comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
onum pra mres: urcrextum diuinanum seriptirra¬
rum: & maxime scĩ &ian gelii. nullum locum pre¬
ter mit tentes. ꝑtractemus ut possumus. Ea pro
nr̃a caprcitate paescamur &minis .tremus uobis.
unde & nos pascimur: Eccpitulum primum pretento die
dominico tracitatum esse meminimur : Idẽ in principio
erct uerbum & uerbum erat cpud dm̃ & dr̃ erat uerbũ :
hoc erat in principio apuddm̃: omniaꝑipsum facta sunt
& si ne ipso factumẽ nihil: quod facaum ẽ in illo uita ẽ : &ui¬
acerat lux hominum. & lux intenebns luc& & tenebrȩ¬
ecm non conprehenderunt: Hucus que tractatum
esse credo recor damini om̃s qui cđfuistir: & quinon ađ¬
fuistis credite nobis & his qui cdesse uoluerunt : Nunc
ergo qui non pos sumus semꝑ omnia replicare propt̃
eos qui hoc uolunt audire quod sequitur : & oneri ẽ illir
si re pectantur priora: Cumde frauda gone posterio¬
rum dignentur & qui non aderant non pr&erita
exigere : sed cum his quicderan &nunc audire p̃¬

Expanded text:
 fratres, ut textum divinarum Scripturarum, et maxime sancti Evangelii, nullum locum praetermittentes pertractemus, ut possumus; et pro nostra capacitate pascamur, et ministremus vobis unde et nos pascimur. Capitulum primum praeterito die dominico tractatum esse meminimus, id est, « In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoactum est, in illo vita est; et vita erat lux hominum; et lux in tenebris lucet, et tenebraeam non comprehenderunt. » Huc usque tractatum esse credo: recordamini omnes qui adfuistis; et qui non adfuistis, credite nobis, et his qui adesse voluerunt. Nunc ergo quia non possumus semper omnia replicare, propter eos qui hoc volunt audire quod sequitur, et oneri est illis si repetantur priora cum defraudatione posteriorum; dignentur et qui non aderant non praeterita exigere, sed cum his qui aderant et nunc audire pr
Abbreviated transcription (Latin):
tamen & sp&c ta uideam quil meuis docere: dic in qurt᷑
ƿiimo non habeo sed habeo: Si dixero non habeo men

Expanded text:
tamen exspecta; videam quid me vis docere. Dic, inquit, primo, Non habeo. Sed hoc habeo: si dixero, Non habeo, men
Abbreviated transcription (Latin):
posa io hannem bapti ⁊atum est erubesce quia posate
non bapti Satur: dicturus es : Sed ego baptis mum xpĩ
habeo & doceo: Aliquhdo ergo agnosce iudicem &
noli prȩco suꝑbus esse. Baptismum xpĩ das. ideo pͥte
non bapti satur: pose iohannem ideo bapti ÷ atũ ẽ
quia non xpi baptismum dabat. Sed baptismũ suum
quia sic acceperat. ut ipsiur ess&: Nonergomelior tu¬
quam io hannes: Sed pabtis mum qui ꝑte datur. melior
quam iohanner ipse enim xpĩ ẽ. Iste aũ iohannis: & quod
datum ẽ aiuda xp̃i erat: dedit iudas & non bapti ⁊atũẽ
pͥiudam: dedit iohannes: & bapti zatum ẽ posa iohann¬
xp̃i &iã ꝑiudae manus datum. Baptismo iohann. &iã per¬

Expanded text:
post Joannem baptizatum est, erubesce quia post te post Joannem baptizatum est, erubesce quia post te non baptizatur. Dicturus es, Sed ego baptismum Christi habeo, et docco. Aliquando ergo agnosce judicem, et noli praeco superbus esse. Baptismum Christi das, ideo non post de baptizatur: post Joannem ideo baptizatum est, quia non Christi baptismum dabat, sed suum; quia sic acceperat ut ipsius esset. Non ergo tu melior quam Joannes: sed baptismus qui per te datur, melior quam Joannis. Ipse enim Christi est, iste autem Joannis. Et quod datum est a Juda, Christi erat. Dedit Judas, et non baptizatum est post Judam; dedit Joannes, et baptizatum est posChristi, etiam per Judae manus datum, baptismo Joannis, e
Abbreviated transcription (Latin):
riorem baptizare debemur. qui a post meliorem
bapti÷arun a postoli : Quicumq: apud ipsos baptizati
fuerint ab ebrioso Non dico abhomicida. Non dicoasec¬
tellite alicuiur scelerati: Non dico. araptore rerum
alie narum. Nondico ab oppressore pupillorũ. Non
a separatore coniugum: nihil horũ dico: Quod solemneẽ
dico: quod cotidianũ ẽ dico quoduocantur omnes dico.
Et mistta ciuitate: quando eir dicitur alugiemur be¬
ne sit nob: Et tali die festo ianuariarum ñ debes
ietunare : Eadico leuia : cotidiana ab ebrioso homine cum
bapti hatur : Quis est melior io hannes anebrio sus÷
Responde si potes quo d ebnosus tuus. melior sit quã ioħ:
Num quam hoc audebis Er gotu quia scibrius es. bapti¬
us bapti zare : an dicis. inunitate mecum ẽ ebrio sus:
Ergo io hannes amicus spoxsi. non erat inunitat& cũ
sponio: Sedtibi ipsi dico quis quises tues melior an ioħ.
Non au debis dicere. ego sum melior quam io hannes:
Ergo pose te bapti zenttui : Site fuerint meliores: Sidn

Expanded text:
riorem baptizare debemus, quia post meliorem baptizarunt Apostoli; quicumque apud ipsos baptizati fuerint ab ebrioso, non dico ab homicida, non dico a satellite alicujus scelerati, non dico a raptore rerum alienarum, non dico ab oppressore pupillorum, non a separatore conjugum; nihil horum dico: quod solemne est dico, quod quotidianum est dico, quo vocantur omnes dico, et in ista civitate, quando eis dicitur, Alogiemus, bene sit nobis, et tali die festo Januariarum non debes jejunare; ea dico levia, quotidiana: ab ebrioso homine cum baptizatur, quis est melior, Joannes an ebriosus? Responde, si potes, quod ebriosus tuus melior sit quam Joannes: nunquam hoc audebis. Ergo tu quia sobrius es, bapti sobrius baptizare? An dicis, In unitate mecum est ebriosus? Ergo Joannes amicus sponsi, non erat in unitate cum sponso? 18. Sed tibi ipsi dico, quisquis es: Tu es melior, an Joannes? Non audebis dicere: Ego sum melior quam Joannes. Ergo post te baptizent tui, si te fuerint meliores. Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
in opere feccita est: & illcman& quȩ in araeẽ : Nam
potesa illac arca pudpescere &iterum &illa quȩ in ar¬
te ẽ alia facbii can: adcendite ergo arcã in ar dfice &
ar cã in opere: arca in opere ñ est uita arain artifice
uitccest: quiccuiuit anima certificis ubi sin ista omnia

Expanded text:
e in arte est: nam potest illa arca putrescere, et iterum ex illa quae in arte est, alia fabricari. Attendite ergo arcam in arte, et arcam in opere. Arca in opere non est vita, arca in arte vita est; quia vivit anima artificis, ubi sunt ista omnia
Abbreviated transcription (Latin):
actasunt & sine ipso factumẽ nihil: Vniuersa enim crectu¬
ra ꝑ ipsum fecetaẽ maiorminor ꝑ ipsum feccta sun. su¬
pera infera spin tales corporcler ꝑ ipsum feccta sun
nulla enĩ forma nulla conpages nulla concordia parai¬
um nulla qualis cumque substantia quȩ potest habere
pondus numerum mensurcm. Nisi ꝑ illud uerbum:
& cebillo uerbo creatore: cui dicaum est: omnia in m̃su¬
rcc &numero & pondere disposiusti: nemo ergouor¬

Expanded text:
facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Universa enim creatufacta sunt, et sine ipso factum est nihil. Universa enim creatura per ipsum facta est, major, minor: per ipsum facta sunt supera, infera; spiritualis, corporalis, per ipsum facta sunt. Nulla enim forma, nulla compages, nulla concordia partium, nulla qualiscumque substantia, quae potest habere pondus, numerum, mensuram, nisi per illud Verbum est, et ab illo Verbo creatore, cui dictum est, Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti . 14. Nemo ergo
Abbreviated transcription (Latin):
creaturaicã planius dicã frr ut intellegatis
abangelo usque caduermi culum : Quid prȩclarius
angelo increaturis : quid & tremur uermiculis incre¬
aturis ꝑquem fatus ẽ angelus. ꝑ ipsum fcctus est &
uermiculus: Sed congelur dignur cȩlo uermiculus
terree: qui crecuit ipse disposuit: Si poner& uermicu¬
lum incelo repre henderes: Si uell& cengelos nasci
deputiss cenibus camibur . reprehenderes: &tamen
prope hoc feccit dr̃ &acm̃ non ẽ reprehendendus : Nã
om̃r hominer de came nascentes : quid sunt nisi uermis:
& de uermibus cengelos feccit: Sienim ipse dr̃ dicit Ego
aũ sum uermir & non homo quis dubitat hoc dicere:
Ideo homo putredo & filiur hominis uermis: Ecce quid
fieriuoluit proptere illud quod in principio erat uer¬
bum & uerbum erat apud dm̃ & dr̃ erat uerbum: qua¬
re hoc factum ẽ propterte ut sugeres qui manducare
non poteras : omnino ergo fr̃ssic accipite : omnia ꝑ ipsũ

Expanded text:
creatura: dicam planius, dicam, fratres, ut intelligatis, ab angelo usque ad vermiculum. Quid praeclarius angelo in creaturis? quid extremius vermiculo in creaturis? Per quem factus est angelus, per ipsum factus est et vermiculus: sed angelus dignus coelo, vermiculus terra. Qui creavit, ipse disposuit. Si poneret vermiculum in coelo, reprehenderes; si vellet Angelos nasci de putrescentibus carnibus, reprehenderes: et tamen prope hoc facit Deus, et non est reprehendendus. Nam omnes homines de carne nascentes, quid sunt nisi vermes? et de vermibus Angelos facit. Si enim ipse Dominus dicit, Ego autem sum vermis, et non homo ; quis dubitat hoc dicere qideo homo putredo, et filius hominis vermis. Ecce quid fieri voluit propter te, illud quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quare hoc factum est propter te? Ut sugeres, qui manducare non poteras. Omnino ergo, fratres, sic accipite, Omnia per ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
cundum intellecctum lignum crucis: unde accipimus uitã:
Ergo & lapir uita ẽ in honestum ẽ. sc intellege ner̃e sur¬
sus nobis subre pat ecdem sordi dissima seccta manicheoꝵ.
& dicat : quia hab& urtã lapis & hab& animam paries:
& resticula hab& animã & lana & uestis solent enim de¬
lircntes dicere : & cum repressi fuerint & repulsi quas
descipturir proferunt : dicentes: & quid dictum ẽ. Quod
facctum est in illo uita ẽ: Si enĩ omnia in ipso facta sunt.
omniauita sunt: nonte in duch&: pronunia sic quod fac¬
tumẽ : Hic sub distingue : & de inde infer millo uita est:
Quid est hoc facta ẽ terra sed ipsa terra quȩ facita ẽ ñ ẽ
uita : Est ccũ in ipsa sccpienia spiritaliter ratio quȩdam¬
quaterra faccitaẽ: haec uitaẽ: Quomodo porsum diccc̃ canta
ctiurẽ : Fccber fecẽt arcã : primo in argem hab& arcã : Sienĩ

Expanded text:
num crucis, unde accepimus vitam. Ergo et lapis vita est. Inhonestum est sic intelligere, ne rursum nobis subrepat eadem sordidissima secta Manichaeorum, et dicat quia habet vitam lapis, et habet animam paries, et resticula habet animam, et lana et vestis. Solent enim delirantes dicere, et cum repressi fuerint et repulsi, quasi de Scripturis proferunt dicentes: Utquid dictum est, Quod factum est in illo, vita est? Si enim omnia in ipso facta sunt, omnia vita sunt. Non te abducant: pronuntia sic, Quod factum est; hic subdistingue, et deinde infer, in illo vita est. Quid est hoc? Facta est terra, sed ipsa terra quae facta est, non est vita: est autem in ipsa Sapientia spiritualiter ratio quaqua terra facta est; haec vita est. 17. Quomodo possum, dicam Charitati vestrae. Faber facit arcam. Primo in arte hab
Abbreviated transcription (Latin):
uerba humana soleres audire: audiquid cogites : dr̃erat
uerbum &x eat nunc nescio quis infidelis crrianus. &
dicat : quia uerbum dĩ feccitũ ẽ: Quomodo po dest fien
ut uerbũ dĩ fecctũ sit : Quando dr̃ ꝑ uerbum fecitom¬
na : Si & uerbum ipsum fecctũ ẽ : ꝑ quod ccliud uerbũ
hoc uerbum ẽ uerbi ꝑ quod fcctum ẽ illud ipsum dico
ego unicum filiũ dĩ : Siccũ non dicis uerbũ uerbi conee

Expanded text:
verba humana soleres audire, audi quid cogites: Deus erat verba humana soleres audire, audi quid cogites: Deus erat Verbum. 11. Exeat nunc nescio quis infidelis Arianus, et dicat quia Verbum Dei factum est. Quomodo potest fieri ut Verbum Dei factum sit, quando Deus per Verbum fecit omnia? Si et Verbum Dei ipsum factum est, per quod aliud Verbum est Verbum Verbi, per quod factum est illud, ipsum dico ego unicum Filium Dei. Si autem non dicis Verbum Verbi, conce
Abbreviated transcription (Latin):
hcc& duo mundi corpora cȩlũ &terrã quis &xplicat uer¬
bis : ornatum caeli quis explicat uerbis : fecunditatem
terrȩ quis digne conlccudat  Temporũ uices quis dig¬
ne conlccudat  Seminũ uim uid&is : quae taceam ne
diu comme moraendo parum dicã forte quaẽ potestis¬
bum ẽ ꝑ quod fcccita ẽ : & non sola feclaaẽ : omnia enĩ
isatccuidentur quiaꝑtinent ad sensum corporis: ꝑ
illud uerbũ & cengeli faccat sunt: ꝑillud uerbum ar¬
changeli fcccaisunt: porestates. sedes dominationes
principatus: ꝑ illud uerbũ fccaa sunt omnio : Hinc
cognate : quale uerbumẽ : respond& mihi foremodo
nescio. Quis: & quis hoc uerbũ cogitat : nolitibi ergo
quacsi uile aliquid formare cumccudir uerbum : &co¬
nicere uerba quȩccudir cottidiȩ illectalia uerba dix̃:
Icclice uerba locuturẽ : acelia uerbamihi narras : As¬
siduȩ enim dicendo nomina uerborũ: quacsiuiluer
uerbec: Et quando audir in principio erat uerbum
nalc aliquid putarer: quale consuisai cogitare: Cũ

Expanded text:
haec duo mundi corpora, coelum et terram: quis explicat verbis ornatum coeli? quis explicat verbis fecunditatem terrae? quis digne collaudat temporum vices? quis digne collaudat seminum vim? Videtis quae taceam, ne diu commemorando parum dicam forte, quam potestisbum est per quod facta est: et non sola facta est. Omnia enim ista videntur, quia pertinent ad sensum corporis. Per illud Verbum et Angeli facti sunt; per illud Verbum et Archangeli facti sunt; Potestates, Sedes, Dominationes, Principatus; per illud Verbum facta sunt omnia: hinc cogitate quale Verbum est. 10. Respondet mihi modo forte nescio quis: Et quis hoc Verbum cogitat? Noli ergo tibi quasi vile aliquid formare, cum audis Verbum, et conjicere verba quae audis quotidie, Ille talia verba dixit, talia verba locutuomina verborum, quasi viluerunt, verba. Et quando audis, In principio erat Verbum, ne vile aliquid putares, quale consuevisti cogitare, cum
Abbreviated transcription (Latin):
sonis : refer cnimum cdillud uerbum si tupo tes habere
uerbum in corde tuo: t cc̃quac̃ consilium natum in menle
tucc: ut mens tua pariat consilium: & in sit consilium
quales proles menes tuȩ : quañ filius cordiraui: Pnur
enim cor genercet consilium : ut cliquã facbiꝰ cã constru¬
cer aliquid cmplũ interra molians : Icc̃ natũ ẽ consiliũ
& opus nadum impl&ũ ẽ uidesctu quid faccturus es sed
xlius non miraatur. nisi cum feceris. & constr
lẽ & stcbn caẽ illac̃ aedexcultionem ꝑfectionẽq ꝑduxe¬
ns : cdendunt homines mirabilem fabn cac̃ : & mirantꝰ
consiliũ febni canꝯs: Stupent quod uident : & cemaent
quod non uident : Quisẽ quipo test uidere consilium : Si
ergo & magna clique fabiz ca. lacudatꝰ humanum
consilium : uiruidere quale consilium dĩẽ dnr̃ ihr xr̃¬

Expanded text:
sonis. 9. Refer animum ad illud verbum. Si tu potes habere verbum in corde tuo, tanquam consilium natum in mente tua, ut mens tua pariat consilium, et insit consilium quasi proles mentis tuae, quasi filius cordis tui. Prius enim cor generat consilium, ut aliquam fabricam construas, aliquid amplum in terra moliaris; jam natum est consilium, et opus nondum completum est: vides tu, quid facturus es; sed alius non miratur, nisi cum feceris et constret fabricam illam ad exsculptionem perfectionemque perduxeris: attendunt homines mirabilem fabricam, et mirantur consilium fabricantis; stupent quod vident, et amant quod non vident: quis est qui potest videre consilium? Si ergo ex magna aliqua fabrica laudatur humanum consilium, vis videre quale consilium Dei
Abbreviated transcription (Latin):
cduersus dm̃ : &cũ sit mor acclis mortalem terruerit¬
Etcum homosit proximum hominen non agno uerit:¬
cum se er&erit : pulicib subdactur : Quidẽ quodite in¬
flas humana suꝑbia homo tibi dix̃ conuicium: &tu
muistti &iratures pulicib renste ut dormias : cognorce¬
quisis: Ncc̃ ut noueritir fr̃r propter superbiã nram̃
domhdem creata ista quȩ molesta nobis essenpo
leonibus deserpentibus : muscar &ranas illis immi¬
sit : ut derebur uilissimis suꝑbia doma r&ur: omnia
ergo frs. omnino omnia ꝑ ipsum feccta sunt & sine

Expanded text:
adversus Deum; et, cum sit mortalis, mortalem terrueritadversus Deum; et, cum sit mortalis, mortalem terrueritit homo, proximum hominem non agnoveritcum se erexerit, pulicibus subdatur. Quid est quod te inflas humana superbia? Homo tibi dixit convicium, et timuisti, et iratus es; pulicibus resiste ut dormias: cognoscequi sis. Nam ut noveritis, fratres, propter superbiam nostram domandam creata ista, quae molesta nobis essent: de leonibus, de serpentibus; muscas et ranas illis immisit , ut rebus vilissimis superbia domaretur. 16. Omnia ergo, fratres, omnia omnino per ipsum facta sunt, et sine
Abbreviated transcription (Latin):
certũ : ala certo adauem: ab aue dux̃ cedpecus: inde ad bouẽ:
inde adhele fantum postremo ad hominem : & ꝑ sua sit¬
homini quia non adõ factus ẽ homo : Itccͣmiser : cumtȩdiũ
pccssus ess& admuscas : musca facitus ẽ : quẽ diabolur pos¬
ni der&: bel zebub quippe incerpre ctandicitur piin¬
ceps mus carum: De quibus senpaum ẽ: muscȩmoritu¬
rȩ exterminant olei suauictates : Quidigictur frr qua¬
re iscta dixi : claudite aures cordisurĩ cduersus dolus¬
inimici: Inlellegite quia dr̃ fecit omnia hominem. &¬
in suis gradibur conlocauit : Quare aũ patimur mul¬
ta mala a creactura quã fec̃ dr̃: qui a offendim⁊ dm̃:
nũ quid ha& angeli patiuntir:forassis & nos in ui
ta ista nctimeremur: de poenactua : p& catum tuum
accusa non iudicem : Nã propter superbiã instictuit
dr̃ ut ista creactura minima & abi& tissima : ut ipse nos
tor quer& : ut cum suꝑbus fuerit homo & seiacta uerie

Expanded text:
certum, a lacerto ad avem, ab ave duxit ad pecus, inde ad bovem, certum, a lacerto ad avem, ab ave duxit ad pecus, inde ad bovem, inde ad elephantem, postremo ad hominem; et pershomini quia non a Deo factus est homo. Ita ille miser cum taedium passus est ad muscas, musca factus est, quem diabolus possideret. Beelzebub quippe interpretari dicitur princeps muscarum: de quibus scriptum est, Muscae moriturae exterminant oleum suavitatis . 15. Quid igitur, fratres? quare ista dixi? Claudite aures cordis vestri adversus dolosinimici; intelligite quia Deus fecit omnia, et in suis gradibus collocavit. Quare autem patimur multa mala a creatura quam fecit Deus? Quia offendimus Deum? Numquid haec Angeli patiuntur? Fortassis et nos in vita ista illa non timeremus. De poena tua peccatum tuum on judicem. Nam propter superbiam instituit Deus istam creaturam minimam et abjectissimam, ut ipsa nos torqueret: ut cum superbus fuerit homo, et se jactaverit
Abbreviated transcription (Latin):
fccllat quando fore tȩdium ꝓcotimini ad muscas:
Et enĩ aliqui densisunt adiabulo &cdmuscas captir :
Solent enim aucuper ponere in muscipula mus cas iute¬
sunenles auer decipian: Sic &isdti adicbalo cedmus¬
car deceptisunt : Nc̃c̃ nescio quis tedium pactiebatur
cdmus cas: inuenit illum manicheur tȩdio affectum:
& cum dicer& se non posse patimus cas.: &odisse illas¬
ue hemen ter : Statim ille quir fecit har: & qui atȩdi¬
o affectus erat & o derct illas : non ausus ẽ dicere:
dr̃ illces fecit: erat aũ catholicur ille: Saagim subiec̃
si dr̃ illas non fec̃ quis illaes fecit : plane ait ille : ego cre¬
do quia diabcilus muscas fecit: & ille saatim: Si muscã
diabtlus fecit sicut reuideo consireni quia prudenter in¬
tellegis : apem quir fec̃ quȩ paculo amplior est musca : ñ
ccusus ẽ dicere. quia dr̃ apem fecit. & muscã non fecit : quia
reserat proxima: ab ape ꝑdux̃ adlo custõ a locusta ad la¬

Expanded text:
fallat, quando forte taedium patimini ad muscas. Etenim aliqui derisi sunt a diabolo, et ad muscas capti sunt. Solent enim aucupes ponere in muscipula muscas, ut esurientes aves decipiant: sic et isti ad muscas a diabolo decepti sunt. Nam nescio quis taedium patiebatur ad muscas: invenit illum Manichaeus taedio affectum; et cum diceret se non posse pati muscas et odisse vehementer illas, statim ille, Quis fecit has? Et quia taedio affectus erat, et oderat illas, non ausus est dicere, Deus illas fecit: erat autem catholicus. Ille statim subjecit: Si Deus illas non fecit, quis illas fecit? Plane, ait ille, ego credo quia diabolus fecit muscas. Et ille statim: Si muscam diabolus fecit, sicut te video confiteri, quia prudenter intelligis, apem quis fecit, quae paulo amplior est musca? Non ausus ille est dicere quia Deus fecit apem, et muscam non fecit; quia res erat proxima. Ab ape duxit ad locustam, a locusta ad la
Abbreviated transcription (Latin):
quid nihil erse: P&ccatum quidem non ꝑ ipsum feccaũẽ
& manifesctum esat qui ce pe cactum nil est. Eanih fiunt
homines cum p& cant: &idolum non ꝑ uerbum facauẽ :
Hecb& quidem formam quandam humanã: sedipse
homo ꝑ uerbum facctur ẽ: Nam forma hominis ini¬
dolo non ꝑuerbum fcclatcẽ : & scrptum ese : scimꝰ qͥa
nihilẽ idolum: Ergo ista non r̃fcata ꝑ uerbum:
q: sun in creaturis omnia omnino quȩ fixc incȩlor
ommia quȩ fulgent desuper quȩ uolitant subcȩlo
& quȩ mouentur uniuersa natura rerum om̃somnino¬

Expanded text:
em non per ipsum factum est: et manifestum est, quia peccatum nihil est, et nihil fiunt homines cum peccant. Et idolum non per Verbum factum est: habet quidem formam quamdam humanam, sed ipse homo per Verbum factus est; nam forma hominis in idolo, non per Verbum facta est; et scriptum est, Scimus quia nihil est idolum . Ergo ista non sunt facta per Verbum; que sunt in creaturis, omnia omnino quae fixa in coelo sunt, quae fulgent desuper, quae volitant sub coelo, et quae moventur in universa natura rerum, omnis omnino
Abbreviated transcription (Latin):
urtaẽ : si sic pronuniauerimus: quid enĩ non in illo
fecitum ẽ: ipse ẽ enim sapienctia di & dicitur in
psalmo. omnia in sapientia fecisti: Siergo sapi
fecisti: omnia ncut ꝑ illum fecta : itec in illo facata sun
Siergo omnia in illo frr iemĩ & quod in illo fcctũ est¬

Expanded text:
est, si sic pronuntiaverimus. Quid enim non in illo factum est? Ipse est enim Sapientia Dei; et dicitur in Psalmo, Omnia in Sapientia fecisti . Si ergo Chrfecisti; omnia sicut per illum facta, ita in illo facta sunt. Si ergo omnia in illo, fratre
Abbreviated transcription (Latin):
uerbum: ille omnia ꝑ ipsum facta sunt diciti: & tudices
qui cc & ipsum uerbum fcitũ esa : poterat dicere &uan¬
gelisac : in principio fectũ ẽ uerbum : Sed quidait
in principio erat uerbum: sierat : non ẽ saccaum ut ista
omnia ꝑ ipium fierent & unei psonihil: Siergoerat
in principio uerbum : & uerbum erat apud dm̃ & drerat
uerbum : Sinon poter cogitare quid sit : differ ut crer¬
car. ille cibur ẽ accipe lac ut nutnaris ut s̃s ualidus ad

Expanded text:
tu dicis quia et ipsum Verbum factum est. Poterat dicere Evangelista, In principio factum est Verbum: sed quid ait? In principio erat Verbum. Si erat, non est factum, ut ista omnia per ipsum fierent, et sine ipso nihil. Si ergo erat in principio Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: si non potes cogitare quid sit, differ ut crescas. Ille cibus est, accipe lac ut nutriaris, ut sis validus ad
Abbreviated transcription (Latin):
de non fecctum ꝑ quod faccta sun omnia: Honenim¬
ꝑ se ipsum fien po tuit : ꝑ qđ ficcta somnia: credeergo
Aicen gelistȩ: poterat enim dicere : in principio fecit
dr̃ uerbum : quo modo dixit moyses in principio fec̃ dr̃¬
cȩlũ & terram : & omnia nc enumerat. Dix̃ dr̃fiat & fac¬
tumesa: sidix̃ quis dixit ᷑ utiquedr̃ : & quid ftcc tũ ẽ creatu¬
ra aliqua: Inter dicentem dm̃ & fecc tam creaturam
quidest ꝑ quod facaum ẽ nisi uerbum: Quia dixit dr̃fiat
& fecttumẽ hoc uerbum in commutabile: quam uismu¬
tabilia ꝑ uerbum fiant ipsum in commutabileẽ : Noli
ergo credere fecaum ꝑ quod factasin omnia Neñ
reficians ꝑuerbum ꝑ quod ꝑficiuntur omnia: Itcmenĩ
feclaures ꝑuerbum sedopor a&e refici ꝑ uerbum:
Siccũ mala fuerit fider aua de uerbo non po des refici
ꝑuerbum: Ea sitibi contigit fieni ꝑuerbum. ut ꝑ illud
fcccctursis ꝑte defecens: Et siꝑte defeceris. ille ge resi¬
ciat quite fecit: Siꝑ de d&en or efficeris. illete recre¬

Expanded text:
de non factum per quod facta sunt omnia. Non enim seipsum fieri potuit, per quod facta sunt omnia: crede ergo Evangelistae. Poterat enim dicere, In principio fecit Deus Verbum: quomodo dixit Moyses, In principio fecit Deelum et terram; et omnia sic enumerat, Dixit Deus, Fiat, et factum est . Si dixit, quis dixit? Utique Deus. Et quid factum est? Creatura aliqua. Inter dicentem Deum et factam creaturam quid est per quod factum est, nisi Verbum? quia dixit Deus, Fiat, et factum est. Hoc Verbum incommutabile: quamvis mutabilia per Verbum fiant, ipsum incommutabile est. 12. Noli ergo credere factum, per quod facta sunt omnia: ne non reficiaris per Verbum, per quod reficiuntur omnia. Jam enim factus es per Verbum, sed oportet te refici per Verbum: si autem mala fuerit fides tua de Verbo, non poteris refici per Verbum. Et si tibi contigit fieri per Verbum, ut per illud factus sis, per te deficis: si per te deficis, ille te reficiat qui te fecit: si per te deterior efficeris, ille te recre
Abbreviated transcription (Latin):
nis uerbũ &icc̃ incor de dr̃ sine tẽpore genuit filiũ per
quẽ creccuit omniatempora: Cũ ergo uerbũ dĩ filius sit
filius ccũ locutus ẽ nobis Non uerbũ suũ sed uerbũ patiis.
se nobis loqui uoluit : qui uerbũ pactris loquebatur
Hoc ergo quomodo decuit &oportuit. dix̃ io hanner:
Quo modo potuimus. nor &x posuimus: cui ad cor nondum
ꝑuenit dignur decantare. intellectus hab& quose con

Expanded text:
nis verbum etiam in corde: Deus sine tempore genuit Filium, per nis verbum etiam in corde: Deus sine tempore genuit Filium, per quem creavit omnia tempora. Cum ergo Verbum De Filius sit, Filius autem locutus est nobis, non verbum suum, sed Verbum Patris, se nobis loqui voluit, qui Verbum Patris loquebatur. Hoc ergo quomodo decuit, et oportuit, dixit Joannes: quomodo potuimus, nos exposuimus. Cui ad cor nondum pervenit dignus de tanta re intellectus, habet quo se con
Abbreviated transcription (Latin):
esse dm̃: Cortuũ cdtende : quando concipis uerbũ qđ
dicas: Dicã enim si potero. qđ in nobir adtendamur
nonunde illud conprehendamur: quando concipir
uerbũ quol ꝓferar Resius dicere &ipsccrei conceptio.
in corde & man& ut ꝓcedat: Ad tendisccũ adquẽ proce¬
dat : cum quo lo quacris: Si latinus ẽ uocẽ. latinã quȩris:
Si grecur ẽ uerba greca meditaris: Sipunifus ẽs ad ten¬
dis si nosti linguã punicã: prodiuersitate ergo audito¬
rũ. diuersar linguas adhiber ut proferas uerbũ con¬
ceptum: illud ccũ quod corde conceperar nullalin¬
gua tenebatur: Cũ ergo dr̃ loquenr. linguã non quȩ¬
reret : & genus elocutionis non assumerit : quo modo
ccuditur ẽ afilio cũ ipsũ filiũ sit locutus dr̃: quomodo
enim tuuerbũ quodloqueris. in corde haber &cpud
accepit sonũ: ut ꝑ syllabas diuidatur : sed man& in co¬
ceptione cordis & insp&ctaculo mentis: Sic dr̃edidit
uerbũ. Hoc ẽ genuit filiũ : Ittu quidẽ &x tempore gig¬

Expanded text:
esse Deum. Cor tuum attende. Quando concipis verbum quod dicas: dicam enim, si potero, quod in nobis attendamus, non unde illud comprehendamus: quando ergo concipis verbum quod proferas, rem vis dicere, et ipsa rei conceptio in corde, et manet ut procedat: attendis autem ad quem procedat, cum quo loquaris; si Latinus est, vocem latinam quaeris; si Graecus est, verba graeca meditaris; si Punicus est, attendis si nosti linguam punicam; pro diversitate auditorum diversas linguas adhibes, ut proferas verbum conceptum: illud autem quod corde conceperas, nulla lingua tenebatur. Cum ergo Deus loquens, linguam non quaereret, et genus locutionis non assumeret, quomodo auditus est a Filio, cum ipsum Filium sit locutus Deus? Quomodo enim tu verbum quod loqueris, in corde habes, et apud accepit sonum ut per syllabas dividatur, sed manet in conceptione cordis et in speculo mentis: sic Deus edidit Verbum, hoc est, genuit Filium. Et tu quidem ex tempore gig
Abbreviated transcription (Latin):
cũ ista cantata sunt. Namq
inter tempus dauid. et trans¬
migrationẽ populi isrł inbabi¬
loniã : qua tuor decĩ generatio¬
nes numerantur: sicut diuina
scriptura maximeq matheus eu¬
angelista testatur Euersi au
templi renouatio secundum scĩ hie¬
remiae prophetiã exilla trans¬
migratione post septuaginta an¬
nos sperabatur. Quio
Qui cũ conple¬
rentur sub dario rege babilonis in¬
pleti sunt spũ scõ . hiduo prophe¬
tae. aggeus et racharias : et ambo
post inuicẽ: intra unũ annũ pro¬
ante predictum ẽ pertinere uide

Expanded text:
cum ista cantata sunt. Namque inter tempus David, et transmigrationem populi Israel in Babyloniam, quatuordecim generationes numerantur, sicut divina Scriptura, maximeque Matthaeus evangelista testatur : eversi autem templi renovatio secundum sancti Jeremiae prophetiam, ex illa transmigratione post septuaginta annos sperabatur : qui cum complerentur, sub Dario rege Babylonis impleti sunt Spiritu sancto hi duo prophetae, Aggaeus et Zacharias; et ambo post invicem intra unum annum proante praedictum est, pertinere vide
Abbreviated transcription (Latin):
on mutatum. facientem. non fac¬
um. mouentem sed manentem.
quomodo intellegi a carne & san¬
uine potest. egosum qui sum. Tu
ero idem ipse es. & annitui non de¬
icient. Sed nos ad illos annos cum
is pannosis annis quidsumus Et
li qui sunt.: Nec tamen desperare
lebemus.: Lam erim magnitudine
uadam. et excellentia sapientiȩ
lixerat. egosum quisum .: Et tam̃
id nos consolundos: egosum iniquit
nos abrahȩ semensumus.. Et nos
uamuis abiecti. quam uis terra et
inis in illo speramus.: Serui sumus.
ed propternos dñs nr formam serui

Expanded text:
on mutatum; facientem, non factum; et moventem, sed manentem; et quomodo intelligi a carne et sanguine potest, «Ego sum qui sum: Tu vero idem ipse es, et anni tui non deficient.» Sed nos ad illos annos cum his pannosis annis quid sumus? Et illi qui sunt? Nec tamen desperare debemus. Jam enim magnitudine quadam et excellentia sapientiae dixerat, «Ego sum qui sum;» et tamen ad nos consolandos, «Ego sum,» inquit, et nos Abrahae semen sumus : et nos quamvis abjecti, quamvis terra et cinis, in illo speramus. Servi sumus; sed propter nos Dominus noster formam servi
Abbreviated transcription (Latin):
ab ecedarios uocant psalmos.
facere consueuerunt : Non
enim om̃s uersus. donec clauda.¬
tur periodas. sed solos primos.
ab eadem littera incipiunt¬
quam prȩ ponuntur.

Expanded text:
abecedarios vocant psalmos, facere consueverunt. Non enim omnes versus donec claudatur periodus, sed solos primos ab eadem littera incipiuntquam praeponunt.
Abbreviated transcription (Latin):
uiri. sed ex dõ natisunt: Ut autem
hoc fueret. quia et ipse factus est
particeps mortalitatis nr̃ae. Ita
ibi sequitur: Et uerbum caro fac¬
tum est. et habitauit in nobis: Per
hanc eius participationem: nobis

Expanded text:
viri, sed ex Deo nati sunt.» Ut autem hoc fieret, quia et ipse factus est particeps mortalitatis nostrae, ita ibi sequitur: «Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis» . Per hanc ejus participationem nobis
Abbreviated transcription (Latin):
ifta est Itaq sicut coepit laudẽ
ita terminat.
Confitemini dño
quõ bonus quo in seculũ misericor¬
dia eius.: Hinc coepit psalmus

Expanded text:
ista. Itaque sicut coepit laudem, ita terminat: «Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus.» Hinc coepit Psalmus
Abbreviated transcription (Latin):
gratia subministratur en caste
time amus dm̃ et custo diamus man¬
data eius : Proinde ipse ih̃s loqui¬
tur in ista prophetia: sedquȩ dam
in membris suis etunitatem corpo¬
ris uitam quam in uno quodam
homine diffuso toto orbe terrarũ:
et suc crescente peruo lumina secu¬
lorum: Quaedam uero in seipso
capite nrõ: Vnde et hoc ẽ quod ait :¬
Particeps ego sum omnium timen¬
tium te. et custodientiũ mandata
tuac: Etquia propterhoc quod
particeps factus est frm suorum.
ds̃ hominum in mortalis mortaliũ.
Ideo granum cecidit interram.
ut mortificatum multum fructũ
faceret : Deipso fructu secutus
aduncxit: Misericordia tua
dñe plena est terra: Et unde hoc:
nisi cum iustificatur impius. incuius
gratiae scientia ut proficiatur.
ad iungit. Etiustificationes tuas

Expanded text:
gratia subministratur, ut caste timeamus Deum, et custodiamus mandata ejus. Proinde ipse Jesus loquitur in ista prophetia: sed quaedam in membris suis et unitate corporis sui, tanquam in uno quodam homine diffuso toto orbe terrarum, et succrescente per volumina saeculorum; quaedam vero in seipso capite nostro. Unde et hoc est quod ait, «Particeps ego sum omnium timentium te, et custodientium mandata tua.» Et quia propter hoc quod particeps lactus est fratrum suorum, Deus hominum, immortalis mortalium, ideo granum cecidit in terram, ut mortificatum multum fructum faceret; de ipso fructu seculus adjunxit, «Misericordia tua, Domine, plena est terra.» Et unde hoc, nisi cum justificatur impius? In cujus gratiae scientia ut proficiatur, adjungit, «Et justificationes tuas
Abbreviated transcription (Latin):
mur: Sed mirabilia esse nega¬
bimus : Quid enim mirum sibo¬
na imperat bonus dñs. Immo
uero idipsum est omnino miran¬
dum : etcurita sit .perscru tandũ :
Quod cum bonus ds̃ bona prȩcepe¬
rit eis tamen dederit bonã legẽ :
quos eadem lex uiuificare non

Expanded text:
mur, sed mirabilia esse negamur, sed mirabilia esse negabimus? Quid enim mirum, si bona imperat bonus Dominus? Imo vero idipsum est omnino mirandum, et cur ita sit perscrutandum, quod cum Deus bonus bona praeceperit, eis tamen dederit bonam legem, quos eadem lex vivificare non
Abbreviated transcription (Latin):
iunxit: Propter hoc. scrutata
est ea anima mea ⁊ Qua si factus
A Quasi factus
sit ista peruestigandi difficul¬
tate curiosior quanto enĩ quȩq:
res abstrusiores habet causas:
tanto est mirabilior: Siergo
nobis homo talis occurrat. qui
propter hoc dicat sescrutari
testimonia dĩ. quia mirabilia
sunt. cum plena sit eis et quae
Nonne conpescimus eum dicen¬
tes. Altiorate nequȩsieris. et for¬
tiorate nescrutatus fueris : sed
quae tibi prȩcepit dñs. illa cogita
semper ÷ Sed si nobis responde¬
at etdicat. haec ipsa quae prȩce¬
pit dñs. et quae iubetis ut cogitẽ.¬
Et mirabilia sunt eius testimo¬
nia : eum quippeetdñm quia
iubet: et bonum et magnũ. quia
talia iubet. esse testantur. Num¬
quid audebimus hominem ab ȩo¬
rum scrutatione reuocare. Ac
non potius ut sedulo idagat. et
tantȩ rei operam quantã po¬
test impendat. ortabimurt᷑ An
forte dĩ precepta testimonia
quidem bonitas eius esse fatebi¬

Expanded text:
junxit, «propter hoc scrutata junxit, «propter hoc scrutata est ea anima mea;» quasi factus quasi factus sit ipse pervestigandi difficultate curiosior. Quanto enim quaeque res abstrusiores habet causas, tanto est mirabilior. 2. Si ergo nobis homo talis occurrat, qui propter hoc dicat se scrutari testimonia Dei, quia mirabilia sunt, cum plena sit eis et quae nonne compescimus eum, dicentes: «Altiora te ne quaesieris, et fortiora te ne scrutatus fueris; sed quae tibi praecepit Dominus, illa cogita semper» ? Sed si nobis respondeat, et dicat, Haec ipsa quae praecepit Dominus, et quae jubetis ut cogitem, mirabilia sunt ejus testimonia; eum quippe et Dominum, quia jubet, et bonum et magnum, quia talia jubet, esse testantur: numquid audebimus hominem ab eorum scrutatione revocare, ac non potius ut sedulo id agat, et tantae rei operam quantam potest impendat, hortabimur? An forte Dei praecepta testimonia quidem bonitatis ejus esse fatebi
Abbreviated transcription (Latin):
ERBA psalmi haec sunt. dequi¬
bus adiuuante dño disputaturi
sumus Mirabilia testimonia
tua. propter ea scrutata est ea
anima mea
Quis enumerat sal¬
tim generatim. testimonia dĩ:
caelum et terrars. uisibilia et in ui¬
sibilia opera eius. Dicunt quodã¬
modo testimonium bonitatis &
magnitudinis eius: et ipse cursus
frequens. usitatusque naturae :
quo temporum rapicitas uoluitur.
in rerum quarumꝰ generibus. quã¬
uis temporalibus. quae morta lib
quaecertȩ consuetudinis uilue¬
runt. sipius considerator aduer¬
tat. perhibet testimonium creue¬
tori: Quid aũ harum est. quod
non sit mirabile. siunum quidq
non usu sedratione metiatur :
Si uero tamquam sub unius con¬
templationis aspectu. uelut au¬
deamus cuncta contueri : Nonne
fit innobis quod ait propheta
Consideraui operatua. etexpaui:
Et tamen ista non est ipsa rerum
admiratione perterritus. sed
eam potius dixit esse causã. cureu
debuerit scrutari. quia mira sunt.̃
tua: Secutus ad¬

Expanded text:
erba Psalmi haec sunt de quibus, adjuvante Domino, disputaturi sumus: «Mirabilia testimonia tua; propter hoc scrutata est ea anima mea.» Quis enumerat saltem generatim testimonia Dei? Coelum et terra, visibilia et invisibila opera ejus, dicunt quodammodo testimonium bonitatis et magnitudinis ejus; et ipse cursus frequens usitatusque naturae, quo temporum rapacitas volvitur, in rerum quarumque generibus, quamvis temporalibus atque mortalibus, quae certe consuetudine viluerunt, si pius considerator advertat, perhibet testimonium Creatori. Quid autem horum est quod non sit mirabile, si unum quodque non usu, sed ratione metiamur? Si vero tanquam sub unius contemplationis aspectu velut audeamus cuncta contueri, nonne fit in nobis quod ait propheta: «Consideravi opera tua, et expavi» ? Et tamen iste non est ipsa rerum admiratione perterritus, sed eam potius dixit esse causam cur ea debuerit scrutari, quia mira sunt. tua:» secutus ad
Abbreviated transcription (Latin):
mum: Aut hominem qui fenes¬
tram fecit in domo: Aut ipse il¬
li illius sit ut faceret : aut adiu¬
uit ipse facientem : aut aliquid
egit ut aperiretur. qua suum
lumen in funderet: Ds̃ aũ. etho¬
minis mentem rationalem. atq:
intellectualem fecit: quae posset
capere lumeneius : Et angelum
talem fecit qui operari posset
aliquidunde ad capiendũ lumen
di mens adiuuaretur humana.
eteandem sic aduiuat mentem.
ut angelicam recipiat operatio¬
nem: Et eam sic in luminattit de
se ipso: ut non solum illa quȩ ue¬
ritate monstrantur. Sed ipsã
quoq: perficiendo perspiciat
ueritatem: Sed quõ res quidẽ
necessarias quantũ existimo:
tamen prolixa disputatione
tractauimus. dilatis sequentib:
psalmi huius uersibus. sermonẽ
istum isto fine claudamus:¬

Expanded text:
mum, aut hominem qui fenesmum, aut hominem qui fenestram fecit in domo, aut ipse illi jussit ut faceret, aut adjuvit ipse facientem, aut aliquid egit ut aperiretur qua suum lumen infunderet: Deus autem et hominis mentem rationalem atque intellectualem fecit, qua posset capere lumen ejus; et angelum talem fecit, qui operari posset aliquid unde ad capiendum lumen Dei mens adjuvaretur humana; et eamdem sic adjuvat mentem, ut angelicam recipiat operationem; et eam sic illuminat de seipso, ut non solum illa quae a veritate monstrantur, sed ipsam quoque proficiendo perspiciat veritatem. Sed quoniam res quidem necessarias, quantum existimo, tamen prolixa disputatione tractavimus, dilatis sequentibus psalmi hujus versibus, sermonem istum isto fine claudamus
Abbreviated transcription (Latin):
ut faceret. ita uero: Nam xp̃s
intellegitur hoc iussisse angelo.
ut faceret. eo loco ubi ait prophe¬
ta: Et factum est cum uiderem
ego danihel uisum. & que rebam
intellectum. etecce stetit in con¬
spectumeo ut uisus uiri. & audi¬
ui uocem uiri interubal. & uo¬
cauit et dixit: fac intellegere
illum uisionem : Et ibi ingreco uer¬
Ds itaque per seipsum. quia lux
est inluminat piasmentes. Vtea
quae diuine dicuntur uel osten¬
duntur: intellegant: Sed si ad hoc
ministro utitur angelo: potest
quidem aliquid agere angelus
in mentem hominis utcapiat lu¬
cemdĩ. et perhanc intellegat.
Sed itadicitur. Intellectum
dare homini. et quasi ut ita dicã.
intellec tuare hominem: quem¬
ad modum quisquam dicitur
Lumendare domui uel in lumi¬
nare domum: cui fenestram fa¬
cit: cum eam non sualuce pene¬
tret et in lustret: Sed tantũ¬
modo aditum quo penetratur
atq: in lustratur aperiat: Sed
nec sol qui perfenestrã in lustrat
domum : ipse creauit eandẽ do¬

Expanded text:
ut faceret? Ita vero: nam Christus ut faceret? Ita vero: nam Christus intelligitur hoc jussisse angelo ut faceret, eo loco ubi ait Propheta, «Et factum est, cum viderem ego Daniel visum, et quaerebam intellectum, et ecce stetit in conspectu meo ut visus viri, et audivi vocem viri inter Ubal, et vocavit, et dixit, Fac intelligere illum visionem» : et ibi in graeco verν. Deus itaque per seipsum, quia lux est , illuminat pias mentes, ut ea quae divina dicuntur vel ostenduntur, intelligant. Sed si ad hoc ministro utitur angelo, potest quidem aliquid agere angelus in mente hominis, ut capiat lucem Dei, et per hanc intelligat: sed ita dicitur intellectum dare homini, et quasi, ut ita dicam, intellectuare hominem, quemadmodum quisquam dicitur lucem dare domui, vel illuminare domum, cui fenestram facit; cum eam non sua luce penetret et illustret, sed tantummodo aditum quo penetretur atque illustretur, aperiat. Sed nec sol qui per fenestram illustrat domum, ipse creavit eamdem do
Abbreviated transcription (Latin):
sic intellegit. et qui eloquia dĩ
se custo disse ante iam dixit: Quod
aũ interpretato sunt nr̃i . Dami¬
hi intellectum. breuius dixit
bo complexus est. Da in tellectum.:
quod est srnetisoñ quod latine uno
uerbo dici non potest. Tam quam
si non posset latine dici sanamae.
& dicitur damihi sanitatem: sicut
hic dictum est: damihi intellectũ.
aut sanum mefac : Sicut &iam
hic dici potest: intellegentem me
fac: Quod quidem potuit & an¬
gelus facere: Nam dixit dani¬
heli : ueni intellectum daretibi:
Et hoc uerbum est ingreco quod
sidiceret latinus. sani tatem dare
tibi. Quod grecus dixisset sana¬
rete : Non enim circum loquere¬
tur latinus inter pres dicendo :
Intellectum da retibi siquem ad¬
modum dici potest: a sanitate sa¬
narete: Ita dici posset ab intel¬
lectu. arete: Sed si potest hoc
et angelus fucere: Quid est
quod iste hoc adõ sibi poscit ut
fiat : an quia ds̃ angelo iussit

Expanded text:
sic intelligit, et qui eloquia Dei sic intelligit, et qui eloquia Dei se custodisse ante jam dixit. 4. Quod autem interpretati sunt nostri, «Da mihi» «intellectum;» brevius dixit bo complexus est, «Da mihi intellectum,» quod est συνέτισον, quod latine uno verbo dici non potest: tanquam si non posset latine dici, sana me; et diceretur, da mihi sanitatem, sicut hic dictum est, «Da mihi intellectum;» aut, sanum me fac, sicut etiam hic dici potest, intelligentem me fac. Quod quidem potuit et angelus facere; nam dixit Danieli, «Veni intellectum dare tibi» : et hoc verbum est in graeco, quod si diceret latinus, sanitatem dare tibi, quod graecus dixisset, sanare te. Non enim circumloqueretur latinus interpres dicendo, intellectum dare tibi: si quemadmodum dici potest a sanitate, sanare te; ita dici posset ab intellectu, intellectuare te. Sed si potest hoc et angelus facere, quid est quod iste hoc a Deo sibi poscit ut fiat? An quia Deus angelo jusserat
Abbreviated transcription (Latin):
credamus. propheta ñ diceret :¬
nisi credi deritis non intellegitis:
Proficit ergo noster intellectus :¬
ad intellegenda quaecredat:
Et fides proficit ad credendaquȩ
intellegat: eteadem ipsa ut ma¬
gis magisq: intellegantur : In ipso
intellectu proficit mens.: Sed hoc
non fit propriis tamquam natura¬
libus uiribus. sed dõ adiuuante atq:
donante: Sicut medicina fit non
natura ut uitiatus oculus uim cer¬
nendi recipiat. Qui ergo dicitdõ.
damihi intellectum et discam man¬
datatua : Non omnimodo expers
eius est uelut pecus. nec ita quam¬
uis homo uteorum numero depu¬
tandus sit : qui ambulant in uani¬
tate mentis suae : obscurati in tel¬
legentia: alienati auita dĩ: Nã
sitalis esset : nec hoc diceret : Non
aũ parui est intellectus. nosse aquo
poscendus sit intellectus. et cogi¬
tandum est quanto sint altius in¬
tellegenda diuina mandata
quando ad ea discenda. sibi ad huc
dari intellectum petit qui iam

Expanded text:
credamus, propheta non diceret, «credamus, propheta non diceret, «Nisi credideritis, non intelligetis» . Proficit ergo noster intellectus ad intelligenda quae credat, et fides proficit ad credenda quae intelligat; et eadem ipsa ut magis magisque intelligantur, in ipso intellectu proficit mens. Sed hoc non fit propriis tanquam naturalibus viribus, sed Deo adjuvante atque donante; sicut medicina fit, non natura, ut vitiatus oculus vim cernendi recipiat. Qui ergo dicit Deo, «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua,» non omnimodo expers ejus est, velut pecus; nec ita, quamvis homo, ut in eorum numero deputandus sit, qui «ambulant in vanitate mentis suae, obscurati intelligentia, alienati a via Dei.» Nam si talis esset, nec hoc diceret. Non autem parvi est intellectus, nosse a quo poscendus sit intellectus. Et cogitandum est quanto sint altius intelligenda divina mandata; quando ad ea discenda sibi adhuc dari intellectum petit, qui jam
Abbreviated transcription (Latin):
sus aitꝰ Renouamini in nouitate
mentis uestrȩ: De his aũ qui
huius regenerationis consortes
nonerant. Hoc inquit dico &
testificor in dño: ut non iam ambu¬
letis sicut etgentes ambulant᷑ in
uanitate mentis suae. Obscura
ti intellegentia: alienatiacita
dĩ : per ignorantiam quae estin illis.
propter cecitatem cordis eorum:
Propter hos igitur interiores ocu¬
los. quorum cęcitas est non in telle¬
gere ut aperiantur & magis ma¬
gisq: serenentur: fide corda mun¬
dantur: Quam uis enim nisi ali¬
quid intellegat: nemo possit cre¬
dere indm̃: Iamen ipsa fide qua
credit: sanatur. ut intellegat ampli¬
ora: Alia sunt enim quaenisi in¬
tellegamus non credimus : et alia
sunt quae nisi credamus non intel¬
legimus: Nam cum fides sit ex
auditu. auditus aũ peruerbum
xp̃i. Quomado credit predicanti
fidem: qui ut alia taceam: linguã
ipsam quã loquitur non intellegit :
Sednisi essent rursus aliaquae in¬
tellegere non possumus nisiante

Expanded text:
sus ait, «Reformamini in novitate sus ait, «Reformamini in novitate sensus vestri» : de his autem qui hujus regenerationis consortes non erant, «Hoc» inquit, «dico et testificor in Domino, ut non jam ambuletuanitate mentis suae, obscurati in intellectu, alienati a uita dei, per igno- rantiam quae est in illis, propter caecitatem co. Propter hos igitur interiores oculos, quorum caecitas est non intelligere, ut aperiantur, et magis magisque serenentur, fide corda mundantur . Quamvis enim, nisi aliquid intelligat, nemo possit credere in Deum; tamen ipsa fide qua credit, sanatur, ut intelligat ampliora. Alia sunt enim quae nisi intelligamus, non credimus; et alia sunt quae nisi credamus, non intelligimus. Nam cum fides sit ex auditu, auditus autem per verbum Christi ; quomodo credit praedicanti fidem, qui, ut alia taceam, linguam ipsam quam loquitur non intelligit? Sed nisi essent rursus aliqua quae intelligere non possumus, nisi ante
Abbreviated transcription (Latin):
An &iam secundũ hoc recte dici
potuit: Manus tuae fecerunt
me et plas mauerunt me. quod
unus quisq: non sine opera dĩ
&iam deparentibus fit. ipsocre¬
ante. illis generantibus. Quõ
sio peratoria di potentia rebus
sub trahatur: in tereunt: nec aliquid
omnino siue demundi elementis. siue
degenitoribus . siue de seminibus nas¬
citur : siea non operetur ds̃: Propter
quod ait prophetȩ hiere miae: Pri¬
us quam te formarem in utero nouite:
sed numquid sine intellectu fecitho¬
minem ds̃: siue primum siue unum¬
quemq: nascentium. ut nunc eidi¬
cat: Manus tuae fecerunt me e
plas mauerunt me. damihi intel¬
lectum: Nonne ipsinaturae hu¬
manȩ intellectus ẽ inditus. uteo
discernatur a peccore: An sic est
deformata peccando. ut etiam hoc
in ea reformandum sit: propter
quod apłs omnibus ad regeneratio¬
nem pertinentibus dicit : Reno¬
tiam ini sp̃u mentis urae: Etutiq
intellectus inmente ẽ: hincrus¬

Expanded text:
An etiam secundum hoc recte dici An etiam secundum hoc recte dici potuit, «Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me,» quoniam unusquisque non sine opere Dei etiam de parentibus fit, ipso creante, illlis generantibus? Quoniam si operatoria Dei potentia rebus subtrahatur, intereunt; nec aliquid omnino sive de mundi elementis, sive de genitoribus, sive de seminibus nascitur, si ea non operetur Deus. Propter quod ait prophetae Jeremiae, «Priusquam te formarem in utero, novi te» . Sed numquid sine intellectu fecit hominem Deus, sive primum, sive unumquemque nascentium, et nunc dicat ei, «Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me; da mihi intellectum?» Nonne ipsi naturae humanae intellectus est inditus, ut eo discernatur a pecore? An sic est deformata peccando, ut etiam hoc in ea reformandum sit? Propter quod et Apostolus omnibus ad regenerationem pertinentibus dicit, «Renovamini spiritu mentis vestrae:» et utique intellectus in mente est. Hinc rur