comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑantur. Exquo enĩ filius apatre & pat̾ afilio. Alius inꝑsona
inceps ait̾ĩ inputari nondebet. Quod gͦ dictum. ẽ. Reddam
peccata patr̃ infilios. deillis peccatis intelligi oportet que pa-¬
tres ꝯmiserunt. P̾quam deipsis nascerent᷑. Hii adquos
peccata eorum redundare debuerunt. Quare gͦ usq int̾ciã¬
& quartam generationẽ. nisi quia uel ꝑmiscd̃iam rigor iꝰ¬
tiue temꝑat᷑. uel ꝑt̾ciam uel quartam generationẽ. omĩs¬
generatio intelligit᷑. uel qͦd mag̃ ꝓbabile uidetur eo usq
peccata patrũ infiliis puniri dicunt᷑ quo ipsi filii eorũ dẽ
peccata uidentes imnitarentur. ut inteligamus numquam
filios inpeccatis parentũ fieri participes nisi pͥus fuerit pec¬
cando effecti imitatores. Ut suo quisq peccato non alieno dãp¬
netur. dum alienũ suum facit qͦd amando & seq̃ndo initat᷑.
Si autem generalit̃ dictum ꝯuenientus intelligitur. filius

Expanded text:
operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio est alius in persona operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio est alius in persona inceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis peccatis intelligi oportet quae patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare ergo usque in quartam generationem, nisi quia vel per misericordiam rigor justitiae temgeneratio intelligitur, vel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata videntes imitantur. Ut intelligamus nunquam filios in peccatis parentum fieri participes, nisi prius fuerint peccando effecti imitatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum convenientius intelligitur. Filius
Abbreviated transcription (Latin):
Ueritur autẽ utrum omĩa peccata p̾cedentiũ patrũ
ad filios transeant. sicut illi pͥmi parentis delictũ
inom̃s qui exipso nati sunt redundasse udemus. Quod
si uerum.ẽ. qnto pot̾iores. tanto utiq sunt miserabilio.¬
res. Nec equa uidet᷑ ꝯditio ut tempus p̃iuddicet ueritati.
nisi forte natura. qͣnto magis corrumpit̃. tanto det̾ior
seminatur. Qum enĩ dicat scͥptura. Reddiãt peccata patrũ
infilios usq int̾ciam & quartam generationẽ manifeste os
tenditur. qͦd afuiis peccata patrum requirant᷑. S quare usq
int̾ciam & quartam ingenerationis. & nonusq quaq ñ facile
.c̃. demonstrare. nisi forte ea que ꝑiustitiam in omnẽ genera¬
cedentium cuncta peccata insubseq̃ntib ultio diuina puni¬
ret. Quod autẽ in alio loco dicit᷑. filius non portabit.i.p.xp.¬
non. p.i. filii. ad illa ueracit̾ inquitate intelligitur. qmͣ ꝑso¬
nalit̃ discreti & ẽẽntialit̾ ad inuicem diuisi pater & filius

Expanded text:
eritur autem utrum omnia peccata praecedentium patrum ad filios transeant, sicut illud primi parentis delictum in omnes qui ex ipso nati sunt redundasse videmus? Quod si verum est, quanto posteriores tanto utique sunt miserabiliores. Nec aequa videtur conditio ut tempus praejudicet veritati, nisi forte natura quanto magis corrumpitur, tanto deterior seminatur. Cum enim dicat Scriptura: Reddam peccatum patrum in filios usque inntur. Sed quare usque in tertiam et quartam generationem et non usquequaque, non facile est demonstrari nisi forte ea quae per justitiam in omnes generapraecedentium peccata in subsequentibus ultio divina puniret. Quod autem in alio loco dicitur: Filius non portabit iiniquitate intelligitur, quam personaliter discreti et essentialiter et ab invicem divisi pater et filius
Abbreviated transcription (Latin):
est subsistentia eorũ. Qum enĩ res que libet apud nos sub¬
sistant. uel ꝑactum qnͣdo iudelicet p̃sentes sensu ꝯp̃hendũt᷑.
uel ꝑintellectum. qͥndo absentes. uel etiam non existentes in

Expanded text:
s subsistentia eorum est. Cum enim res quaelibet apud nos subs subsistentia eorum est. Cum enim res quaelibet apud nos subsistant; vel per actum, quando videlicet praesentes sensu comprehenduntur, vel per intellectum, quando absentes; vel etiam non existentes in
Abbreviated transcription (Latin):
ides est ut ait apostolus. sub̃a rerum sꝑandarũ. argu-¬
mentũ non apparentium. si ꝑfidem eam que credunt᷑
fide significata intelligimus. sicut ꝑuisionẽ non nũqͣmͣ non
eam qͣm uidemus. seo qͦd uidemꝰ accipimus ꝯuenient̃ fioes
. sub̃a rerum sꝑandarum dicit᷑. quia fide ea que uere sub¬
sistunt. bona sꝑantib & expectantib illa uentura credũt᷑.
Secundũ qm acceptionẽ non irrationabilit̾ etiam ar-¬
gumentũ non apparentiũ dicitur. qͥa
que tatione humana non ꝯp̾hendi¬
mus. sola fide nobis credibilia ẽẽ.
& uera ꝑsuademus. Quod si hanc diffinitionẽ alio modo expo¬
nimus possumus dicere. quia fides non in eo qͦd sit. sed quid
rum sꝑandarũ .i. futurorũ bonorũ. que futura sꝑant᷑ anobis.
stat bonum nr̃m. Est gͦ fides sub̃a rerum sꝑandarũ. quia
bona inuisibilia que ꝑactum non dum p̾sentia sunt. iam
ꝑfidem incordib nris subsistunt. & ipsa fides eorũ innobis¬

Expanded text:
ides est, ut ait Apostolus, substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium . Si per fidem ea quae creduntur fide, significata intelligimus sicut per visionem nonnunquam non eam qua videmus, sed quod videmus accipimus convenienter fides substantia rerum sperandarum dicitur, quia fide ea quae vere subsistunt bona sperantibus et exspectantibus illa ventura creduntur. Secundum quam acceptionem non irrationabiliter etiam argumentum non apparentium dicitur; quia quae ratione humana non comprehendimus, sola fide nobis credibilia esse t vera persuademus. Quod si hanc diffinitionem alio modo exponimus possumus dicere quod fides non in eo quod sit, sed quod rum sperandarum, id est futurorum bonorum, quae ventura sperantur a nobis, ipsis constat bonum nostrum. Est ergo fides substantia rerum sperandarum; quia bona invisibilia quae per actum nondum praesentia, sunt jam per fidem in cordibus nostris subsistunt; et ipsa fides eorum in nobi
Abbreviated transcription (Latin):
illi fuit. qͦd ipse sibi sufficiens nonfuit. Magnꝰ quippe dig-¬
nitas fuit humane ꝯditionis. qͦd talis facta. ẽ. ut nullũ ei
bonũ ꝓpt̾sũmũ sufficeret. Et rursum magna libertas. qͥ.
int̾im arbitͥo suo dimissa ẽ. ut ad ipsum sũmũ boñ cogi ñ
posset qͣtinus sola uoluntate ad illud iret. qͦd sola dilectiõe
possidere debẽt. Ut gͦ int̾ioris uite bonũ qͦd querere adic̾et
ext̾ior uita eius talis facta ẽ. ut ad tempꝰ ꝑse stare nõ suffi¬
ciens alio preter se & extrase bono sustentante indigeret.

Expanded text:
illi fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe digilli fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe dignitas humanae conditionis, quod talis facta est, ut nullum ei bonum praeter summum sufficeret. Et rursum magna libertas, quod interim arbitrio suo dimissa est ut ad ipsum bonum summum cogi non possit, quatenus sola voluntate ad illud iret, quod sola dilectiois vitae bonum quaerere addisceret; exterior vita ejus talis est facta ut ad tempus per se stare non sufficiens alio praeter se et extra se bono sustentante indigeret.
Abbreviated transcription (Latin):
& pceptum datum ut pmũ meret᷑. deinde remuũet Nonte.¬
inuneraret᷑ in his que iam data fuerant in dono. s in his que
tio indigeret: s ut ipse homo uera bona merito acquisita
gloriosius possiderec. Et quia plus erat sũme bonitati &
tas bumane ꝯditionis aduilitatem deduceretur. s ꝓ his q̃
sub̃ta illis fuerant seruire cogeret᷑. ꝓpt̾ hoc inuisibilia qͣsi
uera ben&e seruienti post m̃itũ ꝓmittunt᷑. Ista autẽ quasi
modica & transitoria gratis int̾ merendũ adiciunt᷑. Ista in¬
intantũ adsolatiũ. Illa postea adgaudiũ. ista ad. sustenta¬
tionem. illa adglorificationẽ. sine illis non pot̾ homo glorifi¬
cari ippat᷑a. sine istis non potest sustentarȩ in uia. ꝓpt̾ qͦd &
talis factus. ẽ homo. ut intantũ nunc ad tempꝰ istis indig̃et.
quatinus ꝑ ita indigentiã suã in illis agnosceret. Et ut in
quo⁊ mereret᷑ huhere bonũ. aquo erat. Hoc autẽ bonũ

Expanded text:
et praeceptum datum, ut primum mereretur, deinde remuneraretur. Non ret praeceptum datum, ut primum mereretur, deinde remuneraretur. Non remuneraretur in his quae jam data fuerant in dono, sed in iis qutio indigeret, sed ut ipse homo vera bona merito acquisita gloriosius possideret. Et quia plus erat summae bonitati et tas humanae conditionis ad utilitatem deduceretur, si pro his quae subjecta illi fuerant, servire cogeretur. Propter hoc invisibilia quasi vera bene servienti post meritum promittuntur; ista autem quasi modica et transitoria gratis inter merendum adjiciuntur. Ista interim ad solatium, illa postea ad gaudium; ista ad sustentationem, illa ad glorificationem. Sine illis non potest homo beatificari in patria, sine istis non potest sustentari in via. Propter quod talis factus est homo ut interim nunc ad tempus istis indigeret, quatenus per ista indigentiam suam in illis agnosceret, et ut intquoque habere mereretur bonum a quo erat. Hoc autem bonum
Abbreviated transcription (Latin):
Uia uero homo exduplici natura ꝯpactus fuerat ut totꝰ
beatificaret᷑. duo illi bona conditorsuus apͥncipio illi
Ut in uno sensus carnis adiocunditatẽ foueret᷑. In alt̾o sensus
mentis: adfelicitatẽ repelleret᷑. carmi insibilia. spũi in uisibilia
carm ad solatiũ. spũi adgaudium. Exhis bonis uñicum
dedit alt̾um ꝓmisit. Ut unũ gratis possideret᷑. alt̾um ut
ꝑm̃itũ quereret᷑. Quoduisibile erat bonũ gratis dedit. qͦd aũ
in uisibile erat. merito querendũ ꝓposint. ut exdono gra-¬
tuito ꝓbaretur & excellentia ꝓmissionis. & fides ꝓmittẽtis
Si eñi tale & t̃m. ẽ. qͦd gratis dedit. quale & qͣntũ. eẽ. putan¬
dum. ẽ. illud ꝓ quo seruitiũ querit. Rursum sitanta bõitas
illi merat. ut nichil meritis tam multa daret. qͦ mnalitia
eunẽe pot̾it. ut sermentes ei non remimeret. Aaboc spectabat
qͣd iusibilia omĩa gratis data sunt honumi. & ꝯcinuo creato
ans rerum ꝯstitutus. ẽ. Postea uero obedientia iniuincta. ẽ. illi

Expanded text:
uia vero homo ex duplici natura compactus fuerat, ut totus beatificaretur, duo ejus illi bona; cut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibilia, spiritui invisibilia; carni ad solatium, spiritui ad gaudium. Ex his bonis unum dedit, alterum promisit. Unum ut gratis possideretur, alterum ut per meritum quaereretur. Quod visibile bonum erat, gratis dedit, quod invisibile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito probaretur et excellentia promissionis, et fides promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis dedit, quale et quantum esse putandum est illud pro quo servitium quaerit? Rursum si bonitas tanta illi inerat ut nihil meritis tam multa daret, quomodo malitia ei inesse poterit ut servientes non remuneraret? Ad hoc spectabat quod visibilia omnia gratdominus rerum constitutus est. Post ea vero obedientia injuncta est illi,
Abbreviated transcription (Latin):
euentus sui. & insa cata agnouerunt qͦd futurum eẽt
suꝑͣ eas̾. Uidetur enim utrumq aliquid inꝯuenientis occͣrere.
iminere uidentes aut uitare uoluerunt. s non potuerũt.¬
& erant miseri. aut potuerunt. & noluerunt. & erant stulti
& maligni. Si autẽ nescierunt. ceci erant neq cognouerunt
ꝙͣ ultra ꝓcederent quo nesciebant. Et inderut᷑ quasi aliquid
ab surditatis afferre. sihoc dicat᷑. & melius sedere & aptum eẽ.
mag̃ ut scientes dicantur eorũ que futura fuerant. Et re-¬
pugnat gͥ it̾um alia ratio. qmͣ ꝯtra possumꝰ. & pot̾ facile mẽ¬
ꝯgnitio eorũ que fuerunt fut᷑a suꝑ eos. qm̃ non portuit ita
ut liberam habent̾ electionẽ uoluntatis sue sine t̾rore & se-
pe inutͦq ꝓpt̾ea monstratũ ÷ eis. qͥd faciendũ. eeñt. non qͦd
ẽẽ fut᷑um. ut nulla necessitate ꝓuidentie impelli uident᷑.
sed ratione dirigi. & ꝓpͥa deflecti uoluntate ambob. & ita
bonum fuit. & ꝯueniens & non ẽ. sic rep̾bensione dignum

Expanded text:
entia data agnoverunt quid futurum esset super eos. Videtur enim utrinque aliquid inconvenientis occurrere. imminere praevidentes aut vitare voluerunt sed non potuerunt, et miseri erant; aut potuerunt et noluerunt et stulti erant, et maligni. Si autem nesciverunt caeci erant, neque agnoverunt ut ultra procederent quo nesciebant. Et videtur quasi aliquid absurditatis afferre si hoc dicatur, et melius sedere et aptum esse magis, ut scientes dicantur eorum quae futura fuerant. Et repugnat iterum alia ratio quam contra posuimus, et potest facile mencognitio eorum quae futura fuerant super eos. Quoniam non oportuit ut ita liberam haberent elpe in utroque. Propterea monstratum est eis quid faciendum esset non quid esset futurum, ut nulla necessitate providentiae impelli viderentur, sed ratione dirigi et propria deflecti voluntate in ambobus. Et ita bonum fuit et conveniens; et non est sic reprehensione d
Abbreviated transcription (Latin):
ditas nequitie in ꝯspectu uirtutis. Stans corã feminã
hostis suꝑbus exsola malitia cogitata nondũ dicta ꝯfundit᷑.
& quasi seiam pͥusqmͣ etiam loqueretur dep̃bensum: mͣu ẽs
non audet exire inuetba ꝑsuasionis. donec animũ temp¬
tandie introgatione presenciat. Qur inquio p̃cepit. ds uobisut
non ꝯmederemus de omni uigno ꝑadusi: Qui respondit muuer.
Delignom̃ fructu que sunt inꝑadio uescinuc. de fructu uͥ ligni
qd ÷ inmnedio ꝑacdisi p̃cepit nobis ds̃ ne ꝯmederemus & ne tang̃tmꝰ
aluo. neforte moriamur. Dixit autem serpens admulierẽ. Neqͥꝗͣ
morte moriemini. & ꝯsiderate in crem̃ta ꝑditionis. pͥmũ chiterat ds̃.
Inquacunq die ꝯmederis exeo fructu morte morieris. Deinde
mulier dixit. ne forte moriamur. Nouissime serpens dixit. neqͣqͣ
morte moriemini. ds affirmauit. Mulier dubitauit. diabolus
negauit. Nequaqͣm autẽ diabolus coram muliere uerba dei pre
sumpsisset negare. si non pͥus ipsam mulierẽ. dubitantẽ inueniss:

Expanded text:
ditas nequitiae in conspectu virtutis. Stans coram et coram femina hostis superbus ex sola malitia cogitata nondum dicta confunditur; et quasi se jam prius quam etiam loqueretur deprehensum metuens, non audet exire in verba persuasionis, donec animum tetandae interrogatione praesentiat. Cur, inquit, praecepit Deus vobis ut non comederetis de omni fructu autem ligni quod est in medio paradisi praecepit nobis Deus ne comederemus et ne tangeremus illud, ne forte moriamur. Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini . Considerate incrementa perditionis. Primum dixerat Deus: In quocunque die comederis ex eo, morte morieris . Deinde mulier dixit: Ne forte moriamur . Novissime serpens dixit: Nequaquam morte moriemini . Deus affirmavit; mulier dubitavit; diabolus negavit. Nequaquam autem diabolus coram muliere verba Dei negare praesumpsisset, si non prius ipsam mulierem dubitantem invenisset.
Abbreviated transcription (Latin):
ciendum. ẽ. agnoscant. & inflamant᷑ ut diligant. & corro¬
borantur ut ꝑficiant. & ut idem manifestiori distinctiõe
signemus. hom̃es naturalis legis sunt aꝑte mali. hoĩes
scͥpte legis sunt ficte boni. homĩes gre uere boni. Ficte
boni sunt tecti. Aꝑte mali sunt detecti. qui ꝑ gog& mã¬
goᷤ significati sunt. qͦd intemꝑrũ tectus. & detecͣtus. ꝓpͥt̾ dei

Expanded text:
ciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligunt, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione signemus: homines naturalis legis sunt aperte mali, homines scriptae legis ficte boni, homines gratiae vere boni. Ficte boni, sunt tecti; aperte mali, sunt detecti; qui per Gog et Magog significati sunt; quod interpretatur tectus et delectus. Et in
Abbreviated transcription (Latin):
de patet quia abinitio & sinon nomĩe re tam̃ xp̃iani fuerunt.
Tria eñ sunt temꝑa ꝑque p̃sentis seculi spatiũ de currit: ꝑmũ
. tempus naturalis legis. scãm tempꝰ scͥpte legis. Terciũ tempꝰ
ad xp̃m. Terciũ axp̃o. usq ad finẽ seculi. Similit̾ tͥa sunt ge¬
nera hominũ .i. homines naturalis iegis. homines scͥpte legis.
hoĩes grẽ. hoĩes naturalis legis. dici possunt. quia sola nat᷑a.¬
ii ratione uitam suam dirigunt. Nel potuis homĩes natura¬
lis legis dicunt᷑ qui sc̃m scientiã ꝯcupiscentiã inqua nati
sunt ambulant. Homiẽs scͥpte legis sunt bũ qui paspiratio

Expanded text:
de patet quod ab initio et si non nomine, re tamen Christiani fuerunt. de patet quod ab initio et si non nomine, re tamen Christiani fuerunt. Tria enim sunt tempora per quae praesentis saeculi spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium tempus sunt genera hominum; id est homines naturalis legis, homines scriptae legis, homines gratiae. Homines naturalis legis dici possunt qui sola naturali ratione vitam suam dirigunt. Vel homines potius homines naturalis legis dicuntur qui secundum concupiscentiam in qua nati sunt ambulant. Homines scriptae legis sunt ii qui exterio
Abbreviated transcription (Latin):
uerbum incarnatũ dixerim nisi regem quihunc mundũ
intrauit. ꝑ assumptã humanitatẽ cum diabolo pugnat᷑¬
us uel bellaturꝰ. & eum exinde quasi trrannũ & moientũ
in aliena dñantẽ expulsurus. Et quid om̃s pͥores sc̃õs qͥ
ante incarnationẽ abinitio fuerunt electi. appellauerĩ
nisi milites quos dam optimos. regem uenturũ in acie p̃ce¬
dentes. ipsis quib tunc sacficabant᷑ asacram̃tis. quasi qͥb.¬
dam armis muniti atq p̃cincti. Quid item eos qui post
incarnationẽ usq ad finẽ electi subsecunt᷑. nisi alios mili¬
tes. non tam̃ alium sed ipsum regem suũ p̃cedentẽ. una-¬
nimit̾ atq alacrit̾ subsequentes. & habentes ipsi arma
noui noua tamen ab eadem armati. & contra eundem pug
naturi: Siue gͥ p̃cedentes siie subsequentes uniuis regis
sacramenta portantes uni regi militantes. & unum ty rannũ sup.¬
antes. illi uenturũ p̃cedentes. isti p̃cedentem subsequentes. Un¬

Expanded text:
nisi regem qui hunc mundum intravit per assumptam humanitatem cum diabolo bellaturus, et eum exinde, quasi tyrannum et violenter in alieno dominantem, expulsurus. Et quid omnes priores sanctos qui ante incarnationem ab initio fuerunt electi appellaverim, nisi milites quosdam optimos regem venturum in acie praecedentes, ipsis quibus tunc sanctificabantur sacramentis quasi quibus armis muniti atque praecincti. Quid item eos qui post incarnationem usque ad finem electi subsequuntur, nisi milites alios non tamen alium, sed ipsum regem suum praecedentem unanimiter atque alacriter sequentes, habentes et ipsi novi arma nova, tamen ab eodenaturi? Sive igitur praecedentes sive subsequentes, unius regis sacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; illi venturum praecedentes, isti praecedentem subsequentes. Un
Abbreviated transcription (Latin):
abillis qui eius imꝑiũ detractabant. qͣnto eos manifestius
discerneret. tanto securius possideret. Cepit gͦ genus hu-¬
manũ. mox in partes ꝯtrarias diuidi. aliis sacram̃ta sus-¬
cipientib diaboli. aliis uero suscipientib sacramenta xp̃i.¬

Expanded text:
ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias dividi aliis diaboli sacramenta suscipientibus, aliis vero suscipientibus sacramenta
Abbreviated transcription (Latin):
generis bumani ꝓpt̾ in obedientie culpam aꝑachyso ex-¬
ulans inbunc mundũ uenit. diabolus millo uis trrannicũ
exercens. sicut eum pͥus fraudulent̃ seduxerat ita postmodũ
iolenter possidebat. sed deiꝓuidentia que hunc ad salutẽ
tempus quidem ab illo p̃mi ꝑmitt̾et. & tam̃ ne ab illo in et̾nũ
p̃meretur exipsa ei penaremedium repararet. Itaꝙ iam tunc
ab ipso mundi exordio sacramenta salutis sue homini ꝓposint
quibus eum sub expectatione future sanctificationis ꝯsigna.¬
ret. quatinus ea quisquis recta fide. & spe firma ꝓpt̾ obedien:¬
tiam institutionis diuine ꝑciꝑet etiam sub iugo positus ad
osortium libertatis ꝑtineret. ꝑposuit itaq eclictum infor¬
mans. & hominẽ erudiens. ut quiꝯq eum saluatorẽ aclibe¬
ratorem expectare eligeret. eiusdem sue electionis uotum in
ꝑceptione sacram̃torũ. eius approbare debuisset. ꝓposuit &
diabolus sacram̃ta sua quib suos sibi alligaret. quatinus

Expanded text:
ani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans venit in hunc mundum; diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut eum prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter posstempus quidem ab illo premi permitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus
Abbreviated transcription (Latin):
ni. In secundo genere uid̾i. Int̾cio xͥani. Ista tͥa genera ho¬
minũ abinitio nũqmͣ ullo temꝑe defuerunt: tam̃ temp̃
naturalis legis ad malos aꝑte ꝑtinet. quia illi tunc ples
ad ficte bonos. quia tunc hoĩes intimore seruientes opus
mundabant non animũ. Tempus grẽ aduere bonos ꝑ
cellentiores. & dei grã publice ante ferunt᷑. etiã abhis
qui eis morib contradicunt. Scias gͦ quocunq temꝑe abũ¬
tio mundi usq ad finem seculi nullũ fuisse. uel. ẽe. uere boñ
nisi iustificatum ꝑ grãm. Glram̃ autẽ nũqm̃ aliquẽ adipis
quentes. uno sc̃ificationis remedio saluatos agnoscas:
Aspice gͦ causam regis nr̃i. & aciem exercitus eius in armis
sp̃alib fulgentes. & qͣnta p̃cedentium subsequentiũq po-¬
pulorum multitudine stipatus incedat.

Expanded text:
istiani. Ista tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt. Tempus tamen naturalis legis ad aperte malos pertinet, quia illi tunc et nuad ficte bonos, quia tunc homines in timore servientes opus mundabant non animum. Tempus gratiae ad vere bonocellentiores, et Dei gratia publice ante feruntur, etiam ab iis qui eis moribus contradicunt. Scias ergo quocunque tempore ab initio mundi usque ad finem, nullum fuisse vel esse vere bonum, nisi jusquentes uno justificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice ergo castra regis nostri et acies exercitus ejus in armis spiritualibus fulgentes, et quanta praecedentium sequentiumque populorum multitudine stipatus incedat.
Abbreviated transcription (Latin):
tit᷑. ꝑ rima pars tractat de creatione & constitutione huius sen¬
silis mundi. S cda pars tractat de causa creationis huane.
& depͥmordialibus causis rerum omniũ. Tertia pars tͣctat¬
de cognitione dei. qualiter abinitio manifestus ẽ. & unꝰ & tri¬
ius. Quarta pars tͣctat de uoluntate dei. & de diuersis moĩs
uib sacra script᷑a de uoluntate dei loqͥ consueuit. Quinta
ars tͣctat de creatione angłoꝵ. & confirmatione.⁊ lapsu. &
eceteris que ad ipsos ꝑtinent. S exta pars tͣetat de creatione
ꝯominis. & destatu eiꝰ ante peccatum. Septima pars tctrat¬
de lapsu. Ocotaua de repparatione. Nona de institutione sacra-¬
mentor. d ecima defide. Undecima de sacramentoꝵ naturał
legis. uodecima de sacramentis scripte legis. H uus libri ca¬
pitula ꝑsingulas partes subter ordinauimꝰ in hunc modum.¬

Expanded text:
titur. Prima pars tractat de creatione et constitutione hujus sensibilis mundi. Secunda de causa creationis humanae et de primordialibus causis rerum omnium. Tertia de cognitione Dei, qualiter ab initio manifestatus est et unus et trinus. Quarta de voluntate Dei et de diversis modis, quibus sacra Scrita de creatione angelorum, et confirmatione et lapsu, et de caeteris quae ad ipsos pertinent. Sexta de creatione hominis, et de statu ejus ante peccatum. Septima de lapsu. Octava de reparatione. Nona de institutione sacramentorum. Decima de fide. Undecima de sacramentis naturalis legis. Duodecima de sacramentis scriptae legis. Hujus libri capitula per singulas partes subter ordinavimus in hunc modum
Abbreviated transcription (Latin):
tũit: ñ multum inter eẽ putaui eadem ueritate constã¬
te. hoc autem magis me mouet qͦd cum hec eadem pͥ¬
us negligentius dictassem. ut pote non dum ad huc oꝑis
fut᷑i ꝓpositum hñs. passim transcribenda exposui. suffic̾e
tunc arbitratꝰ eius modi minima uel annotata in noti¬
ciam uenire. Sed quia post modum c̃ eadem huius oꝑis
textui insererẽ. quedam inipsis mutare. quedam uero ad¬
icere: uel de trahere ratio postulabat. lectorem ad monitũ
esse uolo. ut sic ubi ea extra oꝑis huiꝰ seriem. aliud aut
aliter aliquid hñtia in uen̾it: hanc diuersitatis causam
ẽẽ sciat. & siquid forte meis emendandũ fuerit ad huiꝰ oꝑis formã
componat. Sane hoc opus induos libros dinstinxi. quatinus in
tanta rerum multitudine. & ꝓlixͥtate incisio narrationis legẽ¬
tibus tedium tolleret. & simul utr̃q scribere non ualentibus ant
diuisinihr̃e uolentibus conmodiorem formã ex hiberet.
narrationis seriem deducit. Scd̾s liber ab incarna

Expanded text:
m interesse putavi, eadem veritate constante. Hoc autem magis me movet quod cum haec eadem prius negligentius dictassem utpote nondum adhuc futuri operis propositum habens, passim transcribenda exposui: sufficere tunc arbitratus ejusmodi minima vel adnotata in notitiam venire. Sed, quia postmodum cum eadem hujus operis textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quaedam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat. Lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra operis hujus seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciat, et si quid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. Sane hoc opus in duos libros distinxi; quatenus in tanta rerum multitudine et prolixitate incisio narrationis legentibus taedium tolleret, et simul utrumque scribere non valentibus aut divisim habere volentibus commodiorem formam exhiberet. Hnarrationis seriem deducit. Secundus liber ab Incarnat
Abbreviated transcription (Latin):
mnplendam dei uoluntatẽ dirigunt᷑. sed occulta ipsius disp̃one
qua aliud non possunt adimplendã eiꝰ uoluntatẽ ꝯducunt᷑.
S dicis it̾um. Si ds̃ uoluit ita eẽ. totum ut factum. ẽ. qm̃ boñ

Expanded text:
 voluntate ad implendam Dei voluntatem diriguntur, sed occulta ipsius dispositione  voluntate ad implendam Dei voluntatem diriguntur, sed occulta ipsius dispositione qua aliud non possunt ad implendam voluntatem ejus conducuntur. Sed dicis iterum: Si Deus voluit ita esse totum ut factum est quon
Abbreviated transcription (Latin):
excusabiles indeantur cum mala faciunt. qm̃ uolũtas
dei impletur etiam inmalis que facunt. Sed uoluntate sua
mali iudicantur qua uoluntati dei ꝯtrarũ sunt. non q̃s uoluntati
ens reitẽs ut siat qͥd non uuit. qͥa non possut̃ ses resistere uoilen¬
ao quia mali sunt. & ipsa mala uoluntas culpas̃. qua aliuo uo¬
lunt facutas autẽ iusta. qua aliuid ñ possũt. Et cum uolunt qͦd
as iuust. non ideo boni sunt. qͥa nõ ꝓpt̾ hoc uolunt. qͥa as uult.
&e qͣs uolunt ipsum ds̃ nõ uult. qm̃ malũ uolunt. & malũ ds̃ ñ
uult. Approbant enĩ & diligunt que ds̃ odit. ac ꝑhoc deo ꝯtͣrũ
sunt. & mali & peccatores. & rei. non quidẽ faciendo qͦd qs iuste
fieri nolit. sed amancio & approbando qͦd ds̃ non diligit. Non gͥ
in eo quia fit qͦd sit uoluntatẽ dei impediũt. s inipso qͦd fit q̃
auectione dei recedunt. & qͥa mali sunt non efsiciendo ꝯtrartũ
ipsius uoluntati. s amando ꝯtͣrium eiꝰ uoluntati. dilectiomi &

Expanded text:
excusabiles videantur cum mala faciunt, quoniam voluntas Dei impletur etiam in malis quae faciunt. Sed voluntate sua mali judicantur, quia Dei voluntati contrarii sunt. Non quidem voluntati ejus resistendo ut fiat quod non vult quia non possunt; sed resistere volendo quia mali sunt. Et ipsa mala voluntas culpa est qua aliud volunt; facultas autem justa qua aliud non possunt. Et cum volunt quod Deus vult, non ideo boni sunt, quia non propter hoc volunt quia Deus vult. Et quod volunt ipsum Deus non vult, quoniam malum volunt et malum Deus vult. Approbant enim et diligunt quod Deus odit; ac per hoc Deo contrarii sunt et mali, et peccatores, et rei. Non quidem faciendo quod Deus juste fieri noluit, sed amando et approbando quod Deus non diligit. Non igitur in eo quia fit quod fit voluntatem Dei impediunt; sed in ipso quod fit a dilectione Dei recedunt. Et mali sunt non efficiendo contrarium ipsius voluntati, sed amando contrarium ipsius dilectioni. Et
Abbreviated transcription (Latin):
it̃im uero uitam t̾renam fructib t̾renis nutͥret. donec aduitã illã
transferret᷑. ubi nullus proisus alm̃tis indigeret. sicut scͥptum. ẽ.
Pactus ẽ. homo pͥmus in ammã uiuentẽ. Secundus in spm̃ iuui
ficantem. Quia eñ qͦd uiuit uitam habet. qͦd autẽ iniificat ui¬
tam dat. Plus. ẽ. omĩno uunficare quã uiuere. ꝓpt̾ qͦd qͥa uita
pͥma ꝑse stare non potuit. uita autẽ nouissima aliunde sustenta¬
ri. opus non habebit pͥmus homo in anmam uiuentẽ factus dicit᷑
que uitam quidẽ in se habuit. sed corꝑi ꝑse solam uitam c̃are ñ.
potuit.

Expanded text:
im vero vitam terrenam fructibus terrenis nutriret, donec ad illam vitam transferretur ubi nullis prorsus alimentis indigeret. Sicut scriptum est: Factus est primus homo in animam viventem; secundus in spiritum vivificantem . Quia enim quod vivit vitam habet, quam autem vivificat vitam dat; plus est omnino vivificare quam vivere. Propter quod quia vita prima per se stare non potuit, vita autem novissima aliunde sustentari opus non habebit primus homo in animam viventem factus dicitur, quae vitam quidem in se habuit, sed corpori per se solam, vitam dare non potuit;
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯfusa mat̾ia. aut rudis moles aut aut ceruus aut ꝯgregatio
cumulã aut ex his aliqͦd qmͣ illam non ꝯtingit s ꝑsonaliter
distincta. & exp̃ssa. & aꝑta. & ꝯsignata nuinero. spũalis & in¬
telligibilis discretionis. ut multitudo rationalis. & intelligi¬
bilis sp̃s subsistenͣs habentes ingenitã rationẽ & formã sapiẽcie
ꝯcreate. & qualitatem sp̃alem in telligentie capacis. secundũ
modũ & mensuram ꝯditionis ꝑfectus sublimioris. & illustͣ¬
tionis suꝑuemient᷑e in ipsos lib̾um quoq arbitum in ipso
mox exordiũ insitũ. innatũq parit̾. possidentes qͦd pot̾ãt.
suie uolentia adutrumlibet ꝓpͥa uoluntate: defiecti in altero adiuci
sine coactione. in alt̾o derelicti sine oppressione

Expanded text:
confusa materia ut rudis moles, aut acervus, aut congregatio cumulata, aut ex his aliquid quod illam non contingit, sed personaliter distincta et expressa et consignata numero spiritualis et intelligibilis discretionis et multitudo rationalis et intelligibiles spiritus subsistentes, habentes ingenitam rationem et formam sapientiae concreatae et qualitatem spiritualem intelligentiae capacis secundum modum et mensuram conditionis profectus sublimioris et illustrationis superventurae in ipsos. Liberum quoque arbitrium mox exordio insitum innatum pariter possidentes quo poterant sine violentia ad utrumlibet propria voluntate deflecti; in altero adjuti sine coactione, in altero derelicti sine oppressione
Abbreviated transcription (Latin):
tione. sed hoc eis uitium ẽ. cum tali scilicet intio nasci. Uñ
post modũ cum ad annos discretionis ꝑuenerit. ꝯtingat eos sigra.¬
tiam adiuuantẽ non hũrint a ꝯgnitione ueritatis illa dũtaxit
que ad salutem ꝑtinet p̃pediri. Quod siuerum .ẽ. neq uitiĩ fuisset
illis quisine peccato nascñt᷑. sine ꝯognitione etiam nasci. quia
nichilinse nascendo hr̃ent. Unde postea cum adtẽpus ꝯgnoscẽdi
ꝑuenissẽt. potuissent sinꝰ e ꝯgnitione ueritatis p̃pediri. Et nos
quidem secundũ hunc modũ inreb occultis ea que mag̃ nobis
ꝓbabilia uidebant᷑ elegimꝰ. ita tam̃ ut innuilla parte diubia pro
certis asserere p̾̃sumamus. ꝓeo autẽ qͦd ꝓpositum nobis fuit. trac¬
qualit̾ institutꝰ sit adeo qͣntũ int̾im animo occurrit ꝓpos ito¬

Expanded text:
tione nasci, sed hoc eis vitium est cum tali scilicet vitio nasci unde tione nasci, sed hoc eis vitium est cum tali scilicet vitio nasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit nobis tracqualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit
Abbreviated transcription (Latin):
isse credit᷑. sensus siue ꝯgñ̾ionis imꝑfectionẽ nature. ẽẽ. nõ culpe.
Exhoc manifeste liquet. quia dñs in euangłio cũ sub tẏpo anime
samaritanã de occultissuis queniret. Pmũ eam .u. uiros hũisse.¬
Secundũ quoꝵ scilicet sensuͣ affectus incede sulli etati nõ nat᷑aͣ.
sed uitiũ eẽt. Nequaqͣm ipsi sensus uiri. s adulti potius appellati
fuissent. ꝓpt̾ea cum postea subi cͨtũ. ẽ. quia ile quẽ hãt uir
eiuis non eẽt. manifestr ẽ. demonstratũ. quia hĩi quos pͥus hũãt
U. eius boc. ẽ. legitimni & non alieni fuissent. Naturale siquicdẽ
ato incedere. Qumgͦ ad annos discretionis ꝑueñit si relicta
uirtute errorẽ sequit᷑ ipse eierror tunc non maritꝰ s ad ulter
appellatur. Quod autẽ pͥus scdm solũ motũ sensuũ inced̃ens
oꝑatur. nec malũ ei adculpam. nec bonũ adm̃itũ reputat᷑.

Expanded text:
isse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: isse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: ex hoc manifeste liquet quod Dominus in Evangelio cum sub typo animae Samaritanam de occultis suis conveniret; primum eam quinque viros habuissesecundum quorum videlicet sensuum affectus incedere si illi aetati non natura, sed vitium esset; nequaquam ipsi sensus viri, sed adulteri potius appellati fuissent. Praeterea cum post ea subjunctum est, quod ille quem habebat vir ejus non esset; manifeste demonstue ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem hatque incedere. Cum vero ad annos discretionis pervenerit, si relicta veritate errorem sequitur; ejus error tunc non maritus, sed adulter appellatur. Quod autem prius secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bonum ad meritum reputatu
Abbreviated transcription (Latin):
dico uniuersa incipiunt. Ac deinde paulatim ꝑ incrementa or¬
dine adꝑfecionem euadunt. Quo cͥca nequaqmͣ ꝓuitio huma¬
ne nature deputandum. ẽ. simpͥncipio suo aꝑfecto inchoata
ꝑsubseq̃ntem ꝓpagationẽ amodico admaiora & meliora ꝓfi¬
tiat & decorꝑe quidem humano fortassis difficile non erit
neq inqueniens uidebitur hoc inestimationẽ recips. uerũ
de senu &e ꝯsignitione neritatis foitasse iiuus ꝓbabue estimabit᷑. qͣd
sedicet hũ qui sine peccato nascent᷑ sensu & intelligentia mentis
gent᷑ ꝯuderant. quia nõ om̃s qui aluid nescit. aut aliquid nuiꝰ
ꝑfiere scit. statim ignorantiã habere. siue ignorantia. ẽẽ. dicendꝰ. ẽ.
quia ignorautia nondr̃. nisi tun solum cum id qͦd ignorari nõde¬
buissnescit᷑. Talis itaq ignorantia non nͥ expena peccati in ẽẽ. ꝯ¬
ꝯgnoscit᷑. cum mens alumine ueritatis excecata ne ea quedeb̾et

Expanded text:
dico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cognitione veritatis fortass qui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis genter considerant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus est; quia ignorantia non dicitur nisi tunc solum cum id quod ignorari non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
tesecundũ staturam corꝑis. & scdm ꝑfectum mox conditus est
ita quoq qui exeo nascituri fuissent. tam corꝑe qm sensu in ipso
mox natiuitatis sue exordio ꝑfecti eẽ. deberent. Nos scd̃m esti¬
mationẽ nram iomag̃ approbamꝰ. ut pͥmus quidem h̃o sicut
diximus. & corꝑe sensu ꝑfectus. mox factus fuisse creoatur. Illos
uero qui exipso nescerent᷑ eadem lege qua & nũc natiuitatem
humanã ordinatam c̾ninus paruos nascituros. ac de inde ꝑit̾¬
ualla temꝑum tam insensu animi. qmͣ instatura corꝑis increm̃.¬
ta accepturos. Sic eñĩ in omĩ genere rerum. aliam legem pͥmã ꝯ¬
ditionem habuisse cernimus. atq aliam subseqntẽ ꝓpagationẽ
pͥma enĩ omĩno ꝑfecta sunt. cetã aut̃ omĩa que exipsis oriunt᷑
& post ipsa subsequunt᷑. nisi ꝑint̾ ualla temꝑum crescendo ad
ꝑfectionẽ uenire nonpossunt. Hoc inarborib & plantis & gͣmini.¬
bus c̾unctis hoc inbestiis & cunctis ium̾tis cernimus. quia amo¬

Expanded text:
t secundum sensum mentis perfectus mox conditus est, ita quoque qui ex eo nascituri fuissent, tam corpore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per intervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus cernimus. Quia a mo
Abbreviated transcription (Latin):
criptura dicit. quia pͥmo om̃iũ creata. ẽ. sapientia.
S
ex lumine non lumen illuminans. Nam illa sapientia qua sap̃.

Expanded text:
criptura dicit quod primo omnium creata est sapientia ; s ex lumine, non lumen illuminans. Nam illa sapientia quae sapit,
Abbreviated transcription (Latin):
uincitur. quia seruũ eius hominẽ & fraudulent̾ ab dux̃
na pones sue seruitutis dampnũ illi intulit. Item¬
Qabolus homini in iuriam fecisse ꝯuincitur. quia illum & pͥus
bona ꝓmuittendo de cepit. & post mala inferencio nocuit. Inius¬
te g diaboius hominem tenet. sed homo iuste tenetur: quia
cdiabolus nũqͣm meruit: ut hominem sibi subtũ p̃meret. sed
bomo meruit ꝑculpam suam. ut abeo p̃mi ꝑmitt̾etur. Licet
enim ignoraret falsum. eẽ. qͦd diabolus ꝑmisit. non tamen
diaboli. Si gͦ homo talem patͦnum haberet. cuius potentia¬
diabolus incausam ad duci posset iuste dnio eius homo ꝯtra¬
diceret. quia diabolus nullam iustam eãm habuit. quare
sibi uis inhomĩe uendicare debuit. Patͦmis autẽ nullus tał
inueniri poterat nisi ds̃. Sids causam hominis susciꝑe uo-¬
luit. qͥa homini adbuc ꝓcui sua uraitus fuit. Oportuit g ut pꝰ

Expanded text:
uia servum ejus, id est hominem, et fraudulenter abduxit, nam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Itemabolus homini injuriam fecisse convincitur; quia illum et prius bona promittendo decepit, et post mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret; sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen dulentiam. Si ergo homo talem patronum haberet cujus diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus causam justam habuit quare sibi jus in homine vendicare debuerit. Patronus autem nullus talis inveniri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit; quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut
Abbreviated transcription (Latin):
Ecogitqtione spũum hoc hic p̃cipue ꝯmemorandũ puta-¬
mus. quia nomia illis non ꝓpt̾ se. s ꝓpt̃ nos data sunt.
Qui eñi sibi notisunt ꝯtemplatione nobis innotescunt. cog̃natiõe.
Illa gͦ dona gratiar̃ insingulis denotant᷑ exnomĩe. ñ que singła¬
riter. sed que excellent̾ data sunt in participatione. In illa em̃
celesti patͥa ubi plenitudo boni. ẽ. licet quedam cdlata sunt. ex¬
cellenter. nichil possidet᷑ singularit̾. Omnia eñi inomĩb sunt

Expanded text:
ominatione spirituum hoc hic praecipue commemorandum putamus, quia nomina illis non propter se sed propter nos data sunt. Qui enim sibi noti sunt contemplatione, nobis innotescunt cognominatione. Illa ergo dona gratiarum in singulis denotantur ex nomine; non quae singulariter sed quae excellenter data sunt in participatione. In illa enim coelesti patria ubi plenitudo boni est, licet quaedam data sint excellenter, nihil possidetur singulariter. Omnia enim in omnibus sunt
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑignoiantiam caꝑe non potest qͣntũ. ẽ. Et beatificandam
putant hii fidem ueram in multitudine ognitionis potiꝰqmͣ
inmagntudine deuotionis. cum pietas diuina non atten-¬
dat qͣnta ꝯgnitione credatur: sed mag̃ qͣnta deuodione id
quod creditur diligatur. Hoc iccͥco ꝯmemoramꝰ. quia agno.¬
uimus quosdam. ẽẽ. minus discretos. qui humane possi-¬
bilitatis mensurã nesciunt. quia suã possibilitatẽ nõ atten¬
dunt. Et siattendunt maiori stultitia estimant. hoc om̃s
eẽ. debere quo se p̃cet̾is uident amplius aliquid accepisse.
Affirmant fidelem nulla ratione. ẽẽ. dicendũ. qui nõ mag¬
na quedã & multã sullimia fidei sacram̃ta agnouerit. &
de maiestate creatoris. & de humilitate saluatoris. quoͣꝵ dã
disputationeũ ꝓfunditatẽ. & rerum gestarũ seriem memoria¬

Expanded text:
per ignorantiam capere non potest quantum est. Et beatificandam per ignorantiam capere non potest quantum est. Et beatificandam putant hi fidem veram in multitudine cognitionis potius quam in magnitudine devotionis, cum pietas divina non attendat quanta cognitione credatur, sed magis quanta devotione id quod creditur, diligatur. Hoc idcirco commemoramus, quia agnovimus quosdam esse minus discretos, qui humanae possibilitatis mensuram nesciunt; quia suam passibilitatem non attendunt, et si attendunt, majori stultitia existimant hoc omnes esse debere, quo se prae caeteris vident amplius aliquid accepisse. Affirmant fidelem nulla ratione esse dicendum, qui non magna quaedam et multa et sublimia fidei sacramenta agnoverit; et de majestate creatoris, et de humilitate Salvatoris quorumdam disputationem,
Abbreviated transcription (Latin):
senciunt inpsam ueritatẽ ostendunt. Hec autẽ ignoran¬
tia multos parit errores. tam debonitate qͣm deueritate.
Oicunt alii bonitate diuine non eẽ. ꝯueniens. ut inopera
sua crudels. eẽ. dicatur. & ut aliquid ex his que fecit pire
ꝑmittat quia nichil adhoc fecit ut ꝑeat. Ita dum se ho¬
norare putant bonitatẽ: offendunt ueritatem. Qui enĩ
pius fuit ut non existentia c̾areret iustus. ẽ. ut errantia
& de linquentia iuddicet. Aũĩ dicunt adiusticiã hominis
ptinere. ut inhac uita sine pugna uiuat. cum potiꝰ ustus
eẽ. non possit. si non pugnat. Neq enĩ adiusticiã huius
uite ꝑtinet non temptari. sed atemptatione non supari.
Nec ut qui bonus. ẽ. nũqͣm cadat. seo cum cecidit ut re¬
surgat. Similit̾ sunt qui dicunt fidelem non eẽ. qui uł
auter credit quedam quia infirmitatẽ ꝯp̃hendere nor
ualet. qualit in ipsa ueritate. ẽ. uel non omnid credit. quia

Expanded text:
sentiunt in ipsam veritatem offendunt. Haec autem ignoransentiunt in ipsam veritatem offendunt. Haec autem ignorantia multos parit errores, tam de bonitate quam de veritate. Dicunt alii bonitati divinae non esse conveniens ut in opera sua crudelis esse dicatur, et ut aliquid ex his quae fecit perire permittat qui nihil ad hoc fecit ut pereat. Ita dum se honorare putant bonitatem, offendunt veritatem. Qui enim pius fuit ut non existentia crearet, justus est ut errantia et delinquentia judicet. Alii dicunt ad justitiam hominis pertinere ut in hac vita sine pugna vivat, cum potius justus esse non possit si non pugnet. Neque enim ad justitiam hujus vitae pertinet non tentari, sed a tentatione non superari, nec ut qui bonus est nunquam cadat; sed, cum ceciderit ut resurgat. Similiter sunt qui dicunt fidelem non esse qui vel aliter credit quaedam, quia per infirmitatem comprehendere non valet qualiter in ipsa veritate est, vel non omnia credit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
inpͥma distinctione huiꝰ tractationis ꝓposuimꝰ
quinto. & Sͦi. loco. post.iiiͬ. Ista de quib hactenus tra.¬
ctatum. ẽ. ꝓsequenia. Quorũ unũ si scdm mutatiõe
temporũ abinitio fides credentiũ mutata sit. sine una eadẽ¬
q fidei forma. & in his qui abinitio fuerunt. & qui usq in fi¬
quid illud cui nichil uinqm demi potuit. ut fides recta con¬
staret. etiam si addici aliquid potuit ut cresceret. hec .iͦi.
ratione coherent. & adhoc indiuisiue ꝑtractari exposcũt
fide disputetur. Nec paruũ hoc ꝑiculum. ẽẽ putandum. ẽ.
Quomodo eñĩ dehis que credenda sunt fide. bene sentire
possumus. si de ipsa fide male sentimus: Pt̾ea ꝯsiderãda
sunt singula diligent̾ que dicunt᷑. ut ea dicamꝰ & sencia¬
mus. inquib dum fidem rectã astruere nitun᷑: sane fidei
obuiare non ꝯuincam᷑. Sunt homĩes quiquasi pietate qͣ¬
dam impi indm̃ efficiuntur. & dum ultra id qͦd inueritate ẽ

Expanded text:
ima distinctione hujus tractationis proposuimus quinto et sexto loco post quatuor ista de quibus hactenus tractatum est prosequenda. Quorum unum est an secundum mutationem temporum ab initio fides credentium mutata sit; sive una eademque fidei forma et in iis qui ab initio fuerunt et qui usque in fituit, id est quid sit illud cui nihil unquam demi potuit, ut fides recta constaret, etiam si aliquid adjici potuit ut cresceret. Haec duo ratione cohaerent, et ideo indivise pertractari exposcunt. fide disputatur, nec parvum hoc esse periculum putandum est. Quomodo enim de iis quae credenda sunt fide bene sentire possumus, si de ipsa fide male sentimus? Propterea consideranda sunt diligenter singula quae dicuntur, ut ea dicamus et sentiamus in quibus dum fidemobviare non convincamur. Sunt homines qui quasi quadam pietate impii in Deum efficiuntur, et dum ultra id quod in veritate est
Abbreviated transcription (Latin):
cĩis suis escipostolis accepisse. cum nichil taie indieb
suis potuerit exꝑiri. Deniq aiebat. Nũ quid õs poł̾e:
Prustra inqm̃ gloriat᷑ de euanglio suo. quia non ablo¬

Expanded text:
cum suis coapostolis accepisse; cum nil tale in diebus cum suis coapostolis accepisse; cum nil tale in diebus suis potuerit experiri. Denique aiebat: Numquid omnes prophetae? Frustra, inquam, gloriatur de Evangelio suo, quia non ab
Abbreviated transcription (Latin):
patbus aut ꝑarara salus. aut nimiũ numerosa ꝑfectio qͦr̃
quidem qͦdlibet sapere discretionis tim̃minos excedere ẽ. Qo¬
si uidetur tolerabilius immo & deo dignius iudicatur. re¬
plesse potius. & ditasse illa secunda multitudine ꝑfectorũ.
qͣmͣ saluandoꝵ tanta fuisse paucitate ꝯtemptũ qͣtinus &
saun non pauci tunc fierent: & om̃s nichilominꝰ repleti
spũ ꝓpħico necdum reuelata mistĩa. iam tunc penetrarẽt.
si in quam hoc recipitur benediceͥmꝰ qrłidẽ dm̃ indonis suis.
sed quio temꝑi gre reseruatũ sit: non uidemꝰ. nisi qͦd tempꝰ
grẽ illud potius iustam sententiam hanc fuerit appellan¬
dum. in quo tot & taute dei populo diuitie sp̃s ftuebãt.
ut ilud prorsus incredibili felicitate cerneretur impletũ
qͦd moyses optabat cum diceret. Quis dabit ut om̃s pro¬
pħent: Queso quid simile attulit euangeliũ: frustra
gloriatur paulus depͥmiciis sp̃i. quas putat se cum so

Expanded text:
emporibus fuit perrara salus; aut nimium numerosa perfectio, quorum emporibus fuit perrara salus; aut nimium numerosa perfectio, quorum quidem quodlibet sapere, discretionis tsi videtur tolerabilius, imo et Deo dignius  al. justius judicatur, replesse potius et ditasse saecula illa multitudine perfectorum, quam salvandorum tanta fuisse paucitate contentum, quatenus et salvi non pauci tunc fierent, et omnes nihilominus repleti spiritu prophetico, necdum revelata mysteria jam tunc penetrarent: si, inquam, hoc recipitur, benedicimus quidem Deum in donis suis; sed quid tempori gratiae reservatum sit, non videmus: nisi quod tempus gratiae illud potius juxta sententiam hanc fuerit appellandum, in quo tot et tantae Dei populo divitiae spiritus affluebant; ut illud prorsus incredibili felicitate cerneretur impletum, quod Moyses optabat, cum diceret: Quis dabit ut omnes prophetent? Quaeso, quid simile attulit Evangelium? Frustra gloriatur Paulus de primitiis spiritus, quas se putat