comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ane de spũ creato hoc cõmodiꝰ¬
S
dictu. & ad intelligentiã hoc
acõmodatius ẽẽ fatemur. ut non so¬
lum in loco esse. sed & localẽ ẽẽ pro¬
nuntiemus sine dubitatione. In lo¬
co quidẽ qm̃ hic alicubi p̃sens cer¬
nit᷑. Localẽ: uero: qm̃ cum sit ali¬
cubi. non ubiq inuenitur. Om̃e e¬
nim quod diffinitum est. scd̃m ali¬
quid locale est. qm̃ in eo ipso quod
finem & t̾minũ habet. locum ha¬
bet & determinat locũ. sicut det̃-¬
minatũ est in loco. Sed corpꝰ quod
dimensionẽ habet loco circũscͥbit᷑.¬
qm̃ ei scđm locũ pͥncipiũ & me¬
diffimitione sola t̾minatur. circũ¬
scͥptionẽ quidẽ non recipit loci.
& tam̃ loco quodãmodo concludit᷑.
qm̃ cum hic alicubi presens sit. totꝰ
alibi non inuenitur. Itaq corpus
locale est qm̃ loco circũscͥbit᷑. sp̃c¬
autẽ qm̃ in loco ꝑ presentiã nat᷑e
& oꝑationis concludit᷑. localis & ip¬
se iure nominatur. Sp̃c autẽ incre¬

Expanded text:
ane de spiritu creato hoc commodius dictu et ad intelligentiam hoc accommodatius esse fatemur, ut non solum in loco esse, sed localem esse pronuntiemus sine dubitatione. In loco quidem quoniam hic alicubi praesens cernitur; localem vero quoniam cum sit alicubi non ubique invenitur. Omne enim quod definitum est, secundum aliquid locale est; quoniam in eo ipso quod finem et terminum habet locum habet, et determinat locum sicut determinatum est in loco. Sed corpus dimensionem habens loco circumscribitm ei secundum locum principium medefinitione sola terminatur circumscriptionem quidem non recipit loci; et tamen loco quodammodo concluditur, quoniam cum hic alicubi praesens sit totus, alibi non invenitur. Itaque corpus locale est, quoniam loco circumscribitur; spam in loco per praesentiam naturae et operationis concluditur, localis et ipse jure nominatur Spiritus autem incre
Abbreviated transcription (Latin):
d̃i quȩ intus erant. ⁊ abscondita e¬
rant: ꝑ ea quȩ foris erant & nota
erant uisibilia uisa sunt. uł in con¬
ditione rerum a ratione humana.
uł in gubernatione. & administra¬
tione. uisibilia facta sunt reuelatio¬

Expanded text:
Dei quae intus erant et abscondita eDei quae intus erant et abscondita erant, per ea quae foris erant et nota erant visibilia sunt visa vel in conditione rerum a ratione humana, vel in gubernatione et administratione visibilia facta sunt revelatio
Abbreviated transcription (Latin):
mundi. ꝑ ea quȩ facta sunt intel¬
lecta conspiciuntur. Cum enim
dicit quod notum dĩ erat. idest no¬
scibile de deo. ostendit nec totum
absconditum. nec totum mani¬
festum. Cum uero dicit manifes¬
tum est in illis. & non dicit ma¬
nifestum est illis: ostendit plane.
qm̃ non solũ reuelatione diui¬
na que facta illis fuerat. sed etiã
ratione humana quȩ in illis e¬
rat. notum illis factum erat. Cũ
autem subiunxit. ds̃ enim illis
reuelauit: ostendit quia ratio
humana ad hȩc sublimia & al¬
ta inuestiganda & intelligenda.
infirma & insufficiens om̃ino
fuisset. nisi diuina reuelatio illi
in adiutorium ⁊ firmam̃tũ cog¬
noscende ueritatis adiuncta fuis¬
sent. Postea ostensio eo qui abintꝰ
erat inuestigationis uel reuelationis
modo. statim de illo qui foris fit utͦq.
sententiam simul subiungit dicenᷤ.
nuisibilia enim ipsius a creatura
mundi ꝑ ea quȩ facta sunt intellec¬
ta conspiciuntur. nuisibilia enim

Expanded text:
mundi per ea quae facta sunt intelmundi per ea quae facta sunt intellecta conspisciuntur . Cum enim dicit: Quod notum Dei erat, id est noscibile de Deo, ostendit nec totum absconditum, nec totum manifestum. Cum vero dicit: manifestum est in illis, et non dicit, manifestum est illis, ostendit plane quoniam non solum revelatione divina quae facta illis fuerat, sed etiam ratione humana in illis quae erat, notum illis factum erat. Cum autem subjungit: Deus autem illis revelavit, ostendit quia ratio humana ad haec sublimia et alta investiganda et intelligenda infirma et insufficiens omnino fuisset, nisi divina revelatio illi in adjutorium et firmamentum cognoscendae veritatis adjuncta fuisset. Postea ostenso eo qui intus erat investigationis vel revelationis modo, statim de illo qui foris sit utroque, sententiam simul subjungit, dicens: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur. Invisibilia enim
Abbreviated transcription (Latin):
tationes due. quib a principio
cordi humano latens ꝓditus est &
indicatus occultus d̾s. partum sci¬
licet ratione humana. Partim re¬
uelatione diuina. Et ratio quidẽ
humana dupplici inuestigatione
dm̃ dep̃hendit. partim uidelicet
in se. Partim in hiis que erant
extra se. Similiter & reuelatio di¬
uina dupplici insinuatione eũ
qui nesciebat᷑ uel dubie credebat᷑.
& non cognitũ indicauit. & par¬
tim creditum asseruit. Nam hu¬
manã ignorantiam nunc abintꝰ
P aspirationẽ illuminans edo¬
cuit. nunc uero foris. uł ꝑ doctrine
eruditionẽ instruxit. uel ꝑ mira¬
culoꝵ ostensionẽ confirmauit.
Ytrumq manifestationis diuinȩ
modũ. quo uel ratione humana
d̃s ab homine cognitus est. uel
reuelatione diuina homini Ma¬
nifestatus. exponit apostolus di-¬
cens. Q.uod notum di erat. ma¬
nifestum est in illis. d̃s enim il¬
lis reuelauit: & deinde subuingit.
nuisibilia enim ipsius. a creatura

Expanded text:
tationes duae, quibus a principio tationes duae, quibus a principio cordi humano latens proditus est et judicatus occultus Deus; partim scilicet ratione humana, partim revelatione divina. Et ratio quidem humana duplici investigatione Deum deprehendit; partim videlicet in se, partim in iis quae erant extra se. Similiter et revelatio divina duplici insinuatione eum qui nesciebatur vel dubie credebatur et non cognitum indicavit, et partim creditum asseruit. Nam humanam ignorantiam nunc intus per aspirationem illuminans edocuit, tunc vero foris vel per doctrinae eruditionem instruxit, vel per miraculorum ostensionem confirmavit. Utrumque manifestationis divinae modum quo vel ratione humana Deus ab homine cognitus est, vel revelatione divina homini manifestatus, exponit Apostolus dicens: Quod notum Dei erat, manifestum est in illis; Deus enim illis revelavit . Et deinde subjungit: Invisibilia enim ipsius a creatura
Abbreviated transcription (Latin):
sus posset ignorari. Quare d̾s nec
totꝰ sciri nec totꝰ ignorari potest.
ropterea quippe qds
a principio. nec totus consci¬
endie humane manifestus ẽẽ
uoluit. nec totus absonditꝰ. ne si
totus manifestus ẽẽt. meritũ fi¬
des non haberet. nec infidelitas
locum. In fidelitas enim de ma¬
nifesto comunceretur. & fides de
occulto non exercet᷑. Si uero ab¬
sconditus totus ẽẽt : fides quidẽ
ad scientiam non adiuuaretuꝵ
ꝙ infidelitas de ignorancia excusa¬
retur. Quocirca oportuit ut ꝓde¬
ret se occultum d̾s. ne totus cela¬
retur. & prorsus nesciretur. & rur¬
sum ad aliquid proditum se &
agnitum occultaret. ne totus
manifestaret᷑. ut aliquid eẽt qd̃
cor hominis enutriret cognitum.
& rursus aliquid quod abscondi¬
t illud nunc considerandum
est quomodo pͥmum qs oc¬
cultus & absconditus & latens.
in tantum a corde humano dep̃¬
hensus est. ut sciri potuissec quia
ds est. uel quid erat credi. Modi
sunt duo. & uiȩ due. & manifes¬

Expanded text:
sus posset ignorari. CAP. II. Quare Deus nec totus sciri, nec totus ignorari potest. ropterea quippe Deus a principio nec totus conscientiae humanae manifestus esse voluit, nec totus absconditus; ne si totus manifestus esset, meritum fides non haberet, nec infidelitas locum. Infidelitas enim de manifesto convinceretur: et fides de occulto non exerceretur. Si vero absconditus totus esset, fides quidem ad scientiam non adjuvaretur, et infidelitas de ignorantia excusaretur. Quocirca oportuit ut proderet se occultum Deus ne totus celaretur et prorsus nesciretur; et rursum ad aliquid proditum se et agnitum occultaret ne totus manifestaretur, ut aliquid esset quod cor hominis enutriret cognitum, et rursus aliquid quod abscondiEt illud nunc primum considerandum est quomodo primum Deus occultus et absconditus et latens interim a corde humano deprehensus est, ut sciri potuisset quia Deus est, vel quod erat credi. Modi sunt duo et viae duae, et manifes
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ spontaneus motus uel
iuoluntarius appetitus
liberum arbitrium ẽ. liberum
quidem in eo quod est uolunta¬
rius. arbitrium uͦ in eo quod
appetitus: S & ipsa potestas ⁊
habilitas uoluntatis libertas est¬
qua mouetur ad utrumq. ⁊ li¬
beritm arbitrium dicit᷑ uoluti¬
tatis: Uoluntarie autem moueri
⁊ ferri spontaneo appetitu. hoc ẽ
potestate eligere. ⁊ libertate iu¬
dicare. in quo constat liberum
arbitrium: & ꝓpter hoc factist̃
liberi arbitrii. ut uoluntario appe¬
titu mouerentur scđm electionẽ
uoluntatis. ⁊ inclinationẽ deside¬
rii sui sine coactione Ueruntam̃
quod primum erat in illis inciꝑe:
moueri ñ erat. neq eligere. neq
concupiscere. qm simplex erat &
principium primũ. & tamen li¬
berum arbitrium iam tunc erat.
qm̃ uoluntas erat cui inerat hoc.
& ex qua hoc subsequebatur. qm
ex hoc mota ẽ statim. ⁊ spontaneo
appetitu ducta in electionem ꝓpͥam:¬

Expanded text:
m spontaneus motus vel voluntarius appetitus liberum arbitrium est: liberum quidem in eo quod est voluntarius; arbitrium vero in eo quod appetitus. Sed et ipsa potestas et habilitas voluntatis est libertas qua movetur ad utrumque, et liberum arbitrium dicitur voluntatis. Voluntarie autem moveri et ferri spontaneo appetitu, hoc est potestate eligere et libertate judicare, in quo constat liberum arbitrium. Et propter hoc facti sunt liberi arbitrii, ut voluntario appetitu moverentur; sed secundum electionem voluntatis et inclinationem desiderii sui sine coactione. Verumtamen quod primum erat in illis, incipere moveri non erat; neque eligere, neque concupiscere, quoniam simplex erat et principium primum; et tamen liberum arbitrium jam tunc erat, quoniam voluntas erat cui inerat hoc et ex qua hoc subsequebatur; quoniam ex hoc mota est statim et spontaneo appetitu ducta in electionem p
Abbreviated transcription (Latin):
boni oꝑis hic significata.
ic tibi attende quanta sit cau¬
tela bono oꝑi adhibenda. In
principio om̃ium oꝑum tuoꝵui¬
de ut lucem habeas in te. ut om̃ia
oꝑa tua lucis sint. & non tenebraꝵ.
Postea considera diligenter. utrũne
lux tua pura sit & non fuscata. &
cum inueneris quia bona ẽ. tunc
demũ diuide eam a tenebris. & uo¬
ca lucem diem. & denebras noctem.
Deinde reliqua oꝑa tua quȩ in lu¬
ce feceris uide si etiam ipsa bona
sunt. & nullum om̃ino opus sine
iudicio ꝑtranseas. donec agnoscas
cuncta que fecisti. Ita geminũ est
iudicium. Primum in quo lux iu¬
dicatur. & uidet᷑ si bona est ut diui¬
dat᷑ a tenebris. Scdm ẽ iudiciũ qñ
oꝑa ipsa quȩ in luce facta sunt ad
iudicium uocantur. & uidet᷑ quia
ipsa quoq bona sunt. & sic demũ
requiescit ds. Aliqua quedam luciᷤ
misteria interim pro tempore trans¬
currentes ꝑstrinximus. nunc iterũ
ad propositi nr̃i seriem texendam
reuertamur. Quid factum sit de

Expanded text:
boni operis hic significata. Hic tibi attende quanta sit cautela bono operi adhibenda. In principio omnium operum tuorum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc demum divide eam a tenebris, et voca lucem diem, et tenebras noctem. Deinde reliqua opera tua quae in luce feceris, vide si etiam ipsa bona sunt; et nullum omnino opus sine judicio pertranseat, donec agnoscas cuncta quae fecisti. Ita geminum est judicium: primum in quo lux judicatur et videtur si bona est ut dividatur a tenebris, secundum est judicium quando opera ipsa quae in luce facta sunt ad judicium vocantur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi nostri seriem texendam revertamur. CAP. XV. Quid factum est de
Abbreviated transcription (Latin):
pro culpa. alterum ad sustentationẽ.
alterum ad subuersionẽ. congruum
erat. ut tercium quoq exercitationis
genus adiungeretur. ut ꝑ illud unũ
e duob primis euacuaret᷑ quia erat
nocens. alterum ꝑficeretur quia ñ
erat sufficiens. Proposita sunt ergo
homini foris oꝑa uirtutum ad edifi¬
cationẽ interioꝵ exercendam. ut illis
occupatus nec uiquã uacaret ad oꝑa
iniquitatis. nec semꝑ ad oꝑa necessi¬
tatis. In his autẽ uirtutũ studiis mi¬
rabili dispensatione ds. & multipli¬
citatem preuidit & uarietatẽ & in¬
cermissionẽ. Ut humana mens. & in
multiplicitate exercitationẽ. & in ua¬
rietate delectationẽ. & in intermissi¬
one recreationem inueniat. Sacra¬
ta sunt quedam loca edificatȩ ba-¬
silicȩ. & determinata cempora cer¬
ta. quib populus fidelis in unum
congregetur. ut unitas commendet᷑.

Expanded text:
pro culpa, alterum ad sustentationem, pro culpa, alterum ad sustentationem, alterum ad subversionem, congruum erat ut tertium quoque exercitationis genus adjungeretur, ut per illud unum e duobus primis evacuaretur, quia erat nocens; alterum perficeretur, quia non erat sufficiens. Proposita sunt ergo homini foris opera virtutum ad aedificationem interiorem exercendam, ut illis praeoccupatus, nec unquam vacaret ad opera iniquitatis, nec semper ad opera necessitatis. In his autem virtutum studiis mirabili dispensatione Deus et multiplicitatem praevidit, et varietatem, et intermissionem, ut humana mens et in multiplicitate exercitationem, et in varietate delectationem, et in intermissione recreationem inveniat. Sacrata sunt quaedam loca, aedificatae basilicae, et determinata tempora certa, quibus populus fidelis in unum congregetur, et unitas commendet
Abbreviated transcription (Latin):
litate ẽẽ non potest. contra illam
que defectũ generat mutabilitatẽ
alia ei mutabilitas quȩ profectũ
parit opponit᷑. ut quia stare non
potest ut semꝑ idem sic. moueat᷑
& ꝓmoueatur semꝑ ut melior sit.
Primũ enim bonum erat in summo
stare. Scđm est bonũ ad suꝑiora as¬
cendere. & idcuco uita mutabilis ne
sua mobilicate dissoluta ad deteri-¬
ora semꝑ deficeret: talib studiis
nutrienda fuerat. in quib & rerũ
uarietate foris excitata. & emulati¬
one uirtutum intus accensa ꝓfici¬
endi occasionẽ inueniret. Diuisa st̃
tempora. & distincta loca. ꝓpositȩ
species corporales. miuncta studia. &
oꝑa exercenda. ut medicinã interi¬
oris hominis exterior homo p̃pararde.
& ei subẽẽ & prodẽe addisceret. Nam
cum prius uita humana ꝑ duo exer-¬
citationum genera cucurrisset in al¬
dero ad necessitatẽ. in altero ad uolup¬
tatem. in altero ad usum. in altero ad
uitiũ. ad usum pro natura. ad uitium

Expanded text:
litate esse non potest, contra illam litate esse non potest, contra illam quae defectum generat mutabilitatem alia ei mutabilitas quae profectum parit opponitur; ut, quia stare non potest ut semper idem sit, moveatur et promoveatur semper ut melior sit. Primum enim bonum erat in summo stare. Secundum est bonum ad superiora ascendere. Et idcirco vita mutabilis ne sua mobilitate dissoluta ad deteriora semper deficeret; talibus studiis nutrienda fuerat in quibus et rerum varietate foris excitata, et aemulatione virtutum intus accensa, proficiendi occasionem inveniret. Divisa sunt tempora et distincta loca, propositae species corporales, injuncta studia et opera exercenda, ut medicinam interioris hominis exterior homo praepararet, et ei subesse et prodesse addisceret. Nam cum prius humana vita per duo exercitationum genera cucurrisset in altero ad necessitatem, in altero ad voluptatem, in altero ad usum, in altero ad vitium; ad usum pro natura, ad vitium
Abbreviated transcription (Latin):
Quia sicut multa diligens in his per
affectum diuiditur. sic mutabilia
sequens uariat᷑. Quicquid enĩ inhiᷤ
om̃ib ad requiem & consolatiõẽ
appetit. ipsa ei mutabilitatis con-¬
ditio ad laborẽ & dolorem conuer-¬
dt. Unde fit: ut ficut ad hȩc ne defi¬
ciat ure compellitur. sic ab his post¬
modum ut requiescat exire cogat᷑.
Ut appareat alter cam uagus & pro¬
fugus suꝑ terram. Nagus. in uariis
querens consolationem. profugus:
inuentam ubiq declinans afflicci¬
onẽ. Ambulat homo. si semꝑ ambu¬
lauerit deficit. Sedet ergo uel stat
ne deficiat. & tamen si semꝑ sederit.
deficit. Esurimus & deficimus. man-¬
ducamus ne deficiamus. & tamen si
semꝑ manducaremus deficeremus.
Et uertitur ad dolorem. quod quesi¬
tum est ad consolationem. Sic omis
mutabilitas hominis defectum ha¬
bet. non profectũ. & deficimus quia
mutamur. qui tamen numquam
mutari cessamus ne deficiamus. Ca
ergo uita hominis hic sine mutabi¬

Expanded text:
quia sicut multa diligens in his per quia sicut multa diligens in his per affectum dividitur, sic mutabilia sequens variatur. Quidquid enim in his omnibus ad requiem et consolationem appetit, ipsa ei mutabilitatis conditio ad laborem et dolorem convertit. Unde fit ut sicut ad haec ne deficiat ire compellitur, sic ab his postmodum ut requiescat exire cogatur, ut appareat alter Cain vagus et profugus super terram . Vagus in variis quaerens consolationem. Profugus, inventam ubique declinans afflictionem. Ambulat homo, si semper ambulaverit deficit. Sedet ergo vel stat ne deficiat, et tamen si semper sederit, deficit. Esurimus et deficimus, manducamus ne deficiamus, et tamen si semper manducaremus deficeremus, et vertitur ad dolorem quod quaesitum est ad consolationem. Sic omnis mutabilitas hominis defectum habet non profectum; et deficimus quia mutamur, qui tamen nunquam mutari cessamus ne deficiamus. Quia ergo vita hominis hic sine mutabi
Abbreviated transcription (Latin):
grẽ spiritalia quasi quedam anti¬
sacramentis usibilib quasi quibꝰdã
uasculis homini porrigunt᷑. quid a-¬
liud quam ex patenti specie uircꝰ
occulta ostenditur: Eger enim me-¬
dicamentum uidere non potest.sed
uas in quo medicamentũ datur ui-¬
dere potest. Et propt̾ hoc in ipsa ua¬
sis specie untus ei exprimit᷑ medici¬
nȩ. ut agnoscat quod accipit. & per
ipsam agnitionẽ proficiat ad dilec¬
tionem. Dic itaq intelligendum ẽ
quod diximus propter eruditionẽ
sacramenta instituta.
ropter exercitationẽ similit̃ in¬
stituta sunt sacramenta. ut dum
mens humana ꝑ uarias oꝑum spe¬
cies foris exercitata colitur. ad multi¬
plicẽ uirtutis fructum interius fe¬
cundetur. Bonum quidẽ hominis
unũ erat. & quãdiu homo illi per
dilectionem adhesit. hac multipli¬
citate non eguit. Postquã audem
mentẽ suam ꝑ concupiscentiam
ad multiplicia hec & transitoria
diuidi ꝑmisit. stabilis ẽẽ non potuit.

Expanded text:
gratiae spiritualia quasi quaedam invigratiae spiritualia quasi quaedam invisacramentis visibilibus quasi quibusdam vasculis homini porriguntur, quid aliud quam ex patenti specie virtus occulta ostenditur? Aeger enim medicamentum videre non potest, sed vas in quo medicamentum datur videre potest. Et propter hoc in ipsa vasis specie virtus exprimitur medicinae, ut agnoscat quid accipit, et per ipsam agnitionem proficiat ad dilectionem. Sic itaque intelligendum est quod diximus propter eruditionem sacramenta instituta. Propter exercitationem similiter instituta sunt sacramenta, ut dum mens humana per varias operum species foris exercitata colitur, ad multiplicem virtutis fructum interius fecundetur. Bonum quidem hominis unum erat; et quandiu homo illi per dilectionem adhaesit non eguit hac multiplicitate. Postquam autem mentem suam per concupiscentiam ad multiplicia haec et transitoria dividi permisit; stabilis esse non potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
eciam si in istis querunt. sed ex illo &
ab illo querunt in istis a quo iubent᷑
querere. & credunt se ꝑciꝑe in istis.
Non enim ista tͥbuunt quod tͥbuitur
ꝑ ista. sed ille ꝑ ista salutem prebet
qui in istis salutem querere iubet. Foc
modo igitur intelligendũ est. quod
uisibilia sacramenta ꝓpter humilia¬
dionẽ hominis diximus instituta.
Ropter eruditionẽ quoq insti¬
tuta sunt sacramenta. ut ꝑ id quod
foris in sacramento in specie uisibili
cernitur. ad inuisibilẽ uirtutẽ que
intus in re sacramenti constat agno¬
cendam. mens humana erudiatur.
Homo enim qui uisibilia nouerat i¬
uisibilia non nouerat. diuma agnos¬
cere nullatenus posset. nisi humanis
excitatus. & idcirco dum ei bonum
muisibile quod amiserat redditur.
foris ei eiusdem significatio per spe¬
cies uisibiles adhibetur. Ut foris ex¬
citet᷑. & intus reparetur. Ut in eo qd̃
tractat & udet: agnoscat quale sit
quod ꝑcipit & non uidet. Dona enĩ

Expanded text:
etiam si in istis quaerunt; sed ex illo et etiam si in istis quaerunt; sed ex illo et ab illo quaerunt in istis a quo jubentur quaerere et credunt se percipere in istis. Non enim ista tribuunt quod tribuitur per ista, sed ille per ista salutem praebet qui in istis salutem quaerere jubet. Hoc modo igitur intelligendum est quod invisibilia sacramenta propter humiliationem hominis diximus instituta. Propter eruditionem quoque instituta sunt sacramenta, ut per id quod foris in sacramento in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus in re sacramenti constat agnoscendam mens humana erudiatur. Homo enim qui visibilia noverat, invisibilia non noverat; divina agnoscere nullatenus posset nisi humanis excitatus. Et idcirco dum ei bonum invisibile quod amiserat redditur, foris ei ejusdem significatio per species visibiles adhibetur, ut foris excitetur; et intus reparetur, ut in eo quod tractat et videt, agnoscat quale sit quod percipit et non videt. Dona enim
Abbreviated transcription (Latin):
lis & fructuosa deuotio est ꝓpter su-¬
ꝑiorem eciam inferiorib iclinari.
& quẽ admodũ dampnabilis fuit su¬
ꝑbia presentẽ despicere. sic laudabi¬
lis humilitas est absentem querere.
& ꝑseueranti amore usq ad inuen-¬
tionem ab inquisitione non cessare.
ut sit & deuotio in humilitate. & hu¬
militas in deuotione. Nemo siquidẽ
est qui nesciat hominẽ rationalem
mutis & insensibilib elementis con-¬
ditione suꝑorem existere. & tamen
cum isdẽ homo in his salutẽ que¬
rere iubetur. ad exꝑiendam obedi-¬
entiȩ ipsius untutem. quid aliud
quã suo inferiori suꝑior subicitur:
Hoc est quod infidelium ocłi qui tu¬
sibilia solum uident sacram̃ta salitã
uenerari despiciunt. quia in ess tm
quod foris est contemptibile in specie
iusibili cernentes inuisibilẽ uirtutẽ
intus & fructum obedientiȩ non ag¬
noscunt. Non enim sciunt quod fide¬
les salutẽ ex istis elementis non quert.

Expanded text:
lis et fructuosa devotio est propter suplis et fructuosa devotio est propter superiorem etiam inferioribus inclinari. Et quemadmodum damnabilis fuit superbia praesentem despicere, sic laudabilis humilitas est absentem quaerere, et perseveranti amore usque ad inventionem ab inquisitione non cessare, ut sit devotio in humilitate, et humilitas in devotione. Nemo siquidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insensibilibus elementis conditione superiorem existere; et tamen cum idem homo in his salutem quaerere jubetur ad experiendam obedientiae ipsius virtutem; quid aliud quam suo inferiori superior subjicitur? Hoc propter quod infidelium oculi qui visibilia solum vident sacramenta salutis venerari despiciunt, quia in eis tantum quod foris est contemptibile in specie visibili cernentes, invisibilem virtutem intus et fructum obedientiae non agnoscunt. Non enim sciunt quod fideles salutem ex istis elementis non quaerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ce ad illud ibat. & libertate i illo
stabat. Postquam autẽ ꝑ concupis¬
centiam abstractus a suꝑiori auer¬
tebatur. ad inferioia conuersus pre-¬
cipitabatur. & illi se subi cebat. qd̃
bonum suũ faciebat. Iusta igit᷑ recom-¬
pensatione qui suo suꝑiori per obedi-¬
entiam subiectus ẽẽ noluit. per con¬
cupiscentiã suo se inferiori subiecit. ut
iam ipsum inter se & deũ medium
inueniat diuisionis. non mediatorem
reconciliationis. Hoc enim medio di¬
uidente. humana mens & obnubilat᷑.
ne creatorẽ suum agnoscere ualeat.
& refrigescit. ne ipsum per dilectionẽ
requirat. Iustum ergo est ut homo qͥ
prius d̃m suꝑbiendo deserens terre¬
nis se ꝑ concupiscentiam subdidit. nc̃
ꝑ humilitatẽ dm̃ requirens ut pleniꝰ
affectũ suȩ deuotionis insinuet. eisd ẽ
se ꝓpter preceptum dĩ ꝑ obedientiã
iclinet. Sicut enim ꝑnitiosa fuit e-¬
latio suꝑiori nolle subici. sic laudabi¬

Expanded text:
te ad illud ibat, et libertate in illo te ad illud ibat, et libertate in illo stabat. Postquam autem per concupiscentiam abstractus a superiori avertebatur; ad inferiora conversus praecipitabatur, et illi se subjiciebat quod bonum suum faciebat. Justa igitur recompensatione qui suo superiori per obedientiam subjectus esse noluit; per concupiscentiam suo se inferiori subjecit, ut jam ipsum inter se Deum medium inveniat divisionis, non mediatorem reconciliationis. Hoc enim medio dividente humana mens et obnubilatur ne Creatorem suum agnoscere valeat: et refrigescit ne ipsum per dilectionem requirat. Justum ergo est ut homo qui prius Deum superbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subdidit; nunc per humilitatem Deum requirens ut plenius affectum suae devotionis insinuet eisdem se propter praeceptum Dei per obedientiam inclinet. Sicut enim perniciosa fuit elatio superiori nolle subjici, sic laudabi
Abbreviated transcription (Latin):
tuta ẽẽ noscuntur. Propt̾ humiliati¬
onem. ꝓpter erudicionẽ. ꝓpter exer-¬
citationem. Propter humiliationẽ
quidem. ut dum homo rationalis
creatura. insensibilib elementis que
natura infra ipsum fuerunt ex pre¬
cepto creatoris sui subicitur. ex hac
ipsa sua humiliatione creatori suo re¬
conciliari mereatur. Homo namq
ita factus erat. ut bonum enis solus
ille ẽẽt a quo erat. cetera om̃ia sub
ipso facta sunt non ut in eis eẽt eius
bonum. sed ut ex eis ẽec illius obseqͥũ.
Om̃e enim bonum maius est illo cuiꝰ
est bonũ. quia uere bonũ non est. nͥ
quod bonum facit illum cunus est
bonum. Om̃is ergo quibonus est &¬
ex bono suo bonus ẽ: inferior ẽ ipso
bono quo bonus est. quia sine ipso
bono bonus non ẽ. Si ergo bonum
hominis supͣ hominẽ erat. solus ille
bonum hominis erat. qui supra ho-¬
minem erat. Nuic gͦ bono homo quã¬
diu in ordine conditionis suȩ ꝑsti-¬
tit. in mediecate iungebatur. & eo
libere fruebatur. quia & uolunta¬

Expanded text:
noscuntur. Propter humiliationem, propter eruditionem, propter exercitationem. Propter humiliationem quidem ut dum homo rationalis creatura insensibilibus elementis quae natura infra ipsum cepto Creatoris sui subjicitur, ex hac ipsa sua humiliatione Creatori suo reconciliari mereatur. Homo namque ita factus erat ut bonum ejus solus ille esset a quo erat; caetera omnia sub ipso facta sunt, non ut in eis esset ejus bonum, sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim bonum majus est illo cujus est bonum; quia vere bonum non est, nisi quod bonum facit illum cujus est bonum. Omnis ergo qui bonus est, et ex bono suo bonus est; inferior est ipso bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. Si ergo bonum hominis supra hominem erat, solus ille bonum hominis erat qui supra hominem erat. Huic ergo bono homo quandiu in ordine conditionis suae perstitit immediate jungebatur et ex eo libere fruebatur, quia et volunta
Abbreviated transcription (Latin):
dies illummauit. & quare ante solẽ
facta est.
Roo nemo dicat. quomͦ ante fac¬
tum solẽ dies ẽẽ potuit. quia an¬
tequã sol fieret lux erat. & uidit ds
lucẽ quod ẽẽc bonum. & uocauit lu¬
cem diẽ. & tenebras noctem. & ipsa
lux tres illos primos dies faciebat.
andequam sol fieret. & illummnaret
mundũ. Sed quid significat. quod
non statim factus est sol. ex quo lu¬
cẽ fieri oportuit. sed ut quasi lux
ẽẽt. priusquam clara lux: & fortas¬
sis confusio plena luce digna non
erat. aliquã tam̃ lucẽ accepit. ut ui¬
deret exire ad ordinem & dispositiõẽ.

Expanded text:
dies lux illuminavit, et quare ante solem dies lux illuminavit, et quare ante solem facta est. rgo nemo dicat quomodo ante factum solem dies esse potuit; quia antequam sol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire ad ordinem et dispositionem.
Abbreviated transcription (Latin):
utrimq diuisio facta ẽ. ⁊ siłfacta ẽ diui¬
sio denebraꝵ & lucis. & uocata est lux
dies. & tenebrȩ noxͦ Utrumq qͥdẽ
ds̃ diuisit. & utrunq nomina¬
uit. sed utrumq non fecit. Ds̃ enĩ
auctor tenebrarum non est. sed
lucis. quia peccatũ tenebre ẽ. &¬
peccatũ nichil ẽ. & sine ipso nicħ
factũ est. Lux ab ipso facta est.
quia iusticia & ueritas lux ẽ. &
de luce audriumꝰ. quia dixit ds̃.
fiat lux. & statim facta est lux.
Nusquã dixit ds fiant tenebrȩ. sed
de luce dixit. fiat lux. & diuisit
lucẽ a tenebris. & uocauit lucem
diem. & tenebras noctẽ. Ergo utrũq¬
non fecit. tamen utrũq diuisit.
& utrũq nominauit. diusit. ꝑ
iudiqũ. & ꝑ meritũ nomi nauit.
Iudicauit & disposuit. qr nec hoc apud
cum iudicantẽ inordinatum c̾ẽ po¬
tuit. quod apud delinquentes inor¬
dinatum fuit. Uocauit lucem diem.
& tenebras nocteor. Quod lux tres

Expanded text:
utrorumque divisio facta est; et simul facta est diviutrorumque divisio facta est; et simul facta est divisio tenebrarum et lucis. Et vocata est lux dies et tenebrae nox. Utrumque quidem Deus divisit, et utrumque nominavit; sed et utrumque non fecit. Deus enim auctor tenebrarum non est sed lucis; quia peccatum est tenebrae et peccatum nihil est: Et sine ipso nihil factum est . Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dixit: Fiat lux, et divisit lucem a tenebris; et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Ergo non et utrumque nominavit. Divisit per judicium; et per meritum nominavit, judicavit et disposuit. Quia nec hoc apud eum judicantem inordinatum esse potuit, quod apud delinquentes inordinatum fuit, vocavit lucem diem, et tenebras noctem. CAP. XI. Quod tres
Abbreviated transcription (Latin):
dies. & tam̃ tempus fuit. quia
mutabilitas fuit. Postea uero con-¬
tinuo luce facta. diuise sunt te¬
nebre & lux. & tempus iam ꝑdi
em & noctẽ distingui cepit.
Qd̃ simul facta est lux uisibił & inui¬
sibił & parit̃ diiusa a tenebris.
t ut michi uidetur eodẽ ꝓrsꝰ
temporis momento quo uisi¬
biliter & corporalĩt diuisa est lux
atenebris. inuisibihiter quoq bo¬
ni angłi discreti sunt a malis. il¬
lis in denebris peccati cadentib. &
istis ad lucẽ iusticiȩ conuersis. illu¬
minatisq aluce ut lux essent & ñ
denebrȩ. Sic enim consonare debu¬
erunt exemplaria oꝑum dĩ. ut
que uisibilia erant oꝑa sapientiȩ
inuisibilium ꝓuentus sequerent᷑.
scłm quod ipsa que utrobiq oꝑa¬
batur sapientia. ibi iudiciũ exercu¬
it. hic formauit exemplum. Diui¬
sa est gͦ lux a tenebris. & erat lux
uisibilis. & uisibiles tenebrȩ erant.
similicer & lux inuisibilis erat.
& tenebrȩ inuisibiles erant. &

Expanded text:
dies; et tamen tempus fuit, quia dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux; et tempus jam per diem et noctem distingui coepit.d simul facta est lux visibilis et invisibilis; et pariter divisa a tenebris. Et ut mihi videtur eodem prorsus temporis momento quo visibiliter et corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobique operabatur sapientia, ibi judicium exercuit, hic formavit exemplum. Divisa est lux ergo a tenebris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et
Abbreviated transcription (Latin):
es auroram precedentem ñ ha-¬
buit. qm̃ antequã lux crearetur
plene tenebre fuerunt. mox autẽ
luce apparente suꝑ terram plenꝰ
dies. ꝓpt̾ea quod a ꝑfecto opusdĩ
inchoari debuisset. i deo dixisse scͥp¬
turam. factum ẽ uesꝑe & mane dies
unus. Non enim dixit factũ est mane
mane dies unus. quia sicut diximꝰ
primus dies mane p̾cedens ñ habu¬
it. qm̃ a luce plena atq ꝑfecta ini¬
tium sumpsit. Propt̾ea om̃is auro¬
ra precedentis diei est. & omĩs dies
ab ortu solis mitum sumit. Estq
dies naturalis illud spacium tem¬
poris quod ab ortu solis usq ad or¬
tum ꝑtransiens. noctem in se diẽq
concdudit. In qua qm̃ naturaliter
dies noctẽ precedit. & finẽ diei
uesꝑam dicimꝰ finem noctis au¬
roram. constat indubitant̃ quod
aurora semꝑ ad precedentẽ diem
referenda fit. Ergo illud primũ
momentũ tẽporis quando creata
est om̃ium uisibilium iniuifibi¬
liumq natura. nec nox fuit neq

Expanded text:
es auroram praecedentem non haes auroram praecedentem non habuit, quoniam antequam lux crearetur plenae tenebrae fuerunt, mox autem luce apparente super terram plenus dies, propterea quod a perfecto opus Dei inchoari debuisset, ideo dixisse Scripturam: Factum est vespere et mane dies unus . Non enim dixit Factum est mane mane dies unus. Quia, sicut diximus, primus dies mane praecedens non habuit, quoniam a luce plena atque perfecta initium sumpsit; propterea omnis aurora praecedentis diei est, et omnis dies ab ortu solis initium sumit. Estque dies naturalis illud spatium temporis quod ab ortu solis usque ad ortum pertransiens noctem in se diemque concludit; in qua quoniam naturaliter dies noctem praecedit et finem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec
Abbreviated transcription (Latin):
nisi mobilis fuisset lux illa. neqͣ¬
quã alterna uicissitudine diem ac
noctem distinguere. nec temporis
spagum ullatenus sine motu ꝑage¬
re ualuisset. Scđm hanc itaq ꝯsidera¬
tionem conuenientiꝰ puto. ut cre¬
damus lucẽ ilła in principio fa¬
ctam ad illuminanda corporea.
sine dubio corpoream fuisse. qua¬
le fortasse esse potuisset corpus
aliquod lucidum.cuius
presentia cuncta illus. tra¬
rentur. quẽadmodum Ununc
in sole uideri potest. ipsamq ui¬
ce & loco solis factam. ut interim
motu suo circum agitaret᷑. & no¬
ctem diemq discerneret. Cum
qua quia dies prima exorta est.
ego crediderim magis illã qͣndo
facta est. ibidem pͥmum appa¬
ruisse. ubi sol cotidiano cursu
circum uectus oriens emergit. ut
eodem tramite circum currens.
ac primo ad occasum descendenᷤᷤ
uesꝑam faceret. deinde reuocata
ad ortum. auroram hoc ẽ mane
ante ortũ sequentis diei illustra-¬
rec. & propt̾ea quia primus di¬

Expanded text:
nisi mobilis fuisset lux illa, nequnisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus sine motu peragere valuisset. Secundum hanc itaque considerationem, convenientius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus aliquod lucidum, cujus praesentia cuncta illustrarentur, quemadmodum nunc in sole videri potest, ipsamque vice et loco solis factam, ut interim motu suo circumagitaretur, et noctem diemque discerneret. Cum qua quia dies prima exorta est ego crediderim magis illam quando facta est, ibidem primum apparuisse ubi sol quotidiano cursu circumvectus oriens emergit, ut eodem tramite circumcurrens, ac primo ad occasum descendens vesperam faceret, et deinde revocata ad ortum auroram, hoc est mane ante ortum sequentis diei illustraret. Et propterea quia primus di
Abbreviated transcription (Latin):
Qualis eadem facta est lux & ubi.
ed nunc suꝑest. ut rei gestȩ ue¬
ritatẽ diligentiꝰ ꝓsequamur.
Principium ergo diuinorũ oꝑum
fuit creatio lucis. quando ip̃sa lux
ñ materialiter de nichilo creata
est. sed de preiacenti illa unuer¬
sitatis materia formaliter facta
ẽ ut lux esset. & uim ac ꝓprieta-¬
tem lucendi haberet. Hoc opus pͥ¬
ma die factum est. sed huius oꝑis
materia ante primam diem cre¬
ata ẽ. moxq cum ipsa luce dies
cepit. quia ante lucem nec nox
fuit. nec dies. etiam si tempus fu-¬
it. Si autẽ queritur qualis furit
hec lux. corporea aut incorporea.
& si corporea cuius modi corpus
habuit. & utrũ uno loco circum¬
scͥpta. an ubiq diffusa. utrum
in motu uł immobilis. quantũ
ego arbitror rectissime respondet᷑.
corporalib rebus & uisibilib il¬
luminandis. ñ nisi lucem corpo¬
ream congruere pocuisse. Om̃e
autẽ corpus quãlibet subtile &
spiritali nature approximans.
loco circuscribi necesse ẽẽ. Rursũq

Expanded text:
Qualis eadem facta est lux, et ubi. Sed nunc superest ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque
Abbreviated transcription (Latin):
sura in qua uoluntas hominis ẽẽ de¬
buerat ut bona eẽt. & malũ in ea non
esset: Hoc diligenter considerare opor

Expanded text:
sura in qua voluntas hominis esse debuerat, ut bona esset et malum in ea non esset, hoc diligenter considerare opor
Abbreviated transcription (Latin):
De trib generibus boni.
st ergo summũ bonum. quod
ipsum bonum est. & ad om̃e
bonum bonum ẽ. Medium uero
bonũ est. quod ipsum bonum ẽ. &
ad aliquid bonum ẽ. Bonum autem
infimũ & quasi extrarium & deno¬
minatiue solum & conductum. & ñ
ꝓprium bonũ quod ad aliquid bo¬
num est. & ipsum bonum non est.

Expanded text:
De tribus generibus boni. Bonum ergo summum est quod ipsum bonum est, et ad omne bonum, bonum est. Medium vero bonum est quod ipsum bonum est, et ad aliquid bonum est. Bonum autem infimum et quasi extrarium et denominative solum et conductum et non proprium bonum; quod ad aliquid bonum est, et ipsum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
modis prauas uoluntates angeloꝵ
ihominum d̃s̃ ad imꝑium suȩ
uoluntatis disponit. ut in eo etiã
in quo displic&e id quod ẽ. quia
malum ẽ. placeat quia est quod or
one dei. qua malas etiam uolunta¬
tes ad suam uoluntatem intorquet
& disponit secundum suam u o-¬
Lu NT A T EM

Expanded text:
modis pravas voluntates angelorum modis pravas voluntates angelorum et hominum Deus ad imperium suae voluntatis disponit, ut in eo etiam in quo displicet id quod est quia malum est placeat quia est quod ordispositione Dei qua malas etiam voluntates ad suam voluntatem intorquet, et disponit secundum suam voluntatem
Abbreviated transcription (Latin):
tem maloꝵ angeloꝵ.
oc autem moderam̃
modis. aut termino naturaliter
collatȩ potestatis. aut miraculo tẽ¬
poraliter illatȩ ^ possibilitatif. Aut
obstaculo extrinsecus adhibitȩ diffi¬
cultatis. aut iudicio intrinsccus ope¬
rantis dispositionis. Terminus natu¬
raliter collatȩ potestatis est. quantũ
naturalit posse concedit᷑ ¶ traculũ
temporaliter illatȩ impossibilitatis
ẽ. quando id ipsum naturale posse
subita ⁊ occulta uirtute diuinȩ pre¬
sentiȩ sine exteriori impedimento
comprimitur: Obstaculum extrin¬
secus adhibitȩ difficultatis ẽ. quan-¬
do nutu diuino ꝑ alias potestates
ex trinsecus obuiantes. aliarum uo¬
luntates ne ad effectum uenire pos¬
sint. impediuntur. Iudicium intr̃i¬
secus oꝑantis dispositionis est: q̃n
ipsa uis diuina quȩ abintus omni
creaturȩ presidet illas etiam uolun-¬
tates quȩ contra suã uoluntatem
ortȩ sunt ad ꝑficiendam suã uolũ¬
tatem intorquet. His gͦ quatuor

Expanded text:
tem malorum angelorum. Hoc autem moderamenmodis. Aut termino naturaliter collatae potestatis, aut miraculo temporaliter illatae impossibilitatis, aut obstaculo extrinsecus adhibitae difficultatis, aut judicio intrinsecus operantis dispositionis. Terminus naturaliter collatae potestatis est quantum naturaliter posse conceditur. Miraculum temporaliter illatae impossibilitatis est quando id ipsum naturale posse subita et occulta virtute divinae praesentiae sine exteriori impedimento comprimitur. Obstaculum extrinsecus adhibitae difficultatis est quando nutu divino per alias potestates extrinsecus obviantes aliarum voluntates ne ad effectum venire possint impediuntur. Judicium intrinsecus operantis dispositionis est quando ipsa vis divina, quae intus omni creaturae praesidet; illas etiam voluntates quae contra suam voluntatem ortae sunt, ad perficiendam suam voluntatem intorquet. His ergo quatuor
Abbreviated transcription (Latin):
rationes aiunt credendã ẽe mysticã
illam in genesi sex dierum distri¬
butionem. rei ueritate autẽ omnẽ
creaturã ab ipso temporis exordio
quo ẽẽ cepit. talem cepisse. taliq
forma qualẽ nunc uidetur habe¬
re. quantũ ad umuersitatis dispo¬

Expanded text:
rationes aiunt credendum esse mysticam rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, talem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis dispo
Abbreviated transcription (Latin):
Iuud magis crediderim sub assertionis
dium fuisse. Qui sic dicta sc̃oꝵ pie
interp̾cari uoluerint. nec falsa cre¬
dendo errorem incident. nec uera
reprehendendo.elationem. Nos gͦ
in nullam partẽ precipiti asserti¬
one declinantes. id cui noster sensꝰ
interim magis accedit. quantũ ca¬
pere possumus aꝑimus. Qui dm̃
om̃ia simul in materia & forma
fecisse contendunt. ꝓpterea fortasse
suam assertionẽ iustam esse arbi¬
trantur. quod omĩpotentie creato¬
ris indignum uideatur. ad humane
inbecillitatis similitudinẽ suum
opus ꝑ interualla tempoꝵ ad ꝑfec¬
tionem ꝓmouere. quodq etiam
quedam scͥpturarũ loca quodãmͦ
idem asserentia inueniuntur. Ut ẽ
illud. qui uiuit in ęternũ creauit
omĩa simul. Ipsa quoq geneseos scͥp¬
tura unde prima ad nos huius
rei manauit agnitio. sic ambigue
de oꝑatione sex dierum loquitur.
ut sepe numero omĩa potius si¬
mul facta fuisse ꝓbare uideatur.
Propt̃ has igitur & hunuscemodi

Expanded text:
Illud magis crediderim, sub assertionis ando fuisse. Qui sic dicta sanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram partem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbecillitatis similitudinem suum opus per intervalla temporum ad perfectionem promovere, quodque etiam quaedam Scripturarum loca, quodammodo idem asserentia inveniuntur. Ut est illud: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul . Ipsa quoque Geneseos scriptura unde prima ad nos hujus rei manavit agnitio sic ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujusmodi
Abbreviated transcription (Latin):
aut facere. qͥ ad uolendum ⁊ facien-¬
dum tantum facti erant. ñ uolentes
aut facientes: Uelle enim aut face-¬
re motum hab&. ⁊ de hoc in illud.
i successum ⁊ morã. qͦd incipientis
pͥncipii ẽẽ non potest. qͦd incipit
tantum ⁊amplius non ẽ adhuc.
s primum est & non deinceps:
Nelle autem uoluntate est uelle.
cum mouet᷑ uoluntas ⁊ operatur
iam aliquid: ⁊ est ibi hoc ⁊ illua.
⁊ de hoc in illud. quod p̃cessit uo¬
luntas ex qua uelle erat cum ad¬
huc uelle non erat. s uoluntas
erat tantum ut ex ea uelle ẽẽt. qͦd
incipientis non erat aut facere:
Non gͦ sic intelligendum ẽ sim¬
plex principium. & prima origo
nascentis naturȩ. s unum ipsum
⁊ hoc tantum ⁊ ñ amplius. sine
spacio ⁊ motu ⁊ mora. quȩ omĩa
subsequuntur postea. in quibus
uelle constat ⁊ facere. ⁊ ꝓcessus mo¬
tuum & actionum post primũ
principium: Ex quo autem uo¬
luntas mouebatur uelle erat &

Expanded text:
aut facere, qui ad volendum et facienaut facere, qui ad volendum et faciendum tantum facti erant non volentes aut facientes. Velle enim aut facere motum habet, et de hoc in illud, et successum et moram; quod incipientis principii esse non potest, quod incipit tantum amplius non est adhuc, sed primum est et non deinceps. Velle autem voluntate est velle, cum movetur voluntas et operatur jam aliquid; et est ibi hoc et illud; et de hoc in illud quod praecessit voluntas ex qua velle erat cum adhuc velle non erat; sed voluntas erat tantum ut ex ea velle esset quod incipientis non erat aut facere. Non ergo sic intelligendum est simplex principium et prima origo nascentis naturae. Sed unum ipsum et hoc tantum et non amplius sine spatio et motu et mora, quae omnia subsequuntur postea, in quibus velle constat et facere, et processus motuum et actionum post primum principium. Ex quo autem voluntas movebatur velle erat; et
Abbreviated transcription (Latin):
dum bonum erat quod bonus fece-¬
rat totum: Et si meliores erant sic̃
erant: meliores erant ꝓ eo quod fac¬
ti erant. non ꝓ eo quod fecerant ipsi
uł faciebant: Similit & quod usti
dicuntur: solum hoc illis erat iniu-¬
stos non fuisse. & quod beati:ñ mise¬
ros extitisse.: Heruntam̃ neq iusti
ad meritum neq inusti ad culpã.
quemadmodũ neq ad glorificatio¬
nẽ uł consum mationẽ beati. uel
ad tormentũ aut penam miseri ue-¬
rissime affirmantur: Et forte exp̃s¬
sius ⁊ ad intelligentiam euidenti᷑
sit nec bonos nec malos. nec uistos
nec iniustos nec conu̾sos nec auer¬
sos nec beatos nec miseros conditos
asserenti: Nã qui bonos dicit sig¬
nificat uirtitem. qui iustos me¬
ritum. qͥ conu̾sos dilectionem. qͥ
beatos glorificationem:. De libero ar¬
bitrio illoꝵ in pͥmo conditionis prin¬
cipio quando subsistere ceꝑunt.
N illis autem quod
erat primũ uicipere: uelle ñ erat

Expanded text:
dum bonum erat quod bonus fecedum bonum erat quod bonus fecerat totum. Et si meliores erant sicut erant meliores erant pro eo quod facti erant, non pro eo quod fecerant ipsi vel faciebant. Similiter et quod justi dicuntur, solum hoc illis erat injustos non fuisse; et quod beati, non miseros ex stitisse. Verumtamen neque justi ad meritum, neque injusti ad culpam, quemadmodum neque ad glorificationem vel consummationem beati, vel ad tormentum vel poenam miseri verissime affirmantur Et forte expressius et ad intelligentiam evidentius sit, nec bonos nec malos, nec justos nec injustos nec conversos, nec aversos, nec beatos, nec misero conditos, asserenti. Nam qui bonos dicit, significat virtutem; qui justos, meritum; qui conversos, dilectionem; qui beatos, glorificationem. CAP. XX. De libero arbitrio illorum in primo conditionis principio, quando subsistere coeperunt. In illis autem quod erat primum incipere, velle non erat
Abbreviated transcription (Latin):
tisunt: culpa ẽ facientis non facti.
quia aliud esse non potuerunt ne¬
q facere ipsi cum facti sunt tunc
ut aliud essent quam facti sunt:
ltaq ex faciente erant quando pͥ¬
mum erant totum quod erant.
& acceperant totum qd̃ erant. &
a se nichil habebant. qui ⁊ hoc qͦd
erant: erant ex nichilo. ⁊ a creato¬
re acceperant qd̃ erant: Non potu¬
it autem creator optimus. auctae
mali ẽẽ. ⁊ ideo totum bonũ erat
quod ex ipso illis erat. ⁊ totũ bonĩ
erat. q̃m ex ipso totum erat. Hoc mͦ
ꝓbamus qm̃ boni erant angeli qͣndo
primum facti sunt. & quod boni fa¬
cti sunt om̃s. qm̃ a bono facti sunt.
qui malum facere non potest: Sie
itaq boni erant & non mali. ⁊ qũe¬
admodum boni erant ita uiusti e¬
rant. & beati erant. s ea bonitate &
iusticia ⁊ beatitudine quã natura
incipiens acceperat. ñumquã fecerat
ipsa uel meruerat faciendo: Si eñi
boni dicunt᷑. boni erant quẽ admo-¬

Expanded text:
ti sunt, culpa est facientis non facti; ti sunt, culpa est facientis non facti; quia aliud esse non potuerunt neque facere ipsi cum facti sunt tunc ut aliud essent quam facti sunt. Itaque ex faciente erant quando primum erant totum quod erant, et acceperant totum quod erant, et a se nihil habebant qui et hoc quod erant, ex nihilo, et a Creatore acceperant quod erant. Non potuit autem Creator optimus, auctor mali esse; et ideo totum bonum erat quod ex ipso illis erat; et totum bonum erat, quoniam ex ipso totum erat. Hoc modo probamus quod boni erant angeli quando primum facti sunt, et quod boni facti sunt omnes, quoniam a bono facti sunt qui malum facere non potest. Sic itaque boni erant et non mali; et quemadmodum boni erant, ita et justi erant et beati erant. Sed ea bonitate et justitia et beatitudine quam natura incipiens acceperat, non quam fecerat ipsa vel meruerat faciendo. Si enim boni dicuntur boni erant, quemadmo