comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
habeant ignorantes. siue &iam sciamus. nr̃is ea
commodis post ponentes. Quis enim non
domui suae panem habere quam mures. num¬
mos quam pulices malit:
Sed quidmirum
cum in ipsorum &iam hominum estimatione.
quorum certe natura tantȩ est dignitatis. ut¬
plerumq carius comparetus equus quam ser¬
uus gemma. quam famula: Ita libertate iu¬
dicandi. plurimum distat ratio considerantis.
a necessitate indigentis: seu uoluptate cupien¬
tis. cum ista quid perseipsum in rerum gradi¬

Expanded text:
habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum in ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradi
Abbreviated transcription (Latin):
omnis modus. omnis speties. omnis ordo. sine
quibus nihilrerum inueniri. uel cogitari po¬
test. Quanto magis angelica creatura.
quae omnia c&era quaeds̃ condidit. naturae
INhis enim quae quoquo¬
modo sunt. & non sunt quod ds̃ est. a quo fac¬
ta sunt: praepontur uiuentia non uiuentibus.
sicutea quaehabent uimgignendi. uel&iam
appetendi his quaeisto motucarent: & in his
quaeuiuunt. praeponuntur sentientia non sen¬
tientibus sicut arboribus animalia: & in his
quaesentiunt. praeponuntur intellegentia
non intellegentibus. sicut homines pecoribus.
& in his quae intellegunt. praeponuntur in mor¬
talia mortalibus. sicut angeli hominibus.
S ed ita praeponuntur naturae ordine: estautem
alius atq alius. prosuo cuiusq usu aestimatio¬
nis modus. quo fit utquȩdam sensu carentia
quibusdam sentientibus praeponamus. Intan¬
tum . utsi potestas esset ea prorsus denatura re¬
rum auferre uelimus. siue quem inea lo cum

Expanded text:
omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae In his enim, quae quoquomodo sunt et non sunt quod Deus est a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in his, quae uiuunt, praeponuntur sentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia; et in his, quae sentiunt, praeponuntur intellegentia non intellegentibus, sicut homines pecoribus; et in his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur: Ambulasti in diebus tuis sineuitio.
Quaesi aliter conuenientius intellegi nequeunt.
oport& &iam illud quod dictum est. inuerita¬
te non stetit. sic accipimus quod inueritate fu¬
erit. sed non permanserit: & illud quod abi¬
nitio diabolus peccat. non ab initio. ex quocre¬
atus est peccare putandus est: sed abinitio
peccati. quod ab ipsius superbia. coeperit es¬
se peccatum.: Nec illud quod scriptum est
in libro iob. cum dediabolo sermo ess&. hoc
est initium figmenti dñi. quod fecit ad in lu¬
dendum ab angelissuis. Cui consonare uide¬
tur &psalmus. ubilegitur. Draco hic quẽ
finx isti ad inludendumei: Sic intellegen¬
dum est. ut ex istimemus talem ab initio crea¬
tum. cui ab angelis in luderetur. sed in hac
poena postpeccatum ordinatum .: Initium
ergo eius figmentum est dñi. non enim est
ulla natura. & iam in extremis. infimisq besti¬
olis quam non ille constituit. a quo est

Expanded text:
dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine uitio. dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, ex quo creatus est, peccare putandus est, sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud, quod scriptum est in libro Iob, cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, sic intellegendum est, ut existimemus talem ab initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius figmentum est Domini; non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est
Abbreviated transcription (Latin):
ea sit causa. ut in eo ueritas non sit. quod inuerita¬
te non stetit.: Ista locutio & inpsalmis est.¬
Ego clamaui. quõ &audistime ds̃. cum dicendũ
fuis se uideatur : Exaudisti me ds̃ quõ clamaui:
s ed cum dociss& ego clamaui: OTamquam
ab eo quȩreretur. unde seclamasse monstra¬
ret. ab affectu & auditionis dĩ clamoris osten¬
dit affectum. Tamquam diceret: Hinc osten¬
do clamasse me. quõ & audistime. Illud &¬
Illud &i¬
am quod ait dedia bolo iohannes. ab initio dia¬
bolus peccat. non intellegunt sinaturalis est
nullo modo esse peccatum. Sed quid respon¬
detur propheticis testimonus: siue quodait
esaias. sub figurata persona principis babr¬
loniae. diabolũ notans: Quomodo cecidit luci¬
fer quimane oriebatur. siue quod herechiel: in
delitiis paradysi dĩ fiusti: omni lapide pratio¬
so ornatus es: ubi intellegitur. fuisse aliquan¬
do sine peccato: nam & pressius ei paulo post

Expanded text:
ea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritaea sit causa, ut in eo ueritas non sit, quod in ueritate non stetit. Ista locutio est et in psalmo: Ego clamaui, quoniam exaudisti me Dfuisse videatur, Exaudisti me, Deus, quoniam clamavi: Sed cum dixisset, Ego clamavi; tanquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tanquam diceret, Hinc ostendo clamasse me, quoniam exaudisti me. CAPUT Illud etiam, quod ait de diabolo Iohannes: Ab initio diabolus peccat, non intellegunt, si natura talis est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, siue quod ait Esaias sub figurata persona principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. qui mane oriebatur; siue quod Hiezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expresses ei paulo post
Abbreviated transcription (Latin):
nisi pia dõq subdita uoluntas habere ñ poss&:
Huic sententiae quis quis ad quiescit. non cum il¬
lis hereticis sapit idest manicheis. & siquaeã
aliȩ partes ita sentiunt: quod suam quandam
propriam. tamquam &x aduerso quodam prin¬
cipio diabolus habeat naturam mali quitanta
uanitate desipiunt. ut cum uerba ista euangeli¬
ca in auctoritate nobiscum habeant: non atten¬
dant: non doxisse dñm: aueritate alienus fuit.
sed inueritate nonstetit: ubi aueritate lapsum
intellegi uolunt. inquautiq sistetiss&. eius par¬
ticeps factus. beatus cum scĩs angelis perma ne¬
unde ostendatur quod inueritate nonsteterit:
atq ait: quia non est ueritas in eo. esset autem
in eo. sun illa stetiss&:
Locutione autem dic¬
tum est. minus usitata.
Sicenim uidetur sona¬
re. inueritate non stetit. quiaueritas non est
in eo: tamquam ea sit causa ut inueritate non
steterit. quod ineo ueritas nonsit: cum potius

Expanded text:
nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit, ubi a ueritate lapsum intellegi uoluit, in qua utique si stetisset, eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneunde ostendatur, quod in ueritate non steterit, adque ait: Quia non est ueritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim uidetur sonare: In ueritate non stetit, quia ueritas non est in eo, tamquam ea sit causa, ut in ueritate non steterit, quod in eo ueritas non sit; cum potius
Abbreviated transcription (Latin):
erat habitura. restat ut aut in pares fuerint.
aut sipares fuerunt: postistorum ruinam.
illis certa scientia suae sempiternae felici¬
tatis accesserit.⁊ Nisi forte quisdicat id qđ
dñs ait dediabolo in euangelio. ille homi¬
cida erat ab initio & inueritate non stetit.
sic es se accipiendum: ut non solum homici¬
da fuerit abinitio. idest initio humani
generis ex quo utiq homo factus est. quem
decipiendo poss& occidere: uerum &iam
ab initio suae conditionis inueritate non ste¬
terit. Etideo numquam beatus cum scĩs
angelis fuerit. suo recus ans esse subditus
crettori. & persuam superbiam. uelut priua¬
ta potestate elatus. ac perhoc falsus & fallax.
Quia nec umquam potestatem omni potentis e¬
uadit. & qui perpiam subiectionem. noluit te¬
nere quoduereest. affectat per superbam
elationem simulare quod non est: Vtsic intel¬
legatur &iam quod beatus iohannes a posto¬
lus ait. Ab in itio diabolus petcat. hoc est ex
quo creatus est. iustitiam recusauit. Quam

Expanded text:
erat habitura, restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod Dominus ait de diabolo in euangelio: Ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit, sic esse accipiendum, ut non solum homicida fuerit ab initio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere, uerum etiam ab initio suae conditionis in ueritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit, suo recusans esse subditus creatori et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ac per hoc falsus et fallax, quia nec quisquam potestatem Omnipotentis euadit, et qui per piam subiectionem noluit tenere quod uere est, adfectat per superbam elationem simulare quod non est, ut sic intellegatur etiam quod beatus Iohannes apostolus ait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam
Abbreviated transcription (Latin):
tus deperiit: Qui aut̃ nunc sunt cęli & ter¬
ra: eodem uerbo repositi sunt igni reseruan¬
di indiem iudicii: & ꝑdicionis hominum
impiorum .: Hoc unum uero non late at
uos carissimi qui a unus dies apud dñm.
sicut mille anni: & mille anni. sicut dies
unus: non tardat᷑ dñs ꝓmis sum: sicut qui

Expanded text:
tus deperiit. Qui autem nunc sunt caeli et tertus deperiit. Qui autem nunc sunt caeli et terra, eodem uerbo repositi sunt, igni reseruandi in diem iudicii et perditionis hominum inpiorum. Hoc unum uero non lateat uos, carissimi, quia unus dies aput Dominum sicut mille anni et mille anni sicut dies unus. Non tardat Dominus promissum, sicut qui
Abbreviated transcription (Latin):
multis modis rep&it : ut alia atque alia
dicere uideatur : cum aliter atque aliter
haec ipsa dicere uestigetur.: Uerum in his
uerbis ubi ait absterg& omnem lacrimã
ab oculis eorum : & mors iam non erit. neque
luctus. neque clamor . sed nec dolor ullus :
tantaluce dicta sunt. de sȩculo futuro:
& de inmor talitate atque &ernitate scõ¬
rum : tunc enim solum atque ibi solum ista
nonerunt: utnulla debeamus in literis
sacris querere uł legere manifesta. si hȩc
putauerimus obscura.i
tolus p&rus de hoc iudicio scripserit¬
Uenient inquit in nouissimo dierum: in¬
lusione in ludentes. secundum ꝓprias
concupiscentias suas euntes &dicentes
ubi est ꝓmis sum prȩsentiȩ ipsius . Ex quo
enim patres dormierunt: sic omnia ꝑseue¬
rant abinitio creaturȩ :. Lat& enim il los
hoc uolentes. quicȩli erant olim & terra.
de aqua. & ꝑ aquam constituta dĩ uerbo:
ꝑ quȩ quitunc erat mundus cͥcqua in unda¬

Expanded text:
multis modis repetit, ut alia adque alia multis modis repetit, ut alia adque alia dicere uideatur, cum aliter adque aliter haec ipsa dicere uestigetur. Verum in his uerbis, ubi ait: Absterget omnem lacrimam ab oculis eorum, et mors iam non erit neque luctus neque clamor, sed nec dolor ullus, tanta luce dicta sunt de saeculo futuro et de inmortalitate adque aeternitate sanctorum tunc enim solum adque ibi solum ista non erunt, ut nulla debeamus in litteris sacris quaerere uel legere manifesta, si haec putauerimus obscura. tolus PVenient, inquit, in nouissimo dierum inlusione inludentes, secundum proprias concupiscentias suas euntes et dicentes: Ubi est promissum praesentiae ipsius? Ex quo enim patres dormierunt, sic omnia perseuerant ab initio creaturae. Latet enim illos hoc uolentes, quia caeli erant olim et terra de aqua, et per aquam constituta Dei uerbo, r quae. qui tunc erat mundus, aqua inunda
Abbreviated transcription (Latin):
sorbeatur mortalia uita.: Nonne ipsius
sunt : qui primitias habentes sp̃s in sem& ip¬
sis ingemȩscunt. adoptionem &x pectan¬
tes. redemptionem corporis sui :. An ipse
apostolus paulus nonerat suꝑnus hiero¬
solimitanus : uł non multo magis hoc erat.
quando ꝓisraelitis carnalibus fratribus
suis tristitia illierat magna : & continuus
dolor cordi eius : Quando aut̃ mors non
erit in ista ciuitate nisi quando dic&ur.
ubi est mors contenti o tua ubi est mors
aculeus tuus: aculeus autem mortis est
peccatum: Quod tunc utique nonerit quan¬
dodicetur: ubi est. Nunc uero non qui¬
lib& infimłs ciuis illius ciuitatis. sed idem
iste ioħs in epistola sua clamat. : Sidixe¬
rimus qui a peccatum non habemus nosip¬
sos seducimus. & ueritas in nobis non est.
Et in hoc quidem libro cuius nomen est apo¬
calypsis. obscura multa dicuntur. utmentem
legentis &erceant : & pauca in eo sunt: &
quorum manifestatione indagentur c&e¬
ra cum labore: maxime quiasic eadem

Expanded text:
sorbeatur mortale a vita ? Nonne ipsi sunt, qui primitias habentes Spiritus, in semetipsis ingemiscunt, adoptionem exspectantes, redemptionem corporis sui ? An ipse apostolus Paulus non erat susolymitanus. uel non multo magis hoc erat, quando pro Israelitis carnalibus fratribus suis tristitia illi erat magna et continuus dolor cordi eius? Quando autem mors non erit in ista ciuitate, nisi quando dicetur: Ubi est, mors, contentio tua? Ubi est, mors, aculeus tuus? Aculeus autem mortis est peccatum. Quod tunc utique non erit, quando dicetur: Ubi est? Nunc uero non quilibet infimus ciuis illius ciuitatis, sed idem iste Iohannes in epistula sua clamat: Si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et ueritas in nobis non est. Et in hoc quidem libro, cuius nomen est apocalypsis, obscure multa dicuntur, ut mentem legentis exerceant, et pauca in eo sunt, ex quorum manifestatione indagentur cetera cum labore; maxime quia sic eadem
Abbreviated transcription (Latin):
cultus pereius incarne prȩsentiam &peraposto¬
los institutus ẽ. ante aliquot annos. annitre¬
centi sexaginta quinque completisunt. Quid
aliud quȩrimus unde ista falsitas refellatur:
Vtenĩ inxp̃i natiuitate huius rei non ponamus
initium quia infans & puer discipulos non habe¬
bat. tamen quando habere coepit. procul du¬
bio tunc innotuit pereius corporalem prȩsen¬
tiam doctrina & religio xp̃iana. Id est postea
quam in fluuio lordane ministerio lohannis est
baptitatus : Propter hoc enim deillo prophe¬
tia illa precesserat dicens. Dominabitur ama¬
ri usque admare & aflumine usque ad termi¬
nos orbis terrȩ, Sed quo prius quam passus
ess& & resurrexiss& amortuis : nondum fides
omnibus fuerat diffinita . In resurrectione quip¬
pe xp̃i diffinita est : Nam sic a postolus paulus
atheniensibus loquitur dicens: Iam nunc ad

Expanded text:
cultus per eius in carne praesentiam et per apostocultus per eius in carne praesentiam et per apostolos institutus est, ante aliquot annos anni trecenti sexaginta quinque conpleti sint, quid aliud quaerimus, unde ista falsitas refellatur? Ut enim in Christi natiuitate huius rei non ponamus initium, quia infans et puer discipulos non habebat, tamen quando habere coepit, procul dubio tunc innotuit per eius corporalem praesentiam doctrina et religio Christiana, id est, postea quam in fluuio Iordane ministerio Iohannis est baptizatus. Propter hoc enim de illo prophetia illa praecesserat: Dominabitur a mari usque ad mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae. Sed quoniam, priusquam passus esset et resurrexisset a mortuis, nondum fides omnibus fuerat definita in resurrectione quippe Christi definita est, nam sic apostolus Paulus Atheniensibus loquitur dicens: Iam nunc ad
Abbreviated transcription (Latin):
accipiendam &usque ad temporariam mortem
pro illo patiendam xp̃m diliger& petrus: De in¬
de isti dii qui sunt qui possunt ista prȩdicere :¬
nec possunt auertere. Ita succumbentes uni
malefico: &uni sceleri magico: quod puer ut
dicunt anniculus occisus & dilaniatus. &ritu
nefario sepultus est : ut sectam sibi aduersari¬
am tam prolixo tempore conualescere tot
tantarũque persecutionũ horrenda crudeli¬
tate : non resistendo sed patiendo superare : &
ad suorũ simulacrorum templorũ sacrorum.
oraculorumque euersionem peruenire per¬
mitterent : Quis postremo est dẽ non noster
utique sed ipsorũ qui uel in lectus tanto scelere
uel impulsus est ista prestare : Non enim ali¬
cui dȩ moni : sed dõ dicunt illi uersus. hȩc pe¬
trum arte magica diffinisse: talem dm̃ habent:
multa colligerẽ. sinondũ annus ipse transis¬
s& quem diuinatio ficta promisit & decepta ua¬
nitas credidit: Cum uero ex quo nominis xp̃i

Expanded text:
accipiendam et usque ad temporariam mortem accipiendam et usque ad temporariam mortem pro illo patiendam Christum diligeret Petrus. Deinde isti di qui sunt, qui possunt ista praedicere nec possunt auertere, ita succumbentes uni malefico et uni sceleri magico, quo puer, ut dicunt, anniculus occisus et dilaniatus et ritu nefario sepultus est, ut sectam sibi aduersariam tam prolixo tempore conualescere, tot tantarumque persecutionum horrendas crudelitates non resistendo, sed patiendo superare et ad suorum simulacrorum templorum, sacrorum oraculorum euersionem peruenire permitterent? Quis postremo est deus, non noster utique, sed ipsorum, qui uel inlectus tanto scelere uel inpulsus est ista praestare? Non enim alicui daemoni, sed deo dicunt illi uersus haec Petrum arte magica definisse. Talem deum habent, multa colligerem, si nondum annus ipse transisset, quem diuinatio ficta promisit et decepta uanitas credidit. Cum uero, ex quo nominis Christi
Abbreviated transcription (Latin):
quam consulenti cuidam diuino oraculo effu¬
sos: Vbi xp̃m quidem ab huius tamquam sacri¬
legii crimine faciunt innocentem: Petrum au¬
tem maleficiã fecisse subiungunt : ut coleretur
xp̃i nomen pertrecentos sexaginta quinque
annos: Deinde completo memorato numero
annorum sine mora sumer& finem : O hominũ
corda doctorum: Oingenia litterata digna cre¬
dere ista dexp̃o: qui credere non uultis in xp̃m.
quod eius discipulus petrus. ab eo magicas artes
non didicerit : Sed ipso innocente tamen male¬
ficus eius fuerit: Nomenque illius quam suum
coli maluerit: magicis artibus suis: magnis la¬
boribus & periculis suis. Postremo &iam effusi¬
one sanguinis sui.: Si p&rus maleficus. fecit ut
xp̃m sic diliger& mundus: Quid fecit in nocens
xp̃s. ut eum sic diliger& p&rus: Respondeant
igitur ipsi sibi : &si possunt. Intellegant: illa su¬
perna gratia factum esse ut propter &ernã
uitam xp̃m diligeret mundus. Qua gratia fac¬
tum est ut & propter &ernam uitam ab illo

Expanded text:
quam consulenti cuidam diuino oraculo effusos, ubi Christum quidem ab huius tamquam sacrilegii crimine faciunt innocentem. Petrum autem maleficia fecisse subiungunt, ut coleretur Christi nomen per trecentos sexaginta quinque annos, deinde conpleto memorato numero annorum, sine mora sumeret finem.s o hominum corda doctorum!s o ingenia litterata digna credere ista de Christo, quae credere non uultis in Christum, quod eius discipulus Petrus ab eo magicas artes non didicerit, sed, ipso innocente, tamen eius maleficus fuerit nomenque illius quam suum coli maluerit magicis artibus suis, magnis laboribus et periculis suis, postremo etiam effusione sanguinis sui! Si Petrus maleficus fecit, ut Christum sic diligeret mundus, quid fecit innocens Christus, ut eum sic diligeret Petrus? Respondeant igitur ipsi sibi et si possunt intellegant illa superna gratia factum esse, ut propter aeternam uitam Christum diligeret mundus, qua gratia factum est, ut et propter aeternam uitam ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
tributa est: Nam quae hominis ẽ alia mi¬
seriu. nisi aduersus eum ipsum in oboedien¬
tia eius ipsius : ut quõ noluit quod potuit :

Expanded text:
tributa est? Nam quae hominis est alia miseria nisi aduersus eum ipsum inoboedientia eius ipsius, ut, quoniam noluit quod potuit
Abbreviated transcription (Latin):
bis quam assyriȩ notiores : & ꝑgrecos
ad latinos: ac deinde adromanos: qui&iã
ipsilatini sunt : Temporũ seriem deduxe¬
runt : quigentem populi romani inori¬
ginis eius antiquitate rimati sunt : ob
hoc debemus ubi opus ẽ assyrios memo¬
rari reges : ut appareat que ad modum
babylonia quasi prima roma: cumpere¬
grina in hoc mundo dĩ ciuitate procur¬
rat: res autem quas propter compara¬
tionẽ ciuitatis utriusq terrene scilic&
& cȩlestis huic operi oport& inserere :
magis ex grȩcis & latinis ubi& ipsa ro¬
ma quasi secunda babylonia ẽ debemꝰ
assumere: Quando ergo natus ẽ abrahã
secundi reges erant: apud assyrios ninus:
apud sycinios europs: primi aut̃ illic
belus: hic agi aleus fuerunt: Cum uero
egresso abraham debaby lonia promi¬
sit ei ds̃ ex illo magnam gentem futurã
& in eius semine omniũ gentiũ benedic¬
tionem: assyrii quartum regem habebaN.
sicyonii quintum. Apud illos enim reg¬
nabat filius nini: post matrem sđ̃m ira¬

Expanded text:
bis quam Assyriae notiores, et per Graecos ad Latinos ac deinde ad Romanos, qui etiam ipsi Latini sunt, temporum seriem deduxerunt qui gentem populi Romani in originis eius antiquitate rimati sunt: ob hoc debemus, ubi opus est, Assyrios memorare reges, ut appareat quem ad modum Babylonia, quasi prima Roma, cum peregrina in hoc mundo Dei ciuitate procurrat; res autem, quas propter conparationem ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, huic operi oportet inserere, magis ex Graecis et Latinis, ubi et ipsa Roma quasi secunda Babylonia est, debemus adsumere. Qusecundi reges erant, apud Assyrios Ninus, apud Sicyonios Europs: primi autem, illic Belus, hic Aegialeus fuerunt. Cum vero egresso Abraham de Babylonia, promisit ei Deus ex illo magnam gentem futuram, et in ejus semine omnium gentium benedictionem, Assyrii quartum regem habebant, Sicyonii quintum: apud illos enim regnabat filius Nini post matrem Semira
Abbreviated transcription (Latin):
gentis is raheliticȩ sed omnium gentiũ quȩ fi¬
dei eius uestigia consecuntur Quod pro¬
muti coepit his uerbis. Et benedicentur inte
omnes tribus terrae .: Et deinceps aliis multis
ad modũ testimoniis. hȩc duo promissa esse
monstrauimus Erat igitur iam in terra
promissionis semen abrahȩ ĩdest populus
israhel secundum carnem: atq: ibi non solũ
tenendo ac possidendo ciuitates aduersari¬
orũ : uerum etiã reges habendo regnare iã
coeperat : impletis deipso populo promissio¬
nibus dĩ magna iam exparte.: non solum quȩ
trib illis patribus abraham isaac. et iacob
et quȩ cumq aliȩ temporib eorũ : uerũ etiam
que ꝑipsum moysen perquẽ populus idem de
seruitute ȩgyptia liberatus et perquem cunc¬
ta p̃terita reuelata s̃. temporib eiꝰ cũ populũ
ꝑheremũ duceret factȩ fuerant. Neq aut̃
ꝑ insignẽ ducẽ iesum naue : ꝑquẽ populus ille

Expanded text:
gentis Israeliticae, sed omnium gentium quae figentis Israeliticae, sed omnium gentium quae fidei ejus vestigia consequuntur: quod promitti coepit his verbis: Et benedicentur in te omnes tribus tadmodum testimoniis haec duo promissa esse monstrauimus. Erat igitur iam in terra promissionis semen Abrahae, id est populus Israel, • secundum carnem adque ibi non solum tenendo ac possidendo ciuitates aduersariorum, uerum etiam reges habendo regnare iam coeperat, inpletis de ipso populo promissionibus Dei magna iam ex parte, non solum quae tribus illis patribus Abraham Isaac et Iacob, et quaecumque aliae temporibus eorum, uerum etiam quae per ipsum Moysen, per quem populus idem de seruitute Aegyptia liberatus et per quem cuncta praeterita reuelata sunt, temporibus eius, cum populum per eremum duceret, factae fuerant. Neque autem per insignem ducem Iesum Naue, per quem populus ille
Abbreviated transcription (Latin):
trare quã sit operosũ atq ꝓlixũ : et quã multis
in diguum uoluminib quis ignorat. quihȩc uel
mediocriter cogitat. Deinde quia ea ipsa
quȩ ad ꝓphetiã non ambigitur ꝑtinere : Ita s̃
multa dexpo regnoq caelorũ quȩ ciuitas dĩ
est : ut adhoc aperiendũ maior sit disputatio
necessaria : quã huius operis modus flagitat
Pro inde ita si potuero stilomoderabor meo. ut
huic operi indĩ uoluntate ꝑagendo. nec ea
quȩ super sunt dicam : nec ea quȩ satis sunt
prȩter mittã: In p̃cedente libro diximus
ab initio ad abrahã promissionũ dĩ duas res
fuisse promissas: Un am scilicet quod terrã
chanaan possessurum foret semen eius: qđ signi¬
ficatur ubi dictum ẽ : uade in terrã quam tibi de¬
monstrauero : et faciã te ingentẽ magnam : aliam
uero longe prȩstantiorẽ non decarnali sed de
spiritali semine per quod pater ẽ. non unius

Expanded text:
trare, quam sit operosum, atque prolixum, et quam multis trare, quam sit operosum, atque prolixum, et quam multis indignum voluminibus quis ignorat, qui haec vel mediocriter cogitat? Deinde quia ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur pertinere, ita sunt multa de Christo, regnoque coelorum, quae civitas Dei est, ut ad hoc aperiendum major sit disputatio necessaria, quam hujus operis modus flagitat. Proinde ita si potuero, stylo moderabor meo, ut huic operi in Dei voluntate peragendo, nec ea, quae supersint, dicam, nec ea, quae satis sunt, accepit. In praecedente libro diximus, ab initio ad Abraham promissionum Dei duas res fuisse promissas: unam scilChanaan possessurum fuerat semen ejus, quod significatur, ubi dictum est: Vade in terram quam tibi monstravero, et faciam te in gentem magnam. Aliam vero longe praestantiorem, non de carnali, sed de spiritali semine, per quod pater est, non unius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphietas : p̃sertim quia non nullos eorũ id ex¬
pressius legimus nuncupatos. sicut abrahã¬
maximeq hi dicti s̃ ex quo coepit ꝓphetare
samuhel: qui et saulẽ prius: et eo reprobato
ipsum dauid dõ precipiente uitx̃ in regem:
decuius ceteri stirpe succederent. quousq
illos succedere sic oporteret. Quȩ igitur
aꝓphetis sunt p̃dicta dexpõ : cũ moriendo de¬
cedentib. et nascendo succedentib suis mẽ¬
bris ciuitas dĩ ꝑ ista curreret tempora siomã
uelim cõmemorare in inm̃sum pergetur.
Primũ quia ipsa scriptura quȩ ꝑordinẽ reges
eorumq facta et euenta digerens : udetur
tam quã historica diligentia reb gestis
occupata eẽ narrandis: si adiuuante dĩ
spũ considerata tractet᷑: uel magis uel cer¬
te nonminus p̃nuntiandis futuris quam
p̃teritis enuntiandis inuenietur intenta :
Et hoc ꝑserutando indagare : ac disserendo mons¬

Expanded text:
prophetas; praesertim quia nonnullos eorum id exprophetas; praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos, sicut Abrahamaximeque hi dicti sunt, ex quo coepit prophetare Samuel, qui et Saulem prius, et eo reprobato, ipsum David, Deo praecipiente unxit in regem, de cujus stirpe caeteri succederent, quousque illos succedere sic oporteret. Quae igitur a Prophetis sunt praedicta de Christo, cum moriendo decedentibus, et nascendo succedentibus suis membris, civitas Dei, per ista curreret tempora, si omnia velim commemorare, in immensum pergitur. Primum, quia ipsa Scriptura, quae per ordinem reges, eorumque facta, et eventa digerens, videtur tanquam historica diligentia rebus gestis occupata esse narrandis, si adjuvante Dei Spiritu considerata tractetur, vel magis, vel certe non minus praenuntiandis futuris, quam praeteritis enuntiandis invenietur intenta: et hoc perscrutando indagare, ac differendo mons
Abbreviated transcription (Latin):
Romissiones dĩ quȩ facte sunt ad abrahã
cuius semini et gentẽ isra heliticã secun¬
dũ carnem: et om̃s gentes deberi secundũ
fidẽ dõ pollicente didicimꝰ : quẽ ammodũ
compleant᷑ et perordinẽ temporũ ꝓcurrens.
dĩ ciuitas indicauit. G¬
Quõ ergo superioris
libriusq ad regnum dauid factus ẽ finis.¬
nunc ab eodem regno quantũ suscepto operi
sufficere uidetur : cetera quȩ secuntur. at¬
tingimus: Hoc itaq: tempus ex quo scs sa¬
muhel ꝓphetare coepit. et deinceps donec
populus isrł captiuus in babyloniã duceret᷑
atq inde secundũ scĩ hieremiȩ ꝓphetiam.
pͥseptuaginta annos reuersis is rahelitis dĩ do¬
dieb uniuersa diluuio terra deletaẽ: et
alios supra et infra . usq ad hoc tempus quo
reges in dĩ populo eẽ coeperunt: propt̃ quedã
ꝑ eos futura siue quo quomodo significata: siue
p̃dicta quȩ ꝑtinerent adciuitatẽ dĩ regnũq
cȩlorũ : non in meritor ĩ possimus appellare

Expanded text:
romissiones Dei, quae factae sunt ad Abraham, cujus semini, et gentem Israeliticam secundum carnem, et omnes gentes deberi secundum fidem, Deo pollicente didicimus; quemadmodum compleantur, per ordinem temporum procurrens Dei civitas indicavit. Quoniam ergo superioris libri usque ad regnum David factus est finis,nunc ab eodem regno, quanto suscepto operi sufficere videtur, caetera, quae sequuntur, attingimus. Hoc itaque tempus, ex quo sanctus Samuel prophetare coepit, et deinceps, donec populus Israel captivus in Babiloniam duceretur, atque inde secundum sancti Hieremiae prophetiam, post septuaginta annos reversis Israelitis, Dei dodiebus universa diluvio terra deleta est, et alios supra, et infra usque ad hoc tempus, quo reges in populo Dei esse coeperunt, propter quaedam per eos futura, sive quo quomodo significata, sive praedicta, quae pertinerent ad civitatem Dei, regnumque coelorum, non immerito possumus appellare
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃ ipse premium est : eumq habere atq ipsuis
esse summũ ibi est atque totum bonum . Ad
utramq uero pertinet hoc ipsum. quod hierus alẽ
dicitur dĩ ciuitas: et in ea ꝓphetatur futura dom̃
dĩ: eaquȩ ꝓphetia uidetur impleri cum salomon
rex ȩdificat illud nobilissimum templum.
Haec enim et interrena hierusalem secundũ hysto
siam contigerunt : et cȩlestis hierusalẽ figura e
uerunt. Qđ genus ꝓphetiȩ exutroq ueluti
conpactum atq commixtũ in libris ueteribus ca¬
nonicis quibus rerum gestarũ narrationes con¬
tinent᷑: Ualet plurimũ multũq exercuit. et
exercet ingenia scrutantiũ literas sacras: ut
qđ historice prȩdictum completumq legitur
insemine abrahȩ secundum carnem: etiam in
semine abrahȩ secundum fidẽ quidimplendũ
allegoricȩ significet inquirat᷑: intantũ ũtquib¬
dã uisũ sit nihil esse in cisdẽ libris uel p̃nuntiatũ
et effectũ uel effectũ quãuis non p̾nuntiatũ quod

Expanded text:
s ipse praemium est: eumque habere, atque ipsius esse, summum bonum illi est, atque totum bonum. Ad utramque vero pertinet hoc ipsum, quod Hierusalem dicitur Dei civitas, et in ea prophetatur futura domus Dei: eaque prophetia videtur impleri, cum Salomon rex aedificat illud nobilissimum templum. Haec enim et in terrena Hieruriam contigerunt, et caelestis Hierusalem figurae fuerunt. Quod genus prophetiae ex utroque ueluti conpactum adque commixtum in libris ueteribus canonicis, quibus rerum gestarum narrationes continentur, ualet plurimum multumque exercuit et exercet ingenia scrutantium litteras sacras, ut, quod historice praedictum conpletumque legitur in semine Abrahae secundum carnem, etiam in semine Abrahae secundum fidem quid inplendum allegorice significet inquiratur; in tantum ut quibusdam uisum sit nihil esse in eisdem libris uel praenuntiatum et effectum, uel effectum quamuis non praenuntiatum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
uideo ꝓbandũ esse qđ dico : Missus ẽ nathan
ꝓpheta: qui regẽ dauid argueret depeccato
graui : et ei quȩ consecuta s̃ mala futura p̃diceret
Haec atq huius modi siue publice id ẽ ꝓsalute
uel utilitate populi : siue priuatim cum ꝓ
suis quisq rebus duuna ꝓmeretur eloquia: qui¬
bus ꝓusu temporalis uitȩ futuri aliquid nosce¬
retur: ad terrenã ciutatẽ ꝑtinuisse quis ambi¬
gat: Ubi aũ legitur. ecce dies ueniunt di¬
cit dñs : et consummabo domui isrł et domui
uida testamentũ nouum: non secundũ testa¬
mentũ: qđ disposui patribus eorũ indie quando
ad prehendi manum eorum ut educerẽ eos deter¬
ra egrpti: quõ ipsi non permanserunt intesta¬
mento meo: et ego neglexi eos dicit dns: dan
do leges meas inmentem eorum: et su¬
per corda eorum scribam eas: et ui debo eos et
ero illis indm̃ et ipsi erunt mihi inplebem.:
Hierus alẽ sine dubio supernu prophetatur. cuius

Expanded text:
uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid argueret de peccato graui et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. Haec adque huius modi siue publice, id est pro salute uel utilitate populi, siue priuatim, cum pro suis quisque rebus diuina promereretur eloquia, quibus pro usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad terrenam ciuitatem pertinuisse quis ambigat? Ubi autem legitur: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum, quod disposui patribus eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, quoniam ipsi non per- , manserunt in testamento meo, et ego neglexi eos, dicit Dominbo leges meas in mentem eorum, et super corda eorum scribam eas, et videbo eos: et ero illis in Deum, et ipsi erunt mihi in plebem. Hierusalem sine dubio superna prophetatur, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
na ad abrahã isaac et ia cob: et quȩ¬
cũq alia signa uel dicta ꝓphetica in sacris li¬
teris p̃cedentib factas : Ita etiã ceterȩ abisto
regũ tempore ꝓphetiȩ partim ꝑtinent adgentẽ
carnis abrahȩ : Partim uero ad illud semen
eĩ in quobenedicunt᷑ omnesgentes coheredes
xpĩ ꝑtestamentũ nouum ad possidendã uitã
Partim ergo ad an¬
cillã quȩ in seruitutẽ generat idẽ terrenã hie¬
rusalẽ quȩ seruit cũ filuis suis Partim uero
ad liberã ciuitatẽ dĩ idẽ
uerã hierusalem
ȩternã in cȩlis : cuius
filii homines se¬
cundũ dm̃ uiuentes. pere grinantur interris:
Sed sunt in his quȩdic̃ quȩ ad utrãq ꝑtinere
intelleguntur : ad ancillã proprie : ad libe
ate. Tripertita itaq reperiunt᷑
eloquia prophetarũ. Si quidẽ aliqua sunt.
adterrenã hierus alẽ spectantia : aliqua ad
celestem : non nulla adutramq: Exemplis

Expanded text:
na ad Abraham, Isaac, et Jacob, et quaena ad Abraham, Isaac, et Jacob, et quaecumque alia signa, vel dicta prophetica in sacris litteris praecedentibus facta sunt, ita etiam caeterae ab isto Regum tempore prophetiae partim pertinent ad gentem carnis Abrahae, partim vero ad illud semen ejus, in quo benedicuntur omnes gentes cohaeredes Christi per testamentum novum, ad possidendam vitam Partim ergo ad ancillam, quae in servitute generat, id est terrenam Hierusalem, quae servit cum filiis suis, partim vero ad liberam civitatem Dei, id est veram Hierusalem aeternam in coelis, cujus filii homines secundum Deum viventes peregrinantur in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelliguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. Tripartita itaque reperiuntur eloquia Prophetarum: siquidem aliqua sunt ad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad coelestem, nonnulla ad utramque
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ aũ ꝑdauid et eĩ filiũ salomonẽ : cuius reg¬
nũ tanto quantũ ꝓmissũ fuerat spacio dila¬
tatumẽ: Vniuersos quippe illos subdider̃:
tributariosq fecer̃ : Sic igitur interra ꝓmis¬
sionis secundũ carnẽ hoc ẽ in terra chanaan sub¬
his regib sem̃ abrahȩ fuerat c̃stitutũ : ut nihil
deinde suꝑesset : quo terrena illa dĩ ꝓmissio
compleretur : nisi ut in eadẽ terra quantũ ad
ꝓsperitatẽ attinet temporalẽ. Perposteri¬
tatis successionẽ in concusso statii usq ad mor¬
talis sȩculi huius terminũ gens ꝑmaneret he¬
brea si dñi dĩ sui legib obȩdiret Sed quõ ds̃
nouerat hoc eã non eẽ facturã : usus ẽ eiꝰ etiã
tẽporalib: poenis ad exercendos in ea paucos
fideles suos. et ammonendos qui p̾ea futuri
erant in omnib centib: qđ eosam moneriopor¬
tebat : In quib alterã ꝓmissionem reuelato
nouo testam̃to ꝑ incarnationẽ xp̃i fuerat im¬
pleturus .: Quo circa sicut ora cula illa diui¬

Expanded text:
David et ejus filium Salomonem: cujus regnum tanto, quanto promissum fuerat spatio, dilatatum est; universos quippe illos subdiderunt, tributariosque fecerunt. Sic ergo in terra promissionis secundum carnem, hoc est in terra Chanaan, sub regibus semen Abrahae fuerat constitutum, ut nihil inde superesset, quo terrena illa Dei promissio non compleretur, nisi ut in eadem terra, quantum ad prosperitatem attinet temporalem, prosperitatis successione inconcusso statu, usque ad mortalis hujus saeculi terminum gens permaneret hebraea, si Domini Dei sui legibus obediret. Sed quoniam Deus noverat hoc eam non esse facturam, usus est etiam temporalibus poenis ad exercendos in ea paucos fideles suos, et ammonendos qui postea futuri erant in omnibus gentibus, quod eos ammoneri oportebat. In quibus alteram promissionem revelato novo testamento, per Incarnationem Christi fuerat impleturus. Quo circa sicut oracula illa divi
Abbreviated transcription (Latin):
gloriam proficere: inquo laudantur.: Indño
quippe laudantur animae eorum.: Cre¬
damus ergo cis. &uera dicentibus. & mira
facientibus. : Dicendo enim uera: passi sunt:
ut possent facere mira  In cis ueris est prȩ¬
cipuum : quod xp̃s resurrexit amostus.
& in mostalitatem resurrectionis insua car¬
ne primus ostendit : quam nobis ad futu¬
ram uel in principio noui saeculi uel in huius
fine promisit.

Expanded text:
gloriam proficere in quo laudantur? in Domino gloriam proficere in quo laudantur? in Domino quippe laudantur animae eorum. Credamus ergo eis et uera dicentibus et mira facientibus. Dicendo enim uera passi sunt, ut possint facere mira. In eis ueris est praecipuum, quod Christus resurrexit a mortuis et inmortalitatem resurrectionis in sua carne primus ostendit, quam nobis adfuturam uel in principio noui saeculi uel in huius fine promisit.
Abbreviated transcription (Latin):
fecerunt: Nos autem mastrribus nostris.
non templa sicut dus: sed memorias. sicut
hominibus mostus: quorum apud dm̃ uiuunt
sp̃s fabricamus.: Nec ibierigimus altaria:
inquibus sacrificemus mastyribus: sed unidõ.¬
sicut homines dĩ qui mundum in cius Confes¬
sione uicerunt suo loco &ordine nominan¬
tur : non tamen a sucerdote qui sa crificat
inuocantur : do quippe non ipsis sacrificat.
quamuis immemoria sacrificet eorum: quia
dĩ sacerdos est non illorum . : Ipsum uero sa¬
crificium corpus est xp̃i: quod non offestur
ipsis : quia hoc sunt &ipsi. ⁊ Quibus igit᷑
potius credendum est. miracula facientib a
cisne qui seipsos uolunt haberi deos ab eis
quibus ea faciunt : an eis. qui ut indm̃ cre¬
datur : quod & xp̃s est faciunt. quicquid
mirabile faciunt.  Eisne qui sacra sua.
&iam crimina sua esse uoluerunt: An eis qui
nec laudes suas. uolunt esse sacrificia sua
Sed totum quoduera cuer laudantur: ad tius

Expanded text:
fecerunt; nos autem martyribus nostris fecerunt; nos autem martyribus nostris non templa sicut dis, sed memorias sicut hominibus mortuspiritus, fabricamus; nec ibi erigimus altaria, in quibus sacrificemus masicut homines Dei, qui mundum in ejus confessione vicerunt, suo loco et ordine nominantur; non tamen a sacerdote, qui sacinuocantur. Deo quippe, non ipsis sacrificat, quamuis in memoria sacrificet eorum, quia Dei sacerdos est, non illorum. Ipsum uero sacrificium corpus est Christi, quod non offertur ipsis, quia hoc sunt et ipsi. Quibus igitur potius credendum est miracula facientibus? Eisne qui se ipsos uolunt haberi deos ab his quibus ea faciunt, an eis qui, ut in Deum credatur, quod et Christus est, faciunt quidquid mirabile faciunt? Eisne qui sacra sua etiam crimina sua esse uoluerunt, an eis qui nec laudes suas uolunt esse sacra sua, sed totum, quod ueraciter laudantur, ad eius
Abbreviated transcription (Latin):
IC FORTE DICTURI SUNT ETIAM DEOS SUOS ALI
cisse: Bene : siiam incipiunt
deos suos : nris mostuis hominibus comparare:
Andicent &iam se habere deos ex hominibus
mostuis. sicut herculem. sicut romulum¬
sicut alios multos. quos indeorum numerũ
receptos opinantur.: Sed nobis mastyres
non sunt dii: qui a unum eundemq dm̃ & nr̃m
scimus & mastrrum.: Nec tamen miraculis.
quep ꝑ memorias nr̃orum mastrrum funt.:
ullo modo sunt comparanda miracula: quȩ
facta ꝑtempla ꝑhibentur illorum. Ve¬
rum siqua similia uidentur: sicut a moyse
magi pharaonis. sic eorum deuicti sunt.
amastrribus nr̃is.. Fecerunt aũ illa daemo¬
nes : eo fastu impurae suꝑbiae : quo eorum dii
esse uoluerunt.: Faciunt autem ista mar¬
tyres uel potius ds̃ : aut cooperantibus aut
orantibus eis ut fides illa proficiat: qua
cos non deos nrõs esse : sed unum dm̃ nobiscũ
habere credamus Demq illi talibus dus¬
sius & templa aedificauerunt & statuerunt
aras. &sacerdotes instituerunt. & sacrificia

Expanded text:
ic forte dicturi sunt etiam deos suos aliqua mira fecisse. Bene, si iam incipiunt deos suos nostris mortuis hominibus conparare. An dicent etiam se habere deos ex hominibus mortuis, sicut Herculem, sicut Romulumsicut alios multos, quos in deorum numerum receptos opinantur? Sed nobis martyres non sunt di, quia unum eundemque Deum et nostrum scimus et martyrum. Nec tamen miraculis, quae per memorias nostrorum martyrum fiunt, ullo modo sunt conparanda miracula, quae facta per templa perhibentur illorum. Verum si qua similia uidentur, sicut a Moyse magi Pharaonis, sic eorum di uicti sunt a martyribus nostris. Fecerunt autem illa daemones eo fastu inpurae superbiae, quo eorum di esse uoluerunt; faciunt autem ista martyres uel potius Deus aut cooperantibus aut orantibus eis, ut fides illa proficiat, qua eos non deos nostros esse, sed unum Deum nobiscum habere credamus. Denique illi talibus duis et templa aedificauerunt et statuerunt aras, et sacerdotes instituerunt et sacrificia
Abbreviated transcription (Latin):
igitur ds̃ homini : animus imperat corpori.
ratio libidim: ceterisque uitiosis animi par¬
tibus : Plane hoc exemplo satis edoctũ est :¬
quibusdam esse utilem seruitutem : Et dõ
quidem ut seruiatur utile esse omnibus:
seruiens autem dõ. animus recte imperat

Expanded text:
igitur Deus homini, animus imperat corpori, igitur Deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini ceterisque uitiosis animi partibus?\' Plane hoc exemplo satis edoctum est quibusdam esse utilem seruitutem, et Deo quidem ut seruiatur utile esse omnibus. Seruiens autem Deo animus recte imperat
Abbreviated transcription (Latin):
malignis seruit spiritibus iustus estꝰ Dis¬
putatur certe acerrime atque fortissime
in eisdem ipsis dere publica libris: aduersus
iniustitiam proiustitia: Et quõ cumprius a¬
geretur proiniustitiae partibus. contra
iustitiam : & diceretur. nisi periniustitiam
rem publicam stare augerique non posse:
Hoc ueluti ualidissimum positum erat. In¬
iustum esse ut homines hominibus dominan¬
tibus seruiant: quam tamen iniustitiam n¬
si sequatur imperiosa ciuitas. cuius est
magna res publica : non eam posse proumn¬
tus imperare : Responsum est a parte
iustitiae. Ideo iustum esse q̃uod talibus ho¬
minibus sit ut ilis seruitus: & pro utilitate
eorum fieri cum recte fit : Id est cumim pro¬
bis aufertur iniuriarum licentia: & domi¬
ti melius se habebunt quia indomiti dete¬
rius habuerunt: subditumque est utista
ratio firmaretur ueluti a natura sumptũ
nobile exemplum : atque dictum est : Cur

Expanded text:
malignis seruit spiritibus, iustus est? Dismalignis seruit spiritibus, iustus est? Disputatur certe acerrime adque fortissime in eisdem ipsis de re publica libris aduersus iniustitiam pro iustitia. Et quoniam, cum prius ageretur pro iniustitiae partibus contra iustitiam et diceretur nisi per iniustitiam rem publicam stare augerique non posse, hoc ueluti ualidissimum positum erat, iniustum esse, ut homines hominibus dominantibus seruiant; quam tamen iniustitiam nisi sequatur imperiosa ciuitas, cuius est magna res publica, non eam posse prouinciis imperare: responsum est a parte iustitiae ideo iustum esse, quod talibus hominibus sit utilis seruitus, et pro utilitate eorum fieri, cum recte fit, id est cum inprobis aufertur iniuriarum licentia, et domiti melius se habebunt, quia indomiti deterius se habuerunt; subditumque est, ut ista ratio firmaretur, ueluti a natura sumtum nobile exemplum adque dictum est: \'Quur
Abbreviated transcription (Latin):
a quibus dam non recte sentientib dici
sol&: Idesse ius quodei quiplus potest
utile est: Quo circa ubi non est uera iusti¬
tia : luris consensu sociatus coetus homi¬
num non potest esse : & ideo nec popu¬
lus luxta illam scipionis uel ciceronis dif¬
finitionem: & si non populus: nec res popu¬
li : sed qualis cumque multitudinis : quae
populi nomine digna non est : Ac perhoc
sires pubica res est populi: & populus
non est qui consensu non sociatus est iuris.
Non est autem ius. ubi nulla iustitia est:
procul dubio colligitur: ubi iustitia nonẽ
non esse rem publicam: Iustitia. porro
ea uirtus est: quȩ sua cuique distribuit:
Quae igitur iustitia est hominis. quae ip¬
sum hominem dõ uero tollit. & inmundis
daemonibus subdit hoci est sua cuique
distribuere : an quifundum aufert eius
a quo emptus est: & tradit ei quinihil
hab& in eo iuris iniustus est᷑ & quise ipsum
aufert dominanti dõ a quo factus est &

Expanded text:
a quibusdam non recte sentientibus dici a quibusdam non recte sentientibus dici solet, id esse ius, quod ei, qui plus potest. utile est. Quocirca ubi non est uera iustitia, iuris consensu sociatus coetus hominum non potest esse et ideo nec populus iuxta illam Scipionis uel Ciceronis definitionem; et si non populus, nec res populi. sed qualiscumque multitudinis, quae populi nomine digna non est. Ac per hoc, si res publica res est populi et populus non est, qui consensu non sociatus est iuris, non est autem ius, ubi nulla iustitia est: procul dubio colligitur, ubi iustitia non est, non esse rem publicam. Iustitia porro ea uirtus est, quae sua cuique distribuit. Quae igitur iustitia est hominis, quae ipsum hominem Deo uero tollit et inmundis daemonibus subdit? Hocine est sua cuique distribuere? An qui fundum aufert eius, a quo emtus est, et tradit ei, qui nihil habet in eo iuris, iniustus est; et qui se ipsum aufert dominanti Deo, a quo factus est, et
Abbreviated transcription (Latin):
ua propter: nunc est locus ut quam
potero breuiter at dilucide expediã.
quod insecundo huius operis libro: me
de monstraturum esse promisi : secun¬
dum diffinitiones quibus apud ciceronẽ.
utitur scipio dere publica num quam
rem publicam fuisse romanam: Bre¬
uiter enim : rem publicam diffinit eẽ
rem populi: Quae diffinitio siuera est.
num quam fuit romanares publica:
quia numquam fuit res populi: Quam¬
diffinitionem uoluit esse reipublicae:
Populum enim esse diffiniuit. coetum mul¬
titudinis iuris consensu &utilitatis cõmu¬
nione sociatum: Quid autem dicat lu¬
ris consensum: disputando explicat: per
hoc ostendens geri sine iustitia non pos¬
se rem publicam: Ubi ergo lustitia ue¬
ra non est: nec ius potest esse: Quod
enim iure sit: profecto iuste fit: Quod
autem fit iniuste : nec iure fieri potest:
Non enim iura dicenda sunt: uel putanda.:
iniqua hominum constituta: Cum illud
&iam ipsius esse dicant quod de iustitiae
fonte manauerit : falsum que esse quod

Expanded text:
uapropter nunc est locus, ut quam potero breviter ac dilucide expediam, quod in secundo hujus operis libro me demonstraturum esse promisi , secundum definitiones, quibus apud Ciceronem ibris de re publica, numquam rem publicam fuisse Romanam. Breuiter enim rem publicam definit esse rem populi. Quae definitio si uera est, numquam fuit Romana res publica, quia numquam fuit res populi, quamdefinitionem uoluit esse rei publicae. Populum enim esse definiuit coetum multitudinis iuris consensu et utilitatis communione sociatum. Quid autem dicat iuris consensum, disputando explicat, per hoc ostendens geri sine iustitia non posse rem publicam; ubi ergo iustitia uera non est, nec ius potest esse. Quod enim iure fit, profecto iuste fit; quod autem fit iniuste, nec iure fieri potest Non enim iura dicenda sunt uel putanda iniqua hominum constituta, cum illud etiam ipsi ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manauerit, falsumque esse, quod