comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
alii econtͣrio t᷑cos hortabant᷑ ut
starent facile admodũ fore ꝯclu¬
di paucos. in manu tante multi¬
tudinis. affirmantes. Conu̾titur
gͦ sarraͬconis excertitꝰ. ⁊ expectato
tͦ ad pugnã: qui pͥus p̃cipites fe¬
rebant᷑ infugam. Adueniente aũ
nocte. castra metati sunt uixta a¬
quas que utrunq exercitũ stcto
satis alueo dirimebant. Cumqr ob¬
dormisset rex in ip̃o clipei cõcauo
reqͥescens. ꝯfestim sͥ in somnis be¬
atus b̾nardꝰ apparuit. exꝓbrans
dignus uiuifice crucis lignũ qd̾
de consuetudine appensum collo
gestabat in illo t̾tamine circun¬
Tunc beatꝰ b̾nardꝰ ad mota ꝓpiꝰ ma¬
nu crucẽ scãm que collo regis de¬
pendebat accepit. ⁊ bñdicens ei tͥ¬
no signacło sc̃e trucis ꝯsolabatur
eum dicens. Confide rex in hoc sig¬
no uinces ⁊ in ꝑuło timoris mag¬
ni quale nunꝙͣ hactenꝰ exꝑtus es.
sine lesione tui hostiles incursus¬
euades. Cunq hoc dixisset uisusẽ

Expanded text:
alii e contrario Turcos hortabantur, ut alii e contrario Turcos hortabantur, ut starent; facile admodum fore concludi paucos in manu tantae multitudinis affirmantes. Convertitur ergo Sarraconis exercitus, et exspectato tur ad pugnam, qui prius praecipites ferebantur in fugam. Adveniente autem nocte castrametati sunt juxta aquas, quae utrumque exercitum stricto satis alveo dirimebant. Cumque obdormisset Rex, in ipso clypei sui concavo requiescens, confestim sibi in somnis beatus Bernardus apparuit, exprobrans dignus vivificae crucis lignum quod de consuetudine appensum collo gestabat in illo certamine circumTunc beatus Bernardus admota propius manu crucem sanctam quae collo Regis pendebat, accepit, et benedicens ei trino signaculo sanctae crucis, consolabatur eum dicens: « Confide, Rex, in hoc signo vinces, et in periculo timoris magni, quale nunquam hactenus expertus es, sine laesione tui hostes evades. » Cumque hoc dixisset, visus est
Abbreviated transcription (Latin):
nis egypti repentino impetu in p̃¬
sicdia subuentõis accingit᷑. tumens
uidelicet ⁊ p̃cauens infutum ne si
Electis gͥ militib ⁊ instructo ꝓgus¬
sus exertitu. in occursũ sarraconis.
uadens ⁊ ꝓgrediens usq ad alueũ
nili fluminis qd̃ de paradisi fonte
dissiliens aridas egyptioꝵ irrigat
regiones. Cumq uenisset ad flumen
fecit illd̃ nauium ponte meabile.
⁊ relinquens in custodia pontis ex
ultraq parte flumĩs milites pe¬
ditesq ñ paucos: ip̃e cum trecen¬
tis equitib fugientem sarraconẽ
insequit᷑. ꝑsequens eũ ⁊ exertitũ
eius grandẽ quatuordecĩ nuilia tͣ¬
coꝵ. ⁊ tͥa milia pugnatoꝵ dtinen
teni arabum. Illis aut̃ itinere dei
unius. ante regis impetũ fugienti¬
b. ñ deerant hunic inde nuntii de
medio ꝯcurrentes. quoꝵ alii sug¬
gerebant regi ut młtitudine illã
t̃ritam. ⁊ fame ac lassitudine dis¬
solutã. iam iã ꝯsumpturꝰ inuad̾et

Expanded text:
nis Aegypti, repentino impetu in prnis Aegypti, repentino impetu in praesidia subvectionis accingitur, timens videlicet et praecavens in futurum, ne Electis igitur militibus et instructo progressus exercitu, in occursum properat Sarraconis, vadens et progrediens usque ad alveum Nili fluminis, quod de paradisi fonte dissiliens, aridas Aegyptiorum irrigat regiones. Cumque venisset ad flumen, fecit illud navium potestate meabile, et relinquens in custodia pontis ex utraque parte fluminis milites peditesque non paucos, et ipse cum trecentis equitibus fugientem Sarraconem insequitur, persequens eum et exercitum ejus grandem, quatuordecim millia Turcorum, et tria millia pugnatotem. Illis autem itinere diei unius ante Regis impetum fugientibus, non deerant hinc inde nuntii de medio concurrentes, quorum alii suggerebant Regi ut multitudinem illam contritam et fame et lassitudine dissolutam jam jam consumpturus invaderet: et
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯ memoria et̾na uistꝰ dñi constitutꝰ.
suoꝵ ñ negligit memorã filiorum.
cebat. Cernit᷑ in oꝑib uirtutis eiꝰ
sermo ille uiuus ⁊ efficax. ⁊ testa¬
mentũ fidele. qd̃ disposuit dilet¬
tis sius. Agam inqͥt assidue clare¬
uallensis familie curã. ⁊ plantatõem
meam continue fouens b̃ndictõis
irriguo. sic me p̃sentẽ bñficiis exhi¬
bebo ut inde non uidear aliqͣndo
recessisse. undiq nob̾ mat̾iam cõ-¬
solatõis exquirit. ita ut nuꝑ in ip¬
sis partib tnͣsmarinis nr̃is inuentꝰ
sit inhiare subsidiis. factũ est eñi
post annos płimos ab obitu sc̃ĩ hꝰ
ut sc̃itatis sue signa de crucis sig¬
nacło radiarent.⁊ qm pia cupidi¬
tate uͥtutẽ uiuifice crucis ambi¬
ret. ip̃e crucis consetrator ostend̾et:
Cum enĩ sarracon dux turcoꝵ ur¬
bem alexandriã ⁊ adiacentẽ egyp¬
ti ꝓuintiã disposuisset inuadere
sueq subic̾e ditioni. rex ierłm xͥa
nissimꝰ amalricꝰ reqͥsitꝰ a sarrace¬

Expanded text:
n memoria aeterna justus Domino constitutus et suorum non negligit memoriam filiorum; cebat. Cernitur in operibus virtutis ejus sermo ille vivus et efficax, et testamentum fidele, quod disposuit dilectis suis: « Agam, inquit, assidue Clarae-Vallensis familiae curam, et plantationem meam continue fovens benedictionis irriguo, sic me praesentem beneficiis exhibebo, ut inde non videar aliquando recessisse. » Undique nobis materiam consolationis exquirit: ita ut nuper in ipsis partibus transmarinis, nostris inventus sit inhiare subsidiis. Factum enim post annos plurimos ab obitu sancti hujus, ut sanctitatis suae signa de crucis signaculo radiarent, et quam pia cupiditate virtutem vivificae crucis ambiret, ipse crucis consecrator ostenderet. Cum enim Sarracon dux Turcorum urbem Alexandriam, et adjacentem Aegypti provinciam disposuisset invadere, suaeque subjicere ditioni; enissimus Amalricus, requisitus a Sarace
Abbreviated transcription (Latin):
trisc̃o. homo quidã de finibꝰ uł
octurrens: sanandũ filiũ offerebat.
Nam intra monast̾ium quidẽ infirmis
impon̾e manũ clifficiluis atqͥescebat.
ne uidelicet si contursus illuc homĩm
fieret.quies cenobii turbaret᷑. ⁊ lisci¬
plina periret. Erat aũt predictꝰ puer
ille fatuus ⁊ m̃tis inops: claucdus qͦ
⁊ suridus ⁊ mutꝰ. Qui eadem hora per
ipsuis orationem ⁊ mamis imposici¬
onem ab om̃i sunul intommodo libe¬
ratus:audiebat ⁊ loquebat᷑. ⁊am¬
bulabat.⁊ sane mentis effectus : apͥ¬
ori penitus inquietudine ⁊ furore ces¬
sabat. Cunq eundem iam incolumẽ
filium pat̃ deuotꝰ ad oratoriũ beate di
genitricis cum gr̃arum actõe deduc̾it:
loquebant᷑ mutuo fres. de tam mul¬
tiptici unius incõmodo pueri concͥ¬
erat: ⁊ maugni sp̃c clira uexatio:
uidienum nocte pret̾ita hoc eodem
in loco. erat aut̃ uixta fluuiũ alba
ubi sanatꝰ fuerat puer: hic inq̃t ui¬

Expanded text:
tri sancto homo quidam de finibus illis tri sancto homo quidam de finibus illis occurrens, sanandum filium offerebat. Nam intra monasterium quidem infirmis imponere manum difficilius acquiescebat, ne videlicet, si concursus illuc hominum fieret, quies coenobii turbaretur, et disciplina periret. Erat autem praedictus puer ille fatuus et mentis inops, claudus quoque, et surdus. et mutus. Qui eadem hora per ipsius orationem et manus impositionem ab omni simul incommodo liberatus, audiebat, loquebatur, et ambulabat, et sanae mentis effectus, a priori penitus inquietudine et furore cessabat. Cumque eumdem jam incolumem filium pater devotus ad oratorium beatae Dei Genitricis cum gratiarum actione deduceret, loquebantur mutuo fratres, de tam multiplici 1148 unius incommodo pueri conquerat, et maligni spiritus dira vexatio. Vidi enim nocte praeterita hoc eodem in loco: erat autem juxta fluvium Albam, ubi sanatus est puer: hic, inquit, vi
Abbreviated transcription (Latin):
turonensis: ⁊ eiusdẽ giosissimi confes¬
soris. Hunc uͦ uicũ d̾i famło transeunti:
claudũ adolescentẽ ppłs offe̾bat. Quẽ
ad eius orationẽ erectum: ꝓtinus et
libere gradientẽ. ad p̃dictam b̾i mar¬
tim basilicã deduxerunt ÷ magnisice
clñm collaudantes: qui martini sui
sp̃m suscitauerat in bernardo.
on nullas etiam sanitates quas
inmanu fidelis serui mirabiłr
ostendit: multas ip̃e cũ fierent añi
iurtute ꝑsensit ⁊ ad aliqͣs etiam sp̃u
sugg̾ente non rogatꝰ accessit. Equibꝰ
ne uideat᷑ in immensũ ꝓcessisse nar¬
ratio. exempla panca subicim̃ ⁊ illud
etiam e regione monentes.ne qͥs forte
tam breuit scͥbi oꝑa tanta miret᷑. Si¬
quidem multa ex his intam breui fi̾
uidimꝰ: ut tam cełiter ea ꝓloqͥ neq̃a¬
mus. Et cum dici soleat. nichil faciliꝰ
dictu: huit tam̃ dei famulo ꝑ gr̃ãm
quam acceꝑat. signa fac̾e magis faui¬
le uidebat᷑. qm nob̾ facta narrare.
gredienti aliq̃n monast̾ium pa¬

Expanded text:
t ejusdem gloriosissimi confessoris. Hunc vero vicum Dei Famulo transeunti claudum adolescentem populus offerebat: quem ad ejus orationem erectum protinus, et libere gradientem, ad praedictam beati Martini basilicam deduxerunt, magnifice Dominum collaudantes, qui Martini sui spiritum suscitaverat in Bernardo. Nonnullas etiam sanitates, quas in manu fidelis Servi sui mirabostendit; multas ipse, cum fierent, animi virtute persensit: ad aliquas etiam spiritu suggerente non rogatus accessit. E quibus, ne videatur in immensum processisse narratio, exempla pauca subjicimus, illud etiam e regione monentes, ne quis forte tam breviter scribi opera tanta miretur: siquidem multa ex his in tam brevi fieri vidimus, ut tam celeriter ea proloqui nequeamus. Et cum dici soleat nihil esse facilius dicto; huic tamen Dei famulo per gratiam quam acceperat, signa facere magis facile videbatur, quam nobis facta narrare. Egredienti aliquando monasterium Pa
Abbreviated transcription (Latin):
mirantibus cm̃ibꝰ uisũ recepit.
put monast̾iolũ qͦ uͥ iona ⁊ se¬
quana confluunt. p̃sente piis-¬
simo principe comȩte theobaldo. ali¬
is qͦ astantib non paucis potentibꝰ
uiris: offe̾nti diuina sacͥficia uiro d̾i
ꝑaliticã feminã obtuier̃t. Qũa exple-¬
tis solsenus tangens ⁊ erigens ip̃a hora
sanã remisit ad ꝓpͥa:ita ut suis illa
petlibus ab eunte. grabatũ in qͦ fu̾at
asportata. in eadem basilica uatuum¬
qͦ diocelis castrum iouiniacũ transe¬
unti eidem famulo .xͥ. instrata publi¬
ca cerã feminã offe̾bant. Substitit: ⁊
breuit orans. eidẽ temĩe manꝰ ĩposuit:
⁊ dñs aperuit ocłos euis. Ut aut̃ uide¬
re uisa est. exultatio magna secuta ẽ
omĩum qui aderant ⁊ ⁊clamantes
alt̃ ad alt̾um. anna uidet. anna uidet.
hoc enum eidem femine nom̃ erat:
copiosius undiq confluebant. Int̾ea
uir sc̃s acceł̾ans declinabat turbas.
et egrediebat᷑: cum iuuenis quidam

Expanded text:
mirantibus omnibus, visum recepit. Apud Monasteriolum quoque, ubi Yona et Sequana confluunt, praesente piissimo principe comite Theobaldo, aliisque astantibus non paucis potentibus viris, offerenti divina sacrificia Viro Dei paralyticam feminam obtulerunt: quam expletis solemnibus tangens et erigens, ipsa hora sanam remisit ad propria, ita ut suis illa pedibus abeunte, grabatum in quo fuerat apportata, in eadem basilica vacuuquoque dioecesis castrum Joviniacum transeunti eidem famulo Christi, in strata publica caecam feminam offerebant: substitit, et breviter orans eidem feminae manus imposuit, Dominus aperuit oculos ejus. Ut autem videre visa est, et exsultatio magna secuta est omnium qui aderant, et clamantes alter ad alterum, « Anna videt, Anna videt » hoc enim eidem feminae nomen erat, copiosius undique confluebant. 43. Interea Vir sanctus accelerans declinabat turbas, et egrediebatur, cum juvenis quidam,
Abbreviated transcription (Latin):
tibus ꝓpemolũ extidisse spes pacist
dño disponente. uenit mulier ita tre¬
mens. nec minus horribilis qm mise¬
rabilis ⁊ om̃s parit̃ ad spectacłm con¬
uenerunt.Orante deniq dei famulo.
sub ocl̃s õĩum paulatim concussio¬
ne sedata: ꝑfectam adepta est ꝓtinus
sospitatẽ. Que res intantã ammira¬
tionẽ etiã durissimos qͦsq ꝑmouit:
ut ꝑcutientes pectora sua ꝑ horã fere
dimidiam cum lacrimis acclamarẽt.
Tantus deniq factꝰ est impetꝰ ⁊ ꝯtur¬
sus ꝓcidentiũ ⁊ deoscłantiũ iuiri dei
sacra uestigia. ut ꝓpemodũ opͥm̾et᷑.
donec tollentes eum frẽs ⁊ imponen¬
tes in nauicłam. a terra mocdice sub¬
duxerunt. Cunq accedentes ad se pͥn¬
cipes ut ceꝑat ꝓpace rogaret: suspi¬
rantes dicebant. Oportet noslibent̃
audire eum. quẽ ut ip̃i cernimꝰ d̾s
diligit ⁊ exaudit: ⁊ audito eo młta
tac̾e. ꝓ quo tanta facit in ocłis nr̃is.

Expanded text:
tibus propemodum excidisse spes pacis, tibus propemodum excidisse spes pacis, Domino disponente venit mulier ita tremens, nec minus horribilis quam miserabilis, et omnes pariter ad spectaculum convenerunt. Orante denique Dei Famulo, sub oculis omnium paulatim concussione sedata, perfectam adepta est protinus sospitatem. Quae res in tantam admirationem etiam durissimos quosque permovit, ut percutientes pectora sua, per horam fere dimidiam cum lacrymis acclamarent. Tantus denique factus est impetus et concursus procidentium et deosculantium Viri Dei sacra vestigia, ut propemodum comprimeretur, donec tollentes eum fratres, et imponentes in naviculam a terra modice subduxerunt. Cumque accedentes ad se principes, ut coeperat, pro pace rogaret, suspirantes dicebant: « Oportet nos libenter eum audire quem, ut ipsi cernimus, Deus diligit et exaudit: et audito eo multa facere, pro quo tanta faciat Deus in oculis nostris.
Abbreviated transcription (Latin):
rat abb̃is sc̃i tam c̾ta de formanda pa¬
ce ꝓmissio. Nec parum ip̃a dilatio ꝓ¬
fuit. his p̃sertim qui uariis incõmo¬
cdis laborantes remetlia consequeban¬
tur in carne:seu etiã qui uidentes
edificabant᷑ in fide. Tantus eñi concur¬
sus erat. ut multitudine parit̃ atq
importunitate sua. ip̃m qͦ negotiũ
cõponende patis pene desꝑabilit un
pedirent: donec quesita tandẽ in me¬
dio flumine insula. partis utriusq
pͥmarii innauicłis accesserunt. Ubi
compositis omĩb sccłm qd̃ fidelis
arbit diffiniuit:datis sͥ inuicem
dextris. recuntiliati sunt ĩ oscło pacis.
Nter om̃s sane quas ꝑ manũ serui
sui ibidẽ prestitit dñs sanitates: ce¬
leberrima fuit cuiusdã curatio mu¬
lieris. Hec ab annis octo. pessima egͥ¬
tudine laborabat. uehement⁊ tre¬
more ⁊ ualidis motib uniu̾sa pa¬
rit membra concutiens. Cum aũt̃
uideret᷑ grauiorib ortis difficulta¬

Expanded text:
rat Abbatis sancti tam certa de reformanda parat Abbatis sancti tam certa de reformanda pace promissio. 80. Nec parum ipsa dilatio profuit his praesertim qui variis incommodis laborantes remedia consequebantur in carne; seu etiam qui videntes aedificabantur in fide. Tantus enim concursus erat, ut multitudine pariter atque importunitate sua, ipsum quoque negotium componendae pacis pene desperabiliter pedirent: donec quaesita tandem in medio flumine insula, partis utriusque primarii in naviculis accesserunt; ubi compositis omnibus secundum quod fidelis arbiter definivit, datis sibi invicem dextris reconciliati sunt in osculo pacis, 5. Inter omnes sane quas per manum servi sui ibidem praestitit Dominus sanitates, celeberrima fuit cujusdam curatio mulieris. Haec ab annis octo pessima aegritudine laborabat, vehementi tremore et validis motibus universa pariter membra concutiens. Cum autem videretur gravioribus ortis difficulta
Abbreviated transcription (Latin):
nandi: cum uir sc̃s eos qͥ secũ uene¬
rant consolatꝰ frẽs. ne turbemini in¬
quit. licet enim ꝑ młtas difficulta¬
tes. omĩo tam̃ pax desid̾ata ꝓueniet:
Quib etiam unde id noss: innotuit
dicens. uidebar mͥ ꝑ nocturnũ sopo¬
rem: missam celebrare sollemnem:
Cumq expleta paulominꝰ or̃one pͥma.
recordater anglitum ex more canticũ
id est gła in excelsis deo. preced̾e debuis¬
se ÷ erubui: ⁊ qd̃ oblitꝰ omiserã canti¬
cum inchoans. uobiscũ parit̃ ad finẽ
usq compleui. Iam metliũ noctis tͣnͣ¬
sierat. cum uir sẽs de p̃dictoꝵ penitu¬
dine principũ legatõe suscepta: iocũ¬
de satis conu̾sus ad suos agnoscite ait
ꝓmisse nob canende gse. ⁊ tantici pa¬
cis p̃ꝑationẽ. It̾um gͦ partib conuoca¬
tis. ꝑ dies aliquot de pace tractatũ est:¬
⁊ ob maximas difficultates occurren¬
tes utͥnq sepus desꝑatũ. nͥ qd̃ omnes
iam consolabat᷑ que omĩb innotue¬

Expanded text:
nandi, cum vir sanctus eos qui secum venenandi, cum vir sanctus eos qui secum venerant, consolans fratres: « Ne turbemini, inquit; licet enim per multas difficultates, omnino tamen pax desiderata proveniet. » Quibus etiam unde id nosset, innotuit dicens: « Videbar mihi per nocturnum soporem Missam celebrare solemnem. Cumque expleta paulo minus oratione prima recordarer angelicum ex more canticum, id est, Gloria in excelsis Deo, praecedere debuisse, erubui, et quod oblitus omiseram canticum inchoans, vobiscum pariter ad finem usque complevi. » Jam medium noctis transierat, cum Vir sanctus de praedictorum poenitudine principum legatione suscepta, jucunde satis conversus ad suos: « Agnoscite, ait, promissae nobis canendae Gloriae et cantici pacis praeparationem. » Iterum ergo partibus convocatis per dies aliquot de pace tractatum est, et ob maximas difficultates occurrentes utrinque saepius desperatum, nisi quod omnes jam consolabatur, quae omnibus innotue
Abbreviated transcription (Latin):
cdis aliqua necessitas euocaret uincen¬
te oĩa ammo uires corꝑis non deessẽt.
mirantib qui uidebant eum. ⁊ ro¬
bustos hoĩes intolerantia suꝑare. Ex
diens młtiplicib infirmitatibꝰ labo¬
rabat: ut uix uiu̾et feriatꝰ. qͥ octu¬
patus defic̾e nesciebat. Cum inoꝑe
nouissimo tam manifeste.tãq mag
borib uires caꝑe uideret. Accidit aũ
cum in predicti moselle fluuii littore
residentib hinc inde partib. meclia¬
tor fidelis rogaret que ad patẽ erant:
deniq tanꝙͣ agitati furiis discesser̃t.
iurum dei insalutatũ. solam sͦi cet̾is
õĩb relinquentes desꝑatõem pacis. N
sane ex contemptu aliq̃ s ex metu
reuentie eiuis miere fugam ⁊ siqͥdẽ
uerebant᷑ ne p̃sentium qnͣlibet im¬
probas mentes facile flecteret: minꝰ
consid̾antes quid ille ꝑ sp̃m nusqmͣ
absentẽ. poss etiã in absentes.
am conuentus in magno turbine
soluebant᷑. sola ut̾ͥnq metlitabant᷑
arma. sola mibant consilia malig¬

Expanded text:
aliqua necessitas evocaret, vincente omnia animo, vires corporis non deessent, mirantibus qui videbant eum, etiam robustos homines in tolerantia superare. Expdiens, multiplicibus infirmitatibus laborabat, ut vix viveret feriatus, qui occupatus deficere nesciebat. Cui in hoc opere novissimo tam manifeste, tamque maboribus vires capere videretur. 79. Accidit autem, cum in Mosellae fluvii littore residentibus hinc inde partibus mediator fidelis rogaret quae ad pacem erant, denique tanquam agitati furiis discesserunt, Virum Dei insalutatum, solam vero caeteris omnibus relinquentes desperationem pacis. Nec sane ex contemptu aliquo, sed ex metu reverentiae ejus iniere fugam. Siquidem verebantur ne praesentium quamlibet improbas mentes facile flecteret, minus considerantes quid ille per spiritum nusquam absentem, posset etiam in absentes. Jam conventus in magno turbine solvebatur, sola utrinque meditabantur arma, sola inibant concilia malig
Abbreviated transcription (Latin):
tem: s int̾im ut sentio reuocatꝰ ad mor¬
tẽ atq hoc ut me sentio ñ clui. uitã
quippe mortaiẽ. mortẽ magis quã
uitam reputans:non amorte s ad
mortem reuocatũ se sentiebat. cum
ab exitu reuoiaret᷑. licet sentiens haud
diutius retinendũ. Qd̃ quidem sepuis
erga eum ꝓuidentia diuina dispo¬
suit. in cuius manu erat placita ei¬

Expanded text:
tem, sed interim, ut sentio, revocatus ad mortem, sed interim, ut sentio, revocatus ad mortem, atque hoc, ut me sentio, non diu . » Vitam quippe mortalem mortem magis quam vitam reputans, non a morte, sed ad mortem revocatum se sentiebat, cum ab exitu revocaretur, licet sentiens haud diutius differendum. 4. Quod quidem saepius erga eum providentia divina disposuit, in cujus manu placita e
Abbreviated transcription (Latin):
dignatõe concepta nobilis illa ciui¬
tas totis ad ultionẽ uirib parabat᷑.
cum e regione adu̾sarios quocẜ ⁊for¬
tiores preda copiosa ⁊audatiores fecis¬
tropolitanꝰ huliꝰ archiep̃c treu̾ensis.
dolens anxie de pret̾itis ⁊ s adhuc gra¬
iiora formidans. unicũ in tanta ne¬
cessitate refugiũ petiit. ⁊ expetiit ui¬
rum des. ueniens gͦ claranuallẽ. ipsius
atq omniũ fr̃m uestigiis tota humi¬
utate ꝓstratus rogabat ⁊ obsecra¬
bat: ut se tantis clignaret᷑ opponere
malis. quib alter nemo posse modũ¬
ponere uideret᷑. Dñs aũt sicut semꝑ¬
ꝑ fidelis serui sui direxerat uias. ⁊ in
precipuis quibuscunq causis aptis-¬
simo ulus fu̾at instrũto: ex pau¬
cis ante dieb egritudinẽ corꝑis eius
aliquatenus releuarat. Quib lieb
cum ad litt̾as uen̾abilis hugonis osti¬
ensis ep̃i rescrib̾et: ait. uerũ est quod
audistis. Infirmatꝰ sum usq ad mor¬

Expanded text:
dignatione concepta, nobilis illa cividignatione concepta, nobilis illa civitas totis ad ultionem viribus parabatur, cum e regione adversarios quoque et fortiores praeda copiosa, et audaciores fecistropolitanus Hillinus archiepiscopus Treverensis, dolens anxie de praeteritis, sed adhuc graviora formidans, unicum in tanta necessitate refugium petiit et expetiit Virum Dei. Veniens ergo Claram-Vallem, ipsius atque omnium fratrum vestigiis tota humilitate prostratus rogabat et obsecrabat, ut se tantis dignaretur opponere malis, quibponere videretur. Dominus autem, sicut semper fidelis servi sui direxerat vias, et in praecipuis quibusque causis aptissimo usus fuerat instrumento, ex paucis ante diebus aegritudinem corporis ejus aliquatenus relevarat. Quibus diebus cum ad litteras venerabilis Hugonis Ostiensis episcopi rescriberet, ait: « Verum est quod audistis. Infirmatus sum usque ad mor
Abbreviated transcription (Latin):
ri. In oblatõe hostie salutaris qmͣ usq
ad defectum ultimũ iux aliq̃n inter¬
misit ⁊ artus s coherentes uigore sp̃c
iustentabat: semetip̃m parit̃ of¬
ferens acceptabilem hostiam deo in
odorem suauitatis. Quo temꝑe ad
auuncłm suũ audream militẽ tem¬
scͥbens: int̾ cet̾a ait. Ego eñĩ delibor:
nec puto me longum fac̾e suꝑt̾ram.
um adhuc pat̾ sc̃s in suo clare
cursum uite uirilĩt consummaret:
grauis ad modum plaga metensi
ppł̃o suꝑuenit. Egressi enim in mł¬
titudine graui adu̾sus c uicinos pͥn¬
cipes. aquib prẽt morẽ lacessitã
se esse tanta ciuitas indignabatur:
traditi sunt multi inmanus pau¬
cissimoꝵ. Conclusi deniq inter fri¬
gidi montis. sic enim eum appellãt.
⁊moselle annis angustias. ac mutuo
sese impetu collidentes:una hora
sicut dicebat᷑ plusꝙͣ duo milia cor¬
ruerunt: quidam glacliis trutidati.
piuresamne subm̾si. uehem̃tigͥ in¬

Expanded text:
ri. In oblatione hostiae salutaris, quam usque ri. In oblatione hostiae salutaris, quam usque ad defectum ultimum vix aliquando intermisit, artus sibi vix cohaerentes vigore spiritus sustentabat, semetipsum pariter offerens acceptabilem hostiam Deo in odorem suavitatis. Quo tempore ad avunculum suum Andream militem Temns, inter caetera ait: « Ego enim delibor, nec puto me longum facere super um adhuc Pater sanctus in suo Claraecursum vitae viriliter consummaret, gravis admodum plaga Metensi populo supervenit. Egressi enim in multitudine gravi adversus vicinos principes, a quibus praetermorem lacessitam se esse tanta civitas indignabatur, traditi sunt multi in manus paucissimorum. Conclusi denique inter Frigidi-Montis sic enim eum appellant et Mosellae amnis angustias, ac mutuo sese impetu collidentes, una hora, sicut dicebatur, plus quam duo millia corruerunt, quidam gladiis trucidati, plures amne submersi. Vehementi igitur in
Abbreviated transcription (Latin):
dilecto suo bernardo
clareuallensi abbati
di desid̾atum p̃ciose mortis somnnũ
dare lisponeret. ⁊ fidelem seruũ in
requiem introduc̾e suã: cepit mag̃
caro infirma desicere. Cognoscens eñi
iur sc̃s ꝓpe esse iam brauiũ. sol ito
currebat alacrius: et terrestͥs sue ha¬
bitationis dissolutõem sentiens ĩmi-¬
nere. uotis ubcrioribꝰ aspirabat ad ha¬
bitatõem ex deo domũ ñ manufactã
et̾nam in celis. In cuius purissimo
pectore sacri sese desiderii flamma.
non capiens. crebris erumpebat indi¬
ciisi ⁊ ignitum eloquiũ uehementer
feruoris interni uehem̃tiam declara¬
bat: sicut in sc̃is aĩalibus ꝑ ꝓpħ̾am in¬
ter cet̾a describunt᷑ scintille qͣi aspectꝰ
eris candentis. Corpus lectulo decubãs
uariis exertebat᷑ incommodis : aĩmꝰ
tam̃ nichominus liber ⁊ potens que
dei erant exercebat inuctus. ñ cessans
in mectiis quoq dolorib meditari
sacrum aliquid aut distare: orare
affectuosius. fr̃es studiosius exhorta¬

Expanded text:
dilecto suo Bernardo Clarae-Vallensi abbati diu desideratum pretiosae mortis somnum dare disponeret, et fidelem servum in requiem introducere suam; coepit magis iritus, et caro infirma deficere. Cognoscens enim Vir sanctus prope esse jam bravium, solito currebat alacrius, et terrestris suae habitationis dissolutionem sentiens imminere, votis uberioribus aspirabat ad habitationem ex Deo, domum non manufactam, aeternam in coelis. In cujus purissimo pectore sacri sese desiderii flamma non capiens, crebris erumpebat indiciis, et ignitum eloquium vehementer fervoris interni vehementiam declarabat, sicut in sanctis animalibus per prophetam inter caetera describuntur scintillae quasi aspectus aeris candentis variis exercebatur incommodis; animus tamen nihilominus liber et potens, quae Dei erant, exercebat invictus, non cessans in mediis quoque doloribus meditari sacrum aliquid, aut dictare, orare affectuosius, fratres studiosius exhorta
Abbreviated transcription (Latin):
Cunq ille iam ꝑtransiret audiens
hõ nauigantẽ post eum innauicła
ait̾a piscatorem: diffibulatã ꝓtinꝰ
clamidem qua erat oꝑtus. porrigẽs
dabat illi ut in nauicła reciꝑetur:
factum est: et ut peruenit ad sc̃m it
sne fidei magnitudinẽ magna uelo¬
citate sub manu euis uisu recepto. mi¬
ratꝰ clamabꝰ uidere se coues. uidere ho¬
mines uidere arbores. ⁊ cet̾a uniu̾sa.
aucis ab eodem loco miliariis
distat cenobium: qd̃ sc̃i b̾ndicti
nomine uocant.Ubi puer claudus ⁊
arenibus infra om̃i prorsus m̃broꝵ

Expanded text:
Cumque ille jam pertransiret, audiens Cumque ille jam pertransiret, audiens homo navigantem post eum in navicula altera piscatorem, diffibulatam protinus chlamydem, qua erat opertus, porrigens dabat illi, ut in navicula reciperetur. Factum est: et ut pervenit ad Sanctum, juxta suae fidei magnitudinem magna velocitate sub manu ejus visu recepto, miratus clamabat videre se colles, videre homines, videre arbores, et caetera universa. 7. Paucis ab eodem loco milliariis distat coenobium, quod Sancti-Benedicti nomine vocant; ubi puer claudus, et a renibus infra omni prorsus membro
Abbreviated transcription (Latin):
unili qͦ miracło. ⁊ in simili o¬
portunitate ip̃a etiã die meten¬
sium aĩos dñs inclinauit ad pacem:
Ingressus enĩ sc̃s metensiũ ciuitatem:
ep̃m simul ⁊ ppłm ad ea q̃ pacis erãt
uehement̃ urgebat. Grauit̃ aut̃ ure¬
bat illos uulnus acceptũ: quibꝰ enĩ
ualide satis repon̾e cogitau̾ant. setꝰ
qmͣ uellent remut̾e cogebant᷑. In ip̃a
hora oblata est ei mulier ꝑalitica:
de cuutate eadem. Cui manꝰ ĩponens.
⁊ orans dignatꝰ est. paliliolũ quocu ꝓ¬
prium quo utebat᷑ ip̃e. suꝑ extend̾e
ei tenendumq ep̃o tradere ꝓp̃t as¬
tanti: ⁊ subeodem uelamĩe debilia
tangere membra. Expleta aut̃ or̃o¬
ne. ⁊ undictõe data erex̃ illã: oĩb̾q
mirantib ꝑ mediũ illoꝵ incolumis
ibat. qm attulerant in grabato.
N flumine qͦ mosella dũ ob intoła¬
bilem ꝯturrentiũ młtitudine uir
beatꝰ nauiła ueheret᷑: unꝰ ex his qͥ
curam desid̾abant cetus. clamabat
in littore obletrans ut duc̾e̾t᷑ ad eũ.

Expanded text:
uoque miraculo et in simili opportunitate, ipsa etiam die Metensium animos Dominus inclinavit 1153 ad pacem. Ingressus enim Sanctus Metensium civitatem, episcopum simul et populum ad ea quae pacis erant, vehementer urgebat. Graviter autem urebat illos vulnus acceptum: quibus enim valide satis reponere cogitaverant, secus quam vellent, remittere cogebantur. In ipsa hora oblata est ei mulier paralytica, de civitate eadem: cui manus imponens, et orans, dignatus est palliolum quoque proprium, quo utebatur ipse, superextendere ei, tenendumque episcopo tradere prope astanti, et sub eodem velamine debilia tangere membra. Expleta autem oratione et benedictione data, erexit illam: omnibusque mirantibus, per medium illorum incolumis ibat, quam attulerant in grabato. In flumine quoque Mosella, dum ob intolerabilem concurrentium multitudinem Vir beatus navicula veheretur, unus ex his qui curari desiderabant, caecus clamabat in littore, obsecrans ut duceretur ad eum.
Abbreviated transcription (Latin):
tranq manũ capiti eiꝰ ⁊ in celũ suspi¬
tiens. ac breuĩt orans: deponi illũ iubet
⁊ ambulare. Ex tusante ilo ⁊ dicente
non possum: ego tibi ait in nomĩe dñi
⁊ euis uirtute p̃cipio: uade ⁊ sanus
esto iam ab has hora. Quid plura: Sta¬
tim depositꝰ. Statim sanatꝰ est. statim
m̾itum simul ⁊ uotũ. abundãtia
sue pietatis extessit. Unde etiã usq
hodie locus ab incolis demonstrat᷑.
ubi signũ tam euidens diuine uir¬
tutis efulsit. ubi senex claudus ex
multis annis tota inferiori corꝑis su
parte p̃mortuus. ⁊ arenib deqͥsum
om̃i prorsus membroꝵ destitutꝰ offi¬
cio: dum stipem postulat sanitatẽ
recipit. Hic fuit uiri sc̃i nouissimꝰ
in remoꝵ partes ingressus:siquidẽ
factum est hoc ante sacram eiꝰ depo¬
sitionẽ corꝑis anno uno. De qͣ filici¬
um eiꝰ auctuũ felicissima ꝯsũma¬
tione:erit nob̾ iam. s sub alia nar¬
ratione dicendũ. Nimis eñi fallit᷑.
siquis arbitrat᷑ huiꝰ sc̃issimi uiri fac¬

Expanded text:
tramque manum capiti ejus, et in coelum suspiciens ac breviter orans, deponi illum jubet, et ambulare. Excusante eo et dicente, « Non possum:--Ego tibi, ait, in nomine Domini et ejus virtute praecipio, vade, et sanus esto jam ab hac hora. » Quid plura? Statim depositus, statim sanatus est, statim meritum simul et votum abundantia suae pietatis excessit. Unde etiam usque hodie locus ab incolis demonstratur, ubi signum tam evidens divinae virtutis effulsit, ubi senex claudus ex multis annis, tota inferiori corporis sui parte praemortuus, et a renibus deorsum omni prorsus membrorum destitutus officio, dum stipem postulat, sanitatem recepit. Hic fuit Viri sancti novissimus in Remorum partes ingressus: siquidem factum est hoc ante sacram ejus depositionem corporis anno uno. De qua felicium ejus actuum felicissima consummatione erit nobis jam, sed sub alia narratione dicendum. Nimis enim fallitur, si quis arbitratur hujus sanctissimi viri fac
Abbreviated transcription (Latin):
re sc̃i corpus. cuiꝰ ⁊ ego habeo uestem:
in oratorio esse sepultũ. Dicebat aut̃
ep̃m malachiam. Ipsius eñĩ tunicam
inqua sc̃s ille felicit̃ obdormierat. ad
missarum sͥ seruauerat celebratõem.
⁊ moriturus in ea sese usserat sepeliri:
sicut ⁊ sc̃m illum in sua sepeliera ueste

Expanded text:
re sancti corpus, cujus et ego habeo vestem, re sancti corpus, cujus et ego habeo vestem, in oratorio esse sepultum. » Dicebat autem episcopum Malachiam. Ipsius enim tunicam, in qua sanctus ille feliciter obdormierat, ad Missarum sibi servaverat celebrationem, et moriturus in ea sese jusserat sepeliri, sicut et sanctum illum in sua sepelierat veste.
Abbreviated transcription (Latin):
roxumna noste postqͣm sacrũ cor¬
pus sepulture traditũ fuerat
qnͣtam ad huc ꝓ filiis sollicitudinem
gereret pat̃ sc̃s.⁊ quomͦ suosqͦs in mũ¬
do dilex̾at. in finem quoq dilig̾et: eui¬
dent̃ ostendit. Apparens enim cuidam
fr̃i in multa gła ⁊ fulgore magno ues¬
tis ac uultus. ⁊ desid̾antem tenere cito
ꝑtransiens aiebat: quia ꝓ quodã fr̃e
simplice ueni. Audierunt hoc fr̃es et
mirabant᷑: s cirta horam t̃ciam ueri¬
tas comꝓbata uisionis. Defunctus ẽ
enim quidã fr̃ laudabił admodum
simplicitatis: ⁊ sicut oĩno credibile
est aĩam eius tanto duce felicem qui
ꝓ eo uenire se dix̾at secũ tulit.
aucis qͦ expletis dieb altericu¬
idam fr̃i magnifice satis appa¬
rens ⁊arguens de suo nos doiuisse disces¬
su. post u̾ba multe consolatõis ⁊ ꝓmis¬
sionem felicitatis eterne insua ꝑseue¬
rantib obedientia ⁊ doctrina. Hoc eti¬
am scito ait. ⁊ licito fr̃ib. cuiꝰdam ue¬

Expanded text:
roxima nocte postquam sacrum corpus sepulturae traditum fuerat, quantam adhuc pro filiis sollicitudinem gereret Pater sanctus, et quomodo suos quos in mundo dilexerat, in finem quoque diligeret, evidenter ostendit. 1160 Apparens enim cuidam fratri in multa gloria, et fulgore magno vestis ac vultus, et desiderantem tenere cito pertransiens, aiebat: « Quia pro quodam fratre simplice veni. » Audierunt hoc fratres et mirabantur: sed circa horam diei tertiam veritas comprobata est visionis. Defunctus est enim quidam frater laudabilis admodum simplicitatis; et, sicut omnino credibile est, animam ejus tanto duce felicem, qui pro eo se venire dixerat, secum tulit. Paucis quoque expletis diebus, alteri cuidam fratri magnifice satis apparens, et arguens de suo nos doluisse discessu, post verba multae consolationis, et promissionem felicitatis aeternae in sua perseverantibus obedientia et doctrina: « Hoc etiam scito, ait, et dicito fratribus, cujusdam ve
Abbreviated transcription (Latin):
tebant. quia uoci eiꝰ sp̃c sc̃s tante da
bat uocem uͥtutis. ut uix aliqͥs aliq̃ẽ
tenere ͭ affectꝰ. Crescente siqͥdem nu¬
mero eoꝵ qͥ in hanc conu̾sionis una¬
nimitatẽ consenserant. sic̃ depͥmiti¬
uis eccłie filiis legit᷑ młtitudinus eo¬
rum erat cor unũ ⁊ aĩa ula in dño:
⁊ habitabant unanimĩt simul. nec
qͥsqͣm alioꝵ audebat se coniungere
eis. Erat eñi eis castellioni domꝰ una
⁊ cohabitabant. ⁊ colloq̃bant᷑: qmͣ
ingrecli uix aliqͥs audẽbat. qͥ non eẽt
de cetueoꝵ. S et siqͥs intrabat uidẽs

Expanded text:
tebant; quia voci ejus Spiritus sanctus tatebant; quia voci ejus Spiritus sanctus tabat vocem virtutis, ut vix aliquis aliquem teneret affectus. Crescente siquidem numero eorum qui in hanc conversionis unanimitatem consenserant, sicut de primitivis Ecclesiae filiis legitur: Multitudinis eorum erat cor unum, et anima una in Domino , et habitabant unanimiter simul, nec quisquam aliorum audebat se conjungere eis . Erat enim eis Castellioni domus una  cohabitabant, et colloquebantur, quam ingredi vix aliquis audebat qui non esset de coetu eorum. Sed et si quis intra
Abbreviated transcription (Latin):
so eo predã ambiuint suã: ⁊ omẽmei
loquendi ad ununt fatultatẽ õem
aditũ int̾cluclunt. At ille cũ ei non
posset loqui: clamabat ꝓ eo ad clñm:
Quo orante cum latͥmis: subita et ue¬
hemens mnundatio pluuie mox eru¬
pit. Cons d̾ant aũt incampo quod
aer serenuis esset.⁊nil tale sparent:
Disꝑsigͥ om̃s ad repentinũ imbr̃e. ui¬
cum ꝓximũ petunt. At bernaroꝰ
hugonẽ tenens: metũ ait sustineb̾
huiꝰ pluuie guitas. Cumq soli remã¬
sissent. non fuerunt sõli s dñs fuit
cũ uł: reddens eis continuo ⁊ aeris
⁊ aĩ serenitatẽ. Ibi renonatũ ẽ fedꝰ.
⁊ ꝓpositũ confirmatũ: quod non po¬
tuit deinceps iuolari.
idebat ista pectator ⁊ irasceba¬
tur : dentib suis fremebat. et
tabescebat: uistꝰ aũt confidens in do¬
mino. głose de scło tͥumphabat. Iam¬
ꝙ eo publite ⁊ pͥuatim p̃dicante
matres filios abscundebant: uxoresdeti¬
nebant maritos: amiti amicosauer¬

Expanded text:
so eo, praedam ambiunt suam, et omnem ei so eo, praedam ambiunt suam, et omnem ei loquendi adimunt facultatem, omnem aditum intercludunt. At ille, cum ei loqui non posset, clamabat pro eo ad Dominum: quo orante cum lacrymis, subita et vehemens inundatio pluviae mox erupit. Consederant autem in campo, quod aer serenus esset, et nil tale sperarent. Dispersi igitur omnes ad repentinum imbrem, vicum proximum petunt. At Bernardus Hugonem tenens: « Mecum, » ait, « sustinebis hujus pluviae guttas. » Cumque soli remansissent, non fuerunt soli, sed Dominus fuit cum eis, reddens eis continuo et aeris et animi serenitatem. Ibi renovatum est foedus et propositum confirmatum, quod non potuit deinceps violari. 15. Videbat ista peccator, et irascebatur, dentibus suis fremebat et tabescebat; justus autem confidens in Domino, gloriose de saeculo triumphabat. Jamque eo publice et privatim praedicante, matres filios abscondebant, uxores detinebant maritos, amici amicos aver
Abbreviated transcription (Latin):
apontiniacensi cenebio qd̃ ip̃e edi¬
ficauit. autisiodorensi eccłie preest
merito ⁊ honore pontificis. Hic au¬
audiebat. Ubi aut̃ pͥmo data est utͥq
facultas mutu colloquii: post dissi¬
mili̾s lacrimas. et gemitꝰ dissimiliũ
dolorum. uerba uerbis ceperunt con¬
ferri. et resreb comꝑari. Cumq int̃
ipsa uerba familiaris amicitie hugo¬
ni infunderet᷑ sp̃c ueritatis: aliam
iam fatiem habere ceperunt. uerba
mutue collotutionis. Datis itaq dex¬
trye in sodalitium noue uite: longe
dignius ueriusq facti sunt corunũ
⁊ aĩa una in xp̃o: qmͣ in scło ante fu¬
issent. Post paucos aũt dies: nuncaf᷑
bernardo subu̾sum ab aliis sociis
hugonẽ aꝓposito resilire. Quiopor¬
tunitate inuenta qd̃ magnꝰ quidã
ep̃oꝵ conuentꝰ illis in partib hab̾et᷑.
festinat ut reuocat ꝑeuntẽ: it̾um¬
ꝙ parturiat. Obseruantes aũt̃ pre¬
aicti sodales ⁊ subu̾sores hugonis. ui¬

Expanded text:
a Pontiniacensi coenobio, quod ipse aedia Pontiniacensi coenobio, quod ipse aedificavit, Autissiodorensi Ecclesiae praeest, merito et honore Pontificis. Hic auaudiebat. Ubi autem primo data est utrique facultas mutui colloquii, post dissimiles lacrymas, et gemitus dissimilium dolorum, verba verbis coeperunt conferri, et res rebus comparari. Cumque inter ipsa verba familiaris amicitiae Hugoni infunderetur spiritus veritatis, aliam jam faciem habere coeperunt verba mutuae collocutionis. Datis itaque dextris in sodalitium novae vitae, longe dignius veriusque facti sunt cor unum et anima una in Christo, quam in saeculo ante fuissent. 14. Post paucos autem dies nuntiatur Bernardo, subversum ab aliis sociis Hugonem, a proposito resilire. Qui opportunitate inventa, quod magnus quidam episcoporum conventus illis in partibus haberetur, festinat ut revocet pereuntem, iterumque parturiat. Observantes autem praedicti sodales et subversores Hugonis, vi
Abbreviated transcription (Latin):
ter quippe in latere fr̃is ei lantea ap
parebat. qñ digitum applicuit loco
uulnu̾s mox futuri: sicut pꝰmodum
ip̃e confessus est cum abhis interro
die ineodem eẽnt cũ bernar¬
do sp̃u congregati: mane intrantib
legebatur. fidelis est deus qͥa qͥcepit
haud secus accepit: qmͣ si de celo so¬
nuisset. Exultans itaq sp̃ualis iam
cunq pot̾at aggregare: cepit nouũ
induere hoĩem⁊ et cum quib delit¬
teris scłi seu de scło ip̃o agere solebat.
de seruis et conu̾sione tractare: osten¬
dens gaudia muncli fugitiua. uite
miserias. celerem mortẽ. uitã pꝰ mor¬
tem. seu inbonis seu in malis ꝑpetuã
fore. Quid multaͦ Quotquot ad hoc
p̃ordinati erant. oꝑante in eis gr̃adĩ.
⁊ u̾bo uirtutis eius. et oratione et
instancia serui eius. pͥmo cunctati.
deinde compuncti: alter pꝰ alt̾um
credebant. et consentiebant. Inter
quos ad iunctꝰ est ei etiam domnus
hugo masticonensis. qͥ hodie raptus

Expanded text:
ter quippe in latere fratris ei lancea 1068 ter quippe in latere fratris ei lancea 1068 apparebat, quando digitum applicuit loco vulneris mox futuri, sicut postmodum ipse confessus est, cum ab his interrodie in eodem essent cum Bernardo spiritu congregati, mane intrantibuslegebatur, Fidelis est Deus, quia qui cohaud secus accepit, quam si de coelo sonuisset. Exsultans itaque spiritualis jam cunque poterat aggregare. Coepit novum induere hominem, et cum quibus de litteris saeculi, seu de saeculo ipso agere solebat, de seriis et conversione tractare; ostendens gaudia mundi fugitiva, vitae miserias, celerem mortem, vitam post mortem, seu in bonis, seu in malis, perpetuam fore. Quid multa? Quotquot ad hoc praeordinati erant, operante in eis gratia Dei, et verbo virtutis ejus, et oratione et instantia servi ejus, primo cunctati, deinde compuncti, alter post alterum credebant et consentiebant. Inter quos adjunctus est ei etiam dominus Hugo Matisconensis, nobi
Abbreviated transcription (Latin):
chil clamantes. Cumq iam ecesie ꝓpin¬
quaret: egrediens quidã de familia
domꝰ captiuitatis sue. germanꝰ illiuis
aquo custodiebat᷑. uidensq eũ ad et¬
clesiam ꝓperantẽ: tarde inquit gerar¬
de uenisti. Expauescente illo: festina
ait. ad huc suꝑest quod audias. Oculi
quippe eius tenebant᷑: nec prorsusqͥd
ageret᷑ intelligebat. Demũ ad altio¬
res gradus eccl̃ie. cum adhuc cõpecli¬
tum data manu Gerardũ subleuas-¬
set ÷ introeunte illo eccłiam tunc pri¬
mum quid ageret᷑ agnouit: et co¬
natus eum retinere. non potuit. hoc
modo Ger̾arlus acaptiuitate amo¬
ris scł̃i huius. et captiuitate filiorũ
scłi liberatus: uotũ qd̃ uou̾at fideli¬
ter ex soluit. In quo potissimũ notũ
fetit dñs aquanta ꝓfectione sc̃e con¬
uersationis grãm iste dei famulus
ceꝑit: qui in eius sp̃u qui fecit que
futura sunt. qd̾ erat futurũ uidere
potuit quasi iam factũ. Presenciali¬

Expanded text:
hil clamantes. Cumque jam ecclesiae propinhil clamantes. Cumque jam ecclesiae propinquaret, egrediens quidam de familia domus captivitatis suae, germanus illius a quo custodiebatur, vidensque eum ad ecclesiam properantem: « Tarde, » inquit, « Gerarde, venisti. » Expavescente illo: « Festina, » ait, « adhuc superest quod audias. » Oculi quippe ejus tenebantur, nec prorsus quid ageretur intelligebat. Demum ad altiores gradus ecclesiae cum adhuc compeditum data manu Gerardum sublevasset, introeunte illo ecclesiam, tunc primum quid ageretur agnovit, et conatus eum retinere non potuit. Hoc modo Gerardus a captivitate amoris saeculi hujus, et captivitate filiorum saeculi liberatus, votum quod voverat fideliter exsolvit. In quo potissimum notum fecit Dominus, a quanta perfectione sanctae conversationis gratiam iste Dei famulus ceperit, qui in ejus spiritu, qui fecit quae futura sunt, quod erat futurum videre potuit quasi jam factum. Praesentiali
Abbreviated transcription (Latin):
st̾ium introituri. Tuuero qñqͥdem
exire non licet: hic monachꝰ esto. sciens
quod uis et non potes ꝓfacto reputa¬
ri. Cumq gerardus magis ac magis
quadragesime tẽpꝰ: Circa uesꝑtinam
itaq diei horã cogitans qd̃ audierat
compedes suas tetigit: et ecce ferrum
exparte crepuit in manu eius. ut mi¬
nus iamteneret᷑. ⁊ aliquatenꝰ inced̾e
posset. S quid ageret : Erat ostium
obseratũ: et ꝓforib pauꝑum mlti¬
tudo. Surrexit tam̃ ⁊ non tam spe e¬
uadendi qmͣ tedio iacendi. seucurio¬
sitate tẽptandi. accedens ad ostiu sub¬
tranee domꝰ inqua uinstꝰ ⁊ clausus
erat. et mox ut pessulũ tetigit sera
tota int̃ manus c̃ollapsa est: ⁊ ostiũ eiꝰ¬
domꝰ aꝑtum. Exiensq pedetemptim
sic̃ homo cõpeditꝰ: ad eccł̃iam ubi ad¬
huc uesꝑtina celebrabarit᷑ officia ꝑ¬
tendebat. Porro mendici qͥ proforib
domꝰ astabant. uidentes qd̃ fiebat. et
diuintꝰ extriti infugam u̾sisunt. ni¬

Expanded text:
sterium introituri. Tu vero, quandoquidem sterium introituri. Tu vero, quandoquidem exire non licet, hic monachus esto, sciens quod vis et non potes, pro facto reputari. » Cumque Girardus magis ac magis Quadragesimae tempus. Circa vespertinam itaque diei horam cogitans quod audierat compedes suas tetigit, et ecce ferrum ex parte in manu ejus crepuit; ut minus jam teneretur, et aliquatenus incedere posset. Sed quid ageret? Erat ostium obseratum, et pro foribus pauperum multitudo. Surrexit tamen, et non tam spe evadendi quam jacendi taedio, seu curiositate teterraneae domus, in qua vinctus et clausus erat, mox ut pessulum tetigit, sera tota inter manus ejus collapsa est, et ostium domus apertum. Exiensque pedetentim, sicut homo compeditus, ad ecclesiam, ubi adhuc vespertina celebrabantur officia, pertendebat. Porro mendici qui pro foribus domus astabant, videntes quod fiebat, et divinitus exterriti, in fugam versi sunt, ni
Abbreviated transcription (Latin):
Sic dictum: sicq factũ est. Pautis¬
simis int̃positis dieb cirtũuallatꝰ
ab inimicis. captꝰ ⁊ uuln̾atꝰ iuxta u̾
bum fr̃is ⁊ lanceã gestans ip̃i lateri
chuis sum. monachꝰ sũ cistertiensis
Nichilominꝰ tam̃ captꝰ ⁊ reclusus in
tustodia est uocatꝰ est bernarclus ꝑ
celerem nuntiũ: s ñ uenit. Sciebã
inquit ⁊ p̃dix̾am qd̃ durũ foret ei
contra stimulũ calcit᷑re: nec tamen
ad mortẽ ei uulnus hoc s aduitainz
Et factũ est ita. Si quidẽ de uulnere
pret̃ spem cito conualuit ꝓpositum
uͦ seu uotũ qd̃ uou̾at non mutauit:
Cumq iam liber ab amore scsi hosti¬
lib adhuc uincł̾is tenerẽt ⁊ ⁊ hoc so¬
retardaret: in hoc etiã cito affuit
ei misccłia dei. uenit frat eiꝰ laborãs
ut erui poss: s non ꝓfecit: Et cum
nec loqͥ ei ꝑmitteret᷑: accedens ad car¬
c̾em clamauit. Scito frãt gerarde
quia ituri sumꝰ in ꝑpcimo: et mona¬

Expanded text:
Sic dictum, et sic factum est. PaucisSic dictum, et sic factum est. Paucissimis interpositis diebus circumvallatus ab inrbum fratris, lanceam gestans ipsi lateri, chus sum, monachus sum Cisterciensis. » Nihilominus tamen captus et reclusus in custodia est. Vocatus est Bernardus per celerem nuntium, sed non venit. « Sciebam, inquit, et praedixeram quod durum foret ei contra stimulum calcitrare: nec tamen ad mortem ei vulnus hoc, sed ad vitam. » Et factum est ita: siquidem de vulnere praeter spem cito convaluit; propositum vero seu votum, quod voverat, non mutavit. Cumque jam liber ab amore saeculi hostilibus adhuc vinculis teneretur, et hoc soretardaret, in hoc etiam cito adfuit ei misericordia Dei. Venit frater ejus laborans ut erui posset, et non profecit. Et cum nec loqui ei permitteretur, accedens ad carcerem clamavit: « Scito, frater Girarde, quia ituri sumus in proximo, et mona
Abbreviated transcription (Latin):
infirmitate graui. Et cognoscensq
durũ sibi eẽt contͣ stimulũ calcit᷑re.
accersito bernardo ueniã dẽp̃catur:
⁊ pͥor ip̃a conu̾sionis petit assensum:
Deniq uixta mor̃e eccłiasticũ. sepa¬
rata auiro int̾ueniente parili uo¬
to castitatis: in cetum sc̃imonialiũ
transit feminarũ. religiose usq ho
die seruiens deo.
magne prudentie. benignitatis
eximie: et qui ab om̃ib diligeretur
Quicet̾is ut dictũ ẽ pͥmo auditu. et
pͥma die acquiescentib. ut mosest
sapientie scl̃aris. leuitatẽ reputãs:
obstinato aĩo salubre consilium.
⁊ fr̃is monita repellebat. Tum ber¬
nardus fide iãm ignens. et frat̃ne
caritatis delo mirũ exasꝑatꝰ ĩmo¬
dum: scio inquit scio. sola uexatio
intellectum dabit auditui. Digitũcs
lat̾i eius apponens. ueniet inqͥddies.
⁊ cito ueniet. cũ lancea lat̾i huit infi¬
xa ꝑuium faciet it̃ ad cortuũ con¬
mebis quidẽ s minime morieris:

Expanded text:
infirmitate gravi. Et cognoscens quia infirmitate gravi. Et cognoscens quia durum sibi esset contra stimulum calcitrare, accersito Bernardo veniam deprecatur, et prior ipsa 1067 conversionis petit assensum. Denique juxta morem ecclesiasticum separata a viro, interveniente parili voto castitatis, in coetum sanctimonialium transiit feminarum, religiose usque hodie serviens Deo. magnae prudentiae, benignitatis eximiae, et qui ab omnibus diligeretur: qui caeteris, ut dictum est, primo auditu et primo die acquiescentibus, ut mos est sapientiae saecularis, levitatem reputans, obstinato animo salubre consilium et fratris monita repellebat. Tum Bernardus fide jam igneus, et fraternae charitatis zelo mirum exasperatus in modum. « Scio, inquit, scio, sola vexatio dabit intellectum auditui. » Digitumque lateri ejus apponens, « Veniet, inquit, dies, et cito veniet, cum lancea, Interi huic infixa, pervium faciet iter ad cor tuum, conmebis quidem, sed minime morieris. »
Abbreviated transcription (Latin):
iam in scło radicatꝰ. Hic pͥmo paulu¬
lum hesitans. s continuo rẽ ꝑpendẽs
⁊ recogitans. conu̾sioni consensit: si
tam̃ coniuux annueret. uerũ id qui¬
dem de iuuencła nobili. ⁊ paruulas
filias nutͥenti: pene impossibile ui¬
debat᷑. At bernardus de misccłia dñi
spem concipiens certiorẽ: incunctan¬
ter ei spopondit. aut consensuram
feminã. aut celerit᷑ moriturã. Demũ
cũ omnimodis illa renueret: iuir eiꝰ
magnanimꝰ iimo ea iam p̃uentus
fidei uirtute in qua post mocdũ ex¬
cellent enituit. uirile consiliũ dño
inspirante concepit. ut abiciens qͥ c¬
quid habere uidebat᷑ in scło. uitam
institueret ag̾e rusticanã: laborare
scilicet manib ꝓpriis unde suã sus¬
tentaret ⁊ uxoris uitã. qmͣ inuitam
dimitt̾e non licebat. Int̾m suꝑuenit
bernardus: qui undiq alios atq a¬
lios colligens discurrebat. Nec mo¬
ra: Ragellat᷑ p̃licta guidonis uxor

Expanded text:
jam in saeculo radicatus. Hic primo paulujam in saeculo radicatus. Hic primo paululum haesitans, sed continuo rem perpendens et recogitans, conversioni consensit, si tamen conjux annueret. Verum id quidem de juvencula nobili, et parvulas filias nutrienti, pene impossibile videbatur. At Berspem concipiens certiorem, incunctanter ei spopondit aut consensuram feminam, aut celeriter morituram. Demum cum omnimodis illa renueret, vir ejus magnanimus, imo ea jam praeventus fidei virtute, in qua postmodum excellenter enituit; virile consilium Domino inspirante concepit, ut abjiciens quidquid habere videbatur in saeculo, vitam institueret agere rusticanam, laborare scilicet manibus propriis, unde suam sustentaret et uxoris vitam, quam invitam dimittere non licebat. Interim supervenit Bernardus, qui undique alios atque alios colligens discurrebat. Nec mora, flagellabatur praedicta Guidonis uxor