comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
non erat. ne duo essent patres uniꝰ
fides unam in trinitate ꝑsonã distin-¬
guere. cum diceret spm̃ scm̃. Ipse enĩ
est qui ad scĩficationẽ datur cum
inspiratur scificandis. & non tam̃
uenit sine patre & filio. qm̃ trinitas
lis. & temporali aduentu ad nos.
ed inspirari a patre & filio. hoc
est illi uenientẽ esse a patre &
filio. Q eternum illi ẽ ne nom̃ sit
ꝑfunctionis qui datur ex tempore &
accipitur. quia temꝑale non ẽ illi
eẽ a patre ꝙ filio sed eternũ. pro quo
dari dicit᷑ cum uenit a patre & filio.
quia est a patre & filio. quod exernũ
est. & non tẽporale illi. Sicut sp̃c sẽs
donum dei est. quia donũ ẽ patris&e
filii. & cum dat᷑ ex tempore datur. &
datur a patre & filio. & dari a patre
& filio non aluid illi ẽ quã cũ dat
ẽẽ a patre & filio ex eo quod eternũ
so. filius a solo patre. sp̃c sc̃s a patre
& filio. Et quia una natura est &

Expanded text:
non erat, ne duo essent patres uniusnon erat, ne duo essent patres uniusfides unam in Trinitate personam distinguere, cum diceret Spiritum sanctum. Ipse enim est qui ad sanctificationem datur, cum inspiratur sanctificandis. Et non tantum venit sine Patre et Filio, quoniam Trinitas lis, et temporali adventu ad nos. Sed inspirari a Patre et Filio: hoc est illi venientem esse a Patre et Filio. Quod aeternum illi est ne nomen sit perfunctionis qui datur ex tempore et accipitur; quia temporale non est illi esse a Patre et Filio, sed aeternum. Pro quo dari dicitur: cum venit a Patre et Filio; quia est a Patre et Filio quod aeternum est, et non temporale illi. Sicut Spiritus sanctus donum Dei est, quia donum est Patris et Filii. Et cum datur ex tempore datur et datur a Patre et Filio; et dari a Patre et Filio, non aliud illi est quam cum datur esse a Patre et Filio; ex eo quod aeternum so; Filius a solo Patre; Spiritus sanctus a Patre et Filio. Et quia una natura est et
Abbreviated transcription (Latin):
quia non potest in deo ẽ alis
diuersum ab ipso. & quia unũ est
totum quod est. & ꝓpterea uere ẽ
trinitas. & unitas manet. Quia enĩ
ibi est qui a nullo est. & ẽ ibi qui ab
illo est. & parit᷑ cum utroq qui ab
utroq est. trinitas ẽ. Neq enim qui
a nullo est. ẽẽ potest ille qui ab alio
est. & qui ab utroq est. uel ille qͥ
a nullo ẽ. uel qui ab illo tm̃ ẽ ẽẽ
potest. Itaq trinitas uera est. & u¬
nitas manet ꝑfecta. qm̃ in deo ni¬
chil eẽ pocest. quod ds non est. Na¬
tura siquidẽ indiuisa & unitas uera
scissionem ꝓhibet. discretio uero & ꝓ¬
prietas trinitatẽ docet. De discretione
nificaret᷑ quod credit᷑. Et diccus
est pater in trinitate. quia ab ipso
filius erat. qͥde sua substantia erat.
Qui enim gignit. de substantia sua¬
gignit. & io quod ipse est gignit.
Et ꝓpterea a quo erat qui cum ipso
erat idem quod ipse erat. pater dic¬
cus ẽ. quia ab ipso erat filius. Qui
alidẽ ab ũtoq erat. utruũq filius

Expanded text:
st in Deo esse aliquid diversum ab ipso, et quod unum est totum quod est; et propterea vere est Trinitas, et unitas manet. Quia enim ibi est qui a nullo est, et est ibi qui ab illo est, et pariter cum utroque qui ab utroque est, Trinitas est. Neque enim qui a nullo est, esse potest ille qui ab alio est; et qui ab utroque est, vel ille qui a nullo est, vel qui ab illo tantum est, esse potest. Itaque Trinitas est vera, et unitas manet perfecta, quoniam in Deo nihil esse potest quod Deus non est. Natura siquidem indivisa et unitas vera scissionem prohibet; discretio vero et proprietas Trinitatem docet. CAP. XXIII. De nificaretur quod creditur; et dictus est Pater in Trinitate, quia ab ipso Filius erat, qui de ipsius substantia erat. Qui enim gignit et de sua substantia gignit; id quod ipse est, gignit. Et propterea a quo erat qui cum ipso erat idem quod ipse erat, Pater dictus est; quia ab ipso erat Filius Qui autem ab utroque erat, utriusque Filius
Abbreviated transcription (Latin):
filium gen̾uit. & erat in hoc simi¬
litudo. sed ne putaret᷑ prior pater
filio. sicut semꝑ in hominib est. &
numquã aliter ẽẽ potest. nisi pat̾
filium antecedat. ꝓpterea pocens
dictus est pater. non quod solus e¬
rat. quia potens erat & filius &
quia de ipso solo magis dubitari
poterat. quasi de priore & antiquo
& annoꝵ numerositate defecto. &
dictus est filius sapiens non quod
solus erat. sed quia de ipso solo mag̃
dubitari poterat. quasi de posterio¬
re. & ȩcate adhuc in maturo. & sen¬
su inꝑfecto. Iacirco dictus est pater
pocens. ne putet᷑ prior filio. & filius
sapiens. ne credat᷑ patre posterior. &
sp̃c santꝰ bonus siue benignus. ne cru¬
delis existimaret᷑ ds. & consternaret᷑
ad eum conscientia humana.si sp̃m
habere diceret᷑ ds. & non addicũ
fuissec sc̃s uel benignus. qm̃ sp̃c ꝑ
se rigorem quendã significare ui¬
decur. & crudelẽ denotare. Alia ra¬

Expanded text:
Filium genuit, et erat in hoc similitudo. Sed ne putaretur prior Pater Filio sicut semper in hominibus est; et nunquam aliter esse potest nisi Pater Filium antecedat; propterea potens dictus est Pater non quod solus erat, quia potens erat et Filius equia de ipso solo magis dubitari poterat quasi de priore et antiquo et annorum numerositate defecto. Et dictus est Filius sapiens, non quod solus erat, sed quia de ipsa solo magis dubitari poterat quasi de posteriore et aetate adhuc immaturo et sensu imperfecto. Idcirco dictus est pater potens, ne putetur prior Filio; et Filius sapiens, ne credatur Patre posterior; et Spiritus sanctus bonus sive benignus, ne crudelis existimaretur Deus et consternaretur ad eum conscientia humana, si Spiritum habere diceretur Deus, et non additum fuisset sanctus vel benignus. Quoniam spiritus per se rigorem quemdam significare videtur, et crudelem denotare. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
ductus fuisset. Rursum si multa de
his que naturalit concessa fuerant
as homini ꝓhibuisset. & pauca con¬
cessisset. p̃uaricationis suȩ homo ad¬
uersus dm̃ excusationẽ habere uide¬
retur. pro eo quod necessitate magis
quam uoluntate ad p̃uaricationẽ
inpulsus demonstraretur. Propterea
ds̃ hominẽ ad exꝑiendam obedien¬
tiam mandato informans multa
concessit. & pauca ꝓhibuit. ut ipsa
obedientia ẽẽt libera. & que ꝓhibu¬
it idcuro podus ꝓhibuit quam pre¬
cepit ut ipsa obedientia e̾e̾t pura.
De om̃i ligno inquit paradysi come¬
de. de ligno uero scientie boni & ma-¬
li ne comedes. ut scilicet prius infir¬
mitatẽ sensus humani ꝑ concessiõẽ
consolaret᷑. ne forte postea ad ꝓhibi¬
tionem terretur. Si ergo homoi
hac obedientia ꝑstitisset. post cẽpsꝰ
diffinitũ a deo. ad illud bonũ quod ei
in cęlis p̃paratum fuerat sine mortis
dolore tranferri debuisset. cum om̃
prole sua post ipsum subsequente

Expanded text:
ductus fuisset. Rursum si multa de ductus fuisset. Rursum si multa de his quae naturaliter concessa fuerant Deus homini prohibuisset, et pauca concessisset, praevaricationis suae homo adversus Deum excusationem habere videretur, pro eo quod necessitate magis quam voluntate ad praevaricationem impulsus demonstraretur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quae prohibuit idcirco potius prohibuit quam praecepit, ut obedientia ipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente
Abbreviated transcription (Latin):
sione p̃ceptum disciplinȩ sumeret᷑.
quatinus ꝑ p̃ceptum concessio ip¬
sa non mutaretur. Idest ut p̃ceptũ
naturam rei de qua fieri debebat ñ
corrũꝑet. neq contra primũ insti¬
tutum uite humanȩ noxiam facer&.
quatinus sola mobedientia p̃uari¬
catori. non ipsius in qua preuarica¬
batur rei natura noceret. Cum aũ
de concessione naturali preceptum
disciplinȩ formandũ fuisset. con¬
gruũ fuit magis ut scdm ꝓhibitio¬
nem hoc fieret. non scđ̃m p̾ceptiõem.
ne diabolus poss: obedientiã hominis
calumpniari. & in uno tantũ ñ in plu¬
ribus. ne mobedientia ipsa ualeret
ab homine excusari. Si enim dixisset
ds homini ut de ligno scientie boni
& mali manducaret. haberet diabolꝰ
aduersus hominẽ aliquid qđ dicere
posset. quia uidelicet in executione
mandati magis cõmodũ suũ quam
preceptũ creatoris srespexisset. & ad ꝑ¬
ficiendũ id quod preceptum fuerat
non amore dei s delectatione cibi ad¬

Expanded text:
sione praeceptum disciplinae sumeretur, sione praeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per praeceptum concessio ipsa non mutaretur, id est ut praeceptum naturam rei de qua fieri debebat non corrumperet, neque contra primum institutum vitae humanae noxiam faceret, quatenus sola inobedientia praevaricatori non ipsius in qua praevaricabatur rei natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret non secundum praeceptionem ne diabolus posset obedientiam hominis calumniari, et in uno tantum non in pluribus; ne inobedientia ipsa valeret ab homine excusari. Si enim dixisset Deus homini ut de ligno scientiae boni et mali manducaret, haberet diabolus adversus hominem aliquid quod dicere posset, quod videlicet in exsecutione mandati commodum suum magis quam praeceptum creatoris sui respexisset, et ad perficiendum id quod praeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatione cibi ad
Abbreviated transcription (Latin):
ad preceptionẽ. aut noxia & ꝑtr¬
nent ad ꝓhibitionẽ. aut media &
ꝑtinent ad concessionem. Manda¬
tum autẽ disciplinȩ. neq de p̃cep¬
tione. neq de phibitione naturali
sumi poterat. ne si uel eadem preciꝑ&
ds aut prohiberet quȩ prius prece¬
perat & ꝓhibuerat. meritũ ut diccũ
est ad uitam obedienti non eẽt. Si
uero in utrolibet mutaret manda¬
tum. ut uel necessaria prohiberet.
uel noxia preciꝑet. naturam a se fac¬
tam iniuste lederet. & in repugnan-¬
tia mandatorũ suoꝵ quȩcumq
pars ad effectum duceretur. homi¬
nem in necessitatem preuaricatioĩs
precipitaret. cum e duob contrariis
alterum sine alterius transgressione
impleri non posset. Oportuit ergo
ut de concessione naturali preceptũ
disciplinȩ sumeretur. quia solũm
meritũ ẽẽ potuit. ubi liberum arbi¬
trium fuit. & ubi homo ad utrũli¬
bet se pro uoto inclinare potuit. Sic
tamen oportebat ut de ipsa conces¬

Expanded text:
ad praeceptionem; aut noxia, et perad praeceptionem; aut noxia, et pertinent ad prohibitionem; aut media, et pertinent ad concessionem. Mandatum autem disciplinae neque de praeceptione neque de prohibitione naturali sumi poterat; ne si vel eadem praeciperet Deus aut prohiberet quae prius praeceperat et prohibuerat meritum, ut dictum est, ad vitam obedienti non esset. Si vero in utrolibet mutaret mandatum, ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet naturam a se factam injuste laederet. Et in repugnantia mandatorum ejus quaecunque pars ad effectum duceretur hominem in necessitatem praevaricationis praecipitaret, cum e duobus contrariis alterum sine alterius transgressione implere non posset. Oportuit ergo ut de concessione naturali praeceptum disciplinae sumeretur, quia solummodo meritum esse potuit ubi liberum arbitrium fuit, et ubi homo ad utrumlibet se pro voto inclinare potuit. Sed tamen oportebat ut de ipsa conces
Abbreviated transcription (Latin):
ocerat itaq homo ꝑ precep¬
tum naturȩ conseruare bo¬
num naturale quod habuit. sed per
illud non potuit eternum illud bo¬
num quod necdum habuit adipis¬
ci. Neq enim ad uitam suꝑiorem
optinendam illi meritum foret. si
aut uitaret huic uite noxia. aut q̃
salubria sunt appeteret. siue ad u¬
trumlibet mediis ut̃etur. qm̃ in
his om̃ib non tam precipientis affec¬
tum quam commodũ obedientis
attenderet. Itaq ut homo suꝑ hanc
uitam aliquid mereretur. necessa¬
rium fuit ut precepto nature p̃cep¬
tum disciplinȩ adderetur. & ut in ip¬
sius precepti executione homo non
tam precepti utilitatem quam p̃ci¬
pientis dilectionem amplecti proba¬
recur. Sed quid erit amplius quod
ad exꝑiendam obedientiã hominĩ
illi precipiatur. cum totũ quod ad
uitam ꝑtinet humanã in precepto
naturȩ contineatur:: Quȩcumq enĩ
propt̾ hominẽ facta sunt aut neces¬
saria sunt uitȩ humanȩ & ꝑtinẽc

Expanded text:
Poterat itaque homo per praecepPoterat itaque homo per praeceptum naturae conservare bonum naturale quod habuit, sed per illud non potuit aeternum bonum illud quod necdum habuit adipisci. Neque enim ad vitam superiorem obtinendam meritum illi foret, si aut vitaret huic vitae noxia, aut quae salubria sunt appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur, quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo super hanc vitam aliquid mereretur, necessarium fuit ut praecepto naturae praeceptum disciplinae adderetur; et ut in ipsius praecepti exsecutione homo non tam praecepit utilitatem quam praecipientis dilectionem amplecti probaretur. Sed quid erit amplius quod ad experiendam obedientiam hominis illi praecipiatur, cum totum quod ad vitam pertinet humanam, in praecepto naturae contineatur? Quaecunque enim propter hominem facta sunt: aut necessaria sunt vitae humanae, et pertinent
Abbreviated transcription (Latin):
preparauerat. alterum temporale & alt¬
rum ȩcernum. utrumq plenũ & ꝑfer¬
tum. Alterũ idest temporale bonum
plenũ statim condito apposuit. Alterũ
idest ecernum plenum post meritum
dandum ꝓposuit. Ili quod dederat cu¬
stodiam apposuit cum prouidentia
sua preceptum nature. ad aliud quod
ꝓposuerat. uiam aꝑuit cum gr̃a sua
p̃ceptum disciplinę. Preceptum autẽ
naturȩ tria continet. Preceptionẽ. Proh¬
bitionem. Concessionẽ. Preceptio natu¬
ralis est discretio naturalis.ꝑ quã in¬
spiratum ẽ hommni quȩ sint nature
suȩ necessaria. Frohibitio uero est pec
quam insinuatum est illi quȩ sint
noxia. Concessio autẽ ẽ. di scretio illoꝵ
quȩ media sunt idest quib uti uel ñ
uti sine ꝑiculo uel incõmodo pocest.
Di ergo homo ꝑ naturale preceptum
instructus negligentiam cauere uolu¬
isset. chiuina p̾rouidentia nulla eum
uiolentia oppͥmi uel noceri ꝑmittent.
De institutione hominis scđm supe¬
riorem uitam.

Expanded text:
praeparaverat. Alterum temporale et alterum aeternum: utrumque plenum et perfectum. Alterum, id est temporale bonum, plenum statim condito apposuit; alterum, id est aeternum plenum post meritum dandum proposuit. Illi quod dederat custodiam apposuit cum providentia sua praeceptum naturae; ad alterum quod proposuerat viam aperuit cum sua gratia praeceptum disciplinae. Praeceptum autem naturae tria continet, praeceptionem, prohibitionem, concessionem. Praeceptio naturalis est discretio naturalis, per quam inspiratum est homini quae sunt naturae suae necessaria. Prohibitio vero est per quam insinuatum est illi quae sunt noxia. Concessio autem est discretio eorum quae media sunt, id est quibus uti vel non uti sine periculo vel incommodo potest. Si ergo homo per naturale praeceptum instructus negligentiam cavere voluisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi vel offendi permitteret.De institutione hominis secundum superiorem vitam.
Abbreviated transcription (Latin):
sacramenta noui testamenti. & illa
quȩ uel sub naturali lege uel sub sc̃p¬
ta lege fuerunt sacramenta atten¬
denda consideremus.
quod sacramenta noui testamenti.
& ad ipsam grãm scificatis conferen¬
dam infusa sibi benȩdictione prin-¬
cipaliter instituta. Illa uero signa
horum tantũ & mediantib his quoꝵ
signa fuerunt. ne sine salute e̾ẽnt qͥ
tempus redemptionis precesserunt. gra¬
tiam in sustentationẽ contulerunt᷑.
scda differentia

Expanded text:
sacramenta Novi Testamenti, et illa sacramenta Novi Testamenti, et illa quae vel sub lege naturali, vel sub scripta lege sacramenta fuerunt attendenda consideremus. quod sacramenta Novi Testamenti p ad ipsam gratiam sanctificandis conferendam infusa sibi benedictione principaliter instituta. Illa vero, signa horum tantum; et mediantibus his quorum signa fuerunt, ne sine salute essent, qui tempus redemptionis praecesserunt, gratiam in sustentationem contulerunt. Secunda differentia
Abbreviated transcription (Latin):
decimas offerendas.
robabile tamen est om̃ino homi¬
nem ad hec exercenda a princi¬
pio a deo instructum & eruditũ fu¬
isse. ut primi contemptus culpã sub¬
sequentis deuotionis studio abolera.
& qui in semetipso contumax extite¬
rat in sius postmodum obtemperare
consuesceret. Unde enim homo rerũ
suarum. decimam potius quã no¬
nam uel octauam uel aliã quam¬
cumq partẽ offerendam eẽ scire
potuisset. nisi a deo doctus fuisset:
Ex quo conicimus. quod ds̃ quidem
hominem a principio ad hȩc exer¬
cenda consilio erudiuit. sed precep¬
to non obligauit. donec postea illa¬
uenirent in quib homo precepti ca-¬
pax obedientiam exhibere & preua¬
ricationem exhibendo cauere addis¬
ceret.Primũ igitur ante legem par¬
uulos consilio nutriuit. postea sub
lege exercitatos precepto temptaũ.
nouissime sub gr̃a ꝑfectos in liberta¬
te sp̃c ambulare ꝑmittit. Ut gͥ bre¬
uiter supradicta ad memoriam re¬
uocemus. quȩ sit differentia inter

Expanded text:
decimas offerendas. Probabile tamen est omnino hominem ad haec exercenda a principio a Deo instructum et eruditum fuisse, ut primi contemptus culpam subsequentis devotionis studio aboleret, et qui in semetipso contumax exstiterat, in suis postmodum obtemperare consuesceret. Unde enim homo rerum suarum decimam potius quam nonam vel octavam, vel aliam quamque partem offerendam esse scire potuisset, nisi a Deo doctus fuisset? Ex quo conjicimus quod Deus quidem hominem a principio ad haec exercenda consilio erudivit, sed praecepto non obligavit, donec postea inveniret illa, in quibus homo praecepti capax, obedientiam exhiberet, et praevaricationem cavere addisceret. Primum igitur ante legem parvulos consilio nutrivit. Postea sub lege exercitatos praecepto tentavit. Novissime sub gratia perfectos in libertate spiritus ambulare permittit. Ut igitur breviter supradicta ad memoriam revocemus, quae sit differentia inter
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ quẽ fecerat liberans.
ut. idem eẽt creacor hominis & re¬
demptor. Missus est filius ut ad¬
optione paterna assensum suum
demonstraret᷑. Uenit sapientia ut
uinceret maliciam. ut hostis qui
astricia uicerat. prudentia um¬

Expanded text:
hominem quem fecerat liberaret, ut idem esset creator hominis et redemptor. Missus itaque Filius, ut in adoptione paterna assensum suum demonstraret. Venit sapientia ut vinceret malitiam, ut hostis qui astutia vicerat, prudentia vi
Abbreviated transcription (Latin):
peccato erant. alia pro delicto. Pro
peccato quidem ut peccatum expia¬
retur. pro delicto ut expiaretur de¬
lictũ. Peccĩ ẽ qñ fit qͥ fieriñ deb. Delictũ ẽ¬
qnñsit q ficrideb. Et in his ꝗ oĩbꝰ sa¬
cramenta constabant. Sciendũ uͦ
quod hȩc omĩa non talia sacramen¬
ta intelligere debemus. qualia suꝑi
sacramenta quȩ proprie sacramen¬
ta dicuntur eẽ debere diffiniuimꝰ¬
s in his & huiuscemodi quȩdam ob
hoc solummodo sacramenta uocata.
quia sacrarum rerum signa fuert̃.
Sic igitur aliud est sacramentũ scĩfi
sanctificans. aliud non scĩficans sed
significans tantum. Et de sacram̃¬
tis quidem scripte legis hactenus
dixisse sufficiat. de promissionibus
uero quas in tercia parte prime
distinctionis posuimus. tractare
presentis propositi non fuit. Sunt
igitur tria que lex scripta contine¬
bat. Precepta. Sacramenta. Promis-

Expanded text:
peccalo erant: alia pro delicto; pro peccalo erant: alia pro delicto; pro peccato quidem, ut peccatum expiaretur; pro delicto, ut expiaretur delictum. Peccatum est quando fit quod fieri non debet; delictum en fit quod fieri debet. Et in his quidem omnibus sacramenta constabant. Sciendum vero quod haec omnia non talia sacramenta intelligere debemus, qualia superius sacramenta quae proprie sacramenta dicuntur, esse debere definivimsed in his et hujusmodi quaedam ob hoc solummodo sacramenta vocata; quia sacrarum rerum signa fuerunt. Sic ergo aliud est sacramentum sanctifificatione sanctificans; aliud non sanctificans, sed significans tantum. Et de sacramentis quidem scriptae legis hactenus dixisse sufficiat; de promissionibus vero quas in tertia parte primae distinctionis posuimus; tractare propositi praesentis non fuit. Sunt igitur tria quae lex scripta continebat: praecepta, sacramenta, promissa.
Abbreviated transcription (Latin):
eadem multis modis ad euidentiã
distingui potest. Sacrificium dicebat᷑
quando de animalib fiebat immo¬
latio. Oblatio autẽ aliarum quarũ¬
libet rerum uocabant᷑. Dacrificioꝵ
tria genera sunt. Alia enim sunt ho¬
locausta. Alia simplicia sacrificia.
Alia pacifica. Holocaustum uocabat᷑
quod uel ex debito uel sponte oblatũ
totũ incendebatur. Dacrificiũ uoca¬
batur quod pro debito institutionis
oblatum. partim cremebatur. partĩ
reseruabatur. Pacifica dicebantur.
que sponte offerebantur. siue ꝓ grã¬
rum actione. siue pro precedentis uo¬
ti adimpletione. siue pro uolunta¬
ria & spontanea deuotione. Holocau
stum aliquando fiebat de armen-¬
tis. aliquando de pecorib. aliquan¬
do de uolatilib. Oblatio aliquando
de simila fiebat quȩ dicebatur sa-¬
crificium crudũ. aliquando de diba-¬
no. aliquando de sartagine. aliquan¬
do de craticula. quod sacrificium co¬
ctum uocabatur. Sacrificia alia ꝓ

Expanded text:
eadem multis modis ad evidentiam eadem multis modis ad evidentiam distingui potest. Sacrificium dicebatur, quando de animalibus fiebat immolatio. Oblatio vero aliarum quarumlibet rerum vocabatur. Sacrificiorum tria sunt genera: alia enim sunt holocausta, alia simplicia sacrificia, alia pacifica. Holocaustum vocabatur quod vel ex debito, vel sponte oblatum totum incendebatur. Sacrificium vocabatur quod pro debito institoblatum, partim cremabatur, partim reservabatur. Pacifica dicebantur quae sponte offerebantur, sive per gratiarum actionem, sive pro praecedentis voti adimpletione, sive pro voluntaria et spontanea devotione. Holostum aliquando fiebat de armentis, aliquando de pecoribus, aliquando de volatilibus. Oblatio aliquando de simila fiebat, quae dicebatur sacrificium crudum: aliquando de clibano, aliquando de sartagine, aliquando de craticula, quod sacrificium coctum vocabatur. Sacrificia alia pro
Abbreviated transcription (Latin):
posita. ut in eis deuotio fidelium
exerceretur. & meritum augeret᷑.
quales scilicet fuerunt hostie paci¬
ficoꝵ quȩ offerebantur a fidelib
ob reconciliandã sibi grãm diuinã.
Tercia instituta fuerunt quasi ad
p̃parationẽ quandam ut quasi
instrumenta quedam ẽẽnt ad cete¬
ra sacramenta tractanda & scifi¬
tinebantur in eis. Necnon & sacra
indumenta ministrantiũ. & cetera
omĩa que ad exornandũ cultum
diuinũ fuerant instituta. Iterum
sacramenta alia fuerunt que scĩfi¬
cabantur ad emundationẽ. alia q̃
tractabantur ad deuotionẽ. tercia
quȩ exercebant᷑ ad uenerationem.
Prima necessitatis. Scd̾a uirtutis. Ter¬
cia laudationis. Prima suscipieban-¬
tur ad sc̃ificationẽ. Scd̾a tractabãt᷑
ad deuotionẽ. Tercia exercebantur
ad laudationẽ. Iterum sacramenta
alia erant in rebus quibusdã sc̃ĩfica¬
tis. Alia in sacrificiis & oblationib.
alia in ministeriis diuinis. Sic res

Expanded text:
posita, ut in eis devotio fidelium posita, ut in eis devotio fidelium exerceretur, et meritum augeretur: quales fuerunt hostiae pacificorum, quae offerebantur a fidelibus ad reconciliandam sibi gratiam divinam. Tertia instituta fuerunt quasi ad praeparationem quamdam, ut quasi instrumenta quaedam essent ad caetera sacramenta tractanda et sanctifie continebantur in eis; necnon et sacra indumenta ministrantium, et caetera omnia quae ad exornandum elementum divinum fuerunt instituta. Item sacramenta alia fuerunt quae sanctificabantur ad emundationem; alia quae tractabantur ad devotionem; tertia quae exercebantur ad venerationem. Prima necessitatis; secunda virtutis; tertia laudationis. Prima suscipiebantur ad sanctificationem; secunda tractabantur ad devotionem; tertia exercebantur ad laudationem. Iterum sacramenta alia erant in rebus quibusdam sanctificatis, alia in sacrificiis et oblationibus, alia in ministeriis divinis. Sic res
Abbreviated transcription (Latin):
ne retenta sunt. sicut est obseruan¬
tia ieiumoꝵ & alia quȩdam. quȩ
cum suꝑiorib temporibus fuerint
instituta: prouide tamen ad presen¬
tium instructionẽ sunt reseruata.
& ea potissimum quȩ ad spiritalis
studii exercitationẽ spectant tempe
gr̃ȩ reseruantur his que ad carna-¬
les obseruantias ꝑtinebant abolitis.
Quod tria sunt genera sac ram¬
torum in lege.
ria genera sacramentoꝵ inue¬
niuntur fiusse sub lege scrip¬
ta. quedam specialit ad remedium.
quedam uero ad obsequium. quedã
ad cultũ diuinum. Prima ꝑtinẽt
ad peccatoꝵ remissionẽ. Scda ad exer¬
cit᷑andã deuotionem. Tercia ad colen-¬
dam pietatem. Prima instituta fu-¬
erunt quasi ad necessitatem. ut in
eis homo sc̃ificaretur. qualis circũci¬
sio fuit. & hostiȩ pro peccato & pro
delicto. & cetera quedam. quȩ spiri-¬
talit̃ ad emundationẽ & remissio¬
nem instituta fuerunt. Scd̾a autẽ
quasi ad exercitationẽ fuerunt pro-¬

Expanded text:
ne retenta sunt, sicut est observanne retenta sunt, sicut est observantia jejuniorum; et alia quaedam quae cum superioribus temporibus fuerunt instituta, pro inde tamen ad praesentium instructionem sunt reservata; et ea potissimum quae ad spiritualis studii exercitationem spectant, tempore gratiae reservantur: iis quae ad carnales observantias pertinebant abolitis. CAP. X. Quod tria sunt genera sacramentorum in lege. Tria genera sacramentorum inveniuntur fuisse sub lege scripta, quaedam specialiter ad remedium, quaedam vero ad obsequium, quaedam ad cultum divinum. Prima pertinent ad peccatorum remissionem; secunda ad exercendam devotionem; tertia ad colendam pietatem. Prima instituta fuerunt quasi ad necessitatem, ut in eis homo sanctificaretur, qualis circumcisio fuit, et hostiae pro peccato et pro delicto et caetera; quaedam quae specialiter ad emundationem et remissionem instituta fuerunt. Secunda autem quasi ad exercitationem fuerunt pro
Abbreviated transcription (Latin):
Carnem cum sangiune ñ comedatis.
Hoc est elementum. Subiunxit postea.
Non occides. Hoc est exordium. Postea cõ¬
pleuit. etiam iram ꝓhibens. Hoc est
sermo. Item dixit. Carnem porcinam
non edendam. In hoc fuit elementũ.
Addidit posthȩc. Non mechaberis. In ħ
fuit exordium. Nouissime apposuit.
Si quis uiderit mulierẽ ad concupis-¬
cendũ eam iam mechatus est in corde
suo. In hoc fuit sermonis completio.
Precepta igitur ad tempus suꝑaddita
elementa fuerunt. Precepta decalogi.
Exordia. Precepta noui testamenti.
Sermo. Prima ex institutione discipli¬
nȩ.Scda ex ueritate naturȩ. Cercia
ex ꝑfectione gr̃e. Precepta inmobilia
naturaliter priora sunt. sed precep¬
ta mobilia sicut dictum est signifi¬
catione precedunt. quia in eis pri-¬
mum bonitas formatur. quȩ postea
in illis inchoatur. & nouissime per
grãm consummat᷑. De preceptis suꝑ-¬
additis & mobilibus quedam etiam
nunc in tempore gr̃e pro exercitatio¬

Expanded text:
Carnem cum sanguine non comedetis ; Carnem cum sanguine non comedetis ; hoc est elementum. Subjunxit postea: Non occides , hoc est exordium. Postea complevit etiam iram prohibens, hoc est sermo . Item dixit carnem porcinam non edendam , in hoc fuit elementum. Addidit post hoc: Non moechaberis , in hoc fuit exordium. Novissime apposuit: Si quis viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est in corde suo , etc. In hoc fuit sermonis completio. Praecepta igitur ad tempus, superaddita, elementa fuerunt. Praecepta decalogi, exordia. Praecepta Novi Testamenti, sermo. Prima ex institutione disciplinae; secunda ex veritate naturae; tertia ex perfectione gratiae. Praecepta immobilia naturaliter priora sunt. Praecepta mobilia sicut dictum est, significatione praecedunt; quia in eis primum bonitas formatur, quae postea in illis inchoatur; et novissime per gratiam consummatur. De praeceptis superadditis et mobilibus quaedam etiam nunc in tempore gratiae pro exercitatio
Abbreviated transcription (Latin):
& hoc quod ꝑmissi sunt. ꝓ illata iniuria
talionem reddere. ne forte uehementiori
furore exardescentes. maiora illatis cona-¬
rentur mala referre. Multa sunt alia
genera preceptoꝵ que in lege scripta
continentur. decentia quidem ad exte¬
riorem conuersationẽ simul apta ad
spiritalem significationẽ. In his ergo
om̃ib illam quã apłs posuit discretio¬
nem in elementis exordii sermonis di
significatam notamus. Sunt enim tria
hec. Clementa. Exordia Sermo. In ele-¬
mentis sonus est. sed senus non est. Un¬
de nec exordium dicuntur. quia sensus
in eis non incipit. Dictiones exordia sen¬
suum sunt. Unde & dictiones uocantur.
quasi iam aliquid dicentes. & prime
partes orationis. quia principiũ intel¬
ligentie ab eis exoutur. In elementis gͦ
sonus est & sensus non est. In exordio
sensus est sed conpletus non est. In ser¬
mone sensus est & ꝑfectus. Hide tria hȩc:
in scriptura dei similia: dixit scriptura.

Expanded text:
et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis conarentur mala referre. Multa sunt alia genera praeceptorum quae in lege scripta continentur, decentia quidem ad exteriorem conversationem, et simul apta ad spiritualem significationem. In his ergo omnibus, illam quam Apostolus posuit discretionem in elementis exordii sermonis Dei significatam notamus. Sunt enim tria haec: elementa, exordia, sermo. In elementis sonus est, sed sensus non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium intelligentiae ab eis oritur. In elementis ergo sonus est, et non sensus; in exordio sensus est, sed completus non est; in sermone sensus est, et perfectus. Vide tria haec in Scriptura Dei similia. Dixit Scriptura:
Abbreviated transcription (Latin):
gis ꝑ concessionem ꝓposuit. quã per
preceptionem uel ꝓhibitionẽ. quȩ for¬
tassis ꝑ se mala fuissent si concessa ñ
fuissent. Uerbi gr̃a. Dicit lex ut si qͥs
turpitudinẽ aliquam in uxore sua¬
inuenisset. & ob id illam odio habe¬
ret. scriberet eilibellũ repudii. & sic
eam dimitteret. quia uidelicet meliꝰ
erat᷑ ut odio habita scdm uoluntatẽ
dimitteretur. quã contra uoluntatẽ
retenta occideretur. Dictum est iterũ
in lege. iuramentũ tuum dño offeras
& iurabis ꝑ dñm. non quia uidelic&e
sed idcirco inꝑfectis iuramentũ con-¬
ceditur. ut facilius ꝑiurium uitaret᷑.
Dimul etiam ut nomen dñi uenerari
discerent. cum illud frequentius in
assertionẽ & testimonium dictoꝵ
mina falsoꝵ deoꝵ ad confirmanda
iuramenta sua assumere. quib ñ so¬
lum ꝑmissum sed preceptum fuerat
ita dum taxat si causa confirmande
ueritatis expostularet nomen dñi
ad testimoniũ inuocare. Simile erat

Expanded text:
gis per concessionem proposuit, quam per gis per concessionem proposuit, quam per praeceptionem vel prohibitionem, quae fortassis per se mala fuissent, si concessa non fuissent. Verbi gratia: Dicit lex ut si quis turpitudinem aliquam in sua uxore invenisset, et ob id illam odio haberet, scriberet ei libellum repudii, et sic eam dimitteret ; quia videlicet melius erat ut odio habita secundum voluntatem dimitteretur, quam contra voluntatem retenta occideretur. Dictum est etiam in lege: Juramentum tuum Deo offeras et jurabis per Deum ; non quia videlicet sed idcirco imperfectis juramentum conceditur, ut facilius perjurium vitaretur. Simul ut etiam nomen Dei venerari discerent, cum illud frequentius in assertionem et testimonium dictorumina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat
Abbreviated transcription (Latin):
precipiendo siue ꝓhibendo in alte¬
ram partem deflexit. ita ut iam ea
qͣ phibita sunt sine culpa non possint
fieri. neq rursum ea quȩ precepta
sunt possint om̃ino sine culpa dimit¬
ti. Quod tamen non natura rei fac̃.
sed uis & obedientia mandati. Prohi-¬
buit lex ne caro cum sanguine come¬
deretur. non quia hoc quantum ad
nat᷑arcimalũ erat. s qr malũ erat qđ in
isto significari debuerat. Quasi enĩ
caro cum sanguine editur. quando
quis in oꝑe furoris & crudelitatis de¬
lectatur. Mandauit etiam eadem lex
a carne porcina abstinendum. oꝑa sci-¬
lcy ĩmunditiȩuitanda significans. Ad hũc
modum q̃uoq alioꝵ animalium tam
uolucrum quam piscium. & eoꝵ quȩ
in terra uersantur quedam ab esu
humano excepit. & multa alia qͣ pͥma
ꝯ ditio noxia non fecerat. sccła institu¬
tio ꝑ dispensationem quasi noxia
uitare mandauit. Erant autẽ quedã
alia dehis mediis que lex scripta ma¬

Expanded text:
praecipiendo, sive prohibendo in altepraecipiendo, sive prohibendo in alteram partem deflexit; ita ut jam ea quae prohibita sunt sine culpa non possint fieri, neque rursum ea quae praecepta sunt, possint omnino sine culpa dimitti. Quod tamen non natura rei facit: sed vis et obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro cum sanguine comederetur; non quia hoc quantum ad naturam rei malum erat, sed quia malum erat, quod in isto significari debuerat. Quasi enim caro cum sanguine editur, quando quis in opere furoris et crudelitatis delectatur. Mandavit etiam eadem lex a carne porcina abstinendum; opera scilicet immunditiae vitanda significans. Ad hunc modum aliorum quoque animalium tam volucrum quam piscium et corum quae in terra versantur quaedam ab esu humano excepit. Et multa alia quae prima conditio noxia non fecerat secunda institutio per dispensationem quasi noxia vitare mandavit. Erant autem quaedam alia de his mediis, quae lex scripta ma
Abbreviated transcription (Latin):
& suꝑ additis preceptis.
equitur aliud genus precep¬
toꝵ quȩ mobilia uocantur
qm̃ naturalibus mandatis scđm dis¬
pensationẽ ad tempus suꝑaddita st̃
siue pro exercitatione siue pro signi¬
ficatione. Pro exercitatione quidem
ut plurima eẽnt in quib erudien¬
doy obedientia ꝓbaret᷑. ⁊ deuotio excołet᷑.
Pro significatione autẽ ut in eis future
ueritatis signa preꝑarentur. & ꝑ ipsa
quȩ corporalit agenda precipiebant᷑.
quȩ spiritaliter agenda uel credenda
erant demonstrarentur. Haĩi oĩa de
mediis sumpta sunt. hoc est de his quȩ
in sua natura nec itabona erant ut
ineuitabiliter debuissent fieri. nec
ita mala ut omnino debuissent ex
necessitate uitari. Omĩa enim hec q̃
in eiusmodi mandatis proposita sũt.
quantũ ad suam naturam talia fu¬
erunt quȩ pro arbitrio agentis sine
culpa possent fieri. & rursum sine
culpa intermitti. Accedens autem
mandatum. hec que ꝑ se media erãt.¬
& ad utrumlibet se habebant. siue

Expanded text:
 superadditis praeceptis. Sequitur aliud genus praeceptorum quae mobilia vocantur, quoniam naturalibus mandatis secundum dispensationem ad tempus superaddita sunt, sive pro exercitatione, sive significatione. plurima essent in quibus erudiendorum obedientia probaretur, et devotio excoleretur. Pro significatione autem ut in eis futurae veritatis signa praepararentur, et per ipsa quae corporaliter agenda praecipiebantur, quae spiritualiter agenda vel credenda erant demonstrarentur. Haec autem omnia de mediis sumpta sunt; haec est de iis quae in sua natura, nec ita bona erant ut inevitabiliter debuissent fieri; nec ita mala ut omnino debuissent ex necessitate vitari. Omnia enim haec quae in hujusmodi mandatis proposita sunt quantum ad suam naturam talia fuerunt, quae pro arbitrio agentis sine culpa possent fieri, et rursum sine culpa intermitti. Accedens autem mandatum hoc, quae per se media erant et ad utrumlibet se habebant, sive
Abbreviated transcription (Latin):
actionẽ fuit. Natura enim nr̃a. cor¬
ruptionẽ quam in illo ꝑ illius acd¬
onem concepit ꝑ nr̃am solum ad noˢ
natiuitatem transducit. & ideo nos
nascendo peccatũ concipimꝰ. quod
ille non nascendo sed agendo habuit.
a quo ꝑ natiuitatẽ uenimꝰ. In illo
quippe sp̃c ꝑ suꝑbiam contra creato¬
rem tumens. obedientiam ñ tenust.¬
& idcirco creator ad ulciscendã iniuriã
suam spm̃ quidẽ ignorantia. carnem
uero concupiscentia dampnauit. ut
in se bonum agendo non uideat. in
carnȩ autẽ sua malũ agere concupis¬
cat. Hȩc duo uitia ad puniendã suꝑ-¬
biam hominis iuste in ipso confirma-¬
rẽtur. Ignorantia quidem dum ab ani-¬
mo subtrabitur lumen ueritatis. Con-¬
cupiscentiadum caro ꝑcu
titur pena mortalitatis. Nanc igitur
originalem corruptionem natura pͥ¬
mum uitiata ad posteritatem trans¬
ducit. Ignorantiam animȩ. carni uero
concupiscentiam ad corruptionem

Expanded text:
actionem fuit. Natura enim nostra coractionem fuit. Natura enim nostra corruptionem quam in illo per ipsius actionem concepit, per nostram solum ad nos nativitatem traduxit. Et ideo nos nascendo peccatum concipimus, quod ille non nascendo sed agendo habuit, a quo per nativitatem venimus. In illo quippe spiritus per superbiam contra Creatorem tumens obedientiam non tenuit; et idcirco creato ad ulciscendam injuriam suam spiritum quidem ignorantia, carnem vero concupiscentia damnavit, ut in se bonum agendum non videat; in carne autem sua malum agere concupiscat. Haec duo vitia ad puniendam superbiam hominis juste in ipso confirmantur. Ignorantia quidem, dum ab animo subtrahitur lumen veritatis; concupiscentia vero, dum titur poena mortalitatis. Hanc igitur originalem corruptionem natura primum vitiata ad posteritatem traduxit - ignorantiam animae, carni vero concupiscentiam ad corruptionem
Abbreviated transcription (Latin):
tem. & concupiscentia carnẽ. Lex duo
mala in primo quidem parente pena
fuerunt precedentis culpe. & culpa as-¬
tualis. in nobis autem: culpa subseq̃n¬
tis penȩ. & culpa simul & pena origi¬
nalis. Quando ergo originale peccatũ
quantũ ad primũ hominem dicimꝰ
intelligimus primã culpam mobe¬
dientiȩ illius. quȩ illi quidem origi¬
nalis dicitur non quod ab illa uel cũ
illa originẽ acceꝑit natura illius. s
quod ex illa quasi prima om̃ium
postmodũ orta sint. & exierunt sub-¬
sequentia om̃ia mala illius. Quia aũ
in illo a prima origine nullũ pecca¬
tum descendit. illud eciam peccatũ
quod in illo originale dicitur. accu¬
ale illius fuit. quia ꝓfecto qui nascen¬
do peccatum non traxit. peccatũ ñ
habuit. nisi quod agendo ꝑpetrauit.
qui ab illo nascendo originẽ
traximus. quod illi actuale fuit. ori¬
ginale habemus. quia in nos ꝑ solã
natiuitatẽ descendit quod in illo ꝑ

Expanded text:
tem, et concupiscentia carnem. Haec duo tem, et concupiscentia carnem. Haec duo mala in primo quidem parente poena fuerunt praecedentis culpae et culpa actualis; in nobis autem culpa subsequentis poenae, et culpa simul et poena originalis. Quando ergo originale peccatum quantum ad primum hominem dicimus, intelligimus primam culpam inobedientiae illius quae illi quidem originalis dicitur; non quod ab illa vel cum illa originem acceperit natura illius, sed quod ex illa quasi prima omnium postmodum orta sint, et exierint subsequentia omnia mala illius. Quia autem in illo a prima origine nullum peccatum descendit, illud etiam peccatum quod in illo originale dicitur actuale illius fuit. Quia profecto qui nascendo peccatum non traxit, peccatum non habuit nisi quod agendo perpetravit Nos autem qui ab illo nascendo originem traximus, quod illi actuale fuit, originale habemus, quia in nos per solam nativitatem descendit quod in illo per
Abbreviated transcription (Latin):
peccato. multȩ ac difficiles ob-¬
oriuntur questiones quȩ utrum cre¬
dendo melius quam discutiendo. si
autem discussionem aliquã admit¬
cunt. quȩ plenam solutionem habe¬
re non possunt.tractentur ignoro.
Primum quericur quid sit originale
peccatum. deinde quomodo a patrib
precipue ab his in quib ꝑ sacram̃tũ
regenerationis solutũ est in filios tra-¬
ducatur. Utrum ꝑ solam animã. siue¬
ꝑ solam carnẽ. uel ꝑ animam simul
& carnem. & si ꝑ solam animam. utrũ
ꝑ creationem uel ꝑ traductionẽ. Si
autem ꝑ solam carnẽ. quare in ani-¬
mam redundat quod nõ ẽ ex anima.¬
riginale peccatum tum.¬
nta illa mobedientia hominis quȩ pri-¬
ma om̃ium peccatoꝵ fuit. & subsequen¬
tum omniũ origo extitit. siue uidum
illud cum quo ab illo transducto uni¬
uersi oriuntur qui ab illo ꝑ carnis ꝓpa¬
gationẽ transducunt᷑. Hoc autẽ uitiũ
originis humanȩ dupplici corruptiõe
naturã inficit. ignorantia scilicet men¬

Expanded text:
peccato multae ac difficiles oboriuntur quaestiones, quae utrum credendo melius quam discutiendo si tamen discussionem aliquam admittunt quae plenam solutionem habere non possunt tractentur ignoro. Primum quaeritur quid sit originale peccatum, deinde quomodo a patribus, praecipue ab iis in quibus per sacramentum regenerationis solutum est in filios, traducatur, utrum per solam animam, an per solam carnem, an per animam simul et carnem. Et si per solam animam, utrum per creationem, an per traductionem. Si autem per solam carnem quare in animam redundat quod non est ex anima.originale peccatum bedientia hominis quae prima omnium peccatorum fuit et subsequentium origo omnium exstitit, sive vitium illud cum quo ab illo traducto universi oriuntur, qui ab illo per carnis propagationem traducuntur. Hoc autem vitium originis humanae duplici corruptione naturam inficit; ignorantia scilicet men
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃u in suꝑna inhiat. summum
illud & mmortale bonum ambi¬
ens. Flam cum ipsa ratio fortiter
iudicii censura quasi firmam̃¬
tum quoddã in medio sese col¬
locał. atq hinc suꝑ celestes aquas.
illinc autẽ eas quȩ sub cęlo sunt
ferior corruptela suꝑiorẽ anime
puritatem inficere. neq ipsa quȩ
sursum est sinceritas. ad ea quȩ subt̃
sunt abiecta & uilia sinitur sese in¬
clinare. Quare non dicitur d̾s uidis-¬
se opus scđȩ diei. Quia bonum esset.
ed mirum ẽ quare non uidit

Expanded text:
spiritu in superna inhiat, summum spiritu in superna inhiat, summum illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judicii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem eas quae sub coelo sunt ferior corruptela inferiorem animae puritatem inficere; neque ipsa quae sursum est sinceritas, ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinare. CAP. XX. Quare non dicitur Deus vidisse opus secundae diei, quod bonum esset. Sed mirum est quare non vidi
Abbreviated transcription (Latin):
partim. earumdem aquarũ na¬
tura consisteret. non querat extra
se. qui hȩc ꝓpter se facta credit. Nlam
ẽ in illo qui interiꝰ fabricatus est mun¬
do quiddam huius oꝑis formã & ex¬
emplar habens. ubi terra quedam
deorsum posita consistit sensualis
natura hominis. celum autẽ sur¬
sum puritas intelligentiȩ. & qͣsi
quodam inmortalis uite motu ue¬
getata ratio. Duas uero istas tam
dissimiles in uno homine naturaᷤ.
magna quedam desiderioꝵ moles
hinc inde fluctuantũ & in con¬
tͣria sepe motu alterno tendentũ
oberrat. quia & aliud ̃ quod subtꝰ
caro ex infirmitate pressa appecit.
& aliud qd sp̃c sursum ꝑ contẽpla¬
tionem ueritatis eleuatus intendit.
S fit aliquotiens ut contrarii mo¬
tus confusionẽ gignant. nisi ra¬
tio media interueniens diusdat
ab inuicẽ. & discernat uolunta¬
des & appetitus. desideriaq diuii¬
dicet. quid sit uidelicet qd̃ ex car¬
ne deorsum trahit. quid quod ex

Expanded text:
partim earumdem aquarum napartim earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo qui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex
Abbreviated transcription (Latin):
ulta quidem sunt quȩ de firma¬
menti natura animũ pulsa¬
re questione possent. si hec huma¬
na inuestigatio relinquenda po-¬
tius quam discutienda non uide¬
ret. Nam utrũ ex puro igne factũ
sit siue ex aere. aut etlam ex aqua.
uł postremo ex duob aut tribus
hoꝵ cõmixtis. & si substantiã solidã
nat᷑aq palpabilẽ habeat. quanta¬
uł credenda sit spissitudo eius &
utrum ipsum calidũ uł frigidũ.
aut cuiꝰ alterius qualitatis existat
merito quereret᷑. si inde aliquid
certum sciri potiusset. Nunc au¬
tem in questionib harum rerũ
ñ michi multũ laborandũ uidct᷑.
quas nec ratio ulla cõprehendit.
nec auctoritas cui fides adhibenda
sit ꝓbat. Solum hoc quod legimꝰ
credere. sine dubitatione debeniꝰ
quia  factum est firmam̃tũ ut
diuideret aquas ab aquis. hoc ẽ ut
partem aquarũ intra ambitum
suum concluderet. partem uero
extrinsecus segregaret. Sacram̃
mam̃tum aquas a se diui¬
deret. partimq supra. atq infra

Expanded text:
ulta quidem sunt quae de firmamenti natura animum quaestione pulsare possent, si haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segregaret. CAP. XIXmamentum aquas a se divideret, partimque supra atque infra,
Abbreviated transcription (Latin):
tore ab ecerno increata suert̃.
qͣab ipso tẽpĩałr creata s. ⁊ illic sciebantꝰ
qui om̃ia habebat in se. nec ideo
ibi fuerunt. quia hic futura fue¬
runt. ne causa illoꝵ fuisse credat᷑
ex istis. neq ideo huc uenerunt. qi
ibi fuerunt. quasi ẽẽ non potius¬
sent illa sine istis. Nam & illa fuis¬
sent etiam si ista ex illis futura ñ
fuissent. Tantũ istoꝵ causa non
fuissent susta futura non fuissent.
fuisset eorum quȩ fucura non ẽẽnt.
Nec idcirco minus aliqͥd in creatore
fuisset. si prescientia eoꝵ quȩ non ẽc̃nt
futura non fuisser. quia ipsa quȩ

Expanded text:
tore ab aeterno increata fuerunt quae ab ipso temporaliter creata sunt, et illic sciebanturqui omnia habebat in se? Nec ideo ibi fuerunt, quia hic futura fuerunt; nec causa illorum fuisse credatur ex istis, neque ideo huc venerunt quia ibi fuerunt, quasi esse non potuissent illa sine istis. Nam et illa fuissent etiam si ista ex illis futura non fuissent; tantum istorum causa non fuissent, si ista futura non fuissent. fuisset eorum quae futura non essent. Nec idcirco minus aliquid in Creatore fuisset si praescientia eorum quae non essent futura non fuisset; quia ipsa qu
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑsistentes in malo deficere. & rece¬
dentes a malo ꝓficere possint. Sic igit᷑
celum in summo est. post celum para¬
dẏsus. post paradysum mundus. post
mundum ignis purgatorius. post ig¬
nẽ purgatorium infernus. Diabolus
ergo qui a summo ceciderat in imo
decrusus est. ꝓpterea quia reꝑandus
non erat. Homo autem quia non a sũ¬
mo corruit non est positus in imo. s
in medio collocatus. ut ei locus eẽt qͦ
ascendere posset ꝑ meritum iusticiş
uel descendere per reatum culpȩ.

Expanded text:
et persistentes in malo deficere, et receet persistentes in malo deficere, et recedentes a malo proficere possint. Sic igitur coelum in summo est, post coelum paradisus, post paradisum mundus, post mundum ignis purgatorius, post purgatorium infernus. Diabolus ergo qui a summo ceciderat, in imum detrusus est, propterea quia reparandus non erat. Homo autem quia non a summo corruit, non est positus in imo, sed in medio collocatus, ut ei locus esset quo ascendere posset per meritum justitiae, vel descendere per reatum culpae.