comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ ceperit necelle ẽ naͣm suã deprauẽt & in
morbos ac uitia uertant᷑. Qui aut sint
isti limites nõ e magni laboris ondere. Cu¬
piditas ad ca cõpaxanda nobrs data e que
sũt ad uitã necesseria. Libido ad sobolem
propagãdam. Ire affectus ad cohercẽda pec¬
cata roꝵ qui sũt in nr̃a poteltate n. hitit
artiote disciplina mior etas ad probitatẽ
uistitiãꝗ formet᷑. Que nͥ metu cohibeat᷑
licentia pariet audatiã que ad om̃e flagitiũ
& facinus euadet. Itaq ut ira uti ad uersus
minores & iuftũ est & necessariũ sic aduer¬
sus pares & pernitiosũ & impiũ. Impiũ
quod uiolat᷑ humanitas. Pernitosũ qđ illis
repugnãtib aut perder̃ necesse est aut pe¬
rire. Nãc aũt quã dixi ẽẽ yonem cur hoĩ
sit ire affectus datus ex ipius dei preceptis¬
ul intelligi põt qui iubet uti maledictis.
&ledentib nõ irascam᷑. Manus aũt nr̃as

Expanded text:
esse coeperint, necesse est naturam suam depravent, et in esse coeperint, necesse est naturam suam depravent, et in morbos ac vitia vertantur. Qui autem sint isti limites, non est magni laboris ostendere. Cupiditas ad ea comparanda nobis data est, quae sunt ad vitam necessaria; libido, ad sobolem propagandam; irae affectus, ad coercenda peccata eorum qui sunt in nostra potestate, id est ut artiore disciplina minor aetas ad probitatem iustitiamque formetur: quae nisi metu cohibeatur, licentia pariet audaciam, quae ad omne flagitium et facinus euadet. itaque ut ira uti aduersus minores et iustum est et necessarium, sic aduersus pares et perniciosum est et impium: impium, quod uiolatur humanitas, perniciosum, quod illis repugnantibus aut perdere necesse est aut perire. hanc autem quam dixi esse rationem cur homini sit irae adfectus datus, ex ipsius dei praeceptis intellegi potest, qui iubet uti maledicis et laedentibus non irascamur, manus autem nostras
Abbreviated transcription (Latin):
defencut nihilq in hoĩe eẽ dicũt qđ nõ¬
magna rone ac ꝓudẽtia sit innatũ. Recte
si quidẽ s singulaꝵ reꝵ ueros tͦmios sci¬
rent. Itaq hac ip̃am iram comitẽ dicunt
re uictutis tanꝗ nemo possit aduersus
hostem fortitẽr dimicar̃. nisi fuerit ira
scitatus. Quod plane ostencdũt nec quid
sit uixtus scire se:nec cur hõi rribuerit
nã deus Quesi nobis ideo data ẽ ut
ea utam̃ ad occidendos hoĩes. quid ĩma¬
nius hoĩe quid similus feris beluis ex¬
istemãdũ est ꝙͣ id aĩal quod ad cõmurũ¬
oneꝰ atq in notetiã deus fecit. Tres sũt
ig affectus qui hoĩes in om̃ia facinora
precipites agut. Ira. Cupiditas Libido
Propterea poete tres futias ĩẽ dixerut
que mẽtes hoĩum exagitãt᷑. Ira ultionẽ
desiderat. Cupiditas opes. Libido uolup¬
tates Sed his onm̃b deus certos limites
statuit. Quos s trãscenderit maioresꝗ

Expanded text:
defendunt nihilque in homine edefendunt nihilque in homine emagna ratione ac providentia sit innatum. Recte id quidem, si singularum rerum veros terminos scirent. Itaque hanc ipsam iram, cotem dicunt esse virtutis, tanquam nemo possit adversus hostes fortiter dimicare, nisi fuerit ira concitatus. Quo plane ostendunt, nec quid sit virtus scire se, nec cur homini tribuerit iram Deus. Quae si nobis ideo data est, ut ea utamur ad occidendos homines, quid immanius homine? quid similius feris belluis existimandum est, quam id animal, quod ad communionem et innocentiam Deus fecit? Tres sunt igitur affectus, qui homines in omnia facinora praecipites agant; ira, cupiditas, libido. Propterea poetae tres Furias esse dixerunt, quae mentes hominum exagitent: ira ultionem desiderat, cupiditas opes, libido voluptates. Sed his omnibus Deus certos limites statuit: quos si transcenderint, majoresque
Abbreviated transcription (Latin):
sustentatio sui recte patiẽtia noĩat᷑. Que
umna uirtus om̃ib ẽ opposita uitiis & aftec¬
tibus. Hec perturbatũ ac fluctuãtem aium
ad trãquillitatẽ suã reuocat. hec mitigat:
hec hoĩem sibi reddit. Ergo qm̃ reprignar̃
moueat᷑ oĩo. prius mn ꝙ cõmotio illa ꝓfiliat
ad nocẽdũ quo ad fieri pot maturius so¬
piatͣ Precepit deus nõ occidex̃ sole suꝑ
irã nr̃am ne furoris nr̃i testis abscedat.
Deniꝗ M.tullius cõtra luũ preceptũ de
quo paulo ante dixi obliuionẽ iniuri¬
arũ inmagnis laudib fosuit. Spero in
quit cesarꝰ qui obliuisci nibil soles nisi
iniurias. Quod si he ille faciebat homo
nõ a celelti tiñ. sed apublica ꝗͦ ciuiliq
iustitia remotissimꝰ. ꝗsmagis id nos facep̃
debemus qui im mortalitate uelut candi¬
dati sumus.  toicis cum affectus ex hoĩe
tanꝗͣ morbos conant᷑ cueller̃. Peripateti¬
ei se opponũt cosq nõ mͦ retinet sed ctiã

Expanded text:
snstentatio sui recte patientia nominatur, quae snstentatio sui recte patientia nominatur, quae una uirtus omnibus est opposita uitiis et adfectibus. haec perturbatum ac fluctuantem animum ad tranquillitatem suam reuocat, haec mitigat, haec hominem sibi reddit. ergo quoniam naturaemoueamur omnino, prius tamen quam commotio illa prosiliat ad nocendum, quod fieri potest maturius, sopiatur. praecipit deus non occidere solem super iram nostram, ne furoris nostri testis abscedat. denique Marcus Tullius contra suum praeceptum, de quo paulo ante dixi, obliuionem iniuriarum in magnis laudibus posuit. spero te inquit Caesari, qui obliuisci nihil soles nisi iniurias —. quodsi hoc ille faciebat, homo non a caelesti tantum, sed a publica quoque ciuilique iustitia remotissimus, quanto magis id nos facere debemus qui immortalitatis uelut candidati sumus? Stoici cum adfectus ei homine tamquam morbos conantur euellere, Peripatetici se opponunt eosque non modo retinent, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
nec illas nobiles ot̃ones alieno titulo ina¬
soriptas impatiẽtia & leuitas & insania
ꝓfudisset nunꝗͣ capite suo rostra in
quib añ floruerat eruentast&. Nic
rem .p. funditus proscriptio illa deleste
apiẽtis gͦ ac boni pti nõ ẽ uelle certat
it se periculo cõmiltere. qm̃ se uincer nõ
⁊ i nr̃a potestate R est ateps om̃e certani
sed est sapietiis atq ꝯptimi uiri nõ ad uer¬
satiũ uelle tollere quod fieri si scelete
ac periculo tiõ põt. sed certam̃ ipm̃a quod
fieri & utiliter & iuste põt. Sima igͥ uir¬
tus hñda patietia est: qua ut nõ careret
ho uistus uoluit illũ deus ut supͣdictu ẽ
ꝓ inerte cõtemni. Nisi enĩ cõtumeliis fue¬
rit affectus ꝗͣ tum hẽat fortitudinis inse
ipo cohibẽdo ignorabit᷑. Si aũt lacessitus in¬
iuria ledentẽ persequi ceperit uictus est.
iuõ motũ illum tone copresserit. hie pla-¬
ne imperat sibi hic regere se pot. Que

Expanded text:
nec illas nobiles orationes alieno titulo innec illas nobiles orationes alieno titulo inscriptas inpatientia et leuitas et insania profudisset, numquam capite suo rostra, in quibus ante floruerat, cruentasset nec rem publicam funditus proscriptio illa delesset. sapientis ergo ac boni uiri non est uelle certare ac se periculo committere, quoniam et uincere non est in nostra potestate et est anceps omne certamen, sed est sapientis atque optimi uiri non aduersarium uelle tollere, quod fieri sine scelere ac periculo non potest, sed certamen ipsum, quod fieri et utiliter et iuste potest. summa lgitur uirtus habenda patientia est, quam ut caperet homo iustus, uoluit illum deus, ut supra dictum est, pro inerte contemni. nisi enim contumeliis fuerit adfectus, quantum habeat fortitudinis in se ipso cohibendo ignorabitur. si autem lacessitus iniuna laedentem perseqm coeperit, uictus est: qui uero motum illum ratione conpresserit, hic plane imperat sibi, hic regere se potest. quae
Abbreviated transcription (Latin):
hucet hec illim res fefellit. qͦd cũ deuietu¬
te quereret᷑ inquatũꝙ cõtentione uinceret
putauit ẽẽ uirntẽ ⁊dec uidere ullo modo
potuit hoĩem dolori & ire succumbentem
Rhis aftectis indulgente quib debet po¬
tuis reluctari &e ruente quacũꝗ improbi¬
tas prouocauerit uirtutis officiũ nõ tenex̃.
ui enĩ referre iniuria nitit᷑. eum ip̃m¬
a quo lesus est gelat imitari. Ita qui maliĩ
iitat᷑ bonus cie alło pacto pot̃. Puobri
igit᷑ uerbis duas uirtutes maxias hono
Q sapiẽti uiro in nocẽtiã patiẽtiãꝗ detra¬
Xit Sed quia ip̃e caninam illõ facudia
sic salustius ab apio dictĩ refert exer¬
cuit uoluit hoiem canino modo uiuer̃
ut remordeat lacessitus. Que retͥbutio
cõtumelie ꝙͣ pernitiora sit & quas eder̃
soleat strages aliunde oportunius peteret
iuriã patiẽtiã tenuiss&e. si dissimulat si
ferre cotumeliã boni iiri eẽ didicister.

Expanded text:
licet haec illum res fefellit, quod cum de virtulicet haec illum res fefellit, quod cum de virtute loqueretur, in quacumque contentione vinceret, putavit esse virtutis; nec videre ullo mpotuit hominem dolori et irae succumbentem et iis adfectibus indulgentem quibus debet potius reluctari, et ruentem quacumque inprobitas prouocarit, uirtutis officium non tenere. qui emm referre iniuriam nititur, eum ipa quo laesus est gestit imitari. ita qui malum imitatur, bonus esse nullo pacto potest. duobus igitur uerbis duas uirtutes maximas bono et sapienti uiro, innocentiam patientiamque, detraxit. sed quia ipse caninam illam facundiam, sicut Sallustius ab Appio dictum refert, exercuit, uoluit hominem canino modo uiuere, ut remordeat lacessitus. quae retributio contumeliae quam perniciosa sit et quas edere soleat strages, unde oportunius petetur iniuria patientiam tenuisset, si dissimulare, si ferre contumeliam boni uiri esse didicisset
Abbreviated transcription (Latin):
fintũ earitabit incendiun ut ⁊dtĩo
flum aliquod sed effusio cruoris extin¬
uhil maloꝵ hat hec sola esticit  huea
erit. Quđ igit᷑ bono uiro põt̾ eẽ tam cala¬
mitosum tanq cõtrariũ ꝗͣ ire frena periit¬
tere. Que illm nõ mͣ boni sed etiã hois
appellatione despoliet. Si quide nocet alteri
ut ip̃e uerissime ait. nõ ẽ ẜm hoĩs naͣm
Iam & pecudes si lacessas aut calce aut calce
repugnãt. & serpentes ac fere nisi per¬
sequar ut occidas negotiũ nõ exhibent. &
ut ad hõium exempłã redeamꝰ. Imꝑiti qͦq
& insipientes si qñ accipuĩt iniuxiã. ceco
Rirrationabili furore ducunt᷑. & his qui
sibi nocet̃ uice̾ retribuer̃ conant᷑. In quo
igit᷑ sapiens ac bonus uir a malis & insipi¬
uitib differt nisi quod ht̃ inuictam patiẽ¬
tia qua stulti carẽt. nisi quod regere se ac
mitigare iram suã nouit. Quã illi quia
uirtũte indigẽt frenar̾ nõ poilut: ded uide¬

Expanded text:
tantum excitabit incendium, ut id non tantum excitabit incendium, ut id non flumen aliquod, sed effusio cruoris extinnihil malorum fiat, haec sola efficit: quae erit. quid igitur bono uiro potest esse tam calamitosum tamque contrarium quam irae frena permittere, quae illum non modo boni, sed etiam hominis appellatione despoliet, siquidem nocere alteri, ut ipse unis naturam. Nam et pecudes si lacessas, aut calce aut cornu repugnant; et serpentes ac ferae, nisi persequaris ut occidas, negotium non exhibent; et ut ad hominum exempla redeamus imperiti quoque et insipientes, si quando accipiunt injuriam, caeco et irrationabili furore ducuntur, et iis, qui sibi nocent, vicem retribuere conantur. In quo igitur sapiens ac bonus vir a malis et insipientibus differt; nisi quod habet invictam patientiam, qua stulti carent; nisi quod regere se ac mitigare iram suam novit, quam illi, quia virtute indigent, refraenare non possunt? Sed vide
Abbreviated transcription (Latin):
elle. qui ꝓsit quibus poslit. noceat memini¬
nisi lacessitus iniuria. O ꝙͣ simplicem
uerãꝗ snĩam duoꝵ uerboꝵ adiectione cor¬
rupit. Quud enĩ opus fuerat ad iunger̃
nisi lacessitus iniuria: ut uitiũ bono u̾i¬
ro quasi caudam turpissima apponeret:
patrentieꝗ que oĩum uirtutũ maxia elt
faceret ex perte̾: nociturũ ẽẽ dixit bonũ
uitũ si fuetit lacessitus. Iam ex hoc ipo
boni uiri nom̃ amittat necesse e si noce¬
bit. Non minus enĩ mali ẽ referte in¬
iuriam ꝗͣ inferre. Nam unde certagiina
inter hoies unde pugne cõtentionesq na¬
scunt᷑ nisi qđ imꝓrobitati opposita relta¬
patientia magnas sepe concitat tempelta¬
tes. Quod si patiẽtiã qua uirtute nihil
uerius nibil hoĩe dignius in ueniri pot̾
improbitati opposueris extinguet᷑ protinꝰ
tanqͣ igni aquã superfuderis. Sin aut̃
ꝑuocatrix illa improbitas impatiẽtiata
sibi coparẽ nacta est tonꝗͣ ꝑ fusa oleo

Expanded text:
esse qui prosit quibus possit, noceat neminiesse qui prosit quibus possit, noceat nemininisi lacessitus iniuria. o quam simplicem ueramque sententiam duorum uerborum adiectione corrupit! quid enim opus fuerat adiungere nisi lacessitus iniuria, ut uitium bono uiro quasi caudam turpissimam adponeret patientiaeque, quae omnium uirtutum maxima est, faceret expertem? nociturum esse dixit bonum uirum, si fuerit lacessitus: iam ex hoc ipso boni uiri nomen amittat necesse est, si nocebit. non minus enim mali est referre iniuriam quam inferre. nam unde certamina inter homines, unde pugnae contentionesque nascuntur, nisi quod inprobitati opposita inpatientia magnas saepe concitat tempestates? quodsi patientiam, qua uirtute nihil uerius, nihil homine dignius inueniri potest, inprobitati opposueris, extinguetur protinus, tamquam igni aquam superfuderis. sin autem prouocatrix illa inprobitas inpatientiam sibi comparem nacta est, tamquam perfusa oleo
Abbreviated transcription (Latin):
inferat: sed ut illatã sibi nõ uindicet. Se-¬
det enĩ maximus & equitissimus iudex
speculator ac testis oĩum. hũc hõi prefe¬
rat: hũc malit de causa sua ꝓnũtiare:
cuius siuam nemo fugere põt. nec defen¬
sione cuiusꝙͣ nec gr̃a. ita fit ut ho iu¬
stus cõtentui sit om̃uib. & quia prutabit᷑
se ip̃m nõ posse defendere habebit᷑ prose¬
gne & inherte. Quis aũt fuerit ultus
inimicũ. hic fortis hic strenus iudicat᷑:
hũc om̃es uerent᷑ hũc colũt. Honus uõ
ille tam&si ꝓdesse plibus posiit. illum
tam̃ suscipiũt qui nocere ꝙͣ qui prodesie
possit. Sed iustum prauitas hoĩum depra¬
uare nõ poterit. quominꝰ deo studeat ob¬
temperare. malitꝗ cõtemni dum mͦ seꝑ
boni fungat᷑ officio mali nũꝗ. Cicero
insidem illis officialib. At uoͣ siquis uo¬
luerit inquit animi sui cõplicata notionẽ
euoluere: iam se ip̃e doceat eũ uirũ bonũ

Expanded text:
inferat: sed ut illatam sibi non vindicet. Seinferat: sed ut illatam sibi non vindicet. Sedet enim maximus et aequissimus judex, speculator ac testis omnium. Hunc homini praeferat; hunc malit de causa sua pronuntiare, cujus sententiam nemo effugere potest, nec defensione cujusquam, nec gratia. Ita fit, ut homo justus contemptui sit omnibus, et quia putabitur se ipsum non posse defendere, habebitur pro segni et inerte. qui autem fuerit ultus inimicum, hic fortis, hic strenuus iudicatur, hunc omnes uerentur, hunc colunt. bonus uero ille tametsi prodesse pluribus possit, illum tamen suspiciunt qui nocere quam qui prodesse possit. sed iustum prauitas hominum deprauare non poterit, quominus deo studeat obtemperare malitque contemni, dummodo semper boni fungatur officio, mali numquam. Cicero in isdem illis officialibus at uero si quis uoluerit inquit animi sui conplicatam notionem euoluere, iam se ipse doceat eum uirum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
ciat: plus aũt accipere ꝙͣ dederit iniu¬
stum ẽ. Quod qui facit insidiat᷑ quodã¬
modo: ut ex alterius necessitate predet᷑.
At iustus nunꝙͣ pret̾mitet quo minus mi
serrcordit̾ aliquid faciat. nec inguinabit
se huiusmo questu. sed efficiet ut sine
ullo damno suo id ip̃m quod cõmodatu
intꝰ bona opera nũetur. Munus nõ accipi¬
at a paupere ut siquid ip̃e presuterit &
bonũ sit quo fruerit gratuitũ. maledi¬
centi bũdicto respondeat. Nunꝙͣ ip̃e r¬
maledicat ne uerbũ malũ ꝓcẽdat ꝑx ote
hois qui colit uerbũ unũ. quin itiã ca¬
ueat diligent̾ ne qñ inimicũ sua cul¬
pa faciat & si quis extit̾it tam peotuus
qui borio & iusto faciat iniuriã clemẽtꝰ
ac moderate ferat. & ultionẽ suã nõ sibi
assumat: sed iudicio dei reẜuet. in nocẽ¬
tiã semꝑ & utiq custodiat: quod p̾ceptũ
nõ ad hoc tĩ ualet ut ip̃e iniuriã non

Expanded text:
ciat: plus autem accipere quam dederit iniuciat: plus autem accipere quam dederit iniustum est. quod qui facit, insidiatur quodammodo, ut ei alterius necessitate praedetur. at iustus numquam praetermittet quominus aliquid misericorditer faciat, nec inquinabit se huiusmodi quaestu, sed efficiet ut sine ullo suo damno id ipsum quod commodat inter bona opera numeretur. munus non accipiat a paupere, ut si quid ipse praestiterit, eo bonum sit, quod fuerit gratuitum. maledicenti benedicto respondeat, numquam ipse maledicat, ne uerbum malum procedat ex ore hominis qui colit uerbum bonum. quin etiam caueat diligenter ne quando inimicum sua culpa faciat, et si quis extiterit tam proteruus, qui bono et iusto faciat iniuriam, clementer aassumat, sed judici Deo reservet. Innocentiam semper et ubique custodiat. Quod praeceptum non ad hoc tantum valet, ut ipse injuriam non
Abbreviated transcription (Latin):
iam głe qued captauit. nec premiũ cele¬
stis illius ac diuine mercedis accipiat. Ce¬
teraꝗ obseruar cultor dei debet facilia sut
illis iurtutib cõprchẽsis nõ metiat᷑ unꝙͣ
decipiẽdi atq mẽtiendi causa. Est enĩ ne¬
fas cum quiꝰ ueritatĩ studeat in aliqua
re elle fallace atq ab ip̃a quã sequitũr
ueritate discedere. In hac iustitie uirtu¬
tũq oĩum uia. nullus mẽdatio locus Itaq
uiator ille uerus ac iustus nõ dicet illud¬
lucilianũ. Homini amico & familiari nõ est
mẽtiri in eũ sed ętiã inimico atq ignoto
existimabit nõ ee mẽtiri suũ. nec aliqn
cõmittet ut lingua interpres anim a sen
su cogitatione discordet. Pecuniã siquam
credideeit nõ accipiat usurã: ut & bñficiũ
sit incolume quod succurtat necessitati
& abstineat se prsus alieno In hoc eni gne̾
officii debet suo ẽẽ cõtentus. quẽ oporte̾at
alias ne ꝓͥo quidem parcere ut bonũ fa¬

Expanded text:
iae, quod captauit, nec praemium caelestis illius ac diuinae mercedis accipiat. cetera quae obseruare cultor dei debet facilia sunt illis uirtutibus conprehensis. non mentiatur umquam decipiendi aut nocendi causa. est enim nefas eum qui ueritati studeat in aliqua re esse fallacem atque ab ipsa quam sequitur ueritate discedere: in hac iustitiae uirtutumque omnium uia nullus mendacio locus est. itaque uiator ille uerus ac iustus non dicet illudLucilianum: homini amico et familiari non est mentiri meum, sed etiam inimico atque ignoto existimabit non esse mentiri suum nec aliquando committet ut lingua inet cogitatione discordet. Pecuniam si quam crediderit, non accipiet usuram, ut et beneficium sit incolume, quod succurrit necessitati, et abstineat se pofficii debet suo esse contentus, quem oporteat alias ne proprio quidem parcere. ut bonum fa
Abbreviated transcription (Latin):
honores glam potẽtiã. que sũt uniu̾sa mortalia
uit. Hitc ẽ illđ. Uictus querede finẽ rei scir
modũq. Precipuit eni quib modis & quib
artib res familiaris querẽda sit. quia uidet

Expanded text:
honores gloriam potentiam: quae sunt uniuersa mortalia,honores gloriam potentiam: quae sunt uniuersa mortalia,uit. hinc est illud: uirtus, quaerendae finem rei scire modumque. praecipiunt enim quibus modis et quibus artibus res fam
Abbreviated transcription (Latin):
ratũ ẽ in libro textio cũ de sumo bono dispu¬
tare. Quia aũt quid ẽẽt sũmum nescierũt.
& inceteris bonis malissue que suma nõ sũt
crrauerĩt necesle ẽ. Que nõ põt ueto iudi¬
cio examinar̃ qui fonte ip̃m nõ tenet unde
na malaq oruit᷑. Que ueniũt a deo hanc
hit r̾one. ut ĩmortalitatẽ parẽt. quod elt
sirmũ honũ. Que aũt ab illo altero id hñt
officiũ: ut aceleltib auocatũ teͣrenisq demer¬
sum ad peniã int̾ficiãt sempiternã. qđ elt
simũ malii. Num igit᷑ dubiũ ẽ quin illi
oms quid ẽẽt honũ & malũ ignorauerĩt.ꝗ
nec deũ: nec aduersariũ dei scierĩt. Itaqͥ
fint bonoꝵ ad corpus &x ad hãc uitã retule¬
rũt: quã scilic& solui & occider̃ neceste t
No sũt progressi ulterius: sed ontĩa toꝵ p̾
quod ẽ terra moruit᷑. Pertinet enĩ nõ ad uita
hoi cõparandã. sed ad querẽdas uł augedas opes

Expanded text:
ratum est in libro tertio, cum de summo bono dispuratum est in libro tertio, cum de summo bono disputarem. qui autem quid esset summum nescierunt, et in ceteris bonis malisue, quae summa non sunt, errauerint necesse est: quae non potest uero iudicio examinare qui fontem ipsum non tenet unde na malaque oriuntur. quae ueniunt a deo, hanc habent rationem, ut inmortalitatem parent, quod est summum bonum: quae autem ab illo altero, id habent officium, ut a caelestibus auocatum terrenisque demersum ad poenam interficiant sempiternam, quod est summum malum. num igitur dubium est quin illi omnes quid esset bonum et malum ignoraueriut, qui nec deum nec aduersarium dei scierunt? itaque finem bonorum ad corpus et ad hanc uitam breuem retulerunt, quam scilicet solui et occidere necesse est, non sunt progressi ulterius, sed omnia eorum prquod est terra, moriuntur. pertinent enim non ad uitam homini conparandam, sed ad quaerendas uel augendas opes
Abbreviated transcription (Latin):
ducet: ut rapigt & uastet aliena. Ite si
ardor libidinũ cõprimat᷑ om̃is etas & te¬
xus retinebit suã scitate. Nemo quicꝙͣ pu¬
dendũ aut panet᷑ aut faciet. Ergo uniu̾li
scelera & flagitia his eomcotionibus iurtu¬
te sedatis. & hoĩum uita moribusꝗ tol¬
lent᷑. Que sedatio cõmotionũ & aftectu¬
um hãc ht̃ roñe ut om̃ia recte faciamꝰ.
Om̃e ig̾ iurtuns officiũ ẽ nõ peccare: quo
ꝓ fec̾to fungi nõ pot qui deum nescit qm
ignoratio cius a quo bona oriunt᷑ impru¬
dente impingat inuitia. Nccesse ȩ ĩtaꝗ
ut breuius & significãtius utriulꝗ reip
sũma ofticia determinẽ. Scĩa e deuni
nosse. Uirtus colere. Ia illo sapiẽtia. n ha
iustitia cõtinet᷑: Dixi qđ erat primũ icĩam boni
nõ ẽẽ uirtutẽ. Deinde quid sit uirtus & inquo
sit. Seꝗtͣ ut id quoq ip̃m quid sit bonũ & malĩ
nescisse phos breuiter ostendã. qr płene decla-¬

Expanded text:
ducet, ut rapiat et vastet aliena. Item si ducet, ut rapiat et vastet aliena. Item si ardor libidinum comprimatur, omnis aetas et sexus retinebit suam sanctitatem; nemo quidquam pudendum aut patietur, aut faciet. Ergo universa scelera et flagitia, his commotionibus virtute sedatis, ex hominum vita moribusque tollentur. Quae sedatio commotionum et affectuum hanc habet rationem, ut omnia recta faciamus. omne igitur uirtutis officium est non peccare. quo profecto fungi non potest qui deum nescit, quoniam ignoratio eius a quo bona oriuntur, inprudentem inpingat in uitia necesse est. itaque ut breuius et significantius utriusque rei summa officia determinem, scientia est deum nosse, uirtus colere: in illo sapientia, in hoc iustitia continetur. Dixi, quod erat primum, scientiam boni non esse uirtutem, deinde, quid sit uirtus et in quo sit: sequitur ut id quoque ipsum, quid sit bonum et malum, nescisse philosophos breuiter ostendam, quia paene decla
Abbreviated transcription (Latin):
uirtute cõiuncta ẽ: ut sciã precedat
uirtutẽ. uirtꝰ sequat᷑ scĩam. qr nibil ꝓ¬
dest cognitio nisi & actio subsequatur.
oratius igͭ paulo melius. Uirtus ẽ uĩtiũ
Sedinepte quod eam etõtrario terminauit.
ut s diceret bonũ ẽ qđ malũ nõ ẽ Cum
enĩ quid sit uictus nescio ne uitiũ quidẽ
quid sit scio. Uitunq igͥ indiget diffinitde¬
quia naͣ rei talis e ut utxinꝗ aut intelligi
Auit nõ ĩłi telligi sit necesse. Ueꝵ nos faciãmꝰ¬
s qđ ille debuit. Uixtus ẽ itã cohiber̃. cupidi-¬
tatẽ cõpescer̃. libidinẽ refrenar᷑. Id t̾ eni ui¬
tiũ fuger. Nã fere omĩa que fuit iiutte
at improbe ab his oriunt᷑ asfectib. Si eĩ
comosionis huius que ira dr̃ impetus re¬
tundat᷑ om̃s hõium cõtemtiones male fopiẽ¬
tur. Nemo insisidiabit᷑ nemo ꝓsiliet ad
nocẽdum. Item si cupiditas temperet᷑: ne¬
mo terra mariq grasiabit᷑. nemo exexcitũ

Expanded text:
uirtute coniuncta est, ut scientia praecedat uirtute coniuncta est, ut scientia praecedat uirtutem, uirtus sequatur scientiam, quia nihil prodest cognitio, nisi et actio subsequatur. Horatius igitur paulo melius: uirtus est uitium inepte, quod eam contrario terminauit, ut si diceret: \'bonum est quod malum non est\'. cum enim quid sit uirtus nescio, ne uitium quidem quid sit scio. utrumque igitur indiget definitioquia natura rei talis est, ut utrumque aut intellegi aut non intellegi sit necesse. uerum nos faciamus quod ille debuit. uirtus est iram cohibere, cupiditatem conpescere, libidinem refrenare: id est enim uitium fugere. naatque improbe, ab his oriuntur affectibus. Si enim commotionis hujus, quae ira dicitur, impetus retundatur, omnes hominum contentiones malae sopientur; nemo insidiabitur, nemo prosiliet ad nocendum. Item si cupiditas temperetur, nemo terra marique grassabitur, nemo exercitum
Abbreviated transcription (Latin):
poita ẽ inaudiẽdo. Uirtus tota nosrgae
quia põta. ⁊ inuolũtate faciendi br̃is Sie
trnitinet̃ celebrado: nihil ꝓdest uiã no¬
Ice. nisi conatus ac uires suppetãt ambu¬
landit. ita uõ scĩa nihil ꝓdest si uirtus ꝓpria
deficiat. Nam forte etiã hi qui peccãt & ħ
nõ perfecte: tam̃ quid sit bonũ & malũ sen-¬
tũt. & quoties aliquid improbe faciũt pec¬
care se scuit: & ideo celare nitunt᷑. Sed cũ
eos honi & mali naͣ nõ fallat. cupiditate
mala uincunt᷑ ut peccẽt. quia deest illis
uirtꝰ i cupiditas recta & honefta faciẽdi.
hoc igit᷑ apparet aliud c̃ẽ sciam boni
maliq Aliud uirtutem: quod põt ee scĩã
quo qm̃ recte ad culpani pectinet: nõ te¬
tisse que scieris rec̾te: uoluntas praua
& urtiosus aĩus quẽ ignorãtia excusat̾
nõ põt ꝑuniet᷑. Eego sĩ uirtꝰ nõ est
bonũ ac malu̾s scire. ita uirtus ẽ bonum¬
facer̃ malũ nõ facer̃. & tam̃ scĩa sit cũ

Expanded text:
posita est in audiendo, uirtus tota nostra est, posita est in audiendo, uirtus tota nostra est, quia posita est in uoluntate faciendi boni. sicut ergo in itinere celebrando nihil prodest uiam nosse, nisi conatus ac uires suppetant ambulandi, ita uero scientia nihil prodest, si uirtus propria deficiat. nam fere etiam u qui peccant, etsi non perfecte, tamen quid sit bonum et malum sentiunt, et quotiens aliquid improbe faciunt, peccare se sciunt et ideo celare nituntur. sed cum eos boni et mali natura non fallat, cupiditate mala uincuntur, ut peccent, quia deest illis uirtus, id est cupiditas recta et honesta faciendi. ex hoc igitur apparet aliut esse scientiam boni malique, aliut uirtutem, quod potest esse scientia quo, quoniam recte ad culpam pertinet non fecisse quae scieris, recte uoluntas praua et uitiosus animus, quem ignoratio excusare non potest, punietur. ergo sicut uirtus non est bonum ac malufacere, malum non facere. et tamen scientia sic cum
Abbreviated transcription (Latin):
defensorẽ hõĩum moꝵꝙ bonoꝵ. Hlos magnificar
his bene uelle his uiuere amitũ: comoda pre
terea pr̃ie sibi priga putare. demde parẽ¬
tum Tectia ia postremaq nostra. Abbule
finitionib quas poeta breuiter comphendis.
M tullius traxit officia uiuẽdi. ꝑanetiũ sto¬
q fum ia nos dignatio diuina cõtulegea q
nobis aperuit ueritate. Uixtutẽ ee dixit
scire quid sit bonũ & maluĩ. quid turpe
quid honestũ quid utile quid non quod
breuius facer̃ potuit. Si tatũ boniũ ac ma¬
lũ dicẽt qr nihil põt̾ ẽẽ utile uł honestũ:
quod no idem bonũ sit. Nihil in honestum
at turpe: quod nõ idem malũ. qđ & ꝑhis
ris libro oñdit. Uerũ scĩa nõ potͣ c̃ẽ uirtus.
quia nõ e intus in nobis: sed ad nos extrĩ¬
secus uenit. Quod aut̃ trãsire ab altero
ad alteru põt uirtus nõ ẽ qr uirtꝰ iua
cuꝗ ẽ. Sciẽtia igit᷑ alieni bñficii eiqr

Expanded text:
defensorem hominum morumque bonorum, hos magni facere, defensorem hominum morumque bonorum, hos magni facere, hiterea patriae sibi prima putare, Deinde parentum, tertia jam postremaque nostra. Ab iis definitionibus, quas poeta breviter comprehendit, M. Tullius traxit officia vivendi, Panaetium Stoiquantum in nos dignatio divina contulerit, quae nobis aperuit veritatem. Virtutem esse dixit, scire quid sit bonum et malum; quid turpe, quid honestum, quid utile, quid minus. Brevius facere potuit, si tantum bonum ac malum diceret, quia nihil potest esse utile vel honestum, quod non idem bonum sit, nihil inutile ac turpe, quod non idem malum. Quod et phris libro ostendit. Verum scientia non potest esse virtus, quia non est intus in nobis, sed ad nos extrinsecus venit. Quod autem transire ab altero ad alterum potest, virtus non est, quia virtus sua cuique est. scientia igitur alieni beneficii est, quia
Abbreviated transcription (Latin):
publicis letus errorib. quos ut discuter̃ posse¬
mus ip̃mq auctorẽ maloꝵ uincere: illumina¬
uit nos deus. & armauit uera celestiq uir¬
tute: de qua mͥ nũt disserẽdũ t̃. Sed pri-¬
usq singulas uirtutes exponere incipio. deter¬
mitiãda ip̃a uirtus. quã nõ recte philolophi
definierut quid ẽet. aut inceteris quibusq
rebus quid operis. quid hẽat officii. Nom̃
git & enartat lutilius. Quos malo equidẽ
poner̃: ne dum multoꝵ sentĩas refello: sim¬
longior ꝙ̃ necesse est. Uixtus albine ẽ pretiũ
Pirtus ẽ hõĩ scir̃ id quod queꝗ hẽat res. Uirtꝰ
scire hõĩ rectum utile quid sit honesto q̃
bona que mala. Item quid inutile tarpe in¬
honestũ. Uirtus querẽde finẽ rei scire moq
Uirtꝰ diuinis premiũ persoluer̃ posse. Uittus
id dare quod re ip̃a debetꝰ honori hostem
ẽẽ atꝗ inimicũ hor̃um morũꝗ maloꝵ. Cõtra

Expanded text:
publicis laetus erroribus. quos ut discutere possepublicis laetus erroribus. quos ut discutere possemus ipsumque auctorem malorum uincere, inluminauit nos deus et armauit uera caelestique uirtute. de qua nunc mihi disserendum est. Sed priusquam singulas uirtutes exponere incipio, determinanda est ipsa uirtus, quam non recte philosophi definierunt, quid esset aut in quibus rebus, quid operis, quid hgit et enarrat Lucilius, quos malo equidem ponere; ne, dum multolongior quam necesse est. uirtus, Albine, est pretium uirtus est homini scire id quod quaeque habeat res, uirtus, scire homini rectum utile quid sit, honestum, quae bona, quae mala item, quid inutile turpe inhonestum: uirtus, quaerendae finem rei scire modumque, uirtus, diuitiis pretium persoluere posse, uirtus, id dare quod re ipsa debetur honori: hostem esse atque inimicum hominum morumque malorum, contra
Abbreviated transcription (Latin):
compedib illigatos a uia ueritatis excutiat᷑.
Alios inflãmat᷑ ire stimulis. ut ad nocẽdũ
potius intẽtos: adei cõtemplatione detorq̃¬
at. Alios imimoderatis libidinib ĩ mergit: ut
uoluptati & coͣpori seruiẽtes. ad uixtutem
respitere nõ possit. Aliis uõ inspicat inuidiã.
ut suis ip̃i tormẽtis occupati: nihil cogitẽt
aliud nisi eoꝵ quoꝵ oderint felicitatem
Alios inflamat ambitionib. hi sũt qui adge¬
rendos mratus. oñem uite sue operã curãq
cõuertũt ut fastos signẽt. & anius nomim
ponãt᷑. Quoꝵdam cupiditas tendit altius.
nõ ut ꝓuincias tp̃ali gladio regiãt: sed ut
infinita & perpetua potestate dños se dici
uelint uniuersi gn̾is humani. Quos aut
pios uiderit uariis implicat religionib ut
pħiam in oculos impĩgit. ut spetie lucis
excede̾t ne quis cõphendat ac teneat ueritatẽ
ic hõibus obstruxit aditus om̃is & obseluit uias

Expanded text:
conpedibus inligatos a uia ueritatis excutiat, conpedibus inligatos a uia ueritatis excutiat, alios inflammat irae stimulis, ut ad nocendum potius intentos a dei contemplatione detorqueat, alios inmoderatis libidinibus inmergit, ut uoluptati et corpori seruientes ad uirtutem respicere non possint, aliis uero inspirat inuidiam, ut suis ipsi tormentis occupati nihil cogitent aliut nisi eorum quos oderint felicitatem. alios inflat ambitionibus: ii sunt qui ad gerendos magistratus omnem uitae suae operam curamque conuertunt, ut fastos signent et annis nomen inponant. quorundam cupiditas tendit altius, non ut prouincias tempora!! gladio regant, sed ut infinita et perpetua potestate dominos se dici uelint uniuersi generis humani. quos autem pios uiderit, uariis inplicat religionibus, ut aerunt, philosophiam in oculos inpingit, ut specie lucis excaecet, ne quis conprehendat ac teneat ueritatem. sic hominibus obstruxit aditus omnes et obsaepsit uias
Abbreviated transcription (Latin):
tutẽ. Omittenda ẽ pñs uoluptas ne hostis op¬
primat. Uigilandũ statones agende milita¬
res. ex peditiones obeunde: fundendus ad ulti¬
mĩ cruor. Onña deniq amara & graria pa:¬
tienter ferẽda: eo quidem pronitius quo nõb
imperator nr̃ deus premia ꝓ laboribus eter¬
na cõstituit: & cũ in hac terrena militia
tatũ hoies laboris hauriãt. ut ea sibi pariat
que possũt eodem modo perire qͣ parta sũt.
certe nob nullus labor rccus andusꝰ e. quib id ac¬
quirit᷑. quđ nullo mͦ possit amitti. Uoluit enĩ noͣ¬
deus: qui hoĩem ad hãc militiã genuit. expe¬
ditos inaciȩ star̃. & intentis acriter dĩs ad
uniꝰ inuisibilis hostis insidias uel apertos im¬
petus uigilare. quia nos sic periti &e exerci¬
tati duces solent uariis artib captat̃. ꝓ cuiusꝗ
natura & morib seuiens. Aliis enĩ cupidita¬
tem in satiabilem ĩ mittit: ut opibus suib taꝙͥ

Expanded text:
tutem, omittenda est praesens uoluptas, ne hostis optutem, omittenda est praesens uoluptas, ne hostis opprimat, uigilandum, stationes agendae, militares expeditiones obeundae, fundendus ad ultimum cruor, omnia denique amara et grauia patienter ferenda, eo quidem promptius, quod nobis imperator noster deus praemia pro laboribus aeterna constituit. et cum in hac terrena militia tantum homines laboris exhauriant, ut ea sibi pariant quae possunt eodem modo perire quo parta sunt, certe nobis nullus labor recusandus est, quibus id adquiritur quod nullo modo possit amitti. uoluit enim deus, qui hominem ad hanc militiam genuit, expeditos in acie stare et intentis acriter animis ad unius hostis insidias uel apertos impetus uigilare, qui nos, sicut periti et exercitati duces solent, uariis artibus captat pro cuiusque natura et moribus saeuiens. aliis enim cupiditatem insatiabilem inmittit, ut opibus suis tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
sit hõi bona & mala cͦõ siderat̃ unũ quenq
secũ licet. ꝗͣto satius sit perpetus bonis mala
breuia pensare: ꝙ pro breuibus & caducis bonis
mala perpetua substiner̃. Nam sic in hoc secu-¬
lo cui ẽ proportum cũ hoste certam̃ prius labo.¬
randũ est. ut sis post moͫ in otio esuriẽdum si¬
pẽdũ estus frigora perfereda. humi quiescen
dũ uigilãdũ periclitãdũ ẽ. ut salius pignorib
& domo & re familiari & om̃ib pacis ac uicto¬
rie bonis perfeui possis. Sin aũt p̾ns ocium
malueris ꝗͣ laborem malũ tibi facias maximũ
necesie ẽ. Preoccupabit enĩ aduersarius non
resifẽtem : uastabunt᷑ agri dixipiet᷑ domus: in
predam uxor ac liberi uenient. Ip̃e inter fue̾re
aut capiere. Que omĩa ne accidant pns cõ¬
modum diffexẽdĩ ẽ. ut maius longiusq paria¬
tur. Sic in om̃i hac uita quia nobisꝰ aduersa¬
riũ deus releruauit. ut possimus caper uir¬

Expanded text:
sint homini bona, et mala, considerare unumquemque sint homini bona, et mala, considerare unumquemque secum decet, quanto satius sit, perpetuis bonis mala brevia pensare, quam pro brevibus et caducis bonis mala perpetua sustinere. Nam sicut in hoc saeculo, cum est propositum cum hoste certamen, prius laborandum est, ut sis postmodum in otio; esuriendum, sitiendum, aestus, frigora perferedum uigilandum periclitandum est, ut saluis pignoribus et domo et re familiari et omnibus pacis ac uictoriae bonis perfrui possis, sin autem praesens otium malueris quam laborem, malum tibi maximum facias necesse est — praeoccupabit enim aduersarius non resistentem, uastabuntur agri, diripietur domus, in praedam uxor ac liberi uenient, ipse interficiere aut capiere: quae omnia ne accidant, praesens commodum differendum est, ut maius longiusque pariatur —: sic in omni hac uita, quia nobis aduersarium deus reseruauit, ut possemus capere uir
Abbreviated transcription (Latin):
quos inuita ꝑꝑ iusitiã pertulit ĩmortalita¬
te donabit᷑. Nec sũt uie quas deus humane
uite assignauit. inquib singulis & bona
ostendit & mala: sed ordine prepostero
atꝗ cõuerso. In una eñ mostrauit᷑ ⁊pͣalia
prius mala cũ eternis bonis qui ẽ ordo
melior. In aitera ip̃alia priui bona cũ etex¬
nis malis qui ẽ ordo deterior ut quicũꝗ
p̃ntia mala cũ iustitia delegerit. maiora
& certiora cõsequat᷑ bona: ꝗͣ fuerĩt illa qͥ
spreuit. Quisꝗs aut pñtia bona propolue¬
xit iustitie inmaiora & longiora incidat
mala ꝙͣ fuerũt illa que fugit. Hec enim
uita corporalis qr breuis est id çirco ma
la cius & bona breuia sint necesse ẽ. Illa
⁊uo spicitalis. que huis tetiene cõtraria ẽ.
qm sempiterna ẽ. id cixco bona enus & ma¬
Ia sempit̾na sit Ita fet ut & bonis breui¬
bus mala eterna : & malis breuib bonia¬
eterna succedãt Itaq cũ simul proposita

Expanded text:
quos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitaquos in uita propter iustitiam pertulit inmortalitate donabitur. hae sunt uiae quas deus humanae uitae adsignauit: in quibus singulis et bona ostendit et mala, sed ordine praepostero atque conuerso. in sua enim monstrauit temporaria prius mala cum aeternis bonis, qui est ordo melior, in altera temporaria prius bona cum aeternis malis, qui est ordo deterior, ut quicumque praesentia mala cum iustitia delegerit, maiora et certiora consequatur bona quam fuerunt illa quae spreuit, quisquis autem praesentia bona praeposuerit iustitiae, in maiora et longiora incidat mala quam fuerunt illa quae fugit. haec enim uita corporalis quia breuis est, idcirco et mala eius et bona breuia sint necesse est, illa uero spiritalis quae huic terrenae contraria est quoniam sempiterna est, idcirco et bona eius la, sempiterna sunt. Ita fit, ut et bonis brevibus mala aeterna, et malis brevibus bona aeterna succedant. Itaque cum simul proposita
Abbreviated transcription (Latin):
suã porrexerit longius & meliora maluerit:
carebit his terre bonis. ut expeditꝰ ac leuis
difficultatẽ uie superet. nec em̃ põt qui se
apparatu regio circũdederit: aut diuitiis ho¬
onerauerit. angustias illas uł ingredi uł tenere.
Uinde intelligit᷑ idcirco malis &̾ in iustis faci¬
lius ꝓuenire que cupiãt. quia prona & de¬
cliuis est eoꝵ uia: Honis aũt que optent
difficile ꝓceder̃ quia difficili & arduo itine̾
gradiunt᷑. iustus gͦuł qm̃ dutũ aspeꝵq iter
ingressus ẽ: cõtentui: derisui: odio sit ne¬
cesse ẽ. Om̃s enĩ quos cupiditas aut uolup¬
tas precipites trahit. inuidẽt ei qui uirtu¬
tem capere potuit: & iniꝗ ferut id hre
alique quod ip̃i nõ hñt. Exit itaꝗ pauper¬
humilis  subiectus iniurie: & tam̃ ꝯmĩa que a¬
mara sũt perferes: & si patiẽtia ugem ad
sũmũ illum gradũ sinemꝙ perduxert. Da¬
bit oi coronã uirtutis. & adeo ꝓ laboribus

Expanded text:
suam porrexerit longius et meliora maluerit, suam porrexerit longius et meliora maluerit, carebit his terrae bonis, ut expeditus ac leuis difficultatem uiae superet. nec enim potest qui se adparatu regio circumdederit aut diuitiis onerauerit, angustias illas uel ingredi uel tenere. unde intellegitur idcirco malis et iniustis facilius prouenire quae cupiant, quia prona et decliuis est eorum uia, bonis autem quae optent difficile procedere, quia difficili et arduo itinere gradiuntur. iustus ergo quoniam durum asperumque iter ingressus est, contemptui derisui odio sit necesse est. omnes enim quos cupiditas aut uoluptas praecipites trahit, inuident ei qui uirtutem capere potuit et inique ferunt id habere aliquem quod ipsi non habent. erit itaque pauperhumilis ignobimara sunt perferens, set si patientiam iugem ad summum illum gradum finemque perduxerit, dabitur ei corona uirtutis et a deo pro laboribus
Abbreviated transcription (Latin):
opuletiã dico honorẽ: quietem: uoluptatẽ
illecebras om̃s. Sed cũ his pariter iniusti¬
tiã. ccudelitatẽ: suꝑcebiã perfidiã: libidi¬
nẽ: cupiditatẽ discordiã : ignoratiã: meda¬
ciũ. stultitiã. ceteraꝗ uitia. Exitus aũt hu¬
ius uite talis ẽ. cum uẽtum fuit ad ex¬
tremũ. Unde iam regredi nõ licet cũ sua
om̃i pulchritudine tam subito precidit᷑
ut nõ ante quis fraudem ꝓspicet possit.
ꝙͣ precipitatus in altitudinẽ profundã ca¬
dat. Quisquis enĩ p̃sentiũ bonoꝵ spene
captus ex un his cõsequẽdis ac feuẽdis oc¬
cũpatus nõ ꝓuidexit ea que post mor¬
tem secutura sũt. seꝗ adeo auerterit
ẽ uł spinis hoͣrentib aspera uł saxis extã¬
tibus impedita: ut cum sumo labore &
pedum tritui cũq magna nõ cadẽdi solli¬
sed simul cũ his paupertatẽ. ignonu̾am. laborẽ.
dolorem: amaritudines om̃s. Quisꝗs enĩ spem

Expanded text:
opulentiam dico, honorem, quietem, voluptatem, opulentiam dico, honorem, quietem, voluptatem, illecebras omnes; sed cum his pariter injustitiam, crudelitatem, superbiam, perfidiam, libidinem cupiditatem discordiam ignorantiam mendacium stultitiam ceteraque uitia. exitus autem huius uiae talis est. cum uentum fuerit ad extremum, unde iam regredi non licet, cum omni sua pulchritudine tam subito praeciditur, ut non ante quis fraudem prospicere possit quam praecipitatus in altitudinem profundam cadat. quisquis enim praesentium bonorum specie captus et in his consequendis ac fruendis occupatus non praeuiderit ea quae post mortem secutura sunt seque a deo auerterit, est uel spinis horrentibus aspera uel saxis extantibus impedita, ut cum summo labore ac pedum tritu cumque magna cadendi sollised simul cum his paupertatem ignominiam laborem dolorem amaritudines omnes. quisquis enim spem
Abbreviated transcription (Latin):
ita ẽ ut illi putauerũt. Quid enĩ opus e̾.
.y. lrã. ⁊n rebus cõtrarus atꝗ diuersis. Sed
altera illa melior. cõuersa e a solis ortu. Al¬
tera illa deterior ad occasũ. Quoniã qui
ueritatẽ ac iusntiã sequit᷑ is accepto ĩ mor¬
talitatis premio peremna luce potietur. Qi
aũt ab illo malo duce illectus pretulerit
iutia uirtutib mẽdaciũ uexitati. necelle
ẽ ad occasum & tenebras deferat᷑. Destri
que fert nõ in helisios campos. ut poete loqu¬
unt᷑ sed ad ipam miudi arcẽ: At lenaa
loꝵ exercer penas: & ad impia fartara mĩt¬
tit. Esi eni criminatoris illius qui prauis
religionib institutis: auertit hoĩes abitine¬
re celest. R iniuã pexditionis inducit. Curꝰ
uie sp̃es & figura fu ⁊ coposita in alpectu
ut plana & pates & om̃i gnͣe floris hefru¬
uũ delectabilis ẽẽ uideat᷑. In ea enĩ po¬
sita sũt oĩa que pro bonis hñtur interra.

Expanded text:
iarum non ita est ut illi putauerunt. quid enim opus est iarum non ita est ut illi putauerunt. quid enim opus est Y littera in rebus contrariis atque diuersis? sed altera illa melior conuersa est ad solis ortum, altera illa deterior ad occasum, quoniam qui ueritatem ac iustitiam sequitur, is accepto immortalitatis praemio perenni luce potietur, qui autem ab illo malo duce inlectus praetulerit uitia uirtutibus, mendacium ueritati, necesse est ad occasum et tenebras deferatur aeternquae fert non in Elysios campos, ut poetae loquuntur, sed ad ipsam mundi arcem, at laeua malorum exercet poenas et ad impia Tartara mittit. est enim criminatoris illius, qui prauis religionibus institutis auertit homines ab itinere caelesti et in uiam perditioniviae species et figura sic est composita in aspectu, ut plana et patens, omni genere florum atque fructuum delectabilis esse videatur. In ea enim posita sunt omnia quae pro bonis habentur in terra:
Abbreviated transcription (Latin):
malo disserẽtib nobis. eniã quod ẽ cõtra¬
xiũ possit intelligi. siue em̃ uixtutes infe¬
ras uitia sua sponte decedent. siue uitia
eximas. uirtutes ultro subibiit. Sic bonoꝵ
ac maloꝵ cõstituta nã ẽ. ut se inuicem
sẽper oppugnẽt semꝑ expellant. Ita fit
ut neq uitia retrahi sine uirtutibus pos¬
sint: nec uirtutes inseri sine detractione
uitioꝵ. Has igit᷑ iuas longe aliter indu
utriq prepositũ ẽẽ dicimus ducẽ. utrunq ĩnor¬¬
talem: sed alterũ honoratũ qui uixtunbus
ac bonis presit: Alterũ damnatũ qui uitiis
ac malis. Illi aũt indexteriorẽ tm̃ uia ducẽ
ponũt neq utiũ neꝙ pexpetuũ: si quidẽ quẽ¬
libet docto̾rẽ bone actis inducũt: quia dis¬
sidia reuocet hõĩes & frugi ẽe doccat. sed
neꝗ ingredi faciuĩt inẽã uiã nisi ꝓueros
&adolescẽtes. uidelic& quod artes inhis
deus qui eius uie dux ẽ imortalitatem nlli

Expanded text:
malo disserentibus nobis etiam quod est contramalo disserentibus nobis etiam quod est contrarium possit intellegi. sine enim uirtutes inseras, uitia sua sponte decedent, siue uitia eximas, uirtutes ultro subibunt: sic bonorum ac malorum constituta natura est, ut se inuicem semper obpugnent, semper expellant. ita fit ut neque uitia detrahi sine uirtutibus possint nec uirtutes inseri sine detractione uitiorum. has igitur uias longe aliter inducutrique praepositum esse dicimus ducem utrumque inmortalem, sed alterum honoratum, qui uirtutibus ac bonis praesit, alterum damnatum, qui uitiis ac malis. illi autem m dexteriore tantum uia ducem ponunt neque unum neque perpetuum, siquidem quemlibet doctorem bonae artis inducunt, qui a desidia reuocet homines et frugi esse doceat. sed neque ingredi faciunt in eam uiam nisi pueros et adulescentes, uidelicet quod artes in his deus, qui eius uiae dux est, immortalitatem nulli
Abbreviated transcription (Latin):
ranti. Post aũt amissa om̃i dignitate
ac re familiari in om̃ib miseris ignonĩaꝗ
iucturũ. Ad corpus ergo & ad hãs uitam᷑
quã in terra ducimus fines eaꝵ uiaꝵ retu¬
lerũt. Poete fortasse melius qui hac biuiũ apud
inferos ẽẽ uoluerũt. sed in eo fallunt᷑. quod
cas uias mortuis proposuerũt. Utriq ergo ue¬
re: led tam̃ utiiꝗ nõ recte. quia ofortuit
uias ipas ad uita sines iaꝵ ad mortẽ refer.¬
ri. Nos igit᷑ melius & uerius qui duas
uias istas celi & inferoꝵ ẽẽ dicimus: quia
iustis ⁊ mortalitas iniustis pena etcena ꝓ.¬
posita ẽ. Quo aũt he uie uel incelũ tollat᷑
uł ad inferna prępͥipẽt explicabo. aperia que
sint uirtutes quas pħi nescierũt: tum eaꝵ
quẽ sit premia simul etiã que sint uitia:
que ue eoꝵ supplicia mõstrabo. Nam for¬
tasse aliquis expectet ut seperatim de ui¬
tiis ac uixtutib dicam: cũ de bono aut y¬

Expanded text:
ranti, post autem, amissa omni dignitate ranti, post autem, amissa omni dignitate ac re familiari, in omnibus miseriis ignominiaque victurum. Ad corpus ergo, et ad hanc vitam, quam in terra ducimus, fines earum viarum retulerunt. Poetae fortasse melius, qui hoc bivium apud inferos esse voluerunt. Sed in eo falluntur, quod eas vias mortuis proposuerunt. Utrique ergo vere: sed tamen utrique non recte; quia oportuit vias ipsas ad vitam, fines earum ad mortem referri. Nos igitur melius istas uias caeli et inferorum esse dicimus, quia iustis inmortalitas, iniustis poena aeterna proposita est. quomodo autem hae uiae uel in caelum tollant uel ad inferna praecipitent explicabo, aperiamque quae sint uirtutes quas philosophi nescierunt; tum earum quae sint praemia, simul etiam quae sint uitia quaeue eorum supplicia monstrabo. nam fortasse aliquis expectet ut separatim de uitiis ac uirtutibus dicam, cum de bono aut
Abbreviated transcription (Latin):
nos his duob libris docebimus Hi uoͣ quia ł¬
ignorabat aut dubitabãt aĩas hoium immota¬
les ce. & uirtutes & uita texrenis honoribus
aut penis estimauerũt. Omis gͦ hec de duab
uiis disputatio. ad frugalitatẽ ac luxuriã spec-¬
tał. Dicũt enĩ human̾e uite cursum: y lr̃e
eẽ similem: quod unus quisꝗ horum cũ prime
adolescẽtie: limen attigerit & in eũ locũ ue¬
nerit ubi se uia findit in ambas. hereat nu¬
tabundus ac nesciat in quã se parte potius in-¬
clinet. Si ducẽ nactꝰ fuerit qui erigat ad me¬
aut eloquẽtiã. aut aliquid honeste artis. quo
euadat ad bonã fruge̾ quod fieri sine labor
maxio nõ pot. honestã & copiosam uitam
disputat peracturũ. Si uoͣ doctorẽ frugali¬
tatis nõ inuenerit. in sinistrã uia que
melioris sp̃em mẽtiat᷑ inceder̃: id est de¬
sidie: inhertie. luxurie se tradet᷑. que sua¬
uia quidem uident᷑ ad ip̃us ua bona igno¬

Expanded text:
nos his duobus libris docebimus. Hi vero, quia nos his duobus libris docebimus. Hi vero, quia ignorabant aut dubitabant animas hominum immortales esse, et virtutes, et vitia, terrenis honoribus aut poenis aestimaverunt. Omnis ergo haec de duabus viis disputatio, ad frugalitatem ac luxuriam spectat. Dicunt enim humanae vitae cursum Y litterae esse similem, quod unusquisque hominum, cum primae adolescentiae limen attigerit, et in eum locum venerit, Partes ubi se via findit in ambas, haereat nutabundus, ac nesciat in quam se partem potius inclinet. Si ducem nactus fuerit, qui dirigat ad meaut eloquentiam, aut aliquid honestae artis, quo evadat ad bonam frugem, quod fieri sine labore maximo non potest, honestam ac copiosam vitam disputant peracturum. Si vero doctorem frugalitatis non invenerit, in sinistram viam, quae melioris speciem mentiatur, incidere, id est, desidiae, inertiae, luxuriae se tradere; quae suavia quidem videntur ad tempus vera bona igno