comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uł princeps romanus in¬
ctor existat. nõ solum in ho¬
dilihꝰ preliis. set etiam per le¬
gitim es trauntes . alampn¬
iãtum miquitates ex pella
⁊̃fiat tam iuris religiosissi¬
mnuis quam uictis hostibus
trnmphitor. ¶Quoꝵ utrã¬
q mam cum simnins iug¬
iliis ⁊ summa diligentia a¬
licos quidem sutores mto

Expanded text:
 princeps Romanus victor existat non solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos tramites calumniantium iniquitates expellens, et fiat tam iuris religiosissimus quam victis hostibus triumphator. Quorum utramque viam cum summis vigiliis et summa providentia alicos quidem sudores nost
Abbreviated transcription (Latin):
inaccepnt ⁊tro omus angustus
ad ncce necessitatẽ uerus eo oetiarit
Nuꝑ ⁊ nos eudem pricipe supare ꝯ¬
tendentes ex fr̃o qd tubimianꝰ ur
excclsis qͥstor sacri palacii sugessit
ꝯstitucdem fetimꝯ ꝑ quam duspos¬
umꝰ si testator fidei hr̃ois iuicon¬
misit. ut uelhidita tem nel spetiale
fideiꝯmus ũ restituat ⁊ neq exscrip¬

Expanded text:
et ideo divus Augustus ad necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos, eundem principem superare contendentes, ex facto quod Tribonianus vir excelsus quaestor sacri palatii suggessit, constitutionem fecimus, per quam disposuimus: si testator fidei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex scrip
Abbreviated transcription (Latin):
procrearetur ꝙ defideicõissis ius cli¬
c̾et ꝙ̃ fidei cõissarium appellamus.
restituat alioquin ĩutile er̃ testm̃
inquo nemo hres instituatur. ¶Cũ
gͥ aliquis scripcerit lucius citius hr̃
esto pot̾it adic̾e. rogo teluci tici ut
cum p̾nium possis hr̃ditatem meã
adire eam gaio feio restituas pot̃
a quisq et de parte restituenda hr̃¬
dem ugare et lib̾um est uł pure
uł subcõditõe relinq̃re fidei comissũ
et erdiẽ c̾co. ¶E estituta a hr̃¬

Expanded text:
crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fideicommissarium appellabant.restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fideicommissum vel ex die c
Abbreviated transcription (Latin):
aut tota exausta sit legatis q̃
noĩatum ab eo data sunt auti
sup̃ mod̾ hon̾ata scio u̾oaut n¬
ptem eius dũtaxat ĩꝑtem dim
tis que abeo relicta sũt retinere
licet placuit ut quartã parte
sue ꝑtis saluam heat ⁊ placu¬
hrdibꝰ rõ iegis faltidie ponẽdaẽ

Expanded text:
aut tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra modum onerata, a Seio vero aut npartem eius dumtaxat in partem dimx legatis quae ab eo relicta sunt retinere liceret: placuit, ut quartam partem suae partis salvam habeat, posheredibus ratio legis Falcidiae po
Abbreviated transcription (Latin):
instructus uelcũ istituedo legatus
fuit nam fundo alienato ĩscrum̃ti
iegatum ex saguitur. ¶Sigrex legntꝰ
fu̾it poctea ꝙ ad unã ouem puen̾̃it
legato ceas oues q rost restin fcm¬
exuutantib capitibꝰ. ¶ Sicut ediũ
unũ corpus excdherentib lapidibꝰ
tũ fu̾it su̾ dubio quiequid peculio
accedit uł decedit inuo testatore le¬
mortẽ testatoris añ adita hrditate

Expanded text:
instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, legato etiam eas ex distantibus capitibus, sicuti aedium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: tum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore lemortem testatoris ante a
Abbreviated transcription (Latin):
re ¶dntale atestatore audiuit
uł recus antẽ ad sideiomissi uł innũ¬
sitatis uelspeciał solucõem coarta
fideicomissario aliqͥd sumilit relict̾
sit ¶ d id aquo relictum dr̃ ꝯfite¬
atur quid̾ aliquid ase relictũee s
ad leg̾ sb̃tilitatem decurrat omĩ¬
modo cogend ẽ soluere. s.hrs.

Expanded text:
 tale a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi vel universitatis vel specialis solutionem coartarfideicommissario aliquid similiter relictum sit. quodsi is a quo relictum dicitur confiteatur quidem aliquid a se relictum esse, sed ad legis subtilitatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere. TIT.
Abbreviated transcription (Latin):
s. ditate au ꝓparte restitũe rogat᷑¬
sit. an expte hr̃s ĩstitutus. au totã
eam ꝑtem ut ꝑtis ꝑtẽ rectitũe ro¬
getur. Nam ⁊ Hoc casu ead̾ obrua¬
ri p̾cipinius q̃ intocius hrditati
restitucione dixims ¶Siquis
unia aliqua reducta siũ p̾cepta
que quartã ꝯtinet ueluti fundo
nel alia re rogatus sit resituere
hr̃oitatẽ sumili mͦ extẽ belliano
senatiũ ꝯsulto restituco siat ꝑm¬
de hac siquarta ꝑte retenta rogatꝰ
eẽt reliquam hrĩditatẽ reilituere. si
illud met̾est qd̾ altero casua.t dedu
hiditas in solid̾ ex eo senatus ꝯsul¬
to accõs transeu̾tur ⁊ res que rema
ad quisita alt̾o uero casua cũqͣrta¬
ditatem⁊ restitũit. suduntur ac¬
cõnes ⁊ prododrante qͥdẽ tranffecũ¬
tur ad sidei ꝯmissariũ ⁊ ꝑq̃drante re
h̾rdicatem rogatus est maxĩa pars
hrditatis ꝯtinetur eq̾ insolid̾ tans¬
feruntur accdes. ⁊ secum delibared

Expanded text:
tuere regatur, an ex parte heres institutus aut totam partem aut partis partem restituere rogatur: nam et hoc casu eadem observari praecepimus, quae in totius hereditatis restitutione diximus. Si quis una aliqua re deducta sive praecepta quae quartam continet, veluti fundo vel alia re, rogatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Trebelliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac si quarta parte retenta rogatus esset reliquam hereditatem restituere. sed illud interest, quod altero casu, id est hereditas, in solidum ex eo senatus consulto actiones transferuntur, et res quae remanadquisita, altero vero casu, id estditatem et restituit, scindantur actiones et pro dodrante quidem transferantur ad fideicommissarium, pro quadrante remhereditatem rogatus est, maxima pars hereditatis contineatur, aeque in solidum transferun
Abbreviated transcription (Latin):
tes ⁊ ip̃i antiquitati dispsicũut ⁊
quibdam casibus cupciosas cas hõ
ei celsi ĩgemi papimans appellabat
ꝙ̃ diaãicultas placet. ĩo moĩb nob̾
sugestis tã smilitudinb quam
differentiis utunsq senatososul.
placuit ex ploso senatꝯ ꝯsulto. pe¬
guziano ꝙ postea st̃uenit õem auc¬
coritatem trebelliano senatus cõ.
pr̃are ut ex eo fidei ꝯsomissarie hr¬
ditates restituantur. sũheat his ex
uolũtate testatoris. quarcã sũplus

Expanded text:
ntes et ipsi antiquitati displicuerunt et ntes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam similitudinibus quam differentiis utriusque senatus consulti, placuit exploso senatus consulto Pegasiano, quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex voluntate testatoris quartam sive plus
Abbreviated transcription (Latin):
sui gͦ siquidẽ nõ pluiꝙͣ dodrantẽ
hiditatis scuptus hr̃s rogatus
sit restitue tñc extrebelliano sea¬
tus ꝯsulto restituebatur ħrdita
⁊iut̾mq accõnes hrditarie pro
plusꝙͣr dodrantẽ uel ⁊̾ totahrdi¬
tatem restituere rogatus sit locꝰ
er̃ pegasiano senatocõ.⁊hr̃s ꝙ¬
ent. quartã ꝑtem siue uolint re¬
tiñe ip̃e uiniũla hoña hrditaria
sustinebat. S quartam iutere
retenta quasi ꝑtis.⁊ ꝓparte stipu¬
lac̾des int̾ponebantur tãquam
int̾ ꝑciariũ legatariu ⁊ ħ̾rdem
siuero tanꝙͣ hroitatẽ restitint¬
set scuptus hr̃s adire hiditate
obid ꝙ dicat eam sibi ẽẽ iuspectã
q̃i dãpnosam cauetur pegasiar¬
io senatus ꝯsul ut desidante eo
eram eum qui recepit hr̃ditate¬
puideq accones dentur ac sicut¬
imus ẽ extͣebeliario senatus ꝯsu
quo casu nullꝰ scipulacombus
ops est.qr simul. ⁊ hiuc qui restitint
itatem utuq senatꝰ ꝯsulto ⁊ ĩ hac
senatus ꝯsulto. pagasiano descende¬

Expanded text:
si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro plus quam dodrantem vel etiam totam hereditatem restituere rogatus sit, locus erat Pegasiano senatus ct quartam partem siue noluerit retinere, ipse uniuersa onera hereditaria sustinet. sed quarta quidem retenta quasi partis et pro parte stipulationes interponi debent tamquam inter partiarium legatarium et heredem; si uero totam hereditatem restitset scriptus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam sibi suspectam esse quasi damnosam, cauetur Pegasiano senatus consulto, ut desiderante eo, n eum qui recipit hereditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebelliano senatus consulto: quo casu nullis stipulationibus opus est, quia simul et huitatem, utroque senatus consulto in hac senatus consulto Pegasiano descende
Abbreviated transcription (Latin):
deiꝯmissario ⁊ ao u̾sus eñ ꝯpetũt
acus iosulto fũat ut qñ recusabat
hr̃s scuptus fibi datam hr̃ditate
ad ire necessitas ei poneretur tot¬
am hrditatẽ uolenti fideiomissa¬
rio restitũe ⁊ cẽs ad eum ⁊ ꝯeum¬

Expanded text:
deicommissario et adversus eum competunt; atus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei imponeretur totam hereditatem volenti fideicommissario restituere, et omnes ad eum e
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ rolegis falcidie ponitur añ
dedutitur es alienũ ⁊tẽ fim̃us ĩ¬
os legatos eẽ ⁊ prĩoni quatitatẽ
exqua legata erogari oport qua¬
dingentoꝵ ẽẽ quarta ꝑrs singuł
legatariis detrahiid. De si trecen¬
tos qͥnquaginta legatos fingamꝰ¬
detrahio ¶ Qõ siquigentos lega¬
comissa pͥmis tẽporib infirma
t̃ẽ qr nemo ĩuitus cogebitur pr̃a¬
re id dequo rogatus erait quib. n.
no poterant hditates uellegata
relinquere si relinquebant et fi¬

Expanded text:
lcidiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item funeris imos legatos esse, et patrimonii quantitatem, ex qua legata erogari oportet, quadringentorum esse, quarta pars singulis legatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta legatos fingamdetrahi. quodsi quingentos legacommissa primis temporibus infirma esse quia nemo invitus cogebatur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim non poterant hereditates vel legata relinquere, si relinquebant, fi
Abbreviated transcription (Latin):
darentur: cili ex fidei comisso resti¬
tuta est hr̃ditas pꝰ qͦ cenat᷑ cõsul¬
tũ p̾cor utiles acciones ei et ĩ eiun
qͥ suscepit hr̃ditatem qͣi hr̃di et ĩ
hr̃dem dr̃e cepit. ¶ S qr hr̃des
scripti cũ aut totam hrditatẽ aũpe¬
ne totã plerũq iestitue plem̾q iog̃¬
batur adire hroitatẽ obnuillu aut

Expanded text:
darentur cui ex fideicommisso restituta esset hereditas. post quod senatus consultum praetor utilos actiones ei et in eum qui recepit hereditatem, quasi heredi et in heredem dare coepit. Sed quia heredes scripti, cum aut totam hereditatem aut paene totam plerumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob nullu
Abbreviated transcription (Latin):
exsto agnt recte eũ agere ⁊ ĩtegrũ
fund̾ pete uilians ait qr usus truc.
ĩpeticone ẜuitutis locũ optinet S
officio iuditis ꝯtinetur.ut dedicto
usu fructu iubeat estimacoẽ pr̃ari
s sirem legatarii quis ei legau̾it

Expanded text:
ento agat, recte eum agere et fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit
Abbreviated transcription (Latin):
is siat adẽim uelutisid
ns ferri quoq legatam ab alio
ad ad alui pot̾. ueluti sicͥs ita di¬
xit hoĩem sticũ quẽ ticõ legam
seio do lego sũĩeodem testo sine

Expanded text:
is fiat ademptio, veluti si quod nsferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testame
Abbreviated transcription (Latin):
siquidem simplicit̾ legaũit iutileẽ¬
ee legatum siuero certa pecuma uel
cͥtum corp aut ĩstrumentũ dotis in
p̾legando de mõstrata suĩt uale lega¬
tũ¶ Sires legata sñ scõ hrdis pieru
legatario deceoit. ¶Et uluus alienꝰ
legatus sũ fr̃o hĩdis manimusso fuit
nõ tenetur hr̃s siueio ẜuris hrdis

Expanded text:
si quidem simpliciter legaverit, inutile esse legatum: si vero certa pecunia vel certum corpus aut instrumentum dotis in praelegando demonstrata sunt valere legatum. Si res legata sine facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, non tenetur heres. si vero heredis
Abbreviated transcription (Latin):
dia que legata erant pigonori dedn
.rdemisse legatu ao uideri⁊ ĩd legata¬
nũ cũþrde agere posss et plia ac̾ditore
alienaint pars que nõ auienatuest¬
oĩmodologatarie debetur Ps aurem
alienata iea debetur. sinꝯ romiẽdi
amd alienata sit ¶ Siq̃s debitor
suo libacoem legaint legatũ utileẽ.
in ab ip̃o debitore n abhrde enis

Expanded text:
dia quae legata erant pignori dedit ademisse legatum non videri, et ideo legatarium cum herede agere posse, ut praedia a creditore alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius
Abbreviated transcription (Latin):
tileẽ legatũ ⁊ ꝯuement᷑. Siita dem¬
falsa ca nõ nocet ueluti cũ ita qui
ea curauit sticũ do lego uł ita ticio¬
proficere sumio testatore de pote¬
state h̃rdis extit̾it qr ꝙ intile foret

Expanded text:
tile est legatum. et convenienter si ita demfalsa causa non nocet. veluti cum ita quis mea curavit, Stichum do lego ’, proficere si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia quod inutile foret
Abbreviated transcription (Latin):
legatusit nec exmilitis quide teste
talia legata nalebant qrius alias
mlit uouũtates in ordiid̾ testĩs
ualde obsnbãtur. ¶Qui⁊÷ nec lib̾¬
tatẽ pene noĩe dr̃iposse placebat
eo amplius nec hrdem pene noĩe
aditi posse sabmus existimabat ue¬
uiti siquis itadicat. Titius hrs esto¬
⁊ sicitus filiã siiã seio ĩmatũom¬
ũ collocainit seunus quoq cohrs

Expanded text:
ne legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam Seio in matrimonium collocaverit, Seius quoque heres
Abbreviated transcription (Latin):
logati ab adita yrditate cedit. s si exͣ¬
neo pecului legatum finit nõ cedere
ea leguto nͥ ex reb peculiarib auctu
fu̾it peculi peculiũ aut̾ nõ legatum
fint manuirisso nõ debetur qͣmu
siuinus manumniserit suffitit. Si nõ
ad imatur.⁊ ita diuus ceu̾us ⁊ anto
rescripserũt. ¶ Idem rescripserũt pe¬
culio legato nõ ind̾i id relictũ in pe

Expanded text:
legati ab adita hereditate cedit: sed si extraneo peculium legatum fuerit, non cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit. peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvis si vivus manumiserit, sufficit si non adimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, peculio legato, non videri id relictum, ut pe
Abbreviated transcription (Latin):
aut̾ corporales res ꝙͣ ĩcorporales legͣ¬
ri possunt ⁊ ideo ꝙ defu̾cto debetur
pot aucui legariut acciones suas ħe
logatario prestet ñ exͣgit uims tẽ¬
stator pecumã nã ħ casu legatum
extingintur. S tale ge legatumi
ualet Daminas estohr̃s meus do¬
legetur elecco legatari ẽ naliud te¬
statordixit. ¶Opdins legatũ i.abi
testator ex sius sins. nel aliis rebꝰ
obtare legatariã uisserat hebat ta

Expanded text:
autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto heres dolegetur, electio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium iusserat, habebat in
Abbreviated transcription (Latin):
nõdubitatur. Nam ⁊ si statum post
fcm̃testm decesserit testator nõ tam̃
apuo quihr̃s sit dies segati cedere
intelligitur cũhrditas alegato se
eit nel maniimissꝰ ip̃e hr̃s effititꝰ
quib casib utile ẽ legatũ. ¶ S¬
tarii ad ierit euanessit legatũ. an
hrois istitucoem ĩutilit an̾a lega

Expanded text:
non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato sepanumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quotarii adierit, evanescit legatum. Ante heredis institutionem inutiliter antea legab
Abbreviated transcription (Latin):
testator sb̾iciebat ueluti siquis dicat
quecumq filio meo filia̾ suam in¬
meus illum funbdato illud quoqi
ꝙ hiis relinquebatur qui post testm̃
scriptũ pͥmiꝯsules designati erũt eq̃ĩ¬

Expanded text:
iciebat, veluti si quis ita dicat: ‘ quicumque filio meo in matrimeus illum fundum dato ’: illud quoque, quod his relinquebatur qui post testamentum scriptum primi consules designati erunt aeq
Abbreviated transcription (Latin):
exagnatione postum. Sñ postim¬
oꝵ rũpitur ⁊ ea ĩde totũ ĩfirmatꝰ
iteo similier ex q̃ postumus ant
postuma spabatur ab ortũ fec̾erit
ncħ̾ ĩpedunto ẽ scriptis hr̃dious
adħrditatem adeundã S femin¬
ini quidẽ sexus ꝑsone nel noiatĩ
sunt̾ cetos exhrdentur adeis lege
recte exhr̃di nͥ noĩatim exh̾edent᷑¬

Expanded text:
gnatione postumi sive postumae rumpitur et ea ratione totum infirmatur: ideoque si mulier, ex qua postumus aut postuma sperabatur, abortum fecerit, nihil impedimento est scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. sed feminini quidem sexus personae vel nominatim si inter ceteros exheredentur, aliquid eis legetrecte exheredari, nisi nominatim exheredent
Abbreviated transcription (Latin):
estĩationem debetur eius dr̾e. s et
ipinec estimatio deletur sicuti si
ca̾ pum martiũ nel basilicas uel
templa nelque publico usudesti¬
nata sunt iegauent nã huus mi¬
ilius momenti iogatũ est ꝙ ant̃
diximus alienam rẽ posse legari
namrem legare desunctũ nõh̃r
tus rem obligatam &ẽ ⁊ ĩduius
seuerus ⁊ antoninus rescripsett᷑
sitũ defuctus nolint legarari
luere. ¶ Sͣtres alien a legata fint
⁊ eiꝰ uuo testatore iegntarius dñs

Expanded text:
estimationem eius dare. sed nec aestimatio eius debetur, sicuti si campum Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari,nam rem legare defunctum, non hetus rem obligatam esse: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. si tamen defunctus voluit legatarium eam luere. Si res aliena legata fuerit et eius, vivo testatore, legatarius dominus
Abbreviated transcription (Latin):
ex sacris ꝯstitutionibꝰ p̾lati sũt
ultra fre̾s ⁊ sorores cognati millo
modo aut ag̾e possũt aut agente
nem ad optati ita dem de moffitio
testb ag̾e possunt. sinullo alion
re adbona defu̾cti ꝑuenire posst
Nam alio uire uemũt ad totam
hrditatem uł ad ꝑtem eius de in¬
offitioso ag̾e nõ possũt postum
quo ꝙ mino alio iure uenire po¬
sunt demoaitioso ag̾e possunt.

Expanded text:
acris constitutionibus praelati sunt: ultra fratres et sorores cognati nullo modo aut agere possunt aut agentesnem adoptati, ita demum de inofficioso testamento agere possunt si nullo alio iure ad bona defuncti venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam hereditatem vel partem eius, de inofficioso agere non possunt. postumi quoque, qui nullo alio iure venire possunt, de inofficioso agere possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpubes morietur ib̾ iticu pot̾
singulis quioem sineminẽ es
intestatum deced̾e uolũit. ¶ No¬
inssimosuuns legitimaꝵ hrdita¬
olint. ¶ Subsditutur añ ĩpuberi

Expanded text:
impubes morietur, substitui potest. singulis quidem, si neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, si ius legitimarum hereditaelit. Substituitur autem impuberi
Abbreviated transcription (Latin):
sit uire ualere ꝑmte ac si rerũmen¬
cõft̃a nõ eet. s teneri ħrtem scriptũ
ut ꝯtend reb sibi datis aut suple¬
ta q̃rta parte ex lege faltib a hroita¬
tem restituat hiis qui ĩ pͥoretesto

Expanded text:
sit, iure valere, perinde ac si rerum mentio facta non esset, sed teneri heredem scriptum, ut contentus rebus sibi datis aut suppleta quarta ex lege Falcidia hereditatem restituat his, qui priore testamento
Abbreviated transcription (Latin):
ut legatum añ inuo testatore de¬
cesserit aut aliquo quol aliomo¬
do defeut totum ad collegatariu
ptinet. ¶ouictim aut legatur
ueluticũquis dicat tito ⁊ seio hoi¬
nẽsticũ dolego dismĩctim. ita ticio¬

Expanded text:
it legatum aut vivo testatore decesserit aut alio quolibet modo defecerit, totum ad collegatarium pertinet. coniunctim autem legatur, veluti si quis dicat ‘ Titio et Seio hominem Stichum do lego ’: disiunctim ita ‘ Ti
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsignat⁊ or ipriore p̾te testi can̾e
ne inferores tabule iuuo filio ⁊
adhuc inpub̾e apiantur. ¶Illud
palã ẽ n̾ ideo minꝰ ualere sb̃stitu¬
cõem imipubis filii. qd in eiusdem
aut̃ tẽdib ĩstitutis impudibus
ubis ita sb̾stitu̾e ꝑentes possũt
ut si hrdes ei extiterint ⁊ añ pub̾

Expanded text:
signare, et in priore parte testamenti cavere ne inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere aperiantur. illud palam est, non ideo minus valere substitutionem impuberis filii, quod in iisdem autem heredibus institutis impuberibus liberis ita substituere parentes possunt, ut et si heredes eis extiteri
Abbreviated transcription (Latin):
Uꝑ ẽ ut delege fal¬
cidia dispitiamur
qua modus noms
legatis ĩpositus sit
tum priomũ legatis errogare.
¶Sinppe cũ ea lege ita cautu esser¬
nti quisq legass sue resi ita ius
esto usu̾ ẽ hanc legandi licentiã
moriebatur recusantib scripti
heredib ꝓ nlło iũ ꝓ mir̃o luc¬
ro hrditatem ad irẽ ⁊ cũ sĩ ħ tam

Expanded text:
 ut de lege Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatis impositus est. tum patrimonium legatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam moriebantur, recusantibus scriptis heredibus pro nullo aut minimo lucro hereditates adire. et cum super hoc
Abbreviated transcription (Latin):
tatis pars uel res ełs fine relictaĩ
tis repieatur l nõ fu̾it adictũ bom
uni arbitratu debe ea repleci. ¶ Siti¬
tornoie pupillisꝰ tutelã gͥebat ex
testo pris sui legͥtu accepit cũ uenit¬

Expanded text:
tatis vel res eis fuerit relicta, de tis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nih
Abbreviated transcription (Latin):
qui ĩutero suus recte hrs institu¬
itur. ¶ Suũ pliniũ cimquib
test̾i sto est ab extraneo insritutu
adierit proportiorie dm̃m ad qui¬
rit hroitatem. ¶Et unũ hoien
⁊ plures ⁊ us in finicum quot qͥs
uelit hrces fac̾e licet. ¶ Prditas
a ⁊hee ppittes ꝓpria noĩa ab iintia
sextans quadrans tens. Ouin¬
cinꝰ semis septus. ẜes do draus
tinit ⁊ si unutm̃ quis ex semisse
cestando spectatur ⁊ exꝯͣio potest
hrdes ĩstituantur ita de mu mħ
casn ꝑciim distributio nccͣae̾ si
nolit testatore. Sexequis ꝑtib
hr̃des ẽẽ. Satis n ostat ullis ꝑtibꝰ

Expanded text:
qui in utero est servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum quibus testamenti factio est, ab extraneo institutusadierit pro portione dominii adquirit hereditatem. Et unum hominem et plures in infinitum, quot quis velit, heredes facere licet. Hereditas  hae partes propria nomina ab uncia sextans, quadrans, triens, quincunx, semis, septunx, bes, dodrans,luerit, et si unum tantum quis ex semisse testando spectatur. et e contures instituantur, ita demum partium distributio necessaria est si nolit testator eos ex aequis partibus heredes esse: satis enim constat, nullis partibus
Abbreviated transcription (Latin):
neat ⁊ quecũq diximus de sb̾ti¬
tutione impub̾um lsboꝵ uelhr̃¬
dum ĩ stituto ꝵuel ex h̾rdatorũ
eademq̃ depostumis intelligii
testm̃ pars ⁊ seuela ẽ pat̾mtestia¬

Expanded text:
 quaecumque diximus de substitutione impuberum liberorum vel heredum institutorum vel exheredatorum, eadem etiam de postumis intellegimutestamentum pars et sequela est paterni
Abbreviated transcription (Latin):
ssis siqui alius sine ꝑte noĩatus
er̃ siquid̾ aliqua pars a deserit
ex ea ꝑte hr̃s ut. Il siplures sinõ ꝑte
scuipti sunt om̃s ĩ eandem ꝑtemi
ꝯcurrant siueio totus asꝯpletus
sit in ꝑte dimudiã uocantur ⁊ ill
nel illi om̃s ĩ altam dunidiam
ean. pas dita ĩtelligitur que uocat
uideamus si pars aliqua
nec tñ quisquã sñ ꝑte hr̃s ĩstitutꝰ
at quis iuris sit ueluti si tres ex
qͣrtis ꝑtibo ħrdes scripti sunt ⁊ co¬
stat nacantem ꝑtẽ singulis tatite

Expanded text:
ius sine parte nominatus erit, si quidem aliqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit, et si plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte concurrent. si vero totus as completus sit, in partem dimidiam vocantur, et ille vel illi omnes in alteram dimidiam. anVideamus, si pars aliqua vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus sit, quid iuris sit? veluti si tres ex quartis partibus heredes scripti sunt. et constat, vacantem partem singulis tacite
Abbreviated transcription (Latin):
tum nõ nure ĩtest̾o mamininssũ
ante sententiam ab ea mulie re
niderei qͥrea fuerat ensdem cm¬
mus postulata roms est quare
sequitur ut in emidem a dñai
colla ĩstitutio hrdis nullio mo¬
menti hẽtur. ¶alienus ẜuus
⁊ is intelligitur in quo usũ fiuc.
testator het. sernus aut̃ adño

Expanded text:
tum non iure testamento manumissum ante sententiam ab ea muliere videri quae rea fuerat eiusdem criminis postulata, rationis est : quare sequitur, ut in eundem a domina collata institutio nullius momenti habeatur. ’Alienus servus etiam is intellegitur, in quo usum fructum testator habet. Servus autem a do
Abbreviated transcription (Latin):
mutile ẽ. lic sue pocestatis fcũs
pubes postea pubes factus autun¬
osus postea ꝯpos mentis scns fu¬
erit ⁊ decesserit. ¶ Runosi ant̾ siꝑ
id tepꝰ fec̾int teum̃ ĩ quo furor eiᷤ¬
ge certe hi qui ante finorẽ fec̾int
testam̃tũ ualet. Nam nec tescam̃ta
recte facta nec aliud negociũ recte
gestum postea furor ĩtuemens ꝑi¬
mt. ¶ Item ꝓ oignus cuilonoꝵ su¬
orum ad minisiand int̾cc̾a ẽ testũ¬

Expanded text:
inutile est, licet suae potestatis factus impubes postea pubes factus aut furiosus postea compos mentis factus fuerit et decesserit. furiosi autem si per id tempus fecerint testamentum quo furor eo, certe eo quod ante furorem fecerint testamento valente: nam neque testamenta recte facta neque aliud ullum negotium recte gestum postea furor interveniens peremit. Item prodigus, cui bonorum suorum administratio interdicta est, test
Abbreviated transcription (Latin):
aquitẽ nõ extiterit hrs filius ⁊ au̾
pnbtatem decessent ipi filio sit hr̃s
isututus. Nam morib ĩstitutam
ip̃i testamtũ face nõ possunt ꝑen
heat flios neinepotes uel pnepet¬
es̃ cinuscũq sexitꝰ nel gradus ficeat
cis ⁊ si puberes unt ad eremplum¬

Expanded text:
ero extiterit heres filius et ante pubertatem decesserit, ipsi filio fit heres substitutus. nam moribus institutum sibi testamentum facere non possunt, parenthabeant filios vel nepotes vel pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, liceat eis, etsi puberes sint, ad e
Abbreviated transcription (Latin):
tus ẽ testin eius quasi militis exri¬
pͥncipales ꝯstitucoes quibdam q̃i
castrentia addid̾unt peculia ⁊ quo
stitutio latius extendens ꝑmisit
om̃ib ĩhus tmmodo peculiis testa

Expanded text:
tus est, testamentum eius quasi militis ex nprincipales constitutiones quibusdam quasi castrensia dederunt peculia, atque stitutio latius extendens, permisit omnibus in his tantummodo peculiis testar
Abbreviated transcription (Latin):
ex posuims. ¶ plane demilit̾ te¬
scis dius traiatiꝰ statilico seuero
ita rescupsit id p̾mlegiũ qđ mil¬
itantibꝰ tatũe ut quomodo sĩa
abhiis test̾a rata suit sic intelligi

Expanded text:
exposuimus. Plane de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescripsit : ‘ Id privilegium quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, sic intellegi
Abbreviated transcription (Latin):
d testator ne nõ iuire fiat testm̃
ita ⁊ nepotẽ neptẽ ne ex filio nẽce
e eiuelhrdem institue uelex here¬
dre ne forte uuo eꝯ auo filio m¬
ortuo succedendo ĩlocũ enis ne¬
potes neptes ne q̃i agnacoemiũ¬
rant testamentũ. ⁊d iege iulai
neleia pusũ ĩcisimur exþrdacoiꝰ

Expanded text:
 testator, ne non iure faciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, ne forte, vivo eo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testamentum. idque lege Iunia Velleia
Abbreviated transcription (Latin):
qͣndam int̾oudurimꝰ disfitultate
ope p̾ciũ ẽẽ duximus int̾im seꝑatĩ
p̃us delegatis. ⁊ po eadesideiꝯ miss¬
is tractare. ut natura utus cogm
pcipe. ¶Non solum antẽ rescatori
uelhrdis res s ⁊ alienares legan
pot̾ ita nt hrs cogatur redr̃e ea

Expanded text:
am introducamus difficultatem, operae pretium esse duximus, interim separatim prius de legatis et postea de fideicommissis tractare, ut natura utriusque iaccipere. Non solum autem testatoris vel heredis res, sed et aliena legari potest: ita ut heres cogatur
Abbreviated transcription (Latin):
qui eum auenanou̾it. ¶Alienu
quoꝵ enus hores institus sim
eadem causa duraint inssu
dm̃ ad ire hronacem deb. siue¬
testatore ant post mortem eius
anquam ad eat deb iussu noui
adire. ¶ Aat uimanimissus est
inuo testatore aũ mortuo ant̾¬
quam ad eat. suo arbituo ⁊di¬
alemis. podmn mortem recte h̃s

Expanded text:
qui eum alienavit. alienus quoque servus heres institutus si in eadem causa duraverit, iussu domini adire hereditatem debet. si vetestatore aut post mortem eius, antequam adeat, debet iussu novi domini adire. at si manumissus est, vivo testatore vel mortuo, antequam adeat, suo arbitrio adius post domini mortem recte heres
Abbreviated transcription (Latin):
suii adhuc ĩntero ꝯstituti.⁊ pea na¬
tisunt. ¶Tta ad optiuos aute
filios ẽtam induximꝰ diuisionẽ
que ꝯstitutione mñs quam suꝑ ad¬
optinis retulimus ꝯtinentur
¶ S si expeditione occupatus miles
testamentũ fatiat ⁊ lib̾os suos ia
natos nel postumos nomiatim
nõ exhrdauit sec silentio pret̾mise¬
rit nõ iguorans anheat ubos silẽ¬
tu eius ꝑexhr̃datione uoĩati

Expanded text:
sive adhuc in utero constituti postea nati sunt. circa adoptivos autem certam induximus divisionem, quae constitutione nostra, quam super adoptivis tulimus, continetur. Sed si in expeditione occupatus miles testamentum faciat et liberos suos iam natos vel postumos nominatim non exheredaverit, sed silentio praeterierit, non ignorans an habeat liberos, silentium eius pro exheredatione
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑa in hominũ ꝓcreatione similit
intestato uocabaantur qd̾ ⁊ preto¬
res pea secriti ce̾e indentur. ¶ Ioꝙ
simplex ac simile enus. ⁊ ĩfilius fa.
miliab ue ⁊ icctis decendentibus
puitilem sexũi ꝑis nõ solũ natis

Expanded text:
a in hominum procreatione similiteintestato vocabantur, quod et praetores postea secuti esse videntur, ideo simplex ac simile ius et in filiis et in filiabus et in ceteris descendentibus per virilem sexum personis non solum natis
Abbreviated transcription (Latin):
are possuit. ¶Iuud ꝓpriu ẽ illiꝰ
ad opcõnis q̃ ꝑsactum oraculũ
sit qd siis qui lib̾os ĩ potestate
habet si se arrogand̾ dedent. nõ
solu ip̃e ĩ potestate arrogatoris
subititur. s etiã liberi eius ĩ eiꝰ¬
dem funt potestate taquam
ustus põ añ tibiũ adͣ õpͣtͣait
q̃m is gͣmanicũ ad optauit. si
ptimis ad opcõne fc̃a ĩcipiat
gͣmamcus augusti nepos esse
sapud bene scriptũ refert anti¬
quitas. ¶ Secm̃ si adño ad op¬
tatisũt exhoc ip̃o posse libaren
unde ⁊ nos cruditi ĩn ostra con¬

Expanded text:
are possunt. Illud proprium est illius adoptionis, quae per sacrum oraculum fit, quod is qui liberos in potestate habet, si se adrogandum dederit, non solum ipse potestati adrogatoris subicitur, sed etiam liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquamante Tiberium adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut protinus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti nepos esse. Apud Catonem bene scriptum refert antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc ipso posse liberari. unde et nos eruditi in nostra con
Abbreviated transcription (Latin):
neptis ꝓnepote uł deiceps ad¬
optare qua̾nis filiũ qͥs nõ hx̃¬
at: ⁊tã filiũ alienũ quis ĩlocũ
nepotis potest ad optare qͣm
nepotẽ ĩ locũ filii ¶ S siquis
nepotis loco ad optet. nel q̃i
exeo filio quẽ het iam ad opt¬
tũ uel quasi abillo quẽ natu.¬

Expanded text:
proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis non habeat. Et tam filium alienum quis in locum nepotis potest adoptare, quam nepotem in locum filii. Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex illo quem natu
Abbreviated transcription (Latin):
ĩstiturdem posse dari tutor nõ
¶Siquis fillab̾ sirs uel filiis cu¬
tores dederit ⁊ iã poscume uel
postumo indetur dectisse. qr fi¬
⁊ postuma cotinẽtur. ¶ Amo
sine potes sint an lappillatione
filioꝵ ⁊ ip̃is tutores dati sunt:
alt enĩ filii. alit̾ nepotes appellan
buntur. Delegituna agnatoꝵ

Expanded text:
institutionem posse dari tutorem noSi quis ‘ filiabus ’ suis vel ‘ filiis ’ tutores dederit, etiam postumae vel postumo videtur dedisse, quia fiet postuma continentur. quid, si nepotes sint, an appellatione filiorum et ipsis tutores dati sunt? aliter enim filii, aliter nepotes appellantbuntur. TIT. 15 DE LEGITIMA ADGNATO
Abbreviated transcription (Latin):
finẽ quẽdam fatĩt. sic ⁊ ĩperii
finẽ sinem ee uet̾es uoluerunt
ħmc ⁊ limes dcn̾s ẽ quasi sinis
tatur quo a⁊missꝰ fuerat. Set
⁊ qui captus uctis hostibꝰ recu

Expanded text:
m faciunt, sic et imperii finem limen esse veteres voluerunt. hinc et limes dictus est quasi finis batur quo amissus erat. sed et qui victis hostibus recu
Abbreviated transcription (Latin):
ta ad opcone idem iuris mane¬
at ataq eam q̃ per ad opcõem¬
tibi filia.aut neptis cẽ ceperit
nõ poteris urorem duc̃e qua¬
ius eam emãtipaĩus. ¶Inter
eas quoq ꝑsonas que extrãs¬
s nõ tanta.Sane enm ĩt fratr¬
eoclemq matre nati fuerint.

Expanded text:
ta adoptione idem iuris maneat: itaque eam quae tibi per adoptionem filia aut neptis esse coeperit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam emancipaveris. Inter eas quoque personas, quae ex transsed non tanta. sane enim inter fratreademque matre nati fuerint,
Abbreviated transcription (Latin):
modo filii filie ne sin mus
efficiũturs mortuo ũo auo nõ
onui mͦ nepotes. neptes ne sui
uiris fuĩtis ita si post morte
aui ĩ potestate pr̃is sui recasin
no uit ¶ Itaq simoriẽte auo

Expanded text:
modo filii filiaeve sui iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo nepotes neptesque sui iuris fiunt, sed ita si post mortem avi in potestatem patris sui recasuri non sunt: itaque si moriente avo
Abbreviated transcription (Latin):
nascitur. ¶ Quod sipost eman¬
tipacoem uel ad opcõnem fuerit
coceptus pris sui emantipari
nel am ad optinri potestati sb̾¬
ititiu ¶⁊ qd nec naturales liberi
neq ad optiu ullo pene mo¬
do possũt cog̾e ꝑentẽ potestatẽ

Expanded text:
nascitur: quod si post emancipationem vel adoptionem fuerit conceptum, patris sui emancipati vel avi adoptivi potestati subicitur: et quod neque naturales liberi neque adoptivi ullo paene modo possunt cogere parentum de potestate
Abbreviated transcription (Latin):
alit emantipare eos potest arro¬
gator ñ cã cognita dignieman¬
tipicce fuerint ⁊ tũc ei bona sũ
recclai. ¶Cu aut̃ ĩpubes pprm¬
cipale rescriptũ arrogatur cã
honesta ut expediat pupillo

Expanded text:
alias emancipare eos potest adrogator, nisi causa cognita digni emancipatione fuerint et tunc sua bona eis . Cum autem impubes per principale rescriptum adrogatur, cauhonesta sit expediatque pupillo
Abbreviated transcription (Latin):
pr̾ familias. s ⁊̃
prius testõ cu libtate recte tu¬
tordari potest. ¶ Sec sciend̾ ẽ
eñ. ⁊ sine lib̾tate tutorem datũ
tatite ⁊ lib̾tatem duxctã acce¬
pisse uiteri. ⁊ ꝑ hoc recte tutorẽ
ẽẽ plane si ꝑerrorem q̃i liber
tutor uatus sit aliud dicendũ¬

Expanded text:
familias. Sed et testamento cum libertate recte tutor dari potest. sed sciendum est, eum et sine libertate tutorem datum tacite et libertatem directam accepisse videri et per hoc recte tutorem esse. plane si per errorem quasi liber tutor datus sit, aliud dicendu
Abbreviated transcription (Latin):
hiiquos adopta¬
mus. ¶ ad opcio aut̃ duobꝰ
eties ad optõnis dititur arro¬
gatio. ¶Imꝑio magrãtus ad¬
gradũ lid̾oꝵ obtineant. qli
e fuiꝰ filia siue iferiore. qͣlis
ẽ ne pos neptis pronepos ꝓn
atre natinali extͣnee ꝑsone:
ĩ ad opcoem ditur iura pote¬
statis pris naturał minime
ad optinũ trarisit nec ĩ potest¬
ate eiꝰ ẽ. licet ab intestato iua
successionis ei a nob̾ tributa sĩt
Suero p̃r naturalis nõextran¬
eo s auo filii sin mat̾nio. uł si
ip̃e prnatiualis fuerit emãtip̃

Expanded text:
hi, quos adoptamus. Adoptio autem duobus species adoptionis dicitur adrogatio, gradum liberorum optineant, qualis est filius filia, siue inferiorem, qualis est nepatre naturali extraneae personae in adoptionem datur, iura potestatis naturalis patris minime adoptivum transit nec in potestate eius est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, sed avo filii sui materno, vel, si ipse pater naturalis
Abbreviated transcription (Latin):
lii. spurcii appellari. uel agreca
noce quali ploraden cocepti ul
quasi sñ pre fili. ¶ Sequitur
ergo ut d dissoluto tali coitu
nec dotis nec accõne locus sit
Qui antẽ prohibitas nipciaᷤ
hunt. ⁊ alias penas pati̾it
que sacus cõstitutõnibꝰ cõ¬

Expanded text:
rii appellari, vel a Graeca voce quasi σπορἀδην concepti vel quasi sine patre filii. sequitur ergo, ut et dissoluto tali coitu nec dotis exactioni locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt et alias poenas patiuntur, quae sacris constitutionibus co
Abbreviated transcription (Latin):
natinralis fuerat postea cuue
datus potestati prĩs subititur
nec no is qui amuliere ubera
pcreatus cuiꝰ matrĩotũ mi¬
une legibꝰ int̃dc̃m fuerat set
aquam pr̾ cõsuetudĩez hũer¬
at postea ex nr̃a cõsuetudine
dotalibꝰ ictrum̃tis cõpositi
ĩ potestate pr̃is effititur qd ⁊
aliis ex eodem matuonio su

Expanded text:
naturalis fuerat postea curiae datus potestati patris subicitur. nec non is qui a muliere libera procreatus, cuius matrimonium minime legibus interdictum fuerat sed ad quam pater consuetudinem habuerat. postea ex nostra constitutione, dotalibus instrumentis compositis, in potestate patris efficitur: quod et alii si ex eodem m
Abbreviated transcription (Latin):
pedim̃to ẽẽ nupcuis. si forte pater
⁊̃ filia aut frat̾ ⁊ soror manum
une collectaꝵ enim̾̃ari ꝑmissi¬
mꝰ. ¶ Siad ũs ea que diximꝰ¬
⁊ aliqui coierint nec ur nec ux¬
or nec nupcie nec matriomum.
nec uos ĩtelligitur. ¶ Itaq hii
qui eo coitu nascuntur in pote¬
state pr̃is nõ sũt. s tales sunt
quantũ ad prĩam potestatem
ptinet. quales sũt hii quos mr̃
uulgo cd̃cepit nam nec hii pr̃ez¬

Expanded text:
pedimento esse nuptiis, si forte pater et filia aut frater et soror manumiure collectarum enumerari permisimus. Si adversus ea quae diximus aliqui coierint, nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec dos intellegitur. itaque ii qui ex eo coitu nascuntur in potestate patris non sunt, sed tales sunt, quantum ad patriam potestatem pertinet, quales sunt ii quos mater vulgo concepit. nam nec hi p
Abbreviated transcription (Latin):
uxorẽ duc̃e. S ⁊ si tu emãtipa¬
pcus.⁊ ideo cõstat siqui gener¬
nii. ad optare uelit debere eu
ante yiliam suã eut antip¬
are. et sͥiqius uelit mirũ pad op¬
tare dcħe eñ añ filiũ emãtipare

Expanded text:
 si tu emancipaptiis. et ideo constat, si quis generum adoptare velit, debere eum ante filiam suam emancipare: et si quis velit nurum adoptare, debere eum ante filium emancipare
Abbreviated transcription (Latin):
ris fuent. ¶ Cũ ant is quiͦ b
aliqd̃ malefitiũ ĩĩsulã deporta¬
tur ciuitatẽ adimitit. sequit
ut qr eo modo ex inĩio ciniũ
romanoꝵ tollitur ꝑsee ac si
mortuo eo. desinãt liberi ĩpo¬
testate eius ẽẽ. pͣri iõne ⁊ si is
qui ĩ potestate ꝑentis sit ĩ insu¬
iam deportatus suerit desiit
ĩ potestate pentis eẽ. ¶ Sẽi ⁊¬
si exĩdulgentia pͥntipali resti
trano uberi relegati. ĩ potestate
parentũ remanẽt. ¶ Pene ẜu
effecͥtus. filios ĩ potestate here
desinit.Serm aũt pene effitiũ

Expanded text:
ris fiunt. Cum autem is, qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, civitatem amittit, sequitur ut, quia eo modo ex numero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mortuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari ratione et si is qui in potestate parentis sit in insulam deportatus fuerit, desinit in potestate parentis esse. sed si ex indulgentia principali restittario liberi relegate in postestate parentum remanent. Poenae servus effectus filios in potestate habere desinit. servi aut
Abbreviated transcription (Latin):
plosa tecta ma. apud cõpetẽteᷤ
ioites. nel magr̃atus parẽte
ĩtrent. ⁊ filios suos. ⁊ filias uel
nepotes uel neptes. ac delceps
⁊ edicto p̃toris in huiꝰ modi fili
uel filie nepotis uł neptis bon¬
is qui uł que a parente manu

Expanded text:
ta via apud competentes iudices vel magistratus parentes intrent et filios suos vel filias vel nepotes vel neptes ac deinceps ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, nepotis vel neptis, bonis, qui vel quae a parente manu
Abbreviated transcription (Latin):
u sit. cuiꝰ enĩ filiã duc̃e uxorem
iuderis impedin uxorem dic̃e¬
duce qr neq naturali neq cui¬
n̾ autẽ frm nel sororũ lib̃i nel
fr̃ĩs ⁊ sororis m̾gi possũt. ¶ Itẽ
.amitam l ad optuuã uxorem
duc̾e nõ licet. Itẽ mat̾ terã quia
parentũ loco hẽntur q̃ rõne neꝵ
ẽ magnã quoq amitã ⁊ mat̾¬
teram magnã phiberi uxorem
duc̃e. ¶Affinitatis quoq uenͣ¬
acde quaꝵdã miptis ab stin̾e

Expanded text:
u sint. cuius enim filiam uxorem ducere videris impediri uxorem ducere, quia neque naturali neque civum autem fratrum vel sororum liberi vel fratris et sororis iungi possunt. Item amitam licet adoptivam uxorem ducere non licet, item materteram, quia parentum loco habentur. qua ratione verum est, magnam quoque amitam et materteram magnam prohiberi uxorem ducere. Adfinitatis quoque veneratione quarundam nuptiis abstine
Abbreviated transcription (Latin):
is qui adeclem sacrã. uel adst¬
atuas pͥntipum confugnit pre
potestatẽ ĩ ẜuos suos illibatam
ee oportet nec cuiqͣm homũ nͤ
uel famẽ uel intolerabilem ĩ
de querelis eoꝵ qui ex samilia
runt ⁊ uł si diuius hĩtos quan
equũ est. uel ĩ faim iinua iffle¬
ctos cognoueriᷤ uemĩtar iube.
ita ut ĩ potestate dm̃ iterũ nõ
reñtantur. Qui sabinꝰ si mee
costitucõm frantẽ fec̾it sciscia

Expanded text:
uis, qui ad fana deorum uel ad statuas principum confugiunt, prpotestatem in suos seruos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum uel famem uel intolerabilem inide querellis eorum, qui ex familiarunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, veniri iube, ita ut in potestatem domini non revertantur. qui Sabinus, si meae constitutioni fraudem fecerit, sciet,
Abbreviated transcription (Latin):
sifunit mirus aut pringna tua.
nã si adhuc mur̾ e̾.i. si abhuc est¬
nupta filio tuo alia r̃one uxo¬
phitũ ẽ urorẽ duc̾esqr matris lo¬
cosũt. qd̃ ⁊ ip̃m demũ dissoluta
affinitate ꝓcedit. alioquĩ si ad¬
huc noũca ẽ.i. si ad huc p̾ri suo
nupta ẽ comum iure impedit᷑
tibi nuib̾e q̃r eadem duobꝰ nupta
ẽẽ nõ potest. Itẽ si ad huc sccius

Expanded text:
si fuit nurus aut privigna: nam si adhuc nurus est, id est si adhuc nupta est filio tuo, alia ratione uxoprohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt. quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: alioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, quia eadem duobus nupta esse non potest: item si adhuc socrus
Abbreviated transcription (Latin):
naturali inze cognati. ¶taci
amite tue filius nõ ẽ tibi agnatꝰ
set cognatus. ⁊ ĩuicem scilitet cu
illi exeodem iure couͣganoq
lex ab intestato necat ad tutelã
agnatos nõ hanc habet significa¬
qui pot̾at tutores dare. s si quã¬
tum ad tutelam ꝑtinet. itestato¬

Expanded text:
iure cognati. itaque amitae tuae filius non est tibi adgnatus, sed cognatus et invicem scilicet tu illi eodem iure coniungerilex ab intestato vocat ad tutelam adgnatos, non hanc habet significaqui poterat tutores dare, sed si quantum ad tutelam
Abbreviated transcription (Latin):
cestõ tutor cat̾ nõsit
his ex lege duoclecim
tabulaꝵ agnati sũt
cutores. qui uerant᷑
legitum. ¶ Sñt aut agnati cog
nati ꝑunilis sexus cognaccem
exeodem pr̃e natus frĩs filius ne¬
pos. ne ex eo. ¶Itẽ prims ⁊ prin¬

Expanded text:
ento tutor datus non sit his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tutores, qui vocantur legitimi. Sunt autem adgnati per virilis sexus cognationem er eodem patre natus, fratris filius neposve ex eo, item p
Abbreviated transcription (Latin):
duas species ditributũ uidetur
nã origd enis abĩstitutis duaꝵ
his enĩ cuntatibꝰ ita agi solitum
erat. ut lace demoiiii qͥdem ma¬
gis ea que prolegibꝰ obseruait¬
nt. memorie mandaret athem¬
enses u̾o ea q ĩ legib scriꝑta in¬
uenissent: custediret ¶Set na

Expanded text:
us civile distributum videtur. nam origo eius ab institutis duaruhis enim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent
Abbreviated transcription (Latin):
tis ẽ. uocaturq ius cmile
tatis. ¶Quod uo natural.
racõ ꝑ om̃s hoĩnes cõstitu¬
it. id ãpud om̃s populos per¬
eque costitintur uocaturq
gentiũ quasi quouire oms¬

Expanded text:
 uocaturque 'ius ciuile', itatis; quod uero naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud omnes populos peraeque custoditur uocaturque 'ius gentium', quasi quo iure om
Abbreviated transcription (Latin):
uctisũt ut empcõ rendicio. lo¬
cacio. coduccio locietas. deposi¬
bnstat aute nus nr̃m quou¬
anir aui exscripto. aut ex
iptum ins ẽ. lex. plebiscita se¬
natus cõsulta printipiũ pła¬
cita magistratum edicta res¬
ponsa prirdentiũ ¶Lex est ꝙ
populus iomanus senatore
stratu ĩ tenogãte ueluti tribu
es agene nã appellacõne po¬
puli uiiisi ciues significant
cõmimatis etiam prĩcis ⁊ senͣ¬
toribꝰ ¶ Plebis autẽ appella¬
cione sine peĩciis ⁊ senatoribꝰ
ceteri ciues significantur. set
plebiscita lege ortencia lata ñ
minus ualere quã leges ceꝑ¬
unt. ¶ Senatus cõsultum est

Expanded text:
ucti sunt, ut emptio venditio, locatio conductio, societas, deposiConstat autem ius nostrum aut ex scripto aut ex iptum ius est lex, plebiscita, senatus consulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est quod populus Romanus senatoriostratu interrogante, veluti tribunes a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appellatione sine patriciis et senatoribus ceteri cives significantur. sed et plebiscita, lege Hortensia lata, non minus valere quam leges coeperunt. Senatus consultum est,
Abbreviated transcription (Latin):
matumomũ appellamus
io. uidentur emĩ cet̾a quoq
aialia istitis uuris pericia
censeri. ¶Ius aut cmiler
gentiũ ita dundũtur.¶S¬

Expanded text:
matrimonium appellamus, io: videmus etenim cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri. Ius autem civile vel gentium ita dividitur