comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quandoquidem eam. scđm meri¬
ta nr̃a dari adserunt. uolun¬
tatis non se extollant quasi eoꝵ
egerim causam quia multa in
his libris dtri prolibero arbitrio
que illius disputacionis causa
poscebat. Dixi quippe in primo
libro. male facta. iusticia dĩ ui¬
ndicari. E addidi. Non enĩ
iuste uindicarentur. nisi fierent
uoluntate. Item. cum ipsambo¬
nam uoluntatem tam magnũ
bonum eẽ monstrarem. ut
omĩbus corporis et ext̃raneis
bonis merito ante poneretur.
dixi. Eides gͥ iam ut existimo
in uoluntate nr̃a ẽẽ constitutũ.
ut hoc uel fruamur. uel carea¬
mus tanto et tamuero bono.
Quid enim tam inuoluntate
quã ipsa uoluntas sita est. u¬
& alio loco. Quid gͦ causa est i
hẽ quam. curdubitandum putemꝰ
etiam si nonquam ante sapien¬
tes fuimus. uoluntates. nos
tamen laudabilem et beatam
uitam. uoluntate turpem et
miseram mereri acdegere.
Itemque alio loco. Ea quo con¬
ficitur inquam ut quis quis
recte honesteq uult uiuere.

Expanded text:
quandoquidem eam secundum meriquandoquidem eam secundum merita nostra dari adserunt, non se extollant, quasi eorum egerim causam, quia multa in his libris dixi pro libero arbitrio, quae illius disputationis causa poscebat. dixi quippe in primo libro male facta iustitia dei uindicari et addidi: non enim iuste uindicarentur, nisi fierent uoluntate. item cum ipsam bonam uoluntatem tam magnum bonum esse monstrarem, ut omnibus corporis et extraneis bonis merito anteponeretur, dixi: uides igitur iam, ut existimo, in uoluntate nostra esse constitutum, ut hoc uel fruamur uel careamus tanto et tam uero bono; quid enim tam in uoluntate quam ipsa uoluntas sita est? et alio loco: quid ergo causa est, inquam, cur dubitandum putemus, etiamsi numquam antea sapientes fuimus, uoluntate nos tamen laudabilem et beatam uitam, uoluntate turpem et miseram mereri ac degere? itemque alio loco: ex quo conficitur, inquam, ut quisquis recte honesteque uult uiuere,
Abbreviated transcription (Latin):
deus. Propter eos quippe dispu¬
tacio illa suscepta est qui negant
exlibero uoluntatis arbiti io ma¬
li originem duci. et dm̃ si ita est
creatorem omĩũ naturarum
culpandum ẽẽ contendunt. eo
modo uolentes sedm suȩ im¬
pietatis errorẽ inanichei enĩ sunt
inmutabilitatem quandam et
dõ coeternam introducere natu¬
ram mali. De grã uero dĩ qua suoᷤ
dectos sic predestinauit ut eoꝵ
qui iam ineis utuntur libero ar¬
bitrio ipse etiam preꝑaret uo¬
lntates nichil in his libris diͦ¬
putatum ẽ ꝓpt̾ hoc ꝓpositã queᷤᷤ¬
tione. Sbi aut̃ incidit locus
ut huꝰ gr̃ẽ cõmemoratio fieret.
transeunt̾ cõmemorata est. non
quasi inde ageretur oꝑosa ratio¬
cinatione defensa. Aliud est
enim querere unde sit malũ.
et aliud est querere unde redeat᷑
ad pristinum uel ad maius ꝑueni¬
at᷑ bonum. Qua propt̾ noui he¬
retici pelagiam qui liberum sic
asserunt uoluntatis arbitrium
ut grẽ dĩ non relinquant locum.

Expanded text:
deus. propter eos quippe dispudeus. propter eos quippe disputatio illa suscepta est, qui negant ex libero uoluntatis arbitrio mali originem duci et deum, si ita est, creatorem omnium naturarum culpandum esse contendunt, eo modo uolentes secundum suae inpietatis errorem — Manichei enim sunt — inmutabilem quandam et deo coaeternam introducere naturam mali. de gratia uero dei, qua suos electos sic praedestinauit, ut eorum, qui iam in eis utuntur libero arbitrio, ipse etiam praeparet uoluntates, nihil in his libris disputatum est propter hoc proposita quaestione. ubi autem incidit locus, ut huius gratiae commemoratio fieret, transeunter commemorata est, non, quasi inde ageretur, operosa ratiocinatione defensa. aliud est enim quaerere, unde sit malum, et aliud est quaerere, unde redeatur ad pristinum uel ad maius perueniatur bonum. Quapropter noui heretici Pelagiani, qui liberum sic asserunt uoluntatis arbitrium, ut gratiae dei non relinquant locum,
Abbreviated transcription (Latin):
do querere unde sit malũ. & eo
modo disputaiumus. ut si possemus
id quod dehac re diuine auctoritati
subditi credebamus etiam ad intel¬
legentiã nrãm quantũ disserando dõ¬
opitulante agere possemus ratio
considerata et ꝑtractata ꝑduceret
Etqm̃ constitit inter nos diligen¬
ter ratione discussa malũ ñ exor¬
tum. nisi exlibero uoluntatis ar¬
bitrio. tres libri quos eadem dis¬
putacio peperit. appellati sunt
delibero arbitrio. Quoꝵ scđm
& terciũ. in affrica iam yppone
regio presbiter ordinatus. sicut
tunc potui terminaui. In his
libris ita multa diserta sunt.
ut incidentes non nullȩ questi¬
onez quasuel enodare non pote¬
ram. uellongam sermocinatio¬
nem inpresenti requi rebant.
ita defferente̾r ut exutraꝙ par¬
te uel exomĩbus earumdem
questionum partibus inquibus
non apparebat quid potius con¬
grueret ueritati. ad hoc tamen
libet eoꝵ uerum eẽt laudandꝰ
crederetur uel etiam ostenderet᷑

Expanded text:
do quaerere, unde sit malum, et eo do quaerere, unde sit malum, et eo modo disputauimus, ut, si possemus, id quod de hac re diuinae auctoritati subditi credebamus etiam ad intellegentiam nostram, quantum disserendo opitulante deo agere possemus, ratio considerata et pertractata perduceret. et quoniam constitit inter nos diligenter ratione discussa malum non exortum nisi ex libero uoluntatis arbitrio, tres libri, quos eadem disputatio peperit, appellati sunt de libero arbitrio. quorum secundum et tertium in Africa iam Hippone Regio presbyter ordinatus, sicut tunc potui, terminaui. In his libris ita multa disserta sunt, ut incidentes nonnullae quaestiones, quas uel enodare non poteram uel longam sermocinationem in praesenti requirebant, ita differrentur, ut ex utraque parte uel ex omnibus earundem quaestionum partibus, in quibus non apparebat, quid potius congrueret ueritati, ad hoc tamen dlibet eorum uerum esset, laudandus crederetur uel etiam ostenderetur
Abbreviated transcription (Latin):
Nam de artib quę ad sensus cor¬
poris ꝑtinent sicut multa medi¬
cinȩ. sicut astrologiȩ omĩa. ni¬
si quod hic didicerit non potest.
dicere. Ca uero quȩ sola intel¬
ligentia capit. propt̃ id quod
dixit cũ uel a se ipsa uel abalio
fuerit bene interrogata et re.¬
cordata respondet. Alio loco.
U ellem inquam hinc plura
dicere ac me ipsum constrin¬
gere. dũ quasi tibi precipio
ut nichil aluid agerem quã
debeo. Sedqm̃ prius sibi ipse
homo reddendus ẽ. ut illic qͣ¬
si gradu facto inde surgat
atꝙ attollatur addm̃. sicut
filius ille minor prius reuer¬
sus ẽ ad semet ipsum & tẽ
ait. Surgã et ibo ad patrẽ
meum. idõ fic sum locutus.
Deniq mox addidi. atq: ita
fieri amicũ mancipium dũo
Quod gͦ dixi cu me maxime
debeo. ad homines retuli. Ma¬
gis enĩ inichime debeo quam
hominibus oeteris. quã uis dõ
magis quã michi. Hic liber
sic incipit. Qm̃ iudeo te hab¬
undare ocio. Uiii. delibero
Um adhuc rome demorare¬
mur. uoluimus disputan¬

Expanded text:
nam de artibus, quae ad sensus corporis pertinent, sicut multa medicinae, sicut astrologiae omnia, nisi quod hic didicerit non potest dicere. ea uero, quae sola intellegentia capit, propter id, quod dixi, cum uel a se ipsa uel ab alio fuerit bene interrogata et recordata, respondet. Alio loco: uellem, inquam, hine plura dicere ac me ipsum constringere, dum quasi tibi praecipio, ut nihil aliud agerem, quamdebeo. sed quo- Diam prius sibi ipse homo reddendus est, ut illic quasi gradu facto inde surgat atque adtollatur ad deum, sicut filius ille minor prius reuersus est ad semet ipsum et tunc ait: surgam et ibo ad patrem meum, ideo sic sum locutus. denique mox addidi: atque ita fieri amicum mancipium domino. quod ergo dixi: cui me maxime debeo, ad homines rettuli; magis enim mihi me debeo quam hominibus ceteris, quamuis deo magis quam mihi. Hic liber sic incipit: Quoniam uideo te abundare otioCum adhuc Romae demoraremur, noluimus disputan
Abbreviated transcription (Latin):
possit quia natura in telligi¬
bilis ẽ. alibi et connectatuꝵ
non solum intelligibilibus.
uerũ etiã inmutabilibus re¬
bus. Eo ordine facta ẽ. ut cũ
se adeas res mouet quibus
connexa ẽ. a se ipsa in
quantum eas uidet in tantũ
dehis uera respondẽt. Nec
sane om̃s artes eo modo se¬
cum attulit. ac secũ habet.¬

Expanded text:
possit, quia natura intellegipossit, quia natura intellegibilis est, ut conectatur non solum intellegibilibus uerum etiam inmutabilibus rebus, eo ordine facta, ut, cum se ad eas res mouet, quibus conexa est, uel ad se ipsam, in quantum eas uidet, in tantum de his uera respondeat. nec sane omnes artes eo modo secum adtulit ac secum habet
Abbreviated transcription (Latin):
Inalus libris saus opinor egisse
inquo de anima multa querunt᷑
acdis seruntur. Id est. unde
sit. qualis sit. quanta sit. eur
corpori fueridata. cũ ad corpus
uenerit qualis efficiatur. qualis
cum abscesserit. Sed qm̃ quanta
sit diligentissime ac subtilissime
disputatum est. ut eam si posse¬
mus ostenderemus corꝑalis quan¬
titatis noneẽ. et tamen magnũ
aliquid ẽẽ. E x hac una inqui¬
sitione. totus liber nomen acce¬
pit ut appellaretur de animȩ
quantitate. In ꝗͦ libro dixi: quod
om̃s artes animã secum attu¬
lisse mͥ uideri. necaliud quicquã
cẽ id quod dr̃ discere quã remi¬
nisei et retͦͦ rdari. Nonsic acci¬
piendumẽ. quasi ex hoc ad p¬
betur animã. uel in alio corꝑe.
uel alibi. siue incorꝑe. siue extͣ
corpus aliquando iuixisse. et
ea quȩ interrogata respondet.
cũ hic nondidicerit. inalia
uita ante didicisse: fieri em̃
potest. sicut iam in hoc oꝑe
supra diximus. ut hoc ideo

Expanded text:
In aliis libris satis opinor egisse In aliis libris satis opinor egisse in quo de anima multa quaeruntur ac disseruntur, id est unde sit, qualis sit, quanta sit, cur corpori fuerit data, cum ad corpus uenerit qualis efficiatur, qualis cum abscesserit. sed quoniam quanta sit diligentissime ac subtilissime disputatum est, ut eam, si possemus, ostenderemus corporalis quantitatis non esse et tamen magnum aliquid esse, ex hac una inquisitione totus liber nomen accepit, ut appellaretur de animae quantitate. In eo libro illud, quodomnes artes animam secum adtulisse mihi uideri nec aliud quicquam esse id, quod dicitur discere, quam reminisci et recordari, non sic accipiendum est, quasi ex hoc adprobetur animam uel in alio corpore uel alibi siue in corpore siue extra corpus aliquando uixisse et ea, quae interrogata respondet, cum hic non didicerit, in alia uita ante didicisse. fieri enim potest, sicut iam in hoc opere supra dixi-mus, ut hoc ideo
Abbreviated transcription (Latin):
macula & ruga. aut aliquid huiꝰ
modi. Ex eo tamen quod hicacci¬
pit. ad illam głam quȩ hic ñ est
perfectionẽq ꝑducitur. In alioli¬
bro cuiꝰ ẽ titulus demorib mani¬
cheoꝵs. illud quod dixi. dĩ bonitaᷤᷤ
omĩa deficienti ac sic ordinat ut
ibi sint. ubi congruentissime poᷤ¬
sint ẽẽ donec ordinatiᷤ motib
adid recurrant. unde fecerint.
non sic accipiendũ est tanquã
omĩa recurrant. adid unde fe¬
cerunt. sic̃ origeni uisumẽ. sed
ea omiã quȩ recurrunt. Non
enĩ recurrent ad dm̃ a quo
defecerunt qui sempiterno
igne punient᷑. quãuis omĩa
deficientia sic ordinentur ut ibi
sint ubi congruentis sime pos¬
sint ẽẽ. Quia et illi qui ñ recur¬
runt. congruentissime inpena
sĩt. Alio loco. Nemo fere in¬
quã descarabeis dubitat. quin
defimo inpilam rutundato ab
his atq obruto existant. cũ hoc
exempltni uerũ sit. multi du¬
bitent. multi ne audierint qui¬
dem. Hoc opus sic incipit.

Expanded text:
macula aut ruga aut aliquid huius macula aut ruga aut aliquid huius modi, ex eo tamen, quod hic accipit, ad illam gloriam, quae hic non est, perfectionemque perducitur. In alio libro, cuius est titulus: de moribus Manicheorum, illud. quod dixi: dei bonitas omnia deficientia sic ordinat, ut ibi sint, ubi congruentissime possint esse, donec ordinatis motibus ad id recurrant, unde defecerunt, non sic accipiendum est, tamquam omnia recurrant ad id, unde defecerunt, sicut Origeni uisum est, sed ea omnia, quae recurrunt. non enim recurrent ad deum, a quo defecerunt, qui sempiterno igne punientur, quamuis omnia deficientia sic ordinentur, ut ibi sint, ubi congruentissime possint esse, quia et illi, qui non recurrunt, congruentissime in poena sunt. alio loco: nemo fere, inquam, de scarabeis dubitat, quin de limo in pilam rotundato ab his atque obruto existant, cum hoc exemplum utrum uerum sit multi dubitant, multi ne audierint quidem. Hoc opus sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc putent. Ardor quippe carita¬
tis siue sequendo dm̃ factus idoneꝰ.
& tam magnus ut uitia cuncta
consumat. inhac uita nasci et
erescere potest. Perficere uero
propt̃ quod nascitur ut nullum
insit homini uitium. ñ conse¬
quent̃ hic potest. quã us tan¬
ta ista res eodem ardore carita¬
tis ꝑficiatur. ubi ꝑficiet quan¬
do ꝑfici potest utquẽ ad modũ
lauacrũ regenerationis purga¬
to reatu om̃ium peccatoꝵ quę
humana gͣxit natuutas et con¬
traixit inquitas. Ita uia ꝑfec¬
tio purget abomĩũ labe uicioꝵ
sine quibus ẽẽ. ñ potest huma¬
na in hoc seło insirmitas.
sic̃ accipienctũ est. etiã quod
et seipsum tradidit ꝓ ea. mun¬
dans eã lauacro aquȩ in uerbo.
ut exhiberet sibi głosam eccłiã
ñ habentẽ maculam aut rugã.
aut aliquid eiusmodi. Hic est
enĩ lauacrum aquę inuerbo
quomundatur eccłia. sedcũ to¬
ta cdicat quã diu hic est dimite
nobis debita nr̃a. ñ utiq hicest sine

Expanded text:
hoc putent. ardor quippe caritahoc putent. ardor quippe caritatis sequendo deo factus idoneus et tam magnus, ut uitia cuncta consumat, in hac uita nasci et crescere potest, perficere uero, propter quod nascitur, ut nullum insit homini uitium, non consequenter hic potest, quamuis tanta ista res eodem ardore caritatis perficiatur, ubi perfici et quando perfici potest, ut. quemadmodum lauacrum regenerationis purgat a reatu omnium peccatorum, quae humana traxit natiuitas et contraxit iniquitas, ita illa perfectio purget ab omnium labe uitiorum, sine quibus esse non potest humana in hoc saeculo infirmitas. sicut accipiendum est etiam quodet semet ipsum tradidit pro ea, mundans eam lauacro aquae in uerbo, ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid eius modi. hic est enim lauacrum aquae in uerbo, quo mundatur ecclesia. sed cum tota dicat, quamdiu hic est: dimitte nobis debita nostra. non utique hic est sine
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfidem. E rit enĩ plenior unmo
plenissima. sed ꝑspetiem. Item
quod dixi dehis qui subueniunt.
indigentibus quia misericordeᷤ.
uocantur. etiã si sapientes usꝙ
adeo sint ut iam nullo anuni
dolore turbentur. ñ sic accipi¬
endum ẽ tanquã definierĩ in
haciuta ẽẽ. tales sapientes.
Non enĩ dixi cũ sint. sed dici
etiã sisint. Alio loco ubi dixi.
iam uero cũ hȩc humana di¬
lectio in herentẽ uberibus suiᷤ
nutriuerit & roborauerit
animũ. sequendo dõ factus
ẽ idoneus. Ubi eius maiestãᷤ
extauta parte quanta homini
dum terre huiꝰ in habita torẽ
sufficit aperire seceꝑit: tantꝰ
kiaritatis ardor innasciture¬
& tantũ diuini amoris con.¬
surgit incendiũ. ut exustis om̃ib
uitus et homine sanc ͤ ficato. atꝙ
purgato satis appareat quã diuine
dictũ sit. ego sũ ignis consumens.
Possunt putare pelagian istam ꝑ¬
fectionem in hac mortali uita me
dixisse posse contingere. sed non

Expanded text:
per fidem; erit enim plenior, immo per fidem; erit enim plenior, immo plenissima, sed per speciem. item quod dixi de his, qui subueniunt indigentibus, quia misericordes uocantur, etiam si sapientes usque adeo sint, ut iam nullo animi dolore turbentur, non sic accipiendum est, tamquam definierim in hac uita esse tales sapientes; non enim dixi: cum sint, sed dixi: etiam si sint. Alio loco, ubi dixi: iam uero, cum haec humana dilectio inhaerentem uberibus suis nutrierit et roborauerit animum, sequendo deo factus est idoneus; ubi eius maiestas ex tanta parte, quanta animi, dum terrae huius inhabitator est, sufficit, aperire se coeperit, tantus caritatis ardor innascitur et tantum diuini amoris consurgit incendium, ut exustis omnibus uitiis in homine sanctificato atque purgato satis appareat, quam diuine dictum sit: ego sum ignis consumens, possunt putare Pelagiani istam perfectionem in hac mortali uita me dixisse posse contingere. sed non
Abbreviated transcription (Latin):
tis uocabulo enuntians. solã
iusticiam suo nomine inter¬
pretatus ẽ. Has aut̃ quatuor
uirtutes in eodem libro sapien¬
tiȩ. suis nominib appellatas.
sicut agrecis uocantur longe
postea repperimus. incodici¬
bus grecis. Item quod posui
delibro salomonis uanitas ua¬
nitantiũ dixit eccłiastes.
inmultis quidem codicibus
legi. Sed hoc. grecus non ha-¬
bet. Habet aut̃ uanitas uani¬
tantium. Quod postea uidi.
&x inueni eos latinos eẽ ueriore.¬
qui habent uanitatũ. non uani¬
tantium. C. roccasione tamen
huius mendositatis. quȩ cunq
disserui. uera ẽẽ ipsirebus ap¬
paret. Quld aut̃ dixi eaͣ ipsũ
quẽ cognoscere uolumus hoc ÷
dm̃. prius plena caritate diliga¬
mus. melius diceretur sincera
quã plena. nisi forte puta̾tur
Raritatẽ dei non futurã ẽẽ ma¬
iorem quando uidebimus facie
ad faciẽ. Sic itaq hoc acc ipiatur.
tanquã plena dicta sit qua maior
eẽ non possit quã du ambulamꝰ

Expanded text:
tis uocabulo enuntians, solam tis uocabulo enuntians, solam iustitiam suo nomine interpretatus est. has autem quattuor uirtutes in eodem libro Sapientiae suis nominibus appellatas, sicut a Graecis uocantur, longe postea repperimus in codicibus graecis. item quod posui de libro Salomonis: uanitas nanitantium, dixit Ecclesiastes, in multis quidem codicibus legi, sed hoc graecus non habet; habet autem: uanitas uanitatum, quod postea uidi, et inueni eos latinos esse ueriorequi habent uanitatum, non uanitantium. ex occasione tamen huius mendositatis quaecumque disserui, uera esse ipsis rebus apparet. Quod autem dixi: eum ipsum, quem cognoscere uolumus, hoc est deum, prius plena caritate diligamus, melius diceretur: sincera quam plena, nisi forte putatur caritatem dei non futuram esse maiorem, quando uidebimus facie ad faciem. sic itaque hoc accipiatur, tamquam plena dicta sit, qua maior esse non possit, quamdiu ambulamus
Abbreviated transcription (Latin):
quam demonstra re cupiebã
exhis dum tarat uerb nonuti¬
ꝙ demonstraui. Unde aut
mͥ error obrepserit .dixi. E.ralus
uero testimonus eandem conue¬
nientiam sufficient̃ ostendi et
paulo post testimoniũ posui de
libro sapientię scđm codicem
nrm̃ in quo scriptum erat. so
uerba disserui. resquidem ueras
sed exoccasione mendositatiᷤ inuen¬
tas. Qtud enĩ uerius ꝗͣ quodsapi¬
entia doceat ueritatem contem¬
plationis. quã nominez obrie¬
tatis significatam putaui. & ae¬
tionis ꝓbitatem quã ꝑduo alia
intelligi uolui ꝑiusticiam. atꝙ
uirtutem. cũ codices etusdem
inter pretacionis ueriores ha¬
beant. a S obrietatẽ enĩ et sa¬
pientiam. docent usticiam
& uirtutem:. His enim omĩ¬
bus latinis interpres quatu¬
or illas uirtutes quȩ maxime
inopere philosophoꝵ. eẽ adso¬
lent nominauit. S̾obrietatẽ
appellans temperantiã. pru¬
dentiȩ imꝑonens nom̃ sapien¬
tiam. fortitudinẽ uero uirtu¬

Expanded text:
quam demonstrare cupiebam, quam demonstrare cupiebam, ex his dumtaxat uerbis non utique demonstraui. unde autem mihi error obrepserit, dixi; ex aliis uero testimoniis eandem conuenientiam sufficienter ostendi. Et paulo post testimonium posui de libro Sapientiae seeundum codicem nostrum, in quo scriptum erat: sobdum haec uerba disserui res quidem ueras, sed ex occasione mendositatis inuentas. quid enim uerius, quod sapientia doceat ueritatem contemplationis, quam nomine sobrietatis significatam putaui, et actionis probitatem, quam per duo alia intellegi uolui, per iustitiam atque uirtutem, cum codices eiusdem interpretationis ueriores habeant: sobrietatem enim et sapientiam docet et iustitiam et uirtutem? his enim omnibus latinus interpres quattuor illas uirtutes, quae maxime in ore philosophorum esse adsolent, nominauit, sobrietatem appellans temperantiam, prudentiae inponens nomen sapientiam, fortitudinem uero uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
Am baptiratus aut̃ cũ rome eẽm
nec tacitus ferre possem mani¬
cheo iactantiã de falsa et falla¬
ci continentia uel abstinentia
qua se ad imporicos decipiendoᷤ
ueris. xpianis quibus cõꝑandi
ñ sunt insuꝑ preferunt. scͥ psi
duos libros. U nũ de moribus ȩccłiȩ
testimoniũ inquolegitur. ꝓpt̾ ce
afficimur totadie estimati sumꝰ ut
eue occisiõiᷤᷤ mendositas ur̃i codicis
me fefellit minus memorẽ serip¬
turarũ in quibus ñdum ad suetꝰ
eram. Nam euisdem interpreta¬
cionis alii codices non habent
ꝓpt̾ te afficimur. sed ꝓpt̾ te ior¬
te afficimur. Quoduno uerbo
alu dixerunt. mortificamur.
Hoc ẽẽ uerius greci libri indic¬
ant. ex qua lingua inlatinam
scđm septuaginta int̾ pretes ue¬
terũ diuinarum scripturarũ ẽ
facta translatio. Et tamen scđm
hec tierba id ẽ ꝓpt̾ te afficimur.
multa disputans dixi quȩ inipsiᷤ
rebus non tanquam falsa impro¬
bo. Ueruntam̃ conuenientiam scͥp¬
turarum ueterũ & nouarũ.

Expanded text:
m baptizatus autem cum Romae essem nec tacitus ferre possem Manicheorum iactantiam de falsa et fallaci continentia uel abstinequa se ad imperitos decipiendos, veris Christianis, quibus comparandi non sunt, insuper praeferunt, scripsi duos libros; unum de Moribus Ecclesiae testimonium, in quo legitur, Propter te adficimur tota die, aestimati sumus ut oues, mendositas nostri codicis me fefellit minus memorem scripturarum, in quibus nondum adsuetus eram. nam eiusdem interpretationis alii codices non habent: propter te adficimur, sed propter te morte adficimur, quod uno uerbo alii dixerunt mortificamur. hoc esse uerius graeci libri indicant, ex qua lingua in latinam secundum Septuaginta interpretes ueterum diuinarum scripturarum est facta translatio. et tamen secundum haec uerba, id est: propter te adficimur, multa disputans dixi, quae in ipsis rebus non tamquam falsa inprobo, uerum tamen conuenientiam scripturarum ueterum et nouarum,
Abbreviated transcription (Latin):
mus. & inlibro tercio cum
dxissem illud quod & pelagiũ
demeis opusculis usum fuisse
cõmemoraui. Quis enĩ peccat
meo quod nullo modo caueri
potest. peccatur aut̃ caueri
imꝑbantur. & corrigenda indi¬
cantur indiuinis. auetoritati¬
bus legimus. Ait enim apłs.
ta uiuentutis & ignorantiȩ meȩ¬

Expanded text:
mus. Et in libro tertio, cum mus. Et in libro tertio, cum dixissem illud, quod et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enim peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri inprobantur et corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctoritatibus legimus. ait enim apostota iuuentutis et ignorantiae me
Abbreviated transcription (Latin):
tra illos omĩno quippe illi ñ¬
dum erant. sed contra manicheoᷤᷤ.
conscripti funt. delibͤro arbitrio.
non omĩinodo deista dĩ grã reti¬
cuimus. quã uefanda impie¬
tate conantur auferre. Dximꝰ
quippe in scđo libro. non solũ
na. hoc est dõ. & paulo post.
Uirtutes in quã inquibus rec:¬
Potentiȩ uero animi fine quib l
recte uiui non potest. media
bona sunt. Uirtutibus. nemo
male ititur. Ceteris autembo¬
nis id est mediis & minunis.
non solum bene. sed etiam male
quisq uti potest. & ideo uirtu¬
te nemo male utitur: Quare¬
quam in medus. E magis in
mediis. quam ininiuimis boniᷤ.
Sed magis momĩbus. quãnisi
non omĩa tribuisset. Oc auoloco.
Tu tantum inquam pietate in¬
concussa tene. ut nullum tibi
bonum uel sentienti uel intelle¬
genti. uelquqͣmodo cogitantioc¬
ourrat quod non sit ęrcło. Itẽq
alio loco dixi. S edqm̃ non sic̃
sponte homo cecidit. ita etiam
sponte surgere potest. porrectã

Expanded text:
tra illos omnino — quippe illi nontra illos omnino — quippe illi nondum erant — sed contra Manicheos conscripti sunt de libero arbitrio, non omni modo de ista dei gratia reticuimus, quam nefanda inpietate conantur auferre. diximus quippe in secundo libro non solum na, hoc est deo. et paulo post: uirtutes, inquam, in quibus recpotentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, ququam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam, pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cecidit, ita etiam sponte surgere potest, porrectam
Abbreviated transcription (Latin):
& paulo post. Quis inquam
peccat meo quod nullo modoca¬
ueri potest. peccatur aut̃. Ca¬
ueri igitur potest. Quo testimo¬
nio meo. in quodam libro suo
pelagius est. usus Cui libro
cum respondissem. titulum li¬
bri mei ẽẽ. uolui denatura et
grã. Inhis atq huius modi¬
quia uerbis meis. qua grã łi com¬
memorata non ẽ dequa tunc
non agebatur. putant pelagiani
uel putare possunt suam nos
tenuisse sententiam. Sed fru¬
stra hoc pittant. Uoluntas
quippe est. qua s̃t peccatur
& recte uiuitur. Quod hic
uerbiꝰs egimus. Uoluptas gͦ p
nisi dĩ gr̃ã liberetur aserui¬
tute qua facta est. serua peccati.
& ut uitia suꝑ & adiiuetur recte
pieq uiui amortalibus non potest.¬
& hoc diuinum beneficium quo
liberatur nisi eã preueniret. iam
meritis eius daretur et noneẽt gr̃a
quȩ utiq gratis datur. Quod in
alus opusctilis nrĩs satis egi¬
mus istos inimeos huiꝰ grẽ no¬
uos hereticos refellentes. quã¬
ius et inhis libris qui non con¬

Expanded text:
 paulo post: quis, inquam, peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest. quo testimonio meo in quodam libro suo Pelagius usus est. cui libro cum respondissem, titulum libri mei esse uolui : de natura et gratia. In his atque huius modi uerbis meis, quia gratia dei commemorata non est, de qua tunc non agebatur, putant Pelagiani uel putare possunt suam nos tenuisse sententiam. sed frustra hoc putant. uoluntas quippe, qua et peccatur et recte uiuitur, quod hic uerbis egimus, uoluntas ergo ista nisi dei gratia liberetur a seruitute, qua facta est serua peccati, et, ut uitia superet, adiuuetur, recte pieque uiui a mortalibus non potest. et hoc diuinum beneficium, quo liberatur, nisi eam praeueniret, iam meritis eius daretur et non esset gratia, quae utique gratis datur. quod in aliis opusculis nostris satis egimus istos inimicos huius gratiae, nouos hereticos, refellentes, quamuis in his libris, qui non con
Abbreviated transcription (Latin):
perator. Hoc opiis sic incipit. Ado
adce cresconi mea scribta perue¬
surem contra eoꝵ errorem. &
procatholica ueritate necessaria
documenta curaui. suie deeccliasticis
siue depublicis gestis siue de scripturs
canonicis: & primos adillos eadem pro-¬
missa direxi. ut ipsi eas fieri posset
exposcerent. Quȩ cum uenissent in
eoꝵ quorsdam inanus. nescio quod
extitit qui suo nomine tacito contͣ
hec scriberet ita seconfitens donati¬
stam. tanquã uocaretur. Cui ego
respondens. alium librum scripsi.
Illa uero documenta quȩ promise.¬
ram. eodem libello quo eam ꝓmise¬
ram iuiri. & exutroq unum ẽẽ uo¬
lui. eiuq sic edidi ut inparietibus
basilicȩ quȩ donatistariun fuerat
prius propositus legeretur. Cuus
citulus est probationum & testimo¬
nioꝵ contra donatistas. In quo libro.
absolutionem felicis aptugensis or¬
dinatoris ceciliani. ñ hoc ordine po¬
suimus. quo postea nobis claruit
c̃sulibus diligenter infpectis sedtan¬

Expanded text:
perator. Hoc opus sic incipit: Quando perator. Hoc opus sic incipit: Quando ad te, Cresconi, mea scripta peruenirent, contra eorum errorem et pro catholica ueritate necessaria documenta curaui siue de ecclesiasticis siue de publicis gestis siue de scripturis canonicis et primo ad illos eadem promissa direxi, ut ipsi, si fieri posset, exposcerent. quae cum uenissent in eorum quorundam manus, nescio quis extitit, qui suo nomine tacito contra haec scriberet, ita se confitens Donatistam, tamquam hoc uocaretur. cui ego respondens alium librum scripsi. illa uero documenta, quae promiseram, eidem libello, quo eadem promiseram, iunxi et ex utroque unum esse uolui eumque sic edidi, ut in parietibus basilicae, quae Donatistarum fuerat, prius propositus legeretur. cuius titulus est: probationum et testimoniorum contra Donatistas. In quo libro absolutionem Felicis Abtugnensis, ordinatoris Caeciliani, non ordine posuimus, quo postea nobis claruit consulibus diligenter inspectis, sed tam
Abbreviated transcription (Latin):
rropter tardiores hoc ipse respon¬
dendo demonstrare curaui. Sic
est additus eidem nr̃o operi. li¬
ber tercius. Hoc opus inprimo
libro sic incipit. Nostisnos sepe
uoluisse. Inscdõ aut̃ sic ucipit.
Primis partibus eepłẽ petiliam.¬
donatista cresconius cõ in-¬
ueniss epłam meam qua pͥmas
uerant epłȩ petiliam redargui.
putaui michi esse respondendũ
& hoc ipsum scribsit adme. Oui
operi eius. libris uiͦ᷑ respondi.
Ita sane. ut tribus peragerem
quod uniuersa responsio flagita-¬
beit. Sedcũ uiderem desola ma.¬
xumanensiũ causa. quossuoscisma¬
ticos dampnauerunt. & coꝵ
aliquos rursus insuis honorib
receperunt. baptisinumꝙ ab eis
extram suam cõmunionemda¬
tum. non petiuerunt. respon¬
deri posse adcuncta quȩ scrib¬
sit. &iam quartum librum ad¬
didi. in quo id ipsum quantũ
potui diligenter aq euidenteR
ostendi. Hosaut̃ quatuor libros
quando scripsit. iam contradona¬
tistas leges dederat honorius im¬

Expanded text:
propter tardiores hoc ipse responpropter tardiores hoc ipse respondendo demonstrare curaui. sic est additus eidem operi nostro liber tertius. Hoc opus in primo libro sic incipit: Nostis nos saepe uoluisse; in secundo autem sic: Primis partibus epistulae PetilianDonatista Cresconius cum inuenisset epistulam meam, qua primas nerant, epistulae Petiliani redargui, putauit mihi esse respondendum et hoc ipsum scripsit ad me. cui operi eius libris quattuor respondi, ita sane, ut tribus peragerem, quod uniuersa responsio flagitabat. sed cum uiderem de sola Maximianensium causa, quos suos scismaticos damnauerunt et eorum aliquos rursus in suis honoribus receperunt baptismumque ab eis extra suam communionem datum non repetiuerunt, responderi posse ad cuncta, quae scripsit, etiam quartum librum addidi, in quo id ipsum, quantum potui, diligenter atque euidenter ostendi. hos autem quattuor libros quando scripsi, iam contra Donatistas dederat leges Honorius im
Abbreviated transcription (Latin):
ntequam finirem librosde
trinitate. & libros degene.¬
si adlitteram. in ruit causa
respondendi luteris peculiam do-¬
natiste. quãdduerstis catholicam
scribsit. quam differre non potiui.
Et scribsi in hacre tria uolumi¬
na. quoꝵ primo primȩ parti
epłȩ ipsuis quam scribsit ad suo
quia non tota in nr̃as manus
uenerat se prior parua pars
eius. quanta potui celeritate
& ueritate respondi. Etiam
ipsa epła est adnrõs. s idõ in¬
ter libros habetur. quia cȩgeri
duo ineadem causa librisunt.
Postea quippe inuenimus to-¬
tam. eiq tanta diligentia res.¬
pondi. quanto fausto manicheo.
uerba scilicet eius sub nomine
prius ponens particulatu.
& sub meo persingula respon¬
sionem meam. St priusqđ
scribseram anteꝗͣtotam reppe-¬
riremus. peruenit ad petilia-¬
num. & iratus respondere co¬
natus est. in me potuis dicens
quicquid eum libuit. incausa
uero omino deficiens. Quodeũ
posst cu latis utriusꝙ nrm̃ scrip.¬
tis facillime aduerti. tamen

Expanded text:
ntequam finirem libros de trinitate et libros de Genesi ad litteram, inruit causa respondendi litteris Petiliani Donatistae, quas aduersus catholicam scripsit, quam differre non potui, et scripsi in hanc rem tria uolumina, quorum primo primae parti epistulae ipsius, quam scripsiquia non tota in nostras manus uenerat, sed prior parua pars eius, quanta potui celeritate et ueritate respondi. etiam ipsa epistula est ad nostros, sed ideo inter libros habetur, quia ceteri duo in eadem causa libri sunt. postea quippe inuenimus totam eique tanta diligentia respondi, quanta Fausto Manicheo, uerba scilicet eius sub eius nomine prius ponens particulatim et sub meo per singula responsionem meam. sed prius, quod scripseram, antequam totam reperiremus, peruenit ad Petilianum, et iratus respondere conatus est in me potius dicens. quidquid eum libuit, in causa uero omnino deficiens. quod cum possit conlatis utriusque nostrum scriptis facillime aduerti, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
Hiisunt qui segregant semet ip.¬
sos. animales spm̃ ñ habentes.
Ad iunxi etiam dicens dequibus
isti illis coequandi. quos omĩno
ab eccłia. scisma precidit. Istos quip¬
pe id est apłs paulus paruulos.¬
eẽ dicit in xp̃o quos nondum escã
ualentes capere. lacte nutrit tam̃.
Iili aut̃ ñ infilus paruulis sed inmor¬
tius & perditis computandi sunt.
ut siquis eoꝵs correctus eecłie fuerit
copulatus. recte de illo dici posset.
Al ortuus erat & reuixit. perierat
& unentus est. Hicliber sic inci¬
pit. Qui timetis consentire eccłiȩ
catholicȩ. xxuiiI. Contra nescio

Expanded text:
hi sunt, qui segregant semet ipsos, animales, spiritum non habentes, adiunxi etiam dicens: de quibuisti illis coaequandi, quos omnino ab ecclesia scisma praecidit. istos quippe idem apostolus Paulus paruulos dicit esse in Christo, quos nondum escam ualentes capere lacte nutrit tamen, illi autem non in filiis paruulis, sed in mortuis et perditis conputandi sunt, ut, si quis eorum correctus ecclesiae fuerit copulatus, recte de illo dici possit: mortuus erat et reuixit, perierat et inuentus est. Hic liber sic incipit: Qui catholicae. Contra nescio
Abbreviated transcription (Latin):
quam uis longe postea prola¬
latum ꝓpħicum cestimoniũ
iacob dilexi esau aut̃ odio habui.
ad hoc perduxi ratiocinationẽ
ut dicerem. Non ergo elegit
deus opera cuiusquam in presci¬
entia quȩ ipse daturus est. sy
fidem elegit inprescientia utquẽ
sibi crediturum eẽ. presciut
ipsum elegerit. cui spm̃ scm̃
daret. ut bona operando etiam
ȩternam uitam consequeretua
Nondum diligentius quesiuerã.
nec adhuc conueneram qualis
sit electio grẽ dequa idem dicit
apłs. reliquię perelectionem
grȩ factȩ sunt. Quȩ utiquȩ ñẽ
grã si eam merita ulla precedt.
neiam quoddatur non sodm
grãm sed scđm debitum reddat᷑
potius mercis quam donetur.
Pro inde quod contintio dixi. diã
enim idem apłs. idem deus qui oꝑa¬
tur omĩa inomibus. nusquam aũ
dictum es ł deus credit omĩa in
om̃ibus. Ac deinde subiunxi. Quod
ergo credimus nrm̃ est. quod aut̃
siam scirem etiam ipsam fidem

Expanded text:
quamuis longe postea proquamuis longe postea prolatum propheticum testimonium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: non ergo elegit deus opera cuiusquam in praescientia, quae ipse daturus est, sed fidem elegit in praescientia, ut, quem sibi crediturum praesciuit, ipsum elegerit, cui spiritum sanctum daret, ut bona operando etiam aeternam uitam consequeretur, nondum diligentius quaesiueram nec adhuc inueneram, qualis sit electio gratiae, de qua idem dicit apostolus: reliquiae per electionem gratiae factae sunt; quae utique non est gratia, si eam merita ulla praecedunt, ne iam quod datur non secundum gratiam, sed secundum debitum reddatur potius meritis quam donetur. proinde quod continuo dixi: dicit enim idem apostolus: idem deus, qui operatur omnia in omnibus; nusquam autem dictum est: deus credit omnia in omnibus, ac deinde subiunxi: quod ergo credimus, nostrum est, quod autem n deberem, si iam scirem etiam ipsam fidem
Abbreviated transcription (Latin):
lis libris quos aduersus eosedi¬
dimus. & iam spĩtalis hominis
iamꝙ sub grã constituti. meliuᷤᷤ
in tellegi uerba ista mons traui¬
mus. propt̃ corpus carnisqd
sp̃itale nondum est. erit aut̃ in
resur rectione mortuoꝵ. & ꝓ
pter ipsam carnis concupiscen¬
tiam cumqua ita confligunt
scĩ. non ei consentientes ad
malum. ut tamen eis moti¬
bus quibus repugnantibus
resistunt noncareant in hac
uita. Non eos aut̃ habebt̃
milla. ubi ab sorbebitur mors
inuictoriam. Propter hanc
itaq concupiscentiam motusꝙ
ipsos qui laus ita resistitur ut tam̃
sint innobis. potes ł quisq sõs̃ iã
sub grã positus dicere ista omĩa.
quia hic eẽ dixi uerba hominis
non dum sub grã positi sed suble¬
dere. & ubi id ostendi dictumẽ.
Item quod difputans quid elege¬
rit ds in nondum nato cu dixit
seruiturum. ẽẽ maiorem et quid
in eodem maiore similiter non¬
dum nato reprobauerit. dequib
propter hoc commemoratur.

Expanded text:
lis libris, quos aduersus eos edilis libris, quos aduersus eos edidimus, etiam spiritalis hominis iamque sub gratia constituti melius intellegi uerba ista monstrauimus propter corpus carnis, quod spiritale nondum est, erit autem in resurrectione mortuorum, et propter ipsam carnis concupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti non ei consentientes ad malum, ut tamen eis motibus, quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem habebunt in illa, ubi absorbebitur mors in uictoriam. propter hanc itaque concupiscentiam motusque ipsius, quibus ita resistitur, ut tamen sint in nobis, potest quisque sanctus iam sub gratia positus dicere ista omnia, quae esse dixi uerba hominis nondum sub gratia positi, sed sub leest et ubi id ostendi dictum est. Item quod disputans, quid elegerit deus in nondum nato, cui dixit seruiturum esse maiorem, et quid in eodem maiore similiter nondum nato reprobauerit, de quibus propter hoc commemoratur
Abbreviated transcription (Latin):
erat. sed hominibus sub lege
positi nondum fub grã. Sic
enim prus hȩc uerba sapie¬
bam. quȩ postea lectis qui¬
busdam diuinoꝵ tratatori¬
bus eloquioꝵ. quoꝵ memo¬
ueret auctoritas. Conside¬
raui diligentuis & tudi etiam
de ipso apło posse intellegi qõ
ait. scimus qm̃ lex spĩtalis ÷.
ego autem carnalissum.
Q uod meis libris quos contͣ
pelagianos nuꝑ scripsi. quan¬
tum potui diligent̃ ostendi.
l mi to ergo libro & hoc quod
dictum est. ego aut̃ carna¬
lissum. & deinde cetera usq
ad eum locum ubidixit.
lege. nondum subgrã constitutũ
bñ facere uolentem. sed uic tum
concupiscentia carnis male faci¬
entem. acuius concupiscentiȩ do¬
mina tu non liberat nisi grã
incordibi. nrĩs iuncit carnis
concupiscentias ne consentiamus
eis ad male faciendum. sed potuis
bona faciamus. Endequidẽ
iam euertitur heresis pelagia¬
na. que uult non exdõ nobis.
sed ex nobis ẽẽ Paritatem qua
bene ac pie iuuimus. Sed mil¬

Expanded text:
erat, sed hominis sub lege erat, sed hominis sub lege positi, nondum sub gratia. sic enim prius haec uerba sapiebam, quae postea lectis quibusdam diuinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moueret auctoritas, consideraui diligentius et uidi etiam de ipso apostolo posse intellegi, quod ait: scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, quod in eis libris, quos contra Pelagianos nuper scripsi, quantum potui, diligenter ostendi. in isto ergo libro et hoc, quod dictum est: ego autem carnalis sum et deinde cetera usque ad eum locum, ubi dixit: lege, nondum sub gratia constitutum, bene facere uolentem, sed uictum concupiscentia carnis male facientem. a cuius concupiscentiae dominatu non liberat nisi gratiin cordibus nostris uincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male faciendum, sed potius bona faciamus. unde quidem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis, sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in il
Abbreviated transcription (Latin):
nichil tam inpotestate quam
ipsa uoluntas es ł. Sed prepa¬
ratur uoluntas adnõ. E omo¬
do ergo dat potestatem. Sic
intellegendum est et quoddixi
postea in nr̃a potestate ẽẽ. ut
uel inseri bonitatem dĩ. uel ercidi
cuis se ueritatem mereamur. quia
in potes tate nr̃a non est nisi qõ
nrãm sequitur uoluntatem.
Quȩ cũ fortis et potens preꝑatitR
alnõ. facile fit opus pietatis etiã
quod difficile atq im possibile
fuit. Hic liber sic incipit. Deco
ginem internos qui sunul era¬
mus. ad romanos apłi epła
legeretur. & quędam interro¬
gata a fr̃ibus quibus dam cũ
sicut poteram responderem.
uoluerunt scribi potius quę
dicebam quã sine litteris fun¬
di. Ubi cũ eis obtemperarem.
liber unus accessit superiorib
opusculis meis. In quo libro
quod aut̃ ait. inquam scimꝰ
quia lex spãlis est ego aut̃ car¬
nalis sum. satis ostendit
non posse impleri legem nisi
ar spĩtalibus quales facit grã
accipi uolui qui iam sp̃italis

Expanded text:
nihil tam in potestate quam nihil tam in potestate quam ipsa voluntas est; sed praeparatur voluntas à Domino. Eo modo ergo dat potestatem. Sic intelligendum est et quod dixi postea, In nostra potestate esse, ut vel inseri bonitate Dei, vel excidi ejus severitate mereamur; quia in potestate nostra non est, nisi quod nostram sequitur voluntatem: quae cum fortis et potens praeparatur a Domino, facile fit opus pietatis, etiam quod difficile atque impossibile fuit. Hic liber sic incipit: De eoginem inter nos qui simul eramus, ad Romanos Apostoli Epistola legeretur, et quaedam interrogabar a fratribus: quibus cum, sicut poteram, responderem, voluerunt scribi potius quae dicebam, quam sine litteris fundi. Ubi cum liber unus accessit superioribus opusculis meis. In quo libro: quod autem ait, inquam, scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, satis ostendit non posse inpleri legem nisi ab spiritalibus, quales facit gratiaccipi uolui, qui iam spiritalis
Abbreviated transcription (Latin):
Scdm naturam. sicut uidei fi¬
li abrahȩ. Scd̾m doctrinam.
sicut filioᷤ suos quos ineugłiũ
docuit apłs uocat. Scd̾m umni¬
tacionem. sicut filii abrahȩ
nos sumus. cuius imitamur
fidem. Quod aut̃ dixi cum
induerit incorruptionem
& in mortalitatem. iam ñ caro
& sanguis erit. scđm corrupti¬
onem carnale dictum est car¬
nem non futitram non scđm
sub stantiam. scdm quam et
dñi corpus post resurrectio¬
nem caro appellata est. Alio
loco. Nisi quisq in quam uo¬
luntatem mutauerit. bonũ
operari non potest. Quod in nr̃a
potestate eẽ. positum alio loco docꝵ.
ubi ait. Aut facite arborem bonã
& fructus eius bonum. aut facite
arbarem malam. & fructram
cius malum. Quod non est contͣ
grãm cħ̃ quam predicamus. Im
potestate est quippe hominis.
mutare in melius uoluntatem.
Sed ea potestas nulla est. nisi
a dõdetur. dequo dictumest.
declit eis potestatem filios dĩ fie¬
ri. Cum enum hoc sit inpotes¬
tate quodcum uolumus facimꝰ.

Expanded text:
secundum naturam, sicut Iudaei fisecundum naturam, sicut Iudaei filii Abrahae, secundum doctrinam, sicut filios suos quos euangelium docuit apostolus uocat, secundum imitationem, sicut filii Abrahae nos sumus, cuius imitamur fidem. quod autem dixi: cum induerit incorruptionem et inmortalitatem, iam non caro et sanguis erit, secundum corruptionem carnalem dictum est carnem non futuram, non secundum substantiam, secundum quam et domini corpus post resurrectionem caro appellata est. Alio loco: nisi quisque, inquam, uoluntatem mutaucrit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio loco docet, uli ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum, aut facite arborem malam et fructum eius malum. quod non est contra gratiam dei, quam praedicamus. in potestate est quippe hominis mutare in melius uolused ea potestas nulla est nisi à Deo detur, de quo dictum est: Dedit eis potestatem filios Dei fieri . Cum enim hoc sit in potestate quod, cum volumus, facimus,
Abbreviated transcription (Latin):
missum non legimus. inhisque
promissa sunt lege data ꝑmo
ysen inmonte fyna quod pro¬
prie uetus dicitur testamen¬
tum. quod presiguratum dic̃
apłs per ancillam sare et
filium eius. Sed ibi figuratũ
est & nouum ꝑ ipsam sa rã
et filium eius. Proinde sifi¬
gurȩ discutiantur. omĩa ibi
prophetata repperiuntur.
quȩ sunt presentata. uel expec¬
tantur presentanda ꝑ x pm̃.
Ueruntamen ꝓpter quȩdã
precepta non figurata sed ꝓ¬
pria quȩ non inuetere sed in
nouo inueniuntur. cautius &
modestius diceretur pene nulla
quam nulla hic ẽẽ quȩ nonsint¬
& illic. quamuis illic sint duo
precepta illa dedilectione dĩ et
proximi quo rectissime omĩa
quod dixi. tribus modis inscrip¬
turis scĩs filioꝵ non accipitur.
minus considerate dictum est.¬
& alios enim quosdam modos
sine dubio preter misimus sic̃
dicitur filius gehennę. uel fuus
ad optiuus. quę utiq nec scd̾mꝰ
trium modoꝵ. tamquas so¬
las in exempla reddidimus.

Expanded text:
missum non legimus in his, quae missum non legimus in his, quae promissa sunt lege data per Moysen in monte Sina, quod proprie uetus dicitur testamentum, quod praefiguratum dicit apostolus per ancillam Sarrae et filium eius; sed et ibi figuratum est et nouum per ipsam Sarram et filium eius. proinde si figurae discutiantur, omnia ibi prophetata reperiuntur, quae sunt praesentata uel expectantur praesentanda per Christum. uerum tamen propter quaedam praecepta non figurata, sed propria, quae non in uetere, sed in nouo inueniuntur, cautius et modestius diceretur paene nulla quam nulla hic esse, quae non sint et illic, quamuis illic sint duo illa praecepta de dilectione dei et proximi, quo rectissime omnia quod dixi: tribus modis in scripturis filiorum nomen accipitur, minus considerate dictum est. et alios enim quosdam modos sine dubio praetermisimus, sicut dicitur filius gehennae uel filius adoptiuus, quae utique nec secundum trium modorum, tamquam sola sint, exempla reddidimus:
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ remanserunt. quȩ rebuᷤ
aliis magis urguentibus pret̾¬
missȩ sunt. cumulo quoq ob¬
liuionis adiuncto. In hoc ergo
dixi. Certis enim quibusdam
umbris & siguris rerum ante
dnĩ aduentum. scđm mirabi¬
lem atq ordinatissimam dĩs¬
tributionem temporum ppls
ille tenebatur qui tes tamen¬
tum uetus uetus accepit.
tamen in eo tanta predicatio
& prenuntiatio noui testam̃ti
est. ut nulla in eugłica atq apłica¬
missa quȩ ulis etiam libris ue¬
teribus desint. Sed addendum
erat pęne atq dicendum. ut
pęna nulla in eugłio atq apłi¬
ca doctrina repperiantur. quã¬
uis ardua & diuina precepta
& ꝓmissa quę illis etiam libri
ueteribus desint. Quid est
enim quod insermone ȩugłico
in monte dñs dicit. audistis
quod dictum est antiquis ħ.
ego autem dico uobis hoc.
si nichil ipse amplius precep̃
quam preceptum est in illis
ueteribus libris. De inde reg¬
num cęloꝵ ilii populo fuisse ꝑ.¬

Expanded text:
quae remanserunt, quae rebus quae remanserunt, quae rebus aliis magis urgentibus praetermissae sunt, cumulo quoque oblivionis adjuncto. 2. In hoc ergo dixi: Certis enim qumbris ct figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est, ut nulla in euangelio atque aposromissa, quae illis etiam Libris veteribus desint . Sed addendum erat, Pene, atque dicendum, Ut pene nulla in evangelica atque apca doctrina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa, quae illis etiam libris ueteribus desint. quid est enim, quod in sermone euangelico in monte dominus dicit: audistis, quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico uobis hoc, si nil ipse amplius praecepit, quam praeceptum est in illis ueteribus libris? deinde regnum caelorum illi populo fuisse pro
Abbreviated transcription (Latin):
suit tamquam scriptum sit
qui baptizatur a mortuo quid
proficit lauatio euis. Nos aut̃
& antequam eẽt pars donatis
sic habuisse codices plurimos.
ueruntamen a fr̃s ut non eẽt
inmedio et iterum tangit illũ
postea didicimus. Quod suam
serrem non inistum tanquam
infitrem duum eloqui uel uiꝰa¬
torem tanta dixissem. Hic lib̃
sic incrpit. A bste ipso presente
inmanus meas quędam
disputacionis ad imanti qui fu¬
erat discipulus manichei quasc̃¬
scripsit aduersus legem & prophe¬
tas uelut contraria eis euglica
et apłica seripta demons trare¬
conatus. Huic gͦ respondi. uer¬
ba eius ponens eisq reddens reᷤ¬
ponsionem meam. Quod opus
uno uolumine conclusi. et ineo
quibusdam questionibus non
semel sediterum respondi. qm̃
quod primo responderam peri-¬
erat. & tunc inuentum est.
cũ iam iterum respondisse.
Aliquas sane eoꝵ dem questio¬
num popularibus eccłiasticis
sermonibus solui. adhuc etiã
quibusdam non respondi. Ali¬

Expanded text:
suit, tamquam scriptum esset: suit, tamquam scriptum esset: qui baptizatur a mortuo, quid proficit lauatio eius? nos autem et antequam esset pars Donati, sic habuisse codices plurimos, uerum tamen Afros, ut non esset in medio: et iterum tangit illum, post addidicimus. quod si iam scirem, non in istum tamquam in furem diuini eloquii uel uiolatorem tanta dixissem. Hic liber sic incipit: Abs te ipso praesente ad manus meas quaedam disputationes Adimanti, qui fuerit discipulus Manichei, quas conscripsit aduersus legem et prophetas, uelut contraria eis euangelica et apostolica scripta demonsconatus. Huic ergo respondi, verba ejus ponens, eisque reddens responsionem meam. Quod opus uno volumine conclusi, et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum respondi, quoniam quod primum responderam perierat, et tunc inventum est, cum jam iterum respondissem. Aliquas sane earumdem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solvi: adhuc etiam quibusdam non respondi; ali