comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lis aut̃ lignaea & fictilia. Ad illa referens quod dictum est
alia quidem in honorem. Adhȩc aut̃ quod dictum est alia
uero in contumeliam. Sed magis a ꝓbo quod apud tycho¬
nium postea repperi uel auerti. In utrisq intellegendũ
quȩdam in honore. non sola scilic& aureu & argenteu
Etrursus in utrisq quedam in contumelia nonutiq solalignea
& fictilia. Hocopus sic incipit In eis libris quos &duersus epistolã
par meniam
CONTRA QUODAD TULITCENURIUS ADONATISTIS LIB

Expanded text:
lis autem lignea et fictilia, ad illa referens quod dictum est: lis autem lignea et fictilia, ad illa referens quod dictum est: alia quidem in honorem, ad haec autem quod dictum est: alia uero in contumeliam. sed magis approbo, quod apud Tyconium postea repperi uel aduerti, in utrisque intellegendum quaedam in honore, non sola scilicet aurea et argentea, et rursus in utrisque quaedam in contumelia, non utique lignea et fictilia. Hoc opus sic iParmeniani. Contra quod attulit Centurius a Donatistis lib
Abbreviated transcription (Latin):
ONTRA DONATISTAS AUCTORITATE BEATISSIMI EPISCOPI ET MAR¬
tris cipriani sedefendere molientes septem libros
de baptismo scripsi. In quib docui nihil sic ualere adre¬
fellendos donatistas & adeorum prorsus ora cludenda nead¬
uersus catholicam suum schisma defendant quo modo litteras
factumq cypriani. Ubicumq aut in libris commemoraui
ec clesiam non habentem maculam aut rugam. nonsic acci¬
piendum est quasi accipiendum iam sit. sed quȩ preparat᷑
ut sit quando apparebit &iam gloriosa. Nunc enim pr¬
Nunc enim propl¬
ter quasdam ignorantias & infirmitates mem brorum suorũ
hab& unde cottidi e totadicat. Dimi¬
Di mitte nobis debita nr̃a
In quarto libro cumdicerem uicem baptismi possehabere
passionem non satis ido neum posui illius latronis exemplum
Qui a utrum non fuerit baptigatus incertum est. In libro
septimo deuasis aureis & argenteis in domo magna constitutis
sensum cypriani secutus sum qui hȩc accepit in bobis. In ma¬

Expanded text:
ontra Donatistas auctoritate beatissimi episcopi et martyris. Cypriani se defendere molientes septem libros de baptismo scripsi, in quibus docui nihil sic ualere ad refellendos Donatistas et ad eorum prorsus ora claudenda, ne aduersus catholicam suum scisma defendant, quomodo litteras factumque Cypriani. Vbicumque autem in his libris commemoraui ecclesiam non habentem. maculam aut rugam, non sic accipiendum. est, quasi iam sit, sed quae praeparatur, ut sit, quando apparebit etiam gloriosa. nunc enim propter quasdam ignorantias et infirmitates membrorum suorum habet, unde cottidie tota dicat: dimitte nobis debita nostra. in quarto libro, cum dicerem uicem baptismi posse habere passionem, non satis idoneum posui illius latronis exemplum, quia utrum non fuerit baptizatus incertum est. in libro septimo de uasis aureis et argenteis in domo magna constitutis sensum Cypriani secutus sum, qui haec accepit in bonis, in ma
Abbreviated transcription (Latin):
ibrum decura ꝓmostuis gerendas scripsi cum interrogatꝰ
literis fuissẽ utrum ꝓsit cuiq postmostẽ qđ corpus eius
apud scĩ alicuius memoriam sepelitur. hic lib̵ sic incĩp. sc̃itate
tuae coepẽ uenerande pauline.

Expanded text:
ibrum de cura pro mortuis gerenda scripsi, cum interrogatus litteris fuissem, utrum prosit cuique post mortem, quod corpus eius apud sancti alicuius memoriam sepelitur. Hic liber sic incipit: Sanctitati tuae, coepiscope uenerande Pauline..
Abbreviated transcription (Latin):
ntereamis sa st̃ mihi a quibus dam fratribus laicis quidem
sed diuinorum eloquiorum studiosis scripta non nulla quae
ita distinguerent a bonis operibus xp̃ianam fidem ut sine
hac non posse sine illis aut̃ posse perueniri suader&ur adae¬
ternam uitam.
quibus respondens librum scripsi cuius nomen est
defide & operibus in quo disputaui non solum quem ad mo¬
dum uiuere debeant gratia xp̃i regenerati uerum &iam
quales ad lauacrum regenerationis admitti. hic liber
LATIONIS CUM DONATISTIS. LIBRI .III.

Expanded text:
nterea missa sunt mihi a quibusdam fratribus laicis quidem, sed diuinorum eloquiorum studiosis scripta nonnulla, quae ita distinguerent a bonis operibus Christianam fidem, ut sine hac non posse, sine illis autem posse perueniri suaderetur ad aeternam uitam. quibus respondens librum scripsi, cuius nomen est: de fide et operibus. in quo disputaui. non solum quemadmodum uiuere debeant gratia Christi regenerati uerum etiam quales ad lauacrum regenerationis admitti. Hic liber LATIONIS CVM DONATISTIS, LIBRI TRES.
Abbreviated transcription (Latin):
OSTEA QUAM SCRIPSI DEBONO CONIUUALI EXPECTABATUR
utscriberem descã uirginitate nec diftuli. Atq iddĩ
munus & quam magnum & quanta humilitate custodiendum
ess&. uno sicut potui uolumine ostendi. hic liber sic incipit
DEGENESI

Expanded text:
osteaquam scripsi de bono coniugali, expectabatur, ut scriberem de sancta uirginitate, nec distuli atque id dei munus et quam magnum et quanta humilitate custodiendum esset uno, sicut potui, uolumine ostendi. Hic liber sic incipit: de Genesi
Abbreviated transcription (Latin):
cripsi&iam librũ deside spe & caritate cuma meadquẽ scrip¬
tus ẽ postulass&. ut aliquod opusculum haber& meum desius
manib non recessurum qđ genus greci enchridionuocant ubi
satis diligenter mihiui deor eẽ complexus. quomodo sitco¬
lendus ds̃ quam sapientiam eẽ hominis utiq ueram diuinã
scripturam definiit. Hic li sic in cip̃. dici non potest diłme
fili laurenti quantum tua eruditione delecter:

Expanded text:
cripsi etiam librum de Fide, Spe et Charitate, cum a me, ad quem scriptus est, postulasset ut aliquod opusculum haberet meum de suis manibus non recessurum: quod genus Graeci Enchiridion vocant. Ubi satis diligenter mihi videor esse complexus quomodo sit colendus Deus, quam sapientiam esse hominis utique veram divina Scriptura definit. Hic liber sic incipit: Dici non potest, dilectissime fili Laurenti, quantum tua eruditione delecter.
Abbreviated transcription (Latin):
uocarentur. Inquorum duodetimo libro non debuit promi¬
raculo poni in abrahe sacrificio flammam celitus factam
interdiuisas uictimas cucurrisse quõ hoc illi inuisione mons¬
tratumẽ. in septimo decimo quod dictum ẽ desamuhele non
erat defiliis a aron. dicendum potius fuit non erat filius sa¬
cerdotis. Filius quippesa cerdotum defuntis sacerdotibus
succedere magis legitimimoris fuit. Nam in filiis aaron
repperitur pater samuhelis sed sacerdos non fuit necita
in filus ut eum ipse genuerit a aron sed sicut omnes filios
populi dicuntur filii israhel. hocopus sic incipit. Clori¬
osissimam ciuitatem dĩ.

Expanded text:
uocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miuocarentur. In quorum decimo libro non debuit pro miraculo poni in A.brahae sacrificio flammam caelitus factam inter diuisas uictimas cucurrisse, quoniam hoc illi in uisione monstratum est. in septimo decimo, quod dictum est de Samuhel: non erat de filiis Aaron, dicendum potius fuit: non erat filius sacerdotis. filios quippe sacerdotum defunctis sacerdotibus succedere magis legitimi moris fuit; nam in filiis Aaron reperitur pater Samuhelis, sed sacerdos non fuit nec ita in filiis, ut eum ipse genuerit Aaron, sed sicut omnes illius populi dicuntur filii Israhel. Hoc opus sic incipit: Gloriosissimam ciuitatem dei..
Abbreviated transcription (Latin):
nunc magna nunc parua locis temporibus personisq ua¬
riari sed deorum multorum cultum quoeis sacrificatur
ꝓpteruitam post mostem futuram eẽ utilem disputant.
His ergo decem libris duae istaeuanȩ opiniones xp̃ĩani reli¬
gioni aduersariae refelluntur. sed nequis quamnos aliena
tantum redarguisse non aut̃ nr̃a ad seruisse rep̃hender&
id agit pars altera operis huiusq libris duodecim contine¬
tur quam quam ubi opus est &in prioribus decem quae
nr̃a sunt ad serimus & induodecim posterioribus redarguamus
aduersa. Duo decim ergo librorum sequentium primi quatu¬
or continent exostum duarum ciitatum quarumẽ unadĩ al¬
tera huiusmundi. Secundi quatuor excursum earum siue
procursum. Testii uero qui & postremi debitos fines. Ita
omnes ax & duo libri cum sint deutraq ciuitate conscripti.
titulum tamen ameliore acceperunt utdeciuitate dĩ potius

Expanded text:
nunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uanunc magna nunc parua, locis, temporibus personisque uariari, sed deorum multorum cultum, quo eis sacrificatur, propter uitam post mortem futuram esse utilem disputant. his ergo decem libris duae istae uanae opiniones Christianae, religioni aduersariae refelluntur. Sed ne quisquam nos aliena tantum redarguisse, non autem nostra asseruisse reprehenderet, id agit pars altera operis huius, quae libris duodecim continetur, quamquam, ubi opus est, et in prioribus decem, quae nostra sunt, asseramus et in duodecim posterioribus redarguamus aduersa. duodecim ergo librorum sequentium primi quattuor continent exortum duarum ciuitatum, quarum est una dei, altera huius mundi, secundi quattuor excursum earum siue procursum, tertii uero, qui et postremi, debitos fines. ita omnes uiginti duo libri cum sint de utraque ciuitate conscripti, titulum tamen a meliore acceperunt, ut de ciuitate dei potius
Abbreviated transcription (Latin):
Nterea cum roma gothorum inruptione agentium sub
rege a larico atq: imp&u magnȩ cladis euersa est cuius
euersionem deorum falsorum multorumq cultores quos
usitatonomine paganos uocamus in xp̃ianam religionem
referre conantes solito a cerbiuis & amarius dm̃ uerum blas¬
phemare cȩperunt. Vnde ego ex ardescens relodomus di
aduersus corum blas phemias uel errores libros deciuitate
s̃ seribereinstitui. Quod opus perali quot annos metenuit
eo quod alia multa intercurrebant quaedifferre nonopor¬
ter& et me prius ad soluendum occupabant. Hoc aut̃ deciui¬
tatedĩ grandeopus tandem uiginti duob libris est terminatum
q uorum quinq primi eos refellunt quires humanas ita prospe¬
rari uolunt utad hocmultorum deorum cultum quos pagani
colert consucrunt necessariumcẽ arbitrentur & quia phi¬
bentur mala ista ex oririatq abundare contendunt: Se¬
quentes aut̃ quinq: aduersus eos locuntur qui fatentur
haccmala necdesfuis se umquam nec defutura mostilibus eter

Expanded text:
nterea Roma Gotthorum inruptione agentium sub rege Allaricho atque impetu magnae cladis euersa est. cuius euer-. sionem deorum falsorum multorumque cultores, quos usitato nomine paganos uocamus, in Christianam religionem referre conantes solito acerbius et amarius deum uerum blasphemare coeperunt. unde ego exardescens zelo domus dei aduersus eorum blasphemias uel errores libros de ciuitate dei scribere institui. quod opus per aliquot annos me tenuit eo, quod alia multa intercurrebant, quae differri non oporteret et me prius ad soluendum occupabant. {hoc autem de ciuitate dei grande opus tandem uiginti duobus libris determinatum. quorum quinque primi eos refellunt, qui res humanas ita prosperari uolunt, ut ad hoc multorum deorum cultum, quos pagani colere consuerunt, necessarium esse arbitrentur et, quia prohibentur, mala ista exoriri atque abundare contendunt. sequentes autem quinque aduersus eos loquuntur, qui fatentur haec mala nec defuisse umquam nec defutura mortalibus et ea,
Abbreviated transcription (Latin):
non possit facile repperiri. sicut supra iam diximus. Item alio loco
ego dico inquam peccatum non eẽ si non propria uoluntate pec¬
c&ur. Ubi peccatum illud intellegi uolui quod non est &iam
poena peccati. Nam detali poena dixi alibi in eadem disputatio¬
ne quod dicendum fuit. Itemq dixi. ut postea eadem ipsa caro
quȩ nos poenis torsit in peccatis manentes subiciatur nobis in
resurrectione & nulla aduersitate non quatiat quominus le.¬
gem & diuina p̃cepta seruemus. Quod non ita est accipiendũ¬
tam quam & in illo regno dĩ ubi incorruptibile atq in mostale
corpus habebimus descripturis diuinis lex & p̃cepta sumenda
sint. sed quia perfectissime ibi lex aeterna seruabitur. & illa
duo p̃cepta dediligendo dõ & proximo non inlectione. sed in
ipsa perfecta & sempiterna dilectione tenebimus. Hoc opussic
incipit.

Expanded text:
non possit facile reperiri, sicut supra jam diximus. Item alio loco: non possit facile reperiri, sicut supra jam diximus. Item alio loco: Ego dico, inquam, peccatum non esse, si non propria voluntate peccetur . Ubi peccatum illud intelligi volui, quod non est etiam poena peccati: nam de tali poena dixi alibi in eadem disputatione, quod dicendum fuit . Itemque dixi: Ut postea eadam ipsa caro, quae nos poenis torsit in peccatis manentes, subjiciatur nobis in resurrectione, et nulla adversitate nos quatiat, quominus legem et praecepta divina servemus . Quod non ita est accipiendum, tanquam et in illo Dei regno, ubi incorruptibile atque immortale corpus habebimus, de Scripturis divinis lex et praecepta sumenda sint: sed quia perfectissime ibi lex aeterna servabitur, et illa duo praecepta de diligendo Deo et proximo, non in lectione, sed in ipsa perfecta et sempiterna dilectione tenebimus. Hoc opus sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
ipponem uixerat seduxeratq tam multos ut propter illos ibi eũ
ttar& habitare. Quae disputatio nobis altercantib excepta
est a notariis ueluti gesta conficerentur . Nam &diem habent &¬
consulem. hanc in librum memoriae mandandum conferre cura¬
ui. uersatur ibi questio unde sit malum. Me asserente ex ostũ
fuisse hominis malum ex libero uoluntatis arbitrio. illo aũ
naturam mali dõ co a&ernam persuadere moliente. sed con¬
sequenti die tandem confessus ẽ nihil se aduersus nos inuen¬
re quod dicer& nec sane catholicus factus est. sed tamen ab ippo¬
ne discessit. In hoc libro illud quod dixi animam dico eẽ factã
adõ ut c&era omnia quae adõ facta sunt. & inter illa quaed s̃ omp̃s
fecit principalem locum datum eẽ animȩ. ita dixi. ut hoc ge¬
neraliter deuniuersa creatura rationali accipi uellem. quam uis
inscripturis scis animas dictas eẽ angelorum aut non omnino. aut

Expanded text:
Hipponem uixerat seduxeratque tam multos, ut per eos ibi eum Hipponem uixerat seduxeratque tam multos, ut per eos ibi eum delectaret habitare. quae disputatio nobis altercantibus excepta est a notariis, ueluti gesta conficerentur; nam et diem habent et consulem. hanc in librum memoriae mandandum conferre curaui. uersatur ibi quaestio, unde sit malum, me asserente exortum fuisse hominis malum ex libero uoluntatis arbitrio, illo autem naturam mali deo coaeternam suadere moliente. sed consequenti die tandem confessus est nihil se aduersus nos inuenire, quod diceret, nec sane catholicus factus, sed tamen ab Hippone discessit. In hoc libro illud, quod dixi: animam dico esse factam a deo, ut cetera omnia, quae a deo facta sunt, et inter illa, quae deus omnipotens fecit, principalem locum datum esse animae, ita dixi, ut hoc generin Scripturis sanctis animas dictas esse Angelorum, aut non omnino, aut
Abbreviated transcription (Latin):
tamen gratiam tͣunc recolens oraui profamiliarissimis meis.
qui mostifero illo adhuc tenebantur errore & dixi. Ds magne
ds̃ omnipotens: ds̃ sum me bonitatis. quem in uio labilem atq in¬
commutabilem credi atq intellegi fas est trina unitas quam
catholica eccła colit. supplex oro expestus in me misericordiam
tuam. ne homines cum quib mihi apueritia in hominum uictu
fuit summa consensio. intuo cultu ame dissentire permittas.
Sic utiq orans iam fide r&inebam non solum conuersus addm̃ gra¬
tia eius adiuuari ut proficiant ac perficiantur. ubi adhuc dici
potest promerito conuersionis illorum istam dari gratiam.
uerum &iam ut conuestantur addm̃ ad ipsam dĩ gratiã pertinere¬
Quando quidem pro eis oraui qui erant ab illo nimis auersi atq¬
ut ad illum conuesterentur oraui. Hic liber sic incipit. Opi
odem tempore presbiterii mei contra fostunatũ quendam ma¬
nicheorum prbm disputaui . qui plurimum temporis apud

Expanded text:
am etiam tunc recolens oraui pro familiarissimis meis, qui mortifero illo adhuc tenebantur errore, et dixi: deus magne, deus omnipotens, deus summae bonitatis, .. quem inuiolabilem et incorruptibilem credi atque intellegi fas est, trina unitas, quam catholica ecclesia colit, supplex oro expertus in me misericordiam tuam, ne homines, cum quibus mihi a pueritia in hominum uictu fuit summa consensio, in tuo cultu a me dissentire permittas. sic utique orans iam fide retinebam non solum conuersos ad deum gratia eius adiuuari, ut pro- Sciant ac perficiantur — ubi adhuc dici potest pro merito conuersionis illorum istam dari gratiam — uerum etiam ut conuertantur ad deum, ad ipsam dei gratiam pertinere, quem pro eis oraui, qui erant ab illo nimis auersi, atque ad illum conuerterentur oraui. Hic liber sic incipit: OpitEodem tempore presbyterii mei contra Fortunatum quendam, Manicheorum presbyterum, disputaui, qui plurimum temporis apud
Abbreviated transcription (Latin):
SBER CONTRA EPISTOLAM MAM CHEI QUAD UOCAN FUNDANTN
principia eius sola redarguit. sed in ceteris illius partib ad no¬
tationes ubi uidebatur ad fixȩsunt quib tota subuerti tur
& quibus ammonerer si quando contra totam scribere uacu¬
iss&. Hic liber sic incipit. Unum uerũ dm̃ omnipotentem
DEAGONE XEĨA NO
LIBER UNUS

Expanded text:
ber contra Epistolam Manichaei, quam vocant Fundamenti, principia ejus sola redarguit; sed in caeteris illius partibus annotationes ubi videbatur, affixae sunt, quibus tota subvertitur, et quibus commonerer, si quando contra totam scribere vacavisset. Hic liber sic incipit: Unum verum Deum. CAPUT De Agone Christiano, liber unus
Abbreviated transcription (Latin):
enit &iam tunc inmanus meas quidam liber pelagu
ubi hominis naturam contra dĩ gratiam quaiustificatur
impius & quia xp̃iani sumus quanta potuit argumen¬
tatione defendit. Librumergo quohuic respondidefen¬
dens gratiam non contra naturam sed perquem natura libe¬
ratur & regitur. denatura & gratia nuncupaui. Inquo uerba
qua edam quaeuelut xysti romani epi & mastrris pclagi¬
us posuit itadefendi tam quam reuera eius dem xrsti eent᷑.
idenim putaueram sed postea legi sexti phylosophi eẽ non
eysti xp̃iani. Hic liber sic incip̃. Librum quem misistis

Expanded text:
enit etiam tunc in manus meas quidam liber Pelagi ubi hominis naturam contra dei gratiam, qua iustificatur inpius et qua Christiani sumus, quanta potuit argumentatione defendit. librum ergo, quo huic respondi defendens gratiam non contra naturam, sed per quam natura liberatur et regitur, De natura et gratia nuncupaui. in quo uerba quaedam, quae uelut Xysti Romani episcopi et martyris Pelagius posuit, ita defendi, tamquam re uerba eiusdem Xysti essent — id enim putaueram —, sed postea legi Sexti philosophi esse, non Xysti Christiani. Hic liber sic incipit: Librum, quem misistis
Abbreviated transcription (Latin):
UMADUER SUS PARTEM DONATI MULTA CREBRIS DISEUTATONISUS
ageremus. ad tulit ad ecclesiam qui:dam laicus tunceorũ
non nulla contranos dictata uel scripta in p̾aucis uelut teftimo¬
nus quȩ suȩ causȩ suffragariputant. His breuissime respondi
Huius libelli titulus est. contra quod aitulit centurius adonatifus
& incipit sic
Dicis eo quod scriptum est insalomone abaqua
aliena abstin& e

Expanded text:
um aduersus partem Donati multa crebris disputationibus ageremus, adtulit ad ecclesiam quidam laicus tunc eorum nonnulla contra nos dicta uel scripta in paucis uelut testimoniis, quae suae causae suffragari putant. breuissime respondi. huius libelli titulus est: contra quod adtulit Centurius a Donatistis, et incipit sic: Dicis eo, quod scriptum est in Salomone: ab aqua aliena abstine
Abbreviated transcription (Latin):
absoluere potui. quem postea de armario nr̃o perdidi. & demusica
sex uolum ina quantum attin& ad eandem partem quae rithinus
uocatur Sed eosdem sex libros iam baptizatus. iamq ex italia re
gressus in affricam scripsi. Inchoaueram quippe tantum modo istã
apud medio lanum disciplinam. Dealiis uero quinq disciplinis
illic similiter inchoatis. dedialectica. der&horica. degeometrica
de arithmetica. dephilosophia: sola principia remanserunt. quae
tamen &iam ipsa perdidimus. sed haberi ab aliquibus ex istimo.

Expanded text:
absoluere potui, quem postea de armario nostro perdidi, et de musica absoluere potui, quem postea de armario nostro perdidi, et de musica sex uolumina, quantum adtinet ad eandem partem, quae rythmus uocatur. sed eosdem sex libros iam baptizatus iamquegressus in Africam scripsi; inchoaveram quippe tantummodo istam apud Mediolanum disciplinam. De aliis vero quinque disciplinis illic similiter inchoatis; de Dialectica, de Rhetorica, de Geometria, de Arithmetica, de Philosophia, sola principia remanserunt, quae tamen etiam ipsa perdidimus: sed haberi ab aliquibus existimo. C
Abbreviated transcription (Latin):
sicar& corpore. In hoc non est non potui mortuos recordari. nunquid
enim an imae mortuorum. aut non carent corpore. Aut in hoc mun¬
do non sunt. quasi uero inferi non sint in hoc mundo. Sed quia carere
corpore inbono posui fostasse nomine corporis. pestes corporeas appel¬
laui. quod sita est nimis in solenter uerbo usus sum. illud quoq teme¬
re dictum ẽ a summa essentia speciem corpori peranimam tribui qua
est inquantum cumq est. Peranimam ergo corpus subsistit &eo ipso
est. quo animatur siue uniuersaliter ut mundus siue pasticulariter
ut unum quodq animal intra mundum hoc totum prorsus. temere
dictum est. Hic liber sic incipit. Sialicubi est disciplina
Per idem tempus quomediolani fui baptis mum percepturus &iam
disciplinarum libros conatus sum scribere. Interrogans eos qui
mecum erant. atq abhuius modi studiis non abhorrebant percor¬
poralia cupiens ad incorporalia quibusdam quasi passibus certis.
uel peruenire uel ducere. Sed earum solum degrammatica librũ

Expanded text:
si caret corpore, in hoc mundo non est, non potui recordari. numquid enim animae mortuorum aut non carent corpore aut in hoc mundo non sunt? quasi uero inferi non sint in hoc mundo. sed quia carere corpore in bono potest, fortasse nomine corporis pestes corporeas appellaui. quod si ita est, nimis insolenter uerbo usus sum. illud quoque temere dictum est: a summa essentia speciem corporis per animam tribui, qua est, in quantumcumque est. per animam ergo corpus subsistit et eo ipso est, quo animatur, siue uniuersaliter, ut mundus, siue particulariter, ut unum quodque animal intra mundum; hoc totum prorsus temere dictum est. Hic liber sic incipit: Si alicubi est disciplina. Per idem tempus, quo Mediolani fui baptismum percepturus, etiam disciplinarum libros conatus sum scribere interrogans eos, qui mecum erant atque ab huius modi studiis non abhorrebant, per corporalia cupiens ad incorporalia quibusdam quasi passibus certis uel peruenire uel ducere. sed earum solum de grammatica librum
Abbreviated transcription (Latin):
uitiorum. sine quibus eẽ non potest humana in hoc sȩculo infirmitas.
sicut accipiendum est &iam quod ait apostolus. Xp̃s dilexit eccle¬
siam & se ipsum tradidit pro ea mundans eam laciacro aquae in uer¬
bo ut exhiber& sibi gloriosam ecclesiam. non habentem maculam aut
rugam aut aliquid eiusmodi. Hic est &iam lauacrum aquae in uer¬
bo quo mundatur ecclesia: sed cum tota dicat quamdiu hic est. di¬
mitte nobis debita nr̃a. non utiq hic est sine macula & ruga. aut aliquid
eius modi . ex eotamen quod hic accipit ad illam gloriam quae hic
non est perfectionemq perducitur. In alio libro cuius est titulus de
moribus manicheorum illud quod dixi. dĩ bonitas omnia deficientia
sic ordinat ut ibi sint ubi congruentissime possint eẽ donec ordina¬
tis motibus ad id recurrant. unde defecerunt. non sic accipiendum ẽ
tam quam omnia recurrant: unde defecerunt. sicut origeni uisum ẽ

Expanded text:
uitiorum, sine quibus esse non potest humana in hoc saeculo infirmitas. sicut accipiendum est etiam quod dixit apostolus: Christus dilexit ecclesiam et semet ipsum tradidit pro ea, mundans eam lauacro aquae in uerbo, ut exhiberet sibi gloriosam ecclesiam non habentem maculam aut rugam aut aliquid eius modi. hic est enim lauacrum aquae in uerbo, quo mundatur ecclesia. sed cum tota dicat, quamdiu hic est: dimitte nobis debita nostra. non utique hic est sine macula aut ruga aut aliquid huius modi, ex eo tamen, quod hic accipit, ad illam gloriam, quae hic non est, perfectionemque perducitur. In alio libro, cuius est titulus: de moribus Manicheorum, illud. quod dixi: dei bonitas omnia deficientia sic ordinat, ut ibi sint, ubi congruentissime possint esse, donec ordinatis motibus ad id recurrant, unde defecerunt, non sic accipiendum est, tamquam omnia recurrant ad id, unde defecerunt, sicut Origeni uisum e
Abbreviated transcription (Latin):
liquanto post conlationem quam cum her&icis donatistis habu¬
umus hosta est nobis necessitas pergendi in mauritaniam ce¬
sariensem ibi apud ipsamcesaream emeritum donatistarũ
epm uidimus unum scilic& eorum septem quos ꝓsuae
causae defensione delegerant & qui in eadem causa max¬
imae laborauerat quaecum illo egerimus presentibus epis¬
copis eiusdem ꝓuintiae & plebecesariensis ecclesiae inqua
ciuitate & ciuis & memoratorum hereticorum epis copus fuit
ecclesiastica gesta testantur quaein meis habentur opusculis
ubi non inueniens quid responder& totum sermonem meũ
quem desolis maximianistis in auribus eius & omnium qui
aderant explicaui tamquam mutus audiuit. hic libuel.
haecgesta sic incip᷑. Gloriosissimo honorio augusto .xii. & con¬

Expanded text:
liquanto post conlationem, quam cum hereticis Donatistis habuimus, orta est nobis necessitas pergendi in Mauritaniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, Donatistarum episcopum, uidimus, unum scilicet eorum septem, quos pro suae causae. defensione delegerant, et qui in eadem causa maxime laborauerat. quae cum illo egerimus praesentibus episcopis eiusdem prouinciae et plebe Caesariensis ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et memoratorum hereticorum episcopus fuit, ecclesiastica gesta testantur, quae in meis habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius et omnium, qui aderant, explicaui, tamquam mutus audiuit, Hic liber uel haec gesta sic incipiunt: Gloriosissimo Honorio Augusto XII et Con
Abbreviated transcription (Latin):
uolatilia cȩli & lilia agri. Unde &iam interaliquos in fe¬
rioris ꝓpositi. sed tamen studiose feruentes exiftere cȩpe¬
rant tu multuosa certamina. quib ecclesia turbar& ur
aliis hoc aliis aliud defendentibus. Huc accedebat
quod criniti erant quidam eorum quioperandum nonesse
dicebant. Unde contentiones hinc reprehendentiũ
in de quasi pugnantium pro partium studiis augebant᷑
Propter haec uenerabilis senex aurelius ecclesiȩ ipsius
ciuitatis episcopus. ut hinc aliquid scriberem iussit . &¬
feci. Hic liber sic incipit. Iussionituȩ scẽ frat̃ aureli.
XLUIII. DEBONO CON INGALI
LIBER UXUS

Expanded text:
olatilia coeli et lilia agri . Unde etiam inter laicos inferioris propositi, sed tamen studio ferventes, existere coeperant tumultuosa certamina, quibus Ecclesia turbaretur, aliis hoc, aliis aliud defendentibus. Huc accedebat quod criniti erant quidam eorum, qui operandum non esse dicebant. Unde contentiones, hinc reprehendentium, inde quasi purgantium, pro partium studiis augebantur. Propter haec venerabilis senex Aurelius, Ecclesiae ipsius civitatis episcopus, ut hinc aliquid scriberem jussit; et feci. Hic liber sic incipit: Jussioni tuae, sancte frater Aureli. CAPUT XXII. De Bono Conjugali, liber unus
Abbreviated transcription (Latin):
satis poss& intellegenter legentibus & nr̃a atq ipsius dicta
conferentib apparere noluitam̃ sinerescripto relinquere
quicquid illud fuit hinc factumẽ ut hinr̃ĩ adillum duo libri
eent̃. hocopus sic incip̃. Caudentius donatistarum tamu gau¬
densis eps.¬

Expanded text:
satis posset intelligenter legentibus, et nostra atque ipsius dicta satis posset intelligenter legentibus, et nostra atque ipsius dicta conferentibus apparere, nolui tamen sine rescripto relinquere quidquid illud fuit. Hinc factum est ut hi nostri ad illum duo libri essent. Hoc opus sic incipit: Gaudentius Donatistarum Tamugadensis ep
Abbreviated transcription (Latin):
eridem tempus dulcitius tribumis ad notarius. hic erat in affri¬
ca exsecutor imperalium iussionum contradonatistas datarũ
Qui cum dediss& litteras ad gaudentium tamu gaudensẽ dona¬
tistarum epm. Unum illorum septem quos in nr̃a collationẽ
Auetores suae defensionis elegerant. exhostans eũ adunita¬
tem catholicã & desuadens incendium. quose ac suos cum ipsa
inqua erat ecclesia consumere minabat᷑. addens &iã. ut si
se iustos putarent. fugerent potius secundũ p̃ceptũ dñi nr̃i
quam nefandis se ignib concremarent. Ille rescripsit
epistolas duas. unã breuẽ festinante ut asseruit ꝑ latore
Aliam prolixam quasi plenius diligentiusq respondens
has mihi supra memoratus tribunus existimauit ẽẽ mitten¬
das. ut eas potius ipse refellerẽ. quas ambas uno libro
redargui. Quicum in eusdẽ gaudentii ꝑuerss & manus. rescri¬
psit quod ei uisum ẽ ad meipsum nulla ratione respondens sed
magis se nec respondere nectacere potuisse declarans. qđ cum

Expanded text:
er idem tempus Dulcitius tribunus et notarius hic erat in Africa exsecutor imperialium jussionum contra Donatistas datarum. Qui cum dedisset litteras ad Gaudentium Tamugadensem Donatistarum episcopum, unum illorum septem quos in nostra collatione auctores suae defensionis elegerant, exhortans eum ad unitatem catholicam, et dissuadens incendium quo se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesia consumere minabatur, addens etiam ut si se justos putarent, fugerent potius secundum praeceptum Domini Christi quam nefandis se ignibus concremarent; rescripsit ille epistolas duas: unam brevem, festinante, ut asseruit, perlatore; aliam prolixam, quasi plenius diligentiusque respondens. Has mihi supra memoratus tribunus existimavit mittendas, ut eas potius ipse refellerem; quas ambas uno libro redargui. Qui cum in ejusdem Gaudentii pervenisset manus, rescripsit quod ei visum est ad meipsum, nulla ratione respondens, sed magis se nec respondere, nec tacere potuisse declarans. Quod cum
Abbreviated transcription (Latin):
cupiscentias carnis contraquas spũ concupiscunt. quam¬
uis eis non consentiant. Nollent tamen ullus habere
si possent. etideo non quaecumq uolunt faciunt quia
uolunt eis carere nec possunt. Tunc enim eas non habebt
quandonec corruptibilem carnem. Hicliber sic incipit causa
propter quam scribit apostolus adgalatas hȩc est LIB .I
EPISTO LAEADROMANOS INCHOATA EX POSITO

Expanded text:
cupiscentias carnis, contra quas spiritu concupiscunt, quamcupiscentias carnis, contra quas spiritu concupiscunt, quamuis eis non consentiant, nollent tamen illas habere, si possent. non ideo, non quaecumque uolunt faciunt, quia uolunt eis carere nec possunt. tunc enim eas non habebunt, quando nec corruptibilem carnem. Hic liber sic incipit: Causa, proEpistolae ad Romanos inchoata exposit
Abbreviated transcription (Latin):
ta est. ita distinguendum putaui ut in terrogatio eẽt. quid
auero non ab horr& sed melior mihi uid&ur ista distinctio
ut interrogatiosit. quidergo lex et inferatur responsio trans
gressionis gratia proposita est. Quod aut̃ dixi ordinatissi¬
me itaq subiunxit. quod si spũ dĩ ducimini non adhuces¬
tis sublege ut intellegamus eos esse sub lege quorum sp̃s
ita concupiscit. aduersus carnem ut non ea quaeuo lunt faci¬
ant id est non seteneant inuictos incaritate iustitiae sed
a concupiscente aduersum se carne uincantur. hoc ex illo
sensuest quosentiebam id quod dictum est. Caro concupis¬
cit aduersum spm̃ & sp̃s aduersus carnem. Haec enim
inuicem aduersantur ut non ea qua euultis faciatis. ad eos
pertinere qui sub lege sunt non dum subgratia. Ad huc enĩ¬
enim non intellex eram haec uerba et illis qui sub gratia
sunt non sublege propter ea conuenire. quia & ipsi con¬

Expanded text:
ta est , ita distinguendum putavi, ut interrogatio esset, Quidta est , ita distinguendum putavi, ut interrogatio esset, Quidnon abhorret a vero; sed melior mihi videtur ista distinctio, ut interrogatio sit, Quid ergo lex? et inferatur rgressionis gratia proposita est. quod autem dixi: ordinatissime itaque subiungit: quod si spiritu ducimini, non adhuc estis sub lege, ut intellegamus eos esse sub lege, quorum spiritus ita concupiscit aduersus carnem, ut non ea, quae uolunt, faciant, id est, non se teneant inuictos in caritate iustitiae, sed a concupiscente aduersus se carne uincantur, hoc ex illo sensu est, quo sentiebam id, quod dictum est: caro concupisitus. concupiscit aduersus carnem. Haec enim, inquit, inuicem aduersantur, ut non ea quae uultis fpertinere, qui sub lege sunt, nondum sub gratia. adhuc enim non intellexeram haec uerba et illis, qui sub gratia sunt, non sub lege, propterea conuenire, quia et ipsi con
Abbreviated transcription (Latin):
adhuc erat hunc aut̃ sensum sequentia manifestant. Ad¬
iunxienim dicens. priores sunt ceteri apłi ꝑxpm̃ ad huc ex
paste hominem idest mostalem. Nouissimus est Apostolus
paulus perxp̃m iam totum dm̃ id est omni expaste in mostalẽ¬
Hocenim dixi exponens quod ait apostolus. Non abhominib
In c xp̃c non sithomo. Sequitur enim quisus citauit illum amor¬
tuis uthinc apparer&. cur dixerit neq: perhominem. Proin de
propter immosta litatem iam nunc non homoxp̃c ds. propter
substantiam uero naturae humanae cumqua ascendit inaae¬
lum. Item quod dixi gratia dĩ est quanobis donantur peccata
ut reconciliemurdo. pax aut̃ quare concilia murdõ sic accipi¬
endumẽ uttamen sciamus &iam utrumq ad generalem dĩgra¬
tiam pestinere. quomodo inpopulo dĩ aliud specialiter i srł
Aliud uidas. & tam en utrumq genera liter isrł. Item cum
exponerem quidergo lex trans gressionis gratia proposi¬

Expanded text:
adhuc erat. hunc autem sensum sequentia manifestant. adadhuc erat. hunc autem sensum sequentia manifestant. adiunxi enim dicens: priores sunt ceteri apostoli per Christum adhuc ex parte hominem, id est mortalem; nouissimus est apostolus Paulus per Iesum Christum iam totum dHoc enim dixi exponens quod ait Apostolus: non ab hominibus, Iesus Christus non sit homo. sequitur enim: qui suscitauit illum a mortuis, ut hinc appareret, cpropter immortalitatem jam nunc non homo Christus Deus: propter substantiam vero naturae humanae, in qua ascendit in coelum . 2. Item quod dixi, Gratia Dei est qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur Deo: pax autem qua reconciliamur Deo , sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad generalem Dei gratiam pertinere: quomodo in populo Dei aliud specialiter Israel, aliud Judas; et tamen utrumque generaliter Israel. Item cum exponerem, Quid ergo? Lex transgressionis gratia proposi
Abbreviated transcription (Latin):
alio loco in eodem locodixi quõ sinon ex operibus sed mi
sericordia dĩ & uocamur ut credamus & credentibus pres¬
tatur ut beneo peremur. Non est gentibus ista in uiden¬
da misericordia quamuis minus ibidiligenter deilla
quae perdĩ propositum sit uocatione tractauerim. hic lib̾
sicincipit.
ost hunc librum exposui eius dem apostoli epistolã
adgalatas. non carptim idest aliqua pr& ermittens
sed continuanter & totam. Hanc aut̃ expositionem uno
uolumine comprehendi in quo illud quod dictum est pri¬
ores ergo apłi ueraces qui non ab hominibus sed a dõperhomi¬
& iam nouissimus a postolus qui perium̃ xpm totum iam dm̃
postresurrectionem eius missus est propter in mostalitatem
dictum ẽ totumiam dm̃ quam post resurrectionem habere
coepit non propter diuinitatem semper immostalem a qua
num quam recessit in quatotus ds erat & cummoriturus

Expanded text:
alio loco in eodem libro dixi, Quoniam si non ex opalio loco in eodem libro dixi, Quoniam si non ex opsericordia dei et uocamur, ut credamus, et credentibus praestatur, ut bene operemur, non est gentibus ista inuidenda misericordia, quamuis minus ibi diligenter de illa, quae per dei propositum fit, uocatione tractauerim. Hic liber sic incipit: AS LIBER VNVS. Post hunc librum exposui eiusdem apostoli epistulam ad Galatas non carptim, id est aliqua praetermittens, sed continuanter et totam; hanc autem expositionem uno uolumine conprehendi. In quo illud, quod dictum est: priores ergo apostoli ueraces, qui non ab hominibus, sed a deo per homietiam nouissimus apostolus,. qui per Iesum Christum totum iam deum post resurrectionem eius missus est, propter inmortalitatem dictum est: totum iam deum, quam post resurrectionem habere coepit, non propter diuinitatem semper inmortalem, a qua numquam recessit, in qua totus deus erat, et cum moriturus
Abbreviated transcription (Latin):
elegit ds̃. non opera sed fides inchoat meritum ut permunus
dĩ bene operentur. sic in his quos damnat infidelitas & impi¬
etas inchoat pene meritum ut peripsam penam &iam male
operentur uerissime dixi. sed fidei meritum &iam ipsum
eẽ donum dĩ nec putaui quae rendum eẽ necdixi. & alioloco.
Cuius enim miser&ur inquam facit eum bene operari. & quẽ
obdurat relinquit eum ut male oper&ur. Sed & illa miseri¬
cordia precedenti merito fidei tribuitur. et ifta obduratio
p̃cedenti impiaati. Quod quidem uerum ẽ . sed adhuc quae¬
rendumerat utrum & meritum fidei demisericordia dĩ ueni¬
at. Id est utrum ista misericordia ideo tantum modo fiat in
homine quia fidelis est. An &iam facta fuerit ut fidelis eẽt
Legimus enim dicente apło. miseri cordiam consecutus sũ
ut fidelis eem̃. Nonait quia fidelis erãt Fideliergo datur
quidem seddata est & iam ut eẽt fidelis. Rectissime itaq

Expanded text:
elegit deus, non opera, sed fides incoat meritum, ut per munus elegit deus, non opera, sed fides incoat meritum, ut per munus dei bene operentur, sic in his, quos damnat, infidelitas et inpietas incoat poenae meritum, ut per ipsam poenam etiam male operentur, uerissime dixi, sed fidei meritum etiam ipsum esse donum dei nec putaui quaerendum esse nec dixi. Et alio loco: cuius enim miseretur, inquam, facit eum bene operari, et quem obdurat, relinquit eum, ut male operetur. sed et illa misericordia praecedenti merito fidei tribuitur et ista obduratio praecedenti inpietati. quod quidem uerum est, sed adhuc quaerendum erat, utram-et meritum fidei de misericordia dei ueniat, id est utrum ista misericordia ideo tantummodo fiat in homine, quia fiLegimus enim dicente Apostolo, Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem : non ait, quia fidelis eram. Fideli ergo datur quidem, sed data est etiam ut esset fidelis. Rectissime itaque
Abbreviated transcription (Latin):
paulo post dixi. Nostrum est enim credere & uelle. illius aũ
dare credentib & uolentib facultatem bene operandi perspñ
scm̃ perquem caritas dĩ diffunditur in cordib nr̃is. uerum ẽ
quidem. sed eadem regula &utrumq ipsius est. quia ipse p̃¬
parat uoluntatem. &utrumq nrm. quia non fit nisi uolentib
nobis. Ac perhoc quod &iam postea dixi. quia neq uelle pos¬
sumus nisi uocemur. &cum post uocationem uoluerimus.
non sufficit uoluntas nr̃a &cursus nr̃ nisi ds̃ & uires curren¬
tibus p̃beat &perducat quo uocat. Ac de inde subiunxi.
Manifestum est ergo non uolentis neq currentis sed miseren¬
tis dĩ eẽ quod bene operamur. omnino uerissimum est.
Sed parum deipsa uocatione disserui quaefit secundum propo¬
situm dĩ. Non enim omnium quiuocantur talis ẽ. sed tantũ
electorum. Itaq quod paulo post dixi. sicut enim in his quos

Expanded text:
paulo post dixi: nostrum est enim credere et uelle, illius autem paulo post dixi: nostrum est enim credere et uelle, illius autem dare credentibus et uolentibus facultatem bene operandi per spiritum sanctum, per quem caritas diffunditur in cordibus nostris, uerum est quidem, sed ea regula et utrumque ipsius est, quia ipse praeparat uoluntatem, et utrumque nostrum, quia non fit nisi uolentibus nobis. ac per hoc, quod etiam postea dixi: quia neque uelle possumus, nisi uocemur, et cum post uocationem uoluerimus, non sufficit uoluntas nostra et cursus noster, nisi deus et uires currentibus praebeat et perducat, quo uocat, ac deinde subiunxi: manifestum est ergo non uolentis neque currentis, sed miserentis dei esse, quod bene operamur, omnino uerissimum est. sed parum de ipsa uocatione disserui, quae fit secundum propositum dei; non enim omnium, qui uocantur, talis est, sed tantum electorum. itaque quod paulo post dixi: sicut enim in his, quos
Abbreviated transcription (Latin):
scm̃ dar& ut bona operando &iam aeternam uitam conseque¬
r&ur. nondum diligentius quaesiueram. nec adhuc in uene¬
ram. qualis sit electio gratiae dequa idem dicit apostolus. Reli¬
quiae perelectionem gratiae saluae facte sunt. Quae utiq
non est gratia si eam merita ulla p̃cedant. neiam quoddatur
non secundum gratiam sed secundum debitum reddatur poti¬
us quam meritis donetur. Pro inde quod continuo dixi. Dicit
enim idem apostolus. Idem ds̃ qui operatur omnia in omnib
Nusquam autẽ dictum est ds̃ credit omnia in omnib Acdeinde
sub iunxi. Quod ergo credimus nrm est. quod aut̃ bonum opera¬
mur illius est quicredentibus dit spm̃ scm̃. profecto non dice
rem siiam scirem &iam ipsam fidem interdĩ munera reppe¬
riri quaedantur in eodem spũ. Utrumq ergo nr̃m est pro¬
pter arbitrium uoluntatis. &utrumq tamen datum est per
spm̃ fidei & caritatis : Neq enim sola caritas. sed sicut scriptũ

Expanded text:
tum sanctum daret, ut bona operando etiam aeternam uitam consequetum sanctum daret, ut bona operando etiam aeternam uitam consequeretur, nondum diligentius quaesiueram nec adhuc inueneram, qualis sit electio gratiae, de qua idem dicit apostolus: reliquiae per electionem gratiae factae suntnon est gratia, si eam merita ulla praecedant: ne jam quod datur, non secundum gratiam, sed secundum debitum, reddatur potius meritis, quam donetur. Proinde quod continuo dixi, Dicit enim idem apostolus, Idem Deus qui operatur omnia in omnibus ; nusquam autem dictum est, Deus credit omnia in omnibus: ac deinde subjunxi, Quod ergo credimus, nostrum est; quod autem bonum operamur, illius erem, si iam scirem etiam ipsam fidem inter dei munera reperiri, quae dantur in eodem spiritu. utrumque ergo nostrum est propter arbitrium uoluntatis et utrumque tamen datum est propter spiritum fidei et caritatis. neque enim sola caritas, sed, sicut scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
nantibus resistunt non careant in hac uita. non eos aut̃ habebunt
in illa ubi absorbebitur mors inuictoriam. Propter hanc itaq
concupiscentiam motusq ipsos quib. ita resistitur ut tamen sint
in nobis potest quisq sc̃s iam sub gratia potius dicere ista omnia
quae hic eẽ dixi uerba hominis nondum subgratia positi sed sub
lege. quod hic ostendere longum ẽ & ubi hoc ostenderem dictũ
est. Item quod disputans quid elegerit ds̃. in nondum nato
cui dixit seruiturum eẽ maiorem. & quid in eodem maiore si¬
militer nondum nato reprobauerit. dequib propter hoc com¬
memoratur quam uis longe postea prolatum proph&icum testi¬
monium. ia cob dilexi. esau aũ odio habui. Ad hoc perduxi
ratiocinationem ut dicerem. Non ergo elegit ds̃ opera cuius quã
in p̃scientia quae ipsedaturus ẽ. sed fidem elegit in p̃scientia.
utquem sibi crediturum eẽ prȩsciuit. ipsum elegerit. cui spm̃

Expanded text:
nantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem habebunt nantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem habebunt in illa, ubi absorbebitur mors in uictoriam. propter hanc itaque concupiscentiam motusque ipsius, quibus ita resistitur, ut tamen sint in nobis, potest quisque sanctus iam sub gratia positus dicere ista omnia, quae esse dixi uerba hominis nondum sub gratia positi, sed sub lege. quod hic ostendere longum est et ubi id ostendi dictum est. Item quod disputans, quid elegerit deus in nondum nato, cui dixit seruiturum esse maiorem, et quid in eodem maiore similiter nondum nato reprobauerit, de quibus propter hoc commemoratur quamuis longe postea prolatum propheticum testimonium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: non ergo elegit deus opera cuiusquam in praescientia, quae ipse daturus est, sed fidem elegit in praescientia, ut, quem sibi crediturum praesciuit, ipsum elegerit, cui spiri
Abbreviated transcription (Latin):
tui diligenter ostendi. In isto ergo libro & hoc quod dictũ
ẽ. ego aut̃ carnalis sum & deinde c&era usq ad eum locũ ubi
scribi adhuc sublege non dum sub gratia constitutum. bene
facere uolentem sed uictum concupiscentia carnis male facien¬
tem. acuius concupiscentiae dominatu non liberat. nisi gratia
tas incordib nr̃is uicit carnis concupiscentias. nec on sentiamꝰ
eis ad male faciendum sed potius bona faciamus. Unde qui
dem iam euestitur heresis pelagiana quae uult non exdõ
nobis sed ex nobis eẽ caritatem qua bene ac pie uiuimus
Sed in illis libris quos aduersus eos edidimus &iam spĩtalis
hominis iamq subgratia constituti melius intellegi uerba
ista monstrauimus propter corpus carnis quod spĩtale non¬
dum est . erit aũ in resurrectione mostuorum. & propter
ipsã carnis concupiscentiã cum qua ita confligunt scĩ non
ei consentientes ad malum. ut tamen eis motib qub. repug¬

Expanded text:
tui diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod dictum tui diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod dictum est, Ego autem carnalis sum; et deinde caetera usque ad eum locum, ubi scribi adhuc sub Lege, nondum sub gratia constitutum, bene facere volentem, sed victum concupiscentia carnis male facientem . A cujus concupiscentiae dominatu non liberat, nisi gratia tas in cordibus nostris vincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male facdem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis, sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis libris, quos aduersus eos edidimus, etiam spiritalis hominis iamque sub gratia constituti melius intellegi uerba ista monstrauimus propter corpus carnis, quod spiritale nondum est, erit autem in resurrectione mortuorum, et propter ipsam carnis concupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti non ei consentientes ad malum, ut tamen eis motibus, quibus repug
Abbreviated transcription (Latin):
um presbiter adhuc essem. contigit ut apud castaginem
inter nos qui simul eramus ad romanos apostoli epistola
legeretur & quaedam interrogabar a fratrib: quibus dam¬
cum sicut poteram responderem. uoluerunt scribi potiusquȩ
dicebam . quam sine literis fundi. Vbi cum eis obtemperarem
liber unus accessit superiorib. opusculis meis. Inquo libro
quod aut̃ ait inquam. scimus quia lex spĩtalis ẽ. ego aũ car¬
nalis sum. satis ostendit non posse impleri legem nisi absp̃ita¬
libus quales facit gratia dĩ. quod utiq non expersona aposto¬
li accipi uolui quiiam spĩtalis erat. sed hominis sublege po¬
siti nondum sub gratia. Sic enim prius haec uerba sapiebam
quae post ea lectis quibusdam diuinorum tractatorib elo¬
quiorum quorum me mouer& auctoritas. consideraui di¬
ligentius. &uidi &iam deipso apostolo posse intellegi quod
ait. Scimus quõ lex spĩtalis ẽ. ego aũ carnalis sum. Quod in
eis libris quos contra pelagianos nuper scripsi. quantum po¬

Expanded text:
um presbyter adhuc essem, contigit ut apud Carthaginem inter nos qui simul eramus, ad Romanos Apostoli Epistola legeretur, et quaedam interrogabar a fratribus: quibus cum, sicut poteram, responderem, voluerunt scribi potius quae dicebam, quam sine litteris fundi. Ubi cum eis obtemperarem, liber unus accessit superioribus opusculis meis. In quo libro: Quod autem ait, inquam, « Scimus quia lex spiritualis est; ego autem carnalis sum; » satis ostendit non posse impleri Legem, nisi a spiritualibus, quales facit gratia Dei. Quod utique non ex persona Apostoli accipi volui, qui jam spiritualis erat; sed hominis sub Lege positi, nondum sub gratia. Sic enim prius haec verba sapiebam; quae postea lectis quibusdam divinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moveret auctoritas, consideravi diligentius et vidi etiam de ipso Apostolo posse intelligi quod ait, Scimus quoniam Lex spiritualis est; ego autem carnalis sum: quod in eis libris quos contra Pelagianos nuper scripsi, quantum po