comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dubio prȩponenda necessitas occupauit: quoniam
siacutum & feruens ad sit ingenium : facilius adhȩrec
eloquentia legentibus & audientibus eloquentes quã
eloquentiae precepta sec tantibus: Nec desunt eccleasticae
litterȩ. etiam prȩter canonem in auctoritatis arcesalu¬
brit̃ conlocatum : Quas legendo homo capax & sud non
agat. sed tantum modo reb: quae ibidicuntur inten¬
tus sit etiam eloquio quodicuntur : dũ in his uersatur
induitur. accedente uel maximae exercitatione
siue scribendi siuedictandi. postremo etiam dicendi:
quae secundum pietatis acfidei regulã sentit ⁊ siaut̃
tale desit ingenium. nec illa rhethorica precepta ca¬
piunt᷑. nec simagno labore inculta quantula cũq: ex
parte capiantur. aliquid prosunt. quando quiidem
etiam ipsi quiea didicerunt & copiose ornateq
dicunt: Non omnes ut secundum ipsadicant pos¬
sunt ea cogitare cũdicant. sinon dehis disputant:

Expanded text:
dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam dubio praeponenda necessitas occupavit. Quoniam si acutum et fervens adsit ingenium, facilius adhaeret eloquentia legentibus et audientibus eloquentes, quam eloquentiae praecepta sectantibus. Nec desunt ecclesiasticae litterae, etiam praeter canonem in auctoritatis arce salubriter collocatum, quas legendo homo capax, etsi id non agat, sed tantummodo rebus quae ibi dicuntur intentus sit, etiam eloquio quo dicuntur, dum in his versatur, imbuitur; accedente vel maxime exercitatione sive scribendi, sive dictandi, postremo etiam dicendi, quae secundum pietatis ac fidei regulam sentit. Si autem tale desit ingenium, nec illa rhetorica praecepta capiuntur; nec, si magno labore inculcata quantulacumque ex parte capiantur, aliquid prosunt. Quandoquidem etiam ipsi qui ea didicerunt, et copiose ornateque dicunt, non omnes ut secundum ipsa dicant, possunt ea cogitare cum dicunt, si non de his disputant:
Abbreviated transcription (Latin):
uthoc sapiat: Cumergo sit in medio posita facultas
eloquii qua ead ꝑsuadenda seu praua seurecta ualet
plurimum : Cur ñ bonorũ studio conparatur. utmili¬
t& ueritati. sieam mali adoptinendas ꝑuersas uanasq
causas in usus iniquitatis &erroris usur pantꝰ. Sedquȩ
quibus cũ accedit in uerbis plurimis ornamentisq uer
cundia uel eloquentia nominatur. Extra istas lit¬
teras nostras. seposito ad hoc congruo temporis spatio
apta & conuenienti aetate discenda sunt eis qui hoc
cȩleriter possunt: Nam & ipsos romanae principes
eloquentiae non piguit dicere : quod hanc artem nisi
si possunt hȩc atardi oribus tandem aliquando ꝑdisci
nos eatanti pendimus. ut eis discendisiam maturas.
uel &iam graues hominum aecates uelimus inpendi:
Satis est ut ad oles centulorũ istasit cura. Nec ipsorum
omnium quosutilitati ecclesi asticae cupimus erudiri:
Sed eorũ quos nondum magis urguens. & huicrei sine

Expanded text:
ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas ut hoc sapiat? Cum ergo sit in medio posita facultas eloquii, quae ad persuadenda seu prava seu recta valet plurimum; cur non bonorum studio comparatur, ut militet veritati, si eam mali ad obtinendas perversas vanasque causas in usus iniquitatis et erroris usurpant? CAPUT III.quibus cum accedit in verbis plurimis ornamentisque vercundia vel eloquentia nominatur, extra istas litteras nostras, seposito ad hoc congruo temporis spatio, apta et convenienti aetate discenda sunt eis qui hoc celeriter possunt. Nam et ipsos Romanae principes eloquentiae non piguit dicere quod hanc artem nisi si possint haec a tardioribus tandem aliquando perdisci, nos ea tanti pendimus, ut eis discendis jam maturas vel etiam graves hominum aetates velimus impendi. Satis est ut adolescentulorum ista sit cura; nec ipsorum omnium quos utilitati ecclesiasticae cupimus erudiri, sed eorum quos nondum magis urgens, et huic rei sine
Abbreviated transcription (Latin):
ne cohibeo. atque utame ñ expetet᷑ ammoneo: Non quod
nihilhabeant utilitatis. sed quod siquid habent seor sum
discendum est: Sicui fortassis bono uiro. etiam hęcuacat
discere . ñ aut̃ a me uł in hoc opere uel in aliquo alio
suadeantur & falsa : quis audeat dicere aduersus men¬
dacium indefensoribus suis inermen debere consistere
ueritatem : ut i delic& illiquires falsas ꝑsuadere co¬
nant᷑. nouerint auditorem uelbeniuolũ. uel intentũ.
ł docibilem proemio facere. Istiaut̃ ñ nouerint ⁊
Illi falsa breuiter aꝑte ueri similit̃. et isti uera sic narrent
ut audire tedat: Intellegere non pateat: crederepostre¬
monon debeat : Illi fallacibus argumentis ueritatem ob¬
pugnent : asserant falsitatem: Isti nec uera defendere:
nec falsauerleant refutare : Illi animos audientium
inerrores mouentes. implentes quȩdicendo terreant.
contristent exhilarent. ex ortentur ardenter: Isti pro
ueritate lenti frigidiq: dormitent: Quis ita despiciat

Expanded text:
ne cohibeo, atque ut a me non exspectentur, admoneo; non quod nihil habeant utilitatis; sed quod, si quid habent, seorsum discendum est, si cui fortassis bono viro etiam haec vacat discere, non autem a me vel in hoc opere, vel in aliquo alio suadeantur et falsa, quis audeat dicere, adversus mendacium in defensoribus suis inermem debere consistere veritatem, ut videlicet illi qui res falsas persuadere conantur, noverint auditorem vel benevolum, vel intentum, vel docilem prooemio facere; isti autem non noverint? illi falsa breviter, aperte, verisimiliter; et isti vera sic narrent, ut audire taedeat, intelligere non pateat, credere postremo non libeat? illi fallacibus argumentis veritatem oppugnent, asserant falsitatem; isti nec vera defendere, nec falsa valeant refutare? illi animos audientium in errorem moventes impellentesque dicendo terreant, contristent, exhilarent, exhortentur ardenter; isti pro veritate, lenti frigidique dormitent? Quis ita desipiat,
Abbreviated transcription (Latin):
magis tropica sunt eorum. sed sicut exhe¬
braeo in latinum eloquium presbitero
hieronimo utriusque linguae perito int̃¬
pretante trans latasunt: Cumigit᷑
argueret impios. suꝑbos. luxuriosos: & frater¬
nae ldeo neglegentissimos caritatis. rusticus
uel exrustico iste proph&a exclamauit dicens.
uae qui opulenti estis insion & confiditis in monte
samariae : optimates capita populorum ingre

Expanded text:
magis tropica, sunt eorum: sed sicut ex hemagis tropica, sunt eorum: sed sicut ex hebraeo in latinum eloquium, presbytero Hieronymo utriusque linguae perito interpretante, translata sunt. 16. Cum igitur argueret impios, superbos, luxuriosos, et fraternae ideo negligentissimos charitatis, rusticus vel ex rustico iste propheta exclamavit, dicens: Vae qui opulenti estis in Sion, et confiditis in monte Samariae, optim
Abbreviated transcription (Latin):
tiae. ex illis epistolis utique proferimus. quas
&iam ipsi obtrectatores eius. qui sermonem p̃¬
sentis contemptibilem putari uolebant. gra¬
ues & fortes confessi sunt : Dicendum ergo
mihi aliquid esse uideo. & de eloquentia pro¬
ph&arum. ubi ꝑtropologiam multa obtegun¬
tur. quae quanto magis trans latis uerbis ui¬
dentur operiri. tanto magis cum fuerinta ꝑ¬
ta dulcescunt.: Sed hoc loco tale aliquid com¬
memorare debeo. ubiquae dicta sunt. non
cogar exponere. sed commendem tantũ
quo modo dictas int. & ex illius proph& e li¬
bro potissimum hocfaciam. qui sepastorem
uel armentarium fuissedicit. atque inde
diuinitus ablatum atque missum ut dĩ popu¬
lo proph& ar&.: Non autem secundum septu¬
aginta inter pretes. qui etiam ipsi diuino spũ
inter pretati. obhoc aliter uidentur non¬
nulla dixisse . ut ad spiri talem sensum scru¬
tandum magis ammoneatur lectoris inten¬
tio. unde etiam obscuriora non nulla quia

Expanded text:
tiae, ex illis Epistolis utique proferimus, quas tiae, ex illis Epistolis utique proferimus, quas etiam ipsi obtrectatores ejus, qui sermonem praesentis contemptibilem putari volebant, graves et fortes esse confessi sunt . Dicendum ergo mihi aliquid esse video et de eloquentia Prophetarum, ubi per tropologiam multa obteguntur. Quae quanto magis translatis verbis videntur operiri, tanto magis cum fuerint aperta dulcescunt. Sed hoc loco tale aliquid commemorare debeo, ubi quae dicta sunt non cogar exponere, sed commendem tantum quomodo dicta sint. Et ex illius prophetae libro potissimum hoc faciam, qui se pastorem vel armentarium fuisse dicit, atque inde divinitus ablatum atque missum, ut Dei populo prophetaret . Non autem secundum Septuaginta interpretes, qui etiam ipsi divino Spiritu interpretati, ob hoc aliter videntur nonnulla dixisse, ut ad spiritualem sensum scrutandum magis admoneretur lectoris intentio; unde etiam obscuriora nonnulla, quia
Abbreviated transcription (Latin):
commemoraui ostendere uoluissem. Nonne faci¬
lius graues homines me. nimium quã quisquã
studiosorũ sibi sufficientem putar&.  Haec
omnia quando a magistris docentur promagno
habentur. promagno emuntur. magna iactati¬
one uenduntur. Quã iactationẽ etiam egoredo¬
lere uereor. dum ista sic dissero : Sed maledoctis
hominibus. respondendum fuit . qui nostros auc¬
tores contemnendos putant. Non quia non ha¬
bent. sed quia non ostentant quamnimis istidi¬
ligunt eloquentiamꝰ sed fortequis putat tam quã
eloquentẽ nostrorũ elegisseme apostolum pau¬
ne sednonscientia. quasi concedendo obtrec¬
tatorib sic locutus. non tamquã iduerum ag¬
noscer& confitendo ⁊ siaũt dixiss&. imperitus
quidem sermone : & non addidiss&. sed non sci¬
entia. nullomodo aliud poss& intellegi: sci¬
entiam plane non cunctatus est profiteri. si
ne quaes sedoctor gentium non ualer&: Cer¬
cesiquid eius proferimus ad exemplum eloquen¬

Expanded text:
commemoravi, ostendere voluissem? nonne facicommemoravi, ostendere voluissem? nonne facilius graves homines me nimium, quam quisquam studiosorum sibi sufficientem putarent? Haec omnia quando a magistris docentur, pro magno habentur, magno emuntur pretio, magna jactatione venduntur. Quam jactationem etiam ego redolere vereor, dum ista sic dissero. Sed male doctis hominibus respondendum fuit, qui nostros auctores contemnendos putant, non quia non habent, sed quia non ostentant, quam nimis isti diligunt, eloquentiam. 15. Sed forte quis putat, tanquam eloquentem nostrum elegisse me apostolum Paue, sed non scientia, quasi concedendo obtrectatoribus sic locutus, non tanquam id verum agnosceret confitendum. Si autem dixisset, Imperitus quidem sermone, et non addidisset: Sed non scientia: nullo modo aliud posset intelligi. Scientiam plane non cunctatune qua esse doctor Gentium non valeret. Certe si quid ejus proferimus ad exemplum eloquen
Abbreviated transcription (Latin):
sis fratribus. In labore & erumna inuigili is saepi¬
us. infame & siti. in ieuniis saepius. infrigore
& nuditate .: Post haec interponit. Trimem¬
brum circuitum⁊ praeter illa quae extrinsecus
sunt incursus in me cottidianus. sollicitudo omnium
ecclesiarum ⁊ & huic duo membra. ꝑ contatione
subiungit. Quis infirmat᷑ . & egonon infirmor
Quisscandalizatur &egononuror. postremo
totus iste quasi anhelans locus bimembri circu¬
itu terminatur : Sigloriari oport&. in hisquae
infirmitatis meae sunt gloriabor ⁊ Quod
uero posthunc impetum. interposita narra¬
tiuncula quod ammodo requiescit. Etrequies¬
cere auditorem facit. quid decoris & delecta¬
tiones habeat satisdici non potest: Sequitur
inde quomodo periclitatus fuerit. & quo modo eua¬
serit. breuissime narrat : Longumest cetera ꝑ¬
sequi. uel in aliis scãrũ scripturarũ locis ista mon¬
strare ⁊ Quidsi etiam figuras locutionis quae illu
arte traduntur in his saltim quaedea postoli eloquio

Expanded text:
fratribus: in labore et aerumna, in vigiliis saepius, in fame et siti, in jejuniis saepius, in frigore et nuditate. Post haec interponit trimembrem circuitum, Praeter illa quae extrinsecus sunt, incursus in me quotidianus, sollicitudo omnium Ecclesiarum. Et huic duo membra percontatione subjungit, Quis infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? Postremo totus iste quasi anhelans locus, bimembri circuitu terminatur, Si gloriari oportet, in iis quae infirmitatis meae sunt gloriabor. Quod vero post hunc impetum interposita narratiuncula quodammodo requiescit, et requiescere facit auditorem, quid decoris, quid delectationis habeat, satis dici non potest. Sequitur inde quomodo periclitatus fuerit, et quomodo evaserit, brevissime narrat. 14. Longum est caetera persequi, vel in aliis sanctarum Scripturarum locis ista monstrare. Quid, si etiam figuras locutionis quae illa arte traduntur, in iis saltem quae de Apostoli eloquio
Abbreviated transcription (Latin):
itũ. membrum illud est primum. qnm̃ tribulatio
patienticm operatur: secundum. patientia
aut probationem: Tertium. probatio uero spem⁊
Deinde subiungitur ipsecircuitus. qui tribus ꝑ¬
agitur membris : quorm primum est. spes autẽ
non confundit : Secundum. quo caritas dĩ diffu¬
sa est in cordibus nostris: tertium. ꝑ spm̃ scm̃
quidatus est nobis: At haec atq huius modi. in
elocutionis arte traduntur ⁊ Sicut ergo a posto¬
lum precepta eloquentiae secutum fuisse nondi¬
cimus. Ita quod eius sapientiam secutasit elo¬
quentia non negamus : Scribens adchorintheos.
in secunda epistola redarguit quosdam qui
erant ex iudeis pseudo apostoli eique detra¬
hebant. Et quo seipsum prȩdicare conpellitur.
Hancsibi uelut insipientiam tribuens: quam
sapienter dicit quamq: eloquenter : Sed comes
sapientiae. duxeloquentiae : illam sequens.
istã precedens. & sequentẽ non respuens. Iterũ
dico inquit. nequis me existim& insipientem

Expanded text:
itum, membrum illud est primum, quoniam tribulatio itum, membrum illud est primum, quoniam tribulatio patientiam operatur; secundum, patientia m probationem; tertium, probatio vero spem. Deinde subjungitur ipse circuitus, qui tribus peragitur membris, quorum primum est, spes autem non confundit; secundum, quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris; tertium, per Spiritum sanctum qui datus est nobis. At haec atque hujuscemodi in elocutionis arte traduntur. Sicut ergo Apostolum praecepta eloquentiae secutum fuisse non dicimus, ita quod ejus sapientiam secuta sit eloquentia, non negamus. 12. Scribens ad Corinthios, in secunda Epistola redarguit quosdam, qui erant ex Judaeis pseudoapostoli, eique detrahebant: et quoniam seipsum praedicare compellitur, hanc sibi velut insipientiam tribuens, quam sapienter dicit, quamque eloquenter? sed comes sapientiae, dux eloquentiae; illam sequens, istam praecedens et sequentem non respuens. Iterum dico, inquit, ne quis me existimet insipientem
Abbreviated transcription (Latin):
tribulationibus. scientes quia tribulatio pati¬
entiam operatur. patientia aũt probati¬
perspm scm quidatus est nobis : Hic siquis ut
ita dixerim imperite peritus. artis eloquentiae
prȩcepta a postolum secutum fuisse contendat.
Non ne. xpĩ anis doctis in docque ridebitur.
Et tamen agnoscitur hic figura qua eclimax
grece. latine uero aquibusdam est appellata
gradatio: qñm scalam scalam dicere noluerunt.
cum uerba uel sensa conectuntur. alterum
ex altero. sicut hic extribu latione patientiam.
expatientia probationem. exprobatione spem
conexam uidemus : Agnoscitur & aliud decus.
qnͣm post aliqua pronuntiationis uoce singula
finita. quae nr̃i membra. & cȩsa: gręci autem.
cola & commata uocant. sequitur ambitus siue
circuitus. quem periodon illi appellant: Cuuis
membra suspendunt᷑ uocedicentis. donec ulti¬
mo fimatur.:. Nam eorum quae precedunt circu¬

Expanded text:
tribulationibus, scientes, quia tribulatio patitribulationibus, scientes, quia tribulatio patientiam operatur, patientia autem probatium sanctum, qui datus est nobis ? Hic si quis, ut ita dixerim, imperite peritus, artis eloquentiae praecepta Apostolum secutum fuisse contendat, nonne a Christianis doctis indoctisque ridebitur? Et tamen agnoscitur hic figura, quae κλίμαξ graece, latine vero a quibusdam est appellata gradatio, quoniam scalam dicere noluerunt, cum verba vel sensa connectuntur alterum ex altero; sicut hic, ex tribulatione patientiam, ex patientia probationem, ex probatione spem connexam videmus. Agnoscitur et aliud decus, quoniam post aliqua pronuntiationis voce singula finita, quae nostri membra et caesa, Graeci autem κῶλα et κόμματα vocant, sequitur ambitus sive circuitus, quem περίοδον illi appellant, cujus membra suspenduntur voce dicentis, donec ultimo finiatur. Nam eorum quae praecedunt circu
Abbreviated transcription (Latin):
dere. In istorũ litteris sacris quos nobis erudi¬
endis. & ab hoc seculo prauo. in beatum sȩculũ
transferendis prouidentia diuina prouidit:
Sed non ipsa me plus quam dici potest in illa eloquen¬
tia delectant. Quȩ sunt his uiris cum oratoribus
gentilium poetisue communia : illud magis ad¬
miror & stupeo. quod ista nr̃a eloquentia itausi
sunt ꝑ alterã quandam eloquentiam suam. ut
nec deess& eis. nec eminer& in eis. qui a eam nec
in probari ab illis. nec ostentari oportebat: Quoruã
alterũ fieret siuitaretur. alterũ putari poss&
si facile agnosceret᷑ : & inquib: forte locis agnos¬
citur ad octis talesres dicunt᷑. ut uerba quibus
dicuntur non adicente adhibita. sed ipsis reb
uelut sponte subiunctauideantur: Quasi sapi
entiam dedomo sua id est. pectore sapientis in¬
famulam. etiam nonuocatã sequi eloquentiã ⁊
quis enĩ ñ uideat quid uoluerit dicere. & quã
sapienter dixerit apostolus. Gloriamur in

Expanded text:
dere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudidere in istorum Litteris sacris, quos nobis erudiendis, et ab hoc saeculo pravo in beatum saeculum transferendis, providentia divina providit. Sed non ipsa me plus quam dici potest in illa eloquentia delectant, quae sunt his viris cum oratoribus Gentilium poetisve communia: illud magis admiror et stupeo, quod ista nostra eloquentia ita usi sunt per alteram quamdam eloquentiam suam, ut nec deesset eis, nec emineret in eis: quia eam nec improbari ab illis, nec ostentari oportebat; quorum alterum fieret, si vitaretur; alterum putari posset, si facile agnosceretur. Et in quibus forte locis agnoscitur a doctis, tales res dicuntur, ut verba quibus dicuntur, non a dicente adhibita, sed ipsis rebus velut sponte subjuncta videantur: quasi sapientiam de domo sua, id est, pectore sapientis prfamulam etiam non vocatam sequi eloquentiam. Quis enim non videat, quid voluerit dicere, et quam sapienter dixerit Apostolus: Gloriamur in
Abbreviated transcription (Latin):
quȩdam eloquentia quȩ magis ȩtatẽ iuuenilẽ
dec& ł quã senilem. Neciam dicenda est eloquentia
siꝑsonȩ non congruit eloquentis. Ita est quȩdam
quȩ uiros summa auctoritate dignissimos pla¬
neque diuinos dec&. hac illi locuti sunt : nec ip¬
sos dec& alia. nec alios ipsa : Ipsis enim congruit.
alios aut̃ quanto uid&ur humilior tanto altius
non uentositate sed soliditate transcendit:
Vbi uero non eos intellego minus quidem mihi
appar& eorum eloquentia sed eam non dubito
essetalem qualis est ubi intellego : Ipsa quoque
obscuritas diuinorum salubriumq dictorum.
talieloquentiae miscenda fuerat. inqua profi¬
cere noster intellectus. non solum inuentione:
uerũ etiam exercitatione deb&ret: possem
quidem siua car&. omnes uirtutes & ornamen¬
ta eloquentiae dequibus inflantur istiquilin¬
guam suam nostrorũ auctorũ linguae non
magnitudine. sed tumore prȩponunt osten¬

Expanded text:
quaedam eloquentia quae magis aetatem juvenilem quaedam eloquentia quae magis aetatem juvenilem decet, est quae senilem; nec jam dicenda est eloquentia, si personae non congruat eloquentis: ita est quaedam, quae viros summa auctoritate dignissimos planeque divinos decet. Hac illi locuti sunt, nec ipsos decet alia, nec alios ipsa: ipsis enim congruit; alios autem, quanto videtur humilior, tanto altius non ventositate, sed soliditate transcendit. Ubi vero non eos intelligo, minus quidem mihi apparet eorum eloquentia, sed eam tamen non dubito esse talem, qualis est ubi intelligo. Ipsa quoque obscuritas divinorum salubriumque dictorum tali eloquentiae miscenda fuerat, in qua proficere noster intellectus, non solum inventione, verum etiam exercitatione deberet. 10. Possem quidem, si vacaret, omnes virtutes et ornamenta eloquentiae, de quibus inflantur isti qui linguam suam nostrorum auctorum linguae, non magnitudine, sed tumore praeponunt, osten
Abbreviated transcription (Latin):
enter . salubriter audiuntur ⁊ Propter quodait
scriptura. multitudo eloquentium. sed multi¬
tudo sapientium sanitas est orbisterrarũ: Sicut
autem saepesumenda sunt & amara salubria. Ita
semꝑ uitanda est ꝑnicios a dulcedo : Sed salubri
suauitate. uel suauȩ salubritate quid meliuis:
Quanto enim illic magis app&itus suauitas.
tanto facilius salubritas prodest : Sunt ergo
ecclesi astici uiri quidiuina eloquia non solum
sapienter. sed eloquenter etiam tractauerunt :
quibus legendis magis non sufficit temp:. quã
quorum scripta diuinitus inspirata. canonem
nobis saluberrima auctoritate fecerunt. sapi¬
entes tantum modo aneloquentes etiam nuncu¬
pandi sint : Quȩ quidem questio apud meipsum &
apud eos quimecum sentiunt quod dico facillime
soluitur: Nam ubieos intellego non solum nihil
eis sapientius uerum ettam nihil eloquentius.
gunt. quod illiloquunt᷑ simul intellegere
non eos aliter loqui debuisse: Sicut enimest

Expanded text:
enter, salubriter audiuntur. Propter quod non ait enter, salubriter audiuntur. Propter quod non ait Scriptura, Multitudo eloquentium; sed, Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum . Sicut autem saepe sumenda sunt et amara salubria, ita semper vitanda est perniciosa dulcedo. Sed salubri suavitate, vel suavi salubritate quid melius? Quanto enim magis illic appetitur suavitas, tanto facilius salubritas prodest. Sunt ergo ecclesiastici viri qui divina eloquia non solum sapienter, sed eloquenter etiam tractaverunt: quibus legendis magis non sufficit tempus, quam quorum scripta divinitus inspirata canonem nobis saluberrima auctoritate fecerunt, sapientes tantummodo, an eloquentes etiam nuncupandi sint. Quae quidem quaestio apud meipsum, et apud eos qui mecum quod dico sentiunt, facillime solvitur. Nam ubi eos intelligo, non solum nihil eis sapientius, verum etiam nihil eloquentius migunt quod illi loquuntur, simul intelligere non eos aliter loqui debuisse. Sicut est enim
Abbreviated transcription (Latin):
oculis uident : Sed utrisq: illemelior. qui& cũ uol&
eas dicit. & sicut oportet intellegit : Huic ergo
qui sapienter debet dicere. etiam quod non potest
eloquenter uerbascripturarum tenerem axime
necessarium est: Quanto enim sepau periorem
cernit insuis. tanto eum oport& in istis esseditio¬
rem : Vt quod dixerit suis uerbis prob& exillis
Etqui propriis uerbis minor erat magnorum testi¬
monio quodam modo crescat: probando enim
delectat. quiminus potest delectare dicendo:
Porro qui non solum sapienter uerum &iam eloquen¬
ter uult dicere.: Quoniam profecto plus proderit
siutrumque patuerit adlegendos uel audiendos
& exercitationeni imitandos elo quentes eum
mitto libentius . quam magistris artis rhechoricae
uacare precipio. sitamen hiquileguntur & audi¬
untur. Non solum eloquenter sed &iam sapienter
dixisse uel dicere ueraci prȩdicatione laudant᷑:
Quienim eloquenter dicunt. suauiter : qui sapi¬

Expanded text:
oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet oculis vident. Sed utrisque ille melior, qui et cum volet eas dicit, et sicut oportet intelligit. 8. Huic ergo qui sapienter debet dicere, etiam quod non potest eloquenter, verba Scripturarum tenere maxime necessarium est. Quanto enim se pauperiorem cernit in suis, tanto eum oportet in istis esse ditiorem; ut quod dixerit suis verbis, probet ex illis; et qui propriis verbis minor erat, magnorum testimonio quodammodo crescat. Probando enim delectat, qui minus potest delectare dicendo. Porro qui non solum sapienter, verum etiam eloquenter vult dicere, quoniam profecto plus proderit, si utrumque potuerit; ad legendos vel audiendos et exercitatione imitandos eloquentes eum mitto libentius, quam magistris artis rhetoricae vacare praecipio: si tamen ii qui leguntur et audiuntur, non solum eloquenter, sed etiam sapienter dixisse vel dicere veraci praedicatione laudantur. Qui enim eloquenter dicunt, suaviter; qui sapi
Abbreviated transcription (Latin):
autem sententia nec illos fugit. qui artem recho¬
ricam docendam putarunt: fassi sunt enim sa¬
pientiam sine eloquentia parũ prodesse ciui¬
tatibus : eloquentiam uero sine sapientia. ni¬
mium obesseplerumq: prodesse num quam: Si
hocergo illi qui precepta eloquentiae tradide¬
runt in eisdem libris in quibus idegerunt. ueri¬
tate instigante coactisunt confiteri. uerã hoc
est suꝑnã quȩ a patreluminum descendit sapien¬
tiam nescientes. quanto magis nos ñ aliud senti¬
redebemꝰ qui huius sapientiae filui & ministri
sumus : Sapienter aũt dicit homo. tanto magis
uelminus quanto inscripturis sc̃ĩs magis minusq
ꝓficit. Nondico in eis multum legendis memo¬
riȩque mandandis. sed bene intellegendis &
diligenter earum sensibus indagandis: Sunt
enim quieas legunt & neglegunt : legunt
ut teneant. neglegunt ne in tellegant: Quib:
longes ine dubio prȩferendi sunt . qui uerba
eorum minustenent. & corearũ sui cordis

Expanded text:
autem sententia nec illos fugit, qui artem rhetoricam docendam putarunt: fassi sunt enim sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus; eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse nunquam . Si ergo hoc illi qui praecepta eloquentiae tradiderunt, in eisdem libris in quibus id egerunt, veritate instigante coacti sunt confiteri, veram, hoc est, supernam quae a Patre luminum descendit, sapientiam nescientes; quanto magis nos non aliud sentire debemus, qui hujus sapientiae filii et ministri sumus? Sapienter autem dicit homo tanto magis vel minus, quanto in Scripturis sanctis magis minusve profecit. Non dico in eis multum legendis memoriaeque mandandis, sed bene intelligendis, et diligenter earum sensibus indagandis. Sunt enim qui eas legunt, et negligunt; legunt ut teneant, negligunt ne intelligant. Quibus longe sine dubio praeferendi sunt qui verba earum minus tenent, et cor earum sui cordis
Abbreviated transcription (Latin):
interrogatione funduntur : In laboribus pluri¬
mum. incarceribus abundantius. in plagis supra
modum. Inmortibus saepius : Deinde interponit᷑
breuis circuitus. Qnm̃ suspensa pronuntiatione.
distinguendum est : Auidaeis quinquies. ut hoc
sit unum membrum: Cui conectitur alterum.
quad raginta unaminus accepi ÷ Indereditur
ad caesa & ponuntur tria : Teruirgis caesus sum
semellapidatussum. ter nau fragium feci ⁊ Sequit᷑
membrum. Nocte &die in profundo maris fui :
Deindequat tuor decim. caesadecentissꝗ mo impetu
profluunt⁊ In itineribus saepe. periculis flumi¬
num. periculis latronum. periculis ex genere.
periculis exgentibus. periculis inciuitate. peri¬

Expanded text:
interrogatione funduntur, In laboribus pluriinterrogatione funduntur, In laboribus plurimum, in carceribus abundantius, in plagis supra modum, in mortibus saepius. Deinde interponitur brevis circuitus, quoniam suspensa pronuntiatione distinguendum est, A Judaeis quinquies, ut hoc sit unum membrum, cui connectitur alterum, quadraginta una minus accepi. Inde redditur ad caesa, et ponuntur tria, Ter virgis caesus sum, semel lapidatus sum, ter naufragium feci. Sequitur membrum: Nocte ac die in profundo maris fui. Deinde quatuordecim caesa decentissimo impetu profluunt, In itineribus saepe, periculis fluminum, periculis latronum, periculis ex genere, periculis ex gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
instultitia in hac substantia gloriae : Quar¬
tus duo hab&. quoniam quidem multi glori¬
antur secundum carnem. & ego gloriabor:
Etquintus duo. libenter enim sustinetis insi¬
pientes. Cum sitis sapientes. Etiam sextus
bimembris est : toleratis enim. siquis uos
inseruitutem redigit .: Sequuntur triacaesa.
Siquis deuorat. siquis accipit. siquis extollit᷑ :
deinde tria membra ⁊ Siquis infaciem uos
cȩdit. secundum ignobilitatẽ dico. quasinos
infirmatisumus: Additur trimem briscir¬
cuitus. In quoquis aud& in insipientia dico. au¬
deo & ego : Hinciam singulis quibus que cae¬
sis in terrogando positis singula. itidem caesa¬
responsione reddunt᷑. tria tribus: Hebrei
sunt. &ego. Israhelitaesunt & ego. semen
habra hesunt & ego : Quarto aut̃ caeso simili
interro gatione posito. ñ alterius caesi sed
membri oppositione respond&. ministri
xp̃i sunt. insipiens dico suꝑego Iam caesc
quat tuor sententia remota. decentissimꝰa

Expanded text:
in stulticia in hac substantia gloriae. Quarin stulticia in hac substantia gloriae. Quartus duo habet: Quando quidem multi gloriantur secundum carnem, et ego gloriabor. Et quintus habet duo: Libenter enim sustinetis insipientes, cum sitis ipsi sapientes. Etiam sextus bimembris est: Toleratis enim, si quis vos in servitutem redigit. Sequuntur tria caesa: Si quis devorat, si quis accipit, si quis extollitur. Deinde tria membra: Si quis in faciem vos caedit, secundum ignobilitatem dico, quasi nos infirmati simus. Additur trimembris cirmitus: In quo autem quis audet in, insipientia dico, audeo et ego. Hinc iam singulis quibusque caesis interrogando positisresponsione redduntur, tria tribus, Hebraei sunt? et ego. Israelitae sunt? et ego. Semen Abrahae sunt? et ego. Quarto autem caeso simili interrogatione posito, non alterius caesi, sed membri oppositione respondet, Ministri Christi sunt? insipiens dico super ego. Jam caesa quatuor sequentia, remota decentissime
Abbreviated transcription (Latin):
ecclesiarum: Quis infirmatur. & ego non infirmor.
Quis scandaliZatur. & egononuror Sigloriari
oport& in his quae in firmitatis meae sunt glori¬
abor⁊ Quanta sapientia istasint dicta. uigilan¬
tes uident. quanto uero &iam eloquentiae cucurre¬
rint flumine & qui sterterit aduertit: Porro aut
quinouit agnoscit. quod ea caesa quae commata
greciuocant. & membra & circuitus: De quib:
paulo ante disserui. quam decentissima uari&ate
in ter ponerentur. totam istam speciem dictionis.
& quasi eius uultum quo&iam in docti delectantur
mouenturque fecerunt : Nam unde coepimus
hunc locum inserere circuitus sunt primus minimꝰ :
hoc est bimembris: minus enim quã duo membra
circuitus habere non possunt. plura uero.
possunt: Ergoille primus est ⁊ iterum dico ne
quis me existim& insipientem esse : Sequitur ali
us trimem bris : Alio quin uelut insipientem
suscipiteme. Vt & ego modicum quid glorier :
Tertius qui sequitur membra hab& quat tuor ⁊
Quod loquor. non loquor secundum dm̃. sed quasi

Expanded text:
infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? Si gloriari oportet, in iis quae infirmitatis meae sunt, gloriabor . Quanta sapientia ista sint dicta vigilantes vident. Quanto vero etiam eloquentiae concurrerint flumine, et qui stertit advertit. 13. Porro autem qui novit, agnoscit quod ea caesa quae κόμματα Graeci vocant, et membra, et circuitus, de quibus paulo ante disserui, cum decentissima varietate interponerentur, totam istam speciem dictionis, et quasi ejus vultum, quo etiam indocti delectantur moventurque, fecerunt. Nam unde coepimus hunc locum inserere, circuitus sunt: primus minimus, hoc est bimembris; minus enim quam duo membra circuitus habere non possunt, plura vero possunt: ergo ille primus est, Iterum dico, ne quis me existimet insipientem esse. Sequus trimembris. Alioquin velut insipientem suscipite me, ut et ego modicum quid glorier. Tertius qui sequitur, membra habet quatuor. Quod loquor, non loquor secundum Deum, sed quasi
Abbreviated transcription (Latin):
scripturarum scientiae conparetur .: Nam
quicquid homo extradidicerit. sinoxium
ẽ. Ibi damnatur : Siutileẽ. ibi inuenitur ::
Et cumibi quisq inuenerit omnia quae
utiliter alibi didicit. multo abundantius
ibi inuenietea quaenus quam omnino alibi
sed in illarum tantũ modo scripturarũ mira¬
bili altitudine & mirabili humilitate dis¬
cuntur : Hacigitur instructione p̃ditũ
Cum signa in cognita lectorem non impedie¬
rint. mitem ethumilẽ corde. sub lugatũ
leniter xp̃o etoneratum sarcina leui. fun¬
datum &radicatum etaedi ficatum Incaritate
quem scientia in flare non possit: Accedat
ad ambigua signa inscripturis consideranda
& discutienda. dequibus lam tertio uolu¬
mine dicere aggrediar: quod dñs donare

Expanded text:
Scripturarum scientiae comparetur. Nam Scripturarum scientiae comparetur. Nam quidquid homo extra didicerit, si noxium est, ibi damnatur; si utile est, ibi invenitur. Et cum ibi quisque invenerit omnia quae utiliter alibi didicit, multo abundantius ibi inveniet ea quae nusquam omnino alibi, sed in illarum tantummodo Scripturarum mirabili altitudine et mirabili humilitate discuntur. Hac igitur instructione praeditum cum signa incognita lectorem non impedierint, mitem et numilem corde, subjugatum leniter Christo, et oneratum sarcina levi, fundatum et radicatum et aedificatum in charitate, quem scientia inflare non possit, accedat ad ambigua signa in Scripturis consideranda et discutienda, de quibus jam tertio volumine dicere aggrediar, quod Dominus donare
Abbreviated transcription (Latin):
rae infixum absconditur : Quo signo crucis.
omnis actio xpĩana describitur. beneo perari
lestia sacramenta ñ profanare. Perhanc actio¬
nẽ purgati ualebimus cognoscere etiam suꝑ¬
eminentem scientiã caritatĩ s xp̃i. quaȩ qualis
ẽ patri. ꝑquem facta s̃ omnia. Vt impleamur
in omnẽ plenitudinem dĩ. Estetiam in ysopo
uispurgatoria neiflante scientia dediuitiis
abaegypto ablatis superbe aliquid pulmo tumi¬
dus anhelet. Aspergesie inquit ysopo &
mundabor. lauabisme et suꝑniuem de albabor
Auditui meo dabis exultationẽ & laetitiã:
Delnde consequenter annectit ut ostendatpur
gationem a superbia significari Y sopo exultab̵t
ossa humiliara: Quantum autẽ minor est
auri &argenti uestisq copia quã dea egypto
secũille populus abstulit in cõnparatione
diuitiarũ quas postea hiero solymae consecutus ẽ
quae maxime insalomone rege ostenduntur :
tanta sit cuncta scientia quae quidem ẽ uti¬
lis collecta delibris gentium. sidiuinarum

Expanded text:
rae infixum absconditur. Quo signo crucis, omnis actio christiana describitur, bene operari lestia, sacramenta non profanare. Per hanc actionem purgati valebimus cognoscere etiam supereminentem scientiae charitatem Christi, qua aequalis est Patri, per quem facta sunt omnia, ut impleamur in omnem plenitudinem Dei . Est etiam in hyssopo vis purgatoria, ne inflante scientia de divitiis ab Aegypto ablatis, superbe aliquid pulmo tumidis anhelet: Asperges me, inquit, hyssopo et mundabor; lavabis me, et super nivem dealbabor. Auditui meo dabis exsultationem et laetitiam. Deinde consequenter angationem a superbia significari ysopo: exsultabunt ossa humiliata. Quanto autem minor est auri, argenti uestisque copia, quam dsecum ille populus abstulit, in comparatione divitiarum quas postea Jerosolymae consecutus est, quae maxime in Salomone rege ostenduntur ; tanta fit cuncta scientia, quae quidem est utilis, collecta de libris Gentium, si divinarum
Abbreviated transcription (Latin):
cha autem nrm̃ immolatusẽ xp̃s. Nihil que
magis immolatio xp̃inos docet: quã illud qđ
ipse clamat. tam quã ad eos quos in aegypto sub
pharaone uidet laborare. Ueniteadme qui
laboratis et onerati estis. &ego uos reficiã : Tol¬
lite iugummeũ suꝑ uos & discite ame quõmitis
sum & humilis corde. &inuenietis requiem
animis urĩs Iugum enĩ meũ leneẽ & sarcina
mea leuis ẽ : Quibus nisimitibus & humilib:
corde quos non in flatscientia: sed caritas aedi¬
ficat.: Meminerint ergo eorum qui pascha
illo tẽpore ꝑ ambrarũ imaginaria celebrabant
Cum signari postes sanguineagni luberentur
& mitisẽ. &nihil fortius et penetrabilius eius
racibus. Vt incaritatera dicati & fundati pos¬
simus cõphendere cumomnib scĩs. quaesit
latitudo & longitudo & altitudo & pro fundũ
Idestcrucem dnĩ. cuius latitudo dicitur in
trans uerso ligno quo extenduntur manus.
Longitudo a terra usq adipsam latitudinem

Expanded text:
cha autem nostrum immolatus est Christus nihilque cha autem nostrum immolatus est Christus nihilque magis immolatio christianos doeet, quam illud quod ipse clamat tamquam ad eos quos in Aegypto sub Pharaone uidet laborare: uenite ad me qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam. tollite iugum meum super uos et discite a humilis corde; et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est : quibus, nisi mitibus et humilibus corde, quos non inflat scientia, sed charitas aedificat? Meminerint ergo eorum qui Pascha illo tempore per umbrarum imaginaria celebrabant, cum signari postes sanguine agni juberentur, humilis est, et nihil fortius et penetrabilius ejus radicibus: ut in charitate radicati et fundati possimus comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et altitudo, et profundum, id est, crucem Domini: cujus latitudo dicitur in transverso ligno, quo extenduntur manus; longitudo, a terra usque ad ipsam latitudinem,
Abbreviated transcription (Latin):
scriptumẽ. quoderuditus fuerit omni
sapientia aegrptiorũ. Quibus omnibus uiris
superstitiosa gentium consuetudo. et maxime
illis temporibus cum xp̃i recutiens lugum.
xp̃ianas per sequebatur disciplinas.: Quas
utiles habebat. num quam cõmodaret. sieas
inusum colendi unius: quouanus idolorum
cultus ex scinderetur conuersum lri suspica¬
rentur .: Sed dederunt aurum etargentum
& uestem suam exeunti deaegypto populodĩ .
Nescientes quemammodũ illa quaedabant
in xp̃i obsequium redderentur.: Illud enim
in exodo factum sine dubio figuratũ ẽ. uthoc
p̃signaret .: Quod sine p̃iudicio alterius. aut
paris. autmelioris intellegentiae dixerim.:
Sed hoc modo instructus diuinarũ scripturarũ
studiosus. cumadeas perscrutandas accedere
coeperit. Illud a postolicum cogitare noncess&.
scientia inflat caritas aedificat.: Ita enim
sentit. quã uis deaegypto diues exeat. Tamen
nisi pascha egerit saluũ seeẽ non posse: Pas¬

Expanded text:
scriptum est, quod eruditus fuerit omni scriptum est, quod eruditus fuerit omni sapientia Aegyptiorum. quibus omnibus uiris superstitiosa gentilium consuetudo, et maxime illis temporibus, cum Christi recutiens iugum christianos persequebatur, disciplinas, quas utiles habebat, numquam commodaret, si eas in usum colendi unius dei, quo uanus idolorum cultus scinderetur, conuersum iri suspicaretur; sed dederunt aurum et argentum et uestem suam exeunti de Aegypto populo dei, nescientes, quemadmodum illa quae dabant in Christi obsequium redderentur. illud enim in exhodo factum sine dubio figuratum est, ut hoc praesignaret, quod sine praeiudicio alterius aut paris aut melioris intellegentiae dixerim. Sed hoc modo instructus diuinarum scripturarum studiosus, cum ad eas perscrutandas accedere coeperit, illud apostolicum cogitare non cesset: scientia inflat, caritas aedificat. ita enim sentit, quamuis de Aegypto diues exeat, tamen, nisi pascha egerit, saluum se esse non posse. pas
Abbreviated transcription (Latin):
nullauera inueniuntur apudeos: Quod eorum
tãquã aurum &argentũ quod non ipsi instituer
sed dequibusdam quasi metallis diuinae proui¬
dentiae quaeubiq infusa ẽ eruer.: Et quoꝑ
uerse atq Iniuriose ad obsequia daemonũ ab utun¬
tur: Cum abeorũ misera societate sese animo
separat. Debetabeis auferre xp̃ianus adusũ
iustũ p̃dicandi euangelii. Uestẽ quoq illorũ
idest hominũ quidem instituta sed iamen accõmo¬
data humanae societati qua in hac uita carere
non possumus accipere atq habere licuerit. In
usum conuertenda xp̃ianum Nam quidali¬
ud fecerunt multi boni fideles nr̃i. nonne as¬
picimus quanto auro etargento et ueste. suf¬
farcinatus exierit deaegypto cyprianus. &
doctor suauissimus. & martir beatissimus:
Quanto lactantius. quanto uictorinus opta¬
tus hilarius : ut deuiuis taceam. quanto in¬
numerabiles greci. quod prior prius ipse fi¬
delissimus dĩ famulus moyses fecerat. de quo

Expanded text:
nulla uera inueniuntur apud eos, quod eorum nulla uera inueniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis diuinae prouidentiae, quae ubique infusa est, eruerunt et quo peruerse atque iniuriose ad obsequia daemonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese animo separat, debet ab eis auferre christianus ad usum iustum praedicandi euangelii. uestem quoque illorum, id est hominum quidem instituta, sed tamen accommodata humanae societati, qua in hac uita carere non possumus, accipere atque habere licuerit in usum conuertenda christianum. nam quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? nonne aspicimus, quanto auro et argento et ueste suffarcinatus exierit de Aegypto Cyprianus, et doctor suauissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius? quanto Victorinus, Optatus, Hilarius, ut de uiuis taceam? quanto innumerabiles Graeci? quod prior ipse fidelissimus dei famulus Moses fecerat, de quo
Abbreviated transcription (Latin):
cognita signa cognoscenda. de quibus nunc agimꝑ.:
& fidei nraẽ accommodata dixer̃. maxime plato¬
nici. non solũ formidanda non sunt. sed abeis etiã
tã quã ab iniustis possessoribus. in usũ nrm̃ uindi¬
canda. Sicutenĩ aegyptii nontantũ ldola ha¬
bebant &onera grauia. quaepopulus isrł de¬
testaretur & fugeret. sed etiam uasa atq: orna¬
menta deauro etargento. & ueste quaeille po¬
pulus exiens de aegypto sibi potius. tãquam
adusum meliorem clanculo uindicauit. Non
auctoritate propria. sed p̃cepto dĩ ipsis aegyp¬
tiis nescienter cõmodantibus. ea quibus non be¬
ne utebantur : Sic doctrinae omnes gentiliũ.
non solũ simulata & suꝑstitiosa figmenta
grauesq sarcinas suꝑuacanei laboris habent
tilium exiens. debet abominari. atq deuitare :
Sedetiam liberales disciplinas usui ueritatis ap¬
tiores : & quaedam morũ p̃cepta utilissima
continent: Dequȩ ipso unodõ colendo non¬

Expanded text:
cognita signa, de quibus nunc agimus, cognita signa, de quibus nunc agimus, et fidei nostrae accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis etiam tanquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. Sicut enim Aegyptii non solum idola habebant et onera gravia, quae populus Israel detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et argento, et vestem, quae ille populus exiens de Aegypto, sibi potius tanquam ad usum meliorem clanculo vindicavit; non auctoritate propria, sed praecepto Dei, ipsis Aegyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur : sic doctrinae omnes Gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta gravesque sarcinas supervacanei laboris habent,tilium exiens, debet abominari atque devitare; sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores, continent, denique de ipso uno deo colendo non
Abbreviated transcription (Latin):
siquem eorum qui possunt benignã sane operã
fraternae utilitati delectet impendere : Vt quos¬
cũq terrarũ locos quȩue animalia uel herbas
atq arbores siue lapides uel metalla incogni¬
ta speciesq quas libet scriptura cõmemorat.
ea generatim digerens sola exposita litter is
mandet : Potestetiam denumeris fieri ut eorũ
tantũmdo numerorũ expositaratio conscri¬
batur. quos diuina scriptura meminit: Quorũ
aliquid automnia lã forte factas. sicut multa
quae abonis doctisq xpĩanis. elaborata et con¬
scripta non arbitrabamur inuenimus : Sed siue
propt̃ turbas neglegentium siue propter inui¬
dorũ occultationes latent: quod utrum dera¬
tione disputandi fieri possit ignoro. &uidetur
mihi non posse:: Quia ꝑtotũ textũ scripturarũ
conligataẽ neruorũ uice: &ideo magis adam¬
bigua soluenda & explicanda. De quibus
postloquemur legentes adiuuat. quã ad in¬

Expanded text:
si quem eorum qui possunt, benignam sane operam si quem eorum qui possunt, benignam sane operam fraternae utilitati delectet impendere, ut quoscumque terrarum locos, quaeve animalia vel herbas atque arbores sive lapides vel metalla incognita, speciesque quaslibet Scriptura commemorat, ea generatim digerens, sola exposita litteris mandet. Potest etiam de numeris fieri, ut eorum tantummodo numerorum exposita ratio conscribatur, quos divina Scriptura meminit. Quorum aliqua aut omnia forte jam facta sunt, sicut multa quae a bonis doctisque christianis elaborata atque conscripta non arbitrabamur, invenimus; sed sive propter turbas negligentium, sive propter invidorum occultationes latent. Quod utrum de ratione disputandi fieri possit, ignoro: et videtur mihi non posse, quia per totum textum Scripturarum colligata est nervorum vice; et ideo magis ad ambigua solvenda et explicanda, de quibus post loquemur, legentes adjuvat, quam ad in
Abbreviated transcription (Latin):
quae apud gentes inueniuntur. p̃ter histo¬
riã rerũ uel p̃teriti temporis uel p̃sentis. ad
sensus corporis ꝑtinentiũ.: Quibus etiã utili¬
ũ artiũ corporaliũ experimenta et coniecturȩ
annumerantur : Et p̃terrationem disputatio¬
nis. et numeri. nihil utile eẽ arbitror. In quib:
omnibus tenendumẽ. nequid nimis. Etmax¬
ime in his quae ad corporis sensus pertinentia
uoluuntur temporibus . & continentur locis.
Sicut aũ quidam deuerbis omnibus: & nomini¬
bus haebrȩis & srris. & aegyptiis. uel siqua
alia lingua inscripturis scĩs inueniri potest :
Quae lneis sine interp̃tatione sunt posita. fecer̃
ut ea separatim interp̃tarentur . Et quod eu¬
sebius fecit de temporũ historia propter di¬
uinorum librorũ quaestiones. quaeusum eiꝰ
flagitant .: Quodergo hi fecerunt dehifreb
ut non sit netesse xp̃iano inmultis propterpau¬
ca laborare : Sicuideo posse fieri siquidem

Expanded text:
quae apud gentes inveniuntur, praeter histoquae apud gentes inveniuntur, praeter historiam rerum, vel praeteriti temporis vel praesentis, ad sensus corporis pertinentium, quibus etiam utilium artium corporalium experimenta et conjecturae annumerantur, et praeter rationem disputationis et numeri, nihil utile esse arbitror. In quibus omnibus tenendum est, Ne quid nimis; et maxime in iis quae ad corporis sensus pertinentia, volvuntur temporibus, et continentur locis. 59. Sicut autem quidam de verbis omnibus et nominibus hebraeis, et syris, et aegyptiis, vel si qua alia lingua in Scripturis sanctis inveniri potest, quae in eis sine interpretatione sunt posita, fecerunt, ut ea separatim interpretarentur; et quod Eusebius fecit de temporum historia propter divinorum Librorum quaestiones, quae usum ejus flagitant: quod ergo hi fecerunt de his rebus, ut non sit necesse christiano in multis propter pauca laborare; sic video posse fieri,
Abbreviated transcription (Latin):
cuncta conuertere a quo cuncta eẽ cognosc̃
Doctus uideri potest. ẽẽ aũ sapiens nullo
modo : Quã obrẽ uideturmihi studiofis
& ingeniosis adulescentibus &timentib: dm̃
beatamq uitam querentib: salubriter p̃¬
cipi: Vtnullas doctrinas qua e p̃ter eccle¬
siam xpi exercentur . tam quã ad beatam
uitam capessendam secure sequi audeant ::
Sed eas sobrie diligenterq diiudicent. &¬
siquas inuenerint ab hominibus institutas
uarias propter diuersam uoluntatem insti¬
tuentiũ &ignotas propter suspitiones
errantium . Maxime si habent etiam cũ
demonibus in itã societatem ꝑ quarundam
significationũ quasi quaedã pacta atq con¬
uenta. Repudient penitus. & detesten¬
tur. alienent etiam studiũ a suꝑ fluis
& luxoriosis hominum institutis., Illa uero
instituta hominum quae ad societatẽ conuiuen¬
tiũ ualent. pro lpsa uitae huius necessitate:
non neglegant.: Inceteris autem doctrinis

Expanded text:
cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,: cuncta conuertere, a quo cuncta esse cognoscit,: doctus uideri potest, esse autem sapiens nullo modo. Quam ob rem uidetur mihi studiosis et ingeniosis adulescentius et timentibus deum beatamque uitam quaerentibus salubriter praecipi, ut nullas doctrinas, quae praeter ecclesiam Christi exercentur, tamquam ad beatam uitam capessendam secure sequi audeant, sed eas sobrie diligenterque diiudicent, et si quas inuenerint ab hominibus institutas, uarias propter diuersam uoluntatem instituentium et ignotas propter suspiciones errantium, maxime si habent etiam cum daemonibus initam societatem per quarundam significationum quasi quaedam pacta atque conuenta, repudient penitus et detestentur, alienent etiam studium a superfluis et luxuriosis hominum institutis. illa uero instituta hominum, quae ad societatem conuiuentium ualent, pro ipsa uitae huius necessitate non neglegant. in cet