comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sibus indagandis. Sunt enĩ qui
eas legunt. et negligunt. Legũt
ut teneant: neglegunt ne intellȩ¬
gant. Quib longe sine dubio
preferendi sunt: qui uerba earũ
minus tenent: et cor earum. sui
cordis oculis uident. Sed utris¬
q ille melior: qui etcum uolet
eas dicit. et sicut oportet intelli¬
git. Hiuic ergo qui sapientea
debet dicere etiam quod non po¬
tetst eloquenter: uerba scriptura¬
rum tenere marime necessariũ
est. Quanto enĩ se pauꝑiorem cer¬
nit insuis: tanto eũ oportet in
istis eẽ ditiorem: ut quod dixerit
suis uerbis. ꝓbet ex illis: et qui
ꝓpriis uerbis minor erat: mag¬
noꝵ testimonio quodam modo
crescat. Probando enĩ delectat.
qui minus potest delectare dicen¬
do. Porro qui non solum sapient̃.
uerũ. etiam et eloquenter uult
dicere. qm̃ ꝑfecto plus ꝑderit si
utrumꝙ potuerit: ad legendos
uel audiendos siue erercitatione
imitandos eloquentes eum rttto
libentius. quam magistris artis

Expanded text:
sibus indagandis. Sunt enim qui sibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet eas dicit, et sicut oportet intelligit. 8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse ditiorem; ut quod dixerit suis verbis, probet ex illis; et qui propriis verbis minor erat, magnorum testimonio quodammodo crescat. Probando enim delectat, qui minus potest delectare dicendo. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius, quam magistris artis
Abbreviated transcription (Latin):
pienti eloquentia. tanto magis
cauendus ẽ: quanto magis ab
eo inhisꝗ̃ audire inutile est
delectatur auditor. et eum qm̃
diserte discere auditetiam uere
dicere existimet. Hȩc aut̃ sẽten¬
tia nec. illos fugit. qui artem re¬
thoricam docendam putarunt.
⁊ assi sunt enim sapientiam si¬
ne eloquentia parum ꝑdesse ci
iubus. eloquentiam uero sine
sapientia nimium obesse ple¬
rumꝙ ꝑdesse ñquam. Siergo
hoc illi qui p̃cepta eloquentiȩ
tradiderunt. in eisdem libris in
quibus id egerunt. ueritate in¬
stigante coacti sunt confiterl.
ueram hoc est suꝑnã quȩ apa¬
tre luminum descendit sapi-¬
entiam nescientes : quanto nã¬
gis nos non aluid sentire debe¬
mus. qui huiꝰ sapientię filii
& ministri sumus. u Sapient̃
aut̃ dicit homo tantomagis
uł minus. quanto inscripturis
scĩs magis minusue ꝓficit: non
dico in eis multũ legendis memo¬
riȩq mandandis : sed bene intelli¬
gendis. et diligenter earum sen¬

Expanded text:
pienti eloquentia, tanto magis pienti eloquentia, tanto magis cavendus est, quanto magis ab eo in iis. quae audire inutile est, delectatur auditor: et eum quem diserte dicere audit, etiam vere dicere existimat. Haec autem sententia nec illos fugit, qui artem Rhetoricam docendam putarunt: fassi sunt enim, sapientiam sine eloqvitatibus; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam . Si ergo hoc illi qui praecepta eloquentiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, veram, hoc est, supernam quae a Patre luminum descendit, sapientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sentire debemus, qui hujus sapientiae filii et ministri sumus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in eis multum legendis memoriaeque mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sen
Abbreviated transcription (Latin):
ipse fecerit : cȩtera ꝑ agenda sunt
sicut. postulat causa. Si docen¬
di sunt qui audiunt. narratio¬
ne faciendum ẽ: si tamen in dige¬
at ut res dequa agitur innotes¬
cat. Wt aut̃ quȩ dubia sunt cer¬
ta fiant : documentis adhibitis
raciocinandumẽ. Si autem qui
audiunt mouendisunt potius
quam docendi. ut in eo quodiã
seiunt agendo non torpeant. et
et rebus assensum quas ueras eẽ
fatentur accommodent: maio¬
ribus dicendi uiribus opus est.
Ibi obsecrationes et increpationeᷤᷤ
concitaciones. et coherticiones. et
quȩcumq alia ad commouendoᷤᷤ
animossunt necessaria. Et hȩequi¬
dem cuncta quȩ dixi. om̃s fere
homines in his quȩ loquendo agũt.
facere non quiescunt. Sedcũ alii
faciant obtunse. deformiter. frigi¬
de. alii acute. ornate. uehem̃ter.
illum ad hoc opus unde agimꝰ
iam oportet accedẽ. qui potest
disputare uł dicere sapienter.
etiam si non potest eloquenter.
dicere. Qui uero affluit insi¬

Expanded text:
ipse fecerit, caetera peragenda sunt, ipse fecerit, caetera peragenda sunt, sicut causa postulat. Si docendi sunt, qui audiunt, narratione faciendum est: si tamen indigeat, ut res de qua agitur, innotescat. Ut autem quae dubia sunt, certa fiant, documentis adhibitis ratiocinandum est: si vero quia audiunt, monendi sunt potius quam docendi, ut in eo quodiam sciant, agendo non torpeant, et rebusas. sensum, quas veras esse fatentur, accommodent, maioribus dicendi viribus opus est. Ibi obsecrationes et increpationes, concitationes et coercitiones, et quaecunque alia valent ad commovendos animos, sunt necessaria. Et haec quidem cuncta quae dixi, omnes fere homines in iis quae loquendo agunt, facere non quiescunt. Sed cum alii faciant obtuse, deformiter, frigide, alii acute, ornate, vehementer illum ad hoc opus unde agimus, iam oportet accedere, qui potest disputare vel dicere sapienter, etiamsi non potest eloquenter, dicere: qui vero affluit insi
Abbreviated transcription (Latin):
endo. et quantum assequi conce¬
ditur imitando. Quod quidẽ
ita fieri. ipsis quoq experim᷑
exemplis. Nam sine precep¬
tis rethoricis nouimus plu¬
rimos eloquentiores plurimiᷤ
qui illa clidicerunt. sine lec¬
tis uero et auditis eloquen¬
tium disputationibus uel
dictionibus neminem. Nam
neꝙ ipsa arte grammatica
qua discitur locutionis integͥ¬
tas indigerent pueri. si eis
inter homines qui integre loquere¬
tur crescere daretur et uiuere.
Hescientes quippe ulla nomina
uicioꝵ. quic quid uiciosum cuꝰ¬
quã ore loquentis audirent sana
sua consuetudine reprehendent
et cauerent. sicut rusticos urba¬
ni reprehendunt. etiam qui litt̃as
tator et doctor defensor recte fidĩ
ac debellator erroris etbona docer
et inala dedocere. atq in hoc oꝑe
sermonis conciliare aduersos. re¬
missos erigere. nesçcientib quod
agitur. quid ex pectare debeant
intimare. Ulbi aut̃ beniuolos. in¬
tentos. dociles. aut inuenerit aut

Expanded text:
endo, et quantum assequi conceendo, et quantum assequi conceditur, imitando? Quid, quod ita fieri ipsis quoque experimur exemplis? Nam sine praeceptis rhetoricis novimus plurimos eloquentiores plurimis qui illa didicerunt; sine lectis vero et auditis eloquentium disputationibus vel dictionibus, neminem. Nam neque ipsa arte grammatica, qua discitur locutionis integritas, indigerent pueri, si eis inter homines, qui integre loquerentur, crescere daretur et vivere. Nescientes quippe ulla nomina vitiorum, quidquid vitiosum cujusquam ore loquentis audirent, sana sua consuetudine reprehenderent et caverent; sicut rusticos urbani reprehendunt, etiam qui litteras tator et doctor, defensor rectae fidei, ac debellator erroris, et bona docere, et mala dedocere: atque in hoc opere sermonis conciliare aversos, remissos erigere, nescientibus quid agatur, quid expectare debeant intimare. Ubi autem benevolos, intentos, dociles aut invenerit aut
Abbreviated transcription (Latin):
cumq exparte capiantur ali¬
quid ꝓsunt. quando quidem
etiam̃ ipsis qui eadidicerunt
et copiose ornateq dicunt non
om̃s ut scdm ipsa dicant posst̃
cogitare cũ dicunt si non dehis
disputant. Immo uero uix ulloᷤ
eoꝵ eẽ existimo qui utrumq possint
et dicere bene. et adhoc faciendum
precepta illa dicendi cogitare cũ
dicunt. Cauendum ẽ enim ne
fugiant ex animo quȩ dicenda st̃.
cũ ad tenditur ut arte dicantur.
Et tamen insermonib atq dic¬
tionibus eloquentium impleta
repperiuntur precepta eloquen¬
tiȩ. dequib illi ut eloquerent᷑
uł cum eloquerentur non cogi¬
teluerunt. siue illa didicissent.
siue ne adtigissent quidem. Im¬
plent quippe ille quia eloquen¬
tessunt. non adhibent ut sint
eloquentes. Qua ꝓpt̾ cum ex in¬
fantibus loquentes nonfiant
nisi loqutiones discendo loq̃n¬
tium. cur eloquentes fieri
non possunt nulla eloquendi
arte tradita. sed elocutiones
eloquentium legendo et audi¬

Expanded text:
cumque ex parte capiantur, alicumque ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant: imo vero vix ullos esse existimo, qui utrumque possint, et dicere bene, et ad hoc faciendum praecepta illa dicendi cogitare cum dicunt. Cavendum est enim ne fugiant ex animo quae dicenda sunt, dum attenditur ut arte dicantur. Et tamen in sermonibus atque dictionibus eloquentium, impleta reperiuntur praecepta eloquentiae, de quibus illi ut eloquerentur, vel cum eloquerentur, non cogitaverunt, sive illa didicissent, sive ne attigissent quidem. Implent quippe illa, quia eloquentes sunt; non adhibent, ut sint eloquentes. 5. Quapropter, cum ex infantibus loquentes non fiant, nisi locutiones discendo loquentium; cur eloquentes fieri non possint, nulla eloquendi arte tradita, sed elocutiones eloquentium legendo et audi
Abbreviated transcription (Latin):
maturas uł etiam graues hoĩũ
ȩtates uelimus impendi. Satis
est ut adolescentuloꝵ ista sitcu¬
ra: nec ipsoꝵ omĩum. quos uti¬
litati ecclesiasticȩ cupimus eru¬
diri : sed eoꝵ quos nondum
magis urgens et huic rei sine
dubio preponenda necessitas
occupriuit: qm̃ si acutum et
feruens adsit ingenium. faci¬
lus adheret eloquentia. legen¬
tibus et audientib eloquentes:
quã eloquentiȩ precepta sec¬
tantib Necdesunt eccłiasticȩ
litterȩ. etiam preter canonem
in auctoritatqͥs arce salubrit̃
collocatum: quas legendo hõ
capax. et si non id agit. sed tan¬
tum modo rebus quȩ dicunt᷑¬
ibi intentussit. etiam eloquio
quo dicuntur dũ inhis uersat᷑
imbuitur. accedente uel maxime
exercitatione siue scribendi siue
dictandi. postremo etam dicen¬
di quȩ scdm pietatis acsidĩ re¬
gulam sentit. Si aut̃ tale desit
ingenium. nec illa rethorica
precepta capiuntur. nec si mag¬
no labore inculcata quantula¬

Expanded text:
maturas vel etiam graves hominum maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantula
Abbreviated transcription (Latin):
refutare.lli animos audienti¬
um merrorem mouentez implen¬
tesq dicendo terreant. contristẽt.
ex hilarent. ex hortentur ardent̃:
isti ꝓueritate lenti frigidiq dor¬
mitent. & Quis ita desipiat. utħ.
sapiat. Cum ergo sit in medio
posita faltas eloquii. quȩ ad ꝑsua¬
denda seu praua seu recta ualet
plurimum: cur non bonoꝵ stu¬
dio comꝑatur ut militet uerita¬
ti. si eam mali adoptinendas
ꝑuersas uanasꝙ causas inususin¬
iquitatis et erroris usurpant. u
seruationes atq precepta. quib
cum accedit in uerbis plurimis
quȩ facundia uel eqͣuentia no¬
minatur. extra istas luteras
nr̃as. seposito ad hoc congruo
temꝑis spacio apta et conueni¬
enti ętate discenda sunt eisqui
hoc celerit̃ possunt. ⁊ lam et psoᷤ
romanȩ principes eloquentiȩ
non piguit dicere. quod hanc
artem nisi quiscito possit: non
opus querere.a N lon enĩ etiam
si possint hȩc a tardioribus tan¬
dem aliquando ꝑdiscinos ea tan¬
ti pendimus: ut eis discendis. iã

Expanded text:
refutare? illi animos audientium in errorem moventes impellentesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, exhortentur ardenter; isti pro veritate, lenti frigidique dormitent? Quis ita desipiat, ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quae ad persuadenda seu prava seu recta valet plurimum; cur non bonorum studio comparatur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas in usus iniquitatis et erroris usurpant? CAservationes atque praecepta, quibus cum accedit in verbis plurimis quae facundia vel eloquentia nominatur, extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti aetate discenda sunt eis qui hoc celeriter possunt. Nam et ipsos Romanae principes eloquentiae non piguit dicere quod hanc artem nisi quis cito possit, nunqopus est quaerere? Non enim, etiam si possint haec a tardioribus tandem aliquando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam
Abbreviated transcription (Latin):
unus quod cumq ẽ ex me :
tͥ ꝓderit. Id ẽ munus¬
÷ quođd offors cansam ei : ad te
iam ꝑtinebit. Quibus ũb̃
significamt filii iam ñ sibi
opus eẽ parentũ ꝓse oblati¬
one : quod ad eam ȩtatem
puenissent: ut posserit iam¬
ipsi offerre prose. In hacgͦ ȩtate
constitutos. ut possent parentib
su is hocdicere: cum hoc dixissent.
negabant pharisei reos eẽ : sipa¬
rentibus suis ñ prestarent¬
honorem.

Expanded text:
unus quodcumque est ex me, tibi proderit; id est, munus quod offers causa mei, ad te jam pertinebit: quibus verbis significant filii jam non sibi opus esse parentum pro se oblationes, quod ad eam aetatem pervenissent, ut possent jamipsi offerre pro se. In hac ergo aetate constitutos, ut possent parentibus suis hoc dicere, cum hoc dixissent, negabant Pharisaei reos esse, si parentibus suis non praestarenthonorem.
Abbreviated transcription (Latin):
Demeritum donatistarum
epm̃ qui inconlatione nr̃a
qui cũ ilł habuimus eoꝵ cau¬
sam marune agere uidebatur. ali¬
quanto post eandem conlationem
scribsi librum satis utilem qm̃ res
quibus uincuntur uel uicti ẽẽ mon¬
strantur cõmoda breuitate complec¬
titur. Hic liber sic incipit. Sic uel
pelagu.

Expanded text:
Emeritum, Donatistarum episcopum, qui in conlatione nostra, quam cum illis habuimus, eorum causam maxime agere uidebatur, aliquanto post eandem conlationem scripsi librum satis utilem, qquibus vincuntur, vel victi esse monstrantur, commoda brevitate complectitur. Hic liber sic incipit: Si vel nPelag
Abbreviated transcription (Latin):
iloꝵ merita quibus ł calicem aq̃
frigidȩ in nomine discipuli dede¬
rint. mercedem cȩlestẽ recipere
rent aleuitis se accepturos mensu¬
ram. illam dequa dixit. Dabunt
dabant. Quoscecos dixit. quia
eugłm non tenerent. ut illã rem¬
unerationẽ ꝑdiscipulos dnĩ potiꝰ
plebs inciperet iam sꝑare : quos
unitatur d̃s suos uolens ostendere.
addidit etiam. Non ẽ discipulus

Expanded text:
 merita, quibus uel calicem aquae frigidae in nomine discipuli dederint, mercedem caelestem percipere rent a Lenitis se esse accepturos mensuram illam, de qua dixit: dabunt dabant. quos caecos dixit, quia euangelium non tenent, ut illam remunerationem per discipulos domini potius plebs inciperet iam sperare, quos imitatores suos uolens ostendere addidit etiam: non est discipulus
Abbreviated transcription (Latin):
animȩ diceretur. Sꝑabas si ame
discessisses aliquid amplus te ha¬
biturã. u ex quo initio suꝑbiȩ:
omĩa peccata ex solussent. Quȩ ta¬
men ut dimittantur : septuagies
septies ignoscendũ ẽẽ ammonem᷑:
Ut intelligamus nullũ peccatum
excipi : quod pęnitenti & ueniã
manum dexterã aridam. in terto¬
gabo uos. silicet sabbato beneface¬
re animale. Animã saluã facere.
an perdere. a queritur cũ corpus.
curauerit: quare sic interrogaue¬
rit. animã saluã facere. anꝑde¬
te: uel quod illa miracula ꝓpter fi¬
dem faciebat ubi salus ẽ anime. ł
quod ipsa sanauo manus dextere
salutẽ animȩ significabat. Quȩ a-
bonis oꝑibus cessans: aridã quo¬
dam modo dexterã habere uidebat᷑.
Uel animã ꝓhomine posuit: sic̃
dici solet. tot animȩ ibi fuerunt.

Expanded text:
animae diceretur, Sperabas, si a me animae diceretur, Sperabas, si a me discessisses, aliquid amplius te habituram? Ex quo vitio superbiae omnia peccata silvescunt: quae tamen dimittuntur, cum septuagies septies ignoscendum esse admonemur , ut intelligamus nullum peccatum excipi, quod poenitenti et veniam manum dexteram aridam, Interrogabo vos si licet sabbato bene facere, an male; animam salvam facere, an perdere. Quaeritur, cum corpus curaverit, quare sic interrogaverit, animam salvam facere, an perdere. Vel quod illa miracula propter fidem faciebat, ubi salus est animae: vel quod ipsa sanatio manus dexterae, salutem animae significabat, quae a bonis operibus cessans, aridam quodammodo dexteram habere videbatur: vel animam pro homine posuit, sicut dici solet. Tot animae ibi fuerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
iungitur : manifestum ẽ quod
transgressio denarii. peccatũ signi¬
ficat: ꝑ superbiam plus aliquid
habere cupientis. & integritatem
ꝑfectionemꝙ amtitentis. Hoc act̃
septies ꝓpterea ducitur. ut motu
hominis facta significetur illa tͣns¬
gressio. Ternario enĩ numero. in¬
corporea pras hominis significatur.
nde ẽ quod extoto corde & ex tota
anuna extota mente diligere.
iubemur dm̃. Quaternario uͦ:
corpus. ALiatis enĩ modis quadri¬
ꝑtita inuenitur natura corꝑis.
Eanis gͦ coniunctis hõ constans:
ñ absurde septenario numero sig¬
nificatur. Motus enĩ innumeris
ñ exprimitur. cũ dicimus. unũ.
duo. tria. quatuor. & cętera : sed
cũ dicimus semel. bister. quater.
Quaꝓpt̾ ut dixi non septem & un¬
decim. sed septies undeocim. signi
ficatur. transgressio. quȩ motu fac¬
taẽ hominis peccantis. Hoc est
ꝑfectionis suȩ stabilitatem gradi¬
entis. cupiditate amplius. aliqͥd
h abendi. Ot tanto post ꝑ ꝓpħã

Expanded text:
jungitur; manifestum est quod jungitur; manifestum est quod transgressio denarii peccatum significat per superbiam plus aliquhabere cupientis, et integritatem perfectionemque amittentis. Hoc autem septies propterea ducitur, ut motu hominis facta significetur illa transgressio. Ternario enim numero incorporea pars hominis significatur. Unde est quod ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente diligere jubemur Deum . Quaternario vero corpus; multis enim modis quadripartita invenitur natura corporis. Ex his ergo conjunctis homo constans, non absurde septenario numero significatur. Motus autem in numeris non exprimitur, cum dicimus unum, duo, tria, quatuor, etc., sed cum dicimus, semel, bis, ter, quater. Quapropter ut dixi non septem et undecim, sed septies undecim significatur transgressio, quae motu facta est hominis peccantis, hoc est perfectionis suae stabilitatem transgredientis cupiditate amplius aliquid habendi; ut tanto post per prophetam
Abbreviated transcription (Latin):
ab olitionem reconciliamtr ex¬
p̃ssus ẽ: cũ sursum uersus ꝑ il¬
las generationes ascenditur.
Et utiꝙ ꝑbaptismum sit omĩũ
remissio peccatoꝵ : quȩ illo nu-¬
mero significatur. Non enĩ in
baptismo dnĩ ipsi dño peccata
dimissa sunt : sed ipsa ibi remis¬
sio peccatoꝵ omĩũ. quȩ miscdia
eus & potestate donata ẽ noĩb:
ta atꝙ signata ẽ. Nec temere
dñs & frustra. septuagesima
& septima generatione uesit.
aboliturus omĩa peccata : nisiqr
illo numero aliquid latet. quod
ad significationẽ ꝑtineat omĩt̃
peccatoꝵ. Hoc aut̃ inun dena¬
rio & septenario. considerandũ
ẽ: Qui numeri ꝑse multiplica¬
ti. ad tantũ ꝑueniant. Nam
undecies septeni. ł septies unde¬
ni: septuaginta & septem fiunt.
Undecim aut̃: transgressio.¬
nem denarii significant. St
indenario uero : ꝑ fectio beatitudi¬
nis significatur. Unde ẽ &iamil¬
lud. quod om̃s conducti aduineã.
denario remunerantur. Quod si

Expanded text:
abolitionem reconciliamur, exabolitionem reconciliamur, expressus, cum sursum versus per illas generationes ascenditur. Et utique per Baptismum fit omnium remissio peccatorum, quae illo numero significatur. Non enim in baptismo Domini ipsi Domino peccata dimissa sunt, sed ipsa ibi remissio peccatorum omnium, quae misericordia ejus et potestate donata est hominita atque signata est. Nec temere Dominus et frustra septuagesima et septima generatione venit aboliturus omnia peccata, nisi quia in illo numero aliquid latet, quod ad significationem pertineat omnium peccatorum. Hoc autem in undenario et septenario considerandum est: qui numeri per se multiplicati, ad tantum perveniunt; nam undecies septem vel septies undecim, septuaginta et septem fiunt. Undecim autem transgressionem denarii significant: ac si in denario perfectio beatitudinis significatur, unde est etiam illud, quod omnes conducti ad vineam, denario remunerantur , quod fi
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemorauerint: ut temere dicat᷑
duas solas ẽẽ causas. quib id recte
fieri potuerit: cũ tam̃ ad souendã
questionem. Eunã inuenire suffici¬
septuagintaseptem ꝑsone scdm
generationes quaslucas secutus est
inueniuntur. quęri potest. Nam
& huuꝰ numeri mentionem dñs
fecit: cũ eũ petrus dedimitendis
peccatis fr̃is inter rogasset. Ait enĩ.
non solum septem. sed septuagies
septies eẽ dimitendũ. Unde recte
creditur. cõmemoratione huius
numeri. omĩa peccata iussisse di¬
muti: quando q̃uidem ipse ꝑquẽ
peccata omĩa dimissa sunt. sep¬
tuagesuna & septima generatio¬
testimoniũ. ad homines huma¬
niter uenire dignatus ẽ. Gonue¬
nientissime aut̃. cũ sit &iam
alia series generationũ quam
matħs explicat. hanc ille te¬
nuit. qui baptizato dño. genera¬
tiones ipsas ꝑseptuaginta & sep¬
tem ꝑsonas sursũ uersus enume¬
rat. Nam & reditus. & tanꝗͣ
ascensus ad dm̃. cui post pecc̃oꝵ

Expanded text:
commemoraverint, ut temere dicatur commemoraverint, ut temere dicatur duas solas esse causas, quibus id recte fieri potuerit, cum tamen ad solvendam quaestionem vel unam invenire sufficiseptuaginta septem personae secundum generationes, quas Lucas secutus est, inveniuntur, quaeri potest. Nam et hujus numeri mentionem Dominus fecit, cum eum Petrus de dimittendis peccatis fratris interrogasset. Ait enim, non solum septies, sed septuagies septies esse dimittendum . Unde recte creditur commemoratione hujus numeri omnia peccata jussisse dimitti; quandoquidem ipse per quem peccata omnia dimissa sunt, septuagesima et septima generatiotestimonium, ad homines humaniter venire dignatus est. Convenientissime autem, cum sit etiam alia series generationum quam Matthaeus explicat , hanc ille tenuit, qui baptizato Domino generationes ipsas per septuaginta et septem personas sursum versus enumerat. Nam et reditus est et tanquam ascensus ad Deum, cui post peccatorum
Abbreviated transcription (Latin):
quo mortuo deputauit. Ut cum
ab altero alteri genitus eẽt ioseph.
comienienter duos patres habere
diceretur. Aut unus eugłista pa¬
trem eius aquo ẽ genitus nomina¬
uit : alter uero ł auum maternũ:
ł aliquẽ decognatis maioribus po¬
suit. Cui ꝓpter cũ sanguinitaus
uinculum infili loco ioseph ñ
absurde constitueretur : ut inde
iam usq ad dauid non eundem
quem matħs generationũ ordi¬
nem texeret. In quibus causis illa
uidetur infirma: quã scđo loco
posuimus. Quia cũ quisq apud
uidȩos defuncto frẽ ł ꝓpinquo ꝓlẽ
de uxore eius exsuscitat: illud qd̾¬
ilib nascitur. nom̃ defuncti solet acci¬
gͥ pere. E rgo aut adoptio soluit
istã questionẽ: autorigo maioꝵ:
aut alia aqͥua causa. quȩ nobis
inpresentia non occurrit. Qua¬
propt̃ tanta ẽ eoꝵt dementia. qui
facile dilabuntur ad eugłistarũ
aliquem demendatio criminan¬
dum : quã causas querunt. Cur r¬
diuersa patrũ nomina singłi

Expanded text:
quo mortuo deputavit ; ut cum quo mortuo deputavit ; ut cum ab altero alteri genitus esset Joseph, convenienter duos patres habere diceretur. Aut unus Evangelista patrem ejus a quo genitus est, nominavit; alter vero vel avum maternum, vel aliquem de cognatis majoribus posuit, cui propter consanguinitatis vinculum, in filii loco Joseph non absurde constitueretur, ut inde jam usque ad David non eumdem quem Matthaeus generationum ordinem texeret. In quibus causis illa videtur infirma, quam secundo loco posuimus: quia cum quisque apud Judaeos defuncto fratre vel propinquo prolem de uxore ejus exsuscitat, illud quod nascitur nomen defuncti solet accipere. Ergo aut adoptio solvit istam quaestionem, aut origo majorum, aut aliqua alia causa, quae nobis in praesentia non occurrit. Quapropter tanta est eorum dementia, qui facilius dilabuntur ad Evangelistarum aliquem de mendacio criminandum, quam causas quaerant, cur diversa patrum nomina singuli
Abbreviated transcription (Latin):
genitũ abeo qui uocabatur
iacob: lucas uero filiũ ẽẽ dicit
eius qui uoeabatur heli. Neq
hoc loco illud dici potest. quod
unus homo sicut ñsolũ apud
gentes. sed etiam apud uideos
accidere solere manifestũ ẽ.
duo nomina habuerit. Cȩt̾a
enĩ serie generationum: qui hoc
putat facile refellitur. Quid enĩ
deauis. attauis. ꝓ auis. ceterisꝙ:
maiorib dicturus ẽ. quoꝵ duer¬
sa nomina. singłi eugłistȩ insua
quisq narratione contexunt. u¬
Quid postremo de ipso numero.
quandoquidem lucas ad nõ usq
ad dauid quad raginta tres genera¬
tiones enumerat. Alatheus aut̃
addaiud usq addnm̃ uginti octo
ł uginti septem. a cȩteri enĩ sacra¬
menti grã: usq adtransinigratio¬
inp̃sentia. tres causȩ occurrunt:
quarũ aliquã eugłista secutussit.
Aut enĩ unus erat ioseph natura¬
lis pater. & alter eũ adoptauerat:
aut more uideoꝵ. cũ sine filiis unꝰ
decessisset. urorem eius ꝓpinquus
accipiens. filiũ quẽ genuit. ꝓpin¬

Expanded text:
genitum ab eo qui vocabatur Jacob . Lucas vero filium esse dicit ejus qui vocabatur Heli. Neque hoc loco illud dici potest quod unus homo, sicut non solum apud Gentes, sed etiam apud Judaeos accidere solere manifestum est, duo nomina habuerit. Caetera enim serie generationum, qui hoc putat, facile refellitur. Quid enim de avis, atavis, proavis, caeterisque majoribus dicturus est, quorum diversa nomina singuli Evangelistae in sua quisque narratione contexunt? Quid postremo de ipso numero; quandoquidem Lucas a Domino usque ad David quadraginta tres generationes enumerat, Matthaeus autem a David usque ad Dominum viginti octo vel viginti septem? Certi enim sacramenti gratia usque ad transmigratioem in praesentia tres causae occurrunt, quarum aliquam Evangelista secutus sit. Aut enim unus erat Joseph naturalis pater, et alter eum adoptaverat: aut more Judaeorum, cum sine filiis unus decessisset, uxorem ejus propinquus accipiens, filium quem genuit propin
Abbreviated transcription (Latin):
Ahes aurũ in agro abscon¬
s ditum dixit : duo testa¬
menta legis in eccłia.
magna latere. Et uadit et
uendit omĩa sua. et emit il¬
lum: id ẽ cõtẽptu temporali¬
um: comparat qͥ otium:
ꝑt sit diuaz cognitione dei¬
unde huic sapientia hec.
& uirtutes: sapientia inhis
quȩ loquebatur : uirtutes in his
lit ꝓpt̾ uidȩos sapientiam aũt̃
addoctrinã ꝓpt̃ grecos. id ẽ
gentes. .XU.
uod dixer̃ discipłi fantas¬
ma eẽ : significat id quod
dictume. Putas inueniet si¬
dem interra. Q uia quidam qͥ
cesserint diabolo : dexpĩ aduen¬
tu dubitabunt. Quod aut̃ pe¬
trus implorat a dño auxiliũ
ne mergatur : significat quib¬
dam tribulationibus : etiam
post ultimam ꝑsecutionem pur
nisicat dicens. Saluus erit.
fictamen quasi ꝑignem. Quod
sequitur ut adorantes om̃s qui
innaui erant dicerent. uere
filius dĩ e: significat clari¬
tatem eius tẽ manifestam fu¬
turam ꝑspeciem iam iudenti¬
bus : qui ꝑfidem nunc amibu

Expanded text:
hesaurum in agro absconditum dixit, duo Testmenta legis in Ecclesiamagna latere, et vadit, et vendit omnia sua, et emit illum, id est, contemptu temporalium comparat sibi otium, ut sit dives in cognitione DeiUnde huic sapientia haec et virtutes? sapientia in his quae loquebatur, virtutes in his lit propter Judaeos, sapientiam autem ad doctrinam propter Graecos, id est Gentes. XV.uod dixerunt discipuli phantasma esse, significat id quod dictum est, Putas, inveniet fidem in terra ; quia quidam qui cesserint diabolo, de Christi adventu dubitabunt. Quod autem Petrus implorat a Domino auxilium, ne mergatur, significat quibusdam tribulationibus etiam post ultimam persecutionem purgnificat dicens: Salvus erit; sic tamen quasi per ignem . Quod sequitur, ut adorantes omnes qui in navi erant, dicerent, Vere Filius Dei es, significat claritatem ejus tunc manifestam futuram, per speciem jam videntibus, qui per fidem nunc ambu
Abbreviated transcription (Latin):
uim patitur : & qui um
faciunt diripiunt illua. Nlon
solum ut quisq ista contemp¬
nat : sed etiã linguas deriden¬
tium sotalia contempnentem.
Hac enĩ ui facta: inuadit quo¬
daminꝰ quasi predator uiolentu ᷤ
regna cȩioꝵ. ⁊ oc enĩ subaunx
euglista. cũ derisset derisum su¬
sse am̃i apnariseis: cũ de cõtempnes¬
dis terrenis diuitus loqueretur.

Expanded text:
vim patitur, et qui vim faciunt, diripiunt illud . Non solum ut quisque ista contemnat, sed etiam linguas deridentium se talia contemnentem: hac enim vi facta invadit quodammodo quasi praedator violentus regnum coelorum. Hoc enim subjunxit Evangelista, cum dixisset derisum fuisse Jesum a Pharisaeis, cum de contemnendis terrenis divitiis loqueretur.
Abbreviated transcription (Latin):
tibus et nr̃a atq ipsius dicta con.¬
ferentibus apparere. nolui tamen
sine scribto relinquere quicquid
illud fuit. Hinc factũ est. ut hu
nr̃i adillũ duolibri essent. Hoc opꝰ
sic incipit. Gaudentius donatista¬
rum. tam agudensis ep̃s.lx.

Expanded text:
tibus, et nostra atque ipsius dicta contibus, et nostra atque ipsius dicta conferentibus apparere, nolui tamen sine rescripto relinquere quidquid illud fuit. Hinc factum est ut hi nostri ad illum duo libri essent. Hoc opus sic incipit: Gaudentius Donatistarum Tamugadensis epis
Abbreviated transcription (Latin):
ex secutor imꝑialium iussionum
contra donatistas datarum. Qui
cum dediss litteras ad gaudentiũ
tam agudensem donatistarum
conlatione auctores sue defensi¬
onis elegerant. exortans eum ad
unitatem catholicam. & dissua¬
dens incendium quosse ac suos
cum ipsa inqua erat ȩccłia con¬
sumere minabantur. addens
etiam ut si se ustos putarent. fuge¬
rent. potius scđm preceptum dm̃i
xp̃i. quam nefandisse ignibus con¬
cremarent. Ille rescripsit epłas
duas. unam breuem festinante
ut ad seruit ꝑlatore. aliam proli¬
xam quasi plemus diligentiusq
respondens. Has michi supͣ me¬
moratus. tribunus ęxistimauit
cẽ mutendas. ut eas potuis ipse
refellerem. Quas ambas. unoli¬
bro redargui. Qui cum in eiusdẽ
gaudentii peruenisset manus. res¬
cribsit quod ei uisum est. adme¬
ipsum nulla ratione respond¬
ens. sed magisse nec respondere
nec tacere potuisse declarans. Quod
cum satis possent intelligenter legen¬

Expanded text:
exsecutor imperialium jussionum exsecutor imperialium jussionum contra Donatistas datarum. Qui cum dedisset litteras ad Gaudentium Tamugadensem Donatistarum s in nostra collatione auctores suae defensionis elegerant, exhortans eum ad unitatem catholicam, et dissuadens incendium quo se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesia consumere minabatur, addens etiam ut si se justos putarent, fugerent potius secundum praeceptum Domini Christi quam nefandis se ignibus concremarent; rescripsit ille epistolas duas: unam brevem, festinante, ut asseruit, perlatore; aliam prolixam, quasi plenius diligentiusque respondens. Has mihi supra memoratus tribunus existimavit mittendas, ut eas potius ipse refellerem; quas ambas uno libro redargui. Qui cum in ejusdem Gaudentii pervenisset manus, rescripsit quod ei visum est ad meipsum, nulla ratione respondens, sed magis se nec respondere, nec tacere potuisse declarans. Quod cum satis posset intelligenter legen
Abbreviated transcription (Latin):
ad ulterinis comugus.
utrum enodatissime fecerim nes¬
cio. Immo uero ũme peruenisse
adhuius rei perfectionẽ sentio.
quam uis mulcos sinus eius aperu-¬
erim quod uidicare potuerit qͥs¬
quis intelligent̃ legit. Huius oꝑis
primus liber sic incipit. Prima
non deus fecerit. nec deus legis quȩ
data est perinossem et propħarũ
ad eandem legem pertinentiam ue¬
russit. ds̃ sed pessimus demon. cũ
apud cartaginem multis conflue¬
ntibus et adtentissime audienti¬
bus inplatea maritima legeret᷑.
peruenerunt adeum fr̃s studio¬
sissime.xpĩani. Cumq michi re-¬
darguendum sine ulla dilatione
miserunt multum rogantes ut
nec ego respondere differrem. Re¬
felli eum libris duobus quos ideo
prenotaui contra aduersarium
legis & propħarum. quia codex ip¬
se qui missus est nomen non habe¬
bat auctoris. Hoc opus sic incipit.
Librum quẽ misistis fr̃s dilectissi.¬
mi .I uiiIi. Contra gaudentiũ
donatistarum epłm.
nus ÷ notarius hic erat in affrica

Expanded text:
Adulterinis Conjugiis, utrum enodatissime fecerim, nescio; imo vero non me pervenisse ad hujus rei perfectionem sentio, quamvis multos sinus ejus aperuerim, quod judicare poterit quisquis intelligenter legit. Hujus operis primus liber sic incipit: Prima non Deus fecerit, nec Deus Legis quae data est per Moysen, et Prophetarum ad eamdem Legem pertinentium, verus sit Deus; sed pessimus daemon; cum apud Carthaginem multis confluentibus et attentissime audientibus, in platea maritima legeretur, pervenerunt ad eum fratres studiosissime christiani, eumque mihi redarguendum sine ulla dilatione miserunt, multum rogantes, ut nec ego respondere differrem. Refelli eum libris duobus, quos ideo praenotavi, Contra Adversarium Legis et Prophetarum, quia codex ipse qui missus est, nomen non habebat auctoris. Hoc opus sic incipit: Libro quem misistis, fratres dilectissimi. CAPUT LIX. Contra Gaudentium Donatistarum episconus et notarius hic erat in Africa
Abbreviated transcription (Latin):
longuis. Hic finem libro facia¬
mus. in quo mimineris uolo.
nondum me manicheos cȩpisse
refellere. & illas nugas nondũ
inuasisse. neq deipsa catholica
magnũ aliquid aperuisse. sed
uoluisse tantum modo eruere
tibi sipossem falsem opinionem
deueris xpĩanis maliciose. aut
imperite nobis insinuatam et
erigere admagna quędam et
cdiuina discenda quare hoc uo¬
lumen ita sese habeat. Placatio¬
re aut̃ animo tuo facto. erofor¬
tassis inceteris promptior. Hȩc
non ita dixi quasi nichil contra
manicheos adhuc scripsissem
uel nichil dedoetrina catholica
mandassem litteris. cum tot
suꝑius edita uolumina deut̃ꝙ
re non me tacusse testentur: sed
in hoc libro adillum scripto non¬
dum manicheos refellere cȩꝑã.
& illais nugas nondum inuaserã.
neq de ipsa catbolica magnum
aliquid aperuerã. qm̃ sꝑabam
hoc initio facto ad eum me scrip¬
turum fuisse. quȩ me nondum
scripseram. Hic liber sic incipit.

Expanded text:
 hic finem libro facia hic finem libro faciamus: in quo memineris uolo nondum me Manichaeos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, falsam opinionem de ueris christianis malitiose aut inperite nobis ierigere ad magna quaedam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. haec non ita dixi, quasi nihil contra Manicheos adhuc scripsissem uel nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius edita uolumina de utraque re non me tacuisse testantur, sed in hoc libro ad illum scripto nondum Manicheos refellere coeperam et illas nugas nondum inuaseram neque de ipsa catholica magnum aliquid aperueram, quoniam sperabam hoc initio facto ad eum me scripturum fuisse, quae hic non scripseram. Hic liber sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
recipiat affectionem. intuebar
quippe etiam paruulos quos
licet consiteamur tranere origi¬
nale peccatum. tamen nec sapi¬
entes. nec stultos. possumus
ꝓpriȩ dicere. nondum utentes
libero arbitrio. seu bene. seu ma¬
le. Nunc autem aut sapientes
aut stultos eẽ. om̃s homines
dixi. eos uolens intellagi. qui
iam ratione utuntur qua cdis¬
cernuntur apeccoribus ut ho¬
mines sint sicut dicimus be¬
atos ẽẽ. om̃s homines uelle.
Numquid enĩ in hac sententia
tam uera atq manifesta. metuimꝰ
ne intellegantur & pariuili. qui
hoc adhuc uelle non possunt. Alio
loco cõmiracula cõmemorassem
quȩ dñs iħus fecit cũ hic ẽẽ incar¬
ne adiunxit dicens. Cur inquiẽ
ista modo non fuint. a ddͤ respon¬
di quia non mouerent. nisi mi¬
ra essent. Si aut̃ solita eẽnt.
mira non eẽnt. Focautem
dixi. quia non tanta. nec omĩa
inodo. nonquia nulla fuint
etiam modo. Infine autẽ libri
quam putabam. multo ꝓcessit

Expanded text:
recipiat affectionem. intuebar recipiat affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc uelle non possunt? Alio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: quam, multo processit
Abbreviated transcription (Latin):
id solum cfciri dicimus. quod
mentis firma ratione compre¬
hendimus. Cum uero loquim᷑
uerbis consuetudim. aptiorib
sicut loquitur etiam scriptura
diuina non dubitemus dicere sci¬
re nog. & quod ꝑcĩpimus nr̃i
corꝑis sensibus & quod fide dig¬
nis credidimus testibus. dum
tamen inter hȩc & illud quid
distec intelligamus. Item quod
dixi nemini dubiim est. om̃s
homines aut stultos ẽẽ. aut
sapientes. potes uideri ẽẽ con¬
trarium illi quod legitur in libid
tercio delibero arbitrio. quasi uero
natura numana preter stulticiã
& sapientem. nullam mediam
recipiat affectionem. Sed illud
ibi dictum est. ubi deprimo no¬
mine querebatur. utrum sapi¬
ens fuerit factus an stultus. an
neutrum. qm̃ nullo modo stultũ
dicere poteramus qui sine uitio
factusesł. cum sit stulticia et sa
qui potuit seduci non satis ap¬
parebat. Idõq ad compendiũ
dicere uolui. quasi uero natura
humana preter stulticiam et
sapientiam nullam mediam

Expanded text:
id solum scire dicimus, quod id solum scire dicimus, quod mentis firma ratione conprehendimus. cum uero loquimur uerbis consuetudini aptioribus, sicut loquitur etiam scriptura diuina, non dubitemus dicere scire nos et quod percipimus nostri corporis sensibus et quod fide dignis credimus testibus, dum tamen inter haec et illud quid distet intellegamus. Item quod dixi: nemini dubium est omnes homines aut stultos esse aut sapientes, potest uideri esse contrarium illi, quod legitur in libro tertio de libero arbitrio: quasi uero na-. tura humana praeter stultam et sapientem nullam mediam recipiat affectionem. sed illud ibi dictum est, ubi de primo homine quaerebatur, utrum sapiens fuerit factus an stultus an neutrum, quoniam nullo modo stultum dicere poteramus, qui sine uitio factus est, cum sit stultitia magnumqui potuit seduci, non satis apparebat. ideoque ad conpendium dicere uolui: quasi uero natura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam
Abbreviated transcription (Latin):
tibili quo anima grauatur ex¬
uti sunt. sed ad huc expectant
etiam ipsi redemptionem cor¬
poris sui. & caro eoꝵ requies¬
cit inspe. nondum infutura
in corruptione clarescit. sedutrum
ad contemplandam cordis occulis
ueritatem sicut dictum est faciȩ
ad faciem nichil ex hoc minus habe¬
ant. non hic locus ẽ disputando
requirere. Item quod dixi nam sci¬
re magna & nonesta. uel etiamdi¬
uina beatissimum est ad eandem
beatitudinem. referre debenius.
Inhac enim uita quantum cumq
id sciatur. nondum ẽ beatissumun.
qm̃ incomparabiliter longe est am¬
plus quod inde nescitur. O quod
dixi multum inter ẽẽ. utrum ali¬
quid mentis certa ratione teneat᷑.
quod scire dicimus. an fama uel
literis credendum posteris utilit̃
cõmendetur. Oc paulo post. Qd̃
scimus igitur debenus rationi.
quod eredimus auctoritati. non
sic accipiendi ẽ ut insermone
usitaciore uereamur nos dicere. scire
quod idoneis testibus credimus.
Proprię quippe cũ loquimur

Expanded text:
tibili, quo anima grauatur, extibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere. item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam diuina . beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum est b.eatissimum, quoniam inconparabiliter longe est amplius, quod inde nescitur. Et quod dixi: muUum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione teneatur, quod scire dicimus, an fama uel litteris credendum posteris utiliter commendetur, et paulo post: quod scimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere scire, quod idoneis testibus credimus. proprie quippe cum loquimur,
Abbreviated transcription (Latin):
in uenisse qui iam ibi sunt
quo nos querendo & credendo
id est uiam fidei tenendo cu¬
pimus ꝑuenire. Si autem in
id uerum eẽ non michi iudetur.
Non quia inhac uita nichil ueri
omĩno inueniri potest. quod m̃te
cernatur. nonside credatur. Sed
quia tantum est quicquid est.
ut non faciat beatissimos. Neq
cernitur plane. sed beatissimos
nundum facit. Illud enim bea¬
tissimos facit quod ait. Tunc aut̃
faciȩ ad faciem. & tunc cognoscã.
sicut et cognitussum. Qui hoc
inuenerunt ipsi dicendi sunt
inbeatitudinis possessione con¬
sistere. adquam ducit uia fidei
quam tenemus. & quo credendo
cupimus ꝑuenire. Sed qui nam
sint illi beatissimi qui iam sunt
in ea possessione quo ducit hȩc
uia. magna quęstio est. Et
angłi quidem scĩ quod ibi sint
nulla quęstio est. sed de scĩs
hominibus iam defunctis utrũ
ipsi dicendi sint iam in illa poᷤ¬
sessione consistere merito quęrit᷑.
Lam enĩ corpore quidem corrup¬

Expanded text:
inuenisse, qui iam ibi sunt, inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si autem in id uerum esse non mihi uidetur, non quia in hac uita nihil uerum omnino inueniri potest, quod mente cernatur, non fide credatur, sed quia tantum est, quidquid est, ut non faciat beatissimos. neque cernitur plane, sed beatissimos nondum facit. illud enim beatissimos facit, quod ait: tunc autem faciem ad faciem et: tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt, ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio est. et angeli quidem sancti quod ibi sint, nulla quaestio est. sed de sanctis hominibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam in illa possessione consistere, merito quaeritur. iam enim corpore quidem corrup
Abbreviated transcription (Latin):
quicquid ibi est accipi adlitte¬
ram. id est aduerbum. Nichil
aut̃ salubrus. quam spũ reue¬
lari. Inde est. lattera occidit.
spc̃ aut̃ iuuisicat. Sed aliter
exposui uerba ista apłi pauli.
& quantum michi uidetur
uel potus ipsis rebus apparet.
multo conuenientius in eo libro.
qui scribitur de spũ et littera.
quam uis nonsit et iste sensus
respuendus. Item dixi. Duȩ sunt
enim ꝑsonȩ in religione lauda¬
biles. Una eoꝵ qui iam in¬
uenerunt. quos etiam beatis¬
simos uidicari necesse est. Alia
eoꝵ. qui studiosissime & rectis¬
sime inqtrunt. Primi ergo
sunt iam impsa possessione.
alteri iniua qua tamen cer¬
tissime ꝑuenitur. Inhis uer¬
bis meis si illi qui iam inuene¬
runt quos impsa possessiõe
ẽẽ. iam diximus. sic accipi¬
antur beatissimi. ut non in
hac uita. sed inea quam sꝑa¬
mus & adquam ꝑfidei uã
tendimus sint. non habet iste
sensus errorem. Ipsi enĩ iuidi¬
candi sunt quod querendũ ẽ.

Expanded text:
quidquid ibi est accipi ad littequidquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari. inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed aliter exposui uerba ista apostoli Pauli et, quantum mihi . uidetur uel potius ipsis rebus apparet, multo conuenientius in eo libro, qui scribitur de spiritu et littera, quamuis non sit et iste sensus respuendus. Item dixi: duae sunt enim personae in religione laudabiles, una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicari necesse est, alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint non habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum eat
Abbreviated transcription (Latin):
inhis uerbis meis. ratioꝙ̃ reddi¬
ta est. unde sit dicta religio plꝰ
michi placuit. Nam non me
sugit aliam nomiis huius ori¬
ginem ex posuᷤse latini sermo¬
nis auctores. quod uide sit ap¬
pellata religio quod religitur
Quod uerbum. compositum:
alegendo idest eligendo. ut
italatinum uideatur religio
sicut eligio. Hic liber sic inci¬
pit. Cum omĩs uitȩ bone
ac beate uia. xIIi. de utilitate
regͥum. prbr. scripsi librum
deutilitate credendi. adami¬
cum meum quem deceptum
amanicheis adhuc eo errore
noueram detineri et inridere
incatholicȩ fidei disciplinam
quod iuberentur homines cre
dere. non autem quid eẽt ue¬
rum certissima ratione doce-¬
rentur. In hoc libro dixi. In
quibus tamen legis preceptis
atq mandatis quibus nunc
xpianos utifas non est quale
uel sabbatum est. uel circum¬
cisio uel sacrificia & siqitid
nuius modi est. tanta misteria
continentur ut omĩs pius intelli¬
gat nichil ẽẽ pernciosus quam

Expanded text:
in his uerbis meis ratio, quae reddiin his uerbis meis ratio, quae reddita est, unde sit dicta religio, plus mihi placuit. nam non me fugit aliam nominis huius originem exposuisse latini sermonis auctores, quod inde sit appellata religio, quod religitur: quod uerbum compositum est a legendo, id est eligendo, ut ita latinum uideatur religo sicut eligo. Hic liber sic incipit: Cum omnis uitae bonae ac beatae uia. CAPVT XIII. DE VTILITATEpresbyter scripsi librum de Utilitate credendi, ad amicum meum quem deceptum a Manichaeis, adhuc eo errore noveram detineri, et irridere in catholicae fidei disciplina, quod juberentur homines cdere, non autem, quid esset uerum, certissima ratione docerentur. In hoc libro dixi: in quibus tamen legis praeceptis atque mandatis, quibus nunc Christianos uti fas non est, quale uel sabbatum est uel circumcisio uel sacrificia et si quid huius modi est, tanta mysteria ontinentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius, quam