comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ hominẽ solum faciamus illi
adiutorium scđm ipsum: & finx¬
it ds̃ adhuc de terra om̃s bestias
agri & omã uolatilia celi & ad¬
duxit illa adadam utu ider&
quiduocar& ea. & omne quod¬
cumq illuduo cauitadam ani¬
mã uiuam. hoc nomen illius.
Et uocauit adam nomina om¬
nibo pecoribus & omnibus
uolatilib celi. & omnib besti¬
is agri ⁊ Adae aut̃ non ẽ inuen¬
iniecit ds̃ mentis alienationem
superadam & obdormiuit. &
sumpsitunam decostis eius. &
adimpleuit carnem in locumeiꝰ.
Et aedificauit dñs ds̃ costam
quam sumpsit deadam inmulie¬
rem : si ergo consequenter
cumin pecoribus & bestus agri
& uolatilibus celi noneẽt inuen¬
tum adiutorium simile hominis.
fecit eids̃ aduitorium simile de
costa lateris eius. Hocaut̃ factũ
est cum eas dem bestias agri &uo¬
latilia celi adhuc deterra finx iss&
et adillum adduxi ss&. quomodo
sexto die factum hoc potest in¬
tellegi. quando quidem illo diȩ
ꝓdux it terra animam uiuam

Expanded text:
esse hominem solum; faciamus illi esse hominem solum; faciamus illi adiutorium secundum ipsum. et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa: et omne quodcumque illud uocauit Adam animam uiuam, hoc nomen illius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. Adae autem non est inueniniecit deus mentis alienationem super Adam, et obdormiuit: et sumsit unam de costis eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam sumsit de Adam, in mulierem. si ergo consequenter, cum in pecoribus et bestiis agri et uolatilibus caeli non esset inuentum adiutorium simile homini, fecit ei deus adiutorium simile de costa lateris eius, hoc autem factum est, cum easdem bestias agri et uolatilia caeli adhuc de terra finxisset et ad illum adduxisset: quomodo sexto die factum hoc potest intellegi, quandoquidem illo die produxit terra animam uiuam
Abbreviated transcription (Latin):
todie creatasint. apestissime
scriptura declarat. anima uiua
scilic& scđm unum quoq. genus.
quadru pedum & repentium
& bestiarum & ipse homo ad
imaginẽ dĩ masculus & femina:
proinde potuit preermittere.
quomodo sit homo factus. quẽ
tam en ipsodie factumẽe narra¬
uit. ut recapitulando postea &iã
uere : & mulierilli delatere: non
tam̃ aliquod creatura egenus
pr&ermittere: uel in eo quod
dix̃ ds̃ fiat. siue faciamus. uel in
eo quoddixtum ẽ. sicẽ factum:
siue fec̃ ds̃ : alio quin frustra per
singulos dies tam diligenter
distincta sunt om̃a si permixtionis
dierum potest ulla suspicio resi¬
dere ut cum herba & lignum diei
testio sit ad tributum. aliqua
ligna &iam sextodie creata eẽ
credamus. quae ipio sexto die
scripturatacuerit: postremo
quo drespondebimus debestus
agri & uolatilib caeli : quaead¬
duxit ds̃ ad adam utuider&
quide auo cauerit: quod itascrip¬
tum ẽ. Et dix̃ dñs ds̃. non bonumẽ

Expanded text:
to die creata sunt, apertissime to die creata sunt, apertissime Scriptura declarat; anima viva scilicet secundum unumquodque genus, quadrupedum et repentium et bestiarum, et ipse homo ad imaginem Dei masculus et femina. Proinde potuit praetermquomodo sit homo factus, quem tamen ipso die factum esse narrauit, ut recapitulando postea, quemuere, et mulier illi de latere, non tamen aliquod creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus: fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies tam diligenter distincta sunt omnia, si permixtionis dierum potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei tertio sit adtributum, aliqua ligna etiam sexto die creata esse credamus, quae ipso sexto die scriptura tacuerit. Postremo, quid respondebimus de bestiis agri et uolatilibus caeli. quae adduxit deus ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret? quod ita scriptum est: et dixit dominus deus: non bonum est
Abbreviated transcription (Latin):
sed ad istam potius quo ꝑ temporum
cursus usq nunc operatur. Cum
enim para dysus plantar&ur: ita
narrat
Et plantauit ds̃ parady¬
sum inȩden adorientem. et posuit
ibi hominem quem finxerat. Et e¬
iecit ds̃ adhuc deterra omne lig¬
num pulchrum adaspectũ : mani¬
festat utiq quod a liter nunc eiece¬
rit decerra lignum. Aliter tunc cum
testiodie ꝓduxit terra herbam
pabuli. seminantẽ semen scđm su¬
um genus. & lignum fructuo sum
scđm suum genus: hoc est enim
eiecit adhuc. suꝑ illud scilic&
quodiam eiecerat : : Tunc utiq
potentia liter & caus aliter . in
opere pestinente adcreanda
omnia sirpula quib consum matis
in dieseptimo requi euit.
N unc auñ uisi biliter. in opere pesti¬
nente adiuporum cursum
sicutusq nunc operatur: nisi foste
quis dicat non omne lign genus
testio die creatum. sed dilatum
aliquid. quod sexto creas&ur
cum homo factus est . atq in pa¬
ra dyso constitutuf: sed quae sex¬

Expanded text:
sed ad istam potius, qua per temporum sed ad istam potius, qua per temporum cursus usque nunc operatur. cum enim paradisus plantaretur, ita narrat: et plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. et eiecit deus adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonfestat utique, quod aliter nunc eiecerit de terra lignum, aliter tunc, cum tertio die produxit terra herbam pabuli seminantem semen secundum suum genus et lignum fructuosum secundum suum genus. hoc est enim: eiecit adhuc, super illud scilicet. quod iam eiecerat: tunc utique potentialiter et causaliter in opere pertinente ad creanda omnia simul, a quibus consummatis in die septimo requieuit, nunc autem uisibiliter in opere pertinente ad temporum cursum, sicut usque nunc operatur. Nisi forte quis dicat non omne ligni genus tertio die creatum. sed dilatum aliqcum homo factus est atque in paradiso constitutus. Sed quae sex
Abbreviated transcription (Latin):
senario p̃ber&ur atq huic sen¬
tentiae scripturae uerba congrue¬
re quodait postea. Cum factus ẽ di
es fecit ds̃ cȩlum & terram & omne
uiride agri antequam eet᷑ supester
ram. et omne foenum agri antequã
ex orir&ur ad testari&iam quod
alibi scriptum ẽ quiuiuit inaeternũ
creauit om̃a simul. Non ẽ dubiũ
hoc quod homo delimoterrae factusẽ
eiq formatauxor ex latereiam non
ad conditionem qua simulom̃a faccas̃
pest inere quibus perfectis requi¬
euit ds̃. sed eam operationem quae
fitiam peru o lumina scłorum qua
usq nunc operatur huc accidit quod
ipsa &iam uerba quibus narratur
quomodo ds̃ para dysum plantaue¬
rit in eoq hominem quem fecerat
conlocarit : ad eumque ad duxerit
animalia quibus nomina impone¬
r&. in quibus cum adiutorium simi¬
le illinon fuiss& inuentum
Tunceimulierem costaeius de tracta
formauerit. satis nos admonent
haec nonad illam operationẽ dĩ per¬
tinere underequieuit ds̃ dieseptimo

Expanded text:
senario praeberetur, atque huic sensenario praeberetur, atque huic sententiae scripturae uerba congruere, quod ait postea: cum factus dies est, fecit deus caelum et terram et omne uram, et omne fenum agri antequam exoreretur, adtestari etiam, quod alibi scriptum est: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul: non est dubium hoc, quod homo de limo terrae fictus est eique formata uxor ex latere. iam non ad conditionem, qua simul omnia facta sint, pertinere, quibus perfectis requieuit deus, sed ad eam operationem, quae fit iam per uolumina saeculorum, qua usque nunc operatur. Huc accedit, quod ipsa etiam uerba, quibus narratur, quomodo deus paradisum plantauerit in eoque hominem, quem fecerat, conlocarit ad eumque adduxerit animalia, quibus nomina inponeret, in quibus cum adiutorium simile illi non fuisset inuentum. tunc ei mulierem costa eius detracta formauerit, satis nos admonent haec non ad illam operationem dei pertinere, unde requieuit in die septimo,
Abbreviated transcription (Latin):
temporales emitti uoce non
posse. Cumergo uerba homins
audimus uel cum animantibus
uel cum muli erinomen imposu¬
it. uel cum secutus &iam dixit
ꝓpter hac relinqu& homo pa¬
tremsuum & matrem suam & con¬
iung&ur uxorisuae & erunt duo
in carneuna. quibus lib& syllabis
ista sonuerint. necduae quaecũq
in his uerbis syllabae simulso¬
nare potuer̃. quan tominus
haec omnia cum his quaesimul.
creata sunt si mulficri. Ac per hoc
aut & illa oma non simul. ab ipso
summo exordio scłorum sed per
moras atq interualla temporũ
facta sunt. Diesq ille non spirita¬
li sed corporali substantia primũ
conditus uel circuitu lucis nescio
quomodo uelemissione et con¬
tractione mane acues peram fa¬
ciebat. aut si consideratis omiib
quae su periorib sermonib pestrac¬
tata sunt ꝓbabilis ratio persua sit
illum diem spiritalem sublimit᷑
acprimitus conditam lucem quan¬
dam sapientẽ eẽ uocatum diem
Cuius p̃sentia ꝑ ordinatam cogni¬
tionẽ conditionirerũ innumero

Expanded text:
morulas emitti uoce non posse. cum ergo uerba hominis audimus, uel cum animantibus uel cum mulieri nomen inposuit uel cum secutus etiam dixit: propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et coniungetur uxori suae; et erunt duo in carne una. quibuslibet syllabis ista sonuerint, nec duae quaecumque in his uerbis syllabae simul sonare potuerunt, quanto minus haec omnia cum his, quae simul creata sunt, simul fieri! ac per hoc aut et illa omnia non simul ab ipso summo exordio saeculorum, sed per moras atque interualla temporum facta sunt diesque ille non spiritali sed corporali substantia primum conditus uel circuitu lucis nescio quomodo uel emissione et contractione mane ac uesperam faciebat; aut. si consideratis omnibus, quae superioribus sermonibus pertractata sunt, probabilis ratio persuasit illum diem spiritalem sublimiter ac primitus conditum lucem quandam sapientem uocatum esse diem, cuius praesentia per ordinatam cognitionem conditioni rerum in numero
Abbreviated transcription (Latin):
potestatem piscium maris. & uolati¬
lium caeli & omnium pecorũ. et
omnis t̃rae . & omniũ reptilium.
repentium suꝑ t̃ram. Iam ergo de
limo formatus erat. & illi lam sopo¬
rato. mulier exlatere factic erat
sed hoc comiemoratũ non erat qđ
nunc recapitulando commemora¬
tumẽ. Neq enim sextodie fac¬
tus ẽ masculus. & accessu temporis:
postea facta est femina. sed fecit eum
inquit masculum & feminam fe¬
cit eos & benedixit eos. quom o¬
do ergo iam homine in para dyso
constituto mulier ei a est
An& hoc pr&erinu sum scriptu¬
& ibi homo collocatus & sopora¬
tus est ut eua formar&ur et ea
formata euigi lauit eique nomen
imposuit. sed haec nisi pertem po¬
rales moras fierinon possent
Nonitaq ita factast̃ sicut creatast᷑
omã simul quantã lib& enim ho¬
mo cogit& facilitatem qua ds̃ &iã
simul haec cum c&eris fecit uer¬
baceste hominis nouimus nisi per

Expanded text:
m maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terram. iam ergo de limo formatus erat et illi iam soporato mulier ex latere facta erat. sed hoc commemoratum non erat, quod nunc recapitulando commemoratum est. neque enim sexto die factus est masculus et accessu temporis postea facta femina; sed fecit eum, inquit; masculum et feminam fecit eos et benedixit eos. quomodo ergo iam homine in paradiso constituto mulier ei facta est? an et hoc praetermissum scriptu ibi homo conlocatus et soporatus est, ut Eua formaretur; et ea formata euigilauit eique nomen inposuit. sed haec nisi per temporales moras fieri non possent. non itaque ita facta sunt, sicut creata sunt omnia simul. Quantamlibet enim homo cogitet facilitatem, qua deus etiam haec simul cum ceteris fecit, uerba certe hominis nouimus nisi per
Abbreviated transcription (Latin):
sua naturauiuit. & agit siue bonum
siue malum. an&ipse in occulto sic̃
fȩnum agri antequam ex ostũ est
ut hocei post ess& accessu temporis
exoriri. quod depuluere factus ẽ
Accipiamus ergo eum sexto ipso die
inhac praespicua uisibiliq forma
de limofactum sed tunc commemo¬
ratum quod nunc recapitulindo
insinuatur. &uideamus utrum nob̵¬
cum ipsa scriptura concord& sic cer¬
tescriptum ẽ cum adhuc diei sexti
opera narrentur Et dix ds̃ faci¬
amus hominẽ adimaginẽ & similie¬
tudinẽ nram. & habeat potesta¬
tem piscium maris & uolatilium caeli.

Expanded text:
sua natura uiuit et agit siue bonum siue malum? an et ipse in occulto sicut fenum agri, antequam exortum est. ut hoc ei post esset accessu temporis exoriri, quod de puluere factus est? Accipiamus ergo eum sexto ipso die in hac perspicua uisibilique forma de limo fictum, sed tunc noratum quod nunc recapitulando insinuatur, et videamus utrum nobiscum ipsa Scriptura concordet. Sic certe scriptum est, cum adhuc diei sexti opera narrarentur: Et dixit Deus, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et habeat potestatem piscium
Abbreviated transcription (Latin):
malum autem inobo edien¬
tae id est superbiae contuma¬
tiae peruersȩ imitationes dĩ
Et noxiae libertatis: hocaũt
in quo ligno accidere potuit
ex ipsa re ut &iam supru
dictum est nomen accepit
malum enim nisi experi men¬
to non sentiremus. quianul¬
lum es s& si non fecissemus
neq enim ullu natura mali
eft. sed amissio boni hoc
no men accepit: bonum quip¬
pe in com mutabile ds̃ est
homo autem quan tum ad
eius naturam in qua eum
ds̃ condidit pertin& bonum
est qui dem sed non in com¬
mutabile ut ds mutabi le
autem bonum quod est post
in com mutu bile bonum me¬
li us bonum fit cum bono in¬
commutabili adheserit aman¬
do xtq seruiendo rationali

Expanded text:
malum autem inoboedienmalum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali
Abbreviated transcription (Latin):
ap p&itum est nisi non essesub
dominatione dĩquando illud
ad missum est in quo neadmit¬
ter&ur sola deber& iussio do¬
minantis adtendi quaesi solic
ad ten deretur quid aliud quã
dĩ uoluntas adten der&ur quid
aliud quam dĩ uoluntas amar&
quidaliud quam dĩ uoluntas
humanae uoluntati praepo¬
ner&ur . dñs quidem cur iusse¬
rit uiderit faciendum est aser¬
uiente quod iussit & tunc forte
uiden dum est apromerente
quur iusserit sed tamen in cau¬
sam iussionis huius non diutius
requi ramus si hȩc ipsa magna est
hutilitas homini quod dõ seruit
iubendo ds̃ utile facit.
Quic quid iubere uoluerit
dequo m&uendum non est ne
iubere quod in utile eft possit :
nec fieri potest utuoluntus
propria non grandi runȩ
pondere super hominem cadat
si eam uoluntati su perioris
extollendo praeponat hoc ex¬
pertus est homo contemnens
praeceptum dĩ & hoc ex peri¬
mento di dicit quid inter¬
ess& inter bonum & malum
bonum scilic& oboedientiae

Expanded text:
adpetitum est nisi non esse sub adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo dquidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris . tollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae,
Abbreviated transcription (Latin):
tetigit contra pro hibitionem
quam si non pro hibitus tetigiss&
non utiq peccass&. Nam qui
dicit uerbi gratia noli tangere
hanc erbam siforte uenenosa est
mortemq prȩnuntiat siteti¬
gerit. sequitur quidem mors
con temtorem praecepti sed &iam
sinemo pro hibuiss& atq ille
tetigiss& nihil hominus utiq
mori retur illa quippe res con¬
grua saluti uitaeq eius non es s&
siue inde u&ar&ur siue nonue¬
tar&ur: item cumquisq pro hib&
eam rem tangi quae non quidem
tangenti sed illi qui prohibuit
obess& uelut siquis quam in alie¬
nam pecuniam misiss& manum
pro hibi tus abeo cuius erat
illa pecunia ideo ess& pro hi¬
bito peccatum quia pro hibenti
poterat esse dam nosum: cum
uero illud tangitur. quod nec
tangenti obess& si non prohi¬
ber&ur nec cui quam alteri
quando lib& tanger&ur qua¬
re prohibi tum est nisi ut ipsius¬
perse bonum oboedientiae
& ipsius persemalum in oboe¬
dientiae monstrar&ur
Deniq apeccante nihil aliud

Expanded text:
tetigit contra prohibitionem, tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsiusper se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud
Abbreviated transcription (Latin):
ratur in uobis. Sumsit ergo dñs¬
ds̃ hominem quem fecit. Et posu
it in paradiso operari eum hoc est
operariineo & custo dir& eum
Etprae cepit dñs ds̃ adae dicens
abomniligno quod est in para diso
edes adescam deligno autem cog¬
noscendi bonum & malum non man¬
du cabitis deillo quadie autem e¬
deritis ab eo morte moriemini. sia¬
li quid mali ess& lignum illud
unde pro hibuit hominem ds̃ eiꝰ
ipsius mali natura uenenatus ui¬
der&ur ad mortem. Qui auero
ligna omnia in paradiso bona
plantauerat quifecit omnia bo¬
na ualde nec ulla ibi naturu
mali erat. Quianusquam est
mali ulla natura quod diligen¬
tius si dñs uoluerit disseremus
cum deillo serpente dicere cepe¬
rimus abeo ligno quod malum
non erat prohibitus est ut ipsa
perse praecepti conseruatio
bonum illi ess& & trans gres¬
sio malum nec potuit melius
& diligentius demonstrari
quantum malum sit sola in oboe¬
dientia cum ideo reus iniquita¬
tis factus est homo quia eam rem

Expanded text:
ratur in uobis. sumsit ergo dratur in uobis. sumsit ergo d hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum." Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem
Abbreviated transcription (Latin):
sione disceditur illeitaq ope¬
ratur hominem bonum atque
custodiat qui in com mutabiliter
bonus est semper ab illo fieri
semperq perfici debemus inhȩ¬
ren tes ei. & inea conuersione
quae ad illum eft permanen¬
tes dequo dicitur. mihi Autem
ad hȩrere dõ bonum est.
Et cui dicitur fortitudinem
meam ad tecusto diam ipsius enim
sumus figmentum non tantum ad
hoc ut homines simus. sed ad hoc
&iam ut bonisimus. Nam &
apostolus cum fidelibus abim¬
pi&ate conuersis gratiam qua
salui factisumus commendar&.
gratia enim inquit salui facti
eftis perfidem & hoc non ex
uobis sed dĩ donum eft. non
exoperibus neforte quis extol¬
la tur ipsius enim sumus fig¬
mentum crexti inxpo iħũ in o¬
peribus bonis quae praeparu¬
uit ds̃. ut in illis ambulemus
& alibi cum dixiss& cumtimo¬
re & tremore uestram ipsorũ
sa lutem operamini nesibi puta¬
rent tribuendum tanquam ipsi
se fecerint iustos & bonos conti¬
nuo subiecit ds̃ enimest quio pe¬

Expanded text:
sione disceditur. Ille itaque opesione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inestis per fidem et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius enim sumus figmentum, creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui ope
Abbreviated transcription (Latin):
lo cuti sumus non enim itu sede¬
b& homo addm̃ conuertere ut
cum abeo factus fuerit iustus
abscedat sed ita ut ab illo sem ꝑ
fiat. eo quippe ipso cumabillo
non disced& eius sibi presentia
iustificatur & in luminatur &
beatificatur operante & custodi¬
ente dõ dum oboedienti subiecto¬
q: dominatur. Neq enim ut
dicebamus sicut operatur homo
terram ut culta atq fecunda sit
quicum fuerit operatus absce¬
dit relinquens eam. uel aratam.
uel satam. uel rigatam uel si
quid aliuid manente opere
quod factum est cum operatur
ab cesserit ita ds̃ operatur homi¬
nem iustum. id est iuftifican do
eum utsiabs cesserit maneat in
abscedente quod facit sed poti¬
us sicut aer. praesente lumine
non factus est lucidus sed fit
quasi factus ess&. Non aũt
fier& si &iam absente lumi¬
ne lucidus maner&. Sic ho¬
mo dõ prȩsente sibi inlumi¬
nator absente autem continuo
tenebratur a quo non locorum
interuallis sed uoluntatis auer¬

Expanded text:
locuti sumus. non ergo ita se delocuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auer
Abbreviated transcription (Latin):
bN utilitatem salutemq serui mus
nam si nobis in diger& eo ipso non
uerus dñs ess& cum ꝑnos eius ad¬
iuuar& ur necessitas sub qua &
ipse seruir& merito ille inpsalmo.
bonorum meorum non indiges.
nec ita sentien dum est. Quod
dixi mus nos illi adutilitatem
nostrã salutemq seruire tam¬
quam aliud aliquid abillo ex¬
pectemus quã eum ipsum qui
summa utilitas & salus nrã eft
sic enim eum gratis secundum illã
uocem diligimus. Mihi aut
ad herere dõ bonum eft neq
enim tale aliquid eft homo
ut factus deserente qui fecit
pos sit aliquid agere bene tam¬
quam ex seipso. sed totu eius
actio bona est adeum conuer¬
ti a quo factus est & abeo ius¬
tus. pius. sa piens. beatusq
sem per fieri nonfieri & rece¬
dere sicut acorporis medico
sanari & abire quia medicus
corporis operarius fuit extrin¬
secus seruiens naturȩ in trinse¬
cus operanti sub dõ quio peratur¬
omnem salutem gemino illo ope¬
re prouidentiae dequo supra

Expanded text:
 utilitatem salutemque seruimus;  utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operaturomnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra
Abbreviated transcription (Latin):
Et sumpsit ds̃ dñs hominem quem
fecit & posuit eum inparadiso
operari eum & custodire non
quo supra dictarum creatura¬
rum dñs non ess& ds̃ sed quia
hoc nec propter angelos nec prop¬
ter alia quȩ creata sint sed prop¬
ter hominem scribatur ad eum
ad monendum quantum ei expe¬
diat habere dnm dm̃. hoc est sub
eius dominatione obȩdienter ui¬
uere quam licentiose Abutipro¬
Nus quam
hoc prius ponere uoluit nisi
ubi ꝑ uentum est ad eum in pa¬
radiso conlocan dum operan¬
dum & custodiendum ut non di¬
cer& sicut c&era omnia superi¬
us & sumpsit ds̃ hominem quem
fecit sed dicer& & sumpsit dñs
ds̃ hominem quem fecit. Etpo¬
suit eum inpara diso operarieũ
utiustus ess& & cus todir&. ut
tutus es s& ipsautiq dominati¬
onesua quȩ non est illi sed nobis
utilis ille quippe nr̃a seruitute
non indig& nos uero dominati¬
one ipsius indigemus ut ope¬
retur & custodiat nos &i¬
deo uerus solus dñs est quia
non illi ad suam sed ad nostram¬

Expanded text:
et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti pronusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram
Abbreviated transcription (Latin):
nomine proprie significa
ta sunt. Bestias autem.
de quibus item ait: Secundũ
genus. quicquid ore aut
etiam unguibus seuit. excep¬
tis serpentibus Pecora ue¬
ro dequibus tertio ait. secun¬
dum genus quaeneutra uila¬
cerant. Sed aut cornibus aut
nehoc quidem prȩdixi enim
& qua drupedum nomen quã
late pateat ipso pedum nume¬
ro facile agnosci. Et nomen
pecorum uel bestiarum omne
inrationale animal. aliquan¬
do conprehendi. Sed etiã
ferarum uocabulum solet in
latina lingua tantiendem
ualere. Nonideo tamen ne¬
glegenda fuit consideratio.
Quomodo possint haec omni¬
A quae non frustra inhoc li¬
bro scripturarum loco posi¬
ta sunt. etiam speciali distine

Expanded text:
nomine significata nomine significata proprie sunt. bestias autem, de quibus item ait: secundum genus, quidquid ore aut etiam unguibus saeuit exceptis serpentibus. pecora uero, de quibus tertio ait: secundum genus, quae neutra ui lacerant, sed aut de cornibus aut ne hoc quidem. praedixi enim et quadrupedum nomen quam late pateat ipso pedum numero facile agnosci et nomine pecorum uel bestiarum omne inrationale animal aliquando conprehendi. sed etiam ferarum uocabulum solet in latina lingua tantumdem ualere; non ideo tamen neglegenda fuit consideratio, quomodo possint haec nomina, quae non frustra in hoc scripturarum loco posita sunt, etiam speciali distin
Abbreviated transcription (Latin):
Ancerui & dammȩ. & onagri
& apri. quia neque illis bestus
ubi leones sunt coniungi possunt
Similes enim sunt illis pecori¬
bus Neque tamen subcura
humana sunt: propriae qua¬
drupedia nuncupata sunt.¬
quasi reliqua essent Heç a¬
nimalia. quib ista appellatio
generalis quidem cum multis
propter numerũ pedum. Sed
tamen speciali significatione
tribueretur. An quia ter dixit
secundum genus. Tria quae¬
dam genera nos inuitat ad¬
tendere. Primo secundum
genus qua drupedia & reptili¬
a. ubi arbitror significatum.
quae qua drupedia dixerit
Scilicet quȩ ingenere sunt
reptiliũ sicut sunt lacerti. ste¬
liones. & si quid huius modi est
Ideoque in repetitione quadru¬
tiedum nomen non iterauit
Quia reptilium uocabulo for¬
tasse conplexus est. Vnde ibi
non simpliciter ait reptilia. sed
addidit. omnia reptilia terrȩ
Ideo terrae quia sunt & aqua¬
rum. Etideo omnia ut illic
intellegantur quae quatuor
etiam pedibus nituntur
quae superius quadrupedum

Expanded text:
an cerui et damae et onagri an cerui et damae et onagri et apri — quia neque illis bestiis, ubi leones sunt, coniungi possunt; similes enim sunt illis pecoribus neque tamen sub cura humana sunt — proprie quadrupedia nuncupata sunt,quasi reliqua essent haec animalia, quibus ista appellatio generalis quidem cum multis propter numerum pedum, sed tamen speciali significatione tribueretur? an, quia ter dixit: secundum genus, tria quaedam genera nos inuitat adtendere? primo secundum genus quadrupedia et reptilia: ubi arbitror significatum, quae quadrupedia dixerit, scilicet quae in genere sunt reptilium, sicut sunt lacerti, steliones et si quid huiusmodi est. ideoque in repetitione quadrupedum nomen non iterauit, quia reptilium uocabulo fortasse conplexus est: unde ibi non simpliciter ait: reptilia, sed addidit: omnia reptilia terrae; ideo terrae, quia sunt et aquarum, et ideo omnia, ut illic intellegantur, quae quattuor etiam pedibus nituntur, quae superius quadrupedum
Abbreviated transcription (Latin):
uel nomine bestiarum. ani¬
malia omnia rationis ex¬
pertia solent intellegi
merito quȩritur quas nunc
proprie bestias. & quȩ pec
pe cora dicat: & repentia
quidem siue reptia terrena.
non est dubitandũ quod omnes
serpentes intellegi uoluit
quam quam & bestiae dici pos¬
sunt. Pecorum autẽ nomen
non usitate serpentib: conue¬
nit. Rursum leonibus. & par¬
dis. & tigribus & lupis. & uulpib
canibus etiam &simiis. atque
id genus cę̧teris. usitate conue¬
nit uocabulum bestiarũ. Peco¬
rum autem nomen his anima¬
libus ad commodatius aptari so¬
let. quae sunt inusu hominum.
siue adiuuandis laborib ut bo¬
ues. & equi. & siqua talia. siue ad
lanitium: uel aduescendũ ut o¬
ues. & sues. Quid ergo sunt qua¬
drupedia. quamquã enim haec
omnia preter quȩdã serpentia
quatuor pedibus gradiantur.
Nisi tamen hoc nomine propri¬
e quȩdam uellet intellegi
Nonutiq: hic etiam quadrupe¬
dia nominaret. Quam uis de
his in repetitione tacuerit

Expanded text:
uel nomine bestiarum aniuel nomine bestiarum animalia omnia rationis expertia solent intellegi, merito quaeritur, quas nunc proprie bestias et quae pecora dicat. et repentia quidem siue reptilia terrena non est dubitandum quod omnes serpentes intellegi uoluit, quamquam et bestiae dici possint; pecorum autem nomen non usitate serpentibus conuenit. rursum leonibus et pardis et tigridibus et lupis et uulpibus, canibus etiam et simiis atque id genus ceteris usitate conuenit uocabulum bestiarum. pecorum autem nomen his animalibus adcommodatius aptari solet, quae sunt in usu hominum, siue adiuuandis laboribus, ut boues et equi et si qua talia, siue ad lanicium uel ad uescendum, ut oues et sues. Quid ergo sunt quadrupedia? quamquam enim haec omnia praeter quaedam serpentia quattuor pedibus gradiantur, nisi tamen hoc nomine proprie quaedam uellet intellegi, non utique hic etiam quadrupedia nominaret, quamuis de his in repetitione tacuerit.
Abbreviated transcription (Latin):
qui scilic& eiusdem aeri iux¬
ta undas & terras circum¬
fuso atque abhoc infime
ac terrenae parti deputa.¬
to ua poraliter inseruntur.
Et auras intexunt quaenoc¬
turnis rigoribus ad grauatȩ.
sereno etiam rore distillant
Si autem uehementius fri¬
gus est etiam gelui candidius
in albescunt. Et dixit ds̃ e¬
ducat terra animã uiuam
secundum genus qua drupe¬
dia &reptilia & bestias ter¬
rae. secundum genus. & pe¬
cora secundum genus. & fac
tum est sic. Etfecit ds̃ besti¬
as terrae secundum genus
& pecora secundum genus &
omnia reptilia terrae secun¬
dum genus. Et uidit ds̃ qui¬
a bona sunt. Iam nunc con¬
sequens erat ut alteram par¬
tem quem propria terra di¬
citur. infimi huius loci quem
totum cum omnibus abyssis
& nebuloso aere uniuersali¬
ter uocabulo terrae. Alibi
scriptura complectitur. Or¬
nar& animalibus suis & ma¬
nifesta quid em sunt anima¬
lium genera quae in uerbo
dĩ terra produxit. Sed qui¬
a sepe nomine pecorum.

Expanded text:
qui scilicet eidem aeri iuxqui scilicet eidem aeri iuxta undas et terras circumfuso atque ob hoc infimae et terrenae parti deputato uaporaliter inseruntur et auras intexunt, quae nocturnis rigoribus adgrauatae sereno etiam rore destillant, si autem uehementius frigus est, etiam gelu candidius inalbescunt. Et dixit deus: educat terra animam uiuam secundum genus: quadrupeet reptilia et bestias terrae secundum genus et pectum est sic. et fecit deus bestias terrae secundum genus et pecora secundum genus et omnia reptilia terrae secundum genus. et uidit deus, quia bona sunt. iam nunc consequens erat, ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, infimi huius loci. quem totum cum omnibus abyssis et nebuloso aere uniuersaliter uocabulo terrae alibi scriptura conplectitur, ornaret animalibus suis. et manifesta quidem sunt animalium genera, quae in uerbo dei terra produxit. sed quia saepe nomine pecorum
Abbreviated transcription (Latin):
mo cum commemorata essent
Ignis. grando .nix. glaties. sp̃s
tempestatis. Netalia sine di¬
uina prouidentia fieri moue¬
rique putarentur. Continu¬
o subiecit. Quae faciunt uer¬
bum eius. Siautem trans gres¬
sores illi ante quam trans¬
grederentur caelestia cor¬
pora gerebant. Neque hoc
mirum est siconuersa sunt
expoena in aeriam qualita¬
tem ut iam possint abigne.
idest abelemento naturae
superioris aliquid pati. nec
aeris saltim spatia superio¬
ra atque puriora. Sedista
caliginosa tenere permissa
sunt qui eis prosuo genere qui¬
dam quasi carcer est usque
ad tempus iudicii & si quidde
his trans gressoribus angelis
diligentius requirendum
est. Alius erit ad commoda¬
tior scripturae locus pro¬
inde nunc quod satis est.
Si haec spatia turbida &
procellosa propter aeris
naturam usque adundas
terras que porrectam. Pos¬
sunt aeria corpora sustine¬
re. Possunt & auium quae
producta sunt exaquis ꝓp¬
ter aquarum tenues alitus

Expanded text:
mo, cum commemorata essent: mo, cum commemorata essent: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis, ne talia sine diuina prouidentia fieri mouerique putarentur, continuo subiecit: quae faciunt uerbum eius. Si autem transgressores illi, antequam transgrederentur, caelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est, si conuersa sunt ex poena in aeriam qualitatem, ut iam possint ab igne, id est ab elemento naturae superioris aliquid pati; nec aeris saltem spatia superiora atque puriora, sed ista caliginosa tenere permissa sunt, qui eis pro suo genere quidam quasi carcer est usque ad tempus iudicii. et si quid de his transgressoribus angelis diligentius requirendum est, alius erit adcommodatior scripturae locus. proinde nunc quod satis est: si haec spatia turbida et procellosa propter aeris naturam usque ad undas terrasque porrectam possunt aeria corpora sustinere, possunt et auium, quae productae sunt ex aquis, propter aquarum tenues halitus:
Abbreviated transcription (Latin):
finem unde incipit lam ter¬
ra nominari secundum illum
psalmum ubi dicitur. Lauda¬
te dñm de terra dracones.
Superior uero pars aeris prop¬
ter puram tranquillitatem
caelo cui conlimin̾atur Com¬
muni pace coniungitur. Et
eius uocabulo nuncupatur
Inqua fortassis parte. sifue¬
runt ante transgressionem
suam trans gressores angeli
cum principe suo. Nunc di¬
abulo Tunc archangelo. Nã
non nulli nostri non eos pu¬
tant caelestes uel super cȩ¬
lestes angelos fuisse. non mi¬
rum si post peccatum in istam
sunt detrusi caliginem. Ubi
tamen & aer sit & humore
Tenui contexatur: qui cum¬
motus uentus & uehementi¬
us concitatus etiam ignes ac
tonitrua & contractus nubi¬
la & conspis satus pluuiam.
& congelantibus nubibus ni¬
uem & turbolentius conge¬
lantibus densioribus nubilis
grandinem. & distentus sere¬
num facit occultis imperiis
Etopere dĩ a summis ad infima
uniuersa quaecreauit ad mi¬
nistrantis. Unde in illo psal¬

Expanded text:
finem, unde incipit iam terfinem, unde incipit iam terra nominari secundum illum psalmum, ubi dicitur: laudate dominum de terra. superior uero pars aeris propter puram tranquillitatem caelo, cui conlimitatur, communi pace coniungitur et eius uocabulo connuncupatur. in qua fortassis parte si fuerunt ante transgressionem suam transgressores angeli cum principe suo, nunc diabolo, tunc archangelo — nam nonnulli nostri non eos putant caelestes uel supercaelestes angelos fuisse —, non mirum, si post peccatum in istam sunt detrusi caliginem, ubi tamen et aer sit et humore tenui contexatur, qui commotus uentos et uehementius concitatus etiam ignes ac tonitrua et contractus nubila et conspissatus pluuiam et congelantibus nubilis niuem et turbulentius congelantibus densioribus nubilis grandinem et distentus serenum facit occultis imperiis et opere dei a summis ad infima uniuersa, quae creauit, administrantis. unde in illo psal
Abbreviated transcription (Latin):
in aerem sustolli perhibentur.
Qui quam non facile noti sint.
litterȩ tamen nontantum nos¬
trae. sed &iam gentilium ne¬
qua quam deistorum animan¬
tium genere tacuerunt. Qua¬
propter & si demones aeria sunt
animalia quõ corporum ae¬
riorum natura uigent. Et
propter ea morte non dissol¬
uuntur quia prę̧ualet in eis
elementum quod ad faciendũ
est quam ad patiendum apti¬
us duobus subter positis aqua
scilicet & terra. uno autem
super posito id est igne sidere¬
o. Distribuuntur enim ele¬
menta ad patiendum duo hu¬
mor & humus ad faciendum
autem alia duo. Aer & ignis.
Si haec ergo ita sunt non in
ram. quae non exaere sedex
aquis pro ducta indicat uo¬
latilia quia subtilioris quidem
& in auras exalati atque dis¬
tenti. Sed tamen humoris lo¬
cus uolatilibus datus est. A¬
er autem a confinio luminosi
caeli usque adaquarum flu¬
uida. & nuda terrarum perue¬
nit. Nontamen totum spa¬
tium eius exalationis humidȩ
infuscant. Sed usque ad eum

Expanded text:
in aerem sustolli perhibentur: in aerem sustolli perhibentur: qui quamquam non facile noti sint, litterae tamen non tantum nostrae, sed etiam gentilium nequaquam de istorum animantium genere tacuerunt. Quapropter, etsi daemones aeria sunt animalia, quoniam corporum aeriorum natura uigent, et propterea morte non dissoluuntur, quia praeualet in eis elementum, quod ad faciendum est quam ad patiendum aptius, duobus subterpositis. aqua scilicet et terra, uno autem superposito, id est igne sidereo — distribuuntur enim elementa ad patiendum duo: humor et humus, ad faciendum autem alia duo: aer et ignis —: si ergo haec ita sunt, non inpram, quae non ex aere, sed ex aquis producta indicat uolatilia, quia subtilioris quidem et in auras exhalati atque distenti, sed tamen humoris locus uolatilibus datus est. aer autem a confinio luminosi caeli usque ad aquarum fluuida et nuda terrarum peruenit. non tamen totum spatium eius exhalationes humidae infuscant, sed usque ad eum
Abbreviated transcription (Latin):
quae interra repunt atque
gradiuntur. Sed aues etiam
quod & ipse interra requies¬
cant. uolando fatigatȩ. Ae¬
ria uero animalia doemones
esse caelestia. Ds quorum qui¬
dem nos partim luminaria.
partim angelos dicimus. Idem
tamen aquis pisces. & sui gene¬
ris beluas ad tribuunt ut nul¬
lum elementum suis anima¬
libus uacet. Quasi uero sub
aquis terra nonsit. Aut pro¬
bare possint. Pisces non in ea
requiescere ac reparare na¬
tandi uires sicut uolandi aues
Et siforte rarius pistes id faci¬
unt quod gestanda corpora sit
unda quam aura ualidior:
Ita ut terrena quoque ani¬
malia natantia ferat. Siue
usu docta ut homines. seu na¬
tura ut qua drupedia uel. ser¬
pentes. Aut si propter ea non
putant quia non in sunt pis¬
rum sunt. Nec colobri. cocle¬
aeque terram. Nam & ille
pedes habet. Ethaec genera
sine ullis pedibus. Non dico re¬
qui escunt interra sed ab ea
uix. aut num quam recedunt.
Dracones autem sine pedibus
& in speluncis requiescere &

Expanded text:
quae in terra repunt atque quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae,. aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum quidem nos partim luminaria, partim angelos dicimus. idem tamen aquis pisces et sui generis beluas adtribuunt, ut nullum elementum suis animalibus uacet: quasi uero sub aquis terra non sit, aut probare possint pisces non in ea requiescere ac reparare natandi uires sicut uolandi aues, etsi forte rarius pisces id faciunt, quod ad gestanda corpora sit unda quam aura ualidior, ita ut terrena quoque animalia natantia ferat, siue usu docta, ut homines, siue natura, ut quadrupedia uel serpentes. aut si propterea non putant, quia non insunt pisrum sunt nec colubri cocleaeque terrarum; nam et illae pedes habent et haec genera sine ullis pedibus, non dico, requiescunt in terra, sed ab ea uix aut numquam recedunt. dracones autem sine pedibus et in speluncis requiescere et
Abbreviated transcription (Latin):
bere certissimum est quod ip¬
se sum expertus. et experian¬
tur quipossunt & uolunt
Nam fons quidam magnus
bull ensium regionum fere
plenus est piscium. Solent
autem homines desuper intu¬
entes eis aliquid iacere quod
sibi uel prȩeripiant conflu¬
entes. uel inter se diripiant
concertantes. Quo pastu ad¬
suȩ facti deambulantibus su¬
per oram fontis hominibus ip¬
si quoque cum eis gregatim na¬
tando eunt & redeunt expec¬
tantes unde aliquid iactent
quorum prȩsentiam sentiunt
Non itaque frustra mihi ui¬
detur aquarum animalia sic
appellata reptilia quem ad¬
modum aues uolatilia. Nam
si uel nulla memoria uel sen¬
sus tardior animae uiuae no¬
men reppulisset apiscibus
Volatilibus certe adhiberetur
quorum uita in oculis nostris
est. & memor & garrula & in
nidis construendis educandisq
foctibus solertissima. Nec ig¬
noro ita quosdam philosophos
sua cuius que elementi distri¬
buisse animalia ut terrena.
esse dicerent. Nontantum

Expanded text:
bere certissimum est. quod ipbere certissimum est. quod ipse sum expertus, et experiantur, qui possunt et uolunt. nam fons quidam magnus Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes. quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis hominibus ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt, expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt. non itaque frustra mihi uidetur aquarum animalia sic appellata reptilia, quemadmodum aues uolatilia; nam si uel nulla memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis nostris est et memor et garrula et in nidis construendis educandisque fetibus sollertissima. Nec ignoro ita quosdam philosophos sua cuiusque elementi distribuisse animalia, ut terrena esse dicerent non tantum.
Abbreviated transcription (Latin):
marum uiuarum appellata.
Sed si propter ea sic appella¬
rentur. auibus daretur nomen
animȩ uiuae. Cum uero &
ipsa uolatilia dicta sint. Si¬
cut illa reptilia ut sub audia¬
tur animarum uiuarum. faten¬
dum est ut arbitror ita dictũ
ac si diceretur. quae sunt in a¬
nimalibus. reptilia uel uola¬
tilia sicut dici possit. Ignobi¬
lia hominum ut intellegeremus
quicumque sunt in hominibus
ignobiles quamquam enim sint
& animalia terrestria quaere¬
punt super terram. tamen ex
multo maiore numero pedibus
mouentur. &tam pauca for¬
tasse interris repunt quam
pauca in aquis gradiuntur.
Non nulli autem putauerunt
propter ea non animam uiua.
Sed reptilia animarum uiua¬
rum. Piscesesse appellatos
quod eis memoria nulla sit.
Nec aliqua uita uelut rationi
uicinior. sed fallet eos experi¬
entia minor. Nam quidam
scripserunt quae anim aduer¬
tere potuerunt. Inuiuariis
piscium multa miranda. sed
etiam si forte falsa scripserunt
Memoriam tamen pistes ha¬

Expanded text:
marum uiuarum appellata. marum uiuarum appellata. sed si propterea sic appellarentur, daretur auibus nomen animae uiuae. cum uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia, ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror. ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum, ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles. quamquam enim sint et animalia terrestria, quae repunt super terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur, et tam pauca fortasse in terris repunt, quam pauca in aquis \'gradiuntur. Nonnulli autem putauerunt propterea non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum pisces esse appellatos, quod eis memoria nulla sit nec aliqua uita uelut rationi uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scripserunt, quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium, multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam tamen pisces ha
Abbreviated transcription (Latin):
raliter ex alatur. etiam super
terram extenditur. Id eoque
cum dixisset scriptura educant
aquae reptilia animarum ui¬
uarum & uolatilia inquit su¬
per terras. Ad didit sane di¬
cens: Secundum firmamentũ
caeli. in quo potest aliquanto
manifestius apparere. Illud
quod antea uidebatur obscu¬
rum. Non enim ait infirma¬
mento caeli sicut deluminibus:
sed uolantia inquit super ter¬
ras secundum firmamentum
caeli. Id est iuxta firmamen¬
tum caeli. Quia in delicet
hoc caliginosum & humidum
spatium in quo aues uolitant.
illi spatia contiguum est ubi
uolare non possunt. quodiam
merito tranquillitatis. & qui¬
etis pertinet ad firmamentũ
caeli. Incaelo ergo uolant a¬
ues. sed isto quod ille psalmus
etiam terrae nomine inclu¬
det. Propter quod caelum uo¬
cantur. multis locis uolatili¬
a caeli. non tamen infirma¬
mento. sed secundum firmamen¬
tum. Non nulli putant prop¬
ter sensus tarditatem. non ani¬
mam uiuam. sed reptilia ani¬

Expanded text:
raliter exhalatur, etiam super raliter exhalatur, etiam super terras extenditur. ideoque, cum dixisset scriptura: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia, inquit, super terras, addidit sane dicens: secundum firmamentum caeli, in quo potest aliquanto manifestius adparere illud, quod ante uidebatur obscurum. non enim ait ; in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia, inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id est iuxta firmamentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine includit: propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum. Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam uiuam, sed reptilia ani