comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ isrł suã exerit potestatem lam subditor xp̃ĩ nomini: sicut
longe ante promisit dicensꝑ proph&am: Et adorabunt eum
om̃ reges t̃rȩ om̃ gentes seruientilli: Nempe iamimpl&ur qđ ꝑ
ꝓphi&am identidem canitur qđ di missurus ess& impiã plebẽsuam
En&ciouis neesaturnus est: quiasi unus eorũ ess& contra sacra iouis
xp̃m. Nam inde erant &apostoli eius. ethumiliaturus omne
suꝑũ atque iniurio sum. ut ipse solus exaltar&ur: Idem solus
altus & potens. hominibus manifestar&ur donecpicerentur
a credentibus idola: &a non credentibus absconderentur:
Cum eius timore terra confringitur. Idestterreni homines timore
franguntur. timendolegem uel ipsius diel eorum qui creden¬
tes in eum gentibus que regnandis. talia sacrilegia pro hibe¬
rent: Ha& enim. quȩ ut facilius intellegerentur breuiter
prelocutussum ꝓph&a sic dicit. Et nunctudomus iacob ue¬

Expanded text:
deus Israhel suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut deus Israhel suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut longe ante promisit dicens per prophetam: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi? Nempe iam impletur quod per prophetam identidem canitur, quod remissurus esset impiam plebem suamec Iouis nec Saturnus est — quia, si unus eorum esset, contra sacra Iouis Christum; nam inde erant et apostoli eius —, et humilaturus omnem superbum adque iniuriosum, ut ipse solus exaltaretur, id est solus altus et potens hominibus manifestaretur, donec proicerentur a credentibus idola et a non credentibus absconderentur, cum eius timore terra confringitur, id est terreni homines timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum qui credentes in eum gentibusque regnantes talia sacrilegia prohiberent. Haec enim, quae ut facilius intellegerentur breuiter praelocutus sum, propheta sic dicit: Et nunc tu, -domus Iacob, ue
Abbreviated transcription (Latin):
sulant. aut ubiiam consulant: libros suorũ legant: Sidm̃
isrł iouem putant. sicut uarro scripsit: interim ut secundũ
eorũ opinionem loquar. Curergo ioui noncredunt ido la
esse delenda: Si saturnum putant : cur eum non colunt
autcur non siccolunt quemad modum secoli pereos
uates p̃cepit ꝑ quos ea quaep̃dixit impleuit : Cur ei non
credunt si mulacra euertenda esse &alios deor colendos
nonesse sic & saturni eorũtanta non dicer&
quis ergo est qui propter deos alios solus abistis noncolitur.
Et euersisdiis aliis tam euidenter effecit ut solus colaturs
humiliata omni superba altitudine quaese aduersus xpm̃
erexerat pro idolis.per sequens interficiensq: ap̃ĩanos :
Nunccerte quer̃ ubise abscondant cũ sacrificare uo lunt uel
ubi deos ipsos suos r&rudant : neaxpĩanis inueniantur atq
frangantur: Vnde hoc. nisi atimore legum atq regum perquor

Expanded text:
sulant? aut ubi iam consulant? libros suorum legant. si deum sulant? aut ubi iam consulant? libros suorum legant. si deum Israhel Iouem putant, sicut Varro scripsit, interim ut secundum eorum opinionem loquar, cur ergo Ioui non credunt idola esse delenda? si Saturnum putant, cur eum non colunt? aut cur non sic colunt, quemadmodum se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit impleuit? cur ei non credunt simulacra euertenda esse et alios deos colendos non esse? si quis ergo est, qui propter deos alios solus ab istis non colitur et euersis dis aliis tam euidenter efficit, ut solus colatur, humilata omni superba altitudine, quae se aduersus Christum erexerat pro idolis persequens interficiensque Christianos? nunc certe quaerunt, ubi se abscondant, cum sacrificare uolunt, uel ubi deos ipsos suos recludant, ne a Christianis inueniantur adque frangantur. unde hoc nisi a timore legum adque regum, per quos
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o. cuminde exortasit illa uirgo dequa proph&a
concipi& & pari& filium &uocabunt nomen eius emma¬
fccbricari. qui p̃cepit euerti qui ꝑ proph&am p̃dixit. gen¬
tes ab extremoterrȩ dicturas. uere mendatia coluerunt
patres nostri. simulacra in quibus non est utilitar ipseper
ap̃i nomen & xpianorũ sidem istarũ omnũ suꝑstitionũ
euersionẽius sit. promisit. ex hibuit: Frustraergo miseri
qui ablas phemarexpm̃ &iam aduis suis hocest dȩ monib
nomenxp̃i m&uentibus prohibiti sunt uolunt ab eodoc
trinã istã facere alie nã qui axpĩcantraidola disputant.
easque om̃ falsas religiones ubi potuer̃. eradi cant:
Dedõ isrł respondeant quem docere ista &iuberenontantũ
apianorum sed & iudȩorum libritestantur Deipso consulant
deos suos quixpm̃ blasphemare pro hibuerunt: Dedõ isrł
si audsant aliqua contumelia respondeant: Sed quos con¬

Expanded text:
in Christo, cum inde exorta sit illa uirgo, de qua propheta in Christo, cum inde exorta sit illa uirgo, de qua propheta concipiet et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmafabricari, qui praecepit euerti, qui per prophetam praedixit gentes ab extremo terrae dicturas: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra, in quibus non est utilitas, ipse per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium superstitionum euersionem iussit, promisit, exhibuit. frustra ergo miseri, quia blasphemare Christum etiam a dis suis, hoc est demonibus, nomen Christi metuentibus prohibiti sunt, uolunt ab eo doctrinam istam facere alienam, qua Christiani contra idola disputant easque omnes falsas religiones, ubi potuerint, eradicant. De deo Israhel respondeant, quem docere ista et iubere non tantum Christianorum, sed etiam Iudaeorum libri testantur, de ipso consulant deos suos, qui Christum blasphemari prohibuerunt, de deo Israhel, si audiant aliqua contumeliosa, respondeant. sed quos con
Abbreviated transcription (Latin):
portar& & mimica fidei nostrȩ testis fier& uentatis nr̃ae
Quomodo ergo discipulixp̃i docuerunt quod axpõ nondidicer̃
sicut stulti desipiendo iactitant: utdeorũ gentilium & simula¬
crorum suꝑstitio deler&ur: Numquid &illas proph&iar
quȩ nunc leguntur incodicibus inimicorum xp̃i. possunt
dici finasse discipulixp̃i. Quis eñ haec euertit nisi dr̃ israhel:
ipsi enim populo dictum est ꝑdiuinas uoces factas ad morsen
cuius quã similitudinem. neque incȩlo sursum neq interra
deorsum: Ut aũ &iam euertat istc ubi potestatem accepent
sicei p̃cipitur. Non adorabis deos alienos sed neq: seruieres.
Non facies secundum operaipsorum. sed deponendo depones.
& confringendo confringes simula crac eorum: Quis autẽ
fuerit abrahȩ: Cui primo & deindeisaac filio eius & deinde
ipsiisrł nopotieius dictũ est. quodiam commemoraui inse¬
min&uo benedicentur om̃ gentes: Quod fieni iam uidemꝰ

Expanded text:
portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis nostrae. portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis nostrae. quomodo ergo discipuli Christi docuerunt quod a Christo non didicerunt, sicut stulti desipiendo iactitant, ut deorum gentilium et simulacrorum superstitio deleretur? numquid et illas prophetias, quae nunc leguntur in codicibus inimicorum Christi, possunt dici finxisse discipuli Christi? Quia enim haec euertit nisi deus IsraheL? ipsi enim populo dictum est per diuinas uoces factas ad Moysen:cujusquam similitudinem, neque in coelo sursum, neque in terra deorsum . Ut autem etiam evertat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur: Non adorabis deos illorum, sed neque servies eis; non facies secunet confringendo confringes simulacra eorum. quis autem fuerit Ab ahae, cui primo et deinde Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur omnes gentes? quod fieri iam uidemus
Abbreviated transcription (Latin):
flocgellante perpessisunt . donecuenir& semen cui promissũ
est. in quobenedicerentur om̃s gentes & patrũ suorum
simulacra sponte confringerent: Neque enĩ temporibus
xpĩanis : sed tanto ante p̃dictũ est quod ꝑ xpĩanor impl&ur:
Ipsi iudȩi quiremanserunt in imicinominis xpĩ. dequorum
&iam futura perfidic in illis proph&icis litteris tacitũ ñ est
ipsihabent &legunt proph&am dicentem. Dnẽ dr̃ meus
& refugiũ meũ indiemalorum: ad tegentes uenient ab ex¬
tremo terrae : &dicent uere mendatia coluerunt patres
nrt̃ simulacra & non est in illis utilitas: eccenunc fit
Eccenunc gentes abextremot̾rȩ ueniunt ad pm̃ ista di¬
centes:& simulacra frangentes: Et hoc enĩ magnum est
quod ds̃ p̃stitit & lesiae suae ubiq diffusae : ut gens iudȩa
merito debellata & dispersa perterras. nec anobis haȩccon¬
posita putarentur. codices proph&arum nostrorum ubiq

Expanded text:
flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes et patrum suorum simulacra sponte confringerent. Neque enim temporibus christianis, sed tanto ante praedictum est quod per Christianos impletur. ipsi Iudaei qui remanserunt inimici nominis Christi, de quorum etiam futura perfidia in illis propheticis litteris tacitum non est, ipsi habent et legunt prophetam dicentem: domine deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra et non est in illis utilitas. ecce nunc fit, ecce nunc gentes ab extremo terrae ueniunt ad Christum ista dicentes et simulacra frangentes. et hoc enim magnum est, quod deus praestitit ecclesiae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata et dispersa per terras, ne a nobis haec conposita putarentur, codices prophetarum nostrorum ubique
Abbreviated transcription (Latin):
Excuius semine populus isrł. unde uirgomaria quaepe¬
perit apm̃. In quo benedicit om̃ gentes: Audeant iam
negare si possunt: hȩc promissio facta est &iã adisaac
filium abrahȩ: hȩc & adia cob nepotem abrahaȩ: qui
&iã isrł apellatus ẽ. Ex quo uniuersus ille populus & p¬
pccgatus & nominatus est. ut huius populi dr̃ ornin¬
genuũ apella r&ur dr̃ isrł . non qđ ipse ñ sit ds̃ omnium
gentium. siue nescientium siueiã scientiũ: sed quia in isto
populo uoluit manifestius apparere uirtutem ꝓ missorũ
suorum: Illeenĩ populus primo inegypto multiplicatis ẽ¬
& deilla seruitute ꝑ morsen in multis signis portentisq
liberatus debellatis plurimis gentibur. terrã &iam
promissionis accepit: Inquareg  nauit ꝑreges suos
detribuiuda exortos: Quiiudasunus fuit exduo decim filiis
isrł. nopotibus abrahȩ atque inde iudȩi cogͣminati Mul¬
tic ipso dõ adiuuante fecerunt: Multa propeccatis suis ipso

Expanded text:
ex cuius semine populus Israhel, unde uirgo Maria, quae peex cuius semine populus Israhel, unde uirgo Maria, quae peperit Christum, in quo benedici omnes gentes audeant iam negare, si possunt. haec promissio facta est etiam ad Isaac filium Abrahae, haec et ad Iacob nepotem Abrahae, qui etiam Israhel appellatus est, ex quo uniuersus populus et propagatus et nominatus est, uthuius populi deus appellaretur deus Israhel, non quod ipse non sit deus omnium gentium siue nescientium siue iam scientium, sed quia in isto populo uoluit manifestius apparere uirtutem promissorum suorum. ille enim populus primo in Aegypto multiplicatus et de illa seruitute per Moysen in multis signis portentisque liberatus debellatis plurimis gentibus terram etiam promissionis accepit, in qua regnauit per reges suos de tribu Iuda exortos. qui ludas unus fuit ex duodecim filiis Israhel nepotis Abrahae. adque inde Iudaei cognominati multa ipso deo adiuuante fecerunt, multa pro peccatis suis ipso
Abbreviated transcription (Latin):
rum q: simulacris & sacris euersionem preceperit prȩ¬
dixerit. secerit satis ostenditillos falsos atq fallaces: & se
esseuerum acueracem dm̃: Istos aũ iam paucor. deorum
multorum falsorumq: cultores quis nonmiretur. Nol¬
le optemperare illi dequo cũ abeis quȩritur quis¬
namsit dr̃: quod lib& opinando respondeant dm̃tamen
esse negare non audent: qui a sinegent operibus eius
& predictis atque conpl&is. facillime conuincuntur:
Neque enim eadico quȩliberũ sibiputant esse ñ credere
quia ipse in principio fecit dr̃ cȩlũ & terrã &omnia que in
eis sunt: Neque illa nimis antiqua quod enohe transtulit
quodimpior diluuio deleuit: quod noe iustũ domũq s
plignũ in deliberauit: Abra ham an hominib facta eiur
exordior. Huic enim facta est. perangelicũ oraculũ
manifesta promissio: quã nunc uidemus impleri. huic
quippedictũ est. In semine tuo benedicentur om̃ gentes:

Expanded text:
rumque simulacris et sacris euersionem praeceperit, praerumque simulacris et sacris euersionem praeceperit, praedixerit, fecerit, satis ostendit illos falsos adque fallaces et se esse uerum ac ueracem deum. . Istos autem iam paucos deorum multorum falsorumque cultores quia non miretur nolle obtemperare illi, de quo cum ab eis quaeritur quisdeus sit, quodlibet opinando respondeant, deum tamen esse negare non audent, quia si negent, operibus eius et praedictis adque conpletis facillime conuincuntur? neque enim ea dico, quae liberum sibi putant esse non credere, quia ipse in principio fecit caelum et terram et omnia quae in eis sunt, neque illa nimis antiqua, quod Enoch transtulit; quod impios diluuio deleuit, quod Noe iustum domumque eius per lignum inde liberauit ab Abraham in hominibus facta eius exordior. huic enim facta est per angelicum oraculum manifesta promissio, quam nunc uidemus impleri. huic quippe dictum est: in semine tuo benedicentur omnes gentes,
Abbreviated transcription (Latin):
ex qua dicitur emanasse: siea ratione nec saturnus iouẽ
coliprohib& quianon abeo rebellante superatus ẽ sicut
ille aioue: Nescio quo cuius arma fuguens uenit initalia:
sed fccu& primamens ani mae asegenite: saltim uulcanur
pro hiber& colimartem uxoris adulterum: Hercules. iu¬
nonem persecutricem suam: quȩ ista inter eos est. tam
foedac consensio: ut nec diana uirgo casta coliprohibeat
non dicam uenerem sed priapum: Nã siunur homo
& uenator & acricola esse uoluerit. seruus erit amborũ.
quibus tamen uel uicinatempla fabricare erubescit Sed
interp̃tentur dianã uirtutem quam uolunt inferp̃tent̃
& priapũ fecunditatis dm̃. Ita sane ut interꝰ fecundir fe¬
minis pudeat iunonemtalem habere adiutorem Di¬
cant quod plac&. int̃pr&entur qđ sapiunt: dumtam̃
omnia eorum argum̃ta perturb& dr̃ isrł quicũ illos om̃r
coli prohibuerit: & a nullo eorum coli prohibitus sit eo¬

Expanded text:
ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, saltem Vulcanus prohiberet coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae ista inter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed interpretentur Dianam uirtutem quam uolunt, interpretentur et Priapum fecunditatis deum, ita sane ut in fetandis feminis pudeat Iunonem talem habere adiutorem, dicant quod placet, interpretentur quod sapiunt, dum tamen omnia eorum argumenta perturbet deus Israhel. qui cum illos omnes coli prohibuerit et a nullo eorum coli prohibitus sit eo
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ ad modũ secoli prȩciper& indicarent. siuealiquorũ
in eis mentes pers pm̃ scm̃. itac sublim a tȩ sint uteo uisu
eauiderent. quo & ipsi angeliuident constattamen eos
illi dõ seruisse: qui alios deos coli pro hibuit: Seruisse aut̃
fide pi&atis in regno & sacerdotio rei puplicȩsuȩ. &x pm̃¬
uenturum uerum regem ac sacerdotem significantibus
sacris: Porro autem in dis gentium quos isti dum colere
uolunt. illum qui cũ istis coli non potest colere nolunt.
Dicant quid cause ẽ ut nullus eorum inueniatur qui alterũ
coli prohibeat: cum eos indiuersis officiis muneribusq
constituant & rebus. adquem propriȩ ꝑtinentibus presi¬
desuelint Sienim iuppiter non ꝓ hib& saturnũ coliquia
nonestille homo qui illum hominem patrem deregno
expulit : sed aut caeli corpus aut sp̃s implens cȩlũ & terram:
&ideo non potest pro hiberecoli mentem supernam:

Expanded text:
quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum in eis mentes per spiritum sanctum ita sublimatae sint, ut eo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam,
Abbreviated transcription (Latin):
suo nomen mutauerint: uicũ senis crebrius quãuicũ satur¬
ni apellantes. Notũ estergo quid colere conuincantur.
& quid colorare conentur ad oratores si mula crorum:
Uerum &abistis nouiciis saturni interp̃tato ribus requirendũ
ẽ: quid dedõ sentiant ebreorum: Etiam ipsis enim placu¬
it omnes deos cum gentibus colere: cum eos superbos pu¬
der& propeccatorũ remissione humilian sub xp̃o Quid
ergosentiunt de dõ isrł: quem sinon colunt non om̃ deos
colunt: Siautem colunt mon colunt sicut secoliius sit qui
& alios colunt quos coli ille prohibuit: Per eos enim uates
ista prohibuit. perquos haec ipsa quaenunc axpĩanis. eorx
simulacra patiuntur futura prȩdixit. Siue enim angeli
adillos proph&as missi sunt . qui eis dm̃ omniũ creatorem
unum uerum dm̃ cui uniuersa subiecta sunt . & persen sibi¬
lium rerum congruã speciem figurate ostenderent. &

Expanded text:
suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Satursuo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simulacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent et
Abbreviated transcription (Latin):
Necrefelli nisi conperta quod falsasit: quid aũ hoc adho¬
mines &iamsisemper eum lateat: quando quidẽ nulla
anima fit sapiens uelbeata ex alia quacũque anima sedex
illa sola summa atque in commutabili dĩ sapientiaꝵ
Romanitamen qui non saturno sedioui capitolium condi¬
derunt: uel aliȩ nationes queiouem p̃cipue suprac&eros
deos colendũ ẽẽ. putauerunt: Non hoc quo disti senserunt
qui secundum istã suam nouam opinionem & sum ma sartes.
siquicquã in his reb potestatir habuissent saturno potius
dedi carent: & matthe maticos uel genetalicos manmede¬
lerent: qui saturnum quem sapientũ effectorem istidicunt
maleficum dm̃ interalia sidera constituerent Quȩ opino
tantũ contraillor in amimis humanis prȩualuit. ut nec nomi¬
nare illum uelint: senem potius quã saturnum apellantes:
tamtuida superstitione. utiam cartaginenses peneuico

Expanded text:
nec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad honec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad hominem, etiamsi semper eum lateat, quando quidem nulla anima fit sapiens uel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa adque incommutabili dei sapientia? Romani tamen, qui non Saturno, sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam opinionem et summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico
Abbreviated transcription (Latin):
paulo ante commemoraui. iouis omnia plena: Num quid
nonsi possent istisicutipsam interp̃tationẽ. ita&iam suꝑ stitio¬
nem hominum commutarent: Et autnulla simu lacra
aut certe saturno potius quã ioui capitolia constituerent.
Neque enĩ ullam animam rationalem sapientem fieri dispu¬
tant. nisi partitipatione summȩ illius in commutalisꝙ̃ sapi¬
entiae: Nonsolũ cuius quã hominis animã. sed ipsius &iam
mundi quã di cuntiouem: Nos uero essequandã sũmã dĩ sapi¬
entiam. Cuius participatione sit sapiens quȩ cumque anima
fit uere sapiens: non tantum concedimus: uerũ &iam maxi¬
me p̃dicamus: Utrum autem uniuersaista corporalis mo¬
les. quȩ mundus appellatur habeat quandã ammã uelquasi
animam suam: idest rationalem uitã quaita regatur. sicut
unum quodque animal: magna atq abdita questio est
Nec ad firmari deb&ista opinio. nisi conperta quoduera sit

Expanded text:
paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut nulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta, quod uera sit,
Abbreviated transcription (Latin):
essequorum patrem ipsumtempus constituunt: Erubuerunt
hincphi losophi eorũ recentiores platonici quiiam apĩanis tem¬
poribus fuerunt. & saturnum alit̃ int̾p̃tanꝰ conati sunt : dicenter
apellatũ cronon. uelut a satietate intell&tus : eoquod grece
saci&as chronos: Intell&ctus aũ siuemens nusdicitur: Cuiuid&
suffragari & latinũ nomen quasi exprima latina parte &greca
posteriora conpositum: ut dicer&ur saturnus tam quã satur¬
ess&: Nusuiderunt quã ess& absurdum sifilius temporis iuppit̃
haber&urquẽ dm̃ &ernum uel putant uel putan uolebant:
Atuero secundum istam nouellã interp̃tationem quã u&eres eorũ
si hacbuissent mirum siciceronem uarronẽꝙͣ̃ latuis s&. satumi
filium iouem dicunt. tamquã ab illa sum ma mente ꝓfluentẽ
spm̃ quam uolunt esse uelut animã mundi huius. omnia cȩles¬
tia & terrena corpora implentem: Uinde illud maronis est qđ

Expanded text:
esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fuerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpora implentem. unde illud Maronis est, quod
Abbreviated transcription (Latin):
abo lympo uenit armaiouis fugiens &regnis exul ademptis.
qui genus indocile & dispersũmontibus altis conposuit
legesq dedit : lcctiũq̃ uocan maluit hisqñ latuiss& tutus
in oris: Nonne ipsum eius simulacrũ qđ cooperto capite
fingitur. quasi latentem indicat: Nonneipse italis ostenđ
agriculturam qđ falcẽ demonstrat : non inquiunt. Nam
uideris sifuerit ille homo rexquidã dequo ista narrantur:
Nos tamen saturnũ interp̃tamur uniuersũ temp: quod grecũ
&iam uo cabulum eius ostendit: Vocatur &iam cronos.
quoda spiratione addita &iamtemporis nom̃ est: Vnde &
latine saturnus appellatur quasi satur&ur annis:
Quidiam cũ istis agendũ sit nescio. qui conantes in melius
interp̃tari nomina & simulacra deorũ suorũ fatentur
maiorem dm̃ suminũ & patrem c&erorum tempus esse :
quidenm aliud indicant quam omnes deossuos temporaler

Expanded text:
ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod Graecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales
Abbreviated transcription (Latin):
&cicero acha demicus incertior quã po&a qui sepulcradeo¬
rum cõmemorare aususẽ. litteris que mandare. quam uis
hoc non exopinione propria p̃sumserit. sed exipsorum sacro¬
rum traditione cõmemorauerit Num quid& uar ro uel
tam quã po&a fingit. ueltam quã achademicus
dubie
ponit. quod dicit taliũ deorũ sacra excuius q̃
eorum
uita uel morte. qua inter homines uixerunt. uel obierunt. esse
composita. Num quid & leonille sacerdos ȩgyptius po& a uel
achademicus fuit. qui macedoni alexandro diuersã quidem
agrecorũ opinione istorũ deorum originem. Uerũ tamen
itit prodit. ut eos homines fuisse  dedar&: Sed quid ad nos.
dicantse iouem non hominem mortuũ colere n& homini mor¬
tuo capitolium dedicasse. sed spui uiuificanti omnia quo
mundus impl&ur. Et scutum eius in honore nutricis eiur
factũ depelle caprina interp̃tantur utuolunt. quiddicunt
desaturno quẽ saturnũ colunt: Nonneilleẽ. qui primus

Expanded text:
et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deoet Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus
Abbreviated transcription (Latin):
suspicatur. Quãquã & hunchonorem opinionis. ab hominibus eis esse
delatũ ñ dubitauit publicedicerȩ. cumdero mulo loquer&ur.
Qui hanc urbem inquit condidit romulũ ad deos inmortaler beni¬
uolentia fitmaq sustulimus. Quidigitur mirum est si hoc fecer
antiquiores homines. deio ue& saturno. &&eris. quod romani
dicens. Eccedionei ꝓcessit caesansastrũ. Uideant ergone
forte histosica ueritas sepuldra falsorum deore ostendatintra.¬
Canitas aũ po&ica stellascorx non figat. sed fingat in caelo.
Neque enim reueda stella iouis est. aut illa saturni sedp̃ eorũm or¬
tem sidenbus ab initio mundi conditis. h& nomina in posuerunt
homines qui illos mortuos. quasimortuos haberi uoluerant
Dequibus quid tantũ malicastitas aut quid tantũ boni uolup¬
tas cõmemorauit utinter astra quȩ cũ sole & luna circũ eunt.
uenus habeat stellã & minerua non habeat. Sed fuerit

Expanded text:
suspicatur: quanquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse suspicatur: quanquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitavit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: Qui hanc urbem, inquit, condidit, Romulum ad deos immortales benevolentia famaque sustulimus . Quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Jove et Saturno et caeteris, quod Romani dicens: Ecce Dionaei processit Caesaris astrum. Videant ergo ne forte historica veritas sepuluanitas autem poetica stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habeat? Sed fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
philosophos in libribris quȩrere. secundũ po&as intemplis ad orare.
Sednũ quid &iam ille homerus po&a fuit qui & ipsum iouem. & sa¬
tus num patrẽ eius & plutonem atq neptunũ fratres eius. ita pla¬
nissime homines fuisse prodit . uteorũ cultores gratias magis po&is
agere debeant. quia non adeos dehonestandos. sed potius ad exor¬
nandos multa fierunt. quã uis & ipsum homerũ. ab ennio po&a.
in latinã linguã esse conuersum citero cõmemor&. Nũ quid & ip¬
se cicero po&a fuit: qui eũ cumqͦ intuscdlanis disputat tãquã¬
secr&orũ consciũ ad mon& dicens Siuero scrutariu& era.
& exeis quȩ sciiptores grȩciȩ prodiderunt eruere coner.
ipsi illi maiorum gentium dii qui habentur. hincanobis pro
mysteriis. tumdeniq̃i quã hoc latepateat intellegis. hic certe istorx
deos homines fuissesatis confit&ur. in cęlũaũ peruenis se beniuole

Expanded text:
philosophos in libris quaerere, secundum poetas in templis adorare? 32. philosophos in libris quaerere, secundum poetas in templis adorare? 32. Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Jovem et Saturnum patrem ejus, et Plutonem atque Neptunum fratres ejus, ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamuis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in Latinam linguam esse conuersum Cicero commemoret. numquid et ipse Cicero posecretorum conscium admonet dicens: Si vero scrutari vetera, et ex eis quae Scriptores Graeciae prodiderunt, eruere coner, ipsi illi majorum gentium dii qui habentur, hinc a nobis prmysteriis: tum denique quam hoc late pateat intelliges . Hic certe istorum deos homines fuisse satis confitetur, in coelum autem pervenisse benevole
Abbreviated transcription (Latin):
colimus dequo ait maro iouis omĩa plena: Idestomnia uiuifi¬
cantẽ spm̃. Merito ergo & uarro iouem opinatur est coli auidos
quiadicit ꝑ ꝓph&am. Celũ & terrã ȩgo impleo: quid illud qdidẽ
po&adicit a&hera. quomodo accipiunt : sic enĩait. Cũ paterom p̃r.
fecundis imbribus a&herconiugis ingremiũ la&e descendit. A¬
&herẽ quippeñs pm̃. sed corpus essedicunt sublime. quocaelũ
superaerẽ distenditur. Anpo&e conceditur. nunc secundum
platonicos ut ñ corpus sed sp̃s. nunc secundũ sthoicos loqurut
corpus sit ds̃: quidergo incapitolio colunt sispm̃ : Sidenique
ipsũ cȩlũ corporeũ. quidillicfacit scutũ illudiouis qđ appellant
aegida. Nempeorigo nominis huius ita redditur. Quiaiouem
amatre occultatum. capranutriuit. An& hoc po& ȩ m̃tiuntur.
Num quid & capitolia romanorum opera sunt po&arũ : Quid sibi
aũ uultista non po&ica sed plana in imica uari&as deos secundũ¬

Expanded text:
colimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificolimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificantem spiritum. merito ergo et Varro Iouem opinatus est coli a Iudaeis, quia dicit per prophetam: caelum et terram ego impleo. quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit. aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo caelum super aerem distenditur. an poetae conceditur nunc secundum Platonicos, ut non corpus, sed spiritus, nunc secundam Stoicos loqui, ut corpus sit deus? quid ergo in Capitolio colunt? si spiritum, si denique ipsum caelum corporeum, quid illic facit scutum illud Iouis, quod appellant Aegida? nempe origo nominis huius ita redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc poetae mentiuntur? numquid et Capitolia Romanorum opera sunt poetarum? quid sibi autem uult ista non po
Abbreviated transcription (Latin):
rem apud seneminem inueniunt. dm̃ iudȩorũ iouẽputauit:
Nihil inter esse censens. quo nomine nuncup&ur dũ eadẽres intel¬
legatur: Credo illius summitate d&erritus. Nam quianihil
superius solent coloreromani quã iouem. quod capitolium
eorum satis aperteq̃testatur: eumq̃ regẽ omniũ deorũ arbitran¬
tur: Cum anim aduerter& iudȩos sũmũ dm̃ colere. nihilaliud
potuit suspicari quã iouem: Sed siue qui saturnũ siue quuouẽ.
dm̃ udȩorum putant. dicant quando saturnus ꝓlubere hausus est
coli alterũ dm̃ Nec ipsũ iouem. quieũ regno expulisse ꝑ hib&ur.
patrem filius quisitam potentior &ictor ꝑlacuit cultorib suis.
saturnũ uictũ expulsũ q̃stolant: Sedneq̃ istũ coli iouis phuburt &¬
quemuincerepotuit. dm̃tam̃ esse permisit: Istȩ inquiunt farbu¬
lȩ sunt autint̃ p̃tandȩ asapientib autridende. Nosaũ io uẽ

Expanded text:
rem aput se neminem inueniunt, deum Iudaeorum Iouem putauit rem aput se neminem inueniunt, deum Iudaeorum Iouem putauit nihil interesse censens, quo nomine nuncupetur, dum eadem res intellegatur, credo illius summitate deterritus. nam quia nihil superius solent colere Romani quam Iouem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur, cum animaduerteret Iudaeos summum deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Iouem. sed siue qui Saturnum siue qui Iouem deum Iudaeorum putant, dicant: quando Saturnus prohibere ausus est coli alterum deum, nec ipsum Iouem, qui eum regno expulisse perhibetur, patrem filius? qui si tamquam potentior et uictor placuit cultoribus suis, Saturnum uictum expulsumque non colant. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus aut ridendae; nos autem Iouem
Abbreviated transcription (Latin):
tale personuit : Et utique pro hibitiotã multorũ contraunũ.:
quã unius contratã multos notior & potior esse deber&: Nã si
huius dĩ cultus ẽ impius. inutiles sunt diqui homines ab inpi& ate
ter istũ coli pro hibent. ut plus audiritimeant : quã pro hibere
audeant hocipso quis non sapiat : quis ñ sentiatillum eẽ
potius eligendum quiistos colitam puplicae prohib&: quieor
simulacraeuerti iussit. prȩdiat euertit: quã istos quos utilleñ
colatur iussis senescimus. prȩdrasse non legimur ualuisse aliquid
non uidemus. Rogo respondeant. quis ẽdr̃ iste qui om̃i deos gentiũ
sicꝑsequitur. quiomnia eorum sacrasic prodit sicextinguit: Quid
interrogem homines. qui euanuerunt cogitando qui siste sit. alu
dicunt saturnus est. Credo proptersabbatis scĩ ficationem: qͥa
isti eumdiem saturnuribuerunt: Uarro aũ ipsorũ quodoctio¬

Expanded text:
tale personuit? et utique prohibitio tam multorum contra unum tale personuit? et utique prohibitio tam multorum contra unum quam unius contra tam multos. notior et potentior esse deberet. nam si huius dei cultus est impius, inutiles sunt di, qui homines ab impietate ter istum coli prohibent, ut plus audiri timeant quam prohibere audeant, hoc ipso quis non sapiat, quia non sentiat illum esse potius eligendum, qui istos coli tam publice prohibet, qui eorum simulacra euerti iussit, praedixit, euertit, quam istos, quos, ut ille non colatur, iussisse nescimus, praedixisse non legimus, ualuisse aliquid non uidemus? rogo, respondeant: quia est deus iste, qui omnes deos gentium sic persequitur, qui omnia eorum sacra sic prodit, sic extinguit? Quid interrogem homines, qui euanuerunt cogitando, quis iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quia isti eum diem Saturno tribuerunt. Varro autem ipsorum, quo doctio
Abbreviated transcription (Latin):
contradm̃ ebreorũ aliquid prophetatum. sicut nos tot &tanta
delibris proph&arũ nostrorũ contradeos eorũ. &ius sa obser¬
uamus. & p̃cepta recitamus . & facta monstramus : quae illi
iam ꝑ pauci qui remanserunt. malunt dolere conpl&a
Quã illũ dm̃ agnoscere quipotuit p̾nuntiare conplenda. cũ
insuis dus falsis quȩ sunt uera demonia nihilaliud promas¬
no adp&ant. quã cũ aliquid eorũ responsis sibi futurũ esse
didicerint: Quȩcũita sint. Curnon potius miseri intellegunt
illũ essedm̃ uerũ. quem sic uident a suorũ deorũ soci&ate se¬
iunctũ. ut quẽ dm̃ fateri coguntur qui om̃ s̃ deoscolendos esse
profitentur. cum c&eris colere nonsinantur .: Cumergo
simul coli ñpossint. curñ ille eligitꝰ quiistos coliu&at. relictis
istis qui illum coli ñ uetant: autsiu& ant legat̾: quid enĩ magir
populis eorũ intemplis eorũ debuitrecitan. ubinihilum quã

Expanded text:
contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos tot et tanta contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos tot et tanta de libris prophetarum nostrorum contra deos eorum et iussa obseruamus et praedicta recitamus et facta monstramus. quae illi iam qui perpauci remanserunt malunt dolere conpleta quam illum deum agnoscere qui potuit praenuntiare conplenda, cum in suis dis falsis, quae sunt uera demonia, nihil aliud pro magno appetant, quam cum aliquid eorum responsis sibi futurum esse didicerint. Quae cum ita sint, cur non potius miseri intellegunt illum esse deum uerum, quem sic uident a suorum deorum societate seiunctum, ut quem deum fateri coguntur, qui omnes deos colendos esse profitentur, cum ceteris colere non sinantur? cum ergo simul coli non possunt, cur non ille eligitur qui istos coli uetat relictis istis qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. quid enim magis populis eorum in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam
Abbreviated transcription (Latin):
uel aliquã syhillarũ. uel quẽ lib& aliorũ uatũ suorũ praediis¬
se hoc futurũ. ut dr̃ ebreorũ dr̃ isrł ab omnibur gentibus co¬
ler&ur. & quod eũ cultores aliorũ deorũrecte antea respuis¬
sent. Futuras &iã litteras prophatarũ eius in auctoriateita
sublimi ut eis obtemperans. &iã imperiũ romanorũ iuber& de¬
leri simulacra. Monuisse &iã netalib p̃ceptis obtem perar&
Legantista sipossunt. exaliquib libris uatũ suorũ Omitto enim
dicere. quod ea quȩ in illorũ libris leguntur. pronostra hoc
est xp̃iana religione testimonũ dicunt. quod a scĩs angelin
& ab ipsis nris proph&is audire potuer̃ . sicut & p̃sentẽ in carne
xpm̃ &iã demonia coacta sunt confiteri sed hȩc omitto. que
cum que proferimus anostris ficta esse contendunt. Ipsi omni¬
no. ipsi urgiendi sunt. ut proferant auatib: deorum suorum.

Expanded text:
uel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisuel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisse hoc futurum, ut deus Hebraeorum deus Israhel ab omnibus gentibus coleretur, et quod eum cultores aliorum deorum recte antea respuissent, futuras etiam litteras prophetarum eius in auctoritate ita sublimi, ut his obtemperans etiam imperium Romanorum iuberet deleri simulacra, monuisse etiam, ne talibus praeceptis obtemperaretur: legant ista, si possunt, ex aliquibus libris uatum suorum. omitto enim dicere, quod ea quae in illorum libris leguntur pro nostra, hoc est christiana religione testimonium dicunt, quod a sanctis angelis et ab ipsis prophetis nostris audire potuerunt, sicut et praesentem in carne Christum etiam demonia coacta sunt confiteri. sed haec omitto, quae cum proferimus a nostris ficta esse contendunt: ipsi omnino, ipsi urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum
Abbreviated transcription (Latin):
ille potuerunt. Si enĩ dii sunt. quorũ uates consulti ab hominib
ut nondicam fefellerunt. proximatamen priuatis nego¬
tus responderunt : quomodo nonẽ dr̃. cuius uates non
solũ eaqua ead tempus consulebantur congruerespon¬
derunt : Uerũ &iã unde non consulebantur deuni uer¬
so genere humano. atque omnibus gentibus eatanto
ante p̃dixerunt. quae nunc & legimus &uidemus . Sidm̃
dicunt. quo impl&a sybilla fata cecinit romanorum.
quomodonon est dr̃. qui & romanos. & omnes nationes.
simulacra euersurassic̃p̃numiauit exhibuit: Postremo
si illos deos dicunt qui nũquã ausisunt ꝑuates suos contra
istum dm̃ aliquid dicere : quomodo ñ est dr̃. qui ꝑuates suos
istorũ simulacra. non solũ euesti iussit. uerũ &iã in omnibus
gentib euertenda prediit ab eis. qui illis desertis seunũ dm̃
colere iuberentur. &iussi famularent̾: Autlegant si poss.

Expanded text:
ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ut non dicam fefellerunt, proxima tamen priuatis negotiis responderunt, quomodo non est deus, cuius uates non solum ea, quae ad tempus consulebantur, congrue responderunt, uerum etiam unde non consulebantur de uniuerso genere humano adque omnibus gentibus ea tanto ante. praedixerunt, quae nunc et legimus et uidemus? si deum dicunt, quo impleta Sibylla fata cecinit Romanorum, quomodo non est deus, qui et Romanos et omnes nationes isuorum simulacra euersuras, sicut praenuntiauit, exhibuit? postremo, si illos deos dicunt, qui numquam ausi sunt per uates suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo non est deus, qui per uates suos istorum simulacra non solum euerti iussit, uerum etiam in omnibus gentibus euersuiri praedixit ab eis qui illis desertis se unum deum colere iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
Siaũ illo modo uellent. quo ipsedicer& alios sibi colendos
nonesse cernebant. quos illecoli prohibebat: ac per hoc
respuer̃ unius ueri dĩcultũ nemultos falsos offenderent.
Magis arbitrantes sibi offuturum fuisse istorũ iracundiam: quã
illius beni uolentiã profuturam: sed fueritista uana necessi¬
tas & ridenda timiditas: Nuncquerimur quid deisto dõsen¬
ticnt homines. quibus plac& om̃i deos colendos esse: Si enĩ
iste colendus nonẽ. quomodo coluntur om̃r cũ isteñ colitur:
Siaũ colendus est. ñ om̃r colendi sunt: quianisi solus colatur
iste non colitur:. Anforte dicturi sunt istum non essedm̃ cũ
illos deos dicant : quisicutnos credimꝰ nihil possunt. nisi quod
illius iudicio permittuntur: Nonutalicui pro sint: sedut ne
ledere uedeant. nisi eos quosita ledendos eẽ ille uidicat. qui
omnia potest: Sicut aũ ipsi coguntur fateri minora certequã

Expanded text:
si autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos si autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant quos ipse coli prohibebat. ac per hoc respuerunt unius ueri dei cultum, ne multos falsos offenderent, magis arbitrantes sibi obfuturam fuisse istorum iracundiam quam illius beniuolentiam profuturam. Sed fuerit ista uana necessitas et ridenda timiditas: nunc quaerimus, quid de isto deo sentiant homines, quibus placet omnes deos colendos esse. si enim iste colendus non est, quomodo coluntur omnes, cum iste non colitur? si autem colendus est, non omnes colendi sunt, quia, nisi solus colatur, iste non colitur. an forte dicturi sunt istum non esse deum, cum illos deos dicant, qui, sicut nos credimus, nihil possunt nisi quod illius iudicio permittuntur, non ut alicui prosint, sed ut nec laedere ualeant nisi eos, quos ita laedendos esse ille iudicat, qui omnia potest? sicut autem ipsi coguntur fateri, minora certe quam
Abbreviated transcription (Latin):
nihł ergo restat utdicant cur huius dĩ saera reciperenoluerint¬
nisi quia solũ secoli uoluerit. illos aũ deos gentiũ quos isti
iam colebant coli prolubuerit. S hocipsum magis
ab eir requirendum est quẽ nã uelqualem putent esseistũ
dm̃ quino lu erit colideos alios quibus isti templa
& si mula cra fecerunt : Tantumq potuerit ut plus ualer&
eius uoluntas. adeorum simulacra euertenda quã illorũ
ad eius sacra ñrecipienda: Certe sententia illius eorũ philoso¬
phi proditur. quei sapientis simũ omnium hominum &iã
oraculo fuisse firmarunt: Socratis enĩ sententiaẽ. unũ quẽꝙͣ
dm̃ siccoli oportere. quo modo seipse colendũ eẽ p̃ceperit:
Proindeistis summa necessitas factaẽ ñ colendidm̃ ebreorum.
quia si alio modo eũ colere uellent quã se colendum esse ipse
dixiss& non utique illum colerent. sed quodipsi finxis sent:

Expanded text:
nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerintnihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerintquia solum se coli uoluerit, illos autem deos gentium, quos isti iam colebant, coli prohibuerit. sed hoc ipsum magis ab eis requirendum est, quemnam uel qualem putent. esse istum deum, qui noluerit coli deos alios, quibus isti templa et simulacra fecerunt, tantumque potuerit, ut plus ualeret eius uoluntas ad eorum simulacra euertenda quam illorum ad eius sacra non recipienda. certe sententia illius eorum philosophi proditur, quem sapientissimum omnium hominum etiam oraculo fuisse firmarunt. Socratis enim sententia est unumquemque deum sic coli oportere, quomodo se ipse colendum esse praeceperit. proinde istis summa necessitas facta est non colendi deum Hebraeorum, quia, si alio modo eum colere uellent quam se . colendum ipse dixisset, non utique illum colerent, sed quod ipsi finxissent.
Abbreviated transcription (Latin):
colitur Nũ quã huius questionis uinculo eximi poterunt
quicum maiores & minores deos colant. quosdeos putant.
Huncdm̃ non colunt qui p̃ualuit omnibus quos colunt: Sienĩ
magnȩ uirtutis est. cũr exstimatus est in ꝓbandur: Si paruae¬
aut nullius uirtutis est. Curtantũ potuit in probatur : Sibonus
est curac&eris bonis solus separatur : simalus ẽ. Cur a torbonis
unus non superatur: Siueraxẽ cur eiur p̃cepta respuuntur
Simendaxẽ cur eius p̃dicta conplentur Postremo quod uolunt
deillo sentiant: Nũ quid romani&iã malos deos colendos ñputant.
qui pallon & febiꝰ fana fecerunt: qui &agatͥos demonas inuitandos.
& cacos demonas placandos monent : Quod lib& ergo deillo exis¬
timent: cur eũ solũ sibi necaduocandũ nec propitiandũ esseduter̃.
Quis est dr̃ iste uel ita ignotus. utintã multis dus solus ad huc noninueni¬
atur : Autita notus ut atam multis hominibus .iam solus colatur:

Expanded text:
colitur? numquam huius quaestionis eximi uinculo poterunt, colitur? numquam huius quaestionis eximi uinculo poterunt, qui cum maiores et minores deos colant, quos deos putant, hunc deum non colunt, qui praeualuit omnibus, quos colunt. si enim magnae uirtutis est, cur existimatus est inprobandus? si paruae nulliusue uirtutis est, cur tantum potuit inprobatus? si bonus est, cur a ceteris bonis solus separatur? si malus est, cur a tot bonis unus non superatur? si uerax est, cur eius praecepta respuuntur? si mendax est, cur eius praedicta conplentur? Postremo quod nolunt de illo sentiant. numquid Romani etiam malos deos colendos non putant, qui Pallori et Febri fana fecerunt? qui et agathus demonas inuitandos et cacus demonas placandos monent? quodlibet ergo de illo existiment, cur eum solum sibi nec aduocandum nec propitiandum esse duxerunt? quis est deus iste uel ita ignotus, ut in tam multis dis solus adhuc non inueniatur, uel ita notus, ut a tam multis hominibus iam solus colatur?