comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
stiterit. formari utiustus beatus¬
quesit non potest acꝑ hoc ds̃
idem qui creat hominem ut ho¬
mo sit ipsae operat᷑ hominem
atq custodit. ut &iam bonus
beatusq sit qua propter qua
locutione dicitur. homo ope¬
rari terram quaeiam terra erat
utornatu atq fecunda sit eu
locuti one dicit᷑ ds̃ operari ho¬
minem qui iam homo erat ut
pius sapiensq sit eumq custo¬
dire quod homo sua potestate
inse quam illius supra sedelecta¬
tus dominationemꝙ eius contemp¬
nens tuus esse non possit. Pro¬
in de nullomodo uacare arbi¬
tror sed nos aliquid & magnũ
aliquid ad monere quod ab ipso
diuini libri huius ex ordio. in quo
ita ceptus est. In principio fe¬
cit ds̃ cęlum & terrã usq ad
hunc locum nusquam positũ
est dñs ds̃ sed tantum modods̃
nunc uero u bi ad id uentum
est ut hominem in paradiso
con stituer& eum per prȩcep¬
tum operar& ur & custo dir&
ita scripturu locutu est

Expanded text:
stiterit, formari, ut iustus beatusstiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta
Abbreviated transcription (Latin):
ter& quare inde mereretur ex¬
pelli . Deniq accepit & prȩ¬
cep tum utsit ꝑ quod sibi cus¬
todiat paradisum. Id eft
quo con seruato non inde pro¬
iciatur recte enim dicitur
quisq: non custo dire rem suã
qui sic egit ut amitter& eam¬
sial teri saluasit qui eam
uel inuenit uel accipere meruit
est alius in his uerbis sensus quẽ
puto non in merito prȩponen¬
dum utipsum homine operare¬
tur ds̃ & custo dir& sicut enim
operatur homo terram nonut
eam faciat esse terrã sed utcul¬
tam atq fructuosam. Sic ds̃
hominem multo magis quẽ ipse
creauit ut homo sit eum ipse
operatur utiuftus sit si homorb
illo ꝑsuꝑbiam non abscedat hoc
est enim apostatare adõ quod
initium suꝑbiȩ scriptura dicit
initium inquit suꝑbie homi¬
ni apostatare ađõ. Quia
ergo ds̃ est in conmutabile bo¬
num homo aut̃ & secundum a¬
nimam & secundum corpus
mutabilis nisi ad in con mutabile
bonum. quod ds̃ est conuersus sub¬

Expanded text:
teret, quare inde mereretur exteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus sub
Abbreviated transcription (Latin):
tassis aduersum bestias quomodo
istuc aut quare . numquid enim
bestiae iam in hominẽ seuiebant
quod nisi peccato non fier& ipse
quippe bestiis omnib adse ad¬
ductis sicut post com memoru¬
tur nomina in posuit ipso &iam
sexto diȩ lege uerbi dĩ cumom¬
nibus communes cibos accepit
aut sierat iam quod timer&ur
in bestiis quo nam pacto poss&
unus homo illum munire para¬
disum neq enĩ exiguus locus erat
quẽ tantus fons in rigabat custo¬
dire quippe ille deber& sipos¬
s& para disum tali & tanta. ma¬
ceria conmunire uteo serpens.
non possetintrare sed mirum
si prius quã communir& om̃sser¬
pentes inde poss& excludere
pinde intellectum ante oculos
cur prȩt̃ mittimus positus est
quippe homo inparadiso utope¬
rar& eundem paradisu sicut supra.
dis putatũ est ꝑ agriculturã non
laboriosam sed deliciosam. & men¬
tẽ prudentis magna atq: utilia cõ¬
monentẽ. custo dir& aũ eundem paru¬
disum ipse sibi nealiquid admit¬

Expanded text:
tassis aduersus bestias. quomodo tassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admit
Abbreviated transcription (Latin):
ut operar&ur paradisum sicut
su perius dictum eft nec erat
homo qui operar& terram ea¬
dem quippe locutio est opera¬
ri terrã quȩ operari paradisũ
ambi guam sententiã ad utrũq
trac temus sienĩ non est necesse
ut accipiamus paradisũ custo¬
dire sed inparadiso. Quid ergo
in paradiso custo dir& nam quid
operari inparadiso iam utui sũ
est dis seruimus an ut quod ope¬
rar&ur interra ꝑagriculturã
inse ipso custo dir& ꝑ discipli¬
nam id est utsicut ei agerop¬
tem perar& colenti se. ita &ip
to prȩcepto oboedientiae fruc¬
tum non spinas in oboedientiae
red der&. deniq quõ similitu¬
dinẽ ase culti paradisi in se ipso
iustecustodire. Sub ditus noluit
similem sibi agrum damnatus
accepit spinas inquit & tribu¬
los pari& tibi quod si & illu d
in tellegamus ut paradisum
operar&ur & paradisum custo¬
dir&. O perari quidem para¬
disum poss& sicut supra dixi¬
mus pagriculturam. custo dire
aũt non aduersum in probos aut
inimicos qui nulli erant sed for¬

Expanded text:
ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et isumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed for
Abbreviated transcription (Latin):
non ali ter intellegere quam
littera sonat & potest euitare
blas phemͥas & omnia congru¬
entia fidei catholicae prae¬
dicare non solum ei non est
in uidendum sed prae cipius
multum que laudabilis intel lec¬
tor habendus est. siautem
nullus exitus datur ut pie
& digne dedõ quae scrip tu
sunt in tellegantur nisi fi¬
guratae atque in enigmatis
proposita istu credamus
haben tes auctoritatem a pos¬
tholicam aquibus dam mul¬
tu delibris u&eris testamenti
soluuntur aenigmatu modum
quem intendimus teneamus

Expanded text:
non aliter intellegere, quam non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus
Abbreviated transcription (Latin):
omnino. non accipiendo & de¬
testando plasphemant duos con¬
scripsi libros recenti tempore
conuersionis meae. cito uolens
eorum uel confutare deliramen
Tuel erigere intentionem
ad quaerendam in litteris quas
oderunt xp̃i anam & euan geli¬
cam fidem. Etquia non
mihi tunc occurrebant omnia
quem ad modum propriae
possint accipi magisque non
posse uidebantur aut uix pos¬
se atq. difficile neretar da
Quid figurate signi¬
fi car&ur ea quaead litteram
in uenire non potui quantu
ualui breuitate ac prae spi¬
cuitate ex plicaui ne uel mul¬
ta lectione uel dis putatio¬
nis obscuritate d&erriti
in manus eas sumere noncura¬
rent memor tamen quid maxi¬
me uoluerim nec potuerim ut
non figuratȩ sed pro priae
primitus cunctu intelle ge¬
rentur nec omnino despe¬
rans &iam sic posse intelle¬
gi idipsum in prima parte
secundi libri sic posui sane in¬
quam. quisquis uoluerit om¬
nia quae dicta sunt secundũ
lit teram accipere. Id est

Expanded text:
omnino non accipiendo et deomnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est
Abbreviated transcription (Latin):
tu primitus quae gesta narran¬
tur in ex pressionem propri¬
etatis accipere
Quis enim eis postea non faue¬
AT intellegentibus quid ista
&iam figuratu significatio ne
commoneant siue ipsarum spi¬
ritalium naturarum uel ad fec¬
tionum uererum &iam futura¬
rum sane sinullomodo possint
salua fide ueritatis ea quae corpo¬
raliter hic nominata sunt. &iam
corporaliter accipi quid aliud
remaner& nisi ut ea potius
figuratȩ dicta in tellegere¬
mus. quam scripturam seam
impie cul paremus porro
autem si non solum non in¬
pediunt uerum &iam solidi¬
us ad serunt diuini eloqui i
narrationem. haec & iam cor¬
poraliter intellectu nemo
erit ut opinor tam infideliter
pertinax qui cumea secundum
regulam fi dei exposita propri¬
ae uiderit malit in priftina
rema nere sententia si forte illi
uisa fuerant non nisi figuratȩ
posse accipi nam &ego contra
manicheos quihas litteras uete¬
ris testamenti non aliter quam
oport& accipiendo errant sed

Expanded text:
ta primitus, quae gesta narranta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed
Abbreviated transcription (Latin):
lit teris alias cum eis Atque ali¬
ter egimus quam quam & haec
in hoc ipso opere nos tro
quantum ualemus ita defen da¬
mus ad litteram ut qui non ratio¬
nabiliter moti propteranimum
perui cacem uel heb&em crede¬
re ista detractant nullam tu¬
men inueniant rationem unde
falsam esse conuincant uerum
isti noftri qui fidem habent
his diuinis libris. & nolunt pa¬
radisum ad pro pri&atem lit¬
terȩ intellegi. Locum sci¬
lic& a moenissimum fructu¬
osis nemoribus opacatum eun¬
demque magnum & magno fon¬
te fecundatum cum uideant
nulla humana operatione tot
ac tanta ui recta silues cere
occulto opere dĩ miror quem¬
admodum credant ipsum ho¬
minem. ita factum quem ad mo¬
dum num quam uiderunt
Aut si & ipse figuratȩ intelle¬
gen dus est quis genuit. eain
& abel. & s& h. an & ipsi figu¬
rae tantum fuerunt non &i¬
Am homines ex hominibus na¬
ti de proximo ergo adtendant
istam prae sumptionem quoten¬
dat & conentur nobiscum cunc¬

Expanded text:
litteris, alias cum eis atque alilitteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cunc
Abbreviated transcription (Latin):
trans latus est uel quod gran¬
deua & stesilis peperit. & caetera
huius modi sed alia est in qui¬
unt narratio. factorum mi¬
rabilium alia inftitutarum
creaturarum illic enim eu
ipsa in solita ostendunt ali¬
os esse tam quam naturales
modos rerum alios miraculo¬
rum quae magnalia nomi¬
nantur. Hic autem ipfa in¬
si nuatur in ftitutu naturarũ.
quibus respondeatur. sed
ideo insolita ipsa quia pri¬
ma. Nam qui d tam sine
exem plo & sine parifacto in
rerum munda narum confti¬
tutione quam mundus num
ideo credendum non est dm̃
quidem non deparadiso sed
de ipso homine permotis de¬
buit responderi. Nunc
uero cum ipsum sic credant
adõ factum sicut alius nul¬
lus factus est. Cur paradi¬
sum nolunt ita factum crede¬
re quemad modum nunc ui¬
dent siluas fieri. Ad eos
quippe lo quor qui auctori¬
tatem harum litterarum secun¬
tur eorum enim quidam non
propriae sed figurate para¬
disum intellegi uolunt
nam qui omnino aduersantur his

Expanded text:
translatus est uel quod et grantranslatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoratem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his
Abbreviated transcription (Latin):
tebat ex terra factus est. ita &
para disus in quo eum collocauit
ds̃ nihil aliud quam locus qui¬
dam intellegatur. Terra
scilic& ubi habitar& homo ter¬
renus. Narratio quippe in
his libris. non genere locutionis
figuratarum rerum est sicut in
cantico canticorum sed omnino
gestarum est sicut in regnorum
libris & huus cemo di c&eris sed
qui a illic ea dicuntur quae uitae
humanae usus notissimos hab&
non difficile immo promtis si¬
mae primitus accipiuntur ad
lit teram udde inde ex illis quid
& iam futurorum res ipsa eges¬
tae significauerint excul pantur
hinc autem quia ea dicuntur
quae usitatum. naturae cur¬
sum in tuentibus non occur rant
nolunt eu quidam propriae
sed figuratȩ dicta intellegi
Atque ex illo loco uolunt in¬
cipere historiam id est pro
priae gestarum narrationem
ex quo di misi deparadiso adam
& eua conuenerunt Atque ge¬
nuerunt quasi uero usitatum
sit nobis uel quod tot annos
uixerunt uel quod enoch

Expanded text:
tebat ex terra factus est, ita et tebat ex terra factus est, ita et paradisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch
Abbreviated transcription (Latin):
TPLANA UIT DS̃ PARA DISŨ
inaedem adorientem & po¬
suit ibi hominem quem finxit
Non ignoro de para diso multos
multa dixisse tres tamen de
hac re generales sunt sententiȩ
una eorum qui tantum modo cor¬
poraliter paradisum intellegi
uolunt. Alia eorum qui spi¬
rita liter tantum. Tertia eorũ
qui utroq. modo paradisum Ac¬
cipiunt. Alias corporaliter.
alias autem spirita li ter breui¬
ter ergo ut dicam tertiam mihi
fateor placere sententiam se¬
cundum hanc suscepi nunc loqui
depara diso quod dñs donare
dignabitur ut homofactus delimo
quod utiq corpus humanum eft
in paradiso corporali collocatus
intellegatur
Vtquem ad mo¬
dum ipseadam & sialiquid ali¬
ud significat secundum id quod
eum formam futuri dixit es se
a postolus. Homotamen in na¬
tura pro pria expressus acci¬
pitur qui uixit certo numero
annorum & propagato nume¬
rosa prole mortuus est. sicut
moriun tur c&eri homines & si
non sicut ç&eri exparentibus
na tus sed sicut primitus opor¬

Expanded text:
plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem quem finxit. non ignoro de paradiso multos multa dixisse; tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. una eorum, qui tantummodo corporaliter paradisum intellegi uolunt, alia eorum, qui spiritaliter tantum, tertia eorum, qui utroque modo paradisum acpiunt, alias corporaliter, alias autem spiritaliter. breuiter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo — quod utique corpus humanum est — in paradiso corporali conlocatus intellegatur, ut, quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id, quod eum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo numero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentibus natus, sed sicut primitus opor
Abbreviated transcription (Latin):
denihilo sed dealiquo iam ex¬
is tente factam dicit animam
& laborabit in quaerendo
quae nam illa natura sit
u trum corporalis. An spiritu¬
lis secun dum eas ques tiones
quas superius uersa uimus
manen te illa quoque moles¬
tia ut ad huc quaeratur in qua

Expanded text:
de nihilo, sed de aliquo iam exde nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
tur ex qua uelut materiae fac¬
ta sit anima si rectae intellegi
potest inprimis illis operibus
facta cum fac tus eft dies si cut
enim illa quae non erant fac¬
ta sunt sic & haec inter illa
quod si & materies aliqua for¬
mabilis fuit & corporalis &
spiritalis nontamen & ipsu
in stitutu nisi adõ ex quo sunt
omnia quae qui dem forma¬
tionem suam. non tempore
sed origine praeceder&
Sicut uox cantum quod nisi
demateria spiritali facta ani¬
sic & animama congruentius creditur¬
spirtali si autem aliquis non uult eam
ex is ti mare factam nisi cum
formato corpori eft inspira¬
tu uidext quid res pondeat
Cum quaeritur unde factu
sit aut enim exnihilo dictu¬
rus est dm̃ aliquid fecisse uel
facere post illam con sum ma¬
tionem operum suorum & de¬
b& intueri quomo do expli c&
sexto die factum hominem ad
imaginem dĩ quod nisi secun¬
dum animam recte intelleginon
potest id eft inqua natura
causalis ratio facta fuerit eius
rei quȩ non dum fuit aut non

Expanded text:
tur, ei qua ueluti materie factur, ei qua ueluti materie facta sit anima, si recte intellegi potest in primis illis operibus facta, cum factus est dies; sicut enim illa, quae non erant, facta sunt, sic et haec inter illa. quodsi et materies aliqua formabilis fuit, et corporalis et spiritalis — non tamen et ipsa instituta nisi a deo, ex quo sunt omnia — quae quidem formationem suam non tempore, sed origine praecederet, sicut uox cantum, quid nisi de materia spiritali facta anima congruentius creditur? Si autem aliquis non uult eam existimare factam, nisi cum formato corpori est inspirata, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. aut enim ex nihilo dicturus est deum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei — quod nisi secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non
Abbreviated transcription (Latin):
ex dõ est non iniquitas quase
ipse in uoluit male uten do
libero arbitrio quod ta men
si non haber& in natura re¬
rum minus exceller&
Cogitan dus est quippe homo
iust e uiuens &iam non pre¬
scius futurorum & ibi uiden¬
dum est excellentia uo lun¬
tatis bonae quam non in pe¬
diatur adrectȩ uiden dum
est ex cellentia uoluntatis bonȩ
quam non in pediatur ad rectae
ui uendum & dõ placen dum
quod ignarus futuri uiu& exfide
Huius modi ergo creaturam quis¬
quis esse nol& in rebus contradi¬
cit dĩ bonitati quis quis autem
poenas eam non uult luere pro
pec catis inimicus est equitati
sed si ad hoc fit anima utmitta¬
tur incorpus quaeri potest
utrum si noluerit conpella tur
sed melius creditur hoc natu¬
ra li ter uelle. Id est in ea
natura creari utuelit sicut na¬
turale nobis eft uelle uiuere
male Autem uiuere iam non est
naturae sed peruersȩ uoluntu¬
tis quam iustae poena consequi¬
tur. frustra ergo iam quaeri¬

Expanded text:
ex deo est, non iniquitas, qua se ex deo est, non iniquitas, qua se ipse inuoluit male utendo libero arbitrio: quod tamen si non haberet, in natura rerum minus excelleret. cogitandus est quippe homo iuste uiuens etiam non praescius futurorum et ibi uidendum est, excellentia uoluntatis bonae quam non inpediatur ad recte uiuendumuoluntatis bonae quam non inpediatur ad recte uiuendum et deo placendum, quod ignarus futuri uiuit ex fide. huiusmodi ergo creaturam quisquis esse nollet in rebus, contradicit dei bonitati; quisquis autem poenas eam non uult luere pro peccatis, inimicus est aequitati. Sed si ad hoc fit anima, ut mittatur in corpus, quaeri potest, utrum, si noluerit, conpellatur. sed melius creditur hoc naturaliter uelle, id est in ea natura creari, ut uelit, sicut naturale nobis est uelle uiuere; male autem uiuere iam non est naturae, sed peruersae uoluntatis, quam iuste poena consequitur. Frustra ergo iam quaeri
Abbreviated transcription (Latin):
datur . quod dĩ nutu ad corpus
uenerit ubi siuell& secundum
eius praeceptum agere merce¬
dem acciper& uitȩ &ernae at¬
que angelorum soti &atem si
autem contempner& poenas
ius tissimas lu er& siue labo¬
ris diuturni siue ignis &erni
An quia hoc ipsum dõ uolenti op¬
tem perasse iam utiq actio bona
est & erit contrarium nondum
natos nihil egisse uelboni uel
mali. Quaesiita sunt fatebi¬
mur &iam non in eorum genere
animam primitus creatam ut
ess& praescia futuri operis sui
uel iufti uel iniqui nimis quippe
in credibile est eam potuisse
propria uoluntate inclinari
ad corporis uitam si se ita inqui¬
bus dam peccaturam esse presci¬
r& ut iuste subplicio perp&uo
punir&ur iustae sane creator
laudatur in omnibus qui fecit
Neque enim ex his tantum lau¬
dan dus est quibus praescienti¬
am dedit cum rectȩ lau der&ur
&iam quia peccora creauit qui¬
bus est natura humana praes¬
tantior &iam in ipsis peccanti¬
bus natura quippe hominis

Expanded text:
datur, quod dei nutu ad corpus datur, quod dei nutu ad corpus uenerit, ubi, si uellet secundum eius praeceptum agere, mercedem acciperet uitae aeternae atque angelorum societatis; si autem contemneret, poenas iustissimas lueret siue laboris diuturni siue ignis aeterni? an, quia hoc ipsum, deo uolenti obtemperasse, iam utique actio bona est, et erit contrarium nondum natos nihil egisse uel boni uel mali? Quae si ita sunt, fatebimur etiam non in eo rerum genere animam primitus creatam, ut esset praescia futuri operis sui uel iusti uel iniqui. nimis quippe incredibile est eam potuisse propria uoluntate inclinari ad corporis uitam, si se ita in quibusdam peccaturam esse praesciret, ut iuste subplicio perpetuo puniretur. iuste sane creator laudatur in omnibus, qui fecit neque enim ex his tantum laudandus est, quibus praescientiam dedit, cum recte laudetur etiam, quia pecora creauit, quibus est natura humana praestantior etiam in ipsis peccantibus. natura quippe hominis
Abbreviated transcription (Latin):
inspirando formato ex limo
corpori inserer&.
Sed hinc rursus non spernenda
oritur questio si enim iam fac¬
ta erat anima & latebat ubi
ei poss& esse melius quam ibi.
Quid ergo fuit cause itanima
in no center uiuens insere r&ur
uitae huius carnis in qua pec¬
cando ipsum quieam crea¬
uit offender&.
Un de eam merito sequere¬
tur laboriosa earum dam na¬
tionis que cruciatus: an il¬
lud dicendum eft quod adcor¬
pus ad miniftran dum uolun¬
tate propria fuerat inclinatu.¬
in quauita corporis quõ & iuste
& inique uiuipo test quod eli
ger& hoc haber& uel prȩmiũ
deiuftitia uel deiniquitate sup¬
plicium. ut nec illi apoftolicȩ
sententixe sit contrarium
quadicit non dum natos nihil
egisse boni aut mali. illa quip¬
pe inclinatio uoluntatis ad
corpus non dum est actio uel
iuftitiae. uel iniquitatis dequa
ratio reddenda est in iudicio
dĩ recepturo uno quoq secun¬
dum ea quȩcorpus gessit siue
bonum siuemalum
Cur ergo non iam & illud cre¬

Expanded text:
inspirando, formato ex limo inspirando, formato ex limo corpori insereret. Sed hic rursus non spernenda oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur laboris aerumna damnationisque cruciatus? an illud dicendum est, quod ad corpus administrandum uoluntate propria fueritin qua uita corporis, quoniam et iuste et inique uiui geret hoc haberet, vel praemium de justitia, vel de iniquitate supplicium, ut nec illi apostolicae sententiae sit contrarium, qua dicit nondum natos nihil egisse boni seu mali ? Illa quippe inclinatio voluntatis ad corpus, nondum est actio vel justitiae vel iniquitatis, de qua ratio redei recepturo unoquoque secundum ea, quae per corpus gessit, siue bonum siue malum. cur ergo non iam et illud cre
Abbreviated transcription (Latin):
mar&. Si absurde creditur a¬
nimam causaliter innatura an¬
gelica condidisse illud ergo ui¬
de amus utrum forsitan uerum
esse possit quod certȩ humanȩ
opinioni. tolerabilius mihi ui¬
d&ur dm̃ in illis primis operi¬
bus quaesimul omniacreauit
animam &iam humanam cre¬
asse quam suo tempore mem¬
bris exlimo formoti corporis
in spirar&. Cuius corpo¬
ris in illis simul conditis reb
rationem creasse causaliter
secundum quam fier& cum fa¬
ci endum ess& corpus huma¬
num nam neque illud quod
dictum eft adimaginem suam
nisi in anima neque illud quod
dic tum est masculum & femi¬
nam nisi incor pore recte in¬
tellegimus.
Credatur ergo sinulla
scripturarum auctoritas
seu ueritatis ratio contradicit
hominem ita factum. sexto
die utcorporis quidem huma¬
niratio causalis inelementis
mundi. Anima uero iam ipsa
crear&ur. sicut primitus
con ditus est dies & crextalate¬
r& in operibus dĩ donec eam
suo tem pore suflan do hoc est

Expanded text:
maret. si absurde creditur amaret. si absurde creditur animam causaliter in natura angelica condidisse. Illud ergo uideamus, utrum forsitan uerum esse possit, quod certe humanae opinioni tolerabilius mihi uidetur, deum in illis primis operibus, quae simul omnia creauit, animam etiam humanam creasse, quam suo tempore membris ex limo formati corporis inspiraret: cuius corporis in illis simul conditis rebus rationem creasse causaliter, secundum quam fieret, cum faciendum esset, corpus humanum. nam neque illud, quod dictum est" ad imaginem suam", nisi in anima neque illud, quod dictum est "masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur ergo, si nulla scripturarum auctoritas seu ueritatis ratio contradicit, hominem ita factum sexto die, ut corporis quidem humani ratio causalis in elementis mundi, anima uero iam ipsa crearetur, sicut primitus conditus est dies, et creata lateret in operibus dei, donec eam suo tempore sufflando, hoc est
Abbreviated transcription (Latin):
dum quam eum post illos sep¬
tem dies facer& ut uidelic&
corporis eius caufalem ratio¬
nem innatura terrae animae
autem innatura ipsius diei cre¬
asse credatur sedquid aliud
dicitur. cum hoc dicitur nisi
angeli cum sp̃m quasi parentẽ
esse animae humanae si sic
ta ratio sicut inhomine futu¬
qui dam humanarum paren
Sed corpo¬
rum ex hominibus animarũ
ex angelis aut prioris corpo¬
ris exterra. & prioris animȩ
exange lica natura ubi ratio¬
nes eorum causales praefi¬
xerat quan do primitus fecit
hominem in his quaesimul
omnia creauit. De inceps¬
Deinceps
uero iam homines ex homi¬
nibus corpus excorpore
animam exanima durum
est hoc angelicam aut angelo¬
rum filiam dicere esseanimam
sed multo durius caeli corporei
quanto magis ergo maris & terrȩ ani ma¬
multo minus igitur inaliquacor¬
porali creatura causalis animȩ
ratio praecondita est cum face¬
r& ds̃ hominem adimaginem
suam ante quam eum suo tem po¬
re delimo formatum flatu ani¬

Expanded text:
dum quam eum post illos sepdum quam eum post illos septem dies faceret, ut uidelicet corporis eius causalem rationem in natura terrae, animae autem in natura illius diei creasse credatur? sed quid aliud dicitur, cum hoc dicitur, nisi angelicum spiritum quasi parentem esse animae humanae, si sic ta ratio, sicut in homine futu quidem humanorum parentsed corporum ex hominibus, animarum ex angelis, aut prioris corporis ex terra et prioris animae ex angelica natura, ubi rationes eorum causales praefixerat, quando primitus fecit hominem in his. quae simul omnia creauit, deinceps uero iam homines ex hominibus, corpus ex corpore, animam ex anima! durum est hoc angeli aut angelorum filiam dicere esse animam, sed multo durius caeli corporei; quanto magis ergo maris et terrae! multo minus igitur in aliqua corporali creatura causalis animae ratio praecondita est, cum faceret deus hominem ad imaginem suam, antequam eum suo tempore de limo formatum flatu ani
Abbreviated transcription (Latin):
uel seminis uel uel ipsius iam
prolis creat & format. nisi ds̃
persapi entiam adtingentem
ubi que propter suam mundi¬
tiam ita ut ni hil inquinatum
in eam incurrat. dum pertendit
a fine usque ad finem forti ter
& disponit omnia suauiter. sed
nescio quem ad modum possit intellegi
ad hoc tantum creatam nescio
quam creaturam spiritalem
quae indĩ conditionibus per
illos sex di es factis non com me¬
moratur Cum ds̃ homi¬
nem sexto die fecisse dictus eft
quem non dum in propria natu¬
ra fecerat sed ad huc ratione
causali in illa creatura quae
com memoratu non est. Ma¬
gis enim debuit ipsa comme¬
morari quae sic commemoratu
erat ut non adhuc ess& secun¬
dum suae causae praeceden¬
tem rationem faci en da
An forte illius diei natura
quem primitus condidit si sp̃s
in tel lec tu alis dies illa erec¬
tȩ accipitur. hanc facien¬
de animae causalem ratio¬
nem ds̃ in seruit cum sexto
die fecit hominem ad imagi.¬
nem suam causam scilic& &
rationem. praefigens secun¬

Expanded text:
uel seminis uel ipsius iam prolis creat et format nisi deus per sapientiam adtingentem ubique propter suam munditiam, ita ut nihil inquinatum in eam incurrat, dum pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter. sed nescio, quemadmodum possit intellegi ad hoc tantum creatam nescio quam creaturam spiritalem, quae in dei conditionibus per illos sex dies factis non commemoraretur, cum deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed adhuc ratione causali in illa creatura, quae commemorata non est. magis enim debuit ipsa commemorari, quae sic consummata erat, ut non adhuc esset secundum suae praecedentem rationem facienda. An forte in illius diei natura, quem primitus condidit, si spiritus intellectualis dies ille recte accipitur, hanc faciendae animae causalem rationem deus inseruit, cum sexto die fecit hominem ad imaginem suam, causam scilicet rationemque praefigens, secun
Abbreviated transcription (Latin):
ter otio seque in eft ratio gene¬
randi quae non o peratur nisi
per concubitum atque concep¬
tum. An & illa creatura
spiritalis in qua latenter erat
haec ratio nihil agebat sui ope¬
ris. Et ut quid creataerat. an
ut continer& rationem futurae
animae humanae uel futurarũ
animarum. tam quam inse ipsis
esse non possent sed inaliqua
creatura uita propria iam ui¬
iente sicut generandi ratio non
potest esse nisi in aliquibus iam
ex is tentibus perfectis que na¬
turis. parens uero animae
in stituta est aliqua creatura
spiritalis in qua sit ratio futu¬
rae animae quae non in de
existat nisi cum eam ds̃ homi¬
ni inspirandam facit. Ne¬
que enimꝰ ex homine f&um

Expanded text:
ter otioseque inest ratio geneter otioseque inest ratio generandi, quae non operatur nisi per concubitum atque conceptum. an et illa creatura spiritalis, in qua latenter erat haec ratio, nihil agebat sui operis? et ut quid creata erat? an ut contineret rationem futurae animae humanae uel futurarum animarum, tamquam in se ipsis esse non possent, sed in aliqua creatura uita propria iam uiuente, sicut generandi ratio non potest esse nisi in aliquibus iam existentibus perfectisque naturis? parens ergo animae instituta est aliqua creatura spiritalis, in qua sit ratio futurae animae, quae non inde existat, nisi cum eam deus homini inspirandam facit. neque enim et ex homine fetum
Abbreviated transcription (Latin):
& iam si fuit aliqua occulta rati¬
o qua futurum erat ut formare¬
tur erat. & materies dequa for¬
mar&ur. Id est terra in qua
ui deri potest illa ratio uelut
in semine latuisse. Animae
autem faciendȩ id eft flatum
faciendi qui ess& anima homi¬
nis quae ibi ratio causalis primi¬
tus condita est cum dicer& ds̃.
faciamus hominem ad imagi¬
nem & si militudinem nostram
quod nisi secundum animam
rectȩ intellegi non potest si nul¬
la erat natura ubi conder&ur
Si enim haec ratio indõ erat
non increatura non dum ergo
erat condita quo modo ergo
dictum est fecit ds̃ hominem
ad imaginem dĩ. si autem iam
increatura erat hoc est in his
quae simul omnia creauerat
ds̃. In qua creatura erat hoc¬
utrum spiritali ancorporali
si spiritali agebat nealiquid
incorporibus mundi seucaeles¬
tibus seu terrestribus
inea erat hoc uacans ante quam
homo insua natura propria con¬
deretur sicut in ipso homine iam
propriam ducente uitam laten¬

Expanded text:
etiamsi fuit aliqua occulta ratietiamsi fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretur, erat et materies, de qua formaretur, id est terra, in qua uideri potest illa ratio uelut in semine latuisse; animae autem faciendae, id est flatum faciendi, qui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram — quod nisi secundum animam recte intellegi non potest —, si nulla erat natura, ubi conderetur? Si enim haec ratio in deo erat, non in creatura, nondum ergo erat condita. quomodo ergo dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura eratm spiritali, an corporali? si spiritali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam homo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam ducente uitam laten
Abbreviated transcription (Latin):
si dubitatur & quaeritur. illud
tamen minime dubitandum est
tum esse quod fuit. & eam nunc
adõ factam utanima uiuasit
Aut enim nihil fuit aut hoc
quod est non fuit sed illam par¬
tem quam quȩ reba mus quasi
eius materiem.. Unde facta
sit iam satis tractauimus
N unc si omnino non fuit quȩ¬
rendum est quomodo possit in¬
tellegi quod causalis eius ratio
fuisse dicebatur. In primis¬
In primis
sex dierum operibus dĩ quan¬
do fecit ds̃ hominem adimaginẽ
suam. quod nisi secundum ani¬
mam non rectȩ intellegitur
uerendum est autem necum di¬
cimus non ipsas tunc naturas
atque sub stantias quae fu¬
turae fuerant dm̃. creauis¬
se dum crear& omnia simul
sed earum. fu turarum cau¬
sales quas dam rationes pute¬
mur inania quaedam dicere
quae sunt enim istȩ causales
rationes secundum quas poss&
iam dici ds̃ fecisse hominem ad
imaginem suam cuius corpus
non dum delimo finxerat. cui
non dum animam flan do fece¬
rat. & corporis quidem humani

Expanded text:
si dubitatur et quaeritur, illud si dubitatur et quaeritur, illud tamen minime dubitandum est tum esse, quod fuit, et eam nunc a deo factam, ut anima uiua sit; aut enim nihil fuit aut hoc, quod est, non fuit. sed illam partem, qua quaerebamus quasi eius materiem unde facta sit, iam satis tractauimus. Nunc, si omnino non fuit, quaerendum est, quomodo possit intellegi, quod causalis eius ratio fuisse dicebatur in primis sex dierum operibus dei, quando fecit deus hominem ad maginem suam, quod nisi secundum animam non recte intellegitur. uerendum est autem, ne, cum dicimus non ipsas tunc naturas atque substantias, quae futurae fuerant, deum creauisse, dum crearet omnia simul, sed earum futurarum causales quasdam rationes, putemur inania quaedam dicere. quae sunt enim istae causales rationes, secundum quas posset iam dici deus fecisse hominem ad imaginem suam, cuius corpus nondum de limo finxerat, cui nondum animam flando fecerat? et corporis quidem humani
Abbreviated transcription (Latin):
tiam non qui dem admitten da
est locutione non inuenia mus
quo modo loquentes ea quaecor¬
pora non sunt acorporibus
diftinguamus non tamen nimis
est deno mine laborandum
nam & nos dicimus quic quid
anima eft non esse horum quat¬
tuor notissimorum elemento rũ
quaemanifesta sunt corpora
sed neq hoc esse quod ds̃ eft
Quid sit autem non dicitur me¬
lius quamanima uel sp̃s uitae
Ideo enim additur uitae quia
& iste aer plerumq dicitur
sp̃s quam quam &animam eun¬
dem aerem appellauerunt ut
iam non possit inuenire no men
quod pro priae diftinguatur
ifta natura quae neccor pus.
nec ds̃ eft. nec uita sine sensu
qualis potest credi in arboribus
Nec uita sine rationali mente
qualis est inpecoribus sed uitu
nunc minor quam angelorum
& futura quod angelorum si ex
praecepto sui creatoris uixe¬
rit. Vnde sit autem id eft
dequa uelut materiae facta
sit uel dequa perfecta beata¬
que natura defluxerit uel utrũ
omnino exnihilo facta sit &iam¬

Expanded text:
tiam, non quidem admittenda est ista locutio, ne non inueniamus, quomodo loquentes ea, quae corpora non sunt, a corporibus distinguamus; non tamen nimis est de nomine laborandum. nam et nos dicimus, quidquid anima est, non esse horum quattuor notissimorum elementorum, quae manifesta sunt corpora, sed neque hoc esse, quod deus est. quid sit autem, non dicitur melius quam anima uel spiritus uitae. ideo enim additur" uitae", quia et iste aer plerumque dicitur spiritus. quamquam et animam eundem aerem appellauerunt, ut iam non possit inueniri nomen, quo proprie distinguatur ista natura, quae nec corpus nec deus est nec uita sine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine rationali mente, qualis est in pecoribus, sed uita nunc minor quam angelorum, et futura, quod angelorum, si ex praecepto sui creatoris hic uixerit. Unde sit autem, id est de qua uelut materie facta sit uel de qua perfecta beataque natura defluxerit uel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
&iam mortalis possit intellegi.
quo ueram in mortalitatem
solus ille hab& dequo propriȩ
dictum est quisolus hab& in¬
mortalitatem. C& era quae¬
C&era quae
sum ad hoc ualeant legenti ut
at nouerint quem ad modum¬
si ne ad firmandi temeritate
quaerenda sint quae nonaper¬
te scriptura loquitur aut si
ei quȩ rendi modus ifte non
plac& quem ad modum ipse
que si uerim sciat. Ut si me
potest docere non abnuat
Si autem non potest aquo ambo
discamus mecum requirat

Expanded text:
etiam mortalis possit intellegi, etiam mortalis possit intellegi, quoniam ueram inmortalitatem solus ille habet, de quo proprie dictum est: qui solus habet inmortalitatem. cetera, quae ando, ad hoc ualeant legenti, ut aut nouerit, quemadsine affirmandi temeritate quaerenda sint quae non aperte Scriptura loquitur; aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiverim sciat, ut si me potest docere non abnuat, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat
Abbreviated transcription (Latin):
ceps adminis tratione atque re¬
gimine crear& &iam ordines
temporum & temporalium quia
& consum mauerat ea propter
omnium generum terminatio nem
& in choauerat propter saeculo¬
rum propagationem ut propter
consum matu requi es cer& prop¬
ter in choxta usque nunc ope¬
rar&ur
Sed si possunt haec
melius intellegi non solum non
resisto. uerum &iam faueo
Nunc tamen deanima quam
ds̃ inspirauit homini sufflan¬
do in eius faciem. nihil con¬
firmo nisi quia ex dõ sic eft
utnonsit substantia dĩ & sit
incor porea id eft non sit cor¬
pus sed sp̃s. non de substantia
dĩ genitus. nec desub stantia dĩ
procedens sed factus adõ & itu
factus ut in eius naturam natu¬
ra ulla corporis uel inrationa¬
lis anima euerteretur¬
Ac per hoc denihilo & quod
sit in mortalis secundum quen¬
dam uitȩ modum quem nullo
modo potest amit tere. Se¬
cundum quandam uero mutabi¬
litatem qua potest uel deterior
fieri uel melior non in merito

Expanded text:
ceps administratione atque receps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum et temporalium, quia et consummauerat ea propter omnium generum terminationem et inchoauerat propter saeculorum propagationem, ut propter consummata requiesceret, propter inchoata usque nunc operaretur. sed si possunt haec melius intellegi, non solum non resisto, uerum etiam faueo. Nunc tamen de anima, quam deus inspirauit homini sufflando in eius faciem, nihil confirmo, nisi quia ex deo sic est, ut non sit substantia dei et sit incorporea. id est non sit corpus, sed spiritus, non de substantia dei genitus nec de substantia dei procedens, sed factus a deo, nec ita factus, ut in eius naturam natura ulla corporis uel inrationalis animae uerteretac per hoc de nihilo; et quod sit inmortalis secundum quendam uitae modum, quem nullo modo potest amittere; secundum quandam uero mutabilitatem, qua potest uel deterior uel melior fieri, non inmerito
Abbreviated transcription (Latin):
non dicer& nisi scripturae uer¬
ba reuocarent. meminerit &iam
scriptum esse quiuiuit in a&er¬
num creauit omnia si mul & ui¬
deat quemad modum simul
creatu dici possint. quorum
creatio spatiis temporalibus
distat non horarum tantum sed
&iam dierum. Cur & quoque
ostendere quo modo utrum que
sit uerum quod contrarium ui¬
deri potest & dm̃ indie septimo
ab om nibus operibus suis requi¬
euisse quod geneseos liber di
Et usque nunc eum ope anis¬
rari quod dñs dicit. Respiciat
&iam quaedicta sunt consum ma
Quo modo eadem dictu
sunt inchorta. his enim omnib
diuinę scrip turae tes ti moniis
quam esse ueracem nemo du¬
bitat nisi infi deles autim pius
ad illam sententiam ducti su¬
mus utdiceremus dm̃ ab exor¬
dio saeculi. primum si mul
omnia creauisse quaedam condi¬
tis iam ipsis naturis. quaedam
praecon ditis causis sicut non so¬
lum praesentia uerum &iam
futura fecit omni potens ab eis
factis requi euit uteorum de in¬

Expanded text:
non diceret, nisi scripturae uernon diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, quod Geneseos liber dicit, et usque nunc eum operari, quod dominus dicit. respiciat etiam quae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus deum ab exordio saeculi primum simul omnia creauisse, quaedam conditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, uerum etiam futura fecit omnipotens et ab eis factis requieuit, ut eorum dein
Abbreviated transcription (Latin):
xit ds̃ adhuc d& erra omnes
bestias agri. & omnia uolatilia
caeli tam quam illa non fue¬
rint omnia quae primo pro¬
ductu erant uel potius nulla
ante pro ducta erant neque
enim dictum eft & finxit ds̃
adhuc d&erra c& eras bestias
agri & c&era uolatilia caeli
quasi quaeminus & terru sextodie
uel aqua. quinto die pro duxit
sed omnes bestias inquit & om¬
nia uolatilia. nec non & illu d
cogit& quem ammodum ds̃ & sex
diebus fecerit omnia. primo ip¬
sum diem. Secundo firmu¬
mentum. tertio speciem
maris & terrȩ atque ex terra
herbam & ligna. quarto & lu¬
minicria & siderte. Quinto
aquarum animalia. sexto.
terrae. & postea dicatur cum
factus est dies fecit ds̃ caelum &
terram & omne uiride agri
quando quidem cum factus eft
dies non fecit nisi ipsum diem
quo modo &iam omneuiri deagri
fecerit Ante quam ess& super
terram & omne faenum ante¬
quam exorir&ur. tunc enim fac¬
tum cum exortum est. Non
Ante quam exorir&ur. quis

Expanded text:
xit deus adhuc de terra omnes xit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante producta erant. neque enim dictum est: et finxit deus adhuc de terra ceteras bestias agri et cetera uolatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum, tertio speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis