comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cũ memoremus ꝓpħa dexp̃o ubidictum est : Iurauit dñs & non penitte¬
biteum tues sacerdos in aeternum scđ mordinem mel chisedech. ad
comendandũ sãcrificium salutare inquo ꝓ nobis sacer sanguis effu¬
oiest. canus umbrae fuer̃ sacrificia quae depecoribus immaculatis
iussa s unt immolari Hocergo depaenitencia dĩ nesiceam putar&
accipiendam ut exeo qđ non intellegit inblas phemiarum latratus.
rabidos insanir& : Habebat unde commemoraretur in ꝓximoꝵp¬
sequippe cõmemorauit dm̃ dixisse : Paenit & meunxis sesa ul
in regem : Hocaut scriptũ est samuelis cõdictũ fuisse ꝑ quem dĩ
de homine fieri debuerit: quamille quihom in ẽ fecit : ubi qđ saluber¬
rimũ estdiscimus ut sẽꝑ diuinũ p̃ceptum humanũ in nob uincat
affectum : Idem tamen sãmuhel cui dixeratds penit&me un¬
uisse sauł in regẽ dicit euidenter dm̃ non penitere: namitascrip¬
tumest: Et factum est uerbũ dnĩ adsamubeldicens: paenita

Expanded text:
enitebit cum, Tu es sacerdos in aeternum, secundum ordinem Melchisedec, ad commendandum sacrificium salutare, in quo pro nobis sacer sanguis effusus est, cujus umbrae fuerant sacrificia, quae de pecoribus immaculatis jussa sunt immolari: hoc ergo de poenitentia Dei, ne sic eam putaret accipiendam, ut ex eo quod non intelligit, in blasphemiarum latratus rabidus insaniret, habebat unde commoneretur in proximo. Ipse quippe commemoravit Deum dixisse: Poenitet me unxisse Saül in regem. Hoc autem scriptum est Samueli sancto dictum fuisse, per quem Deus de homine fieri debuerit, quam ille qui hominem fecit. Ubi quod saluberrimum est discimus, ut semper divinum praeceptum, humanum in nobis vincat affectum. Idem tamen Samuel cui dixerat Deus, Poenitet me unxisse Saül in regem; dicit evidenter, Deum non poenitere. Nam ita scriptum est: Et factum est verbum Domini ad Samuel, dicens, Poenitet
Abbreviated transcription (Latin):
erit &meauerba in generatione ista adultera & peccatrice
& filius hominis confitebi t̃ eum. Cum uenerit igła patris¬
dñe memento mei cũ ueneris in regnũtuum sinihil obliuis¬
citur. Nisi qui a noninsipienter sed intellegent̃ eidicit᷑
obliuis ceris inopiãnr̃am & tribulationem nr̃am : Ergo &
scient̃ nescit & qđ semꝑsciuit aliquando cognoscit : &cũ ex¬
tinguitur a negantib in extinguibilis ꝑman& & tranquille
irascitur & non confundi non potest &iamquando confundi᷑
& nomeneius pollui non potest. &iam quando polluitur &
obliuisci non potest &iam quando obliuiscitur : & memine¬
rat &iam quando ammon&ur si est ineffabilis : Haecenim
deillo dicuntur: dequonihilabomine uł homini dicisatisdig¬
ne & satis conpetenter potest: quaecũ itasint quis religi¬
osus nonistũ exsuffla: ut puluerẽ quẽpicituentus a faciet̃r
quitumens & elatus atq: in ruens inoculos infirmorũ eõsq

Expanded text:
erit, et verba mea, in generatione ista adultera et peccatrice, erit, et verba mea, in generatione ista adultera et peccatrice, et Filius hominis confDomino, Memento mei cum veneris in regnum tuum , si nihil obliviscitur; nisi quia non insipienter, sed intelligenter ei dicitur, Oblivisceris inopiam nostram et tribulationem nostram ? Ergo et scienter nescit; et quod semper scivit, aliquando cognoscit; et cum exstinguitur a negantibus, inexstinguibilis permanet; et tranquille irascitur; et confundi non potest, etiam quando confunditur; et nomen ejus pollui non potest, etiam quando polluitur; et oblivisci non potest, etiam quando obliviscitur; et meminit, etiam quando admonetur. Sic est ineffabilis. Haec enim de illo dicuntur, de quo nihil ab homine vel hominis satis digne et satis competenter dicitur. Quae cum ita sint, quis religiosus non istum exsufflet ut pulverem, quem projicit ventus a facie terrae ; qui tumens et elatus atque irruens in oculos infirmorum, eosque
Abbreviated transcription (Latin):
suos cum praes cierit &elegerit antemundi constitutionẽ. quid
est qđ dicic apłs: Nunc aut̃ cognosc̾entes dm̃ immo cognitiado. q̃ua¬
sinunceos cognouerit. quo sante nesciebat: Quoduero ait. sp̃m̃
nolite extinguere. tam quam extingui sp̃i posũcquis ferat: Nisi quiea
prudenter in tellegit non ne iaeuangło scriptumest. Qui credit
infilium hab&uitam a ec̃nam: Quiaut incredulus est filio non ha¬
b& uitam. sediradĩman& sũꝑeum: Calumni&ur ergo & huic
uerbo isteblas phemus & dicatqualis est quiirascitur cũ scrip¬
tum sit. Iracundi auiri iustitiam dĩ nonoperat᷑ Calũni&ur
istomodo & aplodicenti: num quidiniquus ds̃ qui infest iram:
Iam porro siquis quam dicer& confunde raurxp̃s. & hoc eo
tẽpore quo iudicaturus estuiuos& mortuos. quis eum xp̃ianus
pacienter audir&: tam̃ in eu angelio. qͣ uime inquit confessus fu¬

Expanded text:
suos cum praescierit et elegerit ante mundi constitutionem: quid suos cum praescierit et elegerit ante mundi constitutionem: quid est quod dicit Apostolus, Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo ; quasi nunc eos cognoverit, quos antea nesciebat? Quod vero ait, Spiritum nolite exstinguere , tanquam exstingui Spiritus possit, quis ferat, nisi qui ea prudenter intelligit? Nonne in Evangelio scriptum est: Qui credit in Filium, habet vitam aeternam; qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum ? Calumnietur ergo et huic verbo iste blasphemus, et dicat: Qualis est qui irascitur, cum scriptum sit, Iracundia viri, justitiam Dei non operatur ? Calumnietur isto modo et Apostolo dicenti, Numquid iniquus Deus qui infert iram ? Jam porro si quisquam diceret, Confundetur Christus, et hoc eo tempore quo judicaturus est vivos et mortuos; quis eum christianus patienter audiret? Tamen in Evangelio, Qui me, inquit, confusus fu
Abbreviated transcription (Latin):
scripcuris dõ dignauidebant non scđm hominẽ mores in telligi
uł credioportere: Citoenim uid & paenitentia sĩcut ab hominib
agi c̃ non cadere in dm̃: sed non cito uid&ur. a&iam miscđa sicut
homines miserentur. non cadere indm̃: ex illo ergo qđ requiren¬
dum fatetur dicit homo. &hocrequirere quodiam sũfficere
arbi trabatur: Sicergo quando eum penit& non mutatur.
xmutat. sicut quando irascitur. nonmouetur: & cumdicat
& quando miser&ur nondol& & liberat. & quando ⁊ elat non cru¬
cutur. &cruciat: Num qui dautem in libras testamenti nouide sũ
haec uerba : quae sĩ accipiant᷑ sĩcut in hominib in celligisolent. nul¬
lomodo conguunt diuinit ati& grauempariunt offensionem :
quã testimonium ꝑhiber& dehomine ipseenim sciebat quidẽe.
in homine Quuripse quib dã dicit nescio uosipsos deniq sc̃os

Expanded text:
Scripturis Deo digna videbantur, non secundum hominum mores intelligi Scripturis Deo digna videbantur, non secundum hominum mores intelligi vel credi oportere. Cito enim videtur poenitentia, sicut ab hominibus agitur, non cadere in Deum: sed non cito videtur etiam misericordia, sicut homines miserentur, non cadere in Deum. Ex illo ergo quod requirendum fatetur, discit homo et hoc requirere, quod jam sufficere arbitrabatur. Sic ergo quando eum poenitet, non mutatur, et mutat; sicut quando irascitur, non movetur, et vindicat; et quando miseretur, non dolet, et liberat; et quando zelat, non cruciatur, et cruciat. 41. Numquid autem in libris Testamenti novi desunt haec verba, quae si accipiantur sicut in hominibus intelligi solent, nullo modo congruunt divinitati, et gravem pariunt offensionem? Cquam testimonium perhiberet de homine; ipse enim sciebat quid esset in homine ; cur ipse quibusdam dicit, Nescio vos ? Ipsos denique sanctos
Abbreviated transcription (Latin):
r& Nec sic̃ homo relat. sed om̃a sic̃ ds̃ poenitentia dĩ ñ ẽ
Pterrore: Iradĩ ñ hab& ꝑ curbati animi ardorẽ misericor¬
dia dĩ ñ hab& cõpacientis miserũ cor: Vnde in latina lingua
id ẽ uindicta peccati: misda dĩ ẽbonicass opitulandi Zelus dĩ ẽ
ꝓuidentia : qua ñ sinit cos quossub dicos hab& inpune amare qđ
phib&: Vndeiste iste qui tã lo quatit̾ exagitauit dĩ poenitentiã
discat primo uix in ueniri aliquid ꝗđ dignedõ dicipossit: Sedplu¬
rima & poene omã nos deillo dicere loquendi necessi cateque maz¬
n& homines ex hominib m̃tibi Sicut aut̃ de illo intellegendas uix¬
tura diuina de illo in effabililoquens: ad quaedam &iam uerbadei¬
cendic qua eiam hominibus &ipsũ carnalibus. cum dedõ sermo est:
Videntur ab sũrda & in dignautcum timentur ista sĩ caccipi quomo¬
do in hominib solent & dis cutiunt᷑ quȩmad modũ dedõ beneaccipi
possint ibi discatur cum illa quaehumanis sensib in eis dem

Expanded text:
r, nec sicut homo zelat; sed omnia sicut Deus. Poenitentia Dei non est post errorem: ira Dei non habet perturbati animi ardorem: misericordia Dei non habet compatientis miserum cor, unde in latina lingua i est vindicta peccati: misericordia Dei est bonitas opitulandi: zelus Dei est providentia, qua non sinit eos quos subditos habet, impune amare quod prohibet. Unde iste qui tam loquaciter exagitavit Dei poenitentiam, discat primo, vix inveniri aliquid quod digne de Deo dici possit; sed plurima et pene omnia nos de illo dicere loquendi necessitate, quae magis homines ex hominibus metiuntur, sicut autem intelligenda ina de illo ineffabili loquens ad quaedam etiam verba descendit, quae jam hominibus et ipsis carnalibus, cum de Deo sermo est, videntur absurda et indigna: ut cum timentur ista sic accipi, quomodo in hominibus solet, et discutiuntur quemadmodum de Deo bene accipi possint, ibi discatur etiam illa quae humanis sensibus in eisdem
Abbreviated transcription (Latin):
an non erant mali quib ait. Siergo uos cũsitis mali : an non habe¬
bant dm̃ bonũ patrem quib: ait. quanto magis pat̃ ur qui in
ca elis est dabit bona petentib se. Porrosima liappellatis unt ꝓꝓt̃ pec¬
catasinequib non est in hac infirmitate mortaliũ quorũ lib&
&iam uit a iustorũ. quanto conuenientius se men pessimũ
diceretur. qđ nasceretur impia uoluntate & morib: exe¬
talia sentientis tãquã male arboris iste. ipsesermoblasphem
fructus esi malus : Nam hominem malũ dixissednm arborem malũ.
cuius fructus malreẽnt operamala : & hõmint̃ bonũ arbor ebonã
cuius fructus bonieent: operabona idemipiat hominilm uo¬
iunta fuł malã mali hominis uł bonã boni hominis diuersas
ee arbores diuersus fructus ferentis Satise uidenter
ipsẽtes tat᷑ dicens: bonus homo debonothes auro cordissũi ꝓ¬
festbona : & malus homo demalo thesauro cordissui ꝓfest

Expanded text:
Annon erant mali quibus ait, Si ergo vos cum sitis mali? Annon habeAnnon erant mali quibus ait, Si ergo vos cum sitis mali? Annon habebant Deum bonum patrem quibus ait, Quanto magis Pater vester qui in coelis est, dabit bona petentibus se? Porro si mali appellati sunt propter peccata, sine quibus non est in hac infirmitate mortalium quorumlibet etiam vita justorum; quanto convenientius semen pessimum diceretur, quod nasceretur impia voluntate, et moribus exsetalia sentientis tanquam malae arboris, iste ipse sermo blasphemus, fructus est malus. Nam hominem malum dixisse Dominum arborem malam, cujus fructus mali essent opera mala; et hominem bonum arborem bonam, cujus fructus boni essent opera bona ; id est, ipsas hominum voluntates, vel malam mali hominis, vel bonam boni hominis diversas esse arbores diversos fructus ferentes, satis evidenter ipse testatur, dicens: Bonus homo de bono thesauro cordis sui profert bona, et malus homo de malo thesauro cordis sui profert
Abbreviated transcription (Latin):
caui in arc̃ha numerus hominũ gctauo enim diȩ. hoc est post sep
sĩ quis intellegat &iam ꝓph&iae fuerunt : Sedistepter archam
id est p̃ter a eccłam constitutus sub mersus est diluuionon ablutu
co qđ dixerit filios genui & exaltaui ipsiaũt me sp̃uerunt: &¬
eosdem paulo post appellauerit semen pessimũ tamquam sẽ
ostendens genitorum malorũ cuius filiis unt sẽmen pessimũ:
quorum imitatores ẽẽ. uoluerunt: unde illis aliolocodicitur. pat̾
tuus amor reus. & mat̾ tua cet thea q̃uarum gentium sũn
impietatem malitiamq sectati exquib: tamen carnis originem
nonducebant sed sõluat iste questi onem euangelicam ubi dñs
dicit Siuos cũ sĩtis mala nostis bona datadarefiliisurĩs q̃uan¬
tomagis paterur̃ qui in caelis est dab it bona petentib sedicat
quẽ ad modum sitbonus ds̃malorũ pat̃ utrumq: enim ueritasdix

Expanded text:
cavit in arca numerus hominum: octavo enim die, hoc est, post sepcavit in arca numerus hominum: octavo enim die, hoc est, post sepsi quis intelligit, etiam prophetiae fuerunt. Sed iste praeter arcam, id est, praeter Ecclesiam constitutus, submersus est diluvio, non abluteo quod dixerit, Filios genui et exaltavi, ipsi autem me spreverunt; et eosdem paulo post appellaverit semen pessimum , tanquam se ostendens genitorem malorum, cujus filii sunt semen pessimum: quorum imitatores esse voluerunt. Unde illis alio loco dicitur, Pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea : quarum gentium sunt impietatem malitiamque sectati, ex quibus tamen carnis originem non ducebant. Sed solvat iste quaestionem evangelicam, ubi Dominus dicit: Si vos cum sitis mali, nostis bona data dare filiis vestris; quanto magis Pater vester qui in coelis est, dabit bona petentibus se ? Dicat quemadmodum sit bonus Deus malorum pater: utrumque enim Veritas dixit.
Abbreviated transcription (Latin):
inscrut abilias̃ idicia eius & inuestigabiles uiaȩ eius quis enĩ cogno¬
uit sensũ dni autquis consiliarius eius fuit: &isteillicui nullus ẽ.
consiliarius aud& eẽ aduersarius q̃uid aũt int̃ est morituris cunctis
quantũ admorẽ attin& corporisutrũ sigillatim ansimul om̃s pari¬
tq: moriantur nisi qđ cũ singuli moriuntur & om̃s morte . &om̃s de
mortuis pacunt᷑ dolorẽ : cũ aũt simuluni uersus rapit unus interit᷑.
saltim nemin ẽrelinquit᷑ luctus: uerũ altius in illo diluuio consi¬
liũ dĩ fuit : quã corin fideliũ uł nouit uł capit: Sed nolome apłmpe¬
trũ potius audiat istedicente in dieb noȩ. cũ fabricar& archa
ma saluos facit. Noncarnis depositio sordium sed conscientiaebo¬
nae int̾rogatio indm̃ ꝑresurrectionem ihũ xp̃i Eccehab& expo¬
sĩtidiluuiĩ sacram̃ cũ: ubi ꝓpterea ͤ additum ꝑresurrectionem¬
dnĩ nr̃i ihuxp̃i : ut hominem in cellegeremus octauum qđ signifi¬

Expanded text:
dicia ejus, et investigabiles viae ejus! Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit ? et iste illi cui nullus est consiliarius, audet esse adversarius. Quid autem interest, morituris cunctis, quantum ad mortem attinet corporis, utrum singillatim, an simul omnes pariterque moriantur; nisi quod cum singuli moriuntur, et omnes mortem et omnes de mortuis patiuntur dolorem; cum autem simul universos rapit unus interitus, saltem nemini relinquitur luctus? Verum etiam altius in illo diluvio consilium Dei fuit, quam cor infidelium vel novit vel capit. Sed nolo me, apostolum Petrum potius audiat iste dicentem: In diebus Noe cum fabricaretur arca, ma salvos facit, non carnis depositio sordium; sed conscientiae bonae interrogatio in Deum per resurrectionem Jesu Christi . Ecce habdiluvii sacramentum. Ubi propterea est additum, per resurrectionem Jesu Christi, ut diem intelligeremus octavum, quod signifi
Abbreviated transcription (Latin):
scripturtis legitimas & ꝓph&icas iudaeos quasdã traditiones
suas quas ñ scriptas habent sed memoriter tenent. & alt̃ in al¬
terũ loquendo trans fundit quãdeuteros inuocant : ubi &i amdice¬
re audent & crederedm̃ primo homini duas creasse mulieres
exquib texunt genealogias uere si cut ait apłs. Infinitaspa¬
rientes infructuosissimas questiones : Sedsi huictalia nũ quã
eueni taudire .: Nũ quid & contra euangłm si cobsurdescere
Ibiquippe &̃ dĩp̃ceptũ qđ in lege conscriptũ est ad testando
cõmemorauit. Nec obaliud eos arguit. nisi qđ reicerent man¬
dacũdr̃ut statuerent traditiones lũos :ũ ergo interrogassent pha¬
nseiex seribe quar ediscipulitui non ambulant iuxtatraditio¬
ne seniorũ sed cõmunib: manib: manducant panem : Illerespon

Expanded text:
Scripturas legitimas et propheticas Judaeos quasdam traditiones suas, quas non scriptas habent, sed memoriter tenent, et alter in alterum loquendo transfundit, quas deuterosin vocant: ubi etiam dicere audent et credere, Deum primo homini duas creasse mulieres; ex quibus texunt genealogias, vere, sicut ait Apostolus, infinitas, parientes infructuosissimas quaestiones. Sed si huic talia nunquam evenit audire, numquid et contra Evangelium sic obsurdescere Ibi quippe et Dei praeceptum quod in Lege conscriptum est, attestando commemoravit. Nec ob aliud eos arguit, nisi quod rejicerent mandatum Dei, ut statuerent traditiones suas. Cum enim interrogassent Pharisaei et Scribae, Quare discipuli tui non ambulant juxta traditionem seniorum, sed communibus manibus mandu
Abbreviated transcription (Latin):
tuon scuant̃ hesipienstes cardi ad intellegenda & pcipites ad rep̃hen¬
dendũ qđ de monsibi sacrificiũ ñexiger&ur nisi uerodo debere
scire salsus cnĩ ds̃ siceẽ uult honorare ab cis q decipit quo
ficiũ ẽ qđ p̃cipue deb&ur dõ: Nã obsequia c&cra qua dumi¬
tatreabibent᷑ ausis sibi&iã suꝑbie fastu homines arrogare
Rarissrose aut᷑ cõmemorantur qui sibi ut sacrificar&ur cũre¬
saporestate possent ausi fucrint imperare quȩ cũq tam̃ au
ss ꝑhoc sed eos habere uoluerint: Sacrificus aut̃ dm̃ non egere
quis uesciat sed nec lau dib nr̃is eg&. Verũ sicut nob ñ ille utile
c̃baudaredm̃ sic nob ñ illi utileeẽ offerre sacrificiũ dõ. Etqm̃

Expanded text:
tamen sciant insipientes, tardi ad intelligendum, et praecipites ad reprehentamen sciant insipientes, tardi ad intelligendum, et praecipites ad reprehendendum, quod daemon sibi sacrificium non exigeret, nisi Deo vero deberi sciret. Falsus enim Deus sic se vult honorari ab eis quos decipit, qficium est quod praecipue debetur Deo. Nam obsequia caetera quae divinitati exhibentur, ausi sunt sibi etiam superbiae fastu homines arrogare. Rarissimi autem commemorantur, qui sibi ut sacrificaretur, cum regia potestate possent, ausi fuerint imperare. Quicumque tamen ausi sunt, per hoc se deos haberi voluerunt. Sacrificiis autem Deum non egere, quis nescit? Sed nec laudibus nostris eget. Verum sicut nobis, non illi, utile est laudare Deum; sic nobis, non illi, utile est offerre sacrifici
Abbreviated transcription (Latin):
iupmalo: Sedsi quis uos ꝑ cusserit in unã maxillã p̃b&ea
altera & dimittite in iurias frib ur̃is: Ecce ab hominib ñ
redencib malũ ꝓmalo alligat homo amarius & infelicius
eccła clauib: quđ̃ quib: lib& grauissimis & in durissimis ferreis
delectatus lam depoena occisorũ hominũ quib quandoq moritu¬
rus morsilla ñ offuit : & eorũ tam̃ mortib corrigissese extollentis
merito uapulauit superius dimus Desacrificio aũt uadde iste
nibilsapit : & ideo fallit᷑ quia iã sacrificiatalia non offert dipopulus
dõ p̾ceaquã uenit unicũ sacrificiũ cuius ubrefuerint illa om̃a
nhoc in ꝓbantia sed hoc signisicantia: Sicut enĩ resuna muits
locuauonib & multis linguis significare potest sic unĩ ueru
& singulare aerificiũ multise antea sacrisiciorũ significatũ fi¬
gum is alituib singulis hic disputare quã sit longũ uidxis: unũ

Expanded text:
pro malo; sed, si quis vos percusserit in unam maxillam, prapro malo; sed, si quis vos percusserit in unam maxillam, praalteram; et, Dimittite injurias fratribus vestris ? Ecce ab hominibus non reddentibus malum pro malo, alligatur homo amarius et infelicius Ecclesiae clavibus, quam quibuslibet gravissimis et durissimis ferreis delectatur. Jam de poena occisorum hominum, quibus quandoque morituris mors illa non obfuit, et eorum tamen mortibus cor regis sese extollentis merito vaputavit, superius respondimus. De sacrificio autem valde iste nihil sapit: et ideo fallitur, quia jam sacrificia talia non offert Dei populus Deo, posteaquam venit unicum sacrificium, cujus umbrae fuerunt illa omnia, non hoc improbantia, sed hoc significantia. Sicut enim res una multis locutionibus et multis linguis significari potest; sic unum verum et singulare sacrificium multis est antea sacrificiorum significatum figuris. De quibus singulis hic disputare quam sit longum, videtis. Unum
Abbreviated transcription (Latin):
innouo uit̃ ubisidesimp& rat caritatẽ qualex possit impleriñ
iubens seduiuificabat sps̃ iuuans: unde & fides uentura xp̃i. ha¬
plurimi carnales qui uł ereses faciunt non in cellegendo scrip¬
turas uł in ipsa catholica: aut adhuc paruuli lactanu triunt᷑. aut
cãquã palea pst̃uer angeffuturis ignib pparantur: Sicui aut̃ ds̃
unus & uerus creator bonoru ẽ & teporaliũ & norũ: Itta idẽ ipse
auctor ẽ tãbonorũ testam̃ torũ : quia & nouũ in u&eri ẽ. figu¬
septies fratri remittenda eẽ. pecccta Nadhoc ual& ut sic iniqui¬
casimpuniti aut corpens &dor miens disciplina: qđ potius obsit quã
dili gensuigilansq uindicta Claues quip peregni cęlorũ sic dedit
ubi apcissime bonũ ñ malũ ꝑmalo reddit ecđa . uerũ & adiungera
quieli gtuerias intra er ligata & incaelo qui a bona ẽ & uindicandi
uius sit punitꝰ qui uelud relictus ẽ in punitꝰ: hic dicat istesiplac&

Expanded text:
in Novo autem, ubi fides imperat charitatem, qua lex possit impleri, njubens, sed vivificabat spiritus juvans. Unde et fides venturi Christi ha; et nunc sunt plurimi carnales, qui vel haereses faciunt, non intelligendo Scripturas, vel in ipsa Catholica aut adhuc parvuli lacte nutriuntur, aut tanquam palea perseverans futuris ignibus praeparantur. Sicut autem Deus unus et verus creator bonorum est, et temporalium et aeternorum, ita idem ipse auctor est amborum Testamentorum, quia et Novum in Veteri est figu septuagies septies fratri remittenda esse peccata : non ad hoc valet, ut sit iniquitas impunita, aut torpens et dormiens disciplina, quod potius obsit quam diligens vigilansque vindicta. Claves quippe regni coelorum sic deditubi apertissime bonum, non malum pro malo reddit Ecclesia; verum et adjungeret: Quae ligaveritis in terra, erunt ligata et in coelo, quia bona est et vindicandi vius sit punitus, qui velut relictus est impunitus. Hic dicat iste si plac
Abbreviated transcription (Latin):
sed hȩc: In censũ enĩ qđ ẽ grece tymiama: sic̃ exponit iohs
in a pocalipsi oraciones s̃ scorũ: Ds̃ quippeille sicut canit in
psalmo qui uocauit trã a solis ortu usq ad occasũ. cuit̃re idẽ
cuipopulo difuso abortusolis usq ad occasũ dicer&: Naccipiã
dedomo cua uiculos Immolandũ sacrificiũ laudis: ipseꝓhunc¬

Expanded text:
ec. Incensum enim quod est graece θυμίαμα, sicut exponit Joannes in Apocalypsi, orationes sunt sanctorum . Deus quippe ille, sicut canitur in Psalmo, qui vocavit terram, a solis ortu usque ad occasum; cui terrae, id est, cui populo diffuso a solis ortu usque ad occasum, diceret, Non accipiam de domo tua vitulos; immola Deo sacrificium laudis : ipse
Abbreviated transcription (Latin):
tues sacerdos in&ernũ scđm ordinẽ melchi sedhȩc: Nouer̃ qui
legunt: qui ꝓtulerit melchi sedhȩc Quando benedixerit abrahã
Etsi iã s̃ participes eiꝰ uident tale sacrificiũ nunc offerridõ toto
orbet̃rarũ : dĩ aut̃ iuratio. incredulorũ ẽ increpatio : & qđ dm̃ ñ poe¬
nitebit significatioẽ quia hoc sacer dotiũ ñmutabit᷑s Mutauit
quippe sacerdo tiũ. scđm ordinẽ aaron. Vnde alius ꝓph& adic̃
ad eũ qui carnalit̃ ẽ isrł: Nẽ mihiuo lũtas in uob dicit dñs omp̃s.¬

Expanded text:
Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedec . Noverunt qui legunt, quid protulerit Melchisedec, quando benedixit Abraham : et si jam sunt participes ejus, vident tale sacrificium nunc offerri Deo toto orbe terrarum. Dei autem juratio incredulorum est increpatio. Et quod Deum non poenitebit, significatio est quia hoc sacerdotium non mutabit. Mutavit quippe sacerdotium secundum ordinem Aaron. Unde alius propheta dicit ad eum qui carnaliter est Israel: Non est
Abbreviated transcription (Latin):
midꝰ Dacrisiciũ inquid laudis glorificauit me & ibiuia qđ os¬
quirepbensores lid eris testam̃ci &ia sic&era quȩ cõmemoraui
de hoc psalmominus intellegunt : sufficiat eis quantũ ad p̃
non manducat taurorũ carnes nec sanguinẽ potat hercorũ:
łalc̃ quippeno uerant scĩ quiplenieiꝰ spu ista dicebant : Vnde
illud ꝗqđ dauid obculit ut populo parcer& ũbra erat futur

Expanded text:
m: Sacrificium, inquit, laudis honorificabit me, et ibi via qua osqui reprehensores Veteris Testamenti, etiam si caetera quae commemoravi de hoc psalmo minus intelligunt, sufficiat eis quantum ad prat etiam Apostolorum, non manducat taurorum carnes, nec sanguinem potat hircorum. Talem quippe eum noverant sancti, qui pleni ejus Spiritu ista dicebant. Unde illud quod David obtulit, ut populo parceretur, umbra erat fu
Abbreviated transcription (Latin):
datẽ ñinreb sedinuerbis qđ ego dixi scđm carnẽ alui co dicas
habe antcur nalit : Etqđ ego dixi qui desacrificusep an auicara
fiuqn demonib sacrificant. Qu om̃r qulacri ficque sasafitfica
ułsi c amopositũ ẽ immolant illi scilic& quia idolacolunt: Quisa¬
itificant demonib & non dosacrificant siue inmolant iodeo
subiunt Nolouos socios de moniorũ fieri eosquippe abidola
Quom osrł carnalis socioserat altarsinceplo quide sacrisicus
mam ducabat Ideo quippe addidit carnalit̃ uł scdinousce

Expanded text:
atem non in rebus, sed in verbis, quod ego dixi, secundum carnem; alii codices habeant, carnaliter: et quod ego dixi, qui de sacrificiis manducant; ficant, daemonibus sacrificant: quasi omnes qui sacrificaut a me positum est, immolant: illi scilicet qui idola colunt; quae sacrificant, daemoniis, et non Deo, sacrificant, sive, immolant. Et ideo subjunxit, Nolo vos socios daemoniorum fieri: eos quippe ab idoloquomodo Israel carnalis socius erat altaris in templo, qui de sacrificiis manducabat. Ideo quippe addidit, carnaliter, vel, se
Abbreviated transcription (Latin):
bare conatusẽ euident̃ seruisse de moniis quisa crificus ea ꝓme¬
ruit uolens hoc intellegi descõ dauid ibi ȩuidentius quanta
fraude imperitorũ animis insidi& ostendit: Adhibuit enĩ
apłm testẽ eoqd dixerit Videisrł carnalit̃: Nne quiedunt
hostias participes saltaris : Quidergo qđ idolũ sit aliquid
sed qui sacrificant demonib: sacrificant. Qđñ itascriptũ c̃
sedita : Vid& eisrł scđn carnẽ : Nne qui desa crificiis mandacant. Iocui
saltaris Quidergo dico quia immola tũẽ aliqd aut idolũe aliqud¬

Expanded text:
bare conatus est, evidenter servisse daemoniis, qui sacrificiis ea promeruit, volens hoc intelligi de sancto David, ibi evidentius quanta fraude imperitorum animis insidietur ostendit. Adhibuit enim Apostolum testem, eo quod dixerit, Videte Israel carnaliter: nonne qui edunt hostias, participes sunt altaris? Quid ergo? dico quod idolum sit aliquid? Sed qui sacrificant, daemonibus sacrificant. Quod non ita scriptum est: sed ita, Videte Israel secundum carnem: nonne qui de sacrificiis manducant, socii sunt altaris? Quid ergo? dico quia idol
Abbreviated transcription (Latin):
lãpadib ñtuler̃ Etquiꝓpt̃ unũ c̃tenciosũ uerbũ mittit in gehennã
& qui tẽporalicybonon accepto igne dapnat &no: hec atq huius¬
modi siquis uesanamente sacrilegus. inde laniathincaspera colligat
hac sic homones utrarũque litterarũ imperitos. axpo tãquã seuo&
crudeli con& auertere. & addm̃ ꝓph&arũ miseri cordẽ mittẽq con¬
uertere : Ñne & huic ipsi qui hoc fac u& eri testam̃to qđ ab homi¬
nes similit̃ sacrilego possit fieri. nouo inpurus atq impius apparebi
& eidẽ unius dĩ in utroq diligit bonitatẽ. in utroq m&uit seue¬
ricatẽ in illo intelle : ens ꝓmissũ xpm. inisto accipiens reddicũ
ꝓmalo ubi p̃cipit ucsiiuim̃ cũ inimici sui errare quis inuenerit re¬
uoc& dño eiꝰ & sicecidisse inuia ñ ꝑotrastit sed leu& cũ illo : Nn eibi
Sisitit potũ da illi : Ñ neibi prius homodĩ dõsuo quo ei utiq scit placeredic̃¬

Expanded text:
lerunt; et qui propter unum contumeliosum verbum mittit in gehennam, et qui pro temporali cibo non accepto, igne damnat aeterno . Haec atque hujusmodi si quis vesana mente sacrilegus inde lenia, hinc aspera colligat, ac sic homines utrarumque litterarum imperitos a Christo tanquam saevo et crudeli conetur avertere, et ad Deum Prophetarum misericordem mitemque convertere; nonne et huic ipsi qui hoc facit Veteri Testamento, quod ab homine similiter sacrilego posset fieri Novo, impurus atque impius apparebitet ejusdem unius Dei in utroque diligit bonitatem, in utroque metuit severitatem: in illo intelligens promissum Christum, in isto accipiens redditum pro malo, ubi praecipitur ut si jumentum inimici sui errare quisque invenerit, revocet domino ejus; et si cecidisse in via, non pertranseat, sed levet cum illo ? Nonne ibi si sitit, potum da illi? Nonne ibi prius homo Dei Deo suo quod ei utique scit placere dic
Abbreviated transcription (Latin):
atq: ueneno sus: eccequids̃ colendus ẽ. Misericors & miserator lon¬
nras r&ribuit nõb: Sed quantũ distat oriens ab occidente.
lon ge fec̃ a nob peccata nr̃a. Quisic̃ miserit᷑ pat̃ fili is sic mi¬
serit timentesse: Quidicit nolo mortẽ impii quantũ ut reuer¬
tat᷑ & uiuat non ille qui ꝓpt̃ lucrarũ auariciã &iã eũ ser¬
uũ qui ñ ꝑdidit talentũ qđ acceperat. tantũ quia ñ amplius
ad quisiuit ligatis manib & pedib pici iussit intenebras exte¬
riores ubie& ci fl& &stridor dentiu: Et qui hominẽ ñ habentẽ¬

Expanded text:
atque venenosus: Ecce qui Deus colendus est, misericors et miserator, lonatque venenosus: Ecce qui Deus colendus est, misericors et miserator, lonriens ab occidente, longe fecit a nobis peccata nostra; qui sicut miseratur pater filios, sic miseratur timentes se ; qui dicit, Nolo mortem peccatoris, quantum ut revertatur et vivat . Non ille qui propter lucrorum avaritiam, etiam eum servum qui non perdidit talentum quod acceperat, tantum quia non amplius acquisivit, ligatis manibus et pedibus projici jussit in tenebras exteriores, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
tes aurizat irã in poenitens. nisiapud eũ qui uiuos ẽ iudicaturus
& morcuos Neq nescient &iã illi u&eres liberi tesaurũ desi¬
derabilẽ. dequo ibi scriptũ ẽ. qđ requies cat in ores apientis & in ꝓ¬
uerbiis legitur: Quiads̃ tes aurizat diligentib salutẽ: Ete
saias ꝓph&adicit : Intesauris salus nr̃a. ibi sapientia & disciplina
&pi&as ad dnm̃ hii sunt tes auri: iustitiae sed uaniloqui &
m̃tisseductores aduersantes litteris sacris quas intelligere no¬
luit: eligunt ex eis aspera que ibi legunt᷑ ad com̃ dandã seueri¬
tatẽ dĩ & delitteris eugłicis atq apostolicis leniaquȩ ib legunt᷑
ad cõmdandã bonitate dĩ & apͥud homines imperitos hinc
inger̃ errorẽ inde quer fauorẽ: qsi dificile sit utquis quã simł
blasphemus atq impius. eomodo aduers& nouo testam̃to quo
isteu & eri: carpens deu&eri quib sibi cõm̃da tͥ dibonitas. &e
c̃trario denouo quib sibi cõm̃dat᷑ dĩ seueritas & lam& inuidiosus

Expanded text:
 qui vivos est judicaturus et mortuos? Neque enim nesciunt etiam illi veteres libri thesaurum desiderabilem , de quo ibi scriptum est, quod requiescat in ore sapientis: Et in Proverbiis legitur, quia Deus thesaurizat diligentibus se salutem. Et Isaias propheta dicit: In thesauris est salus nostra, ibi sapientia et disciplina et pietas ad Dominum. Hi sunt thesauri justitiae . Sed vaniloqui et mentis seductores adversantes Litteris sacris, quas intelligere nolunt, eligunt ex eis aspera quae ibi leguntur ad commendandam severitatem Dei; et de Litteris evangelicis atque apostolicis lenia quae ibi leguntur ad commendandam bonitatem Dei: et apud homines imperitos hinc ingerunt horrorem, inde quaerunt favorem: quasi difficile sit ut quisquam similiter blasphemus atque impius eo modo adversetur Novo Testamento, quo iste Veteri, carpens de Vetere quibus ibi commendatur Dei bonitas, et e contrario de Novo quibus ibi commendatur Dei severitas; et clamet invidiosus
Abbreviated transcription (Latin):
dit eẽ lum̃ delumine uł in c̃parabilẽ splendorẽ. inc̃p̃hensibilislu¬
cis ñ credit eẽ opi ficẽ mundi in ꝓbo & culpo. cũ ibilegat mund ꝑeũ
factus ẽ ubi legit Crat lumenuerũ qđ inluminat omnẽ hominẽ
uenientẽ h hunc mundũ: Imꝓbo &iã si nescit magisq imꝓbo

Expanded text:
dit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis ludit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Impro
Abbreviated transcription (Latin):
ad illã in formitatẽ quantulacũq uel uisibilis remanens uł intellegi¬
biles sp&lies: siue ꝑcaelũ & t̃ram generalit̃ prius insinuata sit sp̃i¬
talis corporalisq natura: siue aliꝰquid aliud quid hic salua fidei
regula intellegipocest: Dm̃ tam̃ uerũ sumũ bonũ fecisse cuncta
qua cernimus & quȩ meliora non cernim: : quã uis mođ quo ca
fecerit c̃p̃hendi humana m̃teñ possit dubitare fasñ ẽ: Sed
cũ istis indoctis blas phematorib litterarũ sacrarũ ñ earationũ
subtilitate agendũ ẽ : quia ista quȩ rendas & int̃pacificos dĩ fi
rũ sgnosse qđ dicit scire se sũmũ dm̃ in cõparabilẽ splendo rem
in c̃p̃hensibilis cẽlucis Primo audire ab eo uellẽ. cuius lucis
existim& eẽ splendorẽ sũmũ dm̃ utrũ & ipsa lux ds̃ sit: Qu
crũ pacrẽ intellegat lucẽq eiꝰ splendorẽ unigenitũ filiũ quẽ

Expanded text:
ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligiad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus quo ea fecerit comprehendi humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate agendum est, qua ista quaerenda sunt et inter pacificos Dei filrum se nosse, quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem incomprehensibilis esse lucis: primo audire ab eo vellem, cujus lucis existimet esse splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splend
Abbreviated transcription (Latin):
quis quã dixerit de uerbis fieri sonũ uocis. sed potius deuoce fieriuer¬
fecissemaceriam & int̃uallo aliquo int̃posito tẽporis formasse. qđ
in forme prius fecerat: Sed sicut alloquente fiunt uerba sonantia
ubi nom proprius uox in formis pose accipit formã sed formacap¬
fert. Ita in tellegendus ẽds̃ demateri e quidem in formi fecissemun¬
dũ sed simul eam creasse cummundo: Nontamen in utilit̃ prius
narrat᷑ unde aliquiꝰfit. & poste a qđ indefit: quia & si potest utrũq
simulfieri nonsimul potest utrũq narrari: Siue ergo prius nomine
cali & trae uł traȩ in uisibilis & in conposigȩ atq abyssi tene brosȩ ma¬
teries ipsa in formis significata ẽ rerũ notarũ apellationib: quia ipio
prsus iꝗnota ẽ humanissensib: & uix ut cũ intellegit cũ res in derius
cõmutant᷑ tãquã ei propinqu& quicq deserimus. nec ꝑueniat cam̃

Expanded text:
quisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verquisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verfecisse materiam, et intervallo aliquo interposito temporis formasse quod informe prius fecerat: sed sicut a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accipit formam, sed formata profertur; ita intelligendus est Deus de materie quidem informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse cum mundo. Non tamen inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia etsi potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. CAPUT X. 13. Sive ergo prius nomine coeli et terrae, vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, materies ipsa informis significata est rerum notarum appellationibus; quia ipsa prorsus ignota est humanis sensibus, et vix utcumque intelltanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen
Abbreviated transcription (Latin):
quaȩita facta narratur. sunter uallis tempor alium
morarum: distinctum mirabiliter rerum ordinem
Neq: materies omnino nihilest dequa in libro sapien¬
tiae legitur: Qui fecistimun de materia in forminon
ergo quia in formis dicta est. omnino nihilest: Necideo
fuit uel ipsa co&erna. tamquam anullo facta. necalius
eam fecit. ut haber& ds̃ dequa facer& mundum absit
enim utdicatur omp̃s non potuis sefacere nisiunde fece¬
r& inuenir&: Ergo & ipsam ds̃fecit nec mala est putanda
quia in formis sedbona ẽ incelle genda formabilis idest formationis capax:
Qm̃ siboni aliquid est forma non nihil est boni eẽ: quapacẽ boni. si cut
uox confusaẽ clamor sine uerbis uox uero articulatafit cũ formatͥ
in uerbo Est ergo illa formabilis isca formata: illam quae formã capit
istaquae non hab& : Nam quido̾rũ utdefiat in promtu est: Neq enĩ

Expanded text:
quae ita facta narratur sine intervallis temporalium quae ita facta narratur sine intervallis temporalium morarum, distinctum mirabiliter ordinem rerum. Neque enim materies omnino nihil est, de qua in libro Sapientiae legitur, Qui fecisti mundum de materia informi . Non ergo quia informis dicta est, omnino nihil est: nec Deo fuit vel ipsa coaeterna, tanquam a nullo facta: nec alius eam fecit, ut haberet Deus de qua faceret mundum. Absit enim ut dicatur omnipotens non potuisse facere, nisi unde faceret, inveniret. Ergo et ipsam Deus fecit. Nec mala est putanda, quia informis: sed bona est intelligenda, quia formabilis, id est, formationis capax. Quoniam si boni aliquid est forma, nonnihil est boni esse capacem boni. Sicut vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est ergo illa formabilis, ista formata; illa quae formam capit, ista quae habet: nam quid horum unde fiat, in promptu est. Neque enim
Abbreviated transcription (Latin):
itaq: iste conuiciatur dõquod uelut tumc primum lucem
uiderit qui fuis s& lucis ignarus quam sit insulsum &uanũ
tiae scribentis ad signat quod tenebras dixerit si neinicio
semperfuisse: Lucem uero inicium sumpsis sedetenebris
quasilegerit in eo libro cui calumniatur. tenebras sempi¬
ternasꝰ Cum scriptum sit. in principio fecitds̃ celum
& terrã : terra autem erat in uisibilis & in composita & te¬
nebre erant suꝑ abissum: Ex illo ergo tenebre eẽ coeperur
& quo confusa moles caeli eẽ coepit acterrȩ antequã stacta
lux e&̃ : qua inlum in ar&ur . quod sine lucefuerat tenebro¬
sum: Quod autem in conueniens. simundane materiae
fuerant tenebrose primordia. ut acedente lucemelius
quod facctum est reddes etur. &iam quam pro ficien¬
tis hominis quod postea futurum erat hoc modo signi¬
ficar&ur affectio: quam quam quimunere dĩpotuertt
perspicatius istarimari inueni& fortasse increatura

Expanded text:
itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem viderit qui fuisset lucis ignarus, quam sit insulsum et vanum tiae scribentis assignat, quod tenebras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris: quasi legerit in eo libro, cui calumniatur, tenebras sempiternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus coelum et terram: terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum. Ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta esset lux, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens, si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Quanquam qui munere Dei potuerit perspicacius ista rimari, inveniet fortasse in creatura,
Abbreviated transcription (Latin):
ra uisibilia atq: in uisibiliaiudicare. sed laudanti dõ
credese & cetera: tanto enim quisq facilius aliquid ꝓ¬
ficiendo cognoscit: quantoreligiosius antequam cõgnos¬
cer& dõ credidit: uditergo di lucẽ quamfecit. quia bo¬
na est: Qm̃ quod facciendum placebat ut fier& factũ
placuit ut maner& quantum cuiq: rei & istendi siue
manendi atanto fabricatore fuerat constituenda m̃¬
sura: Sed aliudẽ lux quod ẽ ds. aliudlux quã fecit ds̃:
Imcom paribiliter utẽmelior luxipse qui fecitñ ullo
modo in diger& ea lucẽquã fecit. &undeiste calum niatur
Qur istã bonam tamolim quamolimẽ ipsefecerit ds̃ hinc
potius intellegendum quod non ea fecerit eorum indigus:
sinequib eẽ insua ꝑ fecta beatitudinem patuit si neinicio
sempiter nus : id eo quippe istorum faciendorum causa sola
di bonitas fuit : quia necessitas eius ulla non fuit: quicquid

Expanded text:
ra visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo ra visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et discere? Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius, antequam cognosceret, Deo credidit. Vidit ergo Deus lucem quam fecit, quia bona est, quoniam quod faciendum placebat ut fieret, factum placuit ut maneret, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Sed aliud est lux quod est Deus, aliud lux quam fecit Deus. Incomparabiliter autem melior lux ipse qui fecit, nullo modo indigens ea luce quam fecit. Et unde iste calumniatur, cur non ista bona tam olim, quam olim est ipse, fecerit Deus; hinc potius intelligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine potuit sine initio sempiternus. Ideo quippe istorum faciendorum causa sola Dei bonitas fuit, quia necessitas ejus ulla non fuit. Quidquid
Abbreviated transcription (Latin):
Amendico uobis noninueni tam tam fidem inis irahel:
Nesciuit antea fides illa quide&̃ ut tunc eam primum uidens
optimam iudicar& aut uero alius eam in cordecenturionis
operabatur : quamipse quimirabatur : & profecto amplius e
ude possint blas phemase insipientes & infideles quod mira¬
tus esł his quantam cumq: hominis fidẽ quã qđ uiditds̃ lucẽ  bone
Iuisquis autem miratur profecto secundum consu&udine
qua homines locuntur. in opinatum atq: in probissimum
sibieẽ significat quodmiratur: Sediħs qui omnia presci¬
ebat quodmirandum aliis commendabat: mirando lau¬
dabat: Quid autem ds̃ uidit asefactum. quod non in lu¬
ce quod ipseest prius uidit eẽ faciendum & quidtam
neces sario scã scriptura tociens rep&er&. quã quoduid&
ds̃bona eẽ quaefecit uthinc informar&ur pi& as fideliũ
non prohumano sensuquȩ sepe &iam bonis rebus offen¬
ditur quarum causas atque ordinemnes cit decreatu¬

Expanded text:
Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , nescivit antea fides illa quid esset, ut tunc eam primum videns optimam judicaret. An vero alius eam in corde Centurionis operabatur, quam ipse qui mirabatur? Et profecto amplius est unde possint blasphemare insipientes et infideles, quod miratus est Jesus quantamcumque hominis fidem, quam quod vidit Deus lucem quia bona quisquis autem miratur, profecto secundum consuetudinem qua homines loquuntur, inopinatum atque improvisum sibi esse significat quod miratur. Sed Jesus qui omnia praesciebat, quod mirandum aliis commendabat, mirando laudabat. Quid autem Deus vidit a se factum, quod non in luce, quod ipse est, prius vidit esse faciendum? Et quid tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut hinc informaretur pietas fidelium, non pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatu
Abbreviated transcription (Latin):
nisunt: &ideo creauit : Non enim tantum creatus postea
uidit sed &creandus ante prȩuidit & quod per uersa uo¬
luntate & ceco errore magnisunt: Nonideo uditquod
non eent̃ creandi praeuidit enim ubisint ordinandi & siceos
& eadem massa prime praeuaricationis merito dampnata
fecit uasairȩ. siusq: infine in hac malignitate ꝑdur ant uto
tius archana uentatis in quiraN: Magna quip pe opera
dni & quisita in om̃s uoluntates eius. Quid autem mirum est
quia displic& humane stulticiae qđ opera sua placeNT diume sapientia
Quid est enim aliududit lucẽ qui abonaest nisiplacuit ei :
sacrilegis plenum. in quo utinam opus eius displiceret ei
& non puttr& quia bonumẽ : Sed uider& quia malumest:
uid& & quid dixerit adeo antea nesciuit in quid lux quid e &̃
ut modo eam primum uidens optimam iudicar& ingoa dñs
his quando auditis uerbis centuri onis miratꝰ ẽ & dix̃ discipulis suis

Expanded text:
ni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea ni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea vidit; sed et creandos ante praevidit: et quod perversa voluntate et caeco errore maligni sunt, non ideo vidit quod non essent creandi; praevidit enim ubi sint ordinandi: et sic eos ex eadem massa primae praevaricationis merito damnata fecit vasa irae, si usque in finem in hac malignitate perdurant, uttius arcana veritatis inquirant. Magna quippe opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua placent divinae sapientiae? Quid est enim aliud, Vidit lucem quia bona est, nisi quia placuconviciis plenum in quo utinam opus ejus displiceret ei, et non putaret quia bonum est, sed videret quia malum est, videte quid dixerit: Adeo antea nescivit, inquit, lux quid esset, ut modo eam primum videns optimam judicaret. Ergo et Dominus Jesus quando auditis verbis Centurionis miratus est, et dixit discipulis suis,
Abbreviated transcription (Latin):
& ca& erasidera uerum &iam linguã & herbas & in aquis ac terris
quecumq: mortalia & creauit ds̃ sum mebonus & uidit qui abo¬
na sunt ingenere atq: ordinesuo : Nectimuit quia spũdireuclan¬
te scripsit humclibrum futurus impios reprehensores uanilocꝰ
& mentis seductores primitus sisuaedeinde aliorum quos delectat
blas phemat loquacitas: quia & ipsos inquantum homines sunt
inquantum corpore atq anima racionali constatinquantũ
membra corporis eorum suis dist inguitur officuis & concor dissi¬
ma differentia inunitatem pacis suae mirabili ordinatione
consentiunt : in quantum anima eis naturali &cellencia
prestat atq: imperat in quantum sensus car nis quinq ꝑtitꝰ
impl&. hacueg& at dissimili potentiã sociali conuenientirno
tum &iam mente atq: ratione quodo estialgs anima non
potest sapese atq: intelligere. potest: Nidit ds̃ quiabo¬

Expanded text:
et caetera sidera; verum etiam ligna et herbas, et in aquis ac terris et caetera sidera; verum etiam ligna et herbas, et in aquis ac terris quaecumque mortalia, et creavit Deus summe bonus, et vidit quia bona sunt in genere atque ordine suo. Nec timuit qui Spiritu Dei revelante scripsit hunc librum, futuros impios reprehensores, vaniloquos, et mentis seductores, primitus suae, deinde aliorum, quos delectat blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, in quantum corpore atque anima rationali constant, in quantum membra corporis eorum suis distinguuntur officiis, et concordissima differentia in unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima eis naturali excellentia praestat atque imperat, in quantum sensus carnis quinque partitos implet ac vegetat, dissimili potentia, sociali convenientia, in quantum etiam mente atque ratione, quod bestialis anima non valet, potest sapere atque intelligere, vidit Deus quia bo
Abbreviated transcription (Latin):
prehendit nec dm̃ eẽ credit cuius terrena operauid& eẽ
mortalia: eundem sermonem suum cuiusq ad eo illi pla¬
cuit ut eum lit teris momorie quemand ar& nisi uocib:
ad sua queque uerba pertinentib: & incipientib: tamen
& deficientibus implere non poss&: It apulchritudinem
disputationis quauult ꝑ suade quic quid oritur & morit᷑
bonum eẽ non possenisiorientibus & morientib: syllabis
non potuit ꝙplicare: Quidergomirũ sun tam magnam
umiuersitate naturae eẽ aliquod imfimum bonum in ordinib:
temporum quod non ꝑmansionem rerum sicut non nulla sublimia
spuitalia sed pro decore sugeneris immoatq terreno ꝙortu
occasu quaesit plilchrum : quȩ cumita sint : non calum nitur dicenti
scriptura & uiditeẽ lucem quiabonaẽ: non solũ enĩ lucem quã
uocauit diem & firmamentum quoduo cauit calum & solem & lunam

Expanded text:
prehendit, nec Deum esse credit, cujus terrena opera videt esse prehendit, nec Deum esse credit, cujus terrena opera videt esse mortalia, eumdem sermonem suum, qui usque adeo illi placuit, ut eum litteris memoriaeque mandaret, nisi vocibus ad sua quaeque verba pertinentibus, et incipientibus tamen et deficientibus, implere non posset: ita pulchritudinem disputationis, qua vult persuadere, quidquid oritur et moritur bonum esse non posse, nisi orientibus et morientibus syllabis non potuit explicare. Quid ergo mirum si in tam magna universitate naturae est aliquod infimum bonum in ordinibus temporum, quod non permansione rerum, sicut nonnulla sublimia spiritualia, sed pro decore sui generis, imo atque terreno exortu occasuque sit pulchrum? 9. Quae cum ita sint, non calumnietur dicenti Scripturae, Vidit Deus lucem quia bona est . Non solum enim lucem quam vocavit diem, et firmamentum quod vocavit coelum, et solem et lunam