. S cum
uiderent nicħ mali contingere er con¬
u̾tentes sc dicebant eũ dm̃ eẽ. Alioqͥn
ul hoꝵ exẽplo om̃ium mortalium
infelicissime. ꝑfidiam tuã coarguere
ipse debueras: ut si tͥ scandalũ mo¬
uerat qͦd martinꝰ fłama ignis uide¬
bat᷑ attactꝰ. hunc rursũ attactũ
ad merita illiꝰ &. uirtutẽ referres:
ce enĩ miser. agnosce qͦd nescis: om̃s
potentẽ. rerũ obstante natura ma¬
re pedib suꝑ g̾ssum. & instabiles
aquas corꝑeo p̾ssisse uestigio: s ñ idõ
minor mͥ uidet᷑ gentiũ p̃dicator.
quẽ fluctus obsorbuit. & pꝰ triduũ

Expanded text:
Martinus ideo non potens, ideo non sanctus, quia est periclitatus incendio? o beatum et uirum! nempe hoc et de Paulo gentiles, cum eum uipera momordisset, sensisse referuntur : hic homo debet homicida esse, quem saluum factum de mari fata uiuere non siuerunt. at ille excussa uipera in ignem nihil mali patiebatur. illi autem subito casurum et repente moriturum eum putabant, sed cum uiderent nihil mali contingere ei, conuertentes se dicebant eum Deum esse. adquin uel horum exemplo, omnium mortalium infelicissime, perfidiam tuam coarguere ipse debueras, ut si tibi scandalum mouerat, quod Martinus flamma ignis uidebatur adtactus, hunc rursum adtactum ad merita illius et uirtutem referres, ce enim, miser, agnosce quod nescis, omnes potentem rerum obstante natura mare pedibus supergressum et instabiles aquas corporeo pressisse uestigio. sed non ideo mihi minor uidetur gentium praedicator, quem fluctus absorbuit et post triduum
Abbreviated transcription (Latin):
fũq uenenatis linguis &
re carpebant.Et uere non¬
sexꝑti sumꝰ inuidos uirtuti
uitȩ ꝙ eiꝰ qͥ in illo oderant ode
ł qͦd in se ñ uidebant. & qͦd imita
ñ ualebant. Atq onefas dolendũ
& ingemiscendũ. Non alii fuerunt
insectatores eiꝰ licet pauci admodũ:
ñ alii tñ quã ep̃i ferebant᷑. Nec uͦ
quẽquã nominari necesse est. lie&
nosmet ipsos pleriq circũlatrent.
Sufficit: ut si qͥs ex his hȩc legerit
et agnouerit erubescat. Nam si
irascet᷑ de se dictũ ipse fatebit᷑. cũ
fortasse nos de aliis senserimꝰ. Non . iͣ i
quoq cũ tali uiro oderint. Illud fa¬
cile confido: om̃ib sc̃is opuscłm is¬
tud gratũ fore. De cȩt̾o si qͥs hȩc infi¬
delit̾ legerit: ipse peccabit. E go
mͥ conscius sum me rerũ fide &
amore xp̃i impulsũ ut seͥberem:
manifesta exposuisse. uera dixisse.
Paratũq ut spero habebit a dõ

Expanded text:
um uenenatis linguis et uipereo ore carpebant. et uere nonnullos experti sumus inuidos uirtutis uitaeque eius, qui in illo oderant, quod in se non uidebant et quod imitari non ualebant. adque, o nefas dolendum et ingemescendum, non alii fere insectatores eius, licet pauci admodum, non alii tamen quam episcopi ferebantur. nec uero quemquam nominari necesse est, licet nosmet ipsos plerique circumlatrent: sufficiet ut, si qui ex his haec legerit et agnouerit, erubescat. nam si irascitur, de se dictum fatebitur, cum fortasse nos de aliis senserimus. non refugiquoque cum tali uiro oderint. illud facile confido, omnibus sanctis opusculum istud gratum fore. de cetero si qui haec infideliter legerit, ipse peccabit. ego mihi conscius sum me, rerum fide et amore Christi inpulsum ut scriberem, manifesta exposuisse, uera dixisse: paratumque, ut spero, habebit a Deo
Abbreviated transcription (Latin):
est̾na die cũ ad me post meri¬
diẽ pleriq monachi uenissent.
int̾ fabulas uiges longũq sermonẽ.
mentio incidit libelli mei quẽ de
uita beati uiri martimi edidi: studi¬
oseq eũ a multis legi libentissime au¬
diebã. Int̾ea indicat᷑ mͥ dixisse quendã
malo spũ suscitatũ: eur martinꝰ qui
mortuos suscitasset. flãmas domib
depulisset. ipse nuꝑ adustus incendio.
ꝑiculose fuisset obnoxius passioni. O
istũ quiẜ ꝙͥ ẽ miserũ. Iudeoꝵ in u̾bis
eiꝰ ꝑfidiã & dicta cognoscunꝰ: qͥ dnm
in cruce positũ his u̾bis increpabant.¬

Expanded text:
esterna die, cum ad me plerique monachi uenissent, inter fabulas iuges longumque sermonem mentio incidit libelli mei, quem de uita beati uiri Martini episcopi edidi, studioseque eum a multis legi libentissime audiebam. interea indicatur mihi dixisse quendam malo spiritu suscitatum, cur Martinus, qui mortuos suscitasset, flammas domibus depulisset, ipse nuper adustus incendio periculosae fuisset obnoxius passioni. o istum, quisquis est, miserum! Iudaeorum in uerbis eius perfidiam et dicta cognoscimus, qui in cruce positum