comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dere p̃dicenti. quẽ neq impotentẽ neq
mentientẽ possumus credere. Hi tamen
fidei rep̃hensores exactoresq rationis quid
adista respondent de quib ratio reddi ab
homine non potest. & tamen sunt: & ipsi
rationi nature uidentur esse contraria:
Que si futura ẽẽ diceremus: similiter a
nobis sicut eorũ quȩ futura ẽẽ dicimus.
ab infidelib ratio posceretur. Ac ꝑ hoc cũ
intalib oꝑib d̃ deficiat ratio cordis & ser¬
monis humani. sicut ista non ido ñ sunt.
sic ñ ido etĩa illa non erunt. qm̃ ratio de
utrisq ab homine non potest reddi.
IC forte respondeant prorsus nec ista
sunt nec ista credimus. falsa de his
dicta. falsa conscripta sunt: & adiciant
ratiocinantes atq dicentes. Si talia cre¬
denda sunt: credite & uos quod in easde
litteras est relatũ. fuisse uel esse quod d̾a
ueneris fanum. atq ibi candelabrũ & in
eo lucernam sub diuo sic ardentẽ. ut eã

Expanded text:
dere praedicenti, quem neque inpotentem neque dere praedicenti, quem neque inpotentem neque mentientem possumus credere. Hi tamen fidei reprehensores exactoresque rationis quid ad ista respondent, de quibus ratio reddi ab homine non potest, et tamen sunt, et ipsi rationi naturae uidentur esse contraria? Quae si futura esse diceremus, similiter a nobis, sicut eorum quae futura esse dicimus, ab infidelibus ratio posceretur. Ac per hoc, cum in talibus operibus Dei deficiat ratio cordis et sermonis humani, sicut ista non ideo non sunt, sic non ideo etiam illa non erunt, quoniam ratio de utrisque ab homine non potest reddi. Hic forte respondeant: Trorsus nec ista sunt nec ista credimus; falsa de his dicta, falsa conscripta sunt\'; et adiciant ratiocinantes adque dicentes: \'Si talia credenda sunt, credite et uos quod in easdem litteras est relatum, fuisse uel esse quoddam Veneris fanum adque ibi candelabrum et in eo lucernam sub diuo sic ardentem, ut eam
Abbreviated transcription (Latin):
cuius aqua in refrigerio noctis sic arde¬
at ut non possit tangi: in estibus uͦ diei
sic algeat ut non possit bibi: aut futu¬
rũ lapidem uel eum qui suo calore ma¬
nũ constringentis adureret. uel eũ qui
undecũq accensus extingui omnino ñ
possit: & cȩtera que p̃termissis aliis in nu¬
meris commemoranda interim duxi:
Hec ergo in illo scło quod futurũ. ẽ. si
diceremus futura. nobisq increduli res¬
ponderent. si uultis ut ea credamus de sin¬
gulis reddite rationem: nos non posse con¬
fiteremur. eo quod istis & similib dĩ miri
oꝑib: infirma mortalium ratiocinatio ui¬
ceretur: fixam tamen apud nos esse rati¬
onem. nonsine ratione om̃ipotentẽ facere
unde animus humanus infirmus ratio¬
nẽ non potest reddere: & in multis quidẽ
reb incertum nobis ẽẽ quid uelit. illud ta¬
men ẽẽ certissimum nichil eorũ illi ẽẽ im¬
possibile quȩcũq uoluerit: eiq nos cre¬

Expanded text:
cuius aqua in refrigerio noctis sic ardecuius aqua in refrigerio noctis sic ardeat, ut non possit tangi, in aestibus uero diei sic algeat, ut non possit bibi; aut futurum lapidem, uel eum qui suo calore manum constringentis adureret, uel eum qui undecumque accensus exstingui omnino non posset, et cetera quae praetermissis aliis innumeris commemoranda interim duxi? Haec ergo in illo saeculo, quod futurum est, si diceremus futura nobisque increduli responderent: \'Si uultis ut ea credamus, de singulis reddite rationem\': nos non posse confiteremur, eo quod istis et similibus Dei miris operibus infirma mortalium ratiocinatio uinceretur; fixam tamen aput nos esse rationem, non sine ratione Omnipotentem facere, unde animus humanus infirmus rationem non potest reddere; et in multis quidem rebus incertum nobis esse quid uelit, illud tamen esse certissimum, nihil eorum illi esse inpossibile, quaecumque uoluerit; eique nos cre
Abbreviated transcription (Latin):
longũ est: reddant rationem si possunt
infideles isti qui nolunt diuinis litteris
credere: quid aliud quã non putantes eas
esse diuinas eo quod res habeant incredi¬
biles sicuti hoc est unde nunc agimus:
Non enum admnittit inquiunt ulla ratio.
ut caro ardeat neq absumatur. ut doleat
neq moriatur. Ratiocinatores uidelicet
magni qui de omnib rebus quas ẽẽ mira¬
biles constat possint reddere rationẽ: red¬
dant ergo de his quȩ pauca posuimus.
que ꝓculdubio si esse nescirent & ea futu¬
ra esse diceremus multomintis crederẽt.
quã quod nunc dicentib nobis nolunt
credere aliquando ẽẽ uenturũ. Quis enĩ
eorũ nobis crederet. si quẽ admodũ dicimꝰ
futura uiua hominũ corꝑa que semꝑ ar¬
sura atq dolitura nec tamen aliquando
moritura sint: ita diceremus infuturo scło
futurũ salem quẽ faceret ignis uelut in
aqua fluescere. eũdeq faceret aqua ue¬
lut inigne crepitare: aut futurũ fontẽ

Expanded text:
longum est, reddant rationem, si possunt, longum est, reddant rationem, si possunt, infideles isti, qui nolunt diuinis litteris credere; quid aliud quam non putantes eas esse diuinas, eo quod res habeant incredibiles, sicuti hoc est unde nunc agimus. Non enim admittit, inquiunt, ulla ratio, ut caro ardeat nec absumatur, doleat neque moriatur; ratiocinatores uidelicet magni, qui de omnibus rebus, quas esse mirabiles constat, possint reddere rationem. lieddant ergo de his, quae pauca posuimus, quae procul dubio si esse nescirent et ea futura esse diceremus, multo minus crederent quam quod nunc dicentibus nobis nolunt credere aliquando uenturum. Quis enim eorum nobis crederet, si, quem ad modum dicimus futura hominum uiua corpora, quae semper arsura adque dolitura nec tamen aliquando moritura sint, ita diceremus in futuro saeculo futurum salem, quem faceret ignis uelut in aqua fluescere, eundemque faceret aqua uelut in igne crepitare; aut futurum fontem,
Abbreviated transcription (Latin):
ut ligna cȩtera inaquis natare sed mergi:
& quod est mirabilius cum inimo aliquan¬
diu fuerit. inde ad aque suꝑficiem rursus
emergere. quando madefactum debuit
humoris pondere p̃grauari. Poma inter¬
ra sodomorũ gigni quidem & ad maturita¬
tis faciem ꝑuenire: sed morsu pressuue tẽp¬
tata infumum ac fauillam corio fatiscen¬
te uanescere. Piriten lapidem ꝑsicum.
tenentis manum si uehementius premat᷑
adurere: propter quod ab igne nomen ac¬
cepit. INeadem ꝑside gigni etiã lapidẽ
seleniteq: cuius interiorem candorem
cum luna crescere atq deficere. INcapa¬
docia etiã uento equas concipere: eos dẽ¬
q fetus non amplius quã trienno uiue¬
re. Thilem indie insulam eo p̃ferri cȩ¬
teris terris: quod omnis arbor quȩ in ea
gignitur. nunquã nudatur teginine foli¬
orum. De his atq aliis innumerabilibus
mirabilib quę historia non factorũ &
transactorũ sed manentiũ locorũ tenet.
michi autẽ aliud agenti ea ꝑsequi nimis

Expanded text:
ut ligna cetera in aquis natare, sed mergi; et, quod est mirabilius, cum in imo aliquamdiu fuerit, inde ad aquae superficiem rursus emergere, quando madefactum debuit umoris pondere praegrauari. Poma in terra Sodomorum gigni quidem et ad maturitatis faciem peruenire; sed morsu pressuue tentata in fumum ac fauillam corio fatiscente uanescere. Pyriten lapidem Persicum tenentis manum, si uehementius prematur, adurere, propter quod ab igne nomen accepit. In eadem Perside gigni etiam lapidem seleniten, cuius interiorem candorem cum luna crescere adque deficere. In Cappadocia etiam uento equas concipere, eosdemque fetus non amplius triennio uiuere. Tylon Indiae insulam eo praeferri ceteris terris, quod omnis arbor, quae in ea gignitur, numquam nudatur tegmine foliorum. De bis adque aliis innumerabilibus mirabilibus, quae historia non factorum et transactorum, sed manentium locorum tenet, mihi autem aliud agenti ea persequi nimis
Abbreviated transcription (Latin):
nullum inueniet orationis impedimen¬
tũ: Testimoniũ uͦ psalmi & illi quidẽ
qui ꝓmittunt infideles atq impios ho¬
mines saltem longo temꝑe cruciari &
postea de malis omnib erui. sed magis isti
ꝓse dicunt esse: ubi legitur. Nunquid ob¬
liuiscetur misereri ds. aut continebit in
ira sua miserationes suas: Ira eius est inqͥ¬
unt. ut omnes indigni beatitudine sempi¬
terna ipso iudicante pumantur suppli¬
cio sempiterno. Sed si uel longũ uł pror¬
sus ullum esse ꝑmiserit. ꝓfecto ut possit
hoc fieri continebit in irasua miserationeᷤ
suas. qͦd eũ psalmus dicit non ẽẽ facturum.
Non enĩ ait. nunqͥd diii continebit in ira sua
miserationes suas: sed qͦd ꝓrsus ñ continebit
ostendit. Sic gͦ isti uolunt iudicii di cõminati¬
onẽ ñ eẽ m̃dacem. qͥmius sit neminẽ dãnaturꝰ.
qͣmadmodũ eiꝰ cõminationẽ qͥ dixit eũsurũ¬

Expanded text:
nullum inueniet orationis inpedimennullum inueniet orationis inpedimentum? Testimonium uero psalmi et illi quidem, qui permittunt infideles adque inpios homines saltem longo tempore cruciari et postea de malis omnibus erui, sed magis isti pro se dicunt esse, ubi legitur: Numquid obliuiscetur misereri Deus aut continebit in ira sua miserationes suas? Ira eius est, inquiunt, ut omnes indigni beatitudine sempiterna ipso iudicante puniantur supplicio sempiterno. Sed si uel longum uel prorsus ullum esse permiserit, profecto, ut possit hoc fieri, continebit in ira sua miserationes suas, quod eum psalmus dicit non esse facturum. Non enim ait: \'Numquid diu continebit in ira sua miserationes suas? sed quod prorsus non continebit ostendit. Sic ergo isti uolunt iudicii Dei comminationem non esse mendacem, quamuis sit neminem damnaturus, quem ad modum eius comminatione
Abbreviated transcription (Latin):
cum uenerari uideantur scripturas sc̃as
morib improbandi sunt : & agendo cau¬
sam suam. multo maiorem quã isti mise¬
ricordiam dõ tribuunt erga humanũ
genus. Dicunt enĩ de malis & infideli¬
bus hominib diuinitus quidẽ uerum
p̃dicatum esse quod dignisunt: sed cum
adiudiciũ uentũ fuerit. miscdĩam ẽẽ su¬
ꝑaturã. D onabit enĩ eos inquiunt mise¬
ricors ds. p̃cib & intercessionib sc̃orũ
suoꝵ. Si enim orabant ꝓillis quando e¬
os patiebantur inimicos: quantomagis
quando uidebunt humiles supplicesq
ꝓstratos: Neq enĩ credendum est ai¬
unt tunc amissuros scõs uiscera miscdĩe
cum fuerint plenissimȩ ac ꝑfectissime
sc̃itatis: ut qui tunc orabant ꝓ inimicis
suis quando & ipsi sine peccato non erãt.
tunc non orent ꝓ supplicib siuis quan¬
do nullũ cȩperint habere peccatũ. Nut
uͦ d̾s tunc eos non exaudiet. tot & tales
filios suos. quando intanta eoꝵ sc̃itate

Expanded text:
cum venerari videantur Scripturas sanctas, cum venerari videantur Scripturas sanctas, moribus improbandi sunt; et agendo causam suam, multo majorem quam isti misericordiam Deo tribuunt erga humanum genus. Dicunt enim de malis et infidelibus hominibus diuinitus quidem uerum praedictum esse, quod digni sunt; sed cum ad iudicium uentum fuerit, misericordiam esse superaturam. Donabit enim eos, inquiunt, misericors Deus precibus et intercessionibus sanctorum suorum. Si enim orabant pro illis, quando eos patiebantur inimicos, quanto magis quando uidebunt humiles supplicesque prostratos! Neque enim credendum est, aiunt, tunc amissuros sanctos uiscera misericordiae, cum fuerint plenissimae ac perfectissimae sanctitatis, ut, qui tunc orabant pro inimicis suis, quando et ipsi sine peccato non erant, tunc non orent pro supplicibus suis, quando nullum coeperint habere peccatum. Aut uero Deus tunc eos non exaudiet tot et tales filios suos, quando in tanta eorum sanctitate
Abbreviated transcription (Latin):
terni boni gaudium non haberent. Lon¬
ge autẽ altera istorũ miscdia humano
errat effectu: qui hominũ illo iudicio
damnatorũ miserias temporales. om̃iũ
uͦ qui uel citius uel tardius liberantur
ȩternam felicitatem putant. Que sen¬
tentia si ꝓpterea bona & uera quia mi-¬
sericors est: tanto erit melior & uerior.
quanto misericordior fuerit. Exrtendat᷑
ergo ac ꝓfundatur fons huius miscdiȩ
usq ad damnatos angłos. saltem post
multa atq ꝓlixa quantũlibet scła libe¬
randos. Cur usq ad uniuersam naturã
manat humanam. & cũ ad angłicam
uentũ fuerit max arescit: Non audeĩ
tamen se ulterius miserando porrigere.
& adliberationem ipsius quoq diaboli
ꝑuenire. Uerũ si aliquis audeat umcit
nempe istos: & tamentanto inuenitur
errare deformius. & contra recꝰta łi uer¬
ba ꝑuersius. quanto sibi uidetur senti¬
re clementius. s. Sunt etiã quales¬
in collocutionib nr̃is ipse sum ex ꝑtus. qͥ

Expanded text:
terni boni gaudium non haberent. Lonterni boni gaudium non haberent. Longe autem aliter istorum misericordia humano errat adfectu, qui hominum illo iudicio damnatorum miserias temporales, omnium uero qui uel citius uel tardius liberantur aeternam felicitatem putant. Quae sententia si propterea bona et uera quia misequanto misericordior fuerit. Extendatur ergo ac profundatur fons hujus misericordiae usque ad damnatos angelos, saltem post multa atque prolixa quantumlibet saecula liberandos. Cur usque ad universam naturam manat humanam, et cum ad angelicam ventum fuerit, mox arescit? Non audent tamen se ulterius miserando porrigere, et ad liberationem ipsius quoque diaboli pervenire. Verum si aliquis audet, vincit nempe istos, et tamen tanto invenitur errare deformius, et contra recta Dei verba perversius, quanto sibi videtur sentire clementius. CAPUT XVIin collocutionibus nostris ipse sum expertus, qui
Abbreviated transcription (Latin):
disputandũ. qui uel omnib illis homini¬
bus quos iustissimus iudex dignos gehen¬
ne supplicio uidicauit. uel quib da eoꝵ no¬
lunt credere pęnam sempiternã futurã:
sed post certi temporis metas ꝓcinsq pec¬
cati quantitate longiores siue breuiores
eos inde existimant liberandos. Qua in
re misericordior fuit ꝓfecto origenes. qͥ
& ipsum diabolum atq angelos eius post
grauiora ꝓ meritis & diutur niora suppli¬
cia. ex illis cruciatib eruendos. & socian¬
dos scĩs angłis credidit. Sed illũ & ꝓp¬
ter hoc & propter alia non milla. & ma-¬
xime propter alter nantes sine cessatione
beatitudines & miserias. & statutis seculoꝵ
interuallis. ab istis ad illas atq ab illis ad
istas itus ac reditus interminabiles. non
immerito reprobauit eccłia: quia & hoc
quod misericors uidebatur amisit. facien¬
do scĩs ueras miserias quib pęnas luerent:¬
& falsas beatitudines in quib uerum ac
securum hoc est sine timore certũ sempi¬

Expanded text:
disputandum, qui uel omnibus illis hominibus. quos iustissimus iudex dignos gehennae supplicio iudicabit, uel quibusdam eorum nolunt credere poenam sempiternam futuram, sed post certi temporis metas pro cuiusque peccati quantitate longioris siue breuioris eos inde existimant liberandos. re misericordior profecto fuit Origenes qui et ipsum diabolum atque angelos ejus post graviora pro meritis et diuturniora supplicia ex illis cruciatibus eruendos atque sociandos sanctis angelis credidit. Sed illum et propter hoc et propter alia nonnulla, et maxime propter alternantes sine cbeatitudines et miserias et statutis saeculorum interuallis ab istis ad illas adque ab illis ad istas itus ac reditus interminabiles non inmerito reprobauit ecclesia; quia et hoc, quod misericors uidebatur, amisit faciendo sanctis ueras miserias, quibus poenas luerent. et falsas beatitudines, in quibus uerum ac securum, hoc est sine timore certum, sempi
Abbreviated transcription (Latin):
inde uita ȩterna. Dicere autẽ in hoc uno
eodẽq sensu uita ȩterna sine fine erit. sup¬
plicium ȩternum finem habebit. multũ
absurdum est. Ynde quia uita ęterna sc̃oꝵ
sine fine erit: supplicium quoq eternum
quib erit. finem ꝓculdubio non habebit.

Expanded text:
inde uita aeterna. Dicere autem in hoc uno inde uita aeterna. Dicere autem in hoc uno eodemque sensu: \'Vita aeterna sine fine erit, supplicium aeternum finem habebit\' multum absurdum est. Unde, quia uita aeterna sanctorum sine fine erit, supplicium quoque aeternum quibus erit finem procul dubio non habebit.
Abbreviated transcription (Latin):
quid est cause cur diabolus & angeli eius
semꝑ ibi futuri esse credantur: An forte
di sententia quȩ in malos & angelos. &
homines ꝓferetur. in angelos uera erit.
in homines falsa: Ita plane hoc erit. si
non quod d̾s dixit sed quod suspicantuꝵ
homines plus ualebit. Quod fieri quia
non podest: non argumentari aduersus
dm̃. sed diuino potius dũ tempus est de-¬
bent parere precepto. qui sempiterno cupi-¬
unt carere supplicio. Deinde quale est e¬
ternũ supplicium ꝓ igne diuturni & ñ¬
ȩterni temporis existimare. & uitã eter¬
nam credere sine fine: cũ xp̃c eodẽ ipso
loco inuna eadẽq sententia dixerit u¬
trũq complexus. sic ibunt isti insuppli¬
cium eternum. iusti autẽ inuitã ȩter¬
nam : Si utrũq eternũ: ꝓfecto aut
utrũq cũ fine diuturnũ. aut utrumq
sine fine ꝑpetuũ. debet intelligi. Par pa¬
ri enĩ relata sunt: hinc suppliciũ ȩternũ:

Expanded text:
quid causae est quur diabolus et angeli eius quid causae est quur diabolus et angeli eius semper ibi futuri esse credantur? An forte Dei sententia. quae in malos et angelos et homines proferetur, in angelos uera erit, in homines falsa? Ita plane hoc erit, si non quod Deus dixit, sed quod suspicantur homines plus ualebit. Quod fieri quia non potest, non argumentari aduersus Deum, sed diuino potius, dum tempus est, debent parere praecepto, qui sempiterno cupiunt carere supplicio. Deinde quale est aeternum supplicium pro igne diuturni temporis existimare et uitam aeternam credere sine fine, cum Christus eodem ipso loco, in una eademque sententia dixerit utrumque conplexus: Sic ibunt isti in supplicium aeternum, iusti autem in uitam aeternam? Si utrumque aeternum, profecto aut utrumque cum fine diuturnum aut utrumque sine fine perpetuum debet intellegi. Par pari enim relata sunt, hinc supplicium aeternum,
Abbreviated transcription (Latin):
seculorũ. Quib uerbis nchil scriptura
diuina significare consueuit: nisi quod fi
ꝓrsus nec alia causa nec iustior atq mani¬
festior inueniri potest. cur uerissima pie¬
tate teneatur fixum & immobile. nul¬
lum regressum adiustitiam uitãq scõrũ
diabolum & angłos eius habituros: nisi
quia scriptura quȩ neminem fallit dicit
eis dm̃ non peꝑcisse. & sic ab illo esse inte¬
rim p̃damnatos. ut carcerib caliginis
inferi retrusi haberentur seruandi atq ul¬
timo iudicio pumiendi. quando eos eter¬
nus ignis accipiet ubi cruciabunt᷑ in scła
scłoꝵ. Quod si ita est: quomͦ abhuius e¬
ternitate pene uel uniuersi uel quida ho¬
mines post quantũlibet temporis subtra¬
hentur: ac non statim eneruabitur fides.
qua creditur sempiternũ demonũ futu¬
rũ esse supplicium: Si em̃ quib dicet᷑
discedite a me maledicti in ignem eternũ
qui paratus est diabolo & angłis eius. uł
uniuersi uel aliqui eoꝵ non semꝑ ibi ert.

Expanded text:
ecul orum, quibus uerbis nihil scriptura diuina significare consueuit, nisi quod finprorsus nec alia causa nec iustior adque manifestior inueniri potest, quur uerissima pietate teneatur fixum et inmobile nullum regressum ad iustitiam uitamque sanctorum diabolum et angelos eius habituros, nisi quia scriptura, quae neminem fallit, dicit eis Deum non pepercisse. et sic ab illo esse interim praedamnatos, ut carceribus caliginis inferi retrusi traderentur seruandi adque ultimo iudicio puniendi, quando eos aeternus ignis accipiet, ubi cruciabuntur in saecula saeculorum. Quod si ita est, quo modo ab hnitis aeternitate poenae uel uniuersi uel quidam homines post quantumlibet temporis subtrahentur, ac non statim eneruabitur fides, qua creditur sempiternum daemonum futurum esse supplicium? Si enim quibus dicetur: Discedite a me. maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius, uel uniuersi uel aliqui eorum non semper ibi erunt,
Abbreviated transcription (Latin):
est qui ꝑseuerauerit usq infinem his
saluus erit. non isi in ęccłia catholica
ꝑseuerantib quamuis in ea male iuuell¬
tib hoc ꝓmittunt. ꝑ ignem uidelicet
saluandis merito fundamenti de quo
ait apłs. Fundamentũ enĩ aluid nems
potest ponere preter id qͦd positum est

Expanded text:
est: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit, non nisi in ecclesia catholica perseuerantibus, quamuis in ea male uiuentibus, hoc promittunt, per ignem uidelicet saluandis merito fundamenti, de quo ait apostolus: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id, quod positum est
Abbreviated transcription (Latin):
cȩtus hominũ uiris consensui & utilitatis
communione sociatus. Quod si non est: u¬
tiq popłs non est. Si uera est hȩc diffini
tio popłi: ergo nec respublica est. quia res
popłi non est. ubi ipse popłs non est.

Expanded text:
coetus hominum iuris consensu et utilitatis communione . sociatus. Quod si non est, utique populus non est si uera est haec populitio. Ergo nec respublica est: quia res populi non est, ubi ipse populus non est.
Abbreviated transcription (Latin):
ambe dicuntur uacores. Ambe porro con¬
cubine ẽẽ reperiuntur: postea dicente scrip¬
tura. Dedit autẽ abraham omnẽ censum
suum isaac filio suo: & filiis concubinarũ
suarũ dedit abraham dationes. & dimisit
eos ab isaac filio suo adhuc se uiuo adorien¬
tem interram orientis. Habent ergo non¬
nulla munera filii concubinarum: sed non
ꝑueniunt ad regnum ꝓmissum nec hereci¬
ci nec iudei carnales. quia preter isaac nul¬
lus est heres: & non qui filii carnis hi filii d̃.
sed filii ꝓmissionis deputantur insemine de
quo dictum est: in isaac uocabitur tibi se¬
men. Neq enim uideo: cur etĩa cęthiur a
post uroris mortem ducta. nisi propter
hoc misterium dicta sit concubina. Sed
quisquis hȩc non uult inistis significatio
nib accipere: non caltimpnietur abrahe.
Quid si enim & hoc premissum est contra
hereticos futuros secundarum aduersarios
nuptiarũ: ut in ipso patre multarũ genti¬

Expanded text:
ambae dicuntur uxores: ambae porro conambae dicuntur uxores: ambae porro concubinae fuisse reperiuntur, postea dicente Scriptura, Dedit autem Abraham omnem censum suum Isaac filio suo, et filiis concubinarum suarum dedit Abraham dationes, et dimisit eos ab Isaac filio suo adhuc se vivo, ad Orientem, in terram Orientis . Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perveniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Judaei carnales: quia praeter Isaac nullus est haeres; et non qui filii carnis, hi filii Dei; sed filii promissionis deputantur in semine , de quo dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, cur etiam Cethura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis hnibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc prouisum est contra haereticos futuros secundarum aduersarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum genti
Abbreviated transcription (Latin):
post mortem sarȩ. cȩ̨thuram dux it
lixorem. Ubi absit ut incontinentiam
suspicemur: prȩsertim in illa iam etate &
in illa fidei scitate. An adhuc ꝓcreandi fi¬
lii quȩrebantur: cum iam dõ ꝓmittente
tanta multiplicatio filioꝵ ex isaac ꝑstel¬
las cęli & harenam terrȩ fide ꝓbatissima
teneretur: Sed ꝓfecto si ag̾ar & ismahel
doctore apło significauerunt carnales ue¬
teris testamenti: cur non etia cęchura &
filii eꝰ significent carnales qui se adtesta¬
mentum nouũ exristimant ꝑtinere: Am¬
bȩ quippe & uaores abrahȩ & concubi¬
ne sunt appellatȩ. Sara uero: nunquam
dicta est concubina. Nam & quando da¬
ta est agar abrahȩ: ita scriptũ est. Et ap¬
prehendit sarai uxror abram agar egyp¬
tiam ancillani suam post decem annos
quã habitauerat interra chanaan: & de¬
dit abram uiro suo inuaorem. De cȩchura
autẽ quam post obitum sarȩ accepit: sic
legitur. Adiciens autẽ abraham: sumpsit
uaorem cui nomen erat cęchura. Ecce

Expanded text:
post mortem Sarrae Cethuram duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa jam aetate, et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum jam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas coeli et arenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore Apostolo, significaverunt carnales veteris Testamenti ; cur non etiam Cethura et filii ejus significent carnales, qui se ad Testamentum novum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae, et concubinae sunt appellatae: Sarra vero nunquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et apprehendit Sarra uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam, post decem annos quam habitaverat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram viro suo, ipsi uxorem . De Cethura autem quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adjiciens autem Abraham sumpsit uxorem, cui nomen Cethura. Ecce
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetauerit. Ego autẽ ut hoc non ita
faciam sicut uidetur ipsa ex pectatio
postulare. quamuis iam in uno fecerim:
copia quam inopia magis impedior. Om¬
nia enim ponere: uitande ꝓlixitatis cau¬
sa ꝓhibeor. Uereor autẽ: ne cum aliqua
elegero. multis qui ea nouerunt udear
magis necessaria prȩterisse. Deinde. qͥa
testimonium quod ꝓfertur de conteor¬
tione totius psalmi debet habere suffragi¬
um: aut certe nichil sit quod ei refragetur
si non omnia suffragantur: ne more cen¬
tonum adrem quam uolumus tanquam
uersiculos decerpere uideamur uelut de
grandi carmine. quod non de Re illa sed
de alia longeq diuersa reperiatur ẽẽ con¬
scriptum. Hoc autẽ ut inquocũq psalmo
possit ostendi: exponendus est totus. Qͦd
quanti operis sit: & aliorũ & nr̃a uolumi¬
na inquib hoc fecimus satis indicant. Le¬
gat ergo illa qui uoluerit: & poterit inue¬
nire quot & quanta rex dauid itemq ꝓ¬

Expanded text:
prophetauerit. Ego autem ut hoc non ita prophetauerit. Ego autem ut hoc non ita faciam, sicut uidetur ipsa exspectatio postulare quamuis iam in uno fecerim, copia quam inopia magis inpedior; omnia enim ponere uitandae prolixitatis causa prohibeor. Vereor autem ne, cum aliqua elegero, multis, qui ea nouerunt, uidear magis necessaria praeterisse; deinde quia testimonium, quod profertur, de contextione totius psalmi debet habere suffragium aut certe nihil sit, quod ei refragetur, si non omnia suffragantur, ne more centonum ad rem, quam uolumus, tamquam uersiculos decerpere uideamur, uelut de grandi carmine, quod non de re illa, sed de alia longeque diuersa reperiatur esse conscriptum. Hoc autem ut in quocumque psalmo possit ostendi, exponendus est totus; quod quanti operis sit et aliorum et nostra uolumina, in quibus hoc fecimus, satis indicant. Legat ergo illa, qui uoluerit et potuerit; inueniet quot et quanta rex Dauid idemque p
Abbreviated transcription (Latin):
q aliquos prȩnotasse etiã nominib ali¬
orũ aliquid quod adrem ꝑtineat figu¬
rantib: cȩteros autẽ nullius hominis
nomen intitulis habere uoluisse. sicut ei
uarietatis huius dispositionem quamui
latebrosam non tamen manem dñs in¬
spirauit. Nec mouere debet adhoc non
credendum. quod non nullorũ nomina
ꝓphetarũ qui longe post dauid regis tẽ¬
pora fuerunt. quib dã psalmis ineo libro
leguntur inscripta: & que ibi dicuntur
uelut ab eis dici uidentur. Neq enĩ non
potuit ꝓpheticus sp̃s ꝓphetanti regi da¬
uid hȩc etiã futurorũ ꝓphetarũ nomina
reuelare. ut aliquid quod eoꝵ ꝑsone con¬
ueniret ꝓphetice cantaretur: sicut rex
iosias exorturus & regnaturus post an¬
nos amplius quã trecentos cuida ꝓphe¬
te qui etiã facta eiꝰ futura predixitꝰ cũ
suo nomine reuelatus est.
hoc loco libri huiꝰ aperiam quid inpsal¬
mis dauid de dño iłtu xp̃o uel eiꝰ eccłia

Expanded text:
que aliquos praenotasse etiam nominibus alique aliquos praenotasse etiam nominibus aliorum aliquid, quod ad rem pertineat, figurantibus, ceteros autem nullius hominis nomen in titulis habere uoluisse, sicut ei uarietatis huius dispositionem. quamuis latebrosaru, non tamen inanem Dominus inspirauit. Nec mouere debet ad hoc non credendum, quod nonnullorum nomina prophetarum. qui longe post Dauid regis tempora fuerunt, quibusdam psalmis in eo libro leguntur inscripta et quae ibi dicuntur uelut ab eis dici uidentur. Neque enim non potuit propheticus spiritus prophetanti regi Dauid haec etiam futurorum prophetarum nomina reuelare, ut aliquid, quod eorum personae conueniret, prophetice cantaretur; sicut rex Iosias exorturus et regnaturus post annos amplius quam trecentos cuidam prophetae, qui etiam facta eius futura praedixit, cum suo nomine reuelatus est. hoc loco libri huius aperiam quid in psalmis Dauid de Domino Iesu Christo uel eius ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
cõpactam bene ordinatȩ ciuitatis insinu¬
at unitatẽ. Deniq om̃iꝰ fere ꝓphetia eiꝰ
in psalmis est: quos centũ quinquagin¬
ta liber continet quẽ psalmoꝵ uocamꝰ:
in quib nonnulli uolunt eos solos factos
ẽẽ a dauid qui eius nomine inscripti
sunt. Sunt item. qui putant non ab
eo factos nisi qui pręnotantur ipsius da¬
uid: qui uero habent intitulis. ipsi da-¬
uid: ab aliis factos. ꝑsone ipsius fuisse co¬
aptatos. Quȩ opinio. uoce euangłica
saluatoris ipsius refutatur ubi ait qͦd
ipse dauid inspũ itłm xp̃m dixerit ẽẽ
dñm suum: quonĩa psalmus centesimꝰ
nonus incipit. dioxit dñs dño meo sede
a dextris meis: donec ponam inimicos
tuos scabellum pedum duoꝵ. Et certe
idem psalmus non habet intitulo ipsius
dauid. sed ipsi dauid: sicut plurimi.
Nichi autẽ credibilius uidentur ex isti¬
mare: qui omnes illos centũ & quinqua¬
ginta psalmos eius operi tribuunt. eũ¬

Expanded text:
conpactam bene ordinatae ciuitatis insinuconpactam bene ordinatae ciuitatis insinuat unitatem. Denique omnis fere prophetia eius in psalmis est, quos centum quinquaginta . liber continet, quem psalmorum uocamus. In quibus nonnulli uolunt eos solos factos esse a Dauid, qui eius nomine inscripti sunt. Sunt item qui putant non ab eo factos, nisi qui praenotantur: Ipsius Dauid; qui uero habent in titulis: Ipsi Dauid, ab aliis factos personae ipsius fuisse coaptatos. Quae opinio uoce euangelica Saluatoris ipsius refutatur, ubi ait, quod ipse Dauid in spiritu Christum dixerit esse Dominum suum; quoniam psalmus centensimus nonus sic incipit: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Et certe idem psalmus non habet in titulo: Ipsius Dauid, sed: Ipsi Dauid, sicut plurimi. Mihi autem credibilius uidentur existimare, qui omnes illos centum et quinquaginta psalmos eius operi tribuunt eum
Abbreviated transcription (Latin):
ta ille pace regnauit: nec umquã omni¬
no gens illa ita regnum denuit. ut solli¬
cita non fuerit ne hostib subderetur: qr
intanta mutabilitate terũ humanarũ.
nulli aliquando popło concessa est tan¬
ta securitas. ut huic uite hostiles non for¬
midaret incursus. Locus ergo iste qui ꝓ¬
mittitur tam pacatȩ ac secure habitatio¬
nis ȩternus est. eternisq debetur in ma-¬
tre ierłm libera. ubi erit ueraciter popłs
isrł: hoc enĩ nomen inter pretatur uideis
dm̃. Cuius premii desiderio: pia ꝑfidem
uita in hac erumnosa peregrinatione¬
igitur ꝑ tempora ciuitate dĩ: primo in
umbra futuri interrena scilicet ierłm reg¬
nauit dauid. Erat autẽ dauid uir incan¬
ticis eruditus: qui armoniam musica non
uulgari uoluptate sed fideli uoluntate
dilererit: eaq dõ suo qui uerus est d̾s mi¬
stica rei magnȩ figuratione seruierit.
Diuersorũ enim sonoꝵ rationabilis mo¬
deratusq concentus: concordi uarietate

Expanded text:
ta ille, pace regnavit: nec unquam omnita ille, pace regnavit: nec unquam omnino gens illa ita regnum tenuit, ut sollicita non fuerit, ne hostibus subderetur: quia in tanta mutabilitate rerum humanarum nulli aliquando populo concessa est tanta securitas, ut hujus vitae hostiles non formidaret incursus. Locus ergo iste, qui promittitur tam pacatae ac securae habitationis, aeternus est, aeternisque debetur in matre Hierusalem libera, ubi erit veraciter populus Israel: hoc enim nomen interpretatur videns Deum: cujus praemii desiderio pia per fidem vita in hac aerumnosa peregrinatiper tempora ciuitate Dei, primo in umbra futuri, in terrena scilicet Hierusalem, regnauit Dauid. Erat autem Dauid uir in canticis eruditus, qui harmoniam musicam non uulgari uoluptate, sed fideli uoluntate dilexerit eaque Deo suo, qui uerus est Deus, mystica rei magnae figuratione seruierit. Diuersorum enim sonorum rationabilis moderatusque concentus concordi uarietate
Abbreviated transcription (Latin):
tura in umbra futuri excellenti prȩdica¬
tione cõmendat. Sed huic suspicioni ui¬
gilanter occursum. ẽ: cum postea quam
dictum est. & non apponet filius iniquitatis
humiliare eum. continuo subiunctũ est: si¬
cut ab initio a dieb quib constitui iudices
suꝑ popłm meũ isrł. Iudices namq prius¬
quam reges ibi esse cepissent suꝑ illum po-¬
pulum fuerant constituti: ex quo derram
ꝓmissionis accepit. Et utiq humiliabat
eum filius iniquitatis. hoc est hostis alie¬
nigena: ꝑ interualla tempoꝵ quib le¬
guntur paces alternasse cumbellis. Et
inuemuntur illic pacis tempora ꝓlixiora:
quã s alomon habuit qui quadraginta
regnauit annos. Nam sub eo udice qui
est appellatus ahod: octoginta anni pa¬
cis fuerunt. Absit ergo: ut salomonis dẽ¬
pora in hac ꝓmissione prȩdicta ẽẽ credant᷑.
Nulto minus itaq cuius libet regis alte¬
rius. Non enĩ quisquã eoꝵ intanta quã¬

Expanded text:
tura in umbra futuri excellenti praedicatura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat? sed huic suspicioni vigilanter occursum est, cum posteaquam dictum est: Et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, continuo subjunctum est: sicut ab initio in diebus quibus constitui judices super populum meum Israel. Judices namque, priusquam reges ibi esse coepissent, super illum populum fuerant constituti, ex quo terram promissionis accepit. Et utique humiliabat eum filius iniquitatis, hoc est hostis alienigena per intervalla temporum, quibus leguntur pacem alternasse cum bellis: et inveniunt illic pacis tempora prolixiora, quam Salomon habuit, qui quadraginta regnavit annos. Nam sub eo judice, qui est appellatus Aoth, octoginta anni pacis fuerunt. Absit ergo ut Salomonis tempora in hac promissione praedicta esse credantur: multo minus utique cujuslibet regis alterius: non enim quisquam eorum in tanta, quan
Abbreviated transcription (Latin):
suum. & popłs plenus dõ suo: cum ds̃ erit
omnia inomnib. ipse inpace prȩmiũ qui
untus in bello. Ido eum inuerbis Nathai
dictum sit. & nuntiabit tibi dñs qm do¬
mum ȩdificabis ipsi: postea dictum est in
uerbis dauid qm̃ tu dñs ommipotens ds̃
ssrł reuelasti aurem serui tui dicens. do¬
mum ȩdificabo tibi. Hanc enĩ domum
& nos edificamus bene uiuendo. & ds ut
bene inuamus opitulando: quia nisi dñs
edificauerit domum. inuanũ laborant e¬
dificantes eam. Cuius domus cũ uenerit
ultima dedicatio: tumc fiet illud quod hic¬
locum popło meo isrł. & plantabo illum
& inhabitabit seorsum. & non sollicitus
erit ultra: & non apponet filius iniqui¬
tatis humiliare eum sicut abuntio a die¬
bus quib constitui iudices suꝑ popłm me
num bonum quisquis in hoc scło & in
hac terra sperat: insipienter sapit. An qͥs¬
piam putabit in pace regni salomonis id
esse completũ: Pacem quippe illam: scͥp¬

Expanded text:
suum, et populus plenus Deo suo, cum Deus erit suum, et populus plenus Deo suo, cum Deus erit omnia in omnibus, ipse in pace praemium, qui uirtus in bello. Ideo cum in uerbis Nathan dictum sit: Et nuntiabit tibi Dominus, quoniam domum aedificabis ipsi, postea dictum est in uerbis Dauid: Quoniam tu Dominus omnipotens Deus Israel, reuelasti aurem serui tui dicens: Domum aedificabo tibi. Hanc enim domum et nos aedificamus bene uiuendo, et Deus ut bene uiuamus opitulando; quia nisi Dominus aedificauerit domum, in uanum laborant aedificantes eam. Cuius domus cum uenerit ultima dedicatio. tunc fiet illud, quod hiclocum populo meo Israel, et plantabo illum, et inhabitabit seorsum, et non sollierit ultra, et non apponet filius iniquitatis humiliare eum, sicut ab initio a diebus, quibus constitui judices super populum num bonum quisquis in hoc saeculo, et in hac terra sperat, insipienter facit. An quispiam putabit in pace regis Salomonis id esse completum: pacem quippe illam Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
uo reuelato manifeste ꝑtinere cernun¬
tur ad xp̃m. satis congruit. ħ enedictio
quippe di insemine dauid. non ad ali¬
quod tempus qualis dieb salomonis
apparuit. sed inȩternũ speranda est.
inqua certissima sp̃e dicitur. fiat fiat. Illius
enimspei est confirmatio: uerbi huius ite¬
ratio. Hoc enim intelligens dauid: ait in se¬
cundo regnorũ libro. unde adistum psal¬
mum digressi sumus. Et locutus es ꝓ do¬
mo serui tui in longinquũ. Idõ aut̃e post
paululum ait. nunc incipe & benedic do¬
mum serui tui usq meternũ & cętera:
quia tunc geniturus erat filium eax quo
ꝓgenies eius duceretur ad xp̃m: ꝑ quem
futura erat domus enis ȩterna eademq
domus dĩ. Domus eium dauid propt̾ ge¬
nus dauid: domus autẽ di eadem ipsa prop¬
ter templum dĩ de hominib factum non de
lapidibus: ubi habitec mȩternum populus
cum dõ & in dõ suo. & d̃s cum populo atq
inpopło suo. ita ut ds̃ sit implens populũ

Expanded text:
uo reuelato manifeste pertinere cernunuo reuelato manifeste pertinere cernuntur ad Christum, satis congruit. Benedictio quippe Domini in semine Dauid non ad aliquod tempus, qualis diebus Salomonis apparuit, sed in aeternum speranda est, in qua certissima spe dicitur: Fiat, fiat. Illius enim spei est confirmatio uerbi huius iteratio. Hoc ergo intellegens Dauid ait in secundo regnorum libro, unde ad istum psalmum digressi sumus: Et locutus es pro domo serui tui in longinquum. Ideo autem post paululum ait: Nunc incipe et benedic domum serui tui usque in aeternum et cetera, quia tunc geniturus erat filium, ex quo progenies eius duceretur ad Christum, per quem futura erat domus eius aeterna eademque domus Dei. Domus enim Dauid propter genus Dauid; domus autem Dei eadem ipsa propter templum Dei de hominibus factum, non de lapidibus, ubi habitet in aeternum populus cum Deo et in Deo suo, et Deus cum populo adque in populo suo; ita ut Deus sit inplens populum
Abbreviated transcription (Latin):
ta patienter humilitate mea reddas celsi¬
tudinem quam uirasti dauid inueritate
tua : Si autẽ iudȩis ad signemus hȩc uer¬
ba: illi serui dĩ talia dicere potuerunt
qui expugnata terrena ierusalem ante¬
quam ittc xp̃c humanitus nasceretur
in captiuitatem ducti sunt. intelligentes
commutationem xp̃i: quia scilicet non
ꝑ eam terrena carnalisq felicitas qualis
paucis annis regis salomonis apparuit.
sed cȩlestis ac spiritualis e̾e̾t fideliter ex¬
pectanda. Quam tunc ignorans infide¬
litas gentium cum di popłm exultabat
atq insultabat esse captiuum: quid ali¬
ud quam xp̃i commutationem sed sci¬
entib nesciens ex probrabat: Et ideo
quod sequitur ubi psalmus iste conclu¬
ditur benedictio dm̃ inȩternum fiat. fiat:
uniuerso populo dĩ ad cȩlestem ierusale
ꝑtinenti. siue millis qui latebant intesta¬
mento ueteri antequam reuelaretur no¬
uum. siue in his qui iam testamento no¬

Expanded text:
ta patienter humilitate mea, reddas celsita patienter humilitate mea, reddas celsitudinem, quam jurasti David in veritate tua? Si autem Judaeis assignemus haec verba, illi servi Dei talia dicere potuerunt, qui expugnata terrena Jerusalem, antequam Jesus Christus humanitus nascerin captiuitatem ducti sunt, intellegentes commutationem Christi, quia scilicet non per eum terrena carnalisque felicitas, qualis paucis annis regis Salomonis apparuit, sed caelestis ac spiritalis esset fideliter exspectanda; quam tunc ignorans infidelitas gentium, cum Dei populum exultabat adque insultabat esse captiuum, quid aliud quam Christi commutationem, sed scientibus nesciens, exprobrabat? Et ideo quod sequitur, ubi psalmus iste concluditur: Benedictio Domini in aeternum: fiat, fiat, uniuerso populo Dei ad caelestem Hierusalem pertinenti siue in illis, qui latebant in testamento uetere, antequam reuelaretur nouum, siue in his, qui iam testamento no
Abbreviated transcription (Latin):
hoc obprobriũ crediturisunt. Sed ille
quẽ prius posui: conuenientior sensus
ex ꝓbratur quod eos ad gentes transiers
reliquerit xp̃c. incongrue uor ista co¬
aptatur: memento dñe obprobrii ser¬
uorũ tuoꝵ. Non enĩ serui di nuncu¬
pandi sunt tales iudȩi. Sed eis uerba ista
competunt: qui cim graues humilita¬
tes ꝑsecutionum ꝓ xp̃i nomine pateren¬
tur. recordari potuerunt eixcelsum reg¬
num semini dauid fuisse ꝓmissum: &
eius desiderio dicere non desperando sed
petendo. quȩrendo. pulsando. Ubi sunt
miserationes tuȩ antiquȩ dñe: quas iura-¬
sti dauid inueritate tua: Memento dñe
obprobrii seruoꝵ tuoꝵ: quod continui
insinu meo multarũ gentiũ: hoc est in
interiorib meis patienter ꝑtuli quod
er probrauerunt inimici tui dñe. quod
exr probrauerunt commutationem xp̃i
tui: non eam putantes cominutationem
sed consummationẽ. Quid est autẽ me¬
mento dñe. nisi ut miserearis. & ꝓ tolera¬

Expanded text:
hoc obprobrium credituri sunt. Sed ille, hoc obprobrium credituri sunt. Sed ille, quem prius posui, conuenientior mihi seuibus exprobratur. quod eos ad gentes transiens reliquerit Christus, incongrue uox ista coaptatur: Memento, Domine, obprobrii seruorum tuorum; non enim serui Dei nuncupandi sunt tales Iudaei; sed eis uerba ista conpetunt, qui, cum graues humilitates persecutionum pro Christi nomine paterentur, recordari potuerunt excelsum regnum semini Dauid fuisse promissum, et eius desiderio dicere, non desperando, sed petendo quaerendo pulsando: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? Memento, Domine, obprobrii seruoin sinu meo multarum gentium; hoc est, In interioribus meis patienter pertuli. Quod exprobraverunt inimici tui, Domine; quod exprobraverunt, commutationem Christi tui: non eam putantes commutationem, sed consumptionem. Quid est autem, Memento, Domine, nisi, ut miserearis, et pro tolera
Abbreviated transcription (Latin):
quo fuit ȩtham. de cuius nomine titu¬
lum iste psalmus accȩpit. & idem tempus
regni dauid fuit: ac ꝑ hoc non diceretur.
ubi sunt miserationes tuȩ antique dñe
quas iurasti dauid inueritate tua. nisi
eorũ ꝑsonam inse ꝓphetia transfiguraret.
qui longe postea futuri erant: quib hoc
tempus esset antiquum quando regi da-¬
uid ista ꝓmissa sunt. Potest autẽ intelli¬
gi multas gentes quando. xp̃ianos ꝑseque¬
bantur ea ꝓbrasse illis passionem xp̃i:. qͣm
scriptura commnutationem uocat: qm̃
moriendo immortalis est factus. Potest
& commutatio. xp̃i scđm hoc accipi ex¬
ꝓbrata israhelitis. quia cum eoꝵ spera¬
retur futurus factus est gentium: & hoc
eis nunc eaꝓbrant multe gentes quȩ
crediderunt in eum ꝑ testamentum
nouum. illis inuetustate remanentib.
ut icło dicatur memento dñe obꝓbrii
seruorũ tuoꝵ. quia non eos obliuiscen¬
te sed potius miserante dño. & ipsi post

Expanded text:
quo fuit Aethan, de cuius nomine tituquo fuit Aethan, de cuius nomine titulum iste psalmus accepit; et idem tempus regni Dauid fuit; ac per hoc non diceretur: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? nisi eorum personam in se propheta transfiguraret, qui longe postea futuri erant, quibus hoc tempus esset antiquum, quando regi Dauid ista promissa sunt. Potest autem intellegi multas gentes, quando Christianos persequebantur, exprobrasse illis passionem Christi, quam scriptura commutationem uocat. quoniam moriendo inmortalis est factus. Potest et commutatio Christi secundum hoc accipi exprobrata Israelitis, quia, cum eorum speraretur futurus, factus est gentium, et hoc eis nunc exprobrant multae gentes, quae crediderunt in eum per testamentum nouum, illis in uetustate remanentibus, ut ideo dicatur: Memento, Domine. obprobrii seruorum tuorum, quia non eos obliuiscente, sed potius miserante Domino et ipsi post
Abbreviated transcription (Latin):
nisi substantia illa isrł ex semine dauid iłtc
xp̃c: de quo dicit apl̃s. quod surgens a mor¬
tuis iam non moritur. & mors ei ultra ñ
dominabitur: Sic enĩ uiuet & ñ uidebit
mortem. ut damen mortuus fuerit. sed
ammam suam eruerit de manu inferni:
quo propter quorũdam soluenda infer¬
nalia uicula descenderat: eruerit autẽ¬
animam potestate illa de qua in eũgłio
dicit. Potestatem habeo ponendi animã¬
meam: & potestatem habeo iterũ sumen
huius quȩ ita se habent. ubi sunt misera¬
tiones tuȩ antiquȩ dñe quas iuirasti dauid
inueritate tua. memento dñe obprobrii
seruorum tuoꝵ quod continui insinu
meo multarũ gentium. quod exꝓbra¬
uerunt mimici tui dñe quod ear ꝓbraue¬
runt commutationem. xp̃i tui: utrũ ex
ꝑsona dicta sint illoꝵ ifrahelitarũ qui de¬
siderabant reddi sibi ꝓmissionem quȩ
facta est ad dauid. an potius x p̃ianorũ
sunt ista quippe uel scripta. tempore

Expanded text:
nisi substantia illa Israel ex semine Dauid, Christus nisi substantia illa Israel ex semine Dauid, Christus Iesus? De quo dicit apostolus, quod surgens a mortuis iam non moritur, et mors ei ultra non dominabitur. Sic enim uiuet et non uidebit mortem, ut tamen mortuus fuerit, sed animam suam eruerit de manu inferni, quo propter quorundam soluenda inferna uincula descenderat; eruerit autem potestate illa, de qua in euangelio dicit: Potestatem habeo ponendi animameam et potestatem habeo iterum sumenhuius, quae ita se habent: Ubi sunt miserationes tuae antiquae, Domine, quas iurasti Dauid in ueritate tua? Memento, Domine, obprobrii seruorgentium; quod exprobrauerunt inimici tui, Domine; quod exprobrauerunt, commutationem Christi tui, utrum ex persona dicta sint illorum Israelitarum, qui desiderabant reddi sibi promissionem, quae facta est ad Dauid, an potius Christianorusunt quippe ista uel scripta tempore,
Abbreviated transcription (Latin):
eax quo natura est carnis eius. Non em̃
uane inquit constitusti om̃s filios homi¬
num. Nisi enim e̾ẽt unus filius hominis
substantia isrł. ꝑ quẽ filium hominis li¬
berarentur multi filii hominum: uane
utiq constituti e̾e̾nt om̃s filii hominũ.
Nunc uero. om̃is quidem humana natu¬
ra ꝑpeccatum primi hominis inuanita¬
de de ueritate collapsa est. ꝓpter quod
dicit alius psalmus. homo uanitati simi¬
lis factus est. dies eius uelut umbra prete¬
tereunt: sed non uane d̃s constituit om̃s
filios hominum. quia & multos auanita¬
de liberat ꝑ mediatorem itm: & quos li¬
berandos non esse presciuit. ad utilitatẽ
liberandorum & comparationem duarũ
inter se a contrario ciuitatum. non utiq
uane in totius rationalis creaturȩ pulcher¬
rima atq iustissima ordinatione constitu¬
it. Deinde sequitur. Quis est homo qui
uiuit & non uidebit mortem: eruit ani¬
mam suam de manu inferi: Quis est iste

Expanded text:
ex quo natura est carnis eius. Non enim ex quo natura est carnis eius. Non enim uane, inquit, constituisti omnes filios hominum. Nisi enim esset unus filius hominis substantia Israel, per quem filium hominis liberarentur multi filii hominum, uane utique constituti essent omnes filii hominum. Nunc uero omnis quidem humana natura per peccatum primi hominis in uanitatem de ueritate conlapsa est, propter quod dicit alius psalmus: Homo uanitati similis factus est, dies eius uelut umbra praetereunt; sed non uane Deus constituit omnes filios hominum, quia et multos a uanitate liberat per mediatorem Iesum, et quos liberandos non esse praesciuit, ad utilitatem liberandorum et conparationem duarum inter se a contrario ciuitatum non utique uane in totius rationalis creaturae pulcherrima adque iustissima ordinatione constituit. Deinde sequitur: Quis est homo, qui uiuet et non uidebit mortem, eruet animam suam de manu inferi? Quis est iste.
Abbreviated transcription (Latin):
erant filii inuera fide habentes. & in uero
xp̃o sperantes. Quomodo autẽ ista ue¬
nerint suꝑ illud regnum: inder est re¬
rum gestarum si legatur historia. A.¬
Ost̾ hec autẽ ꝓphetata: ad precandũ
dm̃ ꝓpheta conuertitur. Sed & ipsa
precatio ꝓphetatio est. Ysquequo dñe a¬
uertis infinem. sub auditur faciem tuã :
sicut alibi dicitur. quo usq auertis faci¬
em tuam a me. Nam ido quidã codices
hic non habent auertis sed auerteris: quã¬
quam possit intelligi. auertis miscdiam tu¬
am quam ꝓmisisti dauid. Quod audem
dicrit infinem. quid est. nisi usq infinẽ :
Qui finis intelligendus est ultimum tẽ¬
pus: quando in.xp̃m itłm etiam gens illa
est creditura. Ante quem finem illa fieri
oportebat: quȩ superius erumnosa de-¬
fleut. Propter quȩ & hic sequitur. Ex¬
ardescet sicut ignis ira tua: memento quȩ
est measubstantia. Nichil hic melius quã
ipse it̃c intelligitur substantia popłi eiꝰ:

Expanded text:
erant filii, in uera fide habentes et in uero erant filii, in uera fide habentes et in uero Christo sperantes. Quo modo autem ista uenerint super illud regnum, index est rerum gestarum, si legatur, historia. ost haec autem prophetata ad precandum Deum propheta conuertitur; sed et ipsa precatio prophetatio est. Usque quo, Domine, auertis in finem? subauditur \'faciem tuam\', sicut alibi dicitur: Quo usque auertis faciem tuam a me? Nam ideo quidam codices hic non habent auertis, sed \'auerteris\'; quamquam possit intellegi: \'Auertis misericordiam tuam, quam promisisti Dauid\'. Quod autem dixit: In finem, quid est nisi usque in finem? Qui finis intellegendus est ultimum tempus, quando in Christum Iesum etiam gens illa est creditura, ante quem finem illa fieri oportebat, quae superius aerumnosa defleuit. Propter quae et hic sequitur: Exardescit sicut ignis ira tua: memento quae est mea substantia. Nihil hic melius quam ipse Iesus intellegitur substantia populi eius,