comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Quod aũ dictum est. & uolatile suꝑ terraem.
subfirmamento cȩli : Nil rationi ueritatis
obsistit: Quia nimirum. & sin menso int̃¬
iacente spacio. subsidereo tamençȩlo uo¬
laniaues. quȩ super terram uolant: Quo¬
modo tamquam nos homines in terra positi.
sub cęlo ac subsole eẽ constituti. ueraciter &
recte dicimur. ad testante scriptura. quȩ ait̃:
Quia erant inhierusalem habitantes iudei. uiy
religiosi. ex omninatione quȩ sub cȩlo ẽ Et
quid habet amplius homo. de uniuerso labore
suo quolaborat subsole: Sane iuxta aliam
trans lationem mouet non nullos quod dic¬
tum est. & uolatilia uolantia secundũ fir
Sed intellegendũ ẽ. qđ ideo dictum sit. uo¬
lare aues secundum firmamentum çęli. qui¬
a hoc nomine &iam a&her indicetur Hoc est
supenus illud aeris spatium. qđ a turbulento
hoc & caliginoso loco in quo aues uolanz. usq
ad astra pertingit: Et eẽ tranquillum pror¬

Expanded text:
Quod autem dictum est: Et volatile super terram Quod autem dictum est: Et volatile super terram sub firmamento coeli, nil rationi veritatis obsistit, quia nimirum et si immenso interjacente spatio, sub sidereo tamen coelo volant aves, quae super terram volant, quomodo tanquam nos homines in terra positi, sub coelo ac sub sole constituti esse veraciter et recte dicimur, attestante Scriptura, quae ait: Quia erant in Jerusalem habitantes Judaei viri religiosi, ex omni natione quae sub coelo est ; et: Quid habet amplius homo de universo labore suo quo laborat sub sole . Sane juxta aliam translationem movet nonnullos quod dictum est: Et volatilia volantia secus firmameSed intelligendum est, quod ideo dictum sit volare aves sub firmamento coeli, quia hoc nomine etiam aether indicetur, hoc est, superius illud aeris spatium quod a turbulento hoc et caliginoso loco in quo aves volant usque ad astra pertingit, et esse tranquillum pror
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi certum ẽ. quͥa faciem cȩli. non aliã: quam
uariantem hunc statũ aeris appellat:
Uixit ergo ds̃. ꝓlucant aquę reptile animȩ
uiuentis. & uolatile super terram. subfirma¬
mento cȩli. & ne forte quia sunt aquarum
ammantia. quȩ non reptando. sed nando uł
pedib: ambulando incedunt. sunt inter
uolatilia quȩ itapennas habent. ut õni
usu uolandi careant: Putaret quis quã
aliquod genus uolatilium siue aqua tili¬
um animanti¬
eẽ prȩter mis sum : uigilanter adiungit᷑
reauit que ds̃ cete grandia. & omnem
animam uiuentem atque mutabilem:
quam ꝓducturȩ erant aquȩ inspecies suas.
&omne uolatile secundum genus suum:
Nullum igitur genus & ceptum ẽ. ubi cũce¬
eis gradibus creataẽ omnis anima uiuens.
eorũ quȩ ꝓduxerant aquȩ inspecies diuersas:
Hoc est & reptilium. &nat᷑alium & uolatilium:
Sed & eorum quȩ nullo apta in cessui fixa cauti¬
b inhȩret ut suna plurima concarum genera:

Expanded text:
ubi certum est quia faciem coeli, non aliam quam ubi certum est quia faciem coeli, non aliam quam variantem hunc statum aeris appellat. Dixit ergo Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et volatile super terram sub firmamento coeli. Et ne forte, quia sunt aquarum animantia, quae non reptando, sed natando, vel pedibus ambulando incedunt, sunt inter volatilia quae ita pennas habent, ut omni usu volandi careant, putaret quisquam aliquod genus volatilium sive aquatilium animantiesse praetermissum, vigilanter adjungitur: Creavitque Deus ceteanimam viventem atque motabilem, quam producturae erant aquae in species suas, et omne volatile secundum genus suum. Nullum igitur genus exceptum est, ubi cum cetis grandibus creata est omnis anima vivens, eorum quae produxerant aquae, in species suas diversas, hoc est, et reptilium, et natatilium, et volatilium, sed et eorum quae, nullo apta incessui, fixa cautibus inhaerent, ut sunt plurima concharum genera.
Abbreviated transcription (Latin):
his quae spũ uitȩ mouenturuquia & hȩc ele¬
menta. quadam quasi cognacione. & sibi
ad inuicem. & cȩlo copulantur: Sibi quiden¬
Sibi quidem.
quia natura aquarum. aeris qualitati ꝓxima ẽ:
Unde exhalationib earum ƿinguescere ꝓbatur.
lta ut & nubila contrahat. & possit uolatus auiũ
sustinere: Ađ testante scriptura: Quia subito¬
Iuia subito
aer cogetur innubes. &uentus transiens fuga¬
bit eas: Penique pernoctes &iam serenas
rorat: Cuius roris guttȩ. mane in herbis inue¬
niuntur: cȩlo aũ hoc modo iunguntur. qm̃ acleo
uicinusẽ eiaer iste. ut & ipse nonnum quam ei¬
nomen acceperit: Sicuolatilia cȩli cognomi¬
nat scriptura. quȩ uolare constat haere: Et
dñs ipse turbis quȩ temp aduentus sui deuir¬
tutum ostensione non cognoueran. loquitir
dicens Pum uidentis nubem orientem ab
occasu. statim dicitis. Nimbusuenit. & ita fit
Et cũ austrũ flantem. dicitis. quia uentus erit
ꝓbare. Hoc aũ tempus quomodo non ꝓbatis:

Expanded text:
his quae spiritu vitae moventur. Quia et haec elementa quadam quasi cognatione et sibi ad invicem et coelo copulantur. Sibi quidem, quia natura aquarum aeris qualitati proxima est. Unde exhalationibus earum pinguescere probatur, ita ut et nubila contrahat, et possit volatus avium sustinere, attestante Scriptura: quia subito aer cogetur in nubes, et ventus transiens fugabit eas . Denique per noctes etiam serenas rorat, cujus roris guttae mane in herbis inveniuntur. Coelo autem hoc modo injunguntur, quoniam adeo vicinus est ei aer iste, ut et ipse nomen nonnunquam ejus acceperit, sicut volatilia coeli cognominat Scriptura, quae volare constat in aere. Et Dominus ipse turbis quae tempus sui adventus de virtutum ostensione non cognoverant loquitur dicens: Cum videritis nubem orientem ab occasu, statim dicitis, Nimbus venit. Et ita fit. Et cum austrum flantem, dicitis, Quia ventus erit. probare, hoc autem tempus quomodo non probastis?
Abbreviated transcription (Latin):
nram: Unum dm̃ accipiamus ꝓpt̃ qđ dictumẽ aclimaginẽdi:
Masculũ & feminam creauiteos Plenus insequentib un¬
de & quomodo ꝓto plastos feceritds exponitur:
ed nunc breuitatis causa tantum creati referuntur.
ut sexti diei operatio. ac septimi dedicatio. cumcȩteris
explicetur ac sic &tempore libtius & hoc &alia p̃tęr

Expanded text:
pter quod dictum est ad imaginem Dei. Masculum et feminam creavit eos. Plenius in sequentibus, unde et quomodo protoplastos fecerit Deus exponitur. Sed nunc brevitatis causa tantum creati referuntur, ut sexti diei operatio ac septimi dedicatio cum caeteris explicetur, ac sic ex tempore liberius et hoc et alia pr
Abbreviated transcription (Latin):
nimirum in hoc maximȩ factus ẽ homo adimaginẽ dĩ
inquorationabilib: animantib antecellit. capax uide¬
licet rationis conditus: Perquam &creata quaeq in
mundo recte gubnare . & eius qui cuncta creauit posset
agnitione ꝑfrui : In quo honore positus sinon intellexent
ut beneagat ei sclem ipsis ammantib Insensatis quib prȩ¬
latusẽ comꝰparabitur. Sicut &psalmista testatur: Et
creauit ds̃ hominem adimaginem suam adimaginem dĩ
creauit illum: Quod prius dixerat adimaginem suam
confirmationis gratia geminauit. addendo adimagin edĩ
creauit illum: Ediligentius inculcaret nobis. quales adõ
factisumus &spemrecipiendȩ dĩ imaginis artius. nr̃is mentib:
infi geret : Nequi in imagine dĩ ambulamus uane contur¬
bemur. thesaurizantes in incerto diuitiarum: sed expecte¬
mus potius dnm. sitientes quando ueniamus & pareamus ante
faciem eius: certiquia cum apparuerit. similes eierimus. quoniã
uidebimus eum sicutiẽ : Quod aũ nuncdicitur adimaginẽ

Expanded text:
nimirum in hoc maxime factus est homo ad imaginem Dei, in qua irrationabilibus animantibus antecellit, capax videlicet et rationis conditus, per quam et creata quaeque in mundo recte gubernare, et ejus qui cuncta creavit posset agnitione perfrui, in quo honore put bene agat, eisdem ipsis animantibus insensatis, quibus praelatus est, comparabitur, sicut Psalmista testatur . Et creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum. Quod prius dixerat, ad imaginem suam, confirmationis gratia geminavit, addendo, ad imaginem Dei creavit illum, ut diligentius inculcaret nobis quales a Deo facti sumus, et spem recipiendae Dei imaginis arctius nostris mentibus infigeret ne qui in imagine Dei ambulamus, vane conturbemur, thesaurizantes in incerto divitiarum, sed exspectemus potius Dominum sitientes quando veniamus et pareamus ante faciem ejus, certi quia cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est. Quod autem nunc dicitur, ad imaginem
Abbreviated transcription (Latin):
aut xp̃i passionem. aut carnalium uiciorum mortificationem
insinuatam cognoscimus: Azimas non obseruamus quia ex¬
purgata ueteris uitae malitia. in noue fidei gratia ambulemus:
Differentias ciborum non custodimus. quia cuncta illa spiritaliter
discer nimus in moribus hominumi quac in mundarũ signi ficabat
diuersitas animalium: De agniesu pascha non celebra mus
batur. quitam quam ouis ad ocersionem ductus est & quasi
agnus coram tondente sẽ sic non a peruit os suum:
Neomenia nouelunȩ non custodimus qui a sumuf xp̃o noua
creatura. Uetera transsieruna & eccenoua facta sunt om
nia: Scheno fagias. id est solemnitates taberna culorũ
non obseruamus: quiã tabernaculum dĩ sc̃i homines sun
IN QUIBUS IT ABITAT INAETERNUM.

Expanded text:
aut Christi passionem, aut carnalium vitiorum mortificationem aut Christi passionem, aut carnalium vitiorum mortificationem insinuatam cognoscimus. Azyma non observamus, quia, expurgata veteris vitae malitia, in nova fidei gratia ambulamus. Differentias ciborum non custodimus, quia cuncta illa spiritualiter discernimus in moribus hominum quae immundorum significabat diversitas animalium. 4. De agni esu pascha non celebramus,batur, qui tanquam ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente se, sic non aperuit os suum . Neomenias novae lunae non custodimus, quia jam in Christo nova creatura, vetera transierunt, et ecce fa. Scenopegias, id est solemnitates tabernaculorum non observamus, quia tabernaculum Dei sancti homines sunt, in quibus Deus habitat in aeternum.
Abbreviated transcription (Latin):
infeliciũ iudeorũ deflenda dem̃tia : Ecce saluatoris aduentũ nec testa¬
intiueteris auctontatẽ intellegunt. nec enĩ uenisse accipiunt. Gentium
conuersionem legunt . & desuare ꝓbatione minime confunduntur: Sab¬
bati obseruationẽ suscipiunt . quẽ rȩꝓbatũ in scãrũ feripturarũ repbatio¬
ne cognoscunt : Circum cisionẽ carnis uenerantur qui cordis mundiciã
ꝑdiderunt : Nosaũt sub gratia positi omnia haet facta. & celebratio¬
tiones quȩ futurorũ erant indicia iam cognoscimus esse cõpleta
Quic quid em huius modi sacranentis ꝓphetabatur. iam xp̃s impleuit qui
nonuenit soluerelegem sedimplero : Adueniente ergo ueritate umbraces¬
sauit Ideoque iam carnalit̃ non circũ cidimur : quia in circum cisionistypo
promissi baptis matis sacramento mundemur: Sabbatiotium suꝑ ua¬
cuum ducimus quia iam reuclatam spemquiaetis ȩternȩ tenemus:
Sacrificiaueteris legis non immolamus. quia pereadem sacrificia.

Expanded text:
infelicium Judaeorum deflenda dementia! Ecce Salvatoris adventum nec Testamenti Veteris auctoritate intelligunt, nec eum venisse accipiunt. Gentium conversionem legunt, et de sua reprobatione minime confunduntur. Sabbati observationem suscipiunt, quam reprobatam Scripturae testificatione cognoscunt. Circumcisionem carnis venerantur, qui cordis munditiam perdiderunt. 2. Nos autem, sub gratia positi, omnia haec facta et celebrationes, quae futurorum erant indicia, jam cognoscimus esse completa. Quidquid non venit solvere legem, sed adimplere . Adveniente ergo veritate, umbra cessavit, ideoque jam carnaliter non circumcidimur, quia in circumcisionis typo promissi baptismatis sacramento mundamur. Sabbati otium supervacuum ducimus, quia revelatam spem quietis aeternae tenemus. 3. Sacrificia veteris legis non immolamus, quia per eadem sacrificia
Abbreviated transcription (Latin):
tinent alcarnale. ipsius populi regnum uel opseruantiam
quȩ ultra in separabilia erunt: Namilla ꝓmissio reparationis
quas eorum ꝓphetarũ sermo conplectitur. illis pati ꝓmittitur
qui ex iudeis inlm̃ crediderunt: Nam nec omnes uidei reclim̃¬

Expanded text:
tinent tinent quia ultra irreparabilia erunt. Nam illae repromissiones reparationis quas eorum prophetarum sermo complectitur, illi parti promittuntur quae ex Iudaeis in Deum creditura est. Nam nec omnes Iudaei redimen
Abbreviated transcription (Latin):
hoc quod ego leuo suꝑuos plactum domus urł. Cecilit non adi¬
ciet ut resurgat: Uirgo isrł ꝓiecta est interram suam non est
qui suscitet eam: Ecce ubisit plebs illa casura. ut non resurgat
ꝓpheta. Proiecta est interram suam. & nonẽ qui suscitet eam
Quod ueraciter deipsa terrena accipitur iudeorum spesequit᷑¬
aeque in eodem ꝓpheta: Venit finis suꝑ populum meum isrł. non
adiciam ut pertranseam ꝑ eam. &stridebunt cardines templi:
indieilla dicit dñsds̃ Multi morientur &inomni loco ꝓicient᷑.¬
In cuius ꝓphetico textu tercio repetit sicauerfatũ fuis
misereatur : In prioribus enimdicit: Cecidit non adiciet
ut resurgat uirgo isrł: In secundo dicit: Ecce ego ponã
trullam in medio populiisrł. non adiciam ultra suꝑ induce¬
re eum: Tercio quoque dicit. Uenit sinis suꝑ populũ meũ
isrł non adiciam ultra ut transeam ꝑ eam : Quae om̃a per¬

Expanded text:
udite verbum hoc, quod ego levo super vos planctum. Domus Israel cecidit, non adjiudite verbum hoc, quod ego levo super vos planctum. Domus Israel cecidit, non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est, qui suscitet eam . » Ecce ubi sic cecidit plebs illa, ut non resurgat. t: Projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam. 4. Quod veraciter de ipsa terrena accipitur Judaeorum spe; sequitDominus ad me: Venit finis super populum meum Israel: non adjiciam ultra, ut pertranseam eum. Et stridebunt cardines Templi in die illa, dicit Dominus Deus: multi morientur: in omni loco projicietIn cujus prophetico textu tertio reperit sic se aversatum fmisereatur. In prioribus enim dicit: Cecidit, non adjiciet ut resurgat virgo Israel. In secundo dixit: Ecce ego ponam trullam in medio populi Israel, non adjiciam ultra superinducere eum. Tertio quoque dicit: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam per eum . 5. Quae omnia per
Abbreviated transcription (Latin):
inde iectione tur ris. cũ ds̃ suam suiq genti ꝓpiꝰ¬
amatq: diuersam tribue ret linguam : Tunceis
credencdus est &iam animantium uoca bula.
quomo& rerumc&erarũ uxta suã cuiq distin
loquelam: Quam uis &iam ñ latet homines postea plu
rimis que sibi noua forte occur rerent reb siue animan¬
tib ꝑsingulas gentes. uixta suum placitũ indidisse uo
adductis ad adam. ut eis nom̃ in pone r&. nil scriptu¬
rarefert Quib: tam̃ credibile est paulatim cogni¬
tis prodiuersitate gentium nomina eẽ ab homini
b: diuersec iñ posita : Psmam autem linguam fu¬
is se genesꝰ humano hebrecm uid&ur & eo quod
nomina cuncta hominũ quos usq: ad diuisi onemlin¬
guarũ ingenesi legimus illius constat esse loquelȩ :¬
ausa autẽ addueerdi ad ducendi adadam luncta animan¬
tia terrȩ & uolatilia cȩli ut uider & quiduocar& ea: &eis
nomina in poner & hec est ut sic demonstrar & ds̃ homin

Expanded text:
in dejectione turris, cum Deus suam cuique genti propriin dejectione turris, cum Deus suam cuique genti propriam atque diversam tribueret linguam, tunc eis credendus est etiam animantium vocabula quomodo et rerum caeterarum juxta suam cuique distinxisse loquelam: quamvis etiam non latet hominrimis quae sibi nova forte occurrerent rebus, sive animantibus, per singulas gentes juxta suum placitum indidisse vocadducis ad Adam ut eis nomina imponeret, nil Scriptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab omnibus esse diversa imposita. Primam autem linguam fuisse generi humano Hebraeam videtur, ex eo quod nomina cuncta hominum quousque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius constat esse loquelae. Causa autem adducendi ad Adam cuncta animantia terrae et volatilia coeli, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret, haec est, ut sic demonstraret Deus homini
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ animantia ter rȩ ułaues adadam: Quo modo sol&
pastor gregem minaresuum deloco adlocũ: Sed ma¬
gis intellegendũ. quia sicut diuina potentia cum
uoluit. hec deaquis uel deterra creauit: Ita &iã
eadem occulto nutu suȩ potentiȩ. Quando uoluit
ad hominẽ conspicienda ꝑcluxit Quomodo ad
arcam noe cunctigeneris uolatiliacȩli uł quadru¬
pedia terrȩ. non hominis manu congregata. sed
chuinitus acta uenisse eãque intras se leguntur
N escientib quidem ipsis adquiduenirent: sciente
autem homine: quiea uenientia in arcam dõ ad¬
ducente ac lubente suscipiebat: Omne enim qđ
uocauit aclam animae uiuentis. ipsum est nomen:
Apellauitq: adam nominib: suis cuncta animan¬
tia terr&e & uniuer sa uolatilia celi &omñs bes¬
tias terre: Constat adam in ea lingua qu atotũ
genus humanũ usq: ad constructionẽ turris.
inqua linguȩ diuisȩ sunt loque batur animantib
ter rȩ & uolatilib pomina inposuis se Ceterũ

Expanded text:
s animantia terrae vel aves ad Adam, quomodo solet pastor gregem minare suum de loco ad locum; sed magis intelligendum, quia sicut divina potentia, cum voluit, haec de aquis vel de terra creavit; ita etiam eadem occulto nutu suae potentiae quando voluit, ad hominem conspicienda perduxit. Quomodo etiam ad arcam Noe cuncti generis volatilia vel quadrupedia non hominis manu congregata, sed divinitus acta venisse, eamque intrasse leguntur, nescientibus quidem ipsis ad quid venirent, sciente autem homine qui ea venientia in arcam Deo docente ac jubente suscipiebat. Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen ejus. Appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae. Constat Adam in ea lingua, qua totum genus humanum usque ad constructionem turris, in qua linguae divisae sunt, loquebatur, animantibus terrae et volatilibus coeli nomen imposuisse. Caeterum
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ operatur. homo terram nonut eam faciat eẽ t̃ra.
sed ut cultam atq fructuosam: sic ds̃ hominem multo
magis quem ipse creauit ut homosit. eũ ipse operatur. ut
iustus sit homo ab illo ꝑsuꝑbiã non abscedat: Posuit ergo
ds̃ hominẽ in paradiso uoluptatis. ut opera retur scilic&¬
& custodir& illũ: operaretur scilic& ut bonus beatusq ess&:¬

Expanded text:
enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus beatusque ess
Abbreviated transcription (Latin):
hab& agri cultura: tunc utiq longe amplius erat. quando nihl
accidebat aduersi. uł ter rȩ uelcȩlo: Nonenĩ erat laboris
adflictio sed e hilaratio uoluntatis. cumea quȩ ds̃ creaue
rat. humanioperis adiutorio latius feratiusq ꝓuenirent:
unde creator ipse uberius laudaretur Quianimȩ incorpo¬
re animali consti tutȩ rationẽ dediss& ope ranedi ac faculta¬
tem quantũ animo uolenti satis esset. ñ quantũ inuitũ idigentia
corporis cog& Ut operaretur inquit & custodiret illum:
Custo diret uidelic& eundem para disum ipsi sibi. nealiquid
admitteret. quare inde merere tur ex pelli: Recte enĩquis
q dicitus non cus to disse rem suã: quisic egit ut amit ter& eã.
I& iam si alteri saluasit. qui eam uel inuenit uel accipere meruit:
Estalius in his uerbis sensus. quẽ puto ñ in merito p̃ponendũ:
ut ipsum hominem operaretur ds̃ &custodir& Sicut

Expanded text:
habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non quantum invitum indigentia corporis cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admique dicitur non custodisse rem suam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his ueut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut
Abbreviated transcription (Latin):
uadat. sic &iã decebat. utaqua quȩ eos quos uult sp̃s scĩfi¬
cat. ignotis ad nosuus depara chisad ueniat . adignota nob̃
loca redeat: quã tam̃ de paradiso uoluptatis. originẽ c̃¬
stat habere Tulit ergo dñs cds̃ hominẽ quẽ formaue¬
rat. & posuit eũ inmedio uoluptatis. ut operaretur &
custodiret illũ Qđ ait ut ope raretur & custodir &
illũ. adeũ uidetus respicere locũ. in quo supra dictũ
est Et homo ñ erat quio peraretus terrã. uerũ nos
& in huius & positione uerbadicto patris sc̃ĩ augus¬
tini &x ponamus: Quidopera retur ł quid custo dir&.
Nũ quid forte agriculturã dñsuoluit operari pri¬
mũ hominẽ : an ñ ẽ credibile qđ eũ ante peccatũ
dam nauerat ad: laborem: Ita sane arbitra remur. nisi uide¬
remus cũ tanta uoluntate animi agriculari quos dã uteis
magna poenasit inde aliud euocari Quic quidergo dȩlit̾iarũ

Expanded text:
 sic etiam decebat ut aqua quae eos quos vult Spiritus sanctifi sic etiam decebat ut aqua quae eos quos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos viis de paradiso adveniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit ergo Dominus Deus hominem quem formaverat, et posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui operaretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patris August custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum
Abbreviated transcription (Latin):
t nom̃ fluuio secundo geon. ipse est quicir cuit omnẽ
terrã & hiopiȩ: Nom̃ uero fluminis tertui tigris: Ipse
uadit contra as syrios Fluuius autẽ quartus ipseẽ
eufrcctes: Idcir code eufrate ubi uadat quas ue terras
circũ eat no ndicit quia ipse inuici no ꝓfluens terre se ꝓmis¬
sionis. facillime apopulo isra hel. qui ibi dempositus hec
lecturus erat. pote rat sciri Quia uero ꝑaquas regene¬
ratrices. regressus nobis ad celestia patet. congruit
satis dispensationi diuinȩ pietatis. ut ipsũ elem̃tũ ꝑqđ
ad suꝑnã patriã reducimꝰ nobsit cũ paradiso in quopo¬
situs ẽ homo primus commune: Et sicut gratia nosrecre¬
ans. inuisibilites regnicelestis aedingressũ p̃parat . ita &iã
inuisibiliter adnr̃ morbẽ. depara diso ꝑterrȩuenas.
ipsa ꝑquã nos recreat unda prosiliat Sicut ergosp̃s ubi
uult spirat . & uocẽ eius audis sedñscis unde ueniat aut quo

Expanded text:
Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Euphrate ubi vadat quasve terras circusionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regeneratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationi divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur, nobis sit cum paradiso, in quo positus est homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressum praeparat, ita etiam invisibiliter ad nostrum orbem de paradiso per terrae venas ipsa, per quam nos recreat, unda prosiliat. Si ergo spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat aut quo
Abbreviated transcription (Latin):
Bidelliũ est ut idem plinius scribit arbor aromatica co¬
lore nigra. magnitudine oliuȩ. & filio roboris. fructu
caprificis. ipsius natura quȩ gũmi: Estaũ lacrima eius
lucida sub albida leuis. pingu is equaliter. cȩ rea. & quȩ
facile molliatur. gustuamara odoris boni seduino
ꝑfusa odoratior: Cuius & liber numerorũ meminit:
Frat inquiens man quasi semencoriandri coloris bidel¬
lu. idẽ lucidi & subalbidi Onix aũ lapis est p̃ciosus.
inde apellatus est : Quod hab& inse ꝑmixtũ candorẽ.
insimilitudinẽ unguis humanȩ: Greciuero unguẽ
onichem uocant: hanc & arabiagignit sed india igni
tio pro his carbunculũ & lapidem prasinũ: Estaũ car¬
bunculus sicut & no mine probat. lapis ignei coloris.
quo noctis quoq: tenebras in lustrare ꝑhibetur: Est la¬
pis prasinus uiridantis aspectus Vnde & grecȩ¬
aporro qđ apud eos prasondici tur. nom̃ accepit

Expanded text:
Bdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, coBdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, colore nigro, magnitudine oleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit, Erat autem, inquiens, man quasi semen coriandri coloris bdellii , id est, lucidi et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica ignictio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde eporro, quod apud eos prason dicitur, nomen accepit.
Abbreviated transcription (Latin):
inditiũ feccere credendus est illius cursus: quohȩx
adnos deparadiso ꝑ ocultiores ter rȩsinus. uenasq: lon¬
giores eceunt: Inter p̃tatur autem phison oris muta¬
tio & recte. quia nimirũ aliam in nr̃a terragratiam
faciei idest uiliorem multa quã in pa radiso hab&
ostendit: Ipse est quicir cuit omnemterram euilaht:
Hecẽ indiȩ regio. nomen inde habens. qđ possesscosit
post diluuium ab euila filio iectan. qui fuit filius he¬
ber patriar chȩ he breorũ quẽ &iã iosep̾us refert
cũ fratribus suis. a flumine cephene & regione
Iindi ȩ.usq ad eũ locũ quiapellatur hieira possedisse:
Ibiaurũ nascitur. & aurũ terrȩ illius optimũ est:
Etplinius secudus narrat. indiȩ regiones auriue¬
nis p̃c&leris habunda re tei.ris: unde & insulȩ eorũ
chrisa & ar gira: a copia auri siue argenti. uocabula sũpse¬
rint: Ibiq: inuenitur bidelliũ. & lapis onichinus:

Expanded text:
indicium facere credendus est illius cursus, quo indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem multo quam in paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post diluvium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdoellium et lapis onychinus.
Abbreviated transcription (Latin):
fluminũ quȩ depara diso &xire referuntur. in nr̃at̃
ra fontes esse notos Phisonis quidem quẽ nunc gan¬
gen apellant. in locis caucasi montis: Niliuero quemscrip¬
tura ut diximus geon nuncupat. Non ꝓcul abathlan¬
te monte. quiẽ ultimis finis africȩ ad occidentem:
Porro tygris & eufrates in ar moenia: Unde creden¬
dumest. quo locus ipse para dysi a cognitione homi¬
nũ est remotissimus. inde quatuor partes aquarũ
diuidis
bi ipsi subterris. & post tractus ꝓlixarum regionũ¬
locis aliis erupisse. ubi tamquam insuis fontib notieẽ
ꝑhibentur : Nam hoc solere non nullas aquas facere
quis ignorat ssedibi hoc scitur. ubi ñ diu subter ris cur¬
runt: Deniq: eadem ipsa flumina tigrin eufraten
& nilũ. ferunt historici plerisq in locis tersam ab¬
sumi. &aliquanto inter lacente spatio. rursus emer¬
gentia solatium age raecursũ: Qđ &iam ipsũ dñsad

Expanded text:
fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra fluminum, quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangen appellant, in locis Caucasi montis. Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, non procul ab Atlante monte, qui est ultimus Africae ad occidentem finis. Porro Tigris et Euphrates in Armenia. Unde credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi, bi isse sub terras, et post tractus locis aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrin, Euphraten et Nilum ferunt historici plerisque in locis terra absumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia, solitum agere cursum. Quod etiam ipsum Dominus ad
Abbreviated transcription (Latin):
nilus plana iñrigat egypti Vnde quod & supra posuimꝰ
dictunest deterra sodo morũ que uniuers a iñ rigabatus sicut
para disus d̃i & sicut egyptus: Etꝓuida utiq dispositione.
dñs ac conditor rerum. in nr̃o orbe uoluit haberi similitu¬
dinem Non nullam patriȩ illius. ad quã possidendam in
primoparentȩ creatisumus: ad promerendũ eius reditũ.
deuicinonos ammoner& eemplo: Maxime & flumine
illo qđ de para diso constat emanare : Nilus namq: qui
hͣrigat egyptũ . ipse ẽ geon. qui insequentibus depara dyso
ꝓcedere memoratur: Sicut &iam euersi eis dem sodomorũ ci¬
uitatibus. quȩ quondam ut para disus dñi iñrigabantur . &¬
emplũ eorum qui impie acturi sunt posuit ut uestigia
ꝑditionis malorũ certissima inmundo habentesuigilan¬
tius sernaeorum tormenta suge remus. Qui in dedi¬
uiditur in quatu& capita: Nomen uniphison: Con¬
stat astruentis certissimis auct&ibus. horũ omniũ

Expanded text:
Nilus plana irrigat Aegypti. Unde quod et supra posuimus Nilus plana irrigat Aegypti. Unde quod et supra posuimus dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus. Et provida utique dispositione Dominus ac conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius, ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime ex flumine illo, quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum, qui impie acturi sunt, posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo habentes, vigilantius aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita: nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium
Abbreviated transcription (Latin):
umti moris adruinã sua potestate uelleuti: Cuius uiti ino¬
menest in obedientia: Nonesset ergo unde sehomodm̃
habere cogitaret atq sentiret. nisi ei aliquid iuberetur:
Arbor itaq illañerat mala sed apellata est. scientiȩ dinos¬
cendi bonũ & malũ: quia si post ꝓhibitionem & illa homoe¬
deret: In illa erat precepti sutura trans gressio inqua homo
ꝑ ex perim̃tũ penedisceret quid inter esset inter obedien¬
tiȩbonũ & inobedientiȩ malum: Pinde & hoc ñ insigura
dictũ seduere quoddã lignũ accipiendũ ẽ cuiñ defructu
uł pomo qđ inde nasceretur. sed& ipsare nom̃ inpositũ ẽ¬
quȩ illo contrauentũ tacto fuerat secutura: Et fluui¬
us egrediebatus deloco uoluptatis. ad inrigandũ para¬
disũ. Idẽ ligna illa pulcra atq fructuosa. quȩ omnemt̃¬
rã regionis illius opaȩcabant Qđ eo factitatũ fuis seor¬
dine credendũ est . quo in hac quã nos in colimus terra.

Expanded text:
ium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii noium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictam, sed uere quoddam lignum accipiendum; cui non de fructu uel pomo qquae, illo contra vetitum tacto, fuerat secutura. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, id est, ligna illa pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Quod eo factum fuisse ordine credendum est, quo in hac, quam nos incolimus terram,
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ mei Quod est aꝑte dicere . quiuicerit temptationem
serpentis antiqui. a quo uictus est adam daboei qđ datu
rus eram adȩ siunceret ut p̃senti uisione glorie xp̃i in&er¬
nũ reficiatur : Ideoq: nullo  poss& incursumoratis ađ
confitentis e incruce latroniꝓmittere dignatus est:
ignũq: scaentiȩ boni & mali. De hoc ligno sc̃s augusti¬
nus : Mihi autẽ inquid &iã atq: &iã conside ranti
dicinon pote Ost qua. ntũ placeat illa sententia
non fuisse illam arborem cybo obnoxiam: Neq: enim quifece¬
rat omnia bona ucclde. inpara diso instituerat aliquid ma
li sed malũ suisse homini transgressionẽ precepti : Op&¬
tebat aũ ut homo sub dño dõ positus. alicunde ꝓhibere cur
ut ei ꝓ merendi dnm suũ. uir tus ess& ipsa obedientia: quã
possum ueriss imedicere. solã eẽ uir tutẽ: omnicreaturȩ ra¬
tionaliagenti sub dĩ potestate Primũq eẽ & maximũ ut¬

Expanded text:
Dei mei . Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem Dei mei . Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem serpentirus eram Adae si vinceret, ut praesenti visione gloriae Christi in aeternum reficiatur, ideoque nullo possit incursu mortis attetiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliqli — sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae. rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uit
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ boni & mali: Hoc eodie factum intellegitu .r. quo& re¬
liqua ligna fruc tifera ter radõ iubente ꝓduxit:
Sedhĩc ideo necessarior. e petituor. ut qualis sit
locus paradisi nosse possimus : Maxime quia deligno uitȩ lignoq
scientiȩ boni & mali erat specialiter referendũ in quorum
uno. homini signũ obedientiȩ quã dõ debebat. in alterosa¬
cramentum uitȩ &erne. quam ꝑ ipsam obedientiȩ mereretus
inerat: & quidem lignũ uitȩ inde dictũ. quia hanc uirtutõ
ut diximus diuinitus acceperit. ut qui& ea manducaret cor¬
pus eius stabili sanitate firmaretur : Neq: ullaumquam
infir mitate ł &ate . ind&erius muta r&us. aut in occasum diã
laberetur: Sed hoc itacor poralites factũ est : ut sacramen¬
quo in laude sapientiȩ dictũ est Lignũ uitȩ est his quiad¬
prehenderi nt eã : Et in a pocalipsis cĩ ihohannis inquit:
Qui uicerit decboei edere deligno uitȩ. quod est in para diso

Expanded text:
tiae boni et mali. Hoc eo die factum intelligitur, quo et retiae boni et mali. Hoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra Deo jubente produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae, lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum. In quorum uno homini signum obedientiae quam Deo debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo manducaret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque ulla unquam infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur. Sed hoc ita corporaliter factum est, ut sacramenquo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam. Et in Apocalypsi sancti Joannis inquit: Qui vicerit, dabo ei edere de ligno vitae quod est in paradiso
Abbreviated transcription (Latin):
osis nemoribus opacatum eundemq magnũ & magno
fonte fecundum: Proeo autem quod nr̃a editio quȩ de ebraica
ueritate trans lata est. hab& a principio. inantiqua trans lati¬
one positumest adorientem : Ex quo non nulli uolunt intel¬
legi qđ in orientali parte orbisterrarũ sit locus paradisi:
quamuis longissims inter iacentespatio uel oceani. ułter¬
rarum acunctis regionibus quas nunc humanũ genus incolit
secretum: Vnde nec aqua diluuii quȩ totam nri orbis suꝑ¬
fi ciem altissime cooperuerunt. ad eũ peruenire potue
rint: Ue rumsiue ibi siue alibi sit. ds̃ nouerit: Nos tam̃ locũ
hunc ẽẽ & fuisse terrenum dubitare nonlic&: Deniq se¬
que ontib: uerbis. scriptu ra plenius qualiter eum ds
planta uerit &co ponit dicens: Produxitq dñs ds̃de
humo om ne lignum pulcrũ uisu & aduescendũ sua¬
ue: Lignũ &iam uitȩ in medio paradisi lignũq scien¬

Expanded text:
osis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno osis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est, ad orientem. Ex quo nonnulli volunt intelligi quod in orientali parte orbis terrarum sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus, quas nunc humanum secretum. Unde nec aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissime cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum sive ibi, seu alibi sit, Deus noverit, nos tamen locum hunc fuisse, et esse terrenum, dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit, exponit dicens: Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave; lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scien
Abbreviated transcription (Latin):
rationabilemq potuit. qđ ñ potest homo: Quã uisñ¬
nulli &x eftiment ñ tunc animatũ primũ hominẽ quan
do in eius faciem sufflauit. & factus est homo in animã
uiuam Sed tunc accepisse sp̃m scm̃: Quod lib& aute ma
horum credibilius ostendatur: animamtamennon
esse pastem dĩ nec desubstantia & natura eius crea¬
tam siue ꝓlatam sed &x nihilo factam dubitare fas ñẽ:¬
Plantauerat autem dñs ds̃ paradisum uoluptatis aprin¬
cipio. in quoposuit hominẽ quẽ formauerat: Ab illo
utiq: principio plantasse ds̃ paradi sum creden¬
cooperuerunt a quis herbas & ligna fructifesto
ꝓducere iussit. in quo tamen hominem die sexto quo &ipsũ
for mauerat posuit Neq ullatenus dubitandum est pa¬
radisum in quopositus est homo primus & siedesiȩ prȩsen¬
tis. uel futurȩ patriȩ typumten& ad ꝓpri&atem litere
intellegendum ẽe locum scilicði a moenissimum fructu.¬

Expanded text:
rationabilemque, quod non potest homo: quamvis norationabilemque, quod non potest homo: quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est homo in animam viventem, sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare fas nPlantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio plantasse Deus paradisum credencooperuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit; in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum in quo positus est homo primus, et si Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructu
Abbreviated transcription (Latin):
omnes distribuuntur : Ad frontem collocata est: Nam& tan¬
gendisensus. quiꝑ totũ corpus diffunditur. &iam ipse ab
eadem anteriore parte cerebri ostenditur habe reuiã
suam quȩ s&ror sus ꝑuerticematq: ꝑuerticem ad medul¬
lam spinȩ deducitur: Congruit autem huic sententie
quod supra dictumest. adimaginemdi creauit illum
mas culam & feminã creauit eos Quodenim dict um est ad
minam. non nisi incorpore factum recte intellegitur:
Nonergo audiendisunt quiputant animam par tem diesse
quia si hominis anima parsdĩ ess& neca se ipsa nec abali¬
quo decipi. nec aliquid male feciendum. suiepatiendum.
ulla necessitate compelli . Nec in melius uł di &erius mu¬
tari omnino potuiss&s: Flatus autem illa qui hominemani¬
mauit. factus est ab ipso non de ipso quia nec hominis flatus
hominis pars est. nec homo eũ facit dese ipso sed ecaeszo
halitu sumpto & effuso: Ds uero potuit. & deni hilo &uiuũ

Expanded text:
omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tanomnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus, qui per totum corpus effunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsum per verticem atque cervicem, ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae, quod supradictum est: Ad imaginem Dei creavit illum, masculum et feminam creavit eos. Quod enim dictum est, Adminam, non nisi in corpore factum, recte intelligitur. Non enim audiendi sunt qui putant animam partem Dei esse: quia si hominis anima pars Dei esset, nec a seipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid maleficiendum, sive patiendum ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit factus est ab ipso, non de ipso: quia nec hominis flatus, hominis pars est, nec homo eum facit de seipso, sed ex aereo anhelitu sumpto et effuso. Deus vero potuit et de nihilo, et vivum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpria idest iuxta consuetu dinem quasolent homines
opera rilocutus est Sp̃senim est ds̃. nec simplex eius
substantia linia mentis membrorum corporalium
esse conposita nisi ineruditis creditur : For mauit igitur delimo
ds̃ hominem quem uerbo suo delimo fieri iussit. inspirauit in
faciem eius spiraculum uitȩ. & factus est homo in animam ui¬
uentem: Cumei substantiam animȩ acsp̃s inqua uiue ret creauit :
Namita recte intellegitur spisas sedm infaciem hominis. spi
raculum ei quo uiuer& creasse. sicut supra intell&tum est
Vocauit ds̃ lucem diem ꝓeo positum. quod uocari ab hominb
fecit Bene autem infaciem in spiras se ds̃ homini dicitur. ut fie¬
r& in animam iuentem. quianimirum sesisus omnes corpo¬
ris ꝑ quos insitus ei sp̃s eaquȩ foris sunt contemplatur.
Magis in facie uigent. uisus uide lic& auditus. olfatus gustus.
& tactus ut pate quia pars celebri anterior unde sensus

Expanded text:
propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines propria, id est, juxta consuetudinem qua solent homines operari, locutus est. Spiritus enim est Deus, nec simplex ejus substantia liniamentis membrorum corporalium esse composita nisi ab ineruditis creditur. Formavit igitur de limo Deus hominem. Quem verbo suo de limo fieri jussit. Inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem, cum ei substantiam animae ac spiritus, in qua viveret, creavit. Nam ita recte intelligitur spirasse Deum in faciem horaculum ei quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem: pro eo positum, quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse dicitur Deus homini, ut fieret in animam viventem, quia nimirum sensus omnes corporis, per quos insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, magis in facie vigent, visus videlicet, auditus, olfactus, gustus et tactus. Utpote quia pars cerebri anterior, unde sensus
Abbreviated transcription (Latin):
neq: homine & istente qui ope raretur terram con¬
sequenter hominis creatio sub inferitur. ac dicitur:
Formauit igitur dñs ds̃ hominem delimo ter rȩ. & in¬
spirauit infaciem eius spira culum uitȩ: & factus ẽ
homo in animam uiuentem : Hic itaq: latius hominis
factura describitur: quiindie quidem s exto factus
est sedibi breuiter euis est commemorata creatio.
quȩ hic plenius & ponitur: quia uide lic& incor po¬
ris & animȩ substantia factus sit : equib: corpus de
limo ter refor matum. anima uero denihilo sit ado
inspirante creata: Sed& femina de eius. latere
dor mientis c̃dita: In qua uidelic& sententia iu¬
tanda est paupertas sensus casnalis: Nefor te pu¬
temus dm̃ uel manibus corporis delimo formasse
corpus homini uel faucibus labiis. uȩł inspirasse
in faciem formati ut uiuere poss& &spiraculum
uitȩ habere: Nam & ꝓpheta cumait: Manus tuȩ fecerunt me
& plas mauerunt me. Tropica hoc locutione magifquam

Expanded text:
neque homine existente qui operaretur terram, conneque homine existente qui operaretur terram, consequenter hominis creatio subinfertur ac dicitur: Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. Hic itaque latius hominis factura describitur, qui in die quidem sexto factus est; sed ibi breviter ejus est commemorata creatio, quae hic plenius exponitur, quia videlicet in corporis et animae substantiam factus sit, e quibus corpus de limo terrae formatum, anima vero de nihilo sit, Deo inspirante, creata, sed et femina de ejus sit latere dormientis condita. In qua videlicet sententia vitanda est paupertas sensus carnalis, ne forte putemus Deum vel manibus corporeis de limo formasse corpus hominis, vel faucibus labiisve inspirasse in faciem formati, ut vivere posset et spiraculum vitae habere. Nam et Propheta cum ait: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me , tropica hoc locutione magis quam
Abbreviated transcription (Latin):
ter rccrũ. &sino n omnia plura tamen plana fuisse
credibile est qualatius possint erum pentia fluen¬
ta dis ꝑgi atq dis tendi Qua propter. deistius fon¬
tis magnitudine uł multitudine: quisiue un am
habuit alicunde eruptionem siue ꝓpter aliquã
ram scatent . omnium fontium magnorum atq: par uo¬
rum unus fons dictus est peromnes disꝑtitiones suas.
ascendens deterra. & inrigans omnem faciem ter¬
rȩ : Siue &iam qđ est quod est credibilius qud non
ait unus fons ascendebat deterra: sed ait fonsaũ
as cendebat de terra ꝓnumero plurali posuit singi
ut sic intellegamus fontes multos per uniuer samter
ram. loca uel regiones proprias inrigantes: sic ut dicitꝰ
Miles & multi intelle guntur. sicut dicta est locusta
& rana inplagis quib egyptu ꝑcussisunt : Cum esses
innumerabilis locus tarum numerus & ranarum
iã ñ dutius laboremus: Eumergo dictũ esset creas
sedm̃ erbas &uirgulta : nec dumpluuia descendente.

Expanded text:
terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquaram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersram, loca, vel regiones proprias irrigantes: sicut dicitur miles, et multi intelliguntur, sicut dicta est locusta et rana in plagis quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis locustarum numerus et ranarum, jam non diutius laboremus. » Cum ergo dictum esset creasse Deum herbas, et virgulta, necdum pluvia descendente,