comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qđ additii : & custodiret. significatui ÷ qualis illa oꝑatio erat.
Nãq intranquillitate beate uite ubi mors non est omĩs oꝑra :
enĩ dicit. qua die aut̃ mandicaueritis. morte moriemini. incipit
exponi. quomodo sit facta femina. Et facta dr̃ in ad iitoriũ uiri.
ut copulatio ne spiritali. spiritales fetis ederet. id÷ bona oꝑa diui¬
ne laudis. dũ ille regit hec optẽperat. ille asapientia regit᷑. hec auiro.
corpori dominaretur. qr corpusseruilem locũ optinet. s etiam
uirilis ratio sub iugaret sibi aninialem partẽ suã. ꝑ quã ad ad¬
uitoruim im ꝑat corporis. ad hui rei exemplũ femina facta :¬
Quã rerũ ordo sub iugat uiro. ut qđ in duob hominib eindentiꝰ
apparet. id⁊ in masculo & fenuna. etiam in uno homune con¬
siderari possit. ut appetitũ anime ꝑ quẽ demembris corporis oꝑamur.
habeat mens interior taquã uirilis ratio sub iugatũ. & iuxta lege

Expanded text:
quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. quod additum est, et custodiret; significatum est qualis illa operatio erat. Namque in tranquillitate beatae vitae, ubi mors non est, omnis opera est enim dicit, Qua die autem manducaveritis, morte moriemini; incipit exponi quomodo sit facta femina: et facta dicitur in adjutorium viri, ut copulatione spirituali spirituales fetus ederet, id est bona opera divinae laudis; dum ille regit, haec obtemperat; ille a sapientia regitur, haec a viro. corpori dominaretur, quia corpus servilem locum obtinet, sed etiam virilis ratio subjugaret sibi animalem partem suam, per quod adjutorium imperaret corpori. Ad hujus rei exemplum femina facta quam rerum ordo subjugat viro; ut quod in duobus hominibus evidentius apparet, id est in masculo et femina, etiam in uno homine considerari possit: ut appetitum animae, per quem de membris corporis operamur, habeat mens interior tanquam virilis ratio subjugatum, et justa lege
Abbreviated transcription (Latin):
sini significatur. ꝓpt̾ uigorem qui non arescit. Fuuiꝰ aut ille qui
circuit t̾ram etiopiani. multii calidam atq fluente̾. significat for¬
titudinem calore actionis alacrem atq impigrden. Terciꝰ aut ti¬
gris. uadit contra assirios. & significat tẽperantia quie resistit li¬
bidini. multũ aduersanti consilus prudentie. Unde plerĩq in
scripturis assiru aduersarioꝵ loco ponuntur. Quartus fliuui
non : dictũ contra quid uadat. aut quã t̾ram circueat. Iusticia
enĩ ad om̃s partes anime ꝑtinet. quia ipse ordo & equitas ani¬
me : : qua sibi tria ista con corditer copulantur. Prima prudeni
tia. scđa fortitudo. tercia temperantia. Et in ista tota copulatione.
riosa non erat. Alia est nãq inparadiso oꝑatio. & alia interta.
quo pꝰ peccatii dap̾natus est. Exeo aut qđ additii: & custodir&
oꝑatio & alia interra. quo pꝰ peccatu dap̾natus est. Ex eo aut

Expanded text:
sini significatur propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui sini significatur propter vigorem qui non arescit. Fluvius autem ille qui circuit terram Aethiopiam multum calidam atque ferventem, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius autem Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini multum adversanti consiliis prudentiae, unde plerumque in Scripturis, Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus fluvius non est dictum contra quid vadat, aut quam terram circumeat; justitia enim ad omnes partes animae pertinet, quia ipsa ordo et aequitas animae est, qua sibi tria ista conctia; secunda, fortitudo; tertia, temperantia; et in ista tota copulatione riosa non erat. Alia est namque in paradiso operatio, et alia in terra, quo post peccatum damnatus est. Ex eo autem quod additum esoperatio, et alia in terra, quo post peccatum damnatus est. Ex eo autem
Abbreviated transcription (Latin):
siquis hebream linguam uł syram consideret. sic̃ ierłi quã¬
uis sit iusibilis & terrenus locus. significat tamĩ ciuitatem pacis
sp̃italiter. Et syon quã uissit mons iu terra. speculationẽ tam̾
significat. Et hoc nom̃ in scripturarũ allegorus ad spiritalia
intellegenda sepe transfertur. Et ille qͥ descendebat abierłm
in iericho. sic̃ dñs dic̃. & inuia uulneratus sautiꝰ. & semi uirio
relictus ÷ a latronib utiq locos istos terrarum. quã uis scđm
historiam interra inueniantur. spiritaliter cogit intellegi.
Prudentia gͦ que significat ipsam contẽplationẽm ueritatis.
ab omi ore humano alienam. quia in effabilis. quam si eloqui
prasinũ. id ÷ disciplinam uiuendi. que ab om̃ib terrenis
sordib quasi de costa nitescit. sic̾ aurũ optimũ. & ueri¬
tate qua nulla falsitas uincit. sic̾ carbunculi fulgor
nocte non uincitur. & uitam eternam que uiriditate lapidis pra¬

Expanded text:
si quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamsi quis hebraeam linguam vel syram consideret. Sicut Jerusalem quamvis sit visibilis et terrenus locus, significat tamen civitatem pacis spiritualiter: et Sion quamvis sit mons in terra, speculationem tamen significat; et hoc nomen in Scripturarum allegoriis ad spiritualia intelligenda saepe transfertur: et ille qui descendebat ab Jerusalem in Jericho, sicut Dominus dicit, et in via vulneratus, saucius et semivivus relictus est a latronibus , utique locos istos terrarum, quamvis secundum historiam in terra inveniantur, spiritualPrudentia ergo quae significat ipsam contemplationem veritatis, ab omni ore humano alienam, quia est ineffabilis, quam si eloqui prasinum, id est disciplinam vivendi, quae ab omnibus terrenis sordibus quasi decocta enitescit, sicut aurum optimum, et veritatem quam nulla falsitas vincit, sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur, et vitam aeternam quae viriditate lapidis pra
Abbreviated transcription (Latin):
cipitur gͦ illi ut de om̃i ligno qđ ÷ in paradiso edit. ex ligno aut
in quo est dignoscentia boni & mali non edat. id ÷ uon sic eo
fruatur. ut ipsã ordinatã integritatẽ nature sue. quasi man
id ÷ ex delicus & uoluptate & ępulis. qđ flumen aꝓpħa signi¬
ficatur in psalmis cũ dicit. torrente uoluptatis tue potabis eos.
hoc est enĩ edem. qđ latine uoluptas dr̃. dunditur in quatuor
partes. & quatuor uirtutes significat. prudentiam. fortitu¬
dinem. temperantia iusticiã. Dr̃ aut̃ phison: ipse eẽ ganges.
eon aut̃ nilus. qđ etiam in ieremia ꝓpħa anim aduertipotest.
nc̃ aliis nominib appellatur. sic̾ nc̃ tẏberis dt̃. fluuiꝰ qͥ priꝰ
albula dicebatur. Tygris uͦ & euphrates: etiam nc̃ eadẽ noĩa
tenent. Quib tam̃ nominib uirtutes ut dixi spiritales sig¬
nificantur. Qđ ȩtiam ipsoꝵ nominũ interprętatio docet.

Expanded text:
cipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem cipitur ergo illi ut de omni ligno quod est in paradiso edat, ex ligno autem in quo est dignoscentia boni et mali non edat; id est, non sic eo fruatur, ut ipsam ordinatam integritatem naturae suae, quasi mandid est ex deliciis et voluptate et epulis, quod flumen a propheta significatur in Psalmis, cum dicit, Torrente voluptatis tuae potabis eos ; hoc est enim Eden, quod latine voluptas dicitur: dividitur in quatuor partes, et quatuor virtutes significat, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Dicitur autem Phison ipse esse Ganges, Geon autem Nilus, quod etiam in Jeremia propheta animadverti potest: nunc aliis nominibus appellantur. Sicut nunc Tiberis dicitur fluvius, qui prius Albula dicebatur. Tigris vero et Euphrates etiam nunc eadem nomina tenent: quibus tamen nominibus virtutes, ut dixi, spirituales significantur; quod etiam ipsorum nominum interpretatio docet,
Abbreviated transcription (Latin):
corpoream. supͣ se tamen eẽ intelligat naturam dei. Et neq
indexteram dec linet. sibi arrogando qđ non÷ neq adsinis¬
tram ꝑ negligentiam contepnendo qđ ÷ Et hoc ÷ lignũ plan
tatũ in medio paradisi. Ligno aut̾ scientie boni & mali. ipsa
aut̾ medietas anime. & ordinata integritas significatuir. Nan
& ipsum lignũ in medio paradisi plantatũ : Et ideo lignũ
dignoscentie boni & mali dr̃. quia sianima que debet in ea qͤ¬
in anteriora sunt se intendere id ÷ in dm̃. & ea que posteriora
sunt obliuisci. id ÷ corporeas uoluptates. adse ipsam deserto dõ
conuersa fuerit. & sua potentia tamquã sine deo frui uolue¬
rit. intumescit suꝑbia. qđ ÷ initiuꝰ omĩs peccati. Et cum hoc
euis peccatum pena fuerit consecuta. experiendo discit. qͥd
inter est iuter bonũ qđ deseruit & malũ in quod eecidit. Et hoc
ei erit gustasse defructu arboris dignoscentie boni & mali. Pre¬

Expanded text:
corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque corpoream, supra se tamen esse intelligat naturam Dei: et neque in dexteram declinet, sibi arrogando quod non est; neque ad sinistram, per negligentiam contemnendo quod est: et hoc est lignum vitae plantatum in medio paradisi. Ligno autem scientiae boni et mali, ipsa item medietas animae et ordinata integritas significatur: nam et ipsum lignum in medio paradisi plantatum est; et ideo lignum dignoscentiae boni et mali dicitur, quia si anima quae debet in ea quae anteriora sunt se extendere, id est in Deum, et ea quae posteriora sunt oblivisci , id est corporeas voluptates, ad seipsam deserto Deo conversa fuerit, et sua potentia tanquam sine Deo frui voluerit, intumescit superbia, quod est initium omnis peccati. Et cum hoc ejus peccatum poena fuerit consecuta, experiendo discit quid intersit inter bonum quod deseruit, et malum in quod cecidit. Et hoc ei erit gustasse de fructu arboris dignoscentiae boni et mali. Prae
Abbreviated transcription (Latin):
nũ formosũ ad aspectũ intellegentie. & bonũ ad escam. que
non corrũpitur. qua beate anime pascuntur. Nam & dñs
dicit. Oꝑ aminiescam que non corrũpit᷑: ut ÷ om̃is ratio. que
cib est aninie. Ad orientem. lucem sapientie. In edem. idest
in delicus. in mortalib & intellegibilib Nam delicie uł tolup¬
tas. uł epulũ. hoc uerbo significari dr̾. si ex hebreo inlatinũ
inter p̃tetur. Positũ ÷ art sic siue interp̾tatione. ut aliqũe lo¬
cum significare uideatur magisq figuratã ficiat locutionẽ.
Productũ aut̾ exterra omẽ illud lignũ. accipimꝰ omẽ illud
gaudiũ spiritale id÷ suꝑ eminere terre. & non in uolui atq
obrui terraenarum cupiditatuꝰ implicamentis. Lignũ aut̃
uite plantatũ in medio paradisi. sapientiam illam significat.
qua oporret intelligat anima. in medio quodã rerũ se ẽẽ
ordinatã. ut quã uis sub iectam sibi habeat omem naturam

Expanded text:
num formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae num formosum ad aspectum intelligentiae, et bonum ad escam quae non corrumpitur, qua beatae animae pascuntur: nam et Dominus dicit, Operamini escam quae non corrumpitur ; ut est omnis ratio, quae cibus est animae. Ad orientem, lucem sapientiae in Eden, id est in deliciis immortalibus et intelligibilibus. Nam deliciae, vel voluptas, vel epulum hoc verbo significari dicitur, si ex hebraeo in latinum interpretetur. Positum est autem sic sine interpretatione, ut aliquem locum significare videatur, magisque figuratam faciat locutionem. Productum autem ex terra omne illud lignum accipimus omne illud gaudium spirituale; id est, supereminere terrae, et non involvi atque obrui terrenarum cupiditatum implicamentis. Lignum autem vitae plantatum in medio paradisi, sapientiam illam significat, qua oportet ut intelligat anima, in meditullio quodam rerum se esse ordinatam, ut quamvis subjectam sibi habeat omnem naturam
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo seit quisinit hominis. nisi sp̃c hominis qui mnipso est .lle
forte si pharetur his testimonis animam factã ẽẽ. ñ de essent
qui dicerent spm honunis non ẽẽ factũ. & ipsũ arbitrarentur
cĩi aliquando errit. & aliquando prudenter sapit. mutabilẽ
se eẽ clamit. Qq nullo modo de natura dĩ fas est credere. Non
aut potest manus signũ eẽ suꝑbie. quã ut dicat se anima hoc
eẽ qđ deus est cũ ad huc subtintis uitioꝵ & miseriarum molib
paradisi nomine significatur. Nam qm̾ in nemorib diciosa qͥes
hominũ eẽ solet. & corporeis sensib nr̃is de oriente lumen orit᷑.
celu̾q consurgit. qd̃ suꝑiꝰ corpꝰ est nr̃o corpore atq excellentiꝰ.
ꝓpterea his uerbis etiam spiritales delicie quas habet beata
uita figurate explicantiir. & ad orientem paradisus plantat᷑.
Intellegamus aũt nrã gaudia spiritalia significare. om̃e lig¬

Expanded text:
Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne Nemo scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est . Ne forte si probaretur his testimoniis animam factam esse, non deessent qui dicerent spiritum hominis non esse factum, et ipsum arbitrarentur cum aliquando errat, et aliquando prudenter sapit, mutabilem se esse clamat: quod nullo modo de natura Dei fas est credere. Non autem potest majus signum esse superbiae, quam ut dicat se humana anima hoc esse quod Deus est, cum adhuc sub tantis vitiorum et miseriarum molibusparadisi nomine significatur: nam quoniam in nemoribus deliciosa quies hominum esse solet, et corporeis sensibus nostris de oriente lumen oritur, coelumque consurgit, quod superius corpus est nostro corpore atque excellentius; propterea his verbis etiam spirituales deliciae, quas habet beata vita, figurate explicantur, et ad orientem paradisus plantatur. Intelligamus autem nostra gaudia spiritualia significare omne lig
Abbreviated transcription (Latin):
bemiis intelligere hunc locum. ut non quia dictum ẽ insuf¬
clunt in eũ spm̃ uite & factis est homo in auiniã inuentem.
credimus illam ueluti partem nature dei. in animã hominis
fuisse conuersim. & cogamur dicere naturam dĩ eẽ nuitabilẽ.
Ethic urgentur a nob̾. cũ eis dicimus. Ergo natura dei errat. &¬
misera est. & uitioꝵ labe corrumpit᷑. & peccat: atit etiã ut uos
dicitis. nature contrarie sordib inquinatur. Et cetera talia.
que de uatura dei ne fas est credere. Nam factam ẽẽ arima ab
omipotente deo & ideo non illam ẽẽ partem di. uł naturam
dĩ manifeste alio loco scriptũ: dicente ꝓpħa. Et qui fiuxit spm̃
om̃ib ipse scit om̃ia. Et alioloco. Quifinx spm̃ honiis in ipso
T rgo factũ eẽ spni hominis. manifeste his testimonuis approbat᷑.
Sp̃c ant hominis inscripturis dr̃. ipsiꝰ anime potentia ranioualis.
qua distit apecorib & eis nature lege dnãtur. Dequadicit apłs.¬

Expanded text:
bemus intelligere hunc locum, ut non quia dictum est, Insufflavit in eum spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem, credamus illam veluti partem naturae Dei in animam hominis fuisse conversam, et cogamur dicere naturam Dei esse mutabilem: Et hinc urgentur a nobis, cum eis dicimus, Ergo natura Dei errat et misera est, et vitiorum labe corrumpitur et peccat; aut etiam, ut vos dicitis, naturae contrariae sordibus inquinatur: et caetera talia quae de natura Dei nefas est credere. Nam factam esse animam ab omnipotente Deo, et ideo non illam esse partem Dei vel naturam Dei, manifeste alio loco scriptum est, dicente propheta, Et qui finxit spiritum omnibus, ipse fecit omnia : et alio loco, Qui finxit spiritum hominis in ipso . Ergo factum esse spiritum hominis, manifeste his testimoniis approbatur. Spiritus autem hominis in Scripturis dicitur ipsius animae potentia rationalis, qua distat a
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ animȩ exdeo: quomͦ nõ paruo in t̃uallo peccata referant᷑
in dm̃ .u. Id nc̃ plane abste dictũ est: qd me cogitantẽ satis ex¬
crutiat. & qđ ad istam inquisitionẽ coegit & traxit. A. uirili
aĩo esto: & crede qđ credis Nichil enĩ credit᷑ meliꝰ. &̃ ui cau¬
salateat. curita sit. Obtime nanq de dõ existimare: uerissim̃
est pietatis ex ordiũ: Nec quisquã de illo obtime existimat: qͥ ñ
eum om̃ĩpotentẽ. atq ex nulla particula cõmutabilẽ credit.
Bonoꝵ &̃ & om̃iũ creatorẽ. quibꝰ est ipse prestantior. Rectorẽ
qͦ iustissimũ: eoꝵ om̃i ũ quȩ creauit. Nec ulla ad iutũ ẽẽ na¬
tura in creando: quasi qͥ nõ sibi sufficeret. E: quo fit: ut deni¬
chilo creauerit omĩa. De se aut̃ nõ creauerit.s genuerit. qd̃
sibi par ẽẽt. quẽ filiũ dei unicũ dicimꝰ. Quẽ cũ planiꝰ

Expanded text:
autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te dictum est, quod me cogitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de nihilo creaverit omnia; de se autem non creaverit, sed genuerit quod sibi par esset, quem Filium De
Abbreviated transcription (Latin):
om̃is intelligentia bona est: nec quisquã qͥ non intelligit discit:
quid discimꝰ: auctorem ꝓfecto ꝑ quẽ facimꝰ bene. querit. Qua¬
ꝓpter desine uelle inuestigare. nescio quẽ malũ doctorem: Si
enim malus est: doctor non est Si doctor est: malus nõ est: .u.
dic mͥ unde male faciamꝰ: A. Eam questionẽ moues. quȩ me ad¬
modũ adolescentẽ uehement̃ exercuit: & fatigatũ inhereti¬
cos impulit atq de iecit. Quo casu ita sũ afflictꝰ. & tantis obrutꝰ
aceruis inaniũ fabularũ. ut nͥ mͥ amor inueniendi ueri opem
diuinã impetͣuiss&. emergere inde atq in ipsã pͥmã queren¬
di libertatẽ respirare nõ possẽ: Et qm mecũ sedulo actũ ẽ: ut
ista questione liberarer. eo tecũ agã ordine. quẽ secutꝰ euasi:
Aderit enĩ d̃s̃: & nos intelligere qđ credidimꝰ faciet. Prescri¬
ptũ enim ꝑ ꝓpħam gͣdũ. qui ait: nͥ credideritis nõ in tellige

Expanded text:
omnis intelligentia bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis intelligentia bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; quid discimus, auctorem profecto per quem bene facimus, quaerit. Quapropter desine velle investigare nescio quem malum doctorem. Si enim malus est, doctor non est: si doctor est, malus non est. CAPUdic mihi unde male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradum, qui ait, Nisi credi
Abbreviated transcription (Latin):
discunt᷑: disciplina continentur. Atq ita disciplina. non
erit bonũ: bonum est autem. ut ipse concedis. Nongͥ diseun¬
tur mala: & frustra illum aquo male facere discimꝰ queris
chil est: nisi adisciplina deuiare .ω. Prorsus ego duas eẽ di¬
ciplinas puto. Unam ꝑ quã benefacere : aliam ꝑ quã male
facere discimꝰ S cũ quereres utrũ disciplina bonũ eẽt: ipsi
boni amor intentionẽ meam rapuit. ut illam disciplinã in¬
tuerer. quȩ bene faciendi ẽ ex quobonũ eẽ respondi. Nlũc
aut̃ ad moneor eẽ aliam: quã procul dubio malũ eẽ confir¬
mo. & cuiꝰ auctorẽ requirb a. Saltem intellegentiam . ñ
bonũ putas i. Istam plane ita bonã puto: ut nõ uideam
qͥdihoĩe possit eẽ p̃stantiꝰ. Nec ullo mͦ dixerim aliquã intelli¬
gentiam malam ẽẽ posse. A. Qd cũ docet᷑ quisq sinõ intelligat
poterit ne tibi doctus uideri: u. Om̃iuo nõ poterit. A. Si gͦ

Expanded text:
discuntur, disciplina continentur, atque ita disciplina non discuntur, disciplina continentur, atque ita disciplina non erit bonum; bonum est autem, ut ipse concedis: non igitur discuntur mala, et frustra illum a quo male facere discimus, quaeris;ihil est, nisi a disciplina deviare. 3. E. Prorsus ego duas disciplinas esse puto; unam per quam bene facere, aliam per quam male facere discimus. Sed cum quaereres utrum disciplina bonum esset, ipsius boni amor intentionem meam rapuit, ut illam disciplinam intuerer, quae bene faciendi est, ex quo bonum esse respondi: nunc autem admoneor esse aliam, quam procul dubio malum esse confirmo, et cujus auctorem requiro. A. Saltem intelligentiam non nisi bonum putas? E. Istam plane ita bonam puto, ut non videam quid in homine possit esse praestantius; nec ullo modo dixerim aliquam intelligentiam malam esse posse. A. Quid? cum docetur quisque, si non intelligat, poteritne tibi doctus videri? E. Omnino non poterit. A. Si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia dei undicari. Non enim iuste uindicarent᷑: nisi
fierent uoluntate .u. Nescio utrum quisquam peccet: qui
non didicerit. Qđ siuerum est: quisnam ille sit aquo peccar ẽ
didicerimꝰ inquiro: a. Aliquid boni existimas eẽ disciplinã
.u. Quis audeat odicere malũ ẽẽ disciplinã: a. Ad si nec bonũ
nec malũ ẽ : u. michi bonũ uidet᷑.a. Bene. sane. Si quidẽ sci¬
entia ꝑ illam datur aut excitatur. nec quisquã nͥ ꝑ discipli¬
nam aliquid discit. Antu alit̃ putas: i. Ego ꝑdisciplinam
nõ nͥ bona disci arbitror. a. uide gͦ ne ñ discant᷑ mala. Nlam
disciplina. nͥ a discendo nõ dicta est .u. Unde gͦ ab hoĩẽ fiũt
si non discunt᷑. a. Eo fortasse. qđ se a disciplina id est adiscen¬
do auertit. atq ab alienat. S siue hoc siue aliud aliquidsit:
illud certe manifestũ est qm̃ disciplina bonũ est: & adiscen¬
do dicta est disciplina. mala disci. omĩno non posse. Si enĩ

Expanded text:
justitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentur, nisi justitia Dei vindicari. Non enim juste vindicarentur, nisi fierent voluntate. 2. E. Nescio utrum quisquam peccet, qui non didicerit: quod si verum est, quisnam sit ille a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existimas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam? A. Quid, si nec bonum nec malum est? E. Mihi bonum videtur. A. Bene sane; siquidem scientia per illam datur aut excitatur, nec quisquam nisi per disciplinam aliquid discit: an tu aliter putas? E. Ego per disciplinam non nisi bona disci arbitror. A. Vide ergo ne non discantur mala: nam disciplina, nisi a discendo non dicta est. E. Unde ergo ab homine fiunt si non discuntur? A. Eo fortasse quod se a disciplina, id est a discendo avertit atque abalienat: sed sive hoc, sive aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a discendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
ic michi queso te. utrum ds nonsit auctor mali. A. Di¬
cam: si planum feceris de quo malo queras. Duob enĩ
modis appellare malum solemus: uno cũ male quẽꝙ fecisse
dicimus. alio cũ mali aliquid eẽ ꝑpesisũ .u. de utroq scire
cupio . A. At si dm̃ bonum eẽ nosti uł credis. neq enim ali
fas est: male non facit Rursus si dm̃ iustũ fatemur. nã &
hoc negare sacrilegũ. ẽ ut bonis p̃mia. ita supplicia ma¬
lis tribuit Quȩ u̾tiq supplicia patientibus mala sunt
quam obrem. sine mo in iustę penas luit. quod ne cessȩ
.ẽ. credamꝰ. quando quidẽ diuina ꝓuidentia hoc uniuer¬
sum regi credimus: illius pͥmi generis maloꝵ nullomͦ. huiꝰ aũ
non esse cõoꝑtũ est: A. Est certe. non enim nullo auctore fier
posset. Si autem queris quis nam iste sit: dici non potest. Non
enim unus aliquis est s quisq malus sui malefacti auctor est
Unde si dubitas. illuo attende quod supradictũ est: malefacta

Expanded text:
ic mihi, quaeso te, utrum Deus non sit auctor mali? AUGUSTINUS: Dicam, si planum feceris de quo malo quaeras. Duobus enim modis appellare solemus malum: uno, cum male quemque fecisse dicimus; alio, cum mali aliquid esse perpessum. E. De utroque scire cupio. A. At si Deum bonum esse nosti vel credis, neque enim aliter fas est, male non facit: rursus, si Deum justum fatemur, nam et hoc negare sacrilegum est, ut bonis praemia, ita supplicia malis tribuit; quae utique supplicia patientibus mala sunt. Quamobrem si nemo injuste poenas luit, quod necesse est credamus, quandoquidem divina providentia hoc universum regi credimus, illius primi generis malorum nullo modo, hujunon esse compertum est? A. Est certe: non enim nullo auctore fieri posset. Si autem quaeris quisnam iste sit, dici non potest: non enim unus aliquis est, sed quisque malus sui malefacti auctor est. Unde si dubitas, illud attende quod supra dictum est, malefacta
Abbreviated transcription (Latin):
tes. Inuno quoq aut̃ m̃broꝵ eiꝰ. sunt recondita milia innu¬
merabiliũ & in mensoꝵ thesauroꝵ. Ipse uͦ pat̾ in sua laude
pcipuus magnitudine in coprehensibilis. copulata sibi ha¬
ba beata & głosascła. neq numero neq ꝓlixitate estimanda
cũ qͥb idem sc̃s atq illustris pat̾ & genitor degit. nullo in
regnis ei in signib aut indigente aut in fimo constitido. Ita
aut fundata sunt eiꝰ dem splendidissima regna supra lucidã
& beatã terram. ut anullo umquã aut moueri aut concuta
possint. Hec m̃ uinde ꝓbaturus est. aut her ipse unde cogiosi
Noli me t̾rere paraditi nõe. Primo. qr non credere in cognita.
scerta cognoscere accessi. auobis ipsis factꝰ timidior. Uoseni
nostis temere credentib quã uehem̃ter in sultare soleatis.
reserti en ipse qui iam cepit incerta narrare. plenã aefir¬
ma scientiã paulo ante p̃miserit. Deinde qm̃ si mͥ fides in¬

Expanded text:
tes. in unoquoque autem membrorum eius sunt recondita milia innutes. in unoquoque autem membrorum eius sunt recondita milia innumerabilium et inmensorum thesaurorum. ipse uero pater in sua laude praecipuus, magnitudine inconprehensibilis copulata sibi habet beata et gloriosa saecula neque numero neque prolixitate aestimanda, cum-quibus idem sanctus atque inlustris pater et ge-nitor degit nullo in regnis eius insignibus aut indigente aut in\'fimo constituto. ita autem fundata sunt- eiusdem splendidissima regna supra lucidam et beatam terram. ut a nullo umquam aut moueri aut concuti possint. Haec mihi unde probaturus est, aut haec ipse unde cognouit? noli me terrere paracleti nomine. primo quia non credere incognita, sed certa cognoscere accessi a uobis ipsis factus timidior. uos enim nostis, temere credentibus quam uehementer insultare soleatis, praesertim cum ipse, qui iam coepit incerta narrare, plenam ac firmam scientiam paulo ante promiserit Deinde quoniam, si mihi fides im
Abbreviated transcription (Latin):
secũ bellasse. rem dicit credibilem. eam tamꝰ quã uel audita
uł lȩtam possumus credere: non ex ꝑtam cõprehensamq cog¬
noscere. Cũ gͦ istũ repudiarem. si tale aliquid diceret. non enini
ea ꝓmisit que cogeret credere. sed que possem sine ulla ambigi¬
tate cognoscere. quomodo eũ non repudiabo quando ñ modo
incerta dicit. seddetiam in credibilia: S quid si aliqͥb rationib
ea ꝑspicua & cognita faciet: Audiamꝰ gͦ si possimꝰ cũ tota pa¬
cientia & lenitate qđ sequit᷑. Hȩc quippe inqͥd. In exordio fuer̃
due substantie. a sese diuise. Et in luminis quidẽ. imꝑiũ teue¬
but ds pater. in sua sc̃a stirpe ꝑpetiuis. inuirtute magnificꝰ
natura ipsa uerꝰ. et̾nitate ꝓpͥa sẽꝑ exultans. continens apud
se sapientiam. & sensus uitales. ꝑ quos etiã duodeciꝰ m̃bra lu¬
minis sui cõ prehendit. regni uidelicet ꝓpris diuitias affluen¬

Expanded text:
secum bellasse, rem dicit credibilem, eam tamen, quam uel auditam secum bellasse, rem dicit credibilem, eam tamen, quam uel auditam uel lectam possumus credere, non expertam conprehensamque cognoscere. cum ergo istum repudiarem, si tale aliquid diceret — non enim ea promisit, quae cogerer credere, sed quae possem sine ulla ambiguitate cognoscere —, quomodo eum non repudiabo, quando non modo incerta dicit, sed etiam incredibilia ? sed quid? si aliquibus rationibus ea perspicua et cognita faciet? audiamus ergo, si possumus, cum tota patientia et lenitate. quod sequitur. -! Haec quippe, inquit, in exordio fuerunt duae \'Śubstantiae a se diuisae. et luminis quidem impe rium tenebat deus pater in sua sancta stirpe perpetuus, in uirtute magnificus, natura ipsa uerus, aeternitate propria semper exultans, continens apud se sapientiam et sensus uitales. per quos etiam duodecim membra luminis sui conprehendit; regni uidelicet proprii diuitias adfluen
Abbreviated transcription (Latin):
quid sequatur. Necessario gͦ inquid plura sunt. ante cõmemo¬
randa. ut adistud misteriu̾ sine ulla possit ambiguitate ꝑ ueni¬
ri. Hoc est qđ dicebam. sic inͥ demonstrari debere ueritatẽ. ut ad
eam sinȩ ulla ambiguitate ꝑ ueniam. Qđ si ipse non polliceret᷑.
me tam hoc exigere & flagitare oportebat. ut tanta mercede
cognitionis euið entissime atq certissime. ex catholico xp̾iano
quib libet contradicentib manicheũ me fieri non puderet.
am gͥ audiamꝰ quid afferat. Unde si tibi uidetur inquid aus¬
culta prius que fuerut ante constitutionem mundi. & quo
pacto p̾liũ sit agitatũ. ut possis luminis se uingere naturã
ac tenebrarũ. lam in credibilia omĩnoꝰ falsa ꝓp̃osuit. Quis
enĩ credat ante consticutionem mundi illu pliũ fuisse com¬
missũ: Et tam̃ si est credibile. modo nos non credere s cognos¬
cere uenimus. Nã quidicit ꝑsas & scythas ante multos an nos

Expanded text:
quid sequatur. necessario ergo, inquit, plura sunt ante commemoquid sequatur. necessario ergo, inquit, plura sunt ante commemoranda ut ad istud mysterium sine ulla possit ambiguitate perueniri. hoc est, quod dicebam, sic mihi demonstrari debere ueritatem, ut ad eandem sine ulla ambiguitate perueniam. quod si ipse non polliceretur, me tamen hoc exigere et flagitare oportebat, ut tanta mercede cognitionis euidentissimae atque certissimae ex catholico christiano quibuslibet contradicentibus Manichaeum me fieri non puderet. iam igitur audiamus, quid adferat. Unde si tibi uidetur, inquit, ausculta prius, quae fuerint ante constitutionem mundi et quo pacto proelium sit agitatum, ut possis luminis seiungere naturam ac tenebrarum. iam incredibilia et omnino falsa proposuit. quis enim credat ante constitutionem mundi ullum proelium fuisse commissum? et tamen si esset credibile, modo nos non credere. sed cognoscere uelimus. nam qui dicit Persas et Scythas ante multos annos
Abbreviated transcription (Latin):
mundi. Omino quicquid in huiꝰ epłe pͥncipio scriptũ ÷ donec
ueniatur ad causam. nolo rep̾hendere. ne in reb minorib mul¬
tũ oꝑe consumaniꝰ. Iam gͦ euidentissimam pollicitationẽ hoĩs
ti. ne qđ mͥ significasti dicens. nosse te cuꝑẽ cuiꝰ modi sit nati¬
uitas ade & eue. utrũ uerbo sint idem ꝓlati an ꝓgeniti ex cor¬
pore. respondebitur tibi ut congruit. Na̾q de his aplerisq
inuarus scripturis reuelationib q dissimili modo insertũ atq
cõmemoratum ÷ Qua ꝓpt̾ ueritas istiꝰ rei ut sese habet. ab uini¬
uersis fere gentib ignoratur. & ab om̃ib qui etiam dehoc diu
multũq disputarent. Si enĩ illis suꝑ ade & eue generatione ꝓue¬
nis set manifesto cognoscere. nuquã corruptioni & morti sub¬
iacerent. Manifestam gͦ cognitionẽ huiꝰ rei nob pollicetur. ne
corruptioni ac morti subiciamur. Et si ad huc paru ÷. uide

Expanded text:
mundi. et omnino quicquid in huius epistulae principio scriptum est, donec mundi. et omnino quicquid in huius epistulae principio scriptum est, donec ueniatur ad causam, nolo reprehendere, ne in rebus minoribus multum operis consumatur. iam ergo euidentissimam pollicitationem hominis ci, quod mihi significasti dicens nosse te cupere, cuiusmodi sit natiuitas Adae et Euae, utrum uerbo sint idem prolati, an progeniti ei corpore, respondebitur tibi, ut congruit. namque de his a plerisque in uariis scripturis reuela tionibus que dissimili modo insertum atque commemoratum est. quapropter ueritas istius rei ut sese habet. ab uniuersis fere gentibus ignoratur et ab omnibus. qui etiam de hoc diu multumque disputarunt. si enim illis super Adae et Euae generatione prouenisset manifesto cognoscere. numquam corruptioni et morti subiacerent. manifestam ergo cognitionem huius rei nobis pollicetur, ne corruptioni ac morti subiciamur. et si adhuc parum est, uide,
Abbreviated transcription (Latin):
piternis erueiatib ꝑ manebit. sihoc gͦ diceret uerũ dicenet
puoro hure non solum nullũ conolliarer lectorem. s om̃s
quoꝵ inmanus incidisset. in maxima odia comcitarete
Qua obrem add consequentia transeamꝰ. Nec nos ista deeb¬
piant q̃ possunt ce honis & malis. doctis & rndoctis ũba
comunia. Quid gͦ sequitur: Pax inquid dei inusibilis.
&o ueritatis noticiꝰa. sit cũ fr̾ib scĩs & carissimis quiman¬
datis celestib credunt pariter. atq deseruunto esa sita
ut dice slam & ista benigna & acceptissima optaeior esr ian¬
tu meminerimꝰ hȩc & abonis doctorib & adecepteribu
posse eticinetaq si nulla nisi talia diceret. omib legendũ
ooamples tendu ee concederem. Nec illa que ad hue se¬
quuntur in ꝓbauerim. Ad iungit enĩ. Sed & dextera luminis
tueatur. & eripiat uos ab omĩ incursione maligna. & alaqueis

Expanded text:
piternis cruciatibus permanebit —: si ergo hoc diceret, uerum diceret, piternis cruciatibus permanebit —: si ergo hoc diceret, uerum diceret, sed libro huic nom solum nullum conciliaret lectorem, sed omnes, quorum in manus incidisset, in maxima odia concitaret. quamobrem ad consequentia transeamus nec nos ista decipiant, quae possunt esse bonis et malis, doctis et indoctis uerba communia. quid ergo sequitur? Pax. inquit, dei inuisibilis et ueritatis notitia sit cum fratribus sanctis et carissimis, qui mandatis caelestibus credunt pariter atque deseruiunt. ita sit, ut dicit. nam et ista benigna et acceptissima optatio est. tantum meminerimus haec et a bonis doctoribus et a deceptoribus posse dici. itaque si nulla nisi talia diceret, omnibus legendum et amplectendum esse concederem. nec illa, quae ad hoc sequuntur, inprobauerim; adiungit enim: sed et dextera luminis tueatur et eripiat uos ab omni incursione maligna et a laqueis
Abbreviated transcription (Latin):
salubria uerba. ex ꝑ henni ac uiuo fonte. Que qui ausdierit
& isdem pͥmũ crediderit. deinde que inimuant. eustocdie¬
rit nuqua erit morti ob noxiꝰ uerũ ȩt̾na & glosa uita
fruetur. Nam ꝑfecto beatꝰ ẽ iudicandꝰ. quihac druina in¬
structꝰ cognitione fuerit. ꝑ quã liberatus in sempit nauita
ꝑmanebit. Et hȩx ut uidetis pollicitatio ẽi. orediã exhi¬
bitio ueritatis. Et uos quoq anim auertere facillime potests.
isto uelimine quos libet errores fugari posse. ut inpe dicape
animis ꝑ oruatã ianuam latencer irrepant. Sieni dicerit
hec sunt pestifera uerba ex uenenoso fonte. que qui audiere.
& isdem primũ crediderit. de inde que insinuants ustirdoe¬
rit. aniqua erit uite restituendus. uerũ penali s erunnosa
morte afficietur. nam ꝓfecto miser est uidicand. quibasse
inferna in plicatus in peritia fuerit ꝑ quã demersus unsẽ¬

Expanded text:
salubria uerba ex perenni ac uiuo fonte; quae qui audierit salubria uerba ex perenni ac uiuo fonte; quae qui audierit et isdem primum crediderit, deinde, quae insinuant. custodierit, numquam erit morti obnoxius, uerum aeterna et gloriosa uita fruetur. nam profecto beatus est iudicandus, qui hac diuina instructus cognitione fuerit, per quam liberatus in sempiterna uita permanebit. et haec, ut uidetis, pollicitatio est, nondum exhibitio ueritatis: et uos quoque animaduertere facillime potestis isto uelamine quoslibet errores fucari posse, ut inperitorum animis per ornatam ianuam latenter inrepant. si enim diceret: haec sunt pestifera uerba ex uenenoso fonte; quae qui audierit et isdem primum crediderit, deinde. quae insinuant, custodierit, numquam erit uitae restituendus, uerum poenali et aerumnosa morte adficietur — nam profecto miser est iudicandus, qui hac inferna inplicatus inperitia fuerit. per quam demersus in sem
Abbreviated transcription (Latin):
ascendit incelũ decẽ dieb trans actis. Qui numerꝰ ꝑfectione̾
significat aĩseptenario numero quo condita uniuersa con¬
sistunt. additur trinitas conditoris. Dequib reb spiritales
uiros pie canteq multa tractant᷑. R. S ego ꝓposito non
recedam. Suscepi enĩ priꝰ nobcũ sic agere. ut non ego uos
doceam. qđ suꝑbũ fortasse arbitramini. s tãquã ip̃se auob̃
discere studeam. qđ nouem annis non potui. Qua ꝓpt̾
habeo quib litteris credam. de aduentu sp̃c sc̃ĩ. Quib
me credere si ꝓhibetis. ne temere credam qid̃ nescio. sic eni
soletis monere: multominꝰ uris litteris credam. Quare aut̃
onĩs libros auferce demedio. & disputando pandite ueritatẽ.
de qua dubitare non possim. aut tales ꝓferce libros. qͥbrn uͥ
qđ discã Fortasse inquis & hec ȩpła talis est. Nolo gͦ meiꝰ l¬
mine interi inmorari. Inceriora uideamꝰ. Hec sunt inquid

Expanded text:
ascendit in caelum decem diebus transactis: qui numerus perfectionem ascendit in caelum decem diebus transactis: qui numerus perfectionem significat, cum septenario numero. quo condita uniuersa consistunt, additur trinitas conditoris. de quibus rebus inter spiritales uiros pie cauteque multa tractantur. sed ego a proposito non recedam; suscepi enim prius uobiscum sic agere, ut non uos ego doceam, quod superbum fortasse arbitramini. sed tamquam ipse a uobis discere studeam, quod nouem annis non potui. quapropter habeo, quibus litteris credam de aduentu spiritus sancti: quibus me credere si prohibetis, ne temere credam quod nescio — sic enim soletis monere —, multo minus uestris litteris credam. quare aut omnes libros auferte de medio et disputando pandite ueritatem, de qua dubitare non possim, aut tales proferte libros, quibus quod discam. fortasse. inquis, et haec epistula talis est. nolo ergo in eius limine ulterius inmorari: interiora uideamus. Haec sunt, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ egyptũ. & regionẽ affrice que ÷ acirenen & qui ad uenerant
romixni. & udei. & in cole. & cretenses & arabes. audiebant lo¬
quentes illos suis linguis magnalia dei. Stiipebant arit̾ & hesi¬
tabant. ob id qđ factum ẽ dic̾entes. Quid nam hoc uult ẽẽ : Ali
aud in ridebant dicentes hi musto om̃s honerati sunt. Ecce
ub uenit spc̃ sc̃s. Quid uultis ampliꝰ. Si scripcuris credendũ ÷
rorib Clarificatio eniꝰ dnĩ nr̃i apud homines. resurrectio ẽ
amortuis. & in celũ ascensio. Scriptũ ÷ aut̃. in ipso eugło cata¬
ioħem. Spc̃ aut̃ nondũ erat datꝰ.q iħc non dũ erat clarificatꝰ.
Sigͦ ꝓpterea non dũ erat datiis. qr iħc nondu̾ erat głificatꝰ.
clarificato iħu necessario statiꝰ datus ÷. Et ꝓpt̾ ipsam geminã
sc̃s. Semel post quã resurrexit amortuis. cũ in sufflauit in
faciem discipłoꝵ dicens. Accipite sp̃m scm̃. Et iterui. Post ꝗͣ

Expanded text:
, Aegyptum et regiones Africae, quae est ad Cyrenen; et qui aduenerant , Aegyptum et regiones Africae, quae est ad Cyrenen; et qui aduenerant Romani et Iudaei incolae et Cretenses et Arabes audiebant loquentes illos suis linguis magnalia dei. stupebant autem et haesitabant ob id. quod factum est, dicentes: quidnam hoc uult esse? alii autem inridebant dicentes: hi musto omnes onerati sunt. ecce, ubi uenit spiritus sanctus. quid uultis amplius? si scripturis credendum est, roribus. Clarificatio enim domini nostri apud homines resurrectio est a mortuis et in caelum ascensio. scriptum est autem in ipso euaitus autem nondum erat datus, quia Iesus nondum erat clarificatus. si ergo propterea nondum erat datus, quia Iesus nondum erat clarificatus, clarificato Iesu necessario statim datus est. et propter ipsam geminam t etiam spiritus sanctus: semel, postquam resurrexit a mortuis, cum insufflauit in faciem discipulorum dicens: accipite spiritum sanctum; et iterum, postquam
Abbreviated transcription (Latin):
totam t̾ram. Ecce habef ubi cõmemorauit discipłos pollituatiõis
pat̾ne. quã ex ore eiꝰ audierant de uenturo spũ sc̃o. Nc̃ uideamꝰ.
quando sit missus. Paulo pꝰ eni sequitur. & dicit. In illo tẽpore
quo suppletus : dies pentecosten. fuerunt om̃s eadem animatio¬
ne simul in unũ. Et factus ẽ subito decelo sonꝰ. quasi ferretur flatꝰ
uehemens. & impleuit totũ illũ locũ. in quo erant sedentes. Et
uise sunt illis lingue diuise. quasi ignis. Qui & in sedit suꝑunũ
quomꝰ spc̃ sc̃s dabat eis ꝓnuntiare. Hierusolimis aut̃ fuerunt
habitantes uidei homines. ex omĩ natione que est sub celo. Et
cũ facta eet uox. collecta est turba & confusa est. qm̾ audiebat¬
unus quisq suo sermone & suis linguis loquentes cos. Stupeban
aut̃ & ad mirabantur ad inuicem dicentes. Non ne om̃s qͥ locunt᷑¬
natione sunt galilei: Et quomͦ agnoscimꝰ in illis sermone in qͦ
nati sumꝰ : Parthi. medi. elamite. & qui habitant meso potamia.

Expanded text:
ram. ecce habes, ubi commemorauit discipulos pollicitationis paternae, quam ex ore eius audierant de uenturo spiritu sancto. nunc uideamus, quando sit missus. paulo post enim sequitur et dicit: in illo tempore, quo subpletus est dies pentecostes, fuerunt omnes eadem animatione simul in unum; et factus est subito de caelo sonus, quasi ferretur flatus uehemens, et inpleuit totum illum locum, in quo erant sedentes; et uisae sunt illis linguae diuisae quasi ignis, qui et insedit super unquomodo spiritus dabat eis pronuntiare. Hierosolymis autem fuerunt habitantes Iudaei, homines ex omni natione, quae est sub caelo. et cum facta eunusquisque suo sermone et suis linguis loquentes eos. stupebant autem et admirabantur ad inuicem dicentes: nonne omnes, qui lonatione sunt Galilaei? et quomodo agnoscimus in illis sermonem; in quo nati sumus? Parthi, Medi et Elamitae, et qui inhabitant Mesopotamiam,
Abbreviated transcription (Latin):
tempus. Et nomine uiridiũ & pabuli agri. creatura in uisibil
Et nomine fontis accedentis. & irrigantis omẽm faciem t̾re: in¬
undatio ueritatis aninã saciaris ante peccatũ. Dies aut̾ iste.
cuiꝰ nomine uniuersum tẽpus significari diximꝰ. in sinuat

Expanded text:
tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; tempus; et nomine viridium et pabuli agri, creatura invisibilis; et nomine fontis ascendentis et irrigantis omnem faciem terrae, inundatio veritatis animam satians ante peccatum. Dies autem iste, cujus nomine un
Abbreviated transcription (Latin):
Qd nẽ ad hoc cõmemoraui. ut intelligeremꝰ laboranti. homini
in terra. id ÷ in peccatoꝵ ariditate constituto. necessariam esse
dehumanis ũbis cdiuinam doc trinam. tamquã denubib plu¬
uiam. Talis aut̾ scientia destruetur. Uidemus eiuĩ nc̃ menigmate.
tanquã in nubilo saginam querentes. Tc̃ aut̃ facie ad faciem. qͥn¬
do uniuersa facies terre nr̃e interiore fonte aque salientis irri¬
gabitur. Nam si fonte mali quẽ huiꝰ uisibilis aque uoluerinius
intelligere de quo dictũ ÷ fons aut̃ ascendebat det̾ra. & irriga¬
bat omem faclem terre. non ÷ ueri simile. qđ cũtam multifon¬
tes ꝑ hennes siue riuoꝵ siue fluminoꝵ ꝑ uniuersam terram
inueniantur. solus ille siccauerit. qui irrigabat omẽm faciem
ata est. ante peccatũ anime. Honne enĩ celi & terre uniuersa
uisibilis creatura significata est. Et nomine dici. uniuersiun

Expanded text:
Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini Quod nunc ad hoc commemoravi, ut intelligeremus laboranti homini in terra, id est in peccatorum ariditate constituto, necessariam esse de humanis verbis divinam doctrinam, tanquam de nubibus pluviam. Talis autem scientia destruetur. Videmus enim nunc in aenigmate, tanquam in nubilo saginam quaerentes: tunc autem facie ad faciem , quando universa facies terrae nostrae interiore fonte aquae salientis irrigabitur. Nam si fontem aliquem hujus visibilis aquae voluerimus intelligere, de quo dictum est, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae; non est verisimile quod cum tam multi fontes perennes, sive rivorum, sive fluviorum per universam terram inveniantur, solus ille siccaverit, qui irrigabat omnem faciem ata est ante peccatum animae. Nomine enim coeli et terrae universa visibilis creatura significata est; et nomine diei, universum
Abbreviated transcription (Latin):
rescere. & iterũ fieri uiride agri. Si utinã uł pluuiã ueritatis de
ꝓmittens etiam qđ siquis biberit deaqua eiꝰ. rediet ad illũ intimũ
fontem. ut foriusecus non querat pluuiam. dic̾ eniꝰ. fiet in eo fons
aque salientis inuitã et̾nam. Iste credo fons ante peccatũ ascende¬
bat de terra: & irrigabat omẽm faciem t̾re qr interior erat. & nu¬
biuꝰ non desiderabat auxiliũ. Nondũ pluerat ds̃ suꝑ t̾ram. nec
erat homo qui oꝑaretur iea. Cũ enĩ dixisset. nondũ enĩ plue¬
rat ds suꝑ t̾ram. sub iecit & causã quare nondũ pluerat. qr non
erat homo qͥ oꝑaretur in ea. Tc̃ aut̃ homa cepit oꝑari int̾ra. cũpꝰ
peccatũ debeata uita dimissus ẽ: qua in paradiso fruebatur. Sic
enĩ scriptũ : Dimisit eũ dñs deus deparadiso suauitatis. ut oꝑa¬
retur terram. de qua & sup̾t fuerat. Unde suo loco re quirimꝰ.

Expanded text:
rescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de rescere, et iterum fieri viride agri. Sed utinam vel pluviam veritatis de promittens etiam quod si quis biberit de aqua ejus, rediet ad illum intimum fontem, ut forinsecus non quaerat pluviam. Dicit enim: Fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam . Iste, credo, fons ante peccatum ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae, quia interior erat, et nubium non desiderabat auxilium: Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Cum enim dixisset, Nondum enim pluerat Deus super terram, subjecit et causam quare nondum pluerat: quia non erat homo qui operaretur in ea. Tunc autem homo coepit operari in terra, cum post peccatum de beata vita dimissus est, qua in paradiso fruebatur. Sic enim scriptum est: Et dimisit eum Dominus Deus de paradiso suavitatis, ut operaretur terram de qua et sumptus fuerat: unde suo loco requiremus .
Abbreviated transcription (Latin):
rare cepit int̾ra. & necessarias habere illas nubes. Ante peccatũ uͦ
cũ iuride agri & pabulii fecisset ds̃ quo nõe inuisibilẽ creatura signi¬
ficari dixiniꝰ. itrigabat eam fonte interiore. loquens in intellectu
eiꝰ ut non extrinsẽcus uba exciperet. tãquã de supͣdictis nbib plu¬
inam. s fonte suo hoc ÷ de intimis suis manante ueritate saciaretur.
tima sua. Iniciũ ẽ enĩ suꝑbie hominis. apostatare deo. Et qm̃ in ex¬
teriora ꝑsuꝑbiam tumescens. cepit non irrigari fonte intimo. bene¬
ili insultitur uerbis ꝓpheticis & dicitur. quid suꝑbis terra & cinis.
Qm̃ inuita sua piecit intima sua. Quid ÷ enĩ aliud suꝑbia. nisi deserta
secreta secretario conscientie. foris uideri uelle qđ nonẽ: Et ideo iã¬
laborans interra necessariam habet pluuiã denubib id ÷ doc trinam
de humauis uerbis. ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate reui¬

Expanded text:
rare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, rare coepit in terra, et necessarias habere illas nubes. Ante peccatum vero, cum viride agri et pabulum fecisset Deus, quo nomine invisibilem creaturam significari diximus, irrigabat eam fonte interiore, loquens in intellectum ejus: ut non extrinsecus verba exciperet, tanquam ex supradictis nubibus pluviam; sed fonte suo, hoc est de intimis suis manante veritate, satiaretur.tima sua. Initium enim superbiae hominis apostatare a Deo. Et quoniam in exteriora per superbiam tumescens coepit non irrigari fonte intimo, bene insultatur illi verbis propheticis, et dicitur: Quid superbit terra et cinis? Quoniam in vita sua projecit intima sua . Quid est enim superbia aliud, nisi deserto secretario conscientiae foris videri velle quod non est? Et ideo laborans jam in terra necessariam habet pluviam de nubibus, id est doctrinam de humanis verbis, ut etiam hoc modo possit ab illa ariditate revi
Abbreviated transcription (Latin):
cent suꝑ terram. intelligit᷑ ancequã anima peccaret. Terrenis enĩ
cũ piditatib sordidata. tãquã suꝑ terram nata. uł suꝑ t̾ram eẽ recte
dr łdesq addidit. nondũ enĩ pluerat ds̃ suꝑ terran. q & iuinc
cere ꝑ uerbũ suũ. sed de nubib eas irrigat. id÷ inscripturis ꝓpłi¬
& apłoꝵ. Recte aut̃ appellantur mibes. q uba ista que sonant
& ꝑciisso acre trariscunt. addita etiã obscuritate allegoriarũ quasi
aliqui caligine obdricta. uelut mibes fiunt. Que dũ tractando ex¬
primuntur. bene intelligentib tãquã ymber ueritatis in fundit᷑.
S hoc nondii erat. antequã anima peccaret. id ÷ antequã iuride
agri eent suꝑt̾rã. Nondũ eni pluerat ds̃ suꝑ terram. nec erat hõ
qui oꝑaretur inea. Laboranti eni homini interra. imb denubib:
necessariꝰ. de qtib nubib iam dictũ ÷ Post peccatũ aut̃ homo labo¬

Expanded text:
essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim essent super terram, intelligitur antequam anima peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam super terram nata, vel super terram esse, recte dicitur: ideoque addidit, Nondum enim pluerat Deus supra terram. CAPUT cere per verbum suum; sed de nubibus eas irrigat, id est de Scripturis P. Recte autem appellantur nubes, quia verba ista quae sonant et percusso aere transeunt, addita etiam obscuritate allegoriarum quasi aliqua caligine obducta, velut nubes fiunt: quae dum tractando exprimuntur, bene intelligentibus tanquam imber veritatis infunditur. Sed hoc nondum erat antequam anima peccaret; id est, antequam viride agri esset super terram. Nondum enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur in ea. Laboranti enim homini in terra imber de nubibus est necessarius, de quibus nubibus jam dictum est. Post peccatum autem homo labo