comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Et finxit ds̃ hominem puluerem
terrae : Tam quam fiat quidem
omne qđ fingitur : Non tamen
fingatur omne quod fit : Etideo
animam factam potius dicunt esse
quam fictam : quia non est corpus
sed sp̃s : Quasi nonscriptum sit.
qui finxit spm̃ hominis in ipso.
Verum tamen quando utrumq:
hoc uerbum de homine in locouno
ponitur : et utrũq: hominis idest
et anima et corpus: diuinitus con¬
ditum non negatur. Non inele¬
ganter distribuuntur singulis
singula: ut anima facta : corpus
aũ fictum intellegatus: siue for¬
matum. siue plas matum  Nam
quidam interp̃tes noluerunt di¬
cere finxerunt me. sed plas ma¬
uerunt me Magis id eligentes.
minus latine declinare degreco.
quam dicere finxerunt: quod ali¬
quando etiam desimulatione dici
solet: Sed utrum hoc secundũ
adam dictumest : ex quo cũ sint
om̃s homines propagati. Quis
hominum quando ille factus est:¬
& iam se factum non potest dice¬
re. originis seminisq: ratione.

Expanded text:
Et finxit Deus hominem pulverem Et finxit Deus hominem pulverem de terra» : tanquam fiat quidem omne quod fingitur, non tamen fingatur omne quod fit. Et ideo animam factam potius dicunt esse quam fictam, quia non est corpus, sed spiritus; quasi non scriptum sit, «Qui finxit spiritum hominis in ipso» . Verumtamen quando utrumque hoc verbum de homine in loco uno ponitur, et utrumque hominis, id est, et anima et corpus divinitus conditum non negatur; non ineleganter distribuuntur singulis singula, ut anima facta, corpus autem fictum intelligatur, sive formatum, sive plasmatum. Nam quidam interpretes noluerunt dicere, «finxerunt me;» sed, «plasmaverunt me:» magis diligentes minus latine declinare de graeco, quam dicere «finxerunt,» quod aliquando etiam de simulatione dici solet. 3. Sed utrum hoc secundum Adam dictum est, ex quo cum sint omnes homines propagati, quis hominum, quando ille factus est, etiam se factum non potest dicere originis seminisque ratione?
Abbreviated transcription (Latin):
nus dĩ uirtutem & sapientiam
dĩ: Quod utrumq: unus dictus
estxp̃s qui etiam intellegitur
brachium dñi ubi legitur : Et
brachium dni cui reuelatum est:
rator est patris & filii. Vndeait
apłs: Omnia haec operatur
unus atq: idem sp̃s : Propter ea quip¬
pe dixit unus atq idem : ne tot sp̃s.
quot opera putarentur : non quod
sine patre etfilio sp̃s operatur: Li¬
berum est igitur quo modo intelle¬
gantur manus dĩ . Dum tamen nec
ea quae facit manibus uerbo facere
negetur : nec ea quae facit uerbo
manibus facere non putetur: nec
propter manus forma corporis.
aut alia manus sinistra alia dextra.
nec propter uerbum sonus oris uel
motus animi transitorium ope¬
ranti dõ in esse credatur: Nec de¬
fuerunt qui duo ista uerba feceria
me & finxerunt me: sic distingue¬
rent ut animam dm̃ fecisse. cor¬
pus aũ finxisse dicerent. quia
de anima dixit ds̃. omnem flatũ
ego feci : De corpore aũ legitus :¬

Expanded text:
nus Dei, virtutem et sapientiam nus Dei, virtutem et sapientiam Dei, quod utrumque unus dictus est Christus : qui etiam intelligitur brachium Domini, ubi legitur, «Et brachium Domini cui revelatum est» rator est Patris et Filii: unde ait Apostolus, «Omnia haec operatur unus atque idem Spiritus» . Propterea quippe dixit, «Unus atque idem:» ne tot spiritus quot opera putarentur, non quod sine Patre et Filio Spiritus operetur. Liberum est igitur quomodo intelligantur manus Dei: dum tamen nec ea quae facit manibus, Verbo facere negetur; nec ea quae facit Verbo, manibus facere non putetur; nec propter manus forma corporis, aut alia manus sinistra, alia dextra, nec propter Verbum sonus oris, vel motus animi transitorius operanti Deo inesse credatur. 2. Nec defuerunt qui duo ista verba, «fecerunt me, et finxerunt me,» sic distinguerent, ut animam Deum fecisse, corpus autem finxisse dicerent; quia de anima dixit Deus, «Omnem flatum ego feci» ; de corpore autem legitur, «
Abbreviated transcription (Latin):
uando ds̃ hominem fecit expul¬
uere et animauit flatu . non
ibi comme moratum est quod ma¬
nibus fecerit : Cur ita quibusdã
uisum fuerat. uerbo dm̃ fecisse
cetera. Hominem uero uelut
aliquid precipuum fecisse mani¬
bus suis Non uideo : nisi forte quia
expuluere formatum legitur
hominis corpus. non potuis se fieri
nisi manibus arbitrantur: Nec
adtendunt quod in euangelio de
uerbo dĩ scriptum ẽ : Omnia per
ipsum facta sunt : Non posse con¬
stare si non per uerbum factũ est.
&iam corpus humanum.⁊ Sed ad¬
hibent testimoniũ dehoc psalmo
etdicunt : Ecce ubi apertissi me
clamat homo : Manus tuae
fecerunt me. et finxerunt me:
Quasi non aperte &iam dictũ sit:
Videbo caelos opera digitorum
tuorum: Nec minus a perte &o
pera manium tuarũ sunt caeli :
Multoq: apertius: et aridama.
terram manus eius finxerunt:
Manus ergo dĩ sunt potestas dĩ:
Aut si pluralis numerus eos mouet :
quia nondittum est manus tua
sed manus tuae: Accipiant ma¬

Expanded text:
uando Deus hominem fecit ex pulvere, et animavit flatu, non ibi commemoratum est quod manibus fecerit. Cur itaque quibusdam visum fuerit verbo Deum fecisse caetera, hominem vero velut aliquid praecipuum fecisse manibus suis, non video: nisi forte quia ex pulvere formatum legitur hominis corpus ; non potuisse fieri nisi manibus arbitrantur; nec attendunt quod in Evangelio de Verbo Dei scriptum est, «Omnia per ipsum facta sunt» , non posse constare, si non per Verbum factum est etiam corpus humanum. Sed adhibent testimonium de hoc psalmo, et dicunt: Ecce ubi apertissime clamat homo, «Manus tuae fecerunt me, et finxerunt me.» Quasi non aperte etiam dictum sit, «Videbo coelos, opera digitorum tuorum» ; nec minus aperte, «Et opera manuum tuarum sunt coeli» ; multoque apertius, «Et aridam terram manus ejus finxerunt» . Manus ergo Dei sunt potestas Dei. Aut si pluralis numerus eos movet, quia non dictum est, manus tua, sed, «manus tuae;» accipiant ma
Abbreviated transcription (Latin):
quod custodire: hoc custodire
quod nosse. Neq: enim xp̃s
non nouerat quod arguebat
et tamen arguebat peccatũ. cum
dictum de illo sit quod non no¬
uerat peccatum. Nouerat
ergo quadam notitia: etrur¬
sus quadam ignorantia non no¬
uerat . Sic et iustificationes dĩ
multi discunt & non discunt:
Nouerunt enim eas quadam
notitia. et rursus quadam
ignorantia quõ non nouerunt
non faciunt Eomodo hicergo
intellegendus ẽ dixisse : ut discã¬
iustificationes tuas. ea notitia.
nisi perdilectionem. Vbi quifa¬
cit habet delectationẽ propter
quod dictum ẽ. In tua suauita¬
te doce me iustificationes tuas.
Sequens uersus ostendit: ubiait:
Bonum mihi lexoris tui super miliu
auri et argenti. Vt am plius dili¬
gat caritas legem dĩ : quam dili¬
git cupiditas. milia auri et argeni:

Expanded text:
quod custodire, hoc custodire quod custodire, hoc custodire quod nosse. Neque enim Christus non noverat quod arguebat; et tamen arguebat peccatum, cum dictum de illo sit quod «non noverat peccatum» . Noverat ergo quadam notitia, et rursus quadam ignorantia non noverat. Sic et justificationes Dei multi discunt, et non discunt. Noverunt enim eas quadam notitia; et rursus quadam ignorantia, quoniam non faciunt, non noverunt. Eo modo hic ergo intelligendus est dixisse, «Ut disjustificationes tuas;» ea notitia qnisi per dilectionem, ubi qui facit habet delectationem, propter quod dictum est, «In tua suavitate doce me justificationes tuas;» sequens versus ostendit, ubi ait, Bonum mihi lex oris tui, super millia auri et argenti. Ut amplius diligat charitas legem Dei, quam diligit cupiditas millia auri et argenti.
Abbreviated transcription (Latin):
pretati sunt: sed uide quid ad
se op ponat duritiaẽ cordis illoꝵ:
Ego aũ inquit legem tuam medi¬
tatus sum. Qualẽ. utiq iustis¬
simã et misericor dissimã : unde
illi dicitur. et lege tua miserere
mei. Superbis resistit ut obdu¬
rentur. humilibus aũ datgra¬
tiam ut diligant oboedientiã.
et recipiant excellentiã: Me¬
ditatione quippe legis huius uo¬
luntariae seruatur humilis:
ut pęnalis humilitas euadatur.
De qua mox dicit : Bonum mih¬
quõ humiliastime: ut discam
iustificationes tuasꝰ. Vicinũ ali¬
quid et superius iam dixerat :¬
Prius quam humili arerego deli¬
qui. propterea eloquiumtuum
custodiui: Ipso quippe fructu
ostendit quod bonum illi fuerit
humiliariꝰ Sed illic dix̃ et causam
quod humilitatem poenalẽ deli¬
quando precesserit. Quod uero
ibi ait: Propterea eloquiũ tuum
custo diui: Hic aũ: ut discã iustifi¬
cationes tuas. satis significasse
mihi uidetur hoc esse. ista nosse.

Expanded text:
pretati sunt. Sed vide quid a pretati sunt. Sed vide quid a se opponat duritiae cordis illorum: «Ego vero,» inquit, «legem tuam meditatus sum.» Quam legem? Utique justissimam et misericordissimam: unde illi dicitur. «Et lege tua miserere mei.» Superbis resistit, ut obdurentur; humilibus autem dat gratiam , ut diligant obedientiam, et recipiant excellentiam. Meditatione quippe legis hujus, voluntaria servatur humilitas, ut poenalis humilitas evadatur, de qua mox dicit. 9. quoniam humiliasti me, ut discam justificationes tuas.» Vicinum aliquid et superius jam dixerat, «Priusquam humiliarer, ego deliqui; propterea eloquium tuum custodivi.» Ipso quippe fructu ostendit quod bonum illi fuerit humiliari; sed illic dixit et causam, quod humilitatem poenalem delinquendo praecesserit. Quod vero ibi ait, «Propterea eloquium tuum custodivi;» hic autem, «Ut discam justificationes tuas:» satis significasse mihi videtur hoc esse ista nosse
Abbreviated transcription (Latin):
estu dnẽ : Aliqui &iam suauis
estu uelbonus estu: sicut de hoc
uerbo superius tractauimus.
Et intua suauitate doceme iusti¬
ficationes tuas Uereuult facere
iusti ficationes dĩ. quando eas
in eius suauitate uult discere: ab
Eorum scilicet : quibus non profuit
quod postea quam deliquid. humi¬
liata est humana natura : Ego
aũ in toto corde meo. scrut abor
mandata tua: Quantalibet
inquit abundet iniquitas. non
in me refrigescet caritas : Tam¬
quam ille hoc dicit. qui in eius
suauitate iustificationes dĩ discit:
Quanto magis enĩ suauia sunt.
quae iubet qui iuuat.
Tanto
magis ea scrutatur amans. ut cog¬
nita faciat: et faciendo cognoscat.
quia perfectius cognoscuntur
perborum : quorum suꝑse mul¬
ti plicatã dixit iniquitatem.
Ob duruisse aũ coreorum uult
intellegi hoc uerbo & hoc loco
Nam dicitur et inbono sicut in
psalmo sexagesimo septimo dicit᷑
Mons in caseatus. mons uber: Et
intellegitur gratia plenus: Nã
et illic quidã coagulatus inter¬

Expanded text:
es tu, Domine:» aliqui etiam, «Suavis es tu,» vel, «Bonus es tu;» sicut de hoc verbo superius tractavimus. «Et in tua suavitate doce me justificationes tuas.» Vere vult facere justificationes Dei, quando eas in ejus suavitate vult discere ab eorum scilicet quibus non profuit, quod posteaquam deliquit, humiliata est humana natura. «Ego autem in toto corde meo scrutabor mandata tua.» Quantalibet, inquit, abundet iniquitas, non in me refrigescet charitas . Tanquam ille hoc dicit, qui in ejus suavitate justificationes Dei discit. Quanto magis enim suavia sunt quae jubet qui juvat, tanto magis ea scrutatur amans, ut cognita faciat et faciendo cognoscat; quia perfectius cognoscuntur,perborum quorum super se multiplicatam dixit iniquitatem? Obduruisse autem cor eorum vult intelligi hoc verbo et hoc loco. Nam dicitur et in bono, sicut in psalmo sexagesimo septimo dicitur, «Mons incaseatus, mons uber» ; et intelligitur gratia plenus: nam et illud quidam, «coagulatus,» inter
Abbreviated transcription (Latin):
bunt aeclesiam tuam et iocundabin¬
tur : quia in uerba tua supersperauit:
Cum ipsi sint aecła: qui uident a ecłam.
etiocundantur : Sed curnondix̃.
qui timent te uident me & iocun¬
intur : Sed timent te : uerbum
presentis temporis posuit: uide¬
bunt aũ et iocundabuntur. futu¬
ri temporis uerba sunt: anquia
inpresenti tempore timorest :
quam diu temptatio est uitahumu¬
na superterram : locunditas aũ
quam uoluit hĩc intellegi: Tunc
erit quando iusti fulgebunt in
regno patris sui sicut sol. Hinc
enim &iam illud in alio psalmo legi¬
tur: Quam multa multitudo dul¬
cedinis tuae dñe. quam abscon¬
disti timentibus te : Nunc ergo
quim diu timent : non dum uiden.
Sed uidebunt & iocundabuntur.
quia et illic sequitur : Perfecisti
aũ sperantibus inte. et hic quia
in uerba tua speraui : uel superspe¬
raui: ut in uerbo ita composito: & cu¬
ra interpretis diligentioris expres¬
so. Etiam illud intellegamus quod

Expanded text:
bunt» Ecclesiam tuam, «et jucundabunbunt» Ecclesiam tuam, «et jucundabuntur, quia in verba tua supersperavi;» cum ipsi sint Ecclesia, qui vident Ecclesiam et jucundantur? Sed cur non dixit, qui timent te, vident me, et jucundantur: sed «timent te,» verbum aesentis temporis posuit; «videbunt» autem et «jucundabuntur,» futuri temporis verba sunt? An quia in praesenti tempore timor est, quamdiu tentatio est vita humana super terram ; jucunditas autem quam voluit hic intelligi, tunc erit quando justi fulgebunt in regno Patris sui sicut sol ? Hinc enim etiam illud in alio psalmo legitur, «Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te!» Nunc ergo quamdiu timent, nondum vident; sed «videbunt,» et «jucundabuntur:» quia et illic sequitur, «Perfecisti autem sperantibus in te» ; et hic, «quia in verba tua speravi,» vel, «supersperavi:» ut in verbo ita composito et cura interpretis diligentioris expresso, etiam illud intelligamus, quod
Abbreviated transcription (Latin):
VS IH̃S in hoc psalmo perpro¬
phetam tamquam sibi: petiuit in¬
tellectum dari adõ corporisuo qđ ẽ
cendu.
Cum ipso enim uita corporis eius. hoc
est populi eius abscondita ẽ indõ Et
ipse in eodem corporesuo indigentiã
patitur : et poscit quod mem brissius
est necessarium: Manustuae inquit
fecerunt me etplas mauerunt me:
damihi intellectum et discam man¬
datatua: Quia tuinquit formasti.
te in quit uidebunt me & iocunda¬
buntur : Vel sicut habent alii codi¬
ces. laetabuntur: Quõ in uerba
tua speraui. Idest in ea quae pro¬
misisti: ut sint promissionis filii se¬
sa. et deipsa tamquam deseipso.
ista uox xp̃i est. Num quid non
ipsi sunt in eis quitiment dm̃: Quis
est ergo ille quem uident et iocin¬
dantur: An populus ipse se uidet
& iocundatur & sic dictũ
est: Qui timent te uidebunt me
etlaetabuntur: quia in uerba tuu
speraui: Uel sicut alii diligentius
expresserunt supersperaui : Tam¬
quam diceret. Quitiment te uide¬

Expanded text:
sus in hoc psalmo per Prophetam, tanquam sibi, petivit intellectum dari a Deo corpori suo quod cenda. Cum ipso enim vita corporis ejus, hoc est populi ejus, abscondita est in Deo , et ipse in eodem corpore suo indigentiam patitur, et poscit quod membris suis est necessarium. «Manus tuae,» inquit, «fecerunt me, et plasmaverunt me; da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Quia tu, inquit, formasti, te,» inquit, «videbunt me, et jucundabuntur;» vel, sicut habent alii codices, «laetabuntur, quoniam in verba tua speravi:» id est, in ea quae promisisti, ut sint promissionis filii, sesa et de ipsa, tanquam de seipso ista vox Christi est; numquid non ipsi sunt in eis qui timent Deum? Quis est ergo ille quem vident, et jucundantur? An populus ipse se videt, et jucundatur, et sic dictum est, «Qui timent te, videbunt me, et laetabuntur, quia in verba tua speravi;» vel sicut alii diligentius expresserunt, «supersperavi»: tanquam diceret, «Qui timent te, vide
Abbreviated transcription (Latin):
dium quod laudamus. potest in fastidium
uenire & nr̃a laudatio. Si semꝑille amat᷑.¬
Ego aut̃ iocundabor indnõ: Suauis sit dis¬
putatiomea : quȩ ẽ disputatio hominis
addm̃ : nisi confessio peccatorum: Confi

Expanded text:
dium quod laudamus, potest venire in fastidium dium quod laudamus, potest venire in fastidium et nostra laudatio. Si semper ille amaturego autem jucundabor in Domino. Suavis sit ei disputatio mea:» quae est disputatio hominis ad Deum, nisi confessi
Abbreviated transcription (Latin):
serogari uolebant : superiorem ñ rogabant :
Quis enĩ potens & tumidus & suꝑbus in
terra. quidignetur humiliter rogaredm̃
deimpiis loquor : ñ decedris liban quas
plantauit dñs: Impius quilibet infelix
anima : rogarednm̃ nescit : & uultsero¬
gare ab hominibus: monsest: opus ẽ ut
tangatillum ds & fumiget: quando coe¬
perit fumigare dabit dõ p̃cem : tam quã
sacrificium cordis fumigat ad dm̃: Dein¬
detundit pectus: incipit & flere. quia
& fumus excutit lacrimas.: Quitangit
uitamea: quid cantabit : Totum quicquid
spes est uitanrã. Post ea aeternitas erit :
Vitauite mortalis: spesẽ uitȩ in mortalis :¬
Cantabo dño inuitamea: psallam dõ meo
quamdiusum: Quõ millo sine finesum:
quam diusum psallam dõmeo: Ne forte
cum coeperimꝰ psalleredõ: millaciuitate
petemus nos aliquid aliudacturos: Tota
uita nrã erit psallere dõ: Siueni& in fasti¬

Expanded text:
se rogari volebant, et superiorem non rogabant. se rogari volebant, et superiorem non rogabant. Quis enim potens, et tumidus, et superbus in terra, qui dignetur humiliter rogare Deum? De impiis loquor, non de cedris Libani quas plantavit Dominus. Impius quilibet, infelix anima, rogare Deum nescit, et vult se rogari ab hominibus. Mons est, opus est ut tangat illum Deus, et fumiget: quando coeperit fumigare, dabit Deo precem, tanquam sacrificium cordis. Fumigat ad Deum, deinde tundit pectus: incipit et flere, quia et fumus excutit lacrymas. «Qui tangit vita mea.» Quid cantabit? Totum quidquid spes est; vita nostra postea aeternitas erit: vita vitae mortalis, spes est vitae immortalis. «Cantabo Domino in vita mea; psallam Deo meo, quamdiu sum.» Quoniam in illo sine fine sum, quamdiu sum, psallam Deo meo. Ne forte cum coeperimus psallere Deo in illa civitate, putemus nos aliquid aliud acturos: tota vita nostra erit psallere Deo. Si veniet in fasti
Abbreviated transcription (Latin):
praeuidentem sibi &&ultantem. loqui¬
tur apłs. cumtimore &tremore : Dse
nim est quio peratur in uobis: Dicis o pau¬
le . operamini dicis uto peremur: quare
quia ds̃ operatur:. quia ipsededit. non
&xte est qđ habes. cumtimore &tremo¬
re operaberis .: Nam sinontremueris
eum. auferet quod dedit: Cumtremo¬
re ergo operare . Vide alium psalmũ.
Seruite dño intimore. & eultate ei cũ tre¬
more : Sicum tremore &ultandumest
ds̃ as pexit: Fiterre motus aspiciente
dõ. tremant corda. tunc ibi requiesc& ds̃ :¬
Audiillum alio loco. Suꝑquem requiescit
sp̃sms: superhumilem & quietum : & tre¬
mentẽ uerbamea: Qui a spicit terram
& facit eam tremere: qui tangit montes
et fumigabt̃: Montes suꝑbierant iacta¬
bantse non eos tetigerat ds̃. Tangitillos
& fumigabt̃: Quid est fumigare montes.
p̃cem dõ reddere: Ecce magnimontes.
suꝑbi montes ingentes. non rogabantdm̃:

Expanded text:
praefidentem sibi et exsultantem loquipraefidentem sibi et exsultantem loquitur Apostolus: «Cum timore et tremore veenim est qui operatur in vobis» . Dicis, o Paule, «Operamini;» dicis ut operemur: quare quia «Deus operatur.» Quia ipse dedit, non ex te est quod habes, cum timore et tremore operaberis: nam si non tremueris eum, auferet quod dedit. Cum tremore ergo operare. Vide alium psalmum: «Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore» . Si cum tremore exsultandum est, Deus aspicit, fit terrae motus: aspiciente Deo, tremant corda nostra; tunc ibi requiescet DeAudi illum alio loco: «Super quem requiescet spiritus meus? Super humilem, et quietum, et trementem verba mea» . «Qui aspicit terram, et facit eam tremere; qui tangit montes, et fumigabunt.» Montes superbi erant, jactabant se, non eos tetigerat Deus: tangit illos, et fumigabunt. Quid est fumigare montes? Precem Domino reddere. Ecce magni montes, superbi, montes ingentes, non rogabant Deum:
Abbreviated transcription (Latin):
em terrae :: ldest nouis hominibus.
confitentib se iustificatos esse. non
a se iustos ut gratia dĩ sit in illis: Ui¬
dequales sint. quib: innouata est
facies terrae :: Paulus dicit. Plus
omnib illis laboraui Quidest pau¬
le : adtende situ. si sp̃stuus: None
ergo : quia cum abstuleris spm nr̃m.
in puluerem nr̃m conuertimur
Vtiliter intuentes in firmitatem nrãm:
utaccepto eius sp̃u recreemur: Vi¬
de quid sequitur: Sitgloria dñi in
aeternum : nontua. non mea. non il¬
lius autillius. gloria dñi sit seeladtẽ¬
pus sed in a &ernum: L& abitur dñs
in operib suis: Non intius quasituis.
Quia &opera tua. simala. periniquita¬
eultabis debonitatetua. tibi tribue¬
bas uires opulentiae tuae.
respicit & facitte tremere: Respiciat
& faciat tremere: Melior est tremor
humilitatis. quam confidentia suꝑbiae.
Videte quomodo aspiciat ds̃ terram
& faciat eam tremere: Ad terram quasi

Expanded text:
em terrae:» id est, novis hominibus, em terrae:» id est, novis hominibus, confitentibus se justificatos esse, non a se justos, ut gratia Dei sit in illis. Vide quales sint quibus innovata est facies terrae. Paulus dicit: «Plus omnibus illis laboravi.» Quid est, Paule? Attende si tu, si spiritus tuus. «Non ergo? Quia cum abstulerit spiritum nostrum, in pulverem nostrum convertemur, utiliter intuentes infirmitatem nostram, ut accepto spiritu ejus recreemur. Vide quid sequitur: «Sit gloria Domini in aeternum.» Non tua, non mea, non illius, aut illius; «gloria Domini sit,» non ad tempus, sed «in aeternum. Laetabitur Dominus in operibus suis.» Non in tuis, quasi tuis: quia et opera tua si mala, per iniquitaexsultabas de bonitate tua, tibi tribuebas vires opulentiae tuae; cit Dominus, et facit te tremere. Respiciat  faciat te tremere: melior est enim tremor humilitatis, quam confidentia superbiae. Videte quomodo aspiciat Deus terram, et faciat eam tremere. Ad terram quasi
Abbreviated transcription (Latin):
corum & deficient : & inpuluerem suum
reuertentur: Inuenit sehomo penitens de
peccato suo : quia non habebat uires exse:
Et confiteturdõ dicens. esse terram & ci¬
nerem Osuꝑbe conuersus es inpulue¬
remtuum : ablatus ẽ sp̃stuus : lam non
teiactas : non te extollis : non teiusti fi¬
cas : uides quia depuluere factus es:
& auertente faciem suam dño intuum
puluerem recidisti: Rogaergo confi¬
tere puluerem tuum : & infirmitatẽ
Noluerunt habere spm̃ suum. habebt̃
spm̃dĩ ⁊ Hocenim dixit martyrib:
futuris: Cum uos coeperint & abdux¬
erint nolite cogitare quo modo aut
quid loquamini : non enim uos estis
quilo quimini: sed sp̃s patris ur̃i¬
quilo quitur in uobis: Nolite uobis tri¬
buere fortitudinem: siura est inquit &¬
mea non est. duritia est non fortitudo
figmentum dixit apłs. creati in ope¬
rib bonis .: A spũ eius accepimus gra¬
tiam. utiustitiae uiuamꝰ. quia ipse ẽ
qui iustificat impium, Auferes
tuum &creabuntur: & in nouabis faci¬

Expanded text:
orum, et deficient, et in pulverem suum convertentur.» Invenit se homo poenitens de peccato suo, quia non habebat vires ex se; et confitetur Deo, dicens se esse terram et cinerem. O superbe, conversus es in pulverem tuum , ablatus est spiritus tuus; jam non te jactas, non te extollis, non te justificas; vides quia de pulvere factus es, et avertente faciem suam Domino, in tuum pulverem recidisti. Roga ergo, confitere pulverem tuum et infirmitatem Noluerunt habere spiritum suum, habebunt spiritum Dei. Hoc enim dixit martyribus futuris: «Cum vos ceperint et adduxerint,» «nolite cogitare quomodo aut quid loquamini: non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestqui loquitur in vobis» . Nolite vobis tribuere fortitudinem. Si vestra est, inquit, et mea non est; duritia est, non fortitudo.figmentum,» dixit Apostolus, «creati in operibus bonis» . A spiritu ejus accepimus gratiam, ut justitiae vivamus: quia ipse est qtuum, et creabuntur; et innovabis faci
Abbreviated transcription (Latin):
rent quȩ dicerent bonu : quamius
facerent mala Sed hos omittam̃:
Recte quippe respondebitur nobis:
quod isti non scrutantur testimoniu
dñi .⁊ Non enim quęrunt ipsa sed
aliud querunt per ipsa. id est ut
glorificentur ab hominib uelditent᷑.
Non ẽ hoc scrutari testimoniu dĩ. non
diligere quod ostenditur: et nolle
peruenire quo ducunt idẽ ad dm̃.
A ut si et ipsi scrutantur testimonia dĩ.
quãuis non ut ipsũ. sed ut aliud ex his
inueniant et adquirant: certe non
in toto corde exquirunt cum: quod
non utiq frustra hic additũ cernim.
Sciens enim sp̃s qui haeȩ dicit. Multos
scrutari testimonia eius. Non tan¬
tũ dixit beati qui scrutant᷑ testi mo¬
niu eius. sed addidit. in toto corde
ex quirent eum. Tam quã docens quẽ¬
ammodũ uel pp̃t quid scrutandasint
testimoniu dnĩ.
Deniq in libro sa¬
pientiae. loquens ipsa sapientia.
Quer̃ in quit me muli et non inueniunt.
oderunt. sapientiam. Quod quidẽ

Expanded text:
rent quae dicerent bona, quamvis facerent mala. Sed hos omittamus: recte quippe respondebitur nobis quod isti non scrutantur testimonia Domini. Non enim quaerunt ipsa, sed aliud quaerunt per ipsa, id est, ut glorificentur ab hominibus, vel ditentur. Non est hoc scrutari testimonia Dei, non diligere quod ostendunt, nolle pervenire quo ducunt, id est ad Deum. Aut si et ipsi scrutantur testimonia Dei, quamvis non ut ipsum, sed ut aliud ex his inveniant et acquirant; certe non «in toto corde exquirunt eum,» quod non utique frustra hic additum cernimus. Sciens enim Spiritus qui haec dicit, multos scrutari testimonia ejus, non tantum dixit, «Beati qui scrutantur testimonia ejus;» sed addidit, «in toto corde exquirunt eum,» tanquam docens quemadmodum, vel propter quid scrutanda sint testimonia Domini. Denique in libro Sapientiae loquens ipsa Sapientia: «Quaerunt,» inquit, «me mali, et non inveniunt; oderunt enim sapientiam» . Quod quid
Abbreviated transcription (Latin):
formȩ similitudo et membrorũ
imitata compago. sed sicut fa¬
bricata singula ostendis. sic os¬
tende officia singulorũ quorũ
te effigies humana uanitas trahat
los habent et non ii debunt : Aures
habent et non audient: mares habent
et non odorabunt: Manus habent
et ñ contrectabunt: pedes habent
et non ambulabunt : ñ clama bt̃
in faucib: suis: Iam ergo artifex
melior ẽ eis: qui ea potuit membro¬
rũ motu atq officio fabricare y
quẽ tam̃ artificẽ. te utiq puderet

Expanded text:
formae similitudo, et membrorum formae similitudo, et membrorum imitata compago: sed sicut fabricata singula ostendis, sic ostende officia singulorum, quorum te effigies, o humana vanitas, trahitlos habent, et non videbunt: aures habent, et non audient; nares habent, et non odorabunt: manus habent, et non contrectabunt; pedes habent, et non ambulabunt: non clamabunt in faucibus suis.» Jam ergo artifex melior est eis, quia ea potuit membrorum motu atque officio fabricare: quem tamen artificem te utique puderet
Abbreviated transcription (Latin):
quã ut in eo quodistis oculis a uob̃
ostendit᷑. ur̃ĩ cordis cecitas os¬
tendat᷑.: Quid enim ostendi¬
tis nisi aurũ et argentũ: ha¬
bent quidẽ et ȩrea : et lignea.
et fictilia simulacra. et huius¬
morare sps sc̃s: quia cũ in eo
quisq qđ illi carius ẽ erubue¬
rit. multo facilius auertitur aue¬
neratione uiliorum.. Nam dic¬
tũ est alio loco scripturarũ. desi¬
mulacrorũ cultorib: dicentib:
ligno : pater meus estu: et lapi¬
di tume geniusti. Sed ne sibi
prudentior uideatur qui hoc ñ
ligno et lapidi dixerit. sed auro
et argento. huc a spicit. huc aurẽ
cordis intendat: simulacra gen¬
tiũ argentũ et aurum. Non ab¬
iectũ aliquid et aspernabile no¬
minatũ ẽ: et ei quidẽ animo.
qui terra non ẽ terra. ẽ aurum
et argentũ : sed speciosior atq ful¬
gentior solidior atq firmior: No¬
li ergo addere manus hominum ut
citꝰ enim affectu quodã infimo:¬
rapit rapit infirma mortaliũ.

Expanded text:
quam ut in eo quod istis oculis a vobis quam ut in eo quod istis oculis a vobis ostenditur, vestri cordis caecitas ostendatur: quid enim ostenditis, nisi aurum et argentum? Habent quidem et aerea, et lignea, et fictilia simulacra, et hujusmorare Spiritus sanctus, quia cum in eo quisque quod illi charius est erubuerit, multo facilius avertitur a veneratione viliorum. Nam dictum est alio loco Scripturarum de simulacrorum cultoribus: «Dicentes ligno, Pater meus es tu; et lapidi, Tu me genuisti» . Sed ne sibi prudentior videatur qui hoc non ligno et lapidi dixerit, sed auro et argento; huc aspiciat, huc aurem cordis intendat: «Simulacra Gentium argentum et aurum.» Non abjectum aliquid et aspernabile nominatum est: et ei quidem animo qui terra non est, terra est et aurum et argentum; sed speciosior atque fulgentior, solidior atque firmior. Noli ergo addere manus hominum, ut cit enim, et affectu quodam infimo rapit infirma corda mortalium
Abbreviated transcription (Latin):
rior: namq cum illo dictũ sit. Non
nobis dñe non nobis : sed nomini tuo
da gloriam
Super misericor¬
diam tuam et ueritatem tuam: ne¬
quando dicant gentes ubi ẽ ds̃ eorũ.
Quia in uisibilẽ dm̃ colimus. qui nul¬
lorũ corporeis oculis. Cordib aut̃
paucorũ mundissimis notus est. tã¬
quã ideo possint dicere gentes ubi¬
ubi ẽ ds̃ eorum: quia ipsi pos¬
sunt ostendere oculis deos suos:
Primã monuit operib sentiri p̃¬
sentiã dĩ nr̃i : quia cũ sit ince¬
lo sursũ : in celo et interra
O m̃ã quecũq uoluit fecit et
quasi dicerent: ostendant gen¬
tes deos suos.: Si mulacra
in quit gentiũ argentũ et aurũ.
opera manuũ hominum. ⁊ Id ẽ.¬
quãius dm̃ carnalib oculis
nris non possimus ostendere.
quẽ ꝑ opera intellegere debu¬
istis. Nolite tam̃ seduci aua¬
nitatib urĩs. quia uos ea quȩ
colitis : digito potestis ostendere::
Multo quippe honestius ñ habe¬
retis quos possetis ostendere :

Expanded text:
rior. Namque cum in illo dictum sit, «Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam: super misericordia tua et veritate tua: nequando dicant Gentes, Ubi est Deus eorum?» quia invisibilem Deum colimus, qui nullorum corporeis oculis, cordibus autem paucorum mundissimis notus est: tanquam ideo possint dicere Gentes, «Ubi est Deus eorum?» quia ipsi possunt ostendere oculis deos suos; primo admonuit operibus sentiri praesentiam Dei nostri, quia cum sit «in coelo sursum, in coelo et in terra omnia quaecumque voluit fecit.» Et quasi diceret, Ostendant Gentes deos suos; «Simulacra,» inquit, «Gentium argentum et aurum, opera manuum hominum:» id eum carnalibus oculis vestris non possimus ostendere, quem per opera intelligere debuistis; nolite tamen seduci vanitatibus vestris, quia vos ea quae colitis digito potestis ostendere. Multo quippe honestius non haberetis quod possetis ostendere,
Abbreviated transcription (Latin):
ne conare delectet: tertia temptatio pri¬
ori contraria: Prius enim periditabatus
fame. postea fastidio. Vnde & hoc. ni¬
side quodam languore animae. Ocio non
te inlicit ad adulterium. nectamendelec¬
tat uerbum . : lam post periculum in pe¬
ritiae & concupiscentiae dequib duob
te euasisse l&aris. Vide netedium fasti¬
diumq: necette : Non est &ista leuis

Expanded text:
nec orare delectet. Tertia tentatio priori contraria: prius enim periclitabatur fame, postea fastidio. Unde et hoc, nisi de quodam languore animae? Jam non te illicit adulterium, nec tamen delectat Dei verbum. Jam post periculum imperitiae et concupiscentiae, de quibus duobus te evasisse laetaris, vide ne taedium fastidiumque te necet. Non est et ista levis
Abbreviated transcription (Latin):
so euangelio: quod testimoniũ habet
alege et ꝓphetis: unde etiã in monte.
inter utrãq ꝑsonã medius saluator
bris: quibus captiui homines obliuis¬
cuntur dm̃ : auiditatẽ nram tamquã
ieiunio temperantiae refrenemus.
quam diu perfectio decalogi legis. tã¬
quã psalteriũ decim cordarũ. per
quatuor eiusdem mundi fortes. id
ẽ toto orbe p̃dicatur: ut decim qua¬
ter ducta. quadragenariũ nume¬
rũ signent .: Quinqua genario
uero numero p̾resurrectionem
dñi quo cantamus alleliua: non
cuiusdã temporis finis et transi¬
tus: sed beata illa significat᷑ aeter¬
nitas : quia denarius additus
qua dragenario. laborantibus in hac
uita fidelibus. merces illa ꝑsoluit᷑.
quã et primis et nouissimis pat̃¬
familias preparauit ȩqualẽ ⁊ Au¬
diamus itaq plenũ diuina laude:

Expanded text:
so Evangelio quod testimonium habet so Evangelio quod testimonium habet a Lege et Prophetis; unde etiam in monte inter utramque personam medius Salvator bris, quibus captivi homines obliviscuntur Deum, aviditatem nostram tanquam jejunio temperantiae, refrenemus; quamdiu perfectio Decalogi Legis, tanquam psalterium decem chordarum, per quatuor ejusdem mundi partes, id t, toto orbe praedicatur, ut decem quater ducta quadragenarium numerum signent. Quinquagenario vero numero post resurrectionem Domini, quo cantamus Alleluia, non cujusdam temporis finis et transitus, sed beata illa significatur aeternitas; quia denarius additus quadragenario, laborantibus in hac vita fidelibus merces illa persolvitur, quam et primis et novissimis paterfamilias praeparavit aequalem. Audiamus itaque plenum
Abbreviated transcription (Latin):
hesterno prȩ itur ut ueniat. nec
crastino urguetur ut transeat :
adquẽ sane cũ nos uenerimus.
in herentes ei : nec nos transi¬
bimus: Et sicut quodã loco
canitur dõ. Beati qui habitant
indomo tua: insȩcula sȩculorũ
laudabunt te: Hoc erit otio¬
sorũ negotiũ: hoc opus uacantiũ.
haec actio quietorũ: haec cura
securorum ⁊ Sicut enim diesisti.
prȩteritis diebus quadragesimȩ :
quibus ante resurrectionẽ dñi
corporis. uitae huius significat᷑
meror: solemniter grata hila¬
ritate succedunt. Sic dies il¬
le: qui p̾resurrectionẽ dabitur
plenario corpori dñi : hoc ẽ scaẽ
ecclesiae: cunctis uitae hiuus
tiã : ut etiã cum labore atque
luctamine ingemꝑ scentes gra¬
uati: et habitaculũ nrm̃ quod
decęlo ẽ: super indui cupien¬
tes. a sȩcularibus del ectationib
temperemus.: Et significatur
quadragenario numero: quo et
moyses. et elias. et ipse dñs ie¬
iunarunt . Prȩcipitur enimno¬
bis et exlege : et exprophetis: et ex ip¬

Expanded text:
hesterno praeitur ut veniat, nec crastino urgetur ut transeat. Ad quem sane nos cum venerimus, inhaerentes ei nec nos transibimus: et sicut quodam loco canitur Deo, «Beati qui habitant in domo tua: in saecula saeculorum laudabunt te» ; hoc erit otiosorum negotium, hoc opus vacantium, haec actio quietorum, haec cura securorum. Sicut enim dies isti praeteritis diebus Quadragesimae, quibus ante resurrectionem Dominici corporis vitae hujus significatur moeror, solemniter grata hilaritate succedunt: sic dies ille qui post resurrectionem dabitur plenario corpori Domini, hoc est sanctae Ecclesiae, cunctis vitae hujus tiam, ut etiam cum labore atque luctamine ingemiscentes gravati, et habitaculum nostrum quod de coelo est superindui cupientes ; a saecularibus delectationibus temperemus: et significatur quadragenario numero, quo et Moyses et Elias et ipse Dominus jejunarunt . Praecipitur enim nobis et ex Lege, et ex Prophetis, et ex ip
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissionẽ heredes. Cognos¬
cite etiã uos exisse ab aegypto:
qui huic seculo renuntiastis. ex¬
isse de populo barbaro: Qui
confessione pietatis uos a plas¬
phemus gentiũ se iunxistis.
Non ẽ enĩ lingua nr̃a sed barbara:
quae dm̃ laudare non nouit: cui
nos cantatis alleliua: facta  enĩ
enim qui in manifesto iuideus ẽ.
neq qui in manifesto incarne
ẽ circũ cisus: sed qui in occulto
iudeus ẽ et circũ cisione cordis.
nterrogate ergo corda ur̃a: si ea
circũ cidit fides: si purgauit
confessio in uobis facta ẽ iudea
scĩficatio ei in uobis. israhel po
Dedit enĩ uobis
potestatẽ filios dĩ fieri: Nam¬
uero recor detur unus quisq urm :
cũ dõuelit cor applicare: ẽiq
suaui iugo. recedens a pristinis
ignorantiae suae desideris:
douotũ animũ subdere : carna¬
libq huius mundi factis relic¬
fructu laborabat : tamquã in
aegypto lateres sub dura domi¬
natione di aboli faciens. Audi¬

Expanded text:
promissionem haeredes, cognospromissionem haeredes, cognoscite etiam vos exiisse ab Aegypto, qui huic saeculo renuntiastis; exiisse de populo barbaro, qui confessione pietatis vos a blasphemiis gentium sejunxistis. Non est enim lingua vestra, sed barbara, quae Deum laudare non novit, cui vos cantatis Alleluia. «Facta est» enim enim qui in manifesto Judaeus est, neque quae in manifesto in carne est circumcisio; sed qui in occulto Judaeus est, et circumcisione cordis . Interrogate ergo corda vestra: si ea circumcidit fides, si purgavit confessio; in vobis «facta est Judaea sanctificatio ejus,» in vobis «Israel poDedit enim vobis potestatem filios Dei fieri . 6. Jamvero recordetur unusquisque vestrum, cum Deo vellet cor applicare, ejusque suavi jugo, recedens a pristinis ignorantiae suae desideriis, devotum animum subdere, carnalibusque hujus mundi factis fructu laborabat, tanquam in Aegypto lateres sub dura dominatione diaboli faceret, audi
Abbreviated transcription (Latin):
sed nec ab ipsis prophetis hoc p̃ter¬
missum esse ut etiã eorũ eloquio
panderet᷑.
Videntes atq gau¬
dentes certi ac securi de thesauro
dñi : et noua et uetera. concordit̃
sibi met coherentia proferamus.
Cũ enim tanto p̾ egressum populi
illius exegypto : et tanto ante
ista ecclesiae tempora. haec quȩ
commemoraui cecinerit: tam̃
se futura p̃dicere sine ulla du¬
bitatione testatur: secundum
inquit dies profectionis eorum
exaegypto. ostendã mirabiliu
t  Sienim hic per
uerba p̃teriti temporis. si cut ẽ
uidit et fugit: occulta futura
predicantur.: Uidebt̃ certe
et confundent᷑ quando futuri
audeat de reb p̃teritis cogitare:
et paulo post. ipsos hostes nros.
qui nos fugientes ut inter ime¬
rent sequebantur : id ẽ delicta nr̃a.
sicut aegyptios in mare rubro
ita in baptismo demersa& extinc¬
ta. luce clarius. in timat dicens.
litas. secundũ semen habrahȩ.
qui estis domus ia cob secundũ

Expanded text:
sed nec ab ipsis Prophetis hoc praetersed nec ab ipsis Prophetis hoc praetermissum esse, ut etiam eorum eloquio pandente, videntes atque gaudentes, certi ac securi, de thesauro Dei et nova et vetera concorditer sibimet cohaerentia proferamus. Cum enim tanto post egressum populi illius ex Aegypto, et tanto ante ista Ecclesiae tempora haec quae commemoravi, cecinerit; tamen se futura praedicere sine ulla dubitatione testatur. «Secundum dies,» inquit, «profectionis eorum ex Aegypto, ostendam mirabilia t:» si enim hic per verba praeteriti temporis, sicut est, «vidit» et «fugit,» occulte futura praedicantur; «Videbunt» certe «et confundentur,» quando futuri audeat de rebus praeteritis cogitare? Et paulo post, ipsos hostes nostros, qui nos fugientes ut interimerent sequebantur, id est delicta nostra, sicut Aegyptios in mari obrutos, ita in Baptismo demersa et exstincta luce clarius intimat, dicens:litas secundum semen Abrahae, qui estis domus Jacob secundum
Abbreviated transcription (Latin):
licta nr̃a: demerget in profundũ
ad uertitis fr̃s manifestius hic a¬
periri sacra scã m ysteria ⁊ hoc
ergo psalmo quamius futura in¬
tueatur mirabilis propheciȩ sp̃s.
Facta ẽ inquit uidea scĩficatio eius.
Mare uidit et fugit: Et facta est.¬
et uidit. et fugit. p̃teriti temporis
uerba sunt. Et conuersus est
iordanis. et gestierunt montes.
et commota ẽ terra.: Fodem mo¬
do p̃teritum sonat sine p̃iudicio
tamen intellegenda futura: alio¬
quin. contra euangelii testimo¬
nium cogimur etiã non de futuro
prenunti anda. sed p̃terito com
poris dicta sint : id tamen prenun¬
tiabant quod tanto post futurum
in passione dñi compleretur.
Sed tamen dilectissimi propheta
iste quẽ commemoraui. etiamgros¬
sa corda limauit : et ad intellegen¬
da dep̃teritis rebus gestis. futura
incunctanter extendit .: Vt non
solum apostolica auetoritate. fi¬
guras nrãs illas fuisse credamus.

Expanded text:
licta nostra et demerget in profundum licta nostra et demerget in profundum advertitis, fratres, manifestius hic aperiri sacrosancta mysteria. In hoc ergo psalmo quamvis futura intueatur mirabilis prophetiae Spirit«Facta est,» inquit, «Judaea sanctificatio ejus: mare vidit et fugit:» et «facta est,» et «fugit,» praeteriti temporis verba sunt; et «conversus est Jordanis,» et «gestierunt montes,» et «commota est terra,» eodem modo praeteritum sonant; sine praejudicio tamen intelligendi futura. Alioquin contra Evangelicum testimonium cogimur etiam illa non de futuro praenuntiata, sed de praeterito commteriti temporis dicta sint, id tamen praenuntiabant quod tanto post futurum in passione Domini compleretur. Sed tamen, dilectissimi, propheta iste quem commemoravi, etiam grossa corda limavit, et ad intelligenda de praeteritis rebus gestis futura incunctanter extendit; ut non solum apostolica auctoritate figuras nostras illas fuisse credamus,
Abbreviated transcription (Latin):
intonabat. Certe ergo tan¬
to testimonio manifestum ẽ.
illa om̃a figurate gesta: nunc
in nr̃a salute compleri: quia
tunc futura p̃nuntiabantur:
nunc p̃terita leguntur. et prȩ¬
sentia nascuntur.i Audite
quod ẽ mirabilius. librorum
ueterum sacramenta ocultata
atq uelata : non nulla ex par¬
te alibris ueterib reuelari.
Nam micheas propheta ita loqui¬
tur: prout dies inquit profec¬
tionis illorũ ex aegypto: osten¬
dã mirabilia illis. Videbt̃
nationes. et confundentur ab
omni uigore eorum manibus
ora sua obstruent. aures illis
obsurdantur: delingentes ter¬
ram uelut serpens : trahentes
conturbabuntur : terrã de con¬
clusionibus eorũ in dnõ dõ nr̃o
excidant mente et terrebuntur.
ate.
Quis dõ tuo similis. Aufe¬
rens iniquitatem. et trans gredi¬
ens impietatem residiuis heredita¬
tis tuȩ: et non continuit intostimo¬
mum iram suam: quõ uoluntarius
et misericors ẽ: ipse conuertet
et miserebitur nr̃i demerget de¬

Expanded text:
s intonabat: certe ergo tans intonabat: certe ergo tanto testimonio manifestum est illa omnia figurate gesta, nunc in nostra salute compleri; quia tunc futura praenuntiabantur, nunc praeterita leguntur, et praesentia cognoscuntur. 4. Audite quod est mirabilius, Librorum veterum sacramenta occultata atque velata, nonnulla ex parte a Libris veteribus revelari. Nam Michaeas propheta ita loquitur: «Prout dies,» inquit, «profectionis eorum ex Aegypto, ostendam mirabilia illis. Videbunt nationes, et confundentur ab omni vigore eorum: manibus ora sua obstruent, aures illis obsurdabuntur, delingentes terram, velut serpentes trahentes terram; conturbabuntur de conclusionibus eorum, in Domino Deo nostro excident mente, et terrebuntur a te. Quis Deo tuo similis, auferens iniquitatem, et transgrediens impietatem residuis haereditatis tuae; et non tenuit in testimonium iram suam, quia t uoluit et misericordiae; auertet et miserebitur nostri; demerget de
Abbreviated transcription (Latin):
neus: cum primũ hiuc sȩculo re¬
nuntiauerit : quem am̃modum ille
populus interram promissionis
duci non potuit. nisi prius ab
aegypto recederet: sed sicut ille
non inde discessit nisi diuino
liberatus auxilio . sic nemo cor¬
de ab hoc seculo auertitur: nisi
diuinȩ misericordiae munere
ad uitus. Quod enim illic semel
p̃figuratum est. hoc in isto fine
sȩculi. In hac sicut beatus io¬
hannes scribit hora nouissima
cottidianis ecclesiae foetibus
inuno quoq: credente conplet᷑.
Audite apostolũ doctorem gentiũ
docentem et in struentem : Nolo
om̃s mare per transierunt: et
om̃s in moysen baptizati sunt in
nube et inmari : et om̃s eundẽ
in omnibus illis. bene conplacuit
dõ. Prostrati enim sunt in de¬
serto. haec aũ figurae nostrae
factae sunt.: Quid uultis amplius
fr̃s dilectissimi certe manifes¬
tum est : non humana suspicio¬
ne: sed apostolico id est diuino
et dominico magisterio: ds̃ enĩ
loquebatur in eis: et quamuis

Expanded text:
neus, cum primum huic saeculo reneus, cum primum huic saeculo renuntiaverit; quemadmodum ille populus in terram promissionis duci non potuit, nisi prius ab Aegypto recederet. Sed sicut ille non inde discessit, nisi divino liberatus auxilio; sic nemo corde ab hoc saeculo avertitur, nisi divinae misericordiae munere adjutus. Quod enim illic semel praefiguratum est, hoc in isto fine saeculi, in hac, sicut beatus Joannes scribit, hora novissima , quotidianis Ecclesiae fetibus in unoquoque credente completur. Audite Apostolum doctorem Gentium docentem et instruentem: «Nolo omnes per mare transierunt, et omnes in Moysen baptizati sunt in nube et in mari, et omin omnibus illis bene complacuit Deo: prostrati enim sunt in deserto. Haec autem figurae nostrae factae sunt» . Quid vultis amplius, fratres dilectissimi? Certe manifestum est non humana suspicione, sed apostolico, id est divino et dominico magisterio; Deus enim loquebatur in eis, et quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
sed omniũ. quod a perte dicitur.
cum ei dicitur. et benedicentur inte.
om̃s gentes: Nullus itaq xpi ano¬
rum se a nomine is rahel arbitret᷑
ex traneum. ⁊ Illis enim qui credi¬
derunt ex iudeis in quorũ numero
in angulari lapide copulamur
Hinc ait dñs alio loco: habeo alias¬
oues quȩ non sunt de hoc ouili: opor¬
tet me et eas adducere. ut sit unus
grex et unus pastor.. Populus
aũ xp̃i anus. magis is rahel. et ipse
rahel. qui iacob.. Illa uero turba
iudeorũ quȩ merito perfidiae re¬
probata uoluptate carnali. uen¬
didit primogenita sua: ut non adia¬
cob sed ad esau potius pertineret.
Scitis namq in isto mysterio dictũ
esse : quia maior seruiet minori.
Aegiptus aũ quõ interp̃tatur afflic¬
tionem uel affligentem uel com¬
primentem. sepe in imagine ponit᷑
huius seculi: a quo spiritaliter re¬
cedendum est. nesitis iugum ducen¬
tes cum in fidelibus . Sic enim
quisq hr̃lm caelestis fit ciuis ido¬

Expanded text:
sed omnium ; quod aperte dicitur, sed omnium ; quod aperte dicitur, cum ei dicitur: «Et benedicentur in te omnes gentes» . Nullus itaqrum se a nomine Israel arbitretur extraneum. Illis enim qui crediderunt ex Judaeis, in quorum numero in angulari lapide copulamur: Hinc ait Dominus: « Alias oves habeo quae non sunt de hoc ovili, illas oportet me et illas adducere, ut sit unus grex et unus pastor» . Populus ergo christianus magis Israel, et ipse rael qui Jacob. Illa vero turba Judaeorum, quae merito perfidiae reprobata est, voluptate carnali vendidit primogenita sua, ut non ad Jacob, sed ad Esau potius pertineret. Scitis namque in hoc mysterio dictum esse, «Quia major serviet minori» . 3. Aegyptus autem, quoniam interpretatur Afflictio, vel Affligens, vel Comprimens, saepe in imagine ponitur hujus saeculi; a quo spiritualiter recedendum est, ne simus jugum ducentes cum infidelibus . Sic enim quisque Jerusalem coelestis fit civis ido
Abbreviated transcription (Latin):
rursum interrogat
mare quod fugisti: et tu iordanis
quia conuersus es retrorsum :.
Montes. quia gestistis uelut arietes.
et colles sicut agni ouium Atten¬
damus ergo quidammoneatur. quia
et illa facta. figurȩ nr̃ȩ fuerunt.
et hȩc dicta: ut nos ipsos recognosca¬
mus hortantur. Si enim gratiũ
dĩ quȩ data ẽ nobis firmo corde
retinemus : nos sumus isrl. semen
abrahȩ Nobis dicit apostolus.
alio loco dicit. non in circũ cisione
sed in preputio deputata ẽ abra hȩ
fides adiustitiam: et signũ accepit
circum cisionis signaculũ iustitiae
fidei que ẽ in prepucio. ut deputet᷑
et illis ad iustitiã: et sit pater circũ¬
cisionis his : qui non solũ excircum¬
cisione sunt : sed et his qui seqͥunt᷑
uestigia fidei quȩ ẽ inp̃pucio pu¬
tris nr̃i abraham. Non enim car¬
naliter circũ cisȩ genti tantum¬
modo factus ẽ pater: cui dictum ẽ.
Patrem multarũ gentium posuite:
multarum aũ. non quorundam.

Expanded text:
rursus interursus intemare quod fugisti? et tu Jordanis quia conversus es retrorsum? Montes quia gestitis velut arietes, et colles, velut agni ovium?» 2. Attendamus ergo quid admoneamur; quia et illa facta figurae nostrae fuerunt, et haec dicta ut nos ipsos recognoscamus hortantur. Si enim gratiam Dei quae data est nobis firmo corde retinemus, nos sumus Israel semen Abrahae: nobis dicit Apostolus, alio loco dicit, «Non in circumcisione, sed in praeputio deputata est Abrahae fides ad justitiam, et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiae fidei, quae est in praeputio ut deputetur et illis ad justitiam; ut sit pater circumcisionis his qui non solum ex circumcisione sunt, sed et his qui sequuntur vestigia fidei, quae est in praeputio patris nostri Abrahae.» Non enim carnaliter circumcisae genti tantummodo factus est pater, cui dictum est, «Patrem multarum gentium posui te. Multarum» autem, non quarumdam,