comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quoq heretici cum cogitantur habere
unt incordib piorũ: quia & multi uo
hesitare coguntur. & multi maledici e¬
tiam inhis inueniunt materiam blas¬
phemandi xp̃ianũ nomen. quia & ip¬
si quo quomodo xp̃iani appellantur.
His atq huiusmodi prauis morib & ei¬
roribus hominũ. ꝑsecutionem patiunt᷑
qui uolunt in xp̃o pie uiuere: etiã nus¬
lo infestante neq uerxante corpus illoꝵ
Patiuntur quippe hanc ꝑsecutionem.
non incorporib sed incordib Unde il¬
la uoa est. Scdm̃ multitudinem doloꝵ
meoꝵ incorde meo. Non ait incorpore
meo. Sed rursus qm̃ cogitantur immu¬
tabilia diuina ꝓmissa. & qͦd ait apls ni¬
qui dixit. multi uocati pauci autẽ elec¬
ti: non de his qui uocati sic uenerunt ut
de conuniuo ꝓiicerentur. sed de electis de¬
monstraturus est ȩdificatam domum.
quȩ nullam ruinam deinceps formida-¬
bit. Nunc autẽ quando & hi replent
ȩccłias quos tanquam in area uentilatio

Expanded text:
quoque haeretici, cum cogitantur habere quoque haeretici, cum cogitantur habere unt in cordibus piorum; quia et multi uolones haesitare coguntur et multi maledici etiam in his inueniunt materiam blasphemandi Christianum nomen, quia et ipsi quoquo modo Christiani appellantur. His adque huius modi prauis moribus et erroribus hominum persecutionem patiuntur, qui uolunt in Christo pie uiuere, etiam nullo infestante neque uexante corpus illorum. Patiuntur quippe hanc persecutionem non in corporibus, sed in cordibus. Unde illa uox est: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo. Non enim ait: In corpore meo. Sed rursus quoniam cogitantur inmutabilia diuina promissa, et quod ait aposqui dixit: Multi uocati, pauci uero electi, non de his, qui uocati sic uenerunt, ut de conuiuio proicerentur, sed de electis demonstraturus eat aedificatam domum, quae nullam ruinam deinceps formidabit. Nunc autem, quando et hi replent ecclesias, quos tamquam in area uentilatio
Abbreviated transcription (Latin):
uidentiam procuratur: atq ita tẽperi¬
tur utrumq ab alterutro. ut in psal¬
mo illam uocem non aliunde agnoses¬
mus ex ortam: scdm multitudinem do¬
lorũ meoꝵ in corde meo. consolationes
tuȩ iocundauerunt animam meam
Hinc est & illud apłi. Spe gaudentes.
intribulatione patientes. Nam et id
quod ait idem doctor. quicũq uoluns
in xp̃o pie uiuere ꝑsecutionem pati¬
untur. nullis putandum est deẽẽ pos¬
se temꝑib : quia & cũ ab eis qui foris
sunt non seuientib uidetur ẽẽ tran¬
quillitas & reuera est. plurimũq con
sõlationis affert maxime infirmis: ñ
tamen desunt immo multi sunt intus
qui corda pie uiuentiũ suis ꝑditis mo¬
ribus cruciant. qm̃ ꝑ eos blasphemat᷑
x p̃ianum & catholicum nomen. Quod
quanto est carus eis qui uolunt pie ui¬
uere in.xp̃o: tantomagis dolent quod
ꝑ malos intus positos fit ut minus quã
piorũ mentes desiderant diligatur. Ipsi

Expanded text:
rouidentiam procuratur, adque ita temperarouidentiam procuratur, adque ita temperatur utrumque ab alterutro. ut in psalmo illam uocem non aliunde agnoscamus exortam: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae iucundauerunt animam meam. Hinc est et illud apostoli: Spe gaudentes, in tribulatione patientes. Nam et id, quod ait idem doctor: Quicumque uolunt in Christo pie uiuere, persecutionem patiuntur, nullis putandum est deesse posse temporibus. Quia et cum ab eis, qui foris sunt, non saeuientibus uidetur esse tranquisolationis affert, maxime infirmis; tamen desunt, immo multi sunt intus, qui corda pie uiuentium suis perditis moribus cruciant; quoniam per eos blasphematur Christianum et catholicum nomen; quod quanto est carius eis, qui uolunt pie uiuere in Christo, tanto magis dolent, quod per malos intus positos fit, ut minus, quam piorum mentes desiderant, diligatur. Ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
foras ereuntes habentur in exxercentib
inimicis. Etiam sic quippe ueris illis ca-¬
tholicis membris xp̃i malo suo ꝓsunt.
dũ d̾s utitur & malis bene: diligentib¬
q eum omĩa cooperantur in bõnum.
nimici enĩ om̃s eccłiȩ quolibet errore
cecentur uel malitia deprauentur. si ac¬
cipiunt potestatem corꝑaliter affligen¬
di. exrercent eius patientiam: si tantũmͦ
male sentiendo aduersantur. erercent
eius sapientiam. Ut autẽ etiã inimici
diligantur. exrercent eius beniuolenti¬
am aut etiã beneficentiã. siue suadibi¬
li doctrina cum eis agatur. siue terri¬
bili disciplina. Ac ꝑ hoc diabolus prin¬
ceps impiȩ ciuitatis aduersus ꝑegrinã¬
tem in hoc mundo ciuitatẽ di uasa ꝓ¬
pria commouendo nichil ei nocere ꝑ¬
mittitur: cui ꝓculdubio & reb ꝓspͥe¬
ris consolatio ut non frangat᷑ aduer¬
sis. & rebus aduersis ex ercitatio ut ñ
corrumpatur prosperis ꝑ diumam ꝓ¬

Expanded text:
foras exeuntes habentur in exercentibus foras exeuntes habentur in exercentibus inimicis. Etiam sic quippe ueris illis catholicis membris Christi malo suo prosunt, dum Deus utitur et malis bene et diligentibus eum omnia cooperantur in bonum. Inimici enim omnes ecclesiae, quolibet errore caecentur uel malitia deprauentur, si accipiunt potestatem corporaliter adfligendi, exercent eius patientiam; si tantummodo male sentiendo aduersantur, exercent eius sapientiam; ut autem etiam inimici diligantur, exercent eius beneuolentiam aut etiam beneficentiam, siue suadibili doctrina cum eis agatur siue terribili disciplina. Ac per hoc diabolus princeps inpiae ciuitatis aduersus peregrinantem in hoc mundo ciuitatem Dei uasa propria commouendo nihil ei nocere permittitur, cui procul dubio et rebus prosperis consolatio, ut non frangatur aduersis, et rebus aduersis exercitatio, ut non corrumpatur prosperis, per diuinam p
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃iano amore uenerarentur sanguinẽ
martyrũ quẽ diabolico furore fudert̃:
ipsiq reges quorũ legib uastabat᷑ ee¬
clesia ei nomini salubriter subderent᷑.
quod de terra crudeliter auferre cona-¬
ti sunt: & falsos deos inciperent ꝑsequi.
quorũ causa cultores di ueri fuerant
antea ꝑsecuti. Uidens autẽ diabolus tẽ¬
pla demonũ deseri & in nomine libe¬
rantis mediatoris eurrere genus hu-¬
manũ: hereticos mouit qui sub uoca¬
bulo xp̃iano doctrine resisterent xp̃i¬
anȩ: quasi possent indifferenter sine ul¬
la correptione haberi inciuitate dĩ. si¬
cut ciuitas confusionis in differenter ha¬
buit philosophos inter se diuersa & ad¬
uersa sentientes. Qui ergo in eccłia xp̃i
morbidum aliquid prauumq sentiunt :
si correcti ut sanum rectũq sapiant. re¬
sistunt contumaciter. suaq pestifera &
mortifera doginata emendare nolunt.
sed defensare ꝑsistunt. heretici fiunt: &

Expanded text:
christiano amore venerarentur sanguinem christiano amore venerarentur sanguinem martyrum, quem diabolico furore fuderunt; ipsique reges, quorum legibus vastabatur Ecclesia, ei nomini salubriter subderentur, quod de terra crudeliter auferre conati sunt, et falsos deos inciperent persequi, quorum causa cultores Dei veri fuerant a roboretur. Videns autem diabolus templa daemonum deseri et in nomen liberantis Mediatoris currere genus humanum, haereticos mouit, qui sub uocabulo Christiano doctrinae resisterent Christianae, quasi possent indifferenter sine ulla correptione haberi in ciuitate Dei, sicut ciuitas confusionis indifferenter habuit philosophos inter se diuersa et aduersa sentientes. Qui ergo in ecclesia Christi morbidum aliquid prauumque sapiunt, si correpti, ut sanum rectumque sapiant, resistunt contumaciter suaque pestifera et mortifera dogmata emendare nolunt, sed defensare persistunt, haeretici fiunt et
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ de xp̃o prȩmisse sunt testes in om̃ib
gentib habere non posset. Qua propter:¬
quisquis alienigena id . ẽ. non ex isrł ꝓ
genitus nec ab illo popło in canonẽ sacra¬
rũ litterarũ receptus. legitur aliquid pro¬
phetasse de xp̃o: si in nrãm notitiam ue¬
nit aut uenerit. ad cumulum a nobis
cõmemorari potest. non quo necessari¬
us sit etiam si desit: sed qͥa ñ in congrue
creditur fuisse & in aliis gentib homines
quib hoc misterrum reuelatum est. &
qui hȩc etĩa p̾dicere impulsi sunt siue
participes eius dẽ grẽ fuerint siue ex ꝑte̾.
scimus fuisse confessos. Nec ipsos nuide¬
os eristimo audere contendere neminẽ
ꝑtinuisse ad dm̃ prȩter israhelitas eax qͦ
ꝓpago isrł esse cȩpit. reprobato eiꝰ fratre
maiore. Populus enĩ reuera qui ꝓpriȩ
di populus diceretur nullus alius fuit.¬
rib : ut popłi gentiũ credentes in eũ
qui ꝓ eoꝵ redemptione crucifiaus. ẽ.

Expanded text:
quae de Christo praemissae sunt, testes in omnibus quae de Christo praemissae sunt, testes in omnibus gentibus habere non posset. CAPquisquis alienigena, id est, non ex Israel progenitus, nec ab illo populo in canonem sacrarum litterarum receptus, legitur aliquid prophetasse de Christo, si in nostram notitiam venit, aut venerit, ad cumulum a nobis commemorari potest: non quo necessarius sit, etiamsi desit, sed quia non incongrue creditur fuisse et in aliis gentibus homines, quibus hoc mysterium revelatum est, et qui hoc etiam praedicere impuparticipes eiusdem gratiae fuerint siue expertes, scimus fuisse confessos. Nec ipsos Iudaeos existimo audere contendere neminem pertinuisse ad Deum praeter Israelitas, ex quo propago Israel esse coepit, reprobato eius fratre maiore. Populus enim re uera, qui proprie Dei populus diceretur. nullus alius fuitribus: ut populi gentium credentes in eum, qui pro eorum redemptione crucifixus est,
Abbreviated transcription (Latin):
esse disꝑsos: quaquauersum xp̃i ȩccłia
dilatatur. Nam propħia inpsalmis
quos legunt etiã de hac re p̃missa est:
ubi scriptũ est. Ds̃ m̃s miscdia eiꝰ p̃ue¬
niet me: ds̃ m̃s demonstrabit michi in
inmicis meis ne occideris eos nequando
obliuiscantur legem tuã: disꝑge illos in
uirtute tua. De monstrauit ergo ds
eccłiȩ in eius iniuncis iudeis grãm mise¬
ricordiȩ suȩ: qm̃ sicut dicit apłs. delic̃¬
tũ eorũ salus est gentib. Et ido non
eos occidit idest non in eis ꝑdidit qͦd suñ
iudei. quãuis a romanis fuerint deuicti
& oppressi: ne obliti legem dĩ adhoc de
quo agimus testimonium nichil uale¬
rent. Idõ parũ fuit ut diceret ne occide¬
ris eos nequando obliuiscantur legem
tuã. nisi adderet etiã disꝑge illos: qm̃
si eum isto testimonio scripturarũ insua
tantũ modo terra non ubiq essent. ꝓfe¬
cto ȩccłia quȩ ubiq est eos ꝓphetiarũ

Expanded text:
esse dispersos, quaqua uersum Christi ecclesia esse dispersos, quaqua uersum Christi ecclesia dilatatur. Nam prophetia in psalmis, quos legunt etiam, de hac re praemissa est, ubi scriptum est: Deus meus, misericordia eius praeueniet me; Deus meus demonstrauit mihi in inimicis meis, ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legem tuam; disperge eos in uirtute tua. Demonstrauit ergo Deus ecclesiae in eius inimicis Iudaeis gratiam misericordiae suae, quoniam, sicut dicit apostolus, delictum illorum salus gentibus; et ideo non eos occidit, id est non in eis perdidit quod sunt Iudaei, quamuis a Romanis fuerint deuicti et obpressi, ne obliti legem Dei ad hoc, de quo agimus, testimonium nihil ualerent. Ideo parum fuit, ut diceret: Ne occideris eos, ne quando obliuiscantur legem tuam, nisi adderet etiam: Disperge eos; quoniam si cum isto testimonio scripturarum in sua tantummodo terra, non ubique essent, profecto ecclesia, quae ubique est, eos prophetiarum,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetias nos non finxisse de xp̃o. Qua
plurim eoꝵ considerantes. & ante pas¬
sionem & marime post eius resurrecti¬
onem crediderunt in eum. de quib prȩ¬
dictum est. Si fuerit numerus filioꝵ
isrł sicut arena maris: reliquiȩ salue fi¬
ent. Ceteri uero ȩxcecati sunt: de qͥb
predictum est. Fiat mensa eorũ coram
ipsis in laqueum. & in retributionẽ & in
scandalum: obscurentur oculi eoꝵ ne
uideant. & dorsum illoꝵ semꝑ incur¬
ua. Promde cum scripturis nr̃is non ere¬
dunt. complentur in eis suȩ quas cȩci le¬
gunt: nisi forte quis dixerit illas ꝓphe¬
tias x p̃ianos finisse de xp̃o quȩ sybille
nomine ꝓferuntur. uel alioꝵ sique st̃
quȩ non ꝑtiuent ad popłm iudeorum.
Nobis quide ille sufficiunt quȩ de nr̃ꝵ
inimicorũ codicib ꝓferuntur. quos ag¬
noscimus propt̃ hoc testimoniũ qͦd nobs
iuiti ꝑhibent cosdẽ codices habendo
atq seruando. ꝑ omnes gentes etiã ipsos

Expanded text:
prophetias nos non finxisse de Christo; quas prophetias nos non finxisse de Christo; quas plurimi eorum considerantes et ante passionem et maxime post eius resurrectionem crediderunt in eum, de quibus praedictum est: Si fuerit numerus filiorum Israel sicut harena maris, reliquiae saluae fient. Ceteri uero excaecati sunt, de quibus praedictum est: Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum et in retributionem et scandalum. Obscurentur oculi eorum, ne uideant; et dorsum illorum semper incurua. Proinde cum scripturis nostris non credunt, conplentur in eis suae, quas caeci legunt. Nisi forte quis dixerit illas prophetias Christianos finxisse de Christo, quae Sibyllae nomine proferuntur uel aliorum, si quae sunt, quae non pertinent ad populum Iudaeorum. Nobis quidem illae sufficrunt, quae de nostrorum inimicorum codicibus proferuntur, quos agnoscimus propter hoc testimonium, quod nobis inuiti perhibent eosdem codices habendo adque seruando, per omnes gentes etiam ipsos
Abbreviated transcription (Latin):
manos autẽ iam mutato rei publicȩ statu
imperante cesare augusto. & ꝑ eum orbe
pacato: natus est xp̃c scd̾m prȩcedentem
ꝓphetiam in bethleem uide. homo mani¬
festus ex homine uirgine: ds occultus
ex dõ patre. Sic enim ꝓpheta prȩdiare¬
rat. Ecce uirgo accipiet mutero & pa¬
riet filium. & uocabitur nomen eius em¬
manuhel: quod est interprȩtatũ nobi¬
scum ds. Qui ut inse commendaret dm̃.
miracula multa fecit: ex quib quȩdam
quantũ ad eum predicandum satis esse
uisum est scriptura euangłica conti¬
net. Quorum prinum est quod tam
mirabiliter natus est: ultimum autem
quod cum suo resuscitato a mortuis cor¬
pore ascendit incęlum. Iudei autẽ qui
eum occiderunt. & in eum credere no¬
luerunt quia oportebat eũ mori & re¬
surgere: uastati infelicius a romanis fun¬
ditusq a suo regno ubi iam eis alienige¬
nȩ dominabantur eradicati disꝑsiq ꝑ
terras: quando quidẽ ubiq non desunt
ꝑscripturas suas testimonio nobis sunt.

Expanded text:
manos autem iam mutato rei publicae statu imperante Caesare Augusto et per eum orbe pacato natus est Christus secundum praecedentem prophetiam in Bethleem Iudae, homo manifestus ex homine uirgine, Deus occultus ex Deo Patre. Sic enim propheta praedixerat: Ecce uirgo accipiet in utero et pariet filium, et uocabunt nomen eius Emmanuel, quod est interpretatum: Nobiscum Deus. Qui ut in se commendaret Deum, miracula multa fecit, ex quibus quaedam, quantum ad eum praedicandum satis esse uisum est, scriptura euangelica continet. Quorum primum est, quod tam mirabiliter natus est; ultimum autem, quod cum suo resuscitato a mortuis corpore adscendit in caelum. Iudaei autem, qui eum occiderunt et in eum credere noluerunt, quia oportebat eum mori et resurgere, uastati infelicius a Romanis funditusque a suo regno, ubi iam eis alienigenae dominabantur, eradicati dispersique per terras quando quidem ubique non desunt per scripturas suas testimonio nobis sunt
Abbreviated transcription (Latin):
uocabant: uictum secum aristobolum
ducit. Ex illo. iudei etĩa tributariĩ ro¬
manorũ esse ceperunt. Postea cassius etĩa
templum expoliauit. Deinde post paucos
annos. etiã herodem alienigenam regem
habere meruerunt. Quo regnante: na.¬
tus est xp̃c. Iam enĩ uenerat plenitudo
temporis significata ꝓphetico sp̃ũ ꝑ os
patriarchȩ iacob: ubi ait. Non deficiet
princeps exr uida neq duax de femorib
eius. donec ueniet cui repositum est: &
ipse erit expectatio gentium. Non ergo
defuit iudeorũ princeps ex iudeis: usq
adistum herodem quẽ ꝓrimũ accȩpert̃
aliengenam regem. Tempus ergo iam
erat ut ueniret ille cui repositum erat.
quod nouo ꝓmissum est testamento: ut
ipse ẽẽt expectatio gentium. Fieri au¬
tem non posset ut expectarent
gentes uenturũ sicut eũ cerni¬
mus expectari. ut ueniat ad faciendũ
iudicium inclaritate potentiȩ: nisi pri¬
us in eum crederent cum uenit ad pati¬

Expanded text:
uocabant, uinctum secum Aristobolum uocabant, uinctum secum Aristobolum ducit. Ex illo Iudaei etiam tributarii Romanorum esse coeperunt. Postea Cassius etiam templum exspoliauit. Deinde post paucos annos etiam Herodem alienigenam regem habere meruerunt, quo regnante natus est Christus. Iam enim uenerat plenitudo temporis significata prophetico spiritu per os patriarchae Iacob, ubi ait: Non deficiet princeps ex Iuda, neque dux de femoribus eius, donec ueniat cui repositum est, et ipse exspectatio gentium. Non ergo defuit Iudaeorum princeps ex Iudaeis usque ad istum Herodem, quem primum acceperunt alienigenam regem. Tempus ergo iam erat, ut ueniret ille, cui repositum erat, quod nouo promissum est testamento, ut ipse esset exspectatio gentium. Fieri autem non posset, ut exspectarent eum gentes uenturum, sicut eum cernimus exspectari, ut ueniat ad faciendum iudicium in claritate potentiae, nisi prius in eum crederent, cum uenit ad pati
Abbreviated transcription (Latin):
nus inter se de imperio dimicantes: uires
aduersus israheliticam gentẽ ꝓuocauere
romanas. Hyrcanus namq ab eis contra
frẽm poposcit auarilium. Iunc iam Ro¬
ma subiugauerat africam. tunc subiugaue¬
rat gretiam: lateq etiã aliis orbis parti¬
bus imperans. tanquam se ipsam non ua¬
lens ferre sua se quodammͦ magnitudi¬
ne fregerat. Peruenerat quippe ad sediti¬
ones domesticas graues. atq inde ad bel¬
la socialia. moxq ciuilia: tantũq se cõ¬
minuerat & attriuerat. ut ei mutandus
rei publicȩ status quo regeretur regib im
ergo populi romani preclarissimus prin¬
ceps. iudeam cum exercitu ingressus cuu¬
tatem capit: templum reserat non deuoti¬
one supplicis sed iure uictoris: & ad sc̃a
sc̃oꝵ quo nisi summum sacerdotem non
licebat intrare non ut uenerator sed ut
ꝓfanator accedit: confirmatoq hyrcani
pontificatu & subiugatȩ genti imposito
custode antipatro. quos tunc ꝓcuratores

Expanded text:
nus inter se de imperio dimicantes uires nus inter se de imperio dimicantes uires aduersus Israeliticam gentem prouocauere Romanas. Hyrcanus namque ab eis contra fratrem poposcit auxilium. Tunc iam Roma subiugauerat Africam, subiugauerat Graeciam lateque etiam aliis orbis partibus imperans, tamquam se ipsam non ualens ferre, sua se quodam modo magnitudine fregerat. Peruenerat quippe ad seditiones domesticas graues ? adque inde ad bella socialia moxque ciuilia, tantumque se commmuerat et adtriuerat, ut ei mutandus rei publicae status. quo regeretur regibus, ergo, populi Romani praeclarissimus princeps, Iudaeam cum exercitu ingressus ciuitatem capit, templum reserat, non deuotione supplicis, sed iure uictoris. et ad sancta sanctorum, quo nisi summum sacerdotem non licebat intrare, non ut uenerator, sed ut profanator accedit; confirmatoque Hyrcani pontificatu et subiugatae genti inposito custode Antipatro, quos tunc procuratores
Abbreviated transcription (Latin):
dauit. Non autẽ multõpost: alchimus
quidam ꝑ ambitionem cum agenere sa¬
cerdotali esset alienus. quod nefas erat
pontifea factus est. Hinc iam post annos
ferme quinquaginta. inquib eis tamen
pax non fuit quãuis aliqua & prospere
gesserint: primus apud eos aristobolus
assumpto diademate & rea & pontifea
factus est. Antea quippe ex quo de ba-¬
bilonie captiuitate reuersi sunt templũ¬
q instauratum est. non reges sed duces
uel principes habuerunt: quamuis &
qui rea est possit dici princeps a princi¬
patu imperandi. & dua eo qͦd sit ductor
exercitus. Sed non contimio quicumq
principes uel duces sunt etiam reges dici
possunt: quod iste aristobolus fuit. Cui
successit alexander etiã ipse rea & ponti¬
fe&: qui crudeliter in suos regnasse tradi¬
tur. Post hunc uxor eiꝰ alerandra regina
iudeoꝵ fuit: ex cuius tẽꝑe & deinceps
mala sunt eos secuta grauiora. Filii quip¬
pe huius alexandre aristobolus & hyrca¬

Expanded text:
dauit. Non autem multo post Alcimus dauit. Non autem multo post Alcimus quidam per ambitionem, cum a genere sacerdotali esset alienus, quod nefas erat, pontifex factus est. Hinc iam post annos ferme quinquaginta, in quibus eis tamen pax non fuit, quamuis aliqua et prospere gesserint, primus aput eos Aristobolus adsumto diademate et rex et pontifex factus est. Antea quippe, ex quo de Babyloniae captiuitate reuersi sunt templumque instauratum est, non reges, sed duces uel principes habuerunt; quamuis et qui rex est possit dici princeps a principatu imperandi et dux eo, quod sit ductor exercitus; sed non continuo, quicumque principes uel duces sunt, etiam reges dici possunt, quod iste Aristobolus fuit. Cui successit Alexander, etiam ipse rei et pontifex, qui crudeliter in suos regnasse traditur. Post hunc uxor eius Alexandra regina Iudaeorum fuit, ex cuius tempore deinceps mala sunt eos secuta grauiora. Filii quippe huius Alexandrae Aristobolus et Hyrca
Abbreviated transcription (Latin):
in latinam linguam inderpretatũ est qͦd
ȩccłiȩ latinȩ tenent: quãuis non defuerit
temporib nr̃is prb̃t ieroniorus homo
doctissimus & om̃ium triũ linguarum
peritus. qui non ea greco sed ea hebreo
filius quod supra memoraui post alecran¬
dri mortem captiuos in egiptũ transtu¬
lit. quos enis successor ꝑtholomeus phi¬
ladelfus beniuolentissime inde dimisit.
ꝑ quẽ fac tum est quod paulo ante nar¬
raui. ut septuaginta interp̃tũ scriptu¬
ras haberemus. Deinde contriti sunt bel¬
lis que in machabeorũ libris explicant᷑:
post hȩc capti a rege alexandriȩ ptholo¬
meo qui est appellatus epiphanẽs: inde
ab antiocho rege syriȩ multis & gra¬
uissimis malis ad idola colenda compul¬
si. templũq ipsum repletũ sacrilegis su¬
perstitionib gentium: quod tamen duax
eorũ strenuissimus uidas qui etiã machabe¬
us dictus est. antiochi ducibus pulsis. ab
omni illa idolatriȩ contaminatione muu¬

Expanded text:
in latinam linguam, interpretatum est quod in latinam linguam, interpretatum est quod ecclesiae latinae tenent, quamuis non defuerit temporibus nostris presbyter Hieronymus, homo doctissimus et omnium trium linguarum peritus, qui non ea graeco, sed ex hebraeo filius, quod supra memoraui, post Alexandri mortem captiuos inde in Aegyptum transtulit, quos eius successor Ptolomaeus Philadelphus beneuolentissime inde dimisit; per quem factum est, quod paulo ante narraui, ut septuaginta interpretum scripturas haberemus. Deinde contriti sunt bellis, quae in Macchabaeorum libris explicantur. Post haec capti a rege Alexandriae Ptolomaeo, qui est appellatus , Epiphanes; inde ab Antiocho rege Syriae multis et grauissimis malis ad idola colenda conpulsi, templumque ipsum repletum sacrilegis superstitionibus gentium. quod tamen dux eorum strenuissimus ludas, qui etiam Macchabaeus dictus est, Antiochi ducibus pulsis ab omni illa idolatriae contaminatione mun
Abbreviated transcription (Latin):
fidem ptholomeo placuit explorare. in
nullo uerbo quod idem significaret et
tantumdem ualeret uel inuerborũ or¬
dine alter ab altero discreparet: sed tanqͣm
siunus esset interpres. ita quod om̃s inter-¬
erat unus in omnib: & ido tam mirabile
dĩ munus acceperant. ut illarũ scriptura¬
rum non tanquam humanarũ sedsicut e¬
rant tanquam diumnarũ etiã isto modo cõ-¬
mendaretur auctoritas. credituris quan¬
doq gentib ꝓfutura: quod iam uidemus
effectum. Nam cum fuerint & alii interp̃
des qui ex hebrea lingua ingrecam saera illa
eloquia transtulerunt. sicut aquila. sim¬
macus. theodotion. sicut etiã illa est in¬
terp̃tatio cuius aucꝰtor non apparet & ob¬
hoc sine nomine interpretis quinta editio
nuncupatur: hanc tamen que septuaginta
est tanquam sola esset sic recepit ecclesia.
eaq utuntur greci popłi xp̃iani: quorũ
pleriq utrum alia sit aliqua ignorant.
Ex hac septuaginta interp̃tatione etiam

Expanded text:
fidem Ptolomaeo placuit explorare, in fidem Ptolomaeo placuit explorare, in nullo uerbo, quod idem significaret et tantundem ualeret, uel in uerborum ordine alter ab aunus esset interpres, ita quod omnes intererat unus in omnibus. Et ideo tam mirabile Dei munus acceperant, ut illarum Scripturarum, non tanquam humanarum, sed, sicut erant tanquam divinarum, etiam isto modo commendaretur auctoritas, credituris quandoque gentibus profutura, quod jam videmus effectum. etes, qui ex Hebraea lingua in Graecam sacra illa eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Symmachus, Theodotion; sicut etiam illa est interpretatio, cuius auchoc sine nomine interpretis quinta editio nuncupatur: hanc tamen quae Septuaginta est, tamquam sola esset, sic recepit ecclesia eaque utuntur graeci populi christiani, quorum plerique utrum alia sit aliqua ignorant. ex hac Septuaginta interpretatione etiam
Abbreviated transcription (Latin):
potius dissipassent bellis omnia uastatu¬
tus. Quorum primus las i filius. mul¬
tos ex udȩa captiuos inȩgiptum transtu¬
lit. Huic autẽ succedens alius ptholome¬
us qui est appellatus philadelphus: om̃s
quos ille ab durerat subiugatos liberos
redire ꝑmisit. insuꝑ & dona regia intẽplũ
dĩ misit: petiuitq ab eleazaro tunc pon¬
tifice darisibi scripturas quas ꝓfecto audi¬
erat faia predicante diuinas. & ido con¬
cupierat habere inbiblioteca quã nobilis¬
simam fecerat. Has ei cum idem pontifea
misisset hebreas: post ille etiam interp̃tes
postulauit: & dati sunt septuaginta duo.
de singulis duodecim tribubus seni ho¬
mines. linguȩ utriusq doc tissimi hebreȩ
scilicet atq grecȩ: quorũ interpretatio
ut septuaginta uocetur iam obtinuit
consuetudo. Traditur sane. tam mirabiłe
ac stupendũ planeq diuinum in eoꝵ uer-¬
bis fuisse consensum: ut cum ad hoc opus
separatim singuli sederint. ita enim eoꝵ

Expanded text:
potius dissipassent bellis omnia uastatupotius dissipassent bellis omnia uastatutus; quorum primus, Lagi filius, multos ex Iudaea captiuos in Aegyptum transtulit. huic autem succedens alius Ptolomaeus, qui est appellatus Philadelphus, omnes, quos ille adduxerat subiugatos, liberos redire permisit, insuper et dona regia in templum dei misit petiuitque ab Eleazaro tunc pontifice dari sibi scripturas, quas profecto audierat fama praedicante diuinas, et ideo concupierat habere in bybliotheca, quam nobilissimam fecerat. has ei cum idem pontifex misisset hebrpostulauit; et dati sunt septuaginta duo, de singulis duodecim tribubus seni homines, linguae utriusque doctissimi, Hebraeae scilicet adque Graecae, quorum interpretatio ut Septuaginta uocetur, iam obtinuit consuetudo. Traditur sane tam mirabilem ac stupendum planeque diuinum in eorum uerbis fuisse consensum, ut, cum ad hoc opus separatim singuli sederint ita enim eorum
Abbreviated transcription (Latin):
riosis disputationib ꝑsuadere moliti st̃.
state uirtutũ. de amore patriȩ. de fide
amicitiȩ. de bonis operib atq omĩbus
admores ꝓbos ꝑtinentibus rebus. quãuis
nescientes ad quem finem & quonãmodo
ẽent ista omnia referenda: ꝓpheticis hoc
est diumnis uocib quãuis ꝑ homines in illa
ciuitate popło commnendata st̃. non ar-¬
gumentationum concertationib incul¬
cata: ut non hominis ingenium sed dĩ
eloquium contempnere formidaret qui
unus ptholomeorũ regum egipti nosse
studuit & habere. Nam post alexandri
macedonis qui etĩa magnus cognomina¬
tus est mirificentissimam mireq diutur¬
nam potentiam qua uniuersam asiam
immo pene totũ orbem. partim ui &
armis. partim terrore subegerat. quan¬
do inter cȩtera orientis etiam iudeam in¬
gressus obtinuit: eo mortuo comites eius
cum regnum illud amplissimum non pa¬
cifice inter se possessuri diuisissent sed

Expanded text:
riosis disputationibus persuadere moliti sunt,riosis disputationibus persuadere moliti sunt,state virtutum, de amore patriae, de fide amicitiae, de bonis operibus atque omnibus ad mores probos pertinentibus rebus, quamvis nescientes ad quem finem et quonam modo essent ista omnia referenda, propheticis, hoc est divinis vocibus, quamvis per homines, in illa civitate populo commendata sunt, non argumentationum concertationibus inculcata; ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui unus Ptolomaeorum regum Aegypti nosse studuit et habere. nam post Alexandri Macedonis, qui etiam Magnus cognominatus est, mirificentissimam minimeque diuturnam potentiam, qua uniuersam Asiam, immo paene totum orbem partim ui et armis partim terrore subegerat — quando inter cetera orientis etiam Iudaeam ingressus obtinuit — eo mortuo comites eius, cum regnum illud amplissimum non pacifice inter se possessuri diuisissent, sed
Abbreviated transcription (Latin):
deat non potuisse utrũq tunc dici a pro¬
pheta qui missus fuerat terrere commina
tione imminentis exitii ciuitatẽ: Cui si
tertio die fuerat futurus interitus: non u¬
tiq quadragesimo die. Si autẽ quadrage¬
simo: non utiq tertio. Siergo ame queri¬
tur quid horum ionas dicrerit: hoc puto
potius quod legitur in hebreo. quadragin¬
ta dies & niniue euertetur. Septuaginta
quippe longe posterius interp̃tati aliud
ipsi doctores probitatis atq pietatis. Qui¬
cumq scdm illos sapuit & uixcit: non se¬
cundum homines sed scd̃m dm̃ qui ꝑ eos
locutus est sapuit & uixit. Ibi si prohibi¬
tum est sacrilegium: ds ꝓhibuit. Si dic¬
tum est. honora patrem tuũ & matrem
tuam: ds iussit. Si dictum est non mecha¬
beris. non homicidiũ facies. non furaberis.
& cȩtera huiusmodi: non hȩc ora humana
sed oracula diuina fuderunt. Quicqͥd
philosophi quida inter falsa quȩ opina-¬
tisunt. uerũ uidere potuerunt. & labo¬

Expanded text:
deat non potuisse utrumque tunc dici a prodeat non potuisse utrumque tunc dici a propheta, qui missutione imminentis excidii civitatem? Cui si tertio die fuerat futurus interitus, non utique quadragesimo die; si autem quadragesimo, non utique tertio. Si” igitur “a me queritur, quid horum Ionas dixerit, hoc puto potius quod legitur in Hebreo: Quadraginta dies, et Ninive evertetur. 44 Septuaginta quippe longe posterius interpretati aliudipsi doctores probitatis atque pietatis. Quicumque secundum illos sapuit et vixit, non secundum homines, sed secundum Deum, qui per eos locutus est, sapuit et vixit. Ibi si prohibitum est sacrilegium, Deus prohibuit. Si dictum est, Honora patrem tuum et matrem tuam, Deus jussit. Si dictum est, Non moechaberis, Non homicidium facies, Non furaberis , et caetera hujusmodi, non haec ora humana, sed oracula divina fuderunt. Quidquid philosophi quidam inter falsa, quae opinati sunt, verum videre potuerunt, et labo
Abbreviated transcription (Latin):
quicqͥd est in hebrens codicibus & non est
apud interpretes septuaginta. noluit ea
quid uero est apud septuaginta. in hebre¬
is autẽ codicibus non est. ꝑ istos ea malu¬
it quã ꝑ illos idem sp̃s dicere: sic osten.¬
dens utrosq fuisse ꝓphetas. Isto enĩ modo
alia ꝑ isaiam. alia ꝑ ieremiam. alia ꝑ aliũ
aliumq ꝓphetam. uel aliter ẽadẽ ꝑ hunc
ac ꝑ illum dixit ut uoluit. Quicquid por¬
ro apud utrosq inuenitur. ꝑ utrosq di¬
cere uoluit unus atq idem sp̃s: sed ita ut
illi precederent ꝓphetando. isti sequeren¬
tur ꝓphetice illos inter pretando: quia si¬
cut in illis uera & concordantia dicentib
unus pacis sp̃s fuit: sic & in istis non se¬
cum conferentibus & tamen tanquã ore
uno cuncta interpretantibus. idem sp̃s
unus apparuit. Sed ait aliquis. Quomͦ
sciam quid ionas propheta dixerit niniui
tis: utrum triduum & niniue euercetur.
an quadraginta dies: Quis enim non ui¬

Expanded text:
quidquid est in Hebraeis codicibus et non est quidquid est in Hebraeis codicibus et non est aput interpretes septuaginta, noluit ea dicere. Quidquid uero est aput Septuaginta, in Hebraeis autem codicibus non est, per istos ea maluit quam per illos idem Spiritus dicere, sic ostendens utrosque fuisse prophetas. Isto enim modo alia per Esaiam, alia per Hieremiam, alia per alium aliumque prophetam uel aliter eadem per hunc ac per illum dixit. ut uoluit. Quidquid porro aput utrosque inuenitur, per utrosque dicere uoluit unus adque idem Spiritus; sed ita ut illi praecederent prophetando, isti sequerentur prophetice illos interpretando; quia sicut in illis uera et concordantia dicentibus unus pacis Spiritus fuit, sic et in istis non secum conferentibus et tamen tamquam ore uno cuncta interpretantibus idem Spiritus unus apparusciam quid Ionas propheta dixerit Ninitis, utrum: Triduum, et Nineue euertetur. an: Quadraginta dies? Quis enim non ui
Abbreviated transcription (Latin):
ONNUILI autẽ codices grecos interpre¬
tationis septuaginta ea hebreis codicibus
emendandos putarunt: nectamen ausi
sunt detrahere quod hebrei non habebats
& septuaginta posuerunt. sed tantũ modo
addiderunt que in hebreis inuenta apud
septuaginta non erant. eaq signis quibus¬
dã instellarũ modũ factis ad capita eorũ¬
dem uersuum notauerunt. quȩ signa aste¬
riscos uocant: illa uͦ quȩ non habent hebrei
habent antẽ septuaginta. similit̾ ad capi¬
ta uersuũ iacentib uirgulis sicut scribun¬
tur uncie signauerunt: & multi codices
has notas habentes usq quaq diffusi sunt
greci & latmni. Que autẽ non pretermis¬
sa uel addita sed aliter dicta sunt: siue a¬
lium sensum faciant etĩa ipsum ñ abhor¬
rentem. siue alio modo eundem sensum ex¬
plicare monstrentur. nisi utrisq codicibus
inspectis nequeunt reperiri. Si ergo ut
oportet nichil aliud intueamur in seriptu¬
ris illis. nisi quid ꝑ homines diccerit dĩ sp̃s.

Expanded text:
onnulli autem codices Graecos interpretationis Septuaginta ex Hebraeis codicibus emendandos putarunt; nec tamen ausi sunt detrahere, quod Hebraei non habebant et Septuaginta posuerunt; sed tantum modo addiderunt, quae in Hebraeis inuenta aput Septuaginta non erant, eaque signis quibusdam in stellarum modum factis ad capita eorundem uersuum notauerunt, quae signa asteriscos uocant. Illa uero, quae non habent Hebraei, habent autem Septuaginta. similiter ad capita uersuum iacentibus uirgulis, sicut scribuntur unciae, signauerunt. Et multi codices has notas habentes usquequaque diffusi sunt et Latini. Quae autem non praetermissa uel addita, sed aliter dicta sunt, siue alium sensum faciant etiam ipsum non abhorrentem, siue alio modo eundem sensum explicare monstrentur, nisi utrisque codicibus inspectis nequeunt reperiri. Si ergo, ut oportet, nihil aliud intueamur in scripturis illis. nisi quid per homines dixerit Dei Spiritus,
Abbreviated transcription (Latin):
tus cunctis gentib : sicut legitur in he¬
breo. Nam primus eius aduentus: non¬
dũ erat desideratus om̃ĩb gentib No
enĩ quẽ deberent desiderare sciebant.
quẽ nondũ crediderant. Iunc etiã scdi
septuaginta interp̃tes. quia & ipse ꝓpli¬
ticus sensus est: uenient que electa sunt
dño de cunctis gentib. Tunc em̃ uere
non uenient nisi electa de quib dicit
apłs: sicut elegit nos in ipso ante mund
constitutionem. Ipse quippe archites¬

Expanded text:
tus cunctis gentibus, sicut legitur in Hetus cunctis gentibus, sicut legitur in Hebraeo. Nam primus eius aduentus nondum erat desideratus omnibus gentibus. Non enim quem deberent desiderare sciebant, in quem non crediderant. Tunc etiam secundum septuaginta interpretes quia et ipse propheticus sensus est uenient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus. Tunc enim uere non uenient nisi electa, de quibus dicit apostolus: Sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Ipse quippe archite
Abbreviated transcription (Latin):
memorata testantur. Hȩc autẽ domus
ad nouũ ꝑtinens testamentũ. tanto utiq
maioris est głe quanto meliores sunt
lapides uiui quib credentib renouatis¬
q construitur. Sed id̾o ꝑ instauratio.¬
nem tẽpli illius significata est: quia ip¬
sa renouatio illius edificii significat elo¬
quio ꝓphetico alterum testamentũ qͦd
appellatur nouum. Quod ergo ds̃ diarit
ꝑ memoratum ꝓphetã & dabo pacem in
loco isto. ꝑ significantem locum ille qui
eo significatur intelligendus est: ut qͥa
illo loco instaurato significata. ẽ. ecclia
in loco isto. nisi dabo pacem in loeo quem
significat locus iste: qm̃ omnia significan¬
tia uidentur quodamodo earũ rerũ qua
significant sustinere ꝑsonas: sicut dictũ
de qua hoc dictum est significat utiq
xp̃m. Naior est utiq gła domus huus
noui testam̃ti quã domus pͥoris ueteris
testamenti: & tunc apparebit maior cũ
dedicabitur. Tunc enim ueniet desidera¬

Expanded text:
memorata testantur. Haec autem domus memorata testantur. Haec autem domus ad nouum pertinens testamentum tanto utique maioris est gloriae, quanto meliores sunt lapides uiui, quibus credentibus renouatisque construitur. Sed ideo per instaurationem templi illius significata est, quia ipsa renouatio illius aedificii significat eloquio prophetico alterum testamentum, quod appellatur nouum. Quod ergo Deus dixit per memoratum prophetam: Et dabo pacem in loco isto, per significantem locum ille, qui eo significatur, intellegendus est; ut, quia illo loco instaurato significata est ecclesiain loco isto, nisi dabo pacem in loco, quem significat locus iste. Quoniam omnia significantia uidentur quodam modo earum rerum, quas significant, sustinere personas; sicut dictum petra illa, de qua hoc dictum est, significabat utique Christum. Maior est itaque gloria domus huius noui testamenti quam domus prioris ueteris testamenti, et tunc apparebit maior cum dedicabitur. Tunc enim ueniet desidera
Abbreviated transcription (Latin):
stinatos ꝑducat ad dm̃. Sed quȩcumq
aliorũ ꝓphetiȩ de dĩ ꝑ ittm xp̃m grã ꝓ
feruntur: possunt putari a xp̃ianis esse
conficte. Ido uichil est firmius ad con¬
uicendos quoslibet alienos si de hac Re
contenderint. nrõsq faciendos si recꝰte
sapuerint. quã ut diuina prȩdicta ea
bus ꝓpriis. & ꝓpter hoc testimonium
toto orbe disꝑsis. xp̃i usq quaq creuit
maioris est głe: quã fuerat illa prima
lignis & lapidib cęt̾isq p̃tiosis rebus me¬
tallisq constructa. Non itaq aggei
ꝓphetia intempli huius instauratioe
completa est. Ex quo enĩ est instaura¬
tum nunquã ostenditur habuisse tantã
głam quantã habuit tẽpore salomonis:
immo potius ostenditur pͥmũ cessatione
ꝓphetiȩ fuisse domus illius głam diminu¬
tam. deinde ipsius gentis cladib tantis us¬
q adultimum excidium qͦd factum est
aromanis. sicut ea quȩ supra sunt com¬

Expanded text:
stinatos perducat ad Deum. Sed quaecumque stinatos perducat ad Deum. Sed quaecumque aliorum pferuntur, possunt putari a Christianis esse confictae. Ideo nihil est firmius ad convincendos quoslibet alienos, si de hac re contenderint, nostrosque faciendos, si recte sapuerint, quam ut divina praedicta de bus propriis, et propter hoc testimonium toto orbe dispersis, Christi usquequaque crevit maioris est gloriae, quam fuerat illa prima lignis et lapidibus ceterisque pretiosis rebus metallisque constructa. Non itaque Aggaei prophetia in templi illius instauratione conpleta est. Ex quo enim est instauratum, numquam ostenditur habuisse tantam gloriam, quantam habuit tempore Salomonis; immo potius ostenditur primum cessatione prophetiae fuisse domus illius gloriam diminutam, deinde ipsius gentis cladibus tantis usque ad ultimum excidium, quod factum est a Romanis, sicut ea, quae supra sunt com
Abbreviated transcription (Latin):
ex gente idumea genus ducens. ibi ortus.
ibidem mortuus est. Qui diuino sic lau¬
datur eloquio: ut quod adiustitiam pie¬
tatẽq attinet. nullus ei homo suoꝵ tẽ¬
porũ coȩquetur. Q uȩ tempora eius qͣm¬
uis non mueniamus in chronicis: colligi¬
mus tamen ex libro eius quẽ sui merito
ifrahelite in auctoritate canonic̃ã rece¬
perunt. tertia generatione posteriorem
fuisse quã isrł. Diuinitus autẽ ꝓuisum
fuisse non dubito. ut ea hoc unosciremꝰ
etiã ꝑ alias gentes ẽẽ potuisse qui scđm
dm̃ uixerunt eiq placuerunt ꝑtinentes
adspũalem ierusalem: quod nemini con¬
cessum fuisse credendum. ẽ nisi cui diui¬
nitus reuelatus est unus mediator dĩ &
hominum homo xp̃c iste. qui uentuxꝰ
incarne sic antiquis scĩs pręnuntiabat᷑.
quẽ admodũ nobis uenisse nuntiatus est.
ut una eademq ꝑ ipsum fides om̃s in di
ciuitatem. dĩ domum. dĩ templũ prȩde¬

Expanded text:
ex gente Idumaea genus ducens, ibi ortus, ex gente Idumaea genus ducens, ibi ortus, ibidem mortuus est; qui diuino sic laudatur eloquio, ut, quod ad iustitiam pietatemque adtinet, nullus ei homo suorum temporum coaequetur. Quae tempora eius quamuis non inueniamus in Chronicis, colligimus tamen ex libro eius, quem pro sui merito Israelitae in auctoritatem canonicam receperunt, tertia generatione posteriorem fuisse quam Israel. Diuinitus autem prouisum fuisse non dubito, ut ex hoc uno sciremus etiam per alias gentes esse potuisse, qui secundum Deum uixerunt eique placuerunt, pertinentes ad spiritalem Hierusalem. Quod nemini concessum fuisse credendum est. nisi cui diuinitus reuelatus est unus mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, qui uenturus in carne sic antiquis sanetis praenuntiabatur, quem ad modum nobis uenisse nuntiatus est, ut una eademque per ipsum fides omnes in Dei ciuitatem, Dei domum, Dei templum praede
Abbreviated transcription (Latin):
ter hoc ergo nec ꝓphetas ex illo tempore
habuit illa gens. sed multis cladib afflicta
est ab alienigenis regib ipsisq romanis:
ne hanc aggei ꝓphetiam in illa instaura¬
tione templi opinarentur impletã. Non
multo post enim adueniente alexandro
subiugata est: quando & si nulla est fac¬
ta uastatio qm̃ non sunt ei ausi resistere.
& idõ placatũ facillime subditi receper̃t.
non erat tam̃ gła tanta domus illius. qͥn¬
ta fuit in suoꝵ regũ libera potestate. Ho¬
stias sane alexander iimolauit indi dẽ¬
plo: non ad eiꝰ cultũ uera pietate conu̾̃sus.
s impia uanitate cũ diis eũ falsis colen¬
dũ eũ putans. Deinde ptholomeus lagi
cȩlesti societate adueros ifrahelitas suꝑne
ciues patrie ꝑtinentes. etiã in aliis gen¬
tibus fuisse negare non possunt: quia si
negant facillime conuincuntur de sc̃o
& mirabili uito iob. qui nec indigena nec
ꝓselitus id .ẽ. aduena popłi ifrł fuit: sed

Expanded text:
ter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore ter hoc ergo nec prophetas ex illo tempore habuit illa gens et multis cladibus adflicta est ab alienigenis regibus ipsisque Romanis, ne hanc Aggaei prophetiam in illa instauratione templi opinaretur inpletam. Non multo post enim adueniente Alexandro subiugata est, quando etsi nulla est facta uastatio, quoniam non sunt ei ausi resistere et ideo placatum facillime subditi receperunt, non erat tamen gloria tanta domus illius, quanta fuit in suorum regum libera potestate. Hostias sane Alexander immolauit in Dei templo, non ad eius cultum uera pietate conuersus, sed inpia uanitate cum dis eum falsis colendum putans. Deinde Ptolomaeus, Lagi caelesti societate ad ueros Israelitas supernae ciues patriae pertinentes etiam in aliis gentibus fuisse negare non possunt: quia si negant, facillime conuincuntur de sancto et mirabili uiro Iob, qui nec indigena nec proselytus, id est aduena populi Israel fuit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
gens nidea cȩpit non habere ꝓphetas. ꝓ¬
culdubio deterior facta est: eo scilicet
tempore. quo se sperabat instaurato tẽ¬
plo post captiuitatem quȩ fuit inbaby lo¬
nia. futuram ẽẽ meliorem. Sic quippe
intelligebat populus ille carnalis: quod
prȩnuntiatũ est ꝑ aggeum ꝓphetã dicen¬
tem. Magna erit gła domus istius nouis¬
simȩ : plus quã primȩ. Quod de nouo¬
destamento dictum esse paulo suꝑius de¬
ter pretes alium sensum magis corꝑi quã
capiti hoc est magis eccłiȩ quã xp̃o conue¬
mentem. ꝓphetica auctoritate dixeruNs.
Uenient quȩ electa sunt dm̃ de cunctis
gentibus: idest homines de quib ipse ilte
ineugłio. multi inquit uocati. pauci uero
electi. Talib eium electis gentium. domꝰ
edificatur dĩ ꝑtestam̃tũ nouũ lapidibus
iiiis: longe gloriosior quã templũ illud
fuit quod a rege s alomone constructum
est: & post captiuitatem instauratũ. Prop¬

Expanded text:
gens Iudaea coepit non habere prophetas, pgens Iudaea coepit non habere prophetas, procul dubio deterior facta est, eo scilicet tempore, quo se sperabat instaurato templo post captiuitatem, quae fuit in Babylonia, futuram esse meliorem. Sic quippe intellegebat populus ille carnalis, quod praenuntiatum est per Aggaeuni prophetam dicentem: Magna erit gloria domus istius nouissimae, plus quam primae; quod de nouotestamento dictum esse paulo superius deterpretes alium sensum magis corpori quam capiti, hoc est magis ecclesiae quam Christo, conuenientem prophetica auctoritate dixerunt: Venient quae electa sunt Domini de cunctis gentibus, id est homines, de quibus ipse Iesus in euangelio: Multi, inquit, uocati, pauci uero electi. Talibus enim electis gentium domus aedificatur Dei per testamentum nouum lapidibus uiuis, longe gloriosior, quam templum illud fuit, quod a rege Salomone constructum est et post captiuitatem instauratum. Prop
Abbreviated transcription (Latin):
in herere cupientem de somno excitaue¬
rint septuaginta interpretes idemq pro¬
phetȩ. ad ꝑscrutandam altitudinem pro¬
phetiȩ. & quodamodo dixerint: in qua¬
draginta dieb ipsum quere. in quo & tri¬
duum potueris inuenire. Illud in ascensi¬
one: hoc in euis resurrectione reperies.
Propter quod utroq numero significari
conuenientissime potuit: quorũ unum
ꝑ ioniam ꝓpħam. alterũ ꝑseptuaginta
interp̃tum ꝓphetiam. tamen unus atq
O ut non hec ꝑmulta demon¬
strem. in quib ab hebraica ueritate pu¬
tantur septuaginta interp̃tes discrepa¬
re. & bene intellecti inueniunt᷑ ẽẽ con¬
cordes. Unde etiam ego ꝓ meo modulo
uestigia sequens apłoꝵ: quia & ipsi ear
utrisq idest ex hebreis & ex septuaginta
testimonia ꝓphetica posuerunt utraq au¬
ctoritate utendum putaui: qm̃ utraq u¬
na atq diumna est. Sed iam quȩ restant
ut possumus exrequamur. Postea quam¬

Expanded text:
inhaerere cupientem, de somno excitaveinhaerere cupientem, de somno excitaverint Septuaginta interpretes, iidemque Prophetae, ad perscrutandam altitudinem prophetiae, et quodammodo dixerint: In quadraginta diebus ipsum quaere, in quo et triduum potueris invenire; illud in ascensione, hoc in ejus resurrectione reperies. Propter quod utroque numero significari convenientissime potuit, quorum unum per Jonam prophetam, alterum per Septuaginta interpretum prophetiam, tamen unus atque, ut non haec per multa demonstrem, in quibus ab hebraica veritate putantur Septuaginta interpretes discrepare, et bene intellecti inveniuntur esse concordes. Unde etiam ego pro meo modulo vestigia sequens Apostolorum, quia et ipsi ex utrisque, id est, ex hebraeis et ex Septuaginta, testimonia prophetica posuerunt, utraque auctoritate utendum putavi, quoniam utraque una atque divina est. Sed jam quae restant, ut possumus, exsequamur.
Abbreviated transcription (Latin):
dicere potuerunt. quod tamen ad rem
ꝑtineret. & in unum eunidẽq sensum
quãuis sub altera significatione concur-¬
reret: ammoneretq lectorem utraq
auctoritate non spreta ab historia sese
atcollere ad ea requirenda propter quȩ
significanda historia ipsa conscripta est.
Gesta sunt quippe illa nininiue ciuitate.
sed aliquid etiã significauerunt qͦd modũ
illius ciuuitatis eacedat: sicut gestum est
quod ipse ꝓpheta inuentre cȩti triduo fu¬
it. & tamen alium significauit in ꝓfun¬
do inferm triduo futurum. qui dñs. ẽ.
omniũ ꝓphetarũ. Qua propter suꝑ il¬
lam ciuitatem recte accipitur eccłia gen¬
tium ꝓphetice figurata: euersa scilicet
ꝑ penitentiam. ut qualis fuerat iam non
bat: siue ꝑ quadraginta dies siue ꝑ tridu¬
um idem ipse significatus est xp̃e: ꝑ qua¬
draginta scilicet. quia tot ꝑ egit dies cũ
discipulis suis post resur rectionẽ & as
surreait tertio: tanquam lectorem ni¬
chil aliud quã historiȩ rerũ gestarum

Expanded text:
dicere potuerunt, quod tamen ad rem pertineret, et in unum eumdemque sensum, quamvis sub altera significatione, concurreret: 91 admoneretque lectorem, utraque auctoritate non spreta, ab historia sese attollere ad ea requirenda propter quae significanda historia ipsa conscripta est. Gesta quippe sunt illa in Ninive civitate, sed aliquid etiam significaverunt quod modum illius civitatis excedat: sicut gestum est quod ipse propheta in ventre ceti triduo fuit, et tamen alium significavit in profundo inferni triduo futurum, qui Dominus est omnium prophetarum. Quapropter si per illam civitatem recte accipitur Ecclesia gentium prophetice figurata, eversa scilicet per poenitentiam, ut qualis fuerat jam non bat, sive per quadraginta dies, sive per triduum, idem ipse significatus est Christus: per quadraginta scilicet, quia tot dies peregit cum discipulis suis post resurrectionem srtio resurrexit: tanquam lectorem nihil aliud quam historiae rerum gestarum
Abbreviated transcription (Latin):
cies fuerat deleta diluuio. Qui autẽ nẽ
sunt inquit cęli & terra: eodem uerbo i¬
positi sunt. ignireseruandi indiem ud¬
cii & ꝑditionis hominũ impioꝵ. Pros
quicęli & quȩ terra idem qui mundis
ꝓ eo mundo qui diluiuo periit ex eadell
aqua repositus. ẽ: ipse igni nouissimo i¬
seruatur indie iuidicii & ꝑditionis houl¬
nũ impioꝵ. Nam & hominũ ꝓpter md¬
nã quanda cõmutationẽ non dubitas

Expanded text:
cies fuerat deleta diluuio. Qui autem nunc cies fuerat deleta diluuio. Qui autem nunc sunt, inquit, caeli et terra, eodem uerbo repositi sunt, igni reseruandi in diem iudicii et perditionis hominum inpiorum. Proinde qui caeli et quae terra, id est, qui mundus pro eo mundo, qui diluuio periit, ex eadem aqua repositus est, ipse igni nouissimo reseruatur in diem iudicii et perditionis hominum inpiorum. Nam et hominum propter magnam quandam commutationem non dubitat