comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mis mundi partibus generali
terrae nomine conplectuntur
Sicut ille psalmus ostendit.
omnia superiora ab illo princi¬
pio enumerans. Laudate dñm
decaelis omniaque inferiora
ab alio principio. Laudate
urit tangentem quia deter¬
renis & humidis motibus ita
existit ut sub inde uertatur
in aliud elementum. Et quã¬
uis naturae suae sur sum ni¬
tendo indicet appetitũ. In
caeles tem tamen superiorẽ
tranquillitatem non possit
euadere. quia multo aere
superatus & in eum conuersus
extinguitur. Ac per hoc in
ista rerum parte corruptibi¬
liore atque pinguiore turbo¬
lentis motibus agitatur ad tẽ¬
perandum eius rigorem. & ad
usus terroresque mortalium.
Quia ergo etiam tactu qui
adterram propriae pertinet.
Sentiri possunt & fluctus
undarum. & flatus aurarum.
Propter ea ipsa quoq aquati¬
lium animalium corpora. &
terrenis uescuntur. & maxime
aues in terra & inmare quies¬
cunt. foctosque propagant
Pars enim humoris quae uapo¬

Expanded text:
mis mundi partibus generali mis mundi partibus generali terrae nomine conplectuntur, sicut ille psalmus ostendit, omnia superiora ab illo principio enumerans: laudate dominum de caelis. omniaque inferiora ab alio principio: laudate urit tangentem, quia de terrenis et humidis motibus ita existit, ut subinde uertatur in aliud elementum. et quamuis naturae suae sursum nitendo indicet adpetitum, in caelestem tamen superiorem tranquillitatem non possit euadere, quia multo aere superatus et in eum conuersus extinguitur . ac per hoc in ista rerum parte corruptibiliore atque pigriore turbulentis motibus agitatur ad temperandum eius rigorem et ad usus terroresque mortalium. Quia ergo etiam tactu, qui ad terram proprie pertinet, sentiri possunt et fluctus undarum et flatus aurarum, propterea ipsa quoque aquatilium animalium corpora et terrenis uescuntur et, maxime aues, in terra etiam requiescunt fetusque propagant; pars enim humoris, quae uapo
Abbreviated transcription (Latin):
libus. Iste uero inferior quiex¬
cipit exalationes humidas ma¬
ris acterrae. et ad sustinendas
aues quod ammodo crassatur.
Non nisi exaquis accipit anima¬
lia. Quod enim eius humidum
est. hoc portat alitum cor¬
pora quae ita nituntur. pen¬
nis uolantes. quem ammodũ
pis ces quibus dam suis alis na¬
tantes. Proinde scienter tã¬
quam sp̃ũ dĩ quiscribenti ad¬
erat. ex aquis dicit produc¬
ta uolatilia quarum natura
bipertitum locum sortita est
Inferiorem scilic& inunda la¬
bili. superiorem uero in aura
flabili. illum deputatum natan¬
tibus. istum uolantibus. Sicut
huic elemento congruos duos
&iam sensus animalibus datos
uidemus. Ol factum exploran¬
dis uaporibus. Gustatum ex plo¬
randis liquoribus. Quod enim
& tactu aquas uentosque senti¬
mus. hoc est quod terrȩ solidũ
omnibus admiscetur elemen¬
tis. sed in his crassioribus senti¬
tur amplius. Ita ut etiam tan¬
gendo contrectari ualeant
Id eo que &ista induabus maxi¬

Expanded text:
libus; iste uero inferior, qui exlibus; iste uero inferior, qui excipit exhalationes humidas. maris ac terrae et ad sustinendas aues quodammodo crassatur, nonnisi ex aquis accipit animalia. quod enim eius humidum est, hoc portat alitum corpora, quae ita nituntur pennis uolantes, quemadmodum pisces quibusdam suis alis natantes. Proinde scienter tamquam spiritus dei, qui scribenti aderat, ex aquis dicit producta uolatilia. quarum natura bipertitum locum sortita est: inferiorem scilicet in unda labili, superiorem uero in aura flabili, illum deputatum natantibus, istum uolantibus. sicut huic elemento congruos duos etiam sensus animalibus datos uidemus: olfactum explorandis uaporibus, gustatum explorandis liquoribus. quod enim et tactu aquas uentosque sentimus, hoc est, quod terrae solidum omnibus admiscetur elementis; sed in his crassioribus sentitur amplius, ita ut etiam tangendo contrectari ualeant. ideoque et ista in duabus maxi
Abbreviated transcription (Latin):
turas elementorum eorumque
ordinem. quicum uisibilium quȩ
intra mundum in elementis na¬
tura mouentur conditionem in¬
troduceret : Prius caelestia
luminaria: Deinde aquarum
animantia. Terrarum autem
postrema narrauit. Non quod
aerem prȩter miserit. sed quod
puris simi & qui etissimi aeris.
ubi uolare aues non posse di¬
cuntur. siqua sunt spatia cae¬
lo superiori coniunguntur. &
caeli nuncupatione inscriptu¬
ris ad superiorem mundi partẽ
pertinere intelleguntur. ut
terreno nomine uniuersaliter
hoc totum significetur. Ex quo
incipit deorsum uersus. ignis.
grando .nix. glaties. sp̃s tempes¬
tatis. & omnes abyssi. donec ꝑ¬
ueniatur ad aridam. quae pro¬
prio nomine terra dicitur
Aer itaque ille superior. siue
quod ad caelestem mundi per¬
tinet partem. siue quod nullũ
habet uisibilem habitatorem.
dequalibus nunc sermo narran¬
tis est. Neque prȩter missus
est cęlo nominato. neque ad¬
numeratus increandis anima¬

Expanded text:
turas elementorum eorumque turas elementorum eorumque ordinem, qui cum uisibilium, quae intra mundum in elementis natura mouentur, conditionem introduceret prius caelestia luminaria, deinde aquarum animantia. terrarum autem postrema narrauit, non quod aerem praetermiserit, sed quod purissimi et quietissimi aeris, ubi uolare aues non posse dicuntur, si qua sunt spatia caelo superiori coniunguntur et caeli nuncupatione in scripturis ad superiorem mundi partem pertinere intelleguntur, ut terrae nomine uniuersaliter hoc totum significetur, ex quo incipit deorsum uersus: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis et omnes abyssi, donec perueniatur ad aridam, quae proprio nomine terra dicitur. aer itaque superior ille, siue quod ad caelestem mundi pertinet partem, siue quod nullum habet uisibilem habitatorem. de qualibus nunc sermo narrantis est, neque praetermissus est caelo nominato neque adnumeratus in creandis anima
Abbreviated transcription (Latin):
natura corporali. Tanto uicinus
naturae spiritali. quam uis lon¬
ge distante genere. Quando¬
quidem illud corpus est illud
non est. Ac per hoc quõ sentire
non est corporis. sed animae ꝑ
corpus. licet acute disseratur
Secundum diuersitatem corpo¬
reorum elementorum. sensus esse
corporis distributos. Anima ta¬
men cui sentiendi uis in est. cũ
corporea non sit. per sub tilius
corpus agitat uigorem sentien¬
Itaque motu in omnibus sensi¬
bus a subtilitate ignis. sed non
in omnibus adidem peruenit.
Inuisu enim peruenit repres¬
so calore usque ad eius lucem
Inauditu usque adliquidiorẽ
aerem calore ignis penetrat.
Inolfactu autem transit aerem
purum. & peruenit adhumi¬
dam exalationem. unde cras¬
sior haec aura subsistit. Ingus¬
tatu & hanc transit . & perue¬
nit usque adhumorem corpo¬
lentiorem. quo etiam penetra¬
to atque traiecto. cum ad ter¬
renam grauitatem peruenit.
Tangendi ultimum sensum a¬
git. Nonigitur ignorabat na¬

Expanded text:
natura corporali, tanto est vicinius natura corporali, tanto est vicinius naturae spiritali, quamvis longe distante genere, quandoquidem illud corpus est, illud non est. Ac per hoc quoniam sentire non est corporis, sed animae per corpus, licet acute disseratur secundum diversitatem corporeorum elementorum sensus esse corporis distributos; anima tamen cui sentiendi vis inest, cum corporea non sit, per subtilius corpus agitat vigorem sentienitaque motum in omnibus sensibus a subtilitate ignis, sed non in omnibus ad idem peruenit. in uisu enim peruenit represso calore usque ad eius lucem, in auditu usque ad liquidiorem aerem calore ignis penetrat; in olfactu autem transit aerem purum et peruenit ad humidam exhalationem: unde crassior haec aura subsistit. in gustatu et hanc transit et peruenit usque ad humorem corpulentiorem: quo etiam penetrato atque traiecto, cum ad terrenam grauitatem peruenit, tangendi ulti-. mum sensum agit. Non igitur ignorabat na
Abbreviated transcription (Latin):
tur fuisse uideantur. Ignis
tamen omnia penetrat. ut
motum in eis faciat. Nam &
umor priuatione caloris con¬
gelascit. Et cumpossint cete¬
ra feruescere elementa. Ig¬
nis frigescere non potest: fa¬
cilius quippe extinguitur. ut
ignis nonsit. quam frigidus ma¬
neat. Aut fiat alicuus frigidi
contactu tepedior. Tactus
autem qui est quintus insensi¬
bus. terreno elemento magis
congruit. Proinde pertotum
corpus animantis quod maxi¬
me exterra est. quaeque tac¬
ta sentiuntur. Dicunt etiam.
nec uideri sine igne posse
aliquid. nec tangi sine terra.
ac perhoc elementa omnia
in omnibus inesse. Sed unum¬
quodque eorum exeo quod am¬
plius habet accepisse uocabulũ.
Ideo autem caloris priuatione.
cum corpus nimiȩ frigescit. ob¬
tundi sensum. quia motus pigres¬
cit. qui excalore in est corpori.
Dum ignis aerem. & aer humida.
& humor terrena qua eque af¬
ficit. Subtilioribus scilic & &cras
siora penetrantibus. Quanto
autem quidque subtilius est in

Expanded text:
tur fuisse uideantur. ignis tur fuisse uideantur. ignis tamen omnia penetrat, ut motum in eis faciat. nam et humor priuatione caloris congelascit et, cum possint feruescere elementa cetera, ignis frigescere non potest; facilius quippe extinguitur, ut ignis non sit, quam frigidus manet aut fit alicuius frigidi contactu tepidior. tactus autem, qui est quintus in sensibus, terreno elemento magis congruit; proinde per totum corpus animantis, quod maxime ex terra est, quaeque tacta sentiuntur. dicunt etiam nec uideri sine igne posse aliquid nec tangi sine terra, ac per hoc elementa omnia in omnibus inesse, sed unumquodque eorum ex eo, quod amplius habet, accepisse uocabulum; ideo autem caloris priuatione, cum corpus nimie frigescit, obtundi sensum, quia motus pigrescit, qui ex calore inest corpori, dum ignis aerem et aer humida et humor terrena quaeque adficit, subtisiora penetrantibus. Quanto autem quidquid subtilius est in
Abbreviated transcription (Latin):
est: Producant aquae reptili¬
Aanimarum uiuarum: Et
producat aer uolatilia uolan¬
tia super terram. Sed utrũ¬
que hoc animantium genus.
exaquis productum esse nar
Quic quid ergo aqua¬
rum. siue labiliter undosum.
& fluuidum est. siue uapora¬
liter tenuatum atque suspen¬
sum. ut illud reptilibus anima¬
rum uiuarum. hoc uolatilibus
appareat distributum. utrũ¬
que tamen umidȩ naturae
deputatur. Ideo que sunt eti¬
am qui subtilissima considera¬
tione. quinque istos manifes¬
tissimos corporis sensus. secun¬
dum quatuor usitata elemen¬
ta ita distinguant. ut oculos
adignem. aures ad aerem
dicant pertinere. Ol facien¬
di autem. gustandique sensum.
naturae umidae adtribuant.
Et olfactum quidem. istis ex a¬
lationibus humidis. quibus cras¬
satur hoc spatium in quo aues
uolitant. Gustatum uero.
istis fluxibilibus & corpolentis
umoribus. Nam quaecumq
inore sapiunt. ipsiusnoris u¬
mori commis centur ut sapiant.
etiam siarida cum acciperen¬

Expanded text:
est: producant aquae reptiliest: producant aquae reptilia animarum uiuarum, et producat aer uolatilia uolantia super terram, sed utrumque hoc animantium genus ex aquis productum esse narratur. quidquid ergo aquarum siue labiliter undosum et fluidum est siue uaporaliter tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum uiuarum, hoc uolatilibus adpareat distributum, utrumque tamen humidae naturae deputetur. Ideoque sunt etiam, qui subtilissima consideratione quinque istos manifestissimos corporis sensus secundum quattuor usitata elementa ita distinguant, ut oculos ad ignem. aures ad aerem dicant pertinere. olfaciendi autem gustandique sensum naturae humidae adtribuunt: et olfactum quidem istis exhalationibus humidis, quibus crassatur hoc spatium, in quo aues uolitant, gustatum uero istis fluxibilibus et corpulentis humoribus. nam quaecumque in ore sapiunt, ipsius oris humori commiscentur, ut sapiant, etiamsi arida cum acciperen
Abbreviated transcription (Latin):
nullo modo uertatur. Vnde
suo loco fortasse si dñs uoluerit
diligentius disputauimus. Nunc
autem quod ad prȩsentem ser¬
monem attinet. haec commemo¬
randa existimaui. ut intellega¬
mus seruatum esse ordinem re¬
rum. quo prius oportuit aqua¬
rum animalia quamterrarum
creata narrare. Nec ullo
modo arbitrandum est. prę̧ter¬
missum esse inhac scriptura. ul¬
lum mundi huius elementum:
Cum quatuor notissimis eum
constare persua sum sit quia ui¬
detur hic caelum & aqua & ter
ra commemorari. De aere au¬
tem taceri: consue tudo quippe
nostrarum scripturarum est. aut¬
ut caeli & terrȩ nomine. mun¬
dum appellare. aut interdum
addere &mare. Aer itaque.
uel ad caelum pertinere in¬
tellegitur : Siqua sunt in eius
superioribus partibus tranquil¬
lis sima & pacatissima spatia.
uel adterram. propter hunc
turbolentum & caliginosum
locum. qui humida ex alatione
pinguescit. Quam uis & ipse
sepius caeli nomine nuncupe¬
tur. Ac per hoc nonscriptũ

Expanded text:
nullo modo uertatur. unde nullo modo uertatur. unde suo loco fortasse, si dominus uoluerit, diligentius disputabimus; nunc autem, quod ad praesentem sermonem adtinet, haec commemoranda existimaui, ut intellegamus seruatum esse ordinem rerum, quo prius oportuit aquarum animalia quam terrarum creata narrare. Et nullo modo arbitrandum est praetermissum esse in hac scriptura ullum mundi huius elementum, cum quattuor notissimis eum constare persuasum sit, quia uidetur hic caelum et aqua et ra commemorari, de aere autem taceri. consuetudo quippe nostrarum scripturarum est aut caeli et terrae nomine mundum appellare aut interdum addere et mare. aer itaque uel ad caelum pertinere intellegitur, si qua sunt in eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima spatia, uel ad terram propter hunc turbulentum et caliginosum locum, qui humida exhalatione pinguescit, quamuis et ipse saepius caeli nomine nuncupetur. ac per hoc non scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
auium sustinere. Qua proptes
etiam siuerum dixit quidam
saecularium poetarum . nubes
excedet olympus. Et pacem
magnam tenent. quia per¬
hibentur in olympi uertice.
aer esse tam tenuis ut neque
nebulis obumbretur. nec tur¬
betur uento. nec sustentare
alites possit. Nec ipsos qui
forte ascenderint homines.
crassiores aurae spũ alare si¬
cut inisto aere consuerunt.
Tamen & ipse aer est. Unde
aquis uicina qualitate diffun¬
ditur. Et propter ea: ipse quo¬
que inhumidam naturam con¬
uersus diluuii tempore creditur.
Neque enim arbitrandum est.
aliquid despatus siderei caeli
usurpasse. Cum omnes &iam
altissimos montes aqua trans¬
cenderat. Quam quam decon¬
uersione elementorum. &iam
inter ipsos qui haec otiosa curi¬
ositate subtilissime prȩscru¬
tatisunt. non parua quȩstio
est. Alii enimdicunt. omnia
in omnia posse mutari atque
conuerti. Alii uero: esse ali¬
quid omnino proprium. singulis
perhibent elementis: Quod in
alterius elementi qualitatem.

Expanded text:
auium sustinere. quapropter auium sustinere. quapropter etiamsi uerum dixit quidam saecularium poetarum: nubes excedit Olympus, et: pacem magna tenent, quia perhibetur in Olympi uertice aer esse tam tenuis, ut neque nebulis obumbretur nec turbetur uento nec sustentare alites possit nec ipsos, qui forte ascenderint homines, crassioris aurae spiritu alere, sicut in isto aere consuerunt, tamen et ipse aer est, unde aquis uicina qualitate diffunditur, et propterea ipse quoque in humidam naturam conuersus diluuii tempore creditur. neque enim arbitrandum est aliquid de spatiis siderei caeli usurpasse, cum omnes etiam altissimos montes aqua transcenderat. Quamquam de conuersione elementorum etiam inter ipsos, qui haec otiosa cura subtilissime perscrutati sunt, non parua quaestio est. alii enim dicunt omnia in omnia posse mutari atque conuerti; alii uero esse aliquid omnino proprium singulis perhibent elementis, quod in alterius elementi qualitatem
Abbreviated transcription (Latin):
ius aeris humidioris in quo aues
uolitant. uel tota uel prope
tota spatia conpleuerat: peris¬
se Quifuerant caelos. in illa
epistola scribitur: quod nescio
quem ad modum possit intellegi
Nisi in aquarum naturam. pingui¬
oris Huius aeris qualitate con¬
uersa : Alioquin. non perierunt
Tunc isti cęli. sed sublimius erec¬
tisunt cum locum eorum aqua
occuparet: Itaque facilius eos
secundum illius epistolae auc¬
toritatem perisse credimus. &
alios sicut ibi scribitur reposi¬
tos. Extentis uidelicet ex ala¬
tionibus. quam sic erectos ut e¬
is superioris caeli natura loco
suo cȩderet. Oportebat ita¬
que ut increandis habitatoribus
inferioris huius mundi partes
quae sepe terrȩ nomine tota
commemoratur. prius produ¬
cerentur exaquis animalia
Post ea uero de terra quod ita
sit aeri aqua similis. ut eius ex¬
alationibus pinguescere pro¬
betur. ut & sp̃m procellȩ fa¬
ciat . Id est uentum & nubila
contrahat. & possit uolatus

Expanded text:
ius aeris umidioris, in quo aues ius aeris umidioris, in quo aues uolant, uel tota uel prope tota spatia conpleuerat, perisse, qui fuerant, caelos in illa epistula scribitur. quod nescio quemadmodum possit intellegi nisi in aquarum naturam pinguioris huius aeris qualitate conuersa; alioquin non perierunt tunc isti caeli, sed sublimius erecti sunt, cum locum eorum aqua occuparet. itaque facilius eos secundum illius epistulae auctoritatem perisse credimus et alios, sicut ibi scribitur, repositos extentis uidelicet exhalationibus, quam sic erectos, ut eis superioris caeli natura loco suo cederet. Oportebat itaque, ut in creandis habitatoribus inferioris huius mundi partis, quae saepe terrae nomine tota commemoratur, prius producerentur ex aquis animalia, postea uero de terra, quod ita sit aeri aqua similis, ut eius exalationibus pinguescere probetur, ut et spiritum procellae faciat, id est uentum et nubila contrahat, et possit uolatus
Abbreviated transcription (Latin):
cȩli pluraliter inuna eademq
re quaedicitur unum caelũ. Nã
cum in hoc libro singularinume¬
ro dicatur cęlum. quod diuidit
inter aquas quȩ supra. & eas quȩ
infra sunt. In illo tamen psalmo:
Etaquȩ inquit. quȩ super cȩlos
sunt laudent nomen dñi: Etcȩ¬
los cęlorum. sibene intellegimus.
sydereos aeriorum. Tamquam
superiores inferiorum: Et hos
in eodem psalmo accipimus. ubi
dictum est. Laudate eum cęlicȩ¬
lorum. satis apparet. hunc ae¬
rem nonsolum cęlum. sed &iam
cȩlos dici. sicut dicuntur & terrȩ
Nec aliud significatur. quã illa
quȩ singulariter dicitur Terra:
quando dicimus. orbem terrari.
& orbem terrȩ. Hos &iam ae¬
rios caelos. quondam perisse di¬
luuio. inquadam earũ quȩ cano¬
nioȩ appellantur epistola le¬
gimus. Neque enim humida
illa natura. quȩita concreue¬
rat. ut cubitis quindecim al¬
tissimorum montium trans¬
cederet uertices. potuit ad si¬
dera peruenire. Sed quia hu¬

Expanded text:
caeli pluraliter in una eademque caeli pluraliter in una eademque re, quae dicitur unum caelum. nam cum in hoc libro singulari numero dicatur caelum, quod diuidit inter aquas; quae supra, et eas, quae infra sunt, in illo tamen psalmo, et aquae, inquit, quae super caelos sunt, laudent nomen domini. et caelos caelorum si bene intellegimus sidereos aeriorum, tamquam superiores inferiorum, et hos in eodem psalmo accipimus, ubi dictum est: laudate eum, caeli oaelorum, satis adparet hunc aerem non solum caelum, sed etiam caelos dici, sicut dicuntur et terrae, nec aliud significatur quam illa quae singulariter terra dicitur, quando dicimus orbem terrarum et orbem terrae. Hos etiam aerios caelos quondam perisse diluuio in quadam earum, quae canonicae appellantur, epistula legimus. neque enim umida illa natura, quae ita concreuerat, ut cubitis quindecim altissimorum montium transcenderet uertices, potuit ad sidera peruenire. sed quia hu
Abbreviated transcription (Latin):
ueritas pate fecerit. quamuis
libris scĩs. Siue testamenti ue¬
teris. Siue noui : Nullo modo
esse possit aduersum. Ta men
ꝓpter amorem nostri erroris
oderimus. Nunc ad librũ ope¬
ris nostri iam tertiũ transeamꝰ¬
TDIXIT DS EDU¬
cant aquȩ. reptilia ani¬
marum uiuarum. & uolatili¬
a super terras secundum fir¬
mamentum cęli. & factum ẽ sic
Et fecit ds̃ coetos magnos. & om¬
ne animal reptilium. quae eduxe¬
rum. Et omne uolatile penna¬
tum. secundum genus. Et uidit
ds̃ quia bona sunt. & benedixit
ea ds̃ dicens. Crescite & multi¬
plicamini & replete aquas in
mari. & uolatilia multiplicen¬
tur super terram. Et facta est
uespera. & factum est mane di¬
es quintus. Nunc in inferiore
parte mundi ea quae spũ uitae
mouentur fiunt. Et primum
aquarum quod aeris qualitati
proximum elementum est qui¬
a huic cęlo in quosunt lumina¬
ria. Ita uicinus est aer. ut ipse
Sed
nescio utrum &iam firmam̃tũ
possit uocam. dicuntur autem

Expanded text:
ueritas patefecerit, quamuis ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamdixit deus: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia super terram secundum firmamentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omne animal reptilium, quae eduxerum. et omne uolatile pennatum secundum genus. et uidit deus, quia bona sunt. et benedixit ea deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete aquas in mari, et uolatilia multiplicentur superterram. et facta est uespera, et factum est mane dies quintus. nunc in inferiore parte mundi ea, quae spiritu uitae mouentur, fiunt, et primum aquarum, quod aeris qualitati proximum elementum est, quia huic caelo, in quo sunt luminaria, ita uicinus est aer, ut et ipse ed nescio, utrum etiam firmamentum possit uocari. dicuntur autem
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ sinceritate distribuit.
Aliquando autem idem nefan¬
di sp̃s. etiam ipsi quȩ facturi sunt.
uelud diuinando prȩdicunt.
Qua ꝓpter bono xp̃iano. siue
mathematici. siue quilib& impi¬
e diuinantiũ maxime dicentes
uera. cauendi sunt. ne consortio
doemoniorũ. animam deceptã
pacto quodam societatis in re¬
tiant. Solet &iã quȩri. utrũ
cȩli luminaria ista. conspicua
corpora sola sint. anhabeant
habent. utrũ ab eis. etiã uitaliter
inspirentur. sicut animantur
carnes. per animas animalium:
An sola. sine ulla ꝑ mixtione p̃¬
sentia: quod licet non facile con¬
prehendi possit. Arbitror ta¬
men inꝓcessu tractandarum
scripturarũ. oportuniora loca
posse occurrere. ubi nobis dehac
re secundũ sc̃ȩ̃ auctoritatis re¬
gulas. & si non ostendere certũ.
aliquid tamen credere licebit
Nunc autem seruata semper mo¬
deratione pie grauitatis. nihil
credere dere obscura. temere
debemus. Neforte quod postea

Expanded text:
tiae sinceritate distribuit. tiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant. Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant habent, utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea
Abbreviated transcription (Latin):
diceret. falsum profecto dice¬
ret. Si autem hoc diceret.
etuerum quidem. sed non secun¬
dum suorum librorum. inep¬
tas canticulas diceret. Quod¬
si huic historiȩ. quia denostris
profertur nolunt credere. Nũ¬
quid & naturam rerum delere
possunt: Cum ergo se minime
falli dicant. si horam concepti¬
onis inuenerint. saltim sicut
homines. non dedignentur con¬
ceptum considerare gemino¬
rũ. Id eoque fatendum est.
quando abistis uera dicuntur.
instinctu quodam occultissimo
dici. quem nescientes humane
mentes patiuntur. quod cum
ad decipiendos homines fit.
Sp̃m seductorum operatio ẽ.
quibus quȩ dam uera detempo¬
ralib rebus nosse permittit᷑.
partem sub tilioris sensus acu¬
mine. qui a corporibus subti¬
libus uigent. partim experi¬
entia callidiore. propter tã
magnã longitudinem uitȩ. par¬
tim scĩs angelis. quod ipsi ab om¬
ni potente dõ discunt. &iam
iussu eius sibi reuelantib quime¬
rita humana occultissime iusti¬

Expanded text:
diceret, falsum profecto dicediceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed non secundum suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare geminorum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iusti
Abbreviated transcription (Latin):
insulsius & hebetius. quam
cum istis rebus conuincun¬
tur dicere
adsolos homines
sibi subiciendos fatalem stella¬
rum pertinere rationem. inquib
tamen &iam ipsis degeminis
conuincuntur. Quorũ diuer¬
sȩ uiuentiũ. diuersę feliciũ uel
infeliciũ. diuersȩq: morientiũ.
Fasdem plerumq: constellatio¬
nes accipiunt : quia & si inter¬
fuit aliquid cum de utero fun¬
derentur. in non nullis tamen
tantum inter est. quantum ab
istis conprehendi conputatio¬
ne non possit. Manus sequen¬
tis ia cob dumnascerentur. in¬
uenta est pedem fratris prȩ¬
cedentis tenens. usque ad eo
sic natisunt. ut quasi unus in¬
fans. in duplum prolixior nas¬
ci uideretur. Horum certe
constellationes quas appel¬
lant. nullo modo dispares
esse potuerunt. Quidergo
uanius quam utillas constella¬
tiones. in tuens mathematicus.
ad eundem horoscopum ad ean¬
dem lunam diceret. unũ eorũ
amatre dilectum. alterum
non dilectum. Si enim aliud

Expanded text:
insulsius et hebetius quam, insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud
Abbreviated transcription (Latin):
ta sit amplius c&eris lucere
su per terram. nec diem cla¬
solis. nec noctem tot stellis
apparen tibus ita lucere.
silu nadesit. quem ad mo¬
dum prȩsentia illius inlus¬
tratur : De fatis autem quales
lib& eorũ argutias. & quasi do
omnino a noftre fidei sanitate
respuimus: talib enĩ disputa¬
tionibus. &iam orandicausccs
nobis auferre conantur.
Et inpia per uersitate in ma¬
lis factis quae rectissime re¬
prehenduntur. ingerunt
accu sandum potius dm̃. aucto¬
rem siderum. quam hon nẽ
sed quod animae noftrae
non sint natura corporibus
nequidem caeleftibus sub¬
dite . audiant & philosphos
suos. quia uero terrenis cor¬
poribus illa corpora superiorco.
non adea quae ipsitractant
potentiora sunt. uel hinc ali¬
quando cognoscant. quia cum
multa corpora diuersorum
generũ. uel animantiũ. uel her¬
barum. & arbuftarũ uno simul
puncto tẽporis innumerabi lit᷑¬
multa nascunt᷑. non tantum
sidera. sii fta considerent: Quidaũ

Expanded text:
tum sit amplius . ceteris lucere tum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clasolis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur. De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi de omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem siderum quam hominem sed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognomulta corpora diversorum generum, vel animantium, vel herbarum et arbustorum, uno simul puncto temulta nascantur, non tantum sidera, si ista considerent. Quid autem
Abbreviated transcription (Latin):
prohibent: & si enim regrada¬
tiones illas siderum. uel fortas¬
se tarditates. non asole fieri quis¬
que contendat. sed aliis occulti
oribus causis: Soli tam en istos
in suis deliramentis. quib: uim
factorũ aueritate deuiis suspi¬
cantur: p̃cipua. tribuere potes¬
tatẽ. exlibris eorũ certeman fes¬
tũ ẽ. sed dicant qđ uolunt. decelo
alienia patre quiẽ incęlis Nob
autẽ de inter uallis & magntudine
siderum. subtilius aliquid quȩ¬
rere taliq: inquisitioni reb: graui¬
orib & melioribus. neces sarium
tempus inpendere. Nec expedit
nec congru&. & melius credimus
ea eẽ c&eris maiora luminaria.
quae scã scriptura ita cõmendat.
fecit ds̃ duo luminaria magna:
quae tamen non sunt aequa¬
lia. nam consequenter dicit.
cum ea c&eris prȩposuerit in¬
ter se ipsa differre. Nit
enim. luminare maius in in¬
cho atione diei. & luminare
minus in inchoationem noctis
Certe enim uel hoc concedent
oculis nostris. ut ea manifes¬

Expanded text:
perhibent? etsi enim regradaperhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occuoribus causis; soli tamen istos in suis deliramentis, quibus vim fatorum a veritate devii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. 34. Sed dicant quod volunt de coelo, alieni a Patre qui est in coelis: nobis autem de intervallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere, talique inquisitioni rebus gravioribus et melioribus necessarium tempus impendere, nec expedit, nec congruit. Et melius credimus ea esse caeteris majora luminaria, quae sancta Scriptura ita commendat, Et fecit Deus duo luminaria magna: quae tamen non sunt aequalia. Nam consequenter dicit, cum ea caeteris praeposuerit, inter seipsa differre. Ait enim, Luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem nactis. Certe enim vel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifes
Abbreviated transcription (Latin):
gloria solis. & alia gloria lunae.
& alia gloria ftellarum. Stella
enim abftella differt ingloria.
sedquia possunt adhuc dicere.
& iam si non resiftunt aposto¬
lo. differunt quidem inglo¬
ria sed ad oculos terrȩno¬
rum. aut quia hoc propter
resur rectionum si milttu¬
di nem dicebat apostolus.
qui non utiquẽ ad oculos.
Altter erunt & in se altter
differunt quidem & inseipsis
sidera in gloria: sed tamen ñ nul¬
la sunt &iã sole maiora. ipsi uide¬
rint quem ad modum tam
magnum soli tribuant princi¬
patum. ut eum radus suis quas¬
dam ftellas & eas quidem prin¬
cipales. quibus amplius ifti
& tenere dicant. Et r&ro
agere acursu proprio. Non
enim fit ueri simile maiores.
aut &iam aequales uiolentia
ra diorum eius posse superari.
aut si superiores signorum
ftellas. u el septen trionum
ma iores esse asserunt. quae
nihil tale asole patiuntur
Cur i ftas persingula circũ¬
euntes am plius uenerantur
Cur eas signorum dominas

Expanded text:
gloria solis et alia gloria lunae gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem principales, quibus amplius subpl tenere dicant et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur V cur eas signorum dominas
Abbreviated transcription (Latin):
nem . & in pro gressu noctis.
tanto anpliore quanto minu¬
& ur. sed qui per in cho ationẽ
noctis non intellegit nisi prin¬
ci patum: nam & grecum. uerbũ
magis hoc indicat. cũ dictum ẽ
archin. Et inpsalmis aperti¬
us scriptum eft: Solem in
potes tatem diei. lunam & stellas
in potestatẽ noctis. ñ cogit᷑ aquarta
decima numerari. & crederelunã
factam primo esse ñ primã : quȩri
&iã sol& utrũ cęli lumnaria ista
conspicua. idẽ sol& luna. & stelle
ȩqualiter fulgeant. sed qđ diũ
di uersa claritate magis minꝰ.¬
quod nostris oculis apparext:¬
& de luna quidem qui hoc dicu¬
nt non dubitant minus eam¬
lucere quam solem . aquo&iam
perhibent in luftrari . multas
autem ftellas uel aequales
soli. uel &iam maiores audent
dicere. sed longius positas pos¬
sint uideri: Et nobis quidem
potest fortasse sufficere. quo¬
quo modo seifta res habeat.
artifice dõ condita sidera.
quam quam teneamus aucto¬
ritate apostolica dictum. alia

Expanded text:
nem et in progressu noctis nem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod didiuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia
Abbreviated transcription (Latin):
in ea crescit. uel perficitur. uel
minuitur. non luminare
ipsum sed illud quod ad cen¬
ditur uariatur: si autem
ex una spherulae suae parte
sem per luc&. sed dum eam
partem con uert& ad terram.
donec totam conuertat. quod
aprima usq ad quartam de¬
cimam fecit crescere uid&
sem per est plena. sed terrae
habitatoribus non semper
appar&. haec eadem ratio est.
& cum solis radus in luftrat᷑.
non enim potest &iam sic
cum soli. proxima eft nisi
lucidis cornibus apparere.
quia c&era pars quae totam
inorbem in lustratur. non est
ad terras ut uideri possit nisi
cum soli contraria est. ut to¬
tum terris appareat. quod
eius in luminat: non desunt deluna¬
tamen qui non eose arbitrari
dicunt. lunam primitus
ad eo quartam decimam
factam. quia plena facta
credenda est. sed quia inscrip¬
turis dei uerba sichabent
lunam factam in in choati onẽ
noctis Tunc autem noctis
exordio uid &ur cum plena
est. alias uero &perdiem in¬
cipit uideri ante plenitudi¬

Expanded text:
in ea crescit uel perficitur uel in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudi
Abbreviated transcription (Latin):
sed nec de ipso eius sem ine recte
dicer&ur. ubi omnia quȩ pro¬
gressu tẽporis quo dã modao
procedunt. modis in uisibilib
latent quã quã sialiꝗd dĩ in¬
ꝑfectum fecisse dicer&ur. qđ
deinde ipse ꝑficer&. quid rep̃¬
hensionis haber& ifta senten¬
tia. Iurȩ aũ displicer& si id qđ
ab illo inchoatum esse abalio
ergo d&erra nonquȩruntur.
quã fecit ds̃ cum in principio
fec̃ caelum & terram: qui a in ui¬
sibilis erat. & in conposita. & pea
Ttiodie conspicua reddit᷑ atq
conponit᷑. quid sibi deluna tene¬
bras faciunt questionum. aut siqđ
d&erra dictumẽ. non temporis
inter uallo. cum simul deus mate¬
riam rebus concreauerit. sed
narrationis diftributione intel¬
legunt dictum. Cur in hoc
quod &iam oculis uidere potest.
non intuentur integrum corpꝰ
habere lunam. Ettota sua ro¬
tunditate per fectum. &iam
cum lumine corniculato. siue
incipiens ad terras lucere. siue
desinens fulg& Siergo lumen

Expanded text:
sed nec de ipso eius semine recte sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen
Abbreviated transcription (Latin):
in qui rentes loquantur.
ac non potius docere conantes.
dicunt enim ideo plenam
factam. quia non decebat
ut ds̃ inper fectum aliquid
illo die facer& insideribus¬
ł quo scriptum est quod fac¬
ta sint sidera: qui autem
resis tunt. dicunt ipsa debu
it ergo prima luna. dici.
non quarta decima. quis
enim incipit ita numerare
Ego autem medius inter
istos ita sum. ut ne utrum
asseram sed plane dicam.
siue primam siue plenam
lunam. ds̃ fecerit fecisse
perfectam. ipsarum enim
naturarum est ds̃. auctor &
conditor : omnis autem res
quicquid pro gressu naturali
per tempora congrua quodam¬
modo prodit atque explicat
Etiã ante continebat occultũ.
& siñ specie uel mole corporis.
uitam̃ & ratione naturȩ.nisi
forte arbor quae per hieme᷑.
pomis uacua foliis que nuda¬
ta est. tunc inper fecta dicen¬
da est. aut uero in primordiis
&iã suis. cum adhuc nullum
fructũ dedis s& in ꝑfecta erat
illa natura qđ nͣ tantũ de arbore

Expanded text:
inquirentes loquantur, inquirentes loquantur, ac non potius docere conantes! Dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat ut Deus imperfectum alillo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore,
Abbreviated transcription (Latin):
altitudinem. medium noctis
indic& Tunc scilic& occasu¬
rum cum sole rede unte fit
mane: dies autem totus. solis:
aboriente. usq adorientẽ
circuitus. An nos uero uel
usitatos solis anfractos.
Non cum adorientem quod
cottidie facit: Sed cumadeadẽ
loca siderum redit. quod non
facit. nisi peractis trecentis
sexaginta quinq diebus. &¬
tribus horis ideft qua dran¬
te totius diei . quae pars quater
ducta cogit interponi unum
diem. quod romani. bis sex¬
tum uocant. ut ad eundem cir¬
cuitum redeatur. uł &iã maiores
& occultiores annos . Nã conpl&is
alioꝵ siderũ spatiis maiores anni
fieri dicuntur: Si ergo ita intelle¬
gamꝰ. tẽpora. dies &innos. nemodubi¬
tat hȩc siderib: & luminarib fieri
ita enĩ positum ẽ. incertũ sit utrũ
adom nia sidera ꝑtineat. quod
dictumest. sint insigna. & in
tem pora. & in dies. & annos
An signa & tempora adccera
dies uero. &anni ad solem tan¬
facta sit mutti loqua cissime
in quirunt. atque utinam

Expanded text:
altitudinem, medium noctis altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero facta sit, multi loquacissime inquirunt; atque utinam
Abbreviated transcription (Latin):
bernando. uel om nes homines
ad prȩ uidendas qualitates
per aeftatem & hiemem. & au¬
tum nalem uernalemque tem¬
periem. Et nimirum haec
uocat tem pora quae perside¬
ra fiunt. Non spatia mora¬
rum. sed uicissitudines affec¬
tionum caeli huius. nam si
aliquis uel corporalis uel spi¬
ritalis motus. conditionem
istorum luminarium pre¬
cessit. ut aliquid a futura
expectatione perprȩsens
in prȩ teritum tra iecerit.
sinetem pore esse non potu¬
it. Et quis obtineat non
fu isse nisi ab exordio siderũ
conditorum Secutȩ horę
& dies. &anni. quos usitate
no uimus non fierent. nisi
motibus siderum Itaque
si hoc modo intellegamus
quos dam quos per oro logia
conputamus. uel in caelo
notamus. cum aboriente
usque in meridianam alti¬
tu dinem sol insurg&r atque
inde rursus: usque in occi¬
dentem uerg&e ut possit de¬
inceps aduerti. uel luna.
uel aliquod sydus. ahoriente
statim post occasum solis
emergere. quo d item cum
ad mediam caeli uenerit

Expanded text:
bernando uel omnes homines bernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus culos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit
Abbreviated transcription (Latin):
materia nox dicta sit. Unde
formanda erant c&era. sic̃ potest
quam uis in rebus formatis in¬
tel legi. tam̃ ex ipsa mutabi lita¬
te informitas materiae
Non enim spatiis uel locorũ
quasi remotior. uel tem porum
quasi anterior. discerni potest
An potius in ipsa refeͬcta
atque formata. eadem muta¬
bi litas. hoc est deficiendi ut
ita dixerim possibilitas
Nox appellata sit : quia in¬
est rebus factis. & iam si non
mutentur. possemutari
Ues pera autem &mane . non
quasi pertem poris praete¬
ritionem & aduentum: sed
propter quen dam terminum.
quod intellegitur quo usque
sit naturae propriae modus¬
Et unde sit naturae alteri¬
us consequenter exordium
An aliqua alia ratiosit horũ
uerborum. diligentius ues¬
tiganda. quis intantum
secr&um facile in rumpat¬
& quae signa dicat. cum dicit
de sideribus & snt insigna
Neque enim illa dic̃ quȩ ob¬
seruare uanitatis est. sed utiq
utilia. & huius uitȩ usib necessaria
quȩ uł nautȩ obseruant ingu¬

Expanded text:
materia nox dicta sit, unde materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gu
Abbreviated transcription (Latin):
in ducantur. Et ideo quia
in firma corpora inferiorum
habitatorum. suc cedente
motibus qui &e reparantur
factum est ut circum eunte
sole. diei noctis que uicissitu¬
dine. propter uicissitudinem
dormien di ẽuigilandi potirent᷑
Nox uero illa non in decorirema¬
ner&. sed lunae ac siderum
luce & ipsos consola r&ur
homines. quibus plerum q
operandi est &iam noctur¬
na neces sitas: Et quibus¬
dam an imalibus quae lucẽ
solis ferre non possunt: ad
sufficientiam tempera r&ur
Illud autem quod dictum
est. & sint in signa. &tem¬
decẽpora pora. & indies. & annos. quis
non uideat quam obscure
positum sit Quarto die
coepisse tempora: quasi su¬
perius triduum. sine tempo¬
re prȩterire potuerit
Quis igitur animo penetrat:
quo modo illi tres dies transi¬
inciperent tempora. quae
quarto die dicuntur incipe¬
re. uel utrum omnino transi¬
erint dies illi. ancirca speci¬
em factȩ rei dies appellatus
est. & circa priuationem nox
ut non dum specie formata

Expanded text:
inducantur. Et ideo, quia inducantur. Et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum, succedente motibus quiete reparantur, factum est ut circumeunte sole, diei noctisque vicissitudine, propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi potirentur: nox vero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce, et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est etiam nocturna necessitas; et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transiinciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata