comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uscepit de natura hostiam
pro natura. ut de nostro
eẽt holocaustum offerendũ pro no¬
bis. ut in hoc ipso ad nos ꝑtinerec
redemptio. quia de nostro sumpta
erat immolatio. Cuius quidem re-¬
demptionis participes efficimur.
si ipsi redemptori per carnẽ nobis
sociato per fidem unimur. Natura
quidem humana dota per peccatum cor¬
rupta fuerat. & tota ꝓpter peccatũ dãp¬
natiomi debita erat. & id circo si tota dãp¬
nata fuisset in iusticia non fiusset.He-¬
nit autẽ gr̃a & elegit quosdam de
massa uniuersitatis per miscđiam
ad salutem. quosdam autẽ per iusti¬
ciam deseruit ad dampnationẽ. Et
quos per miscdiam saluauit non sine
iusticia saluauit. quia in eius pode¬
state erat ut hoc iuste facere posset.
quos tamen si non saluasset iuste fe

Expanded text:
uscepit de natura hostiam pro natura, ut de nostro esset holocaustum offerendum pro nobis, ut in hoc ipso ad nos pertineret redemptio; quia de nostro sumpta erat immolatio. Cujus quidem redemptionis participes efficimur, si ipsi redemptori per carnem nobis sociato per fidem unimur. Natura quidem humana tota per peccatum corrupta fuerat, et tota propter peccatum damnationi debita erat; et idcirco si tota damnata fuisset, injustitia non fuisset. Venit autem gratia et elegit quosdam de massa universitatis per misericordiam ad salutem; quosdam autem per justitiam deseruit ad damnationem. Et quos per misericordiam salvavit, non sine justitia salvavit, quia in ejus potestate erat ut hoc juste facere posset, quos tamen si non salvasset juste fe
Abbreviated transcription (Latin):
natura sp̃c sunt. ꝓ temp̃r & officio
aliquando angłi id est nuncii fiunt.
Alii dicunt tres ordines suppremos.
id est seraphin & cherubin ⁊ thro-¬
nos ad sola diuina & int̃na conu̾-¬
sionẽ habere. semꝑq creatori assiste-¬
re: Inferiores autem tres ad exteri-¬
ora agenda & nuncianda mitti:
Tres autẽ medios non solum digni¬
tate uel loco. s officio etiã int utrosq
consistere. qui preceptum diuinũ
a suꝑioribus accipiunt. ⁊ deferunt
ad inferiores: Ac ꝑhoc cum suppre¬
mi mediis. medii imis. atq hii nob̾
p̃ceptum diuinum nunciant. om̃s
merito angeli nominant᷑. De mini-¬

Expanded text:
natura spiritus sunt, pro tempore et officio aliquando angeli, id est nuntii fiunt. Alii dicunt tres ordines supremos, id est seraphim et cherubim, et thronos ad sola divina et interiora conversionem habere, semperque Creatori assistere. Inferiores autem tres ad exteriora agenda et nuntianda mitti. Tres autem medios non solum dignitate vel loco, sed officio etiam inter utrosque consistere; qui praeceptum Domini a superioribus accipiunt et deferunt ad inferiores. Ac per hoc cum supremi mediis, medii imis atque hi nobis praeceptum divinum nuntient - omnes merito angeli nominantur.
Abbreviated transcription (Latin):
tet. Quod ursticia sit insura.
yo bona preparauerat cđs ho¬
mini. unum temporale. & a¬
hud ȩcernũ. ut temporali uteretur.
ȩcerno frueretur. Ded quia bonis ut
aut frui laudabile non est nisi bene
utaris & fruaris. definita est homini
mensura. scđm quam bonis suis tem¬
poralib bene uteretur. ȩcernis bene

Expanded text:
. Quod justitia sit mensura. Duo bona praeparaverat Deus homini, unum temporale, alterum aeternum, ut temporali uteretur et aeterno frueretur. Sed quia bonis uti vel frui laudabile non est, nisi bene utaris et fruaris: definita est homini mensura secundum quam bonis suis temporalibus bene uteretur, aeternis bene
Abbreviated transcription (Latin):
ta. De illis autẽ uirtutib quȩ uolun-¬
tate bona ex amore chiuino mota ꝑ¬
ficiuntur. nichil temere circa ipsum
quantum ad primum illum statũ
ꝑtinet diffinire uolumus. Trecipue
cum de oꝑe caritatis illius nullũ siue
ex auctoritate siue ex ratione argum̃¬
tum certum habemus. Et siquidẽ
amare creatorẽ suum cepit. hoc tam̃

Expanded text:
ta. De illis autem virtutibus quae volunta. De illis autem virtutibus quae voluntate bona ex amore divino mota perficiuntur, nihil temere circa ipsum quantum ad primum illum statum pertinet definire volumus, praecipue cum de opere charitatis illius nullum sive ex auctoritate sive ex ratione argumentum certum habeamus. Etsi quidem amare creatorem suum coepit, hoc tam
Abbreviated transcription (Latin):
uero postea ꝑ bonam uoluntatẽ
operat᷑. non solus ipse oꝑat᷑.
s uoluntas etiam ꝑ quam oꝑatur.
Uamen opus bonum ex sp̃u ẽ qui oꝑa¬
tur. non ex uoluntate hominis ꝑ quã
oꝑatur. In ipsa quidẽ est bonum. s
ex ipsa non est. Ex ipsa non est. qm̃
aliunde accepit. In ipsa tamen est.
qm̃ habet quod accepit. Et idem ipsũ
& suum est in quantum habet. & ñ
suũ in quantũ a semet ipsa non ha-¬
bet. Tali igitur distinctione facta. qͥa¬
scilicet quedam uirtutes ex sola natu¬
ra sunt. quedã ex gr̃a. si queritur u¬
trum primus homo in illo primo
sue condicionis statu uirtudes aliqͦs
habuerit. nullatenus ambigendũ
putamus. affectus bonos & scđm ius¬
ticiam ordinatos. nature illius a pͥma
sua origine insertos. ꝑ quos ad boni¬
tatem & iusticiam exequendã na¬
turali appecitu trahebatur. Ꝙ in his
quidem affectibus bonis naturales
iuirtutes constitisse. quib a principio
natura hominis formata ẽ & instruc¬

Expanded text:
vero postea per bonam voluntatem operatur, etiam non solus ipse operatur, sed et voluntas per quam operatur. Tamen opus bonum ex spiritu est qui operatur, non ex voluntate hominis per quam operatur. In ipsa quidem est bonum, sed ex ipsa non est. Ex ipsa non est quoniam aliunde accepit. In ipsa tamen est quoniam habet quod accepit. Et idem ipsum et suum est, in quantum habet; et non suum, in quantum a semetipso non habet. Tali igitur distinctione facta quod quaedam virtutes ex sola natura sunt, quaedam ex gratia si quaeritur utrum primus homo in illo primo suae conditionis statu virtutes aliquas habuerit, nullatenus ambigendo putamus affectus bonos et secundum justitiam ordinatos naturae illius a prima sua origine insertos per quos ad bonitatem et justitiam exsequendam naturali appetitu trahebatur. Et in his quidem affectibus bonis naturales virtutes constitisse quibus a principio natura hominis formata est et instruc
Abbreviated transcription (Latin):
peret᷑. ut uacua non fit. Primũ oꝑt̾
artifex. Quemadmodum autẽ arti¬
fex primum instrumentũ oꝑatur.
deinde ꝑ instrumentũ oꝑatur. & qd̃
instrumentũ oꝑat᷑ primũ solus ipse
operat᷑. quod uero postea ꝑ instrum̃

Expanded text:
peretur ut vacua non sit. Primum operatur peretur ut vacua non sit. Primum operatur s sanctus est artifex. Quemadmodum autem artifex primum instrumentum operatur, deinde per instrumentum. Et quod instrumentum operatur primum solus ipse operatur; quo
Abbreviated transcription (Latin):
luntate & oꝑe infaciendo. Bona gͥ
nature & affectus ordinati scd̃m na-¬
turam. uirtutes sunt naturales. que
& si laudabiles sunt. quia bone sunt.
& a natura sunt. non sunt tamen
digne merito illo quod est supra na-¬
turam. quia nichil in se habent prẽt
naturam. Nichil tamen mereri etiã
huiusmodi uirtutes. non mͥ conue¬
menter dici posse uidetur. quamuis
extra bona hȩc quȩ propter naturam
condita sunt. nichil mereantur quȩ
ex sola sunt natura. Uirtutes autem
quas grã reparatrix naturȩ suꝑ addi-¬
ta format. quia in merito aliquid
supra naturã accipiunt. in premio e¬
tiam supra naturam remunerari
digne sunt. ut quib amor dĩ causa
est in oꝑe. presentia dĩ premium sit
ꝑgrãm reparatricẽ sunt. primum
sp̃c sc̃s bonam uoluntatẽ oꝑatur. de¬
inde bonȩ uoluntati mouenti se &
oꝑanti cooꝑatur. Primũ bonam
uoluntatẽ aspirat ut sit. deinde bone
uoluntati inspirat ut moueatur & o¬

Expanded text:
luntate et opere in faciendo. Bona igitur luntate et opere in faciendo. Bona igitur naturae et affectus ordinati secundum naturam virtutes sunt naturales, quae et si laudabiles sunt quia bonae sunt et a natura sunt, non sunt tamen dignae merito illo quod est supra naturam, quia nihil in se habent praeter naturam. Nihil tamen mereri etiam hujusmodi virtutes non mihi convenienter dici posse videtur, quamvis extra bona haec quae propter naturam condita sunt nihil mereantur, quae ex sola sunt natura. Virtutes autem quas gratia reparatrix naturae superaddita format quia in merito aliquid supra naturam accipiunt, in praemio et supra naturam remunerari dignae sunt, ut quibus amor Dei causa est in opere, praesentia Dei praemium sit quae per gratiam reparatricem sunt primum Spiritus sanctus bonam voluntatem operatur; deinde bonae voluntati moventi se et operanti cooperatur. Primum bonam voluntatem aspirat ut sit, deinde bonae voluntati inspirat ut moveatur, et o
Abbreviated transcription (Latin):
naturȩ condite qͥdã bona inseruit. gr̃ã
saluatrix & bona qͦnat᷑a pͥmũ corrupta
ꝑdidit restaurat. & quȩ inꝑfecta ñ¬
dum accepit aspirat. ꝑprima bo¬
na liberum arbitrium reparatur.
ꝑ scd̃a bona liberum arbitrium ope-¬
ratur. In primis bonis ds in homine
oꝑatur. in scđis bonis ds̃ homini co-¬
oꝑatur. Prima bona donum dei
Quando uero scđm deum mouetur.
supra naturam meret᷑. qm̃ illũ me¬
retꝰ ꝑ quem & propt̃ quem mouet᷑.
Omis enim qui uult aliquid uult. &
propter aliquid uult quod uult. Qui¬
cumq gͦ uult aliquid. & propterea
solummodo uult quod uult quia
natura hoc uult. uelle habet ex na-¬
tura. qui autẽ aliquid uult. & prop¬
terea uult quod uult. quia ds hoc
uult: uelle habet ex gr̃a. & in hoc me¬
ritum hominis ẽ quod propter dm̃
uult quod uult. & propter d̾m facit
quod facit. Noc namq ds reddere
habet. quod propter ipsum fit. siue
uoluntate sola inuolendo siue & uo¬

Expanded text:
naturae conditae quaedam bona inseruit, gratia naturae conditae quaedam bona inseruit, gratia salvatrix et bona quae natura primum corrupta perdidit restaurat, et quae imperfecta nondum accepit aspirat. Per prima bona liberum arbitrium reparatur, per secunda bona liberum arbitrium operatur. In primis bonis, Deus in homine operatur; in secundis bonis, Deus homini cooperatur. Prima bona donum Dei quando vero secundum Deum movetur, supra naturam meretur: quoniam illum meretur per quem et propter quem movetur. Omnis enim qui vult, aliquid vult; et propter aliquid vult quod vult. Quicunque ergo vult aliquid et propter ea solummodo vult quod vult quia natura hoc vult, velle habet ex natura; qui autem aliquid vult, et propterea vult quod vult, quia Deus hoc vult, id velle habet ex gratia, et hoc meritum hominis est quod propter Deum vult quod vult, et propter Deum facit quod facit. Hoc namque Deus reddere habet quod propter ipsum fit, sive voluntate sola in volendo, sive vo
Abbreviated transcription (Latin):
i autem queritur an uirtu¬
tes aliquȩ in ipso primo
homine ante peccatum fuerunt. &
si in ipso uirtutes fuerunt. utrum
in eis aliquid meruerit. cum certe
uideantur uirtutes sine merito ẽẽ
non posse. nos quidem uirtutes du-¬
pliciter haberi respondemus. scđm
naturam scilicet & grãm. Uirtus
namq nichil aliud ẽ quam affectꝰ
mentis scdm rationem ordinatus.
qui scđm uarias enisdem mentis ap¬
plicationes plurimi ẽẽ dicuntur.
unam tamen radicẽ & originẽ ha-¬
bentes uoluntatẽ. Una enim uolun¬
tas scd̃m quod se ad uaria uel ap¬
petendo uel fugiendo inclinat. ua¬
rios format affectꝰ. & diuersa scdm
cosdem affectus nomina sortitur.
cum tamen hȩc om̃ia in una sint
uoluntate & una uoluntas. Uolun-¬
tas autẽ aliquando ꝑ naturã sur-¬
git. aliquando excitatur ꝑ grãm.
s alia est gr̃a creatrir. alia saluatͥx.
ł grãm creatricẽ facta sunt quȩ non
erant. ꝑ grãm saluatricẽ reparant᷑
quȩ ꝑierant. Grã creatrix primum

Expanded text:
i autem quaeritur an virtutes aliquae in ipso primo homine ante peccatum fuerint, et si in ipso virtutes fuerint. Utrum in eis aliquid meruerit, cum certe videantur virtutes sine merito esse non posse. Nos quidem virtutes dupliciter haberi respondemus, secundum naturam et secundum gratiam. Virtus namque nihil aliud est quam affectus mentis secundum rationem ordinatus, qui secundum varias ejusdem mentis applicationes plurimi esse dicuntur, unam tamen radicem et originem habentes, voluntatem. Una enim voluntas secundum quod se ad varia vel appetendo vel fugiendo inclinat varios format affectus, et diversa secundum eosdem affectus nomina sortitur, cum tamen omnia haec in una sint voluntate, et una voluntas. Voluntas autem aliquando per naturam fugit, aliquando excitatur per gratiam, sed alia est gratia creatrix, alia salvatrix. Per creatricem gratiam facta sunt quae non erant, per gratiam salvatricem reparantur quae perierant. Gratia creatrix primum
Abbreviated transcription (Latin):
t uidit d̾s quod esset bonũ.
& ait. Fiat firmam̃tũ in me¬
dio aquarũ. Noluit igit᷑ ds ad se¬
quens opus transire. donec diiudi¬
casset primũ. Cum ergo udissct
de luce quod ẽẽt bonũ. cunc ait. fi¬
at firmam̃tũ. Iuantũ ad litcerã
ꝑtinere uidetur. factum ẽ firmam̃¬
tum die scda. pͥus quidẽ in illa uni¬
uersitatis maderia de nichilo crea¬
tũ. & nunc ex illa ipsa ca ad talẽ
formã erutũ. & factũ firma¬
mentũ. ut ambitu suo medium
quodã modo interueniens mag¬
nam illã aquarũ inmensãq ꝯgiem
ab inuicẽ separaret. atq diider&.
& de aquis faceret aquas. & aquas.
hoc ẽ aquas quas ambitu suo in¬
trinsecus complecteret᷑. & subtus
se contineret. & aquas quas extrm¬
secꝰ & supra girũ limitis sui relin¬

Expanded text:
t vidit Deus quod esset bonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relin
Abbreviated transcription (Latin):
Dutrum om̃s illi cȩle
stes sp̃c ad exteriora nuncianda
mittant᷑. Quidam putant alios
ẽe in illa multitudine qui foras
ꝓ officio ad exteriora nuncianda
exeunt. alios qui intꝰ semꝑ assistut̃.
Sicut scriptum ẽ Milia miliũ
ministrabant ei. ⁊ decies milies
centena milia assistebant ei Apls
autẽ excellentiã filii cõmendans
p̃ angelis. om̃s administratorios
sp̃c esse in ministeriũ missos ꝓpt̃
eos qui hereditat̾e capiunt salu¬
tis confirmat. Hinc questio na¬
scitur quomͦ om̃s mittunt᷑. si qͥ¬
dam semꝑ assistunt. Et si om̃s
nuncii sunt. quomͣ qͥdam semꝑ
assistere dicuntur Si enim õs
nuncii sunt: om̃s angeli sunt:
Et si om̃s angeli sunt: quomodo
hoc nomine censetur: Quidam
pittant in illa cȩlesti curia om̃s
quidem mitti. s allos ex officio
qui ꝓprie angeli siue archangłi
nominant᷑ alios ex temp̃r ⁊ cau¬
sa extra cõmunem dispensatioem
ob orta. qui & ipsi quoq cũ ange¬
lorum ministeriũ ex temp̃r sułci¬

Expanded text:
utrum omnes illi spiritus coelestes ad exteriora nuntianda mittantur. Quidam putat alios esse in illa multitudine qui foras pro officio ad exteriora nuntianda exeunt, alios qui intus assistunt, sicut scriptum est: Millia millium ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei . Apostolus autem excellentiam Filii commendans pro angelis omnes administratorios spiritus esse in ministerium missos, propter eos qui haereditatem capiunt salutis confirmat. Hinc quaestio nascitur quomodo omnes mittuntur si quidam semper assistunt, et si omnes nuntii sunt, quomodo quidam semper assistere dicuntur. Si omnes nuntii sunt, omnes angeli sunt; et si omnes angeli sunt, quomodo hoc nomine censetur? Quidam putant in illa coelesti curia, omnes quidem mitti, sed alios ex officio qui proprie angeli sive archangeli nominantur; alios ex tempore et causa extra communem dispensationem oborta. Qui et ipsi quoque cum angelorum ministerium ex tempore susci
Abbreviated transcription (Latin):
ipse a nemine iudicatur. & si sp̃c
dei uere in nobis habitat. non
nos poterunt deciꝑe sp̃c erroris.
etlam si in luce ueniant ad nos.
quia habebimus lucẽ in nobis.
in qua nobis manifestum erit
de om̃i luce si bona est. & sic fidu¬
cialiter diuidemus lucẽ a tenebris.
& Ilidicabimus non solum inter
tenebras & lucem. sed etiam inter
lucẽ & lucem iudicabimꝰ. Non
solum inter noctem & diem. sed
etiã inter diem & diẽ iudicabimꝰ.
& iudicabimus omnẽ diem. Parũ
est enĩ ad ꝑfectũ inter diẽ & noc¬
dem iudicare. Parum ẽ tenebras
& lucem diuidere. hoc est uirtu¬
des a uiciis sequestrare. nisi sciamꝰ
etiam inter diem & diem iudica¬
re. & sciamus omnẽ diẽ iudicare.
ut sapiamus qui suit illi motꝰ.
qui sub iurtutum specie quasi
luce aliena ad nos ueniunt. & qͥ
rursum illi sint qui ueram uir¬
tutis claritatẽ pretendunt. & in
ipsis qͦq uircutib: non solum que
bona sint. sed que sint etiam po-¬
tiora ꝓbemus. Spiritalis enĩ di¬

Expanded text:
ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis habitat, non nos poterunt decipere spiritus erroris, etiamsi in luce veniant ad nos; quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis manifestum erit de omni luce utrum bona est; et sic fiducialiter dividemus lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucem judicabimus; non solum inter noctem et diem, sed etiam inter diem et diem judicabimus, et judicabimus omnem diem. Parum est enim ad perfectum inter diem et noctem judicare, parum est lucem et tenebras dividere: hoc est virtutes a vitiis sequestrare, nisi sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et in ipsis quoque virtutibus non solum quae bona sint, sed etiam quae sint potiora
Abbreviated transcription (Latin):
culum & feminã ante pecca¬
tum a deo institutũ. eisq ut crescerent
& multiplicarent᷑ dono benedictiõĩs
concessum atq miunctũ legimus. cõ¬
mixtionem carnis in prolis generatio
ne sine turpitudine & concupiscentia
fucuram nullatenꝰ dubitare debemꝰ. Qgͦ
sine peccato generantur. consequens
om̃ino est quod eciam sine peccato
nascerentur. Quemadmodum hi qui
modo generantur cum concupiscen-¬
tia. quasi ex ipso radicis suȩ uicio cor

Expanded text:
culum et feminam ante peccatum a Deo institutum, eisque ut crescerent et multiplicarentur dono benedictionis concessum atque injunctum legimus: commistionem carnis in generatione prolis, sine turpitudine et concupiscentia futuram nullatenus dubitare debemus. Qui ergo sine peccato generantur, consequens omnino est quod etiam sine peccato nascerentur, quemadmodum ii qui modo generantur cum concupiscentia, quasi ex ipso radicis suae vitio cor
Abbreviated transcription (Latin):
tum ⁊ obedientiam implecã ex in¬
de illuc ꝓueherecur. ubi semꝑ erat
mansurus. S: quia sequentis oꝑiᷤ
seriem a conditione primi hõis
deducere institui mus. iustũ ẽ ut in
ipso exordio libri. pͥmũ causam con-¬
ditionis humane inuestigemꝰ. ut
simul demonstretur. & primũ ra-¬
tionabilit adeo conditus. ⁊ post mo¬
dum misericorditer reparatꝰ. Ibi qͦq
dum conderetur gratuito factum
opus rationabile. ⁊ hic dum redime¬
retur rationabilit̾ implecum opus
mo subsequens ordine decur
sit. deinde qualiter lapsus sit. po¬
stremo autẽ qualit̾ sit reparatus.
ncipit scda pars de causa creationis
humane & de causis primordialib

Expanded text:
tum et obedientiam impletam exintum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper mansurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et postmodum misericorditer reparatus. Ibi quoque dum conderetur gratuito factum opus rationabile; et hic dum redimeretur rationabiliter impletum opus mo subsequens ordine decurrsit; deinde qualiter lapsus sit; postremo autem qualiter sit reparatus. PARS SECUNDA. DE CAUSA CREATIONIS HOMINIS, ET DE CAUSIS PRIMOR
Abbreviated transcription (Latin):
principio redemptionis mis¬
terium inuestigandũ ẽ. & si hoc
diligent̃ in his om̃ib scłm seriem
temporum. & successiones generati¬
onum ac dispensationes p̃ceptorũ
inquirimus. sũmã dotã diuinaꝵ
scripturarũ fident̃ nos attigisse ꝓ¬
nuntiamꝰ. Hoc autẽ incipiendum
est. a conditione primi parentis.
& eruendũ paulatim progredien¬
tib nobis semꝑ ad ea que ordine
subsequuntur. Sed breuiter indau¬
sula ipsa supra dicta colligimus
ad intelligentiã dicendorũ cõꝑandã.
Oꝑa ergo conditionis .i. mundus iste
sensibilis. cum om̃ib elementis su¬
is. in materia quidem ante omnẽ
diem in tpr̃e pariter & cum tempo¬
re facta sunt. postea sex dieb in for¬
mam disposita. trib primis dieb
ordinata. ⁊ sequentib trib ornata.
Nouissime sexca die factus ẽ homo
adam. & eua. ꝓpter quẽ facta sunt
cetera om̃ia. ⁊ ipse in paradiso col¬
locatus ẽ primo mansurus ibi ⁊
oꝑaturus. ut post opus consũma¬

Expanded text:
principio redemptionis mysterium investigandum est; et si hoc diligenter in his omnibus secundum seriem temporum et successiones generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Hoc autem incipiendum est a conditione primi parentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consumma
Abbreviated transcription (Latin):
n principio oꝑis quod ur̃a instan¬
tia magis quam alacritate ꝓpria
aggressus sum. mundi huius sen¬
sibilis originem ⁊ dispositionẽ quã
breuissimo potui sermone. & qui

Expanded text:
n principio operis, quod vestra instantia magis quam alacritate propria aggressus sum, mundi hujus sensibilis originem et dispositionem, quam brevissimo potui sermone et qui
Abbreviated transcription (Latin):
deducantur. qm̃ affectus anime
inferior. nisi certa lege constringat᷑.
non potest apparere arida nec ger¬
mina ꝓducere. sicut apłs castigat
corpus suum. & in seruitutẽ redi¬
git. ne forte cum aliis predicaue¬
rit ipse reꝓbus fiat. Quod his trib

Expanded text:
deducantur. Quoniam affectus animae deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus fiat . CAP. XXIV.
Abbreviated transcription (Latin):
chil sine causa faccum est. Hoc mi-¬
rum iidetur quod aque que sub
celo sunt congregantur in locum
unum. & illȩ quȩ sunt supra ce¬
lum non congregantur. neq eis
locus unus cribuitur. sed reli¬
quunt᷑ diffuse atq expanse. qͣsi
que coartari nolint uł colligi. Qd
adhuc excellentiorem inquit apłs
uiam uobis demonstrabo. Si lin-¬
gius hominum loquar & angłoꝵ
si habuero omnẽ ꝓphetiam. si no¬
uero mysteria om̃ia quid ẽ: Ni¬
chil ꝓdest si caritatem non habeã.
Pax ait dei quȩ exsuperat omnem
sensum custodiat corda ur̃a. & in¬
delligentias ur̃as. Iam quodãmͦ
uidemus quare aquȩ ille que
supra cęlum sunt non debuerũt
colligi. & in unũ coartari. qm̃
caritas amplificanda semꝑ est
& dilatancda. & quando latius
panditur. tanto celsius sublimat᷑.
Que sub cȩlo sunt autẽ aquȩ congre¬
gandȩ sunt. & constringende in
locum unũ. ut inde ꝑ certos tra¬
mites & exitus ordinatos quacũq

Expanded text:
hil sine causa factum est. Hoc mihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid adhuc excellentiorem, inquit Apostolus, viam vobis demonstro . Si lingua hominum loquar et angelorum; si habuero omnem prophetiam; si novero mysteria omnia, quid est? nihil prodest si charitatem non habeam . Pax, ait, Dei quae exsuperat omnem sensum custodiat corda vestra et intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque
Abbreviated transcription (Latin):
Quomͦ terra germina ꝓduxit.
ixit ergo qs. ut produceret
terra herbam uirentem. & facientẽ
semen lignumq pomiferũ faciens
fructũ in genere suo. cuius semen
in ipso eẽt suꝑ terram. & factũ est
ita. Deinde ad irrigandã unuier¬
sam terrã. ab illa magna abysso
quasi a fonte quodam aquȩ in¬
terus quidem intra uiscera tel¬
luris ꝑ thracones occultosq me-¬
atus. desuꝑ uero in suꝑficie per
alueos suos in om̃s partes deduc¬
de sunt itu & reditu mirabili &
indefesso. lege ꝑpetua. ad unum
non dixit scͥptura quod congre¬
gate sunt in locum unũ. quẽ admo¬
dum de illis quȩ erant sub celo. Mag¬
na sunt in his om̃ib sacramenta.
nec explicabilia presenti abbreuia¬
dioni. quod aque quȩ sub celo sunt
congregantur in unũ locum. quod
apparet arida. & germina produ¬
qt. simulq ipsa aeris spacia con-¬
dracta tandem caligine serenantur.
& aquarum tractus ad irrigandã
atq infundendam terram ꝑ corpꝰ
illius quacumq sparguntur. & ni¬

Expanded text:
Quomodo terra germina produxit. Dixit ergo Deus ut produceret terra herbam virentem et facientem semen, lignumque pomiferum faciens fructum in genere suo, cujus semen in semetipso esset super terram: et factum est ita . Deinde ad irrigandam universam terram ab illa magna abysso quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt, itu et reditu mirabili et indefesso, lege perpetua, ad unum non dixit Scriptura quod congregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et aquarum tractus ad irrigandam atque infundendam terram per corpus illius quacunque sparguntur; et ni
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa suo arbitrio uendicauit.s precep¬
to & dispositione creatoris sui suscepit.
nos tandem id quod uerum est ꝓfte¬
ri oportet. iusticiam diuinã in hocm

Expanded text:
ipsa suo arbitrio vindicavit, sed in praecepto et dispositione creatoris sui suscepit. Nos tandem id quod verum est profiteri oportet, justitiam divinam in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
in quo grãm electis suis dare dispo¬
suit ipsum ẽ predestinatio. quȩ id¬
circo p̾destinatio uocat᷑. qm̃ in ea qd̾
faciendum fuit dispositũ ẽ priꝰ quã
fuit. Potest autẽ p̃destinatio genera¬
lit aliq̃ndo intelligi ipsa faciendoꝵ
dispositio. ut dicat᷑ ds quicqͥd facturꝰ
fuit ab ȩterno p̃destinasse. quod autẽ
facturus non fuit sed ꝑmissurus. ñ
p̃destinasse sed prescisse solum de po¬

Expanded text:
in quo gratiam electis suis dare disposuit ipsum est praedestinatio, quae idcirco praedestinatio vocatur; quoniam in ea quod faciendum fuit, dispositum est priusquam fuit. Potest autem praedestinatio generaliter aliquando intelligi ipsa faciendorum dispositio; ut dicatur Deus quidquid sic facturus fuit ab aeterno praedestinasse. Quod autem facturus non fuit sed permissurus non praedestinasse, sed praescisse solum.
Abbreviated transcription (Latin):
ni principiũ. quatinus in hoc & di-¬
aboli suꝑbia confunderet᷑. & humanȩ
naturȩ humilitas duine imaginis
similitudine glorificaretur. Diabolus
namq aliud a dõ principiũ ẽẽ concu¬
pierat. & idcirco ut magis eius suꝑbia
confunderetur. hoc homo in donio ac¬
cepit. quod ille ꝑuerse rapere uoluit
& optinere non potuit. ut in hoc etiã¬
imago dĩ in homine appareret. quod
sicut ds om̃ib reb creationis princi¬
pium excitit. ita iste om̃ib hominib
principium esset generationis. & om̃s
homines dum se ab uno & unum ẽẽ
cognoscerent. om̃s se quasi unũ amarẽt.
de latere.
ostea uero in adutoriũ gene¬
rationis de ipso uiro mulier
facta est. qm̃ si aliunde fieret. unũ
ostenderetur quia consortium crea-¬
batur dilectionis. ne force si fuissec
de capite facta preferenda uideret᷑
uiro ad dominationẽ. Aut si de pe-¬
dib subicienda ad seruitutẽ. Quia
igitur uiro nec domina nec ancil¬
la parabatur s socia. nec de capite¬

Expanded text:
quatenus in hoc et diaboli superbia confunderetur, et humanae naturae humilitas divinae imaginis similitudine glorificaretur. Diabolus namque aliud a Deo principium esse concupierat, et ut idcirco magis ejus superbia confunderetur, hoc homo in dono accepit quod ille perverse rapere voluit et obtinere non potuit, ut in hoc imago Dei in homine appareret, quod sicut Deus omnibus rebus creationis principium exstitit; ita iste omnibus hominibus principium esset generationis, et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi unum amarent. de latere. ostea vero in adjutorium generationis de ipso viro mulier facta est. Quoniam si aliunde fieret, unum ostenderetur quod in consortium creabatur dilectionis, ne forte si fuisset de capite facta praeferenda videretur viro ad damnationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia igitur viro nec domina nec ancilla parabatur s
Abbreviated transcription (Latin):
quod precipit nobis. & si faciamus
bonum: uoluit hoc ds. & uoluit qr
factũ est hoc. & approbat quod fac¬
tum ẽ. & quod factum ẽ uult. qr
factũ est ꝙ bonum est. Et si facimꝰ
malum. uult quod non facimus bo¬
num. & approbat illud. qm̃ bonũ
est. & non approbat malũ
quod facimus. qm̃ malum ẽ. & ta¬
men uult quod factum est. quia fac¬
tum est. qm̃ id bonum ẽ quia fac¬
tũ ẽ. & uult ipse quod bonũ ẽ. Ecõ¬
stat omp̃s uoluntas cius certa ꝙ fir¬
ma in beneplacito suo approbans
bona & ꝑmittens mala ꝓpter bona
quȩ nec potest impediri ut fiat qd̾
in ipsa est. neq infirmari aliquan¬
do ut fiat quod in ipsa non est. Qd̃¬

Expanded text:
quod praecepit nobis. Et si facimus quod praecepit nobis. Et si facimus bonum, voluit hoc Deus; et voluit quia factum est hic, et approbat quod factum est et quod factum est; vult quod factum est et bonum est. Et si facimus malum vult quod non facimus bonum; et approbat illud quoniam bonum est, et non approbat malum quod facimus quoniam malum est; et tamen vult quod factum est quia factum est, quoniam id bonum est quod factum est, et vult ipse quod bonum est. Et constat omnipotens voluntas ejus certa et firma in beneplacito suo, approbans bona et permittens mala propter bona, quae nec potest impediri ut non fiat quod in ipsa est, neque infirmari aliquando ut fiat quod in ipsa non est.
Abbreviated transcription (Latin):
signa uoluntatis eius precepta eiꝰ. &
uocant᷑ uoluntas eiꝰ quia signa sũt
uoluntatis eius. qm̃ uult & appro¬
bat. & diligit. & amica sibi iudicat
bona quȩ precipit. & mala que ꝓ¬
hibet odit. & decestatur. & non in¬
uenit concordiam & amiciciã in il¬
lis. & uult tamen ẽẽ ipsa mala quȩ
non uult. ꝓpter maius bonum qd̃
ex illis est quod magis uult. S non
ꝑtinet ad nos neq exigitur a nobis nͥ
quod nr̃m est. & quod bonum nrm ẽ
tantum. ut faciamus & approbemꝰ.
& diligamus in nobis sicut & ds di¬
ligit. & approbat bonũ nr̃m tan¬
tum in nobis. ut ei similes simus
diligendo & faciendo bona. sicut &
ipse bona cantũ diligit & facit. Et
cum precipitur nobis quod bonum
nostrum est. significat᷑ nobis quia
d̃s hoc uult. & ꝑtinet ad nos ita sen¬
dire. & ita credere. qm̃ ds hoc uult
quod precipit nobis ut faciamus.
Et non fit tamen nisi quod ipse uult̃
fieri siue faciamus siue ñ faciamꝰ

Expanded text:
signa voluntatis ejus praecepta ejus, et signa voluntatis ejus praecepta ejus, et vocantur voluntas ejus, quia signa sunt voluntatis ejus. Quoniam vult et approbat et diligit et amica sibi judicat bona quae praecipit, et mala quae prohibet odit et detestatur; et non invenit concordiam et amicitiam in illis, et vult tamen ipsa esse mala quae non vult, propter majus bonum quod ex illis est, quod magis vult. Sed non pertinet ad nos neque exigitur a nobis nisi quod nostrum est et quod bonum nostrum est, tantum ut faciamus et approbemus et diligamus in nobis, sicut et Deus diligit et approbat bonum nostrum in nobis; ut ei similes simus diligendo et faciendo bona, sicut et ipse bona tantum diligit et facit. Et cum praecipitur nobis quod bonum nostrum est, significatur nobis quod Deus hoc vult; et pertinet ad nos ita sentire et ita credere quod Deus hoc vult quod praecipit nobis ut faciamus. Et non fit tamen nisi tantum quod ipse vult fieri, sive faciamus sive non faciamus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽe illius. & bonum omiũ ẽẽ qm̃ ex
co bonũ est om̃ium. & quod bonũ
est & alicui bonũ est minus ẽẽ bo¬
num quam quod malum est & ali¬
cui malum est. qm̃ ex eo ipso maiꝰ
bonum est ex quo om̃ium bonum
est. & mauis bonũ est ẽẽ illud a qͦ
maius bonum ẽ. eciam cum illud
alicui bonum non est. qm̃ in toto
bonum est. Non debet autẽ in com¬
pensatione minoris boni impedi-¬
ri quod maius est bonum ab illo
qui optimus ẽ. Et diximꝰ qm̃ maiꝰ
bonum est ẽẽ bonum ex malo &
bono. quam ex solo bono. ꝑmitti
itaq mala debuerunt ut ẽẽnt. qm̃
ut essent id bonum erat. ex quib
bonum fucurum erat. Precepit
itaq ds quod bonum erat singulis.
& ꝑmisit quod bonum erat uniũ¬
sis. qm̃ & mauis erat bonum un¬
uersitatis quod impedire non de¬
buit. & non bonum erat quod
malum erat alicui. cuius auctor
ẽẽ non potuit. Ee ideo precepit
unicuiq quod bonum erat. & qd̃
illi bonum erat. & p̃cipiendo illud.
significauit se uelle illud. & sunt

Expanded text:
x eo bonum est omnium. Et quod bonum est et alicui bonum est, minus esse bonum quam quod malum est et alicui malum est; quoniam ex eo ipso majus bonum est: ex quo omnium bonum est. Et majus bonum est esse illud a quo majus bonum est, etiam cum illud alicui bonum non est; quoniam in toto bonum est. Non debet autem in compensatione minoris boni impediri quod majus est bonum ab illo qui optimus est. Et diximus quod majus bonum est esse bonum ex malo et bono, quam ex solo bono. Permitti itaque mala debuerunt ut essent, quoniam ut essent id bonum erat ex quibus bonum futurum erat. Praecepit itaque Deus quod bonum erat singulis et permisit quod bonum erat universis. Quoniam et majus erat bonum universitatis quod impedire non debuit, et non bonum erat quod malum erat alicui, cujus auctor esse non potuit. Et ideo praecepit unicuique quod bonum erat, et quod illi bonum erat; et praecipiendo illud significavit se velle illud; et sunt
Abbreviated transcription (Latin):
nem illius assumere sibi quasi do¬
cendo corruꝑit quod creauerat in¬
corruptum. Non itaq habet ali¬
ud illi precipere. nisi solum quod
bonum ẽ illi a quo habet illa totũ
quod bonum habet. & quod malũ
habec nichil. Qm̃ igitur creator nul¬
li creature suȩ auctor mali ẽẽ potest.
hoc solum illi preciꝑe habet quod
bonum ẽ illi. ut sincera sit eiꝰ in-¬
structio. quẽ admodũ conditio in¬

Expanded text:
nem illius assumere sibi quasi donem illius assumere sibi quasi docendo corruperit quod creaverat incorruptum. Non itaque habet aliud illi praecipere nisi solum quod bonum est illi; a quo habet illa totum quod bonum habet, et quod malum habet nihil: Quoniam igitur Creator nulli creaturae suae auctor mali esse potest: hoc solum illi praecipere habet quod bonum est illi, ut sincera sit ejus instructio, quemadmodum conditio in
Abbreviated transcription (Latin):
unc ergo uideamꝰ om̃e quod
precipit d̾s. si ꝓpcer se preci¬
pit. aut ꝓpter illum cui precipit.
Di propt̾ se precipit ad bonum eiꝰ est
quod precipit. & bonum illi ẽ p̃cep¬
ti sui impletio. Sed quomͦ p̃cipit
ꝓpter se qui ꝓfectu non indiget
in se. neq bono alieno adiuuari po¬
cest qui melior eẽ non potest: Cla-¬
mat hoc scriptura. & ꝑfector man¬
dati in scriptura. ds m̃s estu. qm̃ bo
bonoꝵ meoꝵ non eges. Ergo ꝓpter se
non precipit ds quod precipit. sed
propt̃ illum cui precipit. qm̃ bonũ
est illi quod p̃cipitur cui bonũ p̃cipit᷑.
tum fit cui fit ipsum manda¬
tum. bonum ipsiuis ẽẽ debet cui mã¬
datur mandatum. Neq aliud man¬
dari debet nisi quod bonum illi est
cui mandatur manda¬
tum. Frustra enim mandatũ fieret.
si illi ꝓpter quẽ fieret bonum ñ ẽẽt.
maxime cum a bono mandatũ esset.
qui nichil preter bonum mandare
deberet. Neq enim creature siuȩ d̃s
auctor mali ẽẽ debet. neq causatio¬

Expanded text:
ideamus omne quod praecipit Deus, utrum propter se praecipit, an propter illum cui praecipit. Si propter se praecipit ad bonum ejus est quod praecipit, et bonum illi est praecepti sui impletio. Sed quomodo praecipit propter se qui profectu non indiget in se, neque bono alieno adjuvari potest, qui melior esse non potest? Clamat hoc Scriptura, et perfector mandati in Scriptura: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges . Ergo propter se non praecipit Deus quod praecipit; sed propter illum cui praecipit, quoniam bonum est illi quod praecipitur cui bonum praecipitutum fit cui fit, ipsum mandatum; bonum ipsius esse debet cui mandatur mandatum. Neque aliud mandari debet nisi quod bonum illi est cui mandatur mandatum. Frustra enim mandatum fieret, si illi propter quem fieret bonum non esset; maxime cum a bono mandatum esset qui nihil praeter bonum mandare deberet. Neque enim Creaturae suae Deus auctor mali esse debet, neque causatio
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ. qm̃ ex bono malum. & ex malo
bonum. & bonum malis ad malũ.
& malum bonis ad bonum. & quod
bonũ in toto est. manis ẽ quã quod
in parte est solum. E hoc probatur
in hunc modum. Om̃e enim uniuer¬
sale bonum maius est quã id quod
in parte constat. & quod conducit
magis expedit. mauis ipsum meri¬
to nominatur. Nunc autẽ congrem
in unum. & colligamus quȩ dicta
sunt. qm̃ implecio om̃is mandati
bonum illi ẽ ꝓpter quẽ factum ẽ ip¬
sum mandatum. & qm̃ om̃e bonũ.
aut ꝑ se bonum est aut ad aliquid.
& quod ꝑ se bonũ non est & alicui
bonum est maius est bonum. quã
quod ꝑͣ solum est & alicui non est
bonum. & quod magis conducit &
expedit. uire semꝑ maius estimat᷑

Expanded text:
m ex bono malum et ex malo bonum, et bonum malis ad malum, et malum bonis ad bonum. Et quod bonum in toto est majus est quam quod in parte est solum: et hoc probatur in hunc modum. Omne enim universale bonum, majus est quam id quod in parte constat; et quod conducit magis et expedit, majus ipsum merito nominatur. Nunc autem congregemus in unum et colligamus quae dicta sunt, quoniam impletio omnis mandati bonum illi est propter quem factum est ipsum mandatum. Et quoniam omne bonum aut per se bonum est aut ad aliquid; et quod per se bonum non est et alicui bonum est, majus est bonum quam quod per se solum est et alicui bonum non est; et quod magis conducit et expedit, jure semper majus aesti
Abbreviated transcription (Latin):
uersalit bonũ. quia ad om̃ia bonũ
est. & om̃ium bonũ est. Quod enĩ
in se bonũ ẽ uere bonum est. & qd̃
om̃iũ bonum est unuersale bonũ
est. & om̃e bonum ipsum est. qm̃
om̃ium bonũ ipsum est. nec extra
ipsum bonum est. Quod autẽ ad se
bonũ non est. non uere bonum est.
nec uerum bonũ ẽ. sed bonũ cantũ
dicitur. non quia ipsum bonum ẽ.

Expanded text:
quia ad omnia bonum est, et omnium bonum est. Quod enim in se bonum est vere bonum est, et quod omnium bonum est universale bonum est. Et omne bonum ipsum est, quoniam omnium bonum ipsum est, nec extra ipsum bonum est. Quod autem ad se bonum non est non vere bonum est nec verum bonum est, sed bonum tantum d
Abbreviated transcription (Latin):
sit. preceptio & ꝓhibitio signa sunt
quid bonum sit etiam si illud ẽẽ
bonum non sit.
t sequuntur post ipsam sig¬
tio eius. & ostendunt quod in illa
est. qm̃ in ipsis idem est. Et addũt᷑
precepta & ꝓhibitiones. & sunt ip¬
sa quoq signa & demonstracioẽs
uoluntatis summe. & complaciti
non similia quidem signa priorib
sed demonstrationes tancum. & signi¬
ficationss approbationis & compla¬
citi. in eo quid bonum sit. & non
in eo quid esse bonum sit. siue
bonum ipsum. siue malum sit. lt̃
ideo significant ipsa. non hoc qͥdẽ
quid in summa sit uoluntate ut
fiat. sed quid in complacito & ap¬
ꝓbatione sic si fiat. & tam̃ utrũꝙ
uoluntatis c̃ẽ & hoc bonum ẽẽ. etiã
si non fiat. illud autẽ sic bonum

Expanded text:
sit; praeceptio et prohibitio signa sunt quid bonum sit, etiam si illud esse bonum non sit. Et sequuntur post ipsam sigtio ejus; et ostendunt quod in illa est, quoniam in ipsis idem est. Et adduntur praecepta et prohibitiones, et sunt ipsa quoque signa et demonstrationes voluntatis summae et complnon similia quidem signa prioribus, sed demonstrationes tantum et significationes approbationis et complaciti in eo quod bonum sit; et non in eo quid esse bonum sit, sive bonum ipsum sive malum sit. Et ideo significant ipsa non hoc quidem quod in summa sit voluntate, ut fiat, sed quid in complacito et approbatione sit si fiat; et tamen utrumque voluntatis esse et hoc bonum esse etiam si non fiat: illud autem sic bonum
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ quod bonum ẽ. & alicui bonũ est.
quod mauis om̃ino bonum ẽ. quã
qd̃ solũ bonum ẽ. & alicui bonum
non est. Non enim bonum eẽt quod
bom̃non ẽ. & alicui bonum ẽ. nisi ex eo
esset quod bonũ ẽ. & alicui bonum ẽ.
taq quod bonum est. qm̃ ipsum bo¬
num est. bonũ non ẽ alicui. qm̃ ex
ipso bonum ñ est. E quod bonum
non est qm̃ ipsum bonũ non est. ali¬
Et contingit hoc aliquando. & in fine

Expanded text:
um est et alicui bonum est: quod majus omnino bonum est quam quod solum bonum est et alicui non bonum est. Non enim bonum esset quod bonum non est et alicui bonum est, nisi ex eo esset quod bonum est et alicui bonum est. Itaque quod bonum est, quoniam ipsum bonum est, bonum non est alicui quoniam ex ipso bonum non est; et quod bonum non est, quoniam ipsum bonum non est, ex
Abbreviated transcription (Latin):
quod ex ipso ẽ bonum est. & idcirco
scdm aliquẽ modum & ipsum bo¬
num est. qm̃ ex ipso bonum ẽ & ꝓdest.
Et ex eo bonum ẽ esse. etiam quod
bonum ipsum non ẽ. quia nisi eẽt
ipsum quod bonum non est. non¬
ẽet quod ex ipso bonum ẽ. Neq idcͥr¬
co prestant mala. qm̃ ex ipsis bonũ
est. sed seruiunt prestanti. & largienti.
quia ꝑ ipsa non est quod ex ipsisẽ.
potest. sed e duob alterum eẽ solum
necesse est: mauis bonũ est hoc ẽẽ qd̾
bonum ẽ alicui etiam si ipsum bo¬
num non est.quam quod bonum ẽ¬
solum. & alicui bonum non ẽ. Ex eo
enim quod bonum non est. & alicui

Expanded text:
t. Et idcirco secundum aliquem modum et ipsum bonum est, quoniam ex ipso bonum est et prodest. Et ex ipso bonum est esse etiam quod ipsum bonum non est, quia nisi esset ipsum quod bonum non est, esset quod ex ipso bonum est. Neque idcirco praestant mala quoniam ex ipsis bonum est; sed serviunt praestanti et largienti, quia per ipsa non est quod ex ipsis estnon potest, sed e duobus alterum solum esse necesse est; majus bonum est hoc esse quod bonum est alicui etiam si ipsum bonum non est, quam quod est bonum solum et alicui bonum non est. Ex eo enim quod bonum non e
Abbreviated transcription (Latin):
solum carni. ẜ ipsi quoq qui in car¬
ne suꝑior fuit. extitit dignitate prela-¬
tum. Qua propt̾ ad inferius quidem
bonum conseruandũ prouidentia ꝑ-¬
t inuit. ad suꝑiꝰ autem bonum opti¬
nendum obedientia necessaria fuit.
Prouidentia ex ratione. obedientia ex
preceptione. Frouidentia in precepto
naturȩ. obedientia in precepto discipli¬
ne. Dic itaq primus homo institutus
est. ut uite inferioris bonum ꝑ ꝓuiden¬
tiam custodiret. uite suꝑioris bonum
ꝑ obedientiam quereret. Si ergo scłm
hanc institutionem incessisset ꝑfectam
iusticiam tenuisset. & ficut alienus
fuisset a culpa. ita etiam liber & in¬
munis ꝑmansisset a pena. Ut autẽ hi
institutionis modum utrimq ꝑfecuts

Expanded text:
solum carni, sed ipsi quoque qui in carsolum carni, sed ipsi quoque qui in carne superior fuit exstitit dignitate praelatum. Quapropter ad inferius quidem bonum conservandum providentia pertinuit; ad superius autem bonum obtinendum obedientia necessaria fuit. Providentia ex ratione, obedientia ex praeceptione; providentia in praecepto naturae, obedientia in praecepto disciplinae. Sic itaque primus homo institutus est, ut vitae inferioris bonum per providentiam custodiret; vitae superioris bonum per obedientiam quaereret. Si ergo secundum hanc institutionem incessisset, perfectam justitiam tenuisset; et sicut alienus fuisset a culpa, ita etiam liber et immunis permansisset a poena. Ut autem hujus institutionis modum utrinque perfect
Abbreviated transcription (Latin):
Ualiter primus homo institutꝰ
sit adeo. & ad recte uiuen¬
imus namq suꝑius duo bona a pͥn¬
cipio a deo homini preꝑata. unum
corporale. abiud sꝑuale. unum uisibi¬
le.aliud muisibile. unum transito¬
riũ. aliud eternum. unũ corpori. ali
uite suꝑiori. ut utraq uita iocunditatẽ
suam haberet. alia ad fomentũ. alia ad
gaudium. alia ad necessitatẽ. alia ad
felicitatẽ. alia ad usum temporis. alia
ad fructum ȩcernitatis. Horum itaq
bonoꝵ quȩ ad utramq uitam ꝑtine¬
bant. spiritui qui ipsi carni in homi¬
ne presidebat cura iniuncta ẽ. Qua¬
tenus scilicet alterum hoc est corpora¬
le bonum ad usum inferioris uitȩ ꝑ
ꝓuidentiam disponeret. alterum uͭ
hoc est sꝑuale bonum ad fructum ui¬
tȩ suꝑioris ꝑ obedientiam quereret.
Utrumq ergo ad spm rationalẽ ꝑtinu¬
it. uit & carmi sue prouideret & sibi.
carni quidem suȩ in bono quod sibi
ad usum eiusdem carnis erat subdi¬
tum. sibi autem in bono illo quod ñ

Expanded text:
ualiter primus homo institutus sit a Deo et ad recte vivenimus namque superius duo bona a principio a Deo homini praeparata: unum corporale, alterum spirituale. Unum visibile, alterum invisibile; unum transitorium, alterum aeternum; unum corpori, altealterum superiori, ut utraque vita jucunditatem suam haberet. Alia ad fomentum, alia ad gaudium; alia ad necessitatem, alia ad felicitatem; alia ad usum temporis, alia ad fructum aeternitatis. Horum itaque bonorum quae ad utramque vitam pertinebant spiritui qui ipsi carni in homine praesidebat cura injuncta est, quatenus scilicet alterum hoc est corporale bonum ad usum inferioris vitae per providentiam disponeret, alterum vero hoc est spirituale bonum ad fructum vitae superioris per obedientiam quaereret. Utrumque ergo ad spiritum rationalem pertinuit, ut et carni suae provideret et sibi. Carni quidem suae in bono quod sibi ad usum ejusdem carnis erat subditum: sibi autem in bono illo quod non
Abbreviated transcription (Latin):
similitudine constitutsi. Et tamen
uult ẽẽ malũ. & in eo non nisi bonũ
uult. quia bonum ẽ esse malum.
& non uult ipsum malũ. quia bo
num est ipsum malũ. sed uult bo¬
num tantum & diligit & delectat᷑
d libent̃ accipimus. cum dicit᷑ qs uult̃
bonum. quia illud tantum diligit¬
& non malum cum quo sibi parti¬
cipatio nulla est. neq similitudo.
siue hiis quȩ sunt ab ipso & que ha-¬
bent similitudinẽ cum ipso. Itaq
uult ds bonũ. & non uult d̃s ma¬
lum. & uult om̃e bonũ. & om̃e ma-¬
lũ non uult. & hoc cotũ suscipimꝰ.

Expanded text:
similitudine constitutum. Et tamen similitudine constitutum. Et tamen vult esse malum, et in eo non nisi bonum vult, quia bonum est malum esse; et non vult ipsum malum, quia bonum non est ipsum malum. Sed vult bonum tantum; et diligit et delectatur et libenter accipitur cum dicitur Deus vult bonum, quia illud tantum diligit et non malum cum quo sibi participatio nulla est, neque similitudo, sine his quae sunt ab ipso et quae habent similitudinem cum ipso. Itaque vult Deus bonum, et non vult Deus malum; et vult omne bonum, et omne malum non vult. Et hoc totum su