comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tam. Sunt aũt partes constitutiones cause gn̾ał
hoc modo. Si elum om̃is causa corecturalis ẽẽt nec¬
alius statꝰ inueniret᷑: ñ esset statꝰ coniecturalis cau¬
se parss: ipsa causa eẽt sine dubio coniectura. qm̃
partim coniectura. partim fine partim qualitate
partim translatione. cause om̃s tenent᷑. pars ẽ con¬
stõ cause ñ eiꝰ quam tenendo informat. s eiꝰ quam
aundit gn̾alis. Huius scł̃i quasi menbrum aliquod
abscindens suũ facit unaqueq ꝯstõ. igit᷑ partes¬
deliberatiuũ. aña am̃ cuulis questio que dicit᷑
causa. Partes huiꝰ matie constitutiones. Rethorice
partes. Inuentio. disp̃o. Elocutio. Memoria ꝓnuntia¬
tio. Instrumentum. oratio. Instrumenti partes Exor¬
cẽ. finis. tum benedixise. tum ꝑstiadẽ. Est uͦ tota
rethorica in sp̃ebꝰ. Sỹes uͦ ita totam materiã informãt.
ut tam̃ uicissim totam sibi undicent. Quod ex ħ intel¬

Expanded text:
tam. Sunt autem constittam. Sunt autem constithoc modo. Si enim omnis causa conjecturalis ealius status inveniretur, non esset status coniecturalis causae pars, sed ipsa causa esset sine dubio coniectura; sed quoniam partim coniectura, partim sine, partim qualitate, partim translatione causae omnes tenentur, pars est constitutio causae non eius quam tenendo informat, sed eius quam dividit generalis, cuius scilicet quasi membrum aliquod abscindens, suum facit unaquaeque constitutdeliberativum. Materia autem, civilis quaestio, quae dicitur causa; partes hujus materiae, constitutiones. Rhetoricae partes, inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Instrumentum, oratio; instrumenti partes, exorcere; finis tum bene dixisse, tum persuadere: est vero tota rhetorica in speciebus. Species vero ita totam materiam informant, ut tamen vicissim totam sibi vindicent, quod ex hoc intel
Abbreviated transcription (Latin):
confirmat ad fidem. Nec uͦ fieri pot̾. ut ita siit cau¬
sarum quasi tociꝰ partes. Nullum enĩ positum exu¬
na parte totum atq integrum ẽẽ potest. Ut in cau¬
sa constõ una ioonea ẽ constituere causam. Quid est
igit᷑ dicendum. Patet uia rationi. Neq enĩ causȩ eiꝰ
pars ẽe dr̃. constitutio quȩ incontrou̾siã uenit. &
quamstatꝰ constituit con p̃sertim qui addit᷑ statꝰ¬
ad causam una iam constitutione firmatã. non
trou̾sie tot cause ⁊ licet eas unũ contineat negoti¬
um cause tam̃ imꝑmixte sibi uariant᷑ At qui ui¬
uenẽ de lupanari ex euntẽ uidit paulo post de
eodem loco uxorẽ suam uidit egressam accusat
uiuenem adult̾ii. hic unum negotium hoc qđ u̾tit᷑
cisse. alt̾a diffinit̾a. si inlupanari concubitum dicat
ñ posse adult̾umm putare. Neq neganti pars est
eiꝰdem controu̾siȩ coniecturalis statꝰ. neq diffinienti

Expanded text:
ro constitutionem confirmat ad fidem. Nec vero fieri potest ut ita sint cauro constitutionem confirmat ad fidem. Nec vero fieri potest ut ita sint causarum quasi totius partes. Nullum enim compositum ex una parte totum atque integrum esse potest. At in causa constitutio una idonea est constituere causam. 9. Quid igitur est dicendum? Patet via rationi. Neque enim causae ejus pars dicitur esse constitutio, quae in controversiam venit et quam status constituit, cum praesertim qui additur ad causam status, una iam constitutione firmata, non troversiae tot causae. Et licet eas unum contineat negotium, causae tamen impermistae sibimet variantur: ut qui iuvenem de lupanari exeuntem vidit, paulo post de eodem loco uxorem suam vidit egressam, accusat iuvenem adulterii: hic unum negotium, hoc quod vertcisse; altera diffinitiva, si in lupanari concubitum dicat non posse adulterium putari. Sed neque neganti pars est eiusdem controversiae coniecturalis status, neque diffinienti
Abbreviated transcription (Latin):
atq quod contendr̃ meruit pati. Comꝑatio ẽ cum ꝓpt̾
meliorẽ utiliorẽ ue causam sactum qđ adu̾sariꝰ ar¬
guit cõmissum ẽẽ defendit᷑. hoꝵ uͦ omntũ st̃ ꝓprie dife
rentiȩ. atq iõ minutissime duisiones quas rethoꝵ m
his docendis explicandisq conscripti libri diligentiꝰ
continent. S nos a marcho.t. sũpsisse sufficiat. ad
nibꝰ ħ inspiciendum ẽ modo. ¶ Marchus enĩ tulliꝰ cati¬
sarum partes ꝯstitutiones ẽe demonstrat. eo loco quo
contta hermagoram mit᷑ dicens. qđ si gn̾is cause non¬
ẽẽ designans. De qua re multa questio ẽ quomͦ enĩ par
tes putabunt᷑ causȩ: Si enĩ ita partes ut sp̃es quouͦi¬
sieri pot̾. ut in una causa plures ꝯstõnes sint: Nam
spes sibi met in ꝑmixte sunt. At uenunt in causampli¬
me constitutiones Nonsunt gͥ partes causarum ue¬
lut statꝰ p̃sens. Illud quoq ꝙ nulla sp̃es aliam sibi

Expanded text:
atque id quod intenditur meruit pati. Comparatio est, cum propter atque id quod intenditur meruit pati. Comparatio est, cum propter meliorem utilioremve, factum quod adversarius arguit commissum esse, defendirentiae, atque ideo minutissimae divisiones quas rhetorum in his docendis explicandisque conscripti libri diligentius continent. Sed nos haec a M. Tullio sumpsisse sufficiat. Ad nibus hoc inspiciendum est modo. M. enim Tullius causarum partes constitutiones esse demonstrat eo loco quo contra Hermagoram nititur, dicens, quod si generis causae paresse designans. Quare de re multa quaestio est, quomodo enim partes esse putabantur causfieri potest, ut in una causa plures constitutiones sint? nam species sibimet impermixtae sunt. At veniunt in causam plurimae constitutiones: non sunt igitur partes causarum, velut species status. Illud quoque quod nulla species aliam sibi
Abbreviated transcription (Latin):
refertur. aut quod ẽ ultimũ comꝑatur. ¶ Conceditur
cum nulla introducit᷑ sacti defensio. s uenia postulat᷑.
Id duobꝰ modis seri potest: si dep̃ceris aut spurges. De¬
p̃caris cum nichil excusationis attuleris. Purgas cũ
facłi culpa in his asscribit᷑ quibꝰ obsisti obiuariq ñ
possit. Neq tam̃ ꝑsone sint. Id enĩ in aliam constituti¬
onem cadit. Sunt uͦ hec inprudentia casus. neces¬
sitas. Remouet᷑ uͦ crim̃ cum ab eo qui incessit᷑ mali
pot̾. si aut causa referat᷑ aut factum. Causa refer¬
tur cum aliena potestate aliqͥd factum ẽẽ contendr̃
factum ũ cum alius aut potuisse aut debuisse face.
demonstrat᷑. Atq in his maxime ualent. si eiꝰ nõis in
uos intendat᷑ actio. qd̾ ñ fecerimꝰ id quod oportinit
sieri. Refert᷑ crimen. cum iuste in aliquẽ facinꝰ cõmissũ
ẽẽ contendr̃. qm̃ is in quẽ cõmissum ẽ miuriꝰ sepe fuerit.

Expanded text:
refertur, aut, quod est ultimum, comparatur. Conceditur refertur, aut, quod est ultimum, comparatur. Conceditur crimen, cum nulla introducitur facti defensio, sed venia postulatur. Id fieri duobus modis potest, si depreceris, aut purges. Deprecaris, cum nihil excusationis attuleris; purgas, cum facti culpa his ascribitur quibus obsisti obviarique non possit, neque tamen personae sint, id enim in aliam constitutionem cadet. Sunt vero haec imprudentia, casus, atque necessitas. Removetur vero crimen, cum ab eo qui incessitur tranpotest, si aut causa removeatur, aut factum. Causa removetur, cum aliena potestate aliquid factum esse contenditur. Factum vero cum alius, aut potuisse, aut debuisse facere demonstratur. Atque haec in his maxime valent, si eius nominis in nos intendatur actio, quod non fecerimus id quod oportuit fieri. Refertur crimen cum iuste in aliquem facinus commissum esse contenditur, quoniam is in quem commissum sit iniurius saepe fuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
tatur an sit. quid sit. quale sit. Et p̃ter hoc: an
iure ł more possit exerceri iudicium. S si factum
ł res que intendit᷑ ab adu̾sario negat᷑. questio est
utrũ sit ea quȩ comecturalis constitutio noĩatur.
est. disfinitiua dr̃ ꝯstitutio. at si ⁊ eẽ constiterit. &. de
rei difsinicione conueniat.s quale sit inquirat᷑. tunc
formam in płã necẽẽ: hanc constitutionẽ menbra
tate ꝓpositi. aut in p̃sens. aut infuturum. Si inp̃¬
teritum iudicialis constitutio nuncupat᷑. Si p̃sen¬
tis uel futuri tẽpis teneat questionẽ negotialis dr̃
Iuriditialis uͦ. cuꝰ in qui sitio p̃teritum respicit tempꝰ.
auabus partibꝰ segregat᷑. Aut enĩ inipso facto us defen¬
sionis inẽ ot absoluta qͦlitas nuncupat᷑. aut extrinsecꝰ
assumit᷑. ⁊ assũptiua dr̃ constitutio. S ħ in partes .ii.
diriuat᷑. Aut enĩ concedit᷑ c̾men. aut remouet᷑ aut

Expanded text:
tatur an sit, quid sit, quale sit, et praeter haec, an tatur an sit, quid sit, quale sit, et praeter haec, an iure vel more possit exerceri iudicium. Sed si factum vel res quae intenditur, ab adversario negetur, quaestio est utrum sit, ea coniecturalis constitutio nominatur.est, diffinitiva dicitur constitutio. At si et esse constiterit, et de rei diffinitione conveniat, sed quale sit inquiratur, tunc formam in plura necesse est hanc constitutionem membra tate propositi, aut in praesens, aut in futurum. Si in praeteritum, iuridicialis constitutio nuncupatur. Si praesentis vel futuri temporis teneat quaestionem, negotialis dicitur. Iuridicialis vero cuius inquisitio praeteritum respicit, duabus partibus segregatur: aut enim in ipso facto vis defensionis inest, et absoluta qualitasassumitur, et assumptiva dicitur constitutio. Sed haec in partes quatuor derivatur: aut enim conceditur crimen, aut removetur, aut
Abbreviated transcription (Latin):
iudicem. Dialetica uͦ eodem iudice quo ad u̾satio .iu.
quod exordiun: narrationẽ particionem confirmati¬
onem rep̃hensionem. ꝑ orationem. Que partes instrum̃
trethorice facultatis qm̃ rethorica in onmibꝰ suis spebꝰ
inest eisdem merunt: nec potiꝰ merunt quã eisciem ea¬
quȩ ꝑagunt amministrabunt. Itaq ⁊ iniudiciali genẽ
causarũ necessarꝰ ẽ ordo ꝓemũ ⁊ narrationis & ceteroꝵ¬
Et in demonstratiuo. deliberatiuoq necessaria sunt.
Opus aũt rethorice facultatis docẽ & mouẽ qd nicħ¬

Expanded text:
judicem, dialectica vero eodem judice quo adversario nititjudicem, dialectica vero eodem judice quo adversario nititquod exordium est; narrationem, partitionem, confirmationem, reprehensionem, perorationem: quae partes instrumenti rhetoricae facultatis, quoniam rhetorica in omnibus suis speciebus inest, eisdem inerunt; nec potius inerunt, quam hisdem quae peragunt administrabunt. Itaque et in judiciali genere causarum necessarius est ordo prooemii et narrationis atque caeteroet in demonstrativo deliberativoque necessaria sunt. Opus autem rhetoricae facultatis docere et movere: quod ni
Abbreviated transcription (Latin):
ricam facultatẽ conponunt᷑ necesse : nisi fui̾t recho¬
rica ipse quoq subsequent᷑. at ÷ rethorica inꝓpͥis sp̃e¬
bus integra. Om̃is gͥ rethorice partes merunt retho¬
rice spẽbꝰ Quo circa &̃ inhis ciuilibꝰ negocuis tractan¬
ais adhibent᷑. Que a supͣdictis rethoricȩ sp̃ebꝰ informant᷑
demonstratiuo. Inuentio. dispositio. elocutio. olemo¬
ria. ꝓnuntiatioꝙ conueniunt. Sin uͦ omis fere fa¬
cultas nstrumento utit᷑ ad faciendum. quod pot᷑. a
erit rethorice facultatis aliqđ instumentũ. hoc uͦ
est oratio. que partim incuuligenẽ u̾sat᷑. patim mi¬
modat᷑. Ea uͭ oratio quȩ inciuili genẽ u̾sat᷑ continii¬
& responsiue explicatur. S prior rethorica scda
dialectica nuncupatur. Que hoc asuꝑiore differt.
sidetat: O ehinc qd̾ illa continua oratione illa int̾ci¬
sa ꝑagit᷑. Et qđ rethorica oratio ht̃ pret̃ ad u̾sariũ

Expanded text:
ricam facultatem componunt, necesse est ubi fuerit rhetoricam facultatem componunt, necesse est ubi fuerit rhetorica, ipsae quoque subsequantur. At est rhetorica in propriis speciebus integra: omnes igitur rhetoricae partes inerunt rhetoricae speciebus. Quocirca etiam his civilibus negotiis tractandisdemonstrativo, inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatioque conveniunt. Quoniam vero omnis fere facultas instrumento utitur ad faciendum quod potest, erit etiam rhetoricae facultatis aliquod instrumentum; hoc vero est oratio, quae partim in civili genere versatur, partim mimodatur; ea vero oratio quae in civili genere versatur, continuet responsione explicatur. Sed prior, rhetorica; secunda, dialectica nuncupatur: quae hoc superiore differt, siderat; dehinc quod illa continua oratione, haec intercisa peragitur; et quod rhetorica oratio habet praeter adversarium
Abbreviated transcription (Latin):
Si cum uͦ exdeliberatiuo sũpserit utile ł honesũ
tum fiat ipsa ciuilis questio in deliberatiuo causa¬
rum gene constituta. Siuͦ ex demonstratione sup¬
serit bonum: nunc fit demonstratiua culis ques
thorica id circo. quod alit̾ ininat̾ia sua
quelibet facultas non pot̃ oꝑari. quam
a suas adhibeat partes. absentibꝰ enĩ cunctis par¬
ita sunt ut omniũ negotioꝵ quȩ in ciuili ques¬
tione constituta sunt informatoꝵ a fine iusto
iudiciale sit genus. Omnium uͦ que constituta
in cuuli questione honestum ł utilem finẽ ceꝑĩt:
q̃stione finẽ honesti tñ boniue sũpserit sit demonst̾in
genus. S dehis hactenus. Nunc de partibꝰ rethorice
ꝑuidendum ẽ. Partes enĩ rethorice sunt quiq Inuen¬
tio. disposicio. elocutio memoria ꝓnutiatio. Partes
aũt uocantur id circo qi si quid harum defuerit ora¬
tori: inꝑfecta facultas ẽ. Atq iõ que umu̾sam formãt

Expanded text:
 Cum vero ex deliberativo sumpserit utile vel honestum,  Cum vero ex deliberativo sumpserit utile vel honestum, tunc fiet ipsa civilis quaestio in deliberativo causarum genere constituta. Si vero ex demonstratione sumpserit bonum, tum fit demonstrativa civilis quaspecies ex rhetorica, idcirco quod aliter in materia sua quaelibet facultas non potest operari, quam si suas adhibeat partes. Absentibus enim cunctis parita sunt ut omnium negotiorum quae in civili negotio constituta sunt informata. A fine justo judiciale sit genus. Omnium vero quae constituta in civili quaestione honestum vel utilem finem ceperuntposita quaestione finem honesti, justi, bonive sumpserunt, sit demonstrativum genus. Sed de his hactenus. 5. Nunc de partibus rhetoricae providendum est. Partes enim rhetoricae sunt quinque; inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Partes autem vocantur idcirco, quia si quid harum defuerit oratori, imperfecta facultas est. Atque ideo quae universa formant
Abbreviated transcription (Latin):
nibꝰ ac de locis. Quo circa quod in cõmum speculan¬
facultas. Sp̃es aũt tres. ludiciale. Demon¬
stratiuũ. deliberatiuũ. Et genus qͥdẽ
To esse qđ̃ diximꝰ patet. Sp̃es aũt id circosunt
indemonstratiuo ł deliberatiuo. d hec gn̾a sunt
causarum. Om̃s enĩ cause ł spẽales ł indiuiaue
sub iuiũ hoꝵ trum gn̾eũ cadunt. St sub iudici¬
ale qͥ sp̃ales. Ut maiestatis ł repetundarũ indi¬
uidue uͦ. laus scipionis sub demontratiuo po¬
nunt᷑. Mat̾ia uͦ huiꝰ facultatis : om̃is qͥdem res ꝓ¬
posita ad dictionẽ fert᷑ aũt cinis questio. In hanc spe¬
cies aũt rethorica uementes quasi quedã formȩ ca¬
piunt sibi mat̾iam & triplici informatã tenent figu¬
ram. qđ posterꝰ liquebit. Ut cum uel questio quȩ
ad huc informis ẜ sp̃es erat fiat accepto sine iiꝰ¬
cuiq sp̃erũ rethorice subiecta. Ut informis adhuc
cuulis questio cum acceꝑit ex iudiciali finẽ iusti
fiat ipsa ciuilis questio iudiciali gen̾e constituta.¬

Expanded text:
is, et fine. Quocirca quid in commune speculangenus est facultas; species vero tres, judiciale, demonstrativum, deliberativum, et genus quidem id esse quod diximus patet. Species autem idcirco sunt in demonstrativo, vel deliberativo. Sed haec genera sunt causarum. Omnes enim causae, vel speciales vel individuae, sub horum trium generum uno cadunt, ut sub iudiciali quidem speciales ut maiestatis vel repetundaru ut laus Scipionis, sub demonstratione ponuntur. Materia vero huius facultatis est, omnis quidem res proposita ad dictionem. Fere autem est civilis quaestio. In hanc species a rhetorica venientes quasi quaedam formae capiunt sibi materiam, et triplici informatam tenent figuram, quod posterius liquebit, ut civilis quaestio, quae adhuc informis secundum species erat, fiat accepto fine unicuique specierum rhetoricae subiecta. Vt informis adhuc civilis quaestio cum acceperit ex iudiciali finem iusti, fiat ipsa civilis quaestio in iudiciali genere constituta.
Abbreviated transcription (Latin):
&̃ rethorice insingulis constutionibꝰ merunt. Sul
lata mat̾ie rethorica: infert secum instrum̃tum suũ
Instet gͥ secum orationem. & ħ ꝓpͥas partes. Eritq in
debit monini constitutione. S ħ ꝑ se uenire ñ pote¬
runt. nisi sit qui h ec moueat. uelut artisex atq ar¬
chitectꝰ. hic ÷ aũt orator qui cum ad causam accesse¬
rit faciet officium suum. Bene gͥ dicet i omni genẽ
causarum. ⁊ inomni constitutione. Orator cẽ faci¬
et finem tam̃ ut benedixerit in om̃i constutione. tũ
locos. quos attributis persone⁊ negotio.
uenire necesse ẽ. ꝑsona est que muidiciũ uocat᷑¬

Expanded text:
partes in singulis constitutionibus inerunt. Sed illata materia infert secum instrumentum suum, infert igitur secum orationem, et haec proprias partes, eritque in debit in omni constitutione. Sed haec per se venire non poterunt, nisi sit qui haec moveat velut artifex atque architectus. Hic autem est orator, qui cum ad causam accesserit, faciet officium suum; bene igitur dicet in omni genere causarum, et in omni constitutione, faciet etiam finem, tum ut bene dixerit in omni constitutione, tum locos, quos ex attributis personae ac negotio venire necesse est. Persona est, quae
Abbreviated transcription (Latin):
habet aliquẽ pret̾ adu̾sarium iudicem qui in utrosq
disceptet. Dialeticauͦ ille fert sententiam qͥ aduer¬
sarius sedet. Abad u̾sario enĩ responsio uelutique¬
dam sententia. subtilitate int̾rogationis elicit᷑. Quȩ
cum ita sint: omis earum differentia ł in mat̾ia ł in
usu. ł in fine ÷ constituta. In mat̾ia qd thesis atq hi¬
rogatione. illa ꝑpetua oratione disceptat. Uelquod
uidet᷑ mͥ de tota ad modũ breuit̾ facultate trac¬
tandum. Magnũ opus atq difficile. Quanta t.
sibimet ars rethorica cognatione iungat᷑: ñ facile
queat. ne dum sit facile reꝑtii. de cusꝰ qdem rei tra¬
dicionẽ nichil ab antiquis p̃ceptionibꝰ accepimꝰ. De
uno quoq enĩ p̃cipiunt nichil de cõmuni laboran¬
tes. Quam pattẽ doctrinã uacuam ꝓut possumꝰ ag¬
grediamtir: Dicemꝰ igit᷑ de gen̾e artis & sp̃ebus.

Expanded text:
habet alium praeter adversarium iudicem, qui inter utrosque habet alium praeter adversarium iudicem, qui inter utrosque disceptet. Dialectico vero ille fert sententiam, qui adversarius est. Ab adversario enim responsio veluti quaedam sententia subtilitate interrogationis elicitur. Quae cum ita sint, omnis earum differentia, vel in materia, vel in usu, vel in fine est constituta: in materia, quia thesis atque hy, quod haec interrogatione, illa perpetua oratione disceptat, vel quod videtur de tota admodum breviter facultate tractandum magnum opus atque difficile. Quanta enim sibimet ars rhetorica cognatione iungatur, non facile queat, nedum sit facile repertu. De cuius quidem rei traditione nihil ab antiquis praeceptoribus accepimus. De unoquoque enim praecipiunt, nihil de communi laborantes. Quam partem doctrinae vacuam, ut possumus, aggrediamur. Dicemus itaque de generis artis, et speciebus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑito exercitum tradit. hoc fine simili satis plane ꝑ
imꝑatores amelioribꝰ exercitꝰ acciꝑe solere. S or¬
nandi causa simile sũptum ẽ ut orationi quedam
dignitas cõꝑat᷑. dictum: aũt ꝑ contrariũ. Nam tum
similitido sumit᷑ ꝑ contrariũ. cum ei rei quam nos
ꝓbamꝰ aliquam rẽ negamꝰ ẽẽ similẽ. ut paulo ante
cum de cursoribꝰ afferebat᷑ ꝑ negationẽ dicet᷑ ꝓbandi
causa hoc mͦ. Neq equus indomitꝰ. quãuis bene nat᷑a
cõpositꝰ idoneus pot̃ ẽẽ ad eas utilitates quȩ desi¬
derant᷑ ab equo. neq homo indoctꝰ quamuis sit
ingeniosus ad uirtutẽ pot̃ ꝑuenire. hoc ꝓbabiliꝰ
factum est quod magis uerisimile ñ posse uirtutẽ
sine doctrina cõꝑari. qm̃ nec equus qͥdem indomi

Expanded text:
perito exercitum tradit.» Hoc sine similei satis plane etperito exercitum tradit.» Hoc sine similei satis plane etimperatores a melioribus exercitus accipere solere»; sed ornandi causa simile sumptum est, ut orationi quaedam dignitas conparetur. Dictum autem est per contrarium. Nam tum similitudo sumitur per contrarium, cum ei rei, quam nos probamus, aliquam rem negamus esse similem. ut paulo ante, cum de cursoribus adserebatur. Per negationem dicetur probandi causa hoc modo: «Neque equus indomitus, quamvis bene natura conpositus sit, idoneus potest esse ad eas utilitates, quae desiderantur ab equo; neque homo indoctus, quamvis sit ingeniosus, ad virtutem potest pervenire.» Hoc probabilius factum est, quod magis est veri simile non posse virtutem si
Abbreviated transcription (Latin):
orabilem p̃bes. insententiarum huiꝰ modi. Uos huiꝰ
incõmodis lugetis. iste .R .p. calamitate letat᷑. uos
nr̃is fortunis cuiffiditis. lste solus eo magis suis cõtidit.¬
Int̾ hec duo contentionũ gn̾a hoc int̾ ÷ illud ex u̾bis
celerit relatis constat. hic sententiȩ contrarie ex
cõꝑatione referant᷑ oportet. ¶ Similitudo ẽ oratio
traducens ad rem quanpiã aliqͥd ex re dispari simile.
Ca sumit᷑ aut ornandi causa aut ꝓbandi. aut aꝑtiꝰ
dicendi. aut ante oculos ponendi. ⁊ quomͦ .iiͦiͬiͬ. de
mendȩ causam similitudinis accõmodabimꝰ singłos
modos ꝓnunciandi. Ornandi causa sumit᷑. ꝑ contrari¬
um sic. Non enĩ quẽ ad modũ inpalasira÷ qui tedas
candentes accipit celerior in cursu continuo quã
ille qui tradit. ita melior imꝑator nouis qui acci¬
pit exercitum quam ille qui decedit. ꝓpterea qdđ
defatigatꝰ cursor integro fac̾e. hic ꝑitꝰ imꝑator in¬

Expanded text:
orabilem praebes.» In sententiarum huiusmodi: «Vos huius orabilem praebes.» In sententiarum huiusmodi: «Vos huius incommodis lugetis, iste rei publicae calamitate laetatur. Vos vestris fortunis diffiditis, iste solus suis eo magis confidit.Inter haec duo contentionum genera hoc interest: illud ex verbis celeriter relatis constat; hic sententiae contrariae ex conparatione referantur oportet. CAPUT 59 Similitudo est oratio traducens ad rem quampiam aliquid ex re dispari simile. Ea sumitur aut ornandi causa aut probandi aut apertius dicendi aut ante oculos ponendi. ‹Et› quomodo quattuor de mendae causam similitudinis adcommodabimus singulos modos pronuntiandi. Ornandi causa sumitur per contrarium sic: «Non enim, quemadmodum in palaestra, qui taedas candentes accipit, celerior est in cursu continuo, quam ille, qui tradit, item melior imperator novus, qui accipit exercitum, quam ille, qui decedit; propterea quod defatigatus cursor integro facem, hic peritus imperator in
Abbreviated transcription (Latin):
uitant. In his generibꝰ expolicio u̾sat᷑ de qua ꝓducti
sumus. ut plura diceremus. quod ñ mͦ cum causam
dicius adiuuat exornat orationẽ s multo maxime
ꝑ eam exercemur ad elocutionis facultatem. quare
conuenit extra causam inexercendo rationes adhibẽ
expolicionis. in dicendo uti cum exoruationibꝰ argu¬
mentatione. qua de re diximꝰ in libro scđo ¶ Cõmora¬
tioẽ cum in loco firmissimo quo tota causa continet᷑
manent duitius. & eodẽ reddit᷑ sepiꝰ. hac uti maxi¬
me conuenit. & idem oratoris boni maxime ꝓprium.
Non enĩ auditori dat᷑ potestas animum de re firmis¬
sima dimouendi huic exemplum satis idoneum sub¬
ici ñ potuit. ꝓpterea quod hic locus ñ ÷ a to ta causa
seꝑatꝰ. sicuti menbrum aliquod. s tanquam sanguis.
ꝓfusus est ꝑ totum corpꝰ orationis. ¶ Contẽptio: ꝑ ꝙͣ
contraria referunt᷑. ea ẽ in u̾boꝵ exornationibꝰ. ut añ
docuimꝰ huiꝰ modi. Inimicis te placabilem amicis mnex¬

Expanded text:
is igitur generibus expolitio versatur: de qua producti sumus, ut plura diceremus, quod non modo, cum causam dicimus, adiuvat et exornat orationem, sed multo maxime per eam exercemur ad elocutionis facultatem. Quare conveniet extra causam in exercendo rationis adhibere expolitionis, in dicendo uti, cum exornabimus argumentationem, qua de re diximus in libro secundo. Commoratio est, cum in loco firmissimo, a quo tota causa continetur, manetur diutius et eodem saepius reditur. Hac uti maxime convenit et id est oratoris boni maxime proprium. Non enim datur auditori potestas animum de re firmissima demovendi. Huic exemplum satis idoneum subici non potuit, propterea quod hic locus non est a tota causa separatus sicuti membrum aliquod, sed tamquam sanguis perfusus est per totum corpus orationis. Contenticontraria referentur. Ea est in verborum exornationibus, ut ante docuimus, huiusmodi: «Inimicis te placabilem, amicis inex
Abbreviated transcription (Latin):
lunt quam cã multis. Contra uĩ & enĩ uehement̃
est & iniquum. uitam quam a natura acceptã ꝓpt̃
patriam conseruaris. nature cum cogat reddere
pat̾ȩ cum rogat ñ dare. ⁊ cum possis cum sũma
uenire. Simile itaq uti contẽpuend̾ est qui in na¬
uigio naiũ quam se mauult incolum̃. ita uitupe¬
randus ẽ qui in ꝑ .p. discrimine suo plusquam cõ¬
muni saluti consulit. Naui enĩ ftacta multi inco¬
lumes fuerunt. ex naufragio patrie nemo poteste¬
natare. Exemplum quod michi bene uidetur de tuis
intellexisse qui se deuouisse dr̃. & ꝓlegionibꝰ in hostes
inmisisse medios. Amisit uitam at ñ ꝑdidit. Re enĩ
accepit patriam. Amisit animã. potitꝰ est gła quȩ
cum sũma laude. ꝓdita ł uenustate cotidie enitescit sõ¬

Expanded text:
lunt, quam cum multis. Etenim vehementer lunt, quam cum multis. Etenim vehementer est inicum vitam, quam a natura acceptam propter patriam conservaris, naturae cum cogat reddere, patriae cum roget non dare; et, cum possis cum summa venire. Ita uti contemnendus est, qui in navigio non navem quam se mavult incolumem, item vituperandus, qui in re publica discrimine suae plus quam communi saluti consulit. Navi enim fracta multi incolumes evaserunt; ex naufragio patriae salvus nemo potest enatare. Quod mihi bene videtur Decius intellexisse, qui se devovisse dicitur et pro legionibus in hostis immisse medios. Amisit vitam, at non perdidit. Re enim accepit patriam; amisit animam, potitus est gloriam, quae cum summa laude prodita vetustate cottidie magis enites
Abbreviated transcription (Latin):
rem simplicem ꝓnunciauerimꝰ rationẽ pot̾imꝰ subi¬
cere. de inde duplicem ł sine rationibꝰ ł cum ratio¬
clusionem de qua in scdo libro quȩ opꝰ fuerunt
diximꝰ. demonstrantes argum̃tationes quẽ admodũ
conclud̾e oporteat. In hoc libro docuimꝰ cuiusmõi
eẽt exornatio u̾bi cui conclusioni nom̃ est. Ergo
huiusmodi uehem̃ter ornata pot̾it ẽẽ expolicio quȩ
constabit ex frequentibꝰ exornationibꝰ ũboꝵ ⁊ senten¬
tiarũ hoc mͦ ¶Igit᷑ uii partibꝰ tractabit᷑ & ab eius¬
dem sententiȩ ñ recedemꝰ exemplo. ut scire possis ꝗͦ
facile p̃ceptione rethorica res simplex multiplici rã¬
sit eum ꝓre publica ꝑire uoluerit necessario cũ ꝓ
cõmoda a patria accepta nullum incõmodum ꝓ pat̾a
graue putandum est. Ergo qui fugiunt id ꝑiculũ
tugere incõmoda possunt ⁊ ingrati in cuutate repe¬
ꝑiculo expetunt: insapientes putandisunt: qui &

Expanded text:
rem simpliciter pronuntiarimus, rationem poterimus subirem simpliciter pronuntiarimus, rationem poterimus subicere; deinde dupliciter vel sine rationibus vel cum ratioclusionem, de qua in secundo libro, quae opus fuerunt, diximus, demonstrantes argumentationes quemadmodum concludere oporteat: in hoc libro docuimus, cuiusmodi esset exornatio verborum, cui conclusioni nomen est. Ergo huiusmodi vehementer ornata poterit esse expolitio, quae constabit ex frequentibus exornationibus verborum et sententiarum. Hoc modo igitur septem partibus tractabitur - et ab eiusdem sententiae non recedamus exemplo, ut scire possis, quam facile praeceptione rhetoricae res simplex multiplici ra re publica perire noluerit, necesse erit cum re commoda ‹a› patria accepta, nullum incommodum pro patria grave putandum est. Ergo qui fugiunt id periculufugere incommoda possunt et ingrati in civitatem repepericulo expetant, hi sapientes putandi sunt, cum e
Abbreviated transcription (Latin):
R.p. causa suscipienda ꝑicula putabit. sepe ipse
triȩ potissimum soluat᷑. Aluit hec me tute atq ho¬
neste ꝓduxit. usq ad hanc etatẽ. Monuit me has
a me satis ei ꝑsolui possit. Uñ hec accepta sunt: Sepe¬
ego inꝑiculis.R.p. nullum ipse ꝑiculũ fugi. ⁊ item
muratur res tractando si traducit᷑ ad exuscitatio¬
nem. cum & nos cõmoti dic̾e uideamur. & auditoris
antiũ cõmouemꝰ sit quis est tam tenui ꝓuocatione
p̃ditꝰ. cuiꝰ animꝰ tantis angustũs inuide continet᷑ qͥ
ñ hunc hominẽ studiosissime laudet & sapientissimũ
iudicet. qui ꝓ salute patrie ꝓ incolumitate ciuitatis
hominẽ magis cupiositatis laudare quam possim.
Idemq hoc certe scio uobis omnibꝰ usu uenire. Eadẽ
resigit᷑ his tribꝰ in dicendo cõmutabit᷑ rebus. U̾bis ꝓ
nuntiando. tractando. S tractando duplicit᷑. Ser¬
mocinatione & exusitatione. S de eadẽ re cum
dicemus pluribꝰ utenur cõmutationibꝰ. Nam cũ

Expanded text:
 causa suscipienda pericula putabit. Saepe ipse triae potissimum solvatur. Aluit haec me; tute atque honeste produxit usque ad hanc aetatem; munivit meas a me satis ei persolvi possit, unde haec accepi?» Eei publicae nullum ipse periculum fugiet.» Item mutatur res tractando, si traducitur ad exsuscitationem, cum et nos commoti dicere videamur, et auditoris animum commovemus, sic: «Quis est tam tenui cogitatione praeditus, cuius animus tantis angustiis invidiae continetur, qui non hunc hominem studiosissime laudet et sapientissimum iudicet, qui pro salute patriae, pro incolumitate civitatis,hominem magis cupio satis laudare quam possum; idemque hoc certo scio vobis omnibus usu venire.» Eadem res igitur his tribtando; commutabimus ‹tractando› dupliciter: sermocinatione ‹et exsuscitatione.› Sed de eadem re cum dicemus, plurimis utemur commutationibus. Nam cum
Abbreviated transcription (Latin):
mus quẽ admodum quamq causam tractari conueni
nichil deniq factum sine causa puterur. ¶ Defensoris
narratio simplicẽ & dilucidam expositionem debet
habere: cum attenuatione suspicionis. Huiꝰ constitu¬
cionis racio in sex partes ẽ distributa. ꝓbabilem. col
lationem. signũ argumentũ consecutionẽ approbatio¬
ꝓbatur expedisse reo peccare. & ab simili turpitudi¬
ne hoĩe ñ ꝙͦ ab fuisse Id duuditur in causam & uitam.¬
¶ Causa ea ẽ que induxit ad maleficium. cõmodoꝵ ap

Expanded text:
mus, quemadmodum quamque causam tractare conveniamus, quemadmodum quamque causam tractare convenianihil denique factum sine causa putetur. Defensoris narratio simplicem et dilucidam expositionem debet habere cum adtenuatione suspicionis. Huius constitutionis ratio in sex partes est distributa: probabilnum, argumentum, consecutionem, adprobatioprobatur expedisse peccare et ab simili turpitudine hominem numquam afuisse. Id dividitur in causam et in vitam. Causa est ea, quae induxit ad maleficium commodo
Abbreviated transcription (Latin):
& confutatione dicendũ fuit. Quare genera consti¬
tutionum & eoꝵ partes aperuimus. Ex quo simul
ostendebatur quomodo constitutionẽ & partẽ consti¬
tucionis causa posita reꝑiri oportet. Deinde docu¬
imus iudicationẽ quẽ admodũ queri conueniret.
qua inuenta curandum ẽ ut omnus racio tociꝰ orõ¬
nis ad eam conterat᷑. Postea ad moniumꝰ ẽẽ causas
plures in quibus plures constitutiones aut partes
constitucionum accõmodarent᷑. Reliquũ iudebat᷑
ẽẽ ut ostendemus que ratio possit inuentiones ad
unamqͦq constitutionẽ aut partẽ constitutionis ac¬
cõmodare. & itẽ quales argumentationes quas greci¬
tia⁊ kne y crrc& ea appellant sequi ⁊ quales uitari
oportet. quoꝵ utrũq ꝑtinet ad confir mationem & ad
confutationẽ. Deinde ad extremũ docebimus cuius¬
modi conlusionibꝰ orationum uti oporteat quilocꝰ
erat extremꝰ de sex partibꝰ orationis. Primũ gͦ quere¬

Expanded text:
et confutatione dicendum fuit. Quare genera constiet confutatione dicendum fuit. Quare genera constitutionum et earum partes aperuimus; ex quo simul ostendebatur, quomodo constitutionem et partem constitutionis causa posita reperiri oporteret. Deinde docuimus, iudicationem quemadmodum quaeri conveniret: qua inventa curandum, ut omnis ratio totius orationis ad eam conferatur. Postea admonuimus esse causas conplures, in quas plures constitutiones aut partes constitutionum adcommodarentur. Relicum videbatur esse, ut ostenderemus, quae ratio posset inventiones ad unam quamque constitutionem aut partem constitutionis adcommodare; et item quales argumentationes, quas Graeci epicheremata appellant, sequi, quales veitari oporteret; quorum utrumque pertinet ad confirmationem et ad confutationem. Deinde ad extremum docuimus, cuiusmodi conclusionibus orationum uti oporteat; qui locus erat extremus de sex partibus orationis. Primum ergo quaere
Abbreviated transcription (Latin):
N libro primo hereniii breuit᷑ ex posumtꝰ quas
causas recipere oratorẽ oportet. & in quibꝰ offi¬
ciis artis elaborare conueniret. & ea officia qua
ratione facillime consequi posset: uerũ quod neq
de omnibꝰ rebꝰ simul dicipoterat. & de maximis reb̾
pͥmum scribendum fuit. quo cetera tibi faciliora cog¬
nitu uiderent᷑. ita nobis placitĩ ut ea que cufficili¬
ma essent potissimũ conscriberemus. Causarum tria
genera sunt. Demonstratuũ Deliberatiuũ. iudicia¬
le. Multo difficillimum ẽ iudiciale. gͥ id primũ absol¬
uemus. hoc & priore libro egimꝰ. cum de oratoriis
officiis tractaremus quinq quoꝵ inuentio & prima
& diffic illima ẽ. Ea quoq nobis erit hoc in libro ꝓpe¬
modũ absoluta. s paruam partem eius in t̾cium uolu
scribere incepimꝰ. Inpͥmo libro locuti sumus de exor¬
cuo narratione diuisione. nec pluribꝰ uerbis quam
necesse fuit. nec minus dilucide quam te uelle exis¬
timabamus. Deinde coniuncte de confirmatione

Expanded text:
 libro, Herenni, breviter exposuimus, quas causas recipere oratorem oporteret, et in quibus officiis artis elaborare conveniret, et ea officia qua ratione facillime consequi posset. Verum, quod neque de omnibus rebus simul dici poterat et de maximis rebus primum scribendum fuit, quo cetera tibi faciliora cognitu viderentur, ita nobis placitum est, ut ea, quae difficillima essent, potissimum conscriberemus. Causarum tria genera sunt: demonstrativum, deliberativum, iudiciale. Multo difficillimum iudiciale est; ergo id primum absolvimus hoc et priore libro. De oratoris officiis quinque inventio et prima et difficillima est. Ea quoque nobis erit hoc libro propemodum absoluta: parvae partes eius in tertium volumscribere incepimus: in primo libro locuti sumus de exordio, narratione, divisione, nec pluribus verbis, quam necesse fuit, nec minus dilucide, quam te velle existimabamus; deinde coniuncte de confirmatione
Abbreviated transcription (Latin):
aut fortumĩ aut necessario fecisse dicemꝰ. ⁊ tam̃ ignos¬
ci uobis postulamus. hic ignoscendi ratio querit᷑
ex his locis si plura aut maiora officia quam maleficia
uident᷑ constare. si qua uirtus aut nobilitas enit ineo
qui supplicabit. ⁊ si qua speserit usui futura. si sine
supplicio discesserit. si ipse supplex. mansuet᷑ ⁊ misericors.
inpotestatibꝰ ostendet᷑ fusse. si ea que peccauit ñ odio
neq credulitate. s officio & recto studio ꝯmotꝰ fecit.¬

Expanded text:
aut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosaut fortuito aut necessario fecisse dicemus: et tamen ignosci nobis postulabimus. Hic ignoscendi ratio quaeritur ex his locis: si plura aut maiora officia quam maleficia videbuntur constare; si qua virtus aut nobilitas erit in eo, qui supplicabit; si qua spes erit usui futurum, ‹si› sine supplicio discesserit; si ipse ille supplex mansuetus et misericors in potestatibus ostendetur fuisse; si ea, quae peccavit, non odio neque crudelitate, sed officio et recto studio co
Abbreviated transcription (Latin):
aut excogitare posset. Dem̃ ium quȩ suspiciones ex
coniecturali constitucione trahi possint. quȩ sigͥcent id
consulto factum esse quod necessario accidisse dicit᷑ de¬
inde si maxime netessitudo quȩ piam fuerit: conueniat¬
potuerit scire. aut ñ potuerit. Dem̃ utrũ data sit oꝑa
ut sciret᷑ annon. Dem̃ utrũ casu nescierit an culpa.
Ham qui ꝓpt̃ se uinum aut amorẽ aut iracundiam
fugisse ñ racionem dicet. is añni uicio uidebit᷑ nescis¬
se ñ in prudentia. Quare ñ inprudentia se defendet.
s culpa contaminabit ꝑsonam. Dem̃ coniecturali con¬
stitutione queretur utrum scierit an ignorau̾it c
considerabit᷑ satis. ne inprudentia p̃sidũ debeat ẽẽ
feret᷑. & eare defensor reo ignosci dicet oportere eadẽ
onnia uident᷑ consideranda que de necessitate p̃scrip¬
ta sunt: & enĩ om̃s heş tres partes purgationis int̃se
finitune sunt ut mom̃s eedẽ fere res possunt accõioda¬

Expanded text:
aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex aut excogitare posset. Deinde, num quae suspiciones ex coniecturali constitutione trahi possint, quae significent id consulto factum esse, quod necessario cecidisse dicitur. Deinde, si maxime necessitudo quaepiam fuerit, conveniatpotuerit nescire an non potuerit; deinde utrum data sit opera, ut sciretur, an non; deinde, utrum casu nescierit an culpa. Nam qui se propter vinum aut amorem aut iracundiam fugisse rationem dicet, is animi vitio videbitur nescisse, non inprudentia; quare non inprudentia se defendet, sed culpa contaminabit. Deinde coniecturali constitutione quaeretur, utrum scierit an ignoraverit; et considerabitur satisne inprudentia praesidii debeat esse, confertur et ea re defensor ignosci reo dicet oportere, eadem omnia videntur consideranda, quae de necessitudine praescripta sunt. Etenim omnes haec tres partes purgationis inter se finitimae sunt, ut in omnes eadem fere possint adcommoda
Abbreviated transcription (Latin):
seat uimquam uidicia ualere oportere. ⁊ ab adu̾sariis ꝑ¬
cunctabit᷑ accusator qͥd futurum sit si idem ceterifaciant
ut de indẽpnatis supplicia sumant. quod eos idem fecisse
dicant. Q uod si ipse accusator idem facere uoluisset de¬
fensor eoꝵ peccati atrocitatẽ. ꝓferet: inquos crimnen trauᷤ¬
feretur. rem locum. tempus. ante oculos ponet. ut hi
postulamꝰ. ea diuiditur in purgationem & dep̃cationẽ.
Purgacio ẽ cum consulto a nobis factum neggabimus.
ea diuidit᷑ innecessitatẽ. fortunam. inprudentiam. De
his partibꝰ pͥmum ostendendumẽ. Dem̃ ad dep̃cationem
reu̾tendum uidetur. Primũ considerandum ẽ num ꝑ¬
culpam uentum sit in necessitatẽ. num culpam uenien¬
di necessitudo fecerit. Deinde querendumẽ quomodo
uis illa uitari poterit ac lemri. D em̃ his qui in necessi¬
tudinẽ causam conferet. exꝑtꝰ ne sit qͥd contra facẽ

Expanded text:
seat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis pseat vim quam iudicia valere oportere. Et ab adversariis percontabitur accusator, quid futurum sit, si idem ceteri faciant, ut de indemnatis supplicia sumant, quod eos idem fecisse dicant. Quid, si ipse accusator idem facere voluisset? Defensor eorum peccati atrocitatem proferet, in quos crimen transferet; rem, locum, tempus ante oculos ponet, ut ii, postulamus. Ea dividitur ‹in› purgationem et deprecationem. Purgatio est, cum consulto a nobis factum negamus. Ea dividitur in necessitudinem, fortunam, inprudentiam. De his partibus primum ostendendum est; deinde ad deprecationem revertendum videtur. Primum considerandum est, num culpa ventum sit in necessitudinem num culpa veniendi necessitudinem fecerit. Deinde quaerendum est quo modo vis illa vitari potuerit ac levari. Deinde ‹is, qui› in necessitudinem causam conferet, expertusne sit, quid contra facere
Abbreviated transcription (Latin):
qua ante dictumẽ. his locis ita tractatis accusato utetur¬
cõmuni hoc loco. cõmuni ieum qui inutile utili ỹposue
rit cum statuendi ñ habuerit potestatẽ. Defensor contra
eos qui equũ censeant rem ꝑniciosam utili p̃poni. utetur
loco cõmuni ꝑ constitucionem. & simul queret ab accusa¬
toribꝰ ⁊ ab iudicibꝰ ipsis qͥd facturi eẽnt si eo loco fuissent.
⁊ tempꝰ. locum. rẽ deliberationem suam ponet ante ocu¬
los: Translacio criminis ẽ cum. abseo facti causa in alioꝵ
peccatum tranffertur. In qua primũ que rendũ ẽ. uẽ ne
inalium cͥmen referatur. Demde spectandũ est. si eque
magnum sit illud peccatum quod in aliũ tranferat᷑.
atq illud quod reus suscepisse dicatur. Dem̃ oportue¬
rit ne in ea re peccare inqua alius ñ ante peccarit.
Deinde oportuerit ne iudiciũ ante ferri. Dem̃ cum
factum iudicium ñ sit de illo crimine. quod inaliũ tran̾

Expanded text:
cum veniretur. His sic tractatis accusator uteturcum veniretur. His sic tractatis accusator utetur loco communi in eum, qui inutile utili praeposuerit, CAPUT 22 cum statuendi non habuerit potestatem. Defensor contra eos, qui aecum censeant rem perniciosam utili praeponi, utetur loco communi per conquestionem: ‹et› simul quaerat ab accusatoribus, ab iudicibus ipsis, quid facturi essent, si in eo loco fuissent; et tempus, locum, rem, deliberationem suam ponet ante oculos. Translatio criminis est, cum ab reo facti causa in aliorum peccatum transfertur. Primum quaerendum est, iurene in alium crimen transferatur; deinde spectandum est, aeque magnum sit illud peccatum, quod in alium transferatur, atque illud, quod reus suscepisse dicatur; deinde, oportueritne in ea re peccare, in qua alius ante peccarit; deinde, oportueritne iudicium ante fieri; deinde, cum factum iudicium non sit de illo crimine, quod in alium trans
Abbreviated transcription (Latin):
quid int̃ aliquos conuenit. Pactast᷑ que legibꝰ ob¬
seruanda sunt. hoc modo. rem ubi pag̃t de oratione
pagunt ꝯmitio aut inforo ante meridiẽ causam cõiuto.
Sunt item patta que legibꝰ obseruant᷑. ex conuentu quȩ
iure p̃stare dicunt. his gͥ partibꝰ iniuriam demonstrare ius
confirmari conuenit idq absoluta uiridiciali faciendum
gere id quod adu̾sariꝰ uel reus dicat fecisse. aut id qd̾ ac¬
cusator dicat oportuisse fieri. Primũ queri conuenit u¬
trũ fuerit utilius excontencione. hoc ÷ utrũ uenustius
facilrꝰ conducibilius. Dem̃ oportebit queri ipsum ne opor¬
tuerit iudicare utrum fuerit utilius. an alioꝵ fuerit uti¬
luis statuendi potestas: Dem̃ int̾ponetur ab accusatore
suspicio. ⁊ ex constitutione conecturali quare putetur
ñ exea racione factum ẽẽ. qđ melius deteriori ante pon̾e¬
tur. s. dolo malum negociũ gestum. Dem̃ queret᷑ potuerit¬

Expanded text:
quid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus obquid inter quos convenit. Pacta sunt, quae legibus observanda sunt, hoc modo: Rem ubi pagunt, ‹orato; ni pagunt,› in comitio aut in foro ante meridiem causam coicito. Sunt item pacta, quae sine legibus observantur ex convento quae iure praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari, ius confirmari convenit, id quod in absoluta iuridiciali faciundum cere, id, quod reus dicat se fecisse, an id, quod accusator dicat oportuisse fieri, primum quaeri conveniet, utrum fuerit utilius ex contentione, hoc est, utrum honestius, facilius, conducibilius. Deinde oportebit quaeri, ipsumne oportuerit iudicare, utrum fuerit utilius an aliorum fuerit utilius statuendi potestas. Deinde interponetur ab accusatore ‹suspicio ex constitutione› coniecturali, qua re putetur non ‹ea› ratione factum esse, quo melius deteriori anteponetur, sed in eo dolo malo negotium gestum de aliqua pr
Abbreviated transcription (Latin):
lata ẽ. aut decrerũ int̾positum. Ea sepe diu̾sa sunt. ut ali¬
ud alio iudici aut p̃tori aut consuli ac tribuno plebis pla¬
citum sit ⁊ fit ut de eadẽ re sepe alius aliud decreuerit
aut iudicauerit. Quod genus or. dursus p̃tor urbanꝰ
qad̃ cũ herede mandati ageretur iudicium reddidit.
Sextus ulius ñ reddidit. s aulus celius iudex ab sol¬
uit. inuiriam eum quilucilium poetam inscena no¬
minatim leserat: ꝙr minus eum qui luciliũ acciũ
res simili de causa dissimilit̾ sudicate ꝓferri. cum id
usu uenerit. iudicem cum iudice. tempꝰ cum tempo¬
re. numerũ cum nũo iudicioꝵ ꝓferemꝰ. ¶ Ex equo ⁊
bono ius constat: quod ad uenͣlistatẽ ⁊ utilitatẽ cõmu¬
nem uidetur ꝑtinere. Quod gemis ut maior annis
lx. ⁊ cui morbꝰ causaẽ cognitorẽ dat ex eoce nouũ
ius constitu conuenit: ex tẽpore ⁊ hominis digni¬
tare. Ex pacto ius est. si quid mnt̾se pepigerunt si

Expanded text:
lata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut alilata est aut decretum interpositum. Ea saepe diversa sunt, ut aliud alio iudici aut praetori aut consuli aut tribuno plebis placitum sit et fit, ut de eadem re saepe alius aliud decreverit aut iudicarit, quod genus: M. Drusus praetor urbanus, quod cum herede mandati ageretur, iudicium reddidit, Sex. Iulius non reddidit. Item:‹C.› Caelius iudex absolvit iniuriarum eum, qui Lucilium poetam in scaena nominatim laeserat, P. Mucius eum, qui L. Accium res simili de causa dissimiliter iudicatae proferri, cum id usu venerit, iudicem cum iudice tempus cum tempore, numerum cum numero iudiciorum conferemus. Ex aequo et bono ius constat, quod ad veritatem ‹et utilitatem› communem videtur pertinere, quod genus ut maior annis LX et cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo vel novum ius constitui convenit ex tempore et ex hominis dignitate. Ex pacto ius est, si quid inter se pepigerunt, si
Abbreviated transcription (Latin):
mũ queritur. quid in rebꝰ maioribꝰ aut minoribꝰ similit
agit᷑ aut dissimilis. Dem̃ utrum consulto de ea re nonscͥp¬
tum sit. qr uoluerit cauere. an qr satis cautũ purar̃t
ꝓpt̾ ceteroꝵ scriptoꝵ scriptoꝵ similitudinẽ: de paru¬
bus legitime constitutionis satis dictumẽ: nunc adu
cione. cum ipsam rem quam nos fecisse confitemur iure
factam dicemus. sine ulla assũptione ex traneȩ defensiõis
In ea conuenit iuire ne factum sit queri. Ideo causa posita
aicere poterimus si ex partibꝰ qͥbꝰ uis constet cogno uerimꝰ.
Constat gͥ exhis partibꝰ natura lege consuetudine. iudi¬
cato. equo & bono. pacto. Natura uis ẽ. qr cognicionis
aut pietatis causa obseruatur. quo iure parentes a libis
ẽ. id qdđ sine lege eque ac si legitimũ sit usitatumẽ. Quod
genus id qđ argentario tuleris expensum a socio eius
recte repetere possis. ludicatũ est. id de quo sentencia

Expanded text:
imum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut disimum quaeretur, ecquid in rebus maioribus aut minoribus aut disagitur, an dissimilis; deinde, utrum consulto de ea re scriptum non sit, quod noluerit cavere, an quod satis cautum putarit propter ceterorum scriptorum similitudinem. De partibus legitimae constitutionis satis dictum est: nunc ad iurstitutione utemur, cum ipsam rem, quam nos fecisse confitemur, iure factum dicemus, sine ulla adsumptione extrariae defensionis. In ea convenit quaeri, iurene sit factum. De eo causa posita dicere poterimus, si, ex quibus partibus ius constet, cognoverimus. Constat igitur ex his partibus: natura, lege, consuetudine, iudicato, aequo et bono, pacto. Natura ius est, quod cognationis aut pietatis causa observatur, quo iure parentes a liberis, est id, quod sine lege aeque, ac si legitimum sit, usitatum est quod genus id quod argentario tuleris expensum, ab socio eius recte petere possis. Iudicatum est id, de quo sententia
Abbreviated transcription (Latin):
it. qui ea tollit ex quibꝰ ciuitatis amplitudo constat. que
sunt ea que capiunt suffragia ppłi consiliũ magistratus
Nẽpe gͥ tu ⁊ ppłm suffragio & magistatum consilio pri-¬
uasti. cũ pontẽ disturbasti. Eltẽ ex contrario. maiestatẽ
is minuit qui amplituamẽ ciuitatis detrimento afficit.
ego ñ affeci. s ꝓhibui detͥmento. erarium enĩ conserua¬
ui. libidini maloꝵ restiti. maiestatem omnẽ ñ passus sũ
tem cause accõmodata describetur. deĩ factum nr̃m
cum u̾bi descriptione coniungetur. Deiñ ꝯtrarie de¬
scriptionis racio refelletur. si aut falsa erit. aut inutilis.
aut turpis. aut iniuriosa. Id quoq exiuris partibꝰ su¬
Ueritur intranslationibꝰ y̾mũnũ aliquis eiꝰ rei
accionem. peticionẽ. aut ꝑsecutionẽ hãt. nũ aliqͦ¬
agente. hec legibꝰ ⁊ moribꝰ equo ⁊ hono reꝑientur. de
quibꝰ dicet᷑ inuiridiciali absoluta. In causa racionali pͥ¬

Expanded text:
it, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae it, qui ea tollit, ex quibus rebus civitatis amplitudo constat. Quae sunt ea, Q. Caepio? Suffragia, magistratus. Nempe igitur tu et populum suffragio et magistratum consilio privasti, cum pontes disturbasti.» Item ex contrario: «Maiestatem is minuit, qui amplitudinem civitatis detrimento ‹adficit. Ego non adfeci, sed prohibui detrimento:› aerarium enim conservavi, libidini malorum restiti, maiestatem omnem interire non ptem adcommodate causae describitur; deinde factum nostrum cum verbi descriptione coniungetur; deinde contrariae descriptionis ratio refelletur, si aut falsa erit aut inutilis aut turpis aut iniuriosa: id quod ex iuris partibus su. CAPUT 18 Quaeritur in translationibus primum, num aliquis eius rei actionem, petitionem aut persecutionem habeat, num alinte. Haec legibus et moribus, aequo et bono reperientur; de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. In causa ratiocinali pr