comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tem offerentiũ salucricreduntur
quia non obsistit omnipotentis dĩgratiȩ:
nature in firmitas humanȩ¬
otandi enĩ ordo hic est primũ in ter¬
rogatus paganus. si abrenuntie diabulo
& omnibus damnosis eius operibus atque
fallacibus pompis: ut primũ respuat
errorem : & sic ad ꝓpinqu& adueritatẽ
possitq: iuxta a postolum deponere ue¬
terẽ hominẽ secundum pristinã con¬
uersationem : qui corrũpitur secundũ
desideria erroris : ab negansimpi&ctẽ
& seculcria desideria : Deinde aposto¬
lice fidei ostenditur ei symbolũ & ex¬
quiritur cbeo sic redat in dm̃ paetrẽ om̃pm.¬
Si confitecctur unã esse scãm eclesiam
catholicam: & sicredat remissionẽ pec¬
om̃a si se uere profite tur credere: ⁊am
incipit ꝑfidem induere nouũ hominem
qui secundũ dm̃ creatus est iniustitia & sc̃ĩ¬
tate ueritatis : Quo tamen plene induit
quacndo ꝑbaptismilauacrũ regeneratt:
adpostquã se ꝑ confessionẽ uere fideun

Expanded text:
tem offerentium salvari creduntur, tem offerentium salvari creduntur, quia non obsistit omnipotentis Dei gratiae naturae infirmitas humandi enim ordo hic est: Primum interrogatur paganus si abrenuntiat diabolo et omnibus damnosis ejus operibus atque fallacibus pompis, ut primum respuat errorem, et sic appropinquet ad veritatem, possitque juxta Apostolum deponere veterem hominem secundum pristinam conversationem, qui corrumpitur secundum desideria erroris, abnegans impietatem et saecularia desideria. Deinde apostolicae fidei ostenditur ei Symbolum, et exquiritur ab eo si credat in Deum Patrem omsi confiteatur unam esse sanctam Ecclesiam catholicam, et si credat remissionem pecomnia si se vere profitetur credere, jam incipit per fidem induere novum hominem qui secundum Deum creatus est, in justitia et sanctiate veritatis , quo tamen plene imbuitur, quando per baptismi lavacrum regeneratur. At postquam se per confessionem verae fidei in
Abbreviated transcription (Latin):
gi gantur idest inbuuntur instructione¬
fidei & sacramentorũ : Istis enĩ traditur¬
salutare symbolum quecsi cõmonitoriũ
fidei : & scãe confessionis inditium: quo
instructi agnoscant quoles iam adgratiã
xp̃i exhibere sedebeant : Notandũ aũt
quod in ecclesia saluatoris : paruulorũ
qui ꝑ a&atẽ adhuc abrenuntiarediabulo
Nec credere indm̃possunt : ꝑcordo &
ora gestantium salus adimplectur :
Quia & in euangelio legitur : qđ ih̃sfidẽ
illorũ intuens qui paralyticũ ad sanandũ sibi
adferebant dixeritipsi : Homoremit tm¬
tur tibi peccata tua. & qđ filiũ uiduȩ amor¬
tuis suscitauerit: miseri cordiamatus suꝑ
ea manifestũ enĩ qđ pccruuli sicut ex
alus eaquȩ illis remittuntur inbeptis¬
mo pecata traxerunt. sic & ꝑalios ad sa¬
lutẽ redduntur nec non siquidam muti
& surdi quine audire neq: profiterist¬
dem possunt : ab ccliquibus xp̃ianis ad
baptizandum offeruntur : ꝑcredulita¬

Expanded text:
chizantur, id est, imbuuntur instructionchizantur, id est, imbuuntur instructione sacramentorum. Istis enim salutare Symbolum, quasi commonitorium fidei, et sanctae confessionis indicium, quo instructi agnoscant quales jam ad gratiam Christi exhibere se debeant. Notandum autem quod in ecclesia Salvatoris parvulorum, qui per aetatem nec adhuc renuntiare diabolo nec credere in Deum possunt, per corda et ora gestantium salus adimpleatur, quia et in Evangelio legitur quod Jesus fidem illorum intuens qui paralyticum ad sanandum sibi afferebant, dixerit ipsi: Homo, remittuntur tibi peccata tua ; et quod filium viduae a mortuis suscitavit, misericordia motus super ea. Manifestum enim quod parvuli sicut ex aliis ea quae illis remittuntur in baptismo, peccata traxerunt, sic et per alios ad salutem credunt. Nec enim siquidem muti et surdi, qui nec audire neque profiteri fidem possunt, ab aliquibus Christianis ad baptizandum offeruntur, per credulita
Abbreviated transcription (Latin):
atecuminus aũtdicitur. ꝓeo qđ ad huc
doctrinã fidei audit : nec tunc dũbep¬
lactine auditor int̃p̃tatur : Et quia primũ
exhortationis p̃ceptũ estinlege: Audi is¬
rahel dñs dr̃tuus dr̃ unus est : Inde est ut
is cui ꝑsacerdotẽ quacsi ꝑmoysen ds̃ primũ
loquitur : Catecuminus id est audienr
nomineur : Scilic&u tuerũ agnoscens
dñm relinquat errores uccrios idolorũ
Puto aũt om̃s aio hanne inpenitentia
bocptizatos: cate cuminorũ p̃tulis se fi¬
guram: Post cate cuminos aũt : secun¬
dus gradus est conp&entiũ: Conp&entes
aũt sunt : qui iam postdoctrinã fidei. post
continentiã uitȩ adgratiã xp̃iꝑcipiendã
festinant : Ideoq: appellantur conp&en¬
tes id est gratiã xp̃i p&entes: Nãcatecu¬
minitantũ audiunt necdum p&unt : Sunt
enĩ quac si hospites & uic ini fideliũ deforis¬
audiunt mysteria. audiunt gratiã sed ad¬
huc ñ appellantur fideles : conp&entes
aũtiam peuunt iam accipiunt iam cathe¬

Expanded text:
atechumenus autem dicitur, pro eo quod adhuc doctrinam fidei audit, necdum tamen bapύμενος Graece, Latine auditor interpretatur. Et quia primum exhortationis praeceptum in lege est: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Deus unus est , inde est ut is qui per sacerdotem quasi per Moysen Deus loquitur, catechumenus, id est audiens nominetur: scilicet ut verum agnoscens Dominum, relinquat errores varios idolorum. Puto autem omnes a Joanne poenitentia baptizatos, catechumenorum praetulisse figuram. Post catechumenos autem, secundus gradus est competentium. Competentes autem sunt qui jam post doctrinam fidei, post continentiam vitae ad gratiam Christi percipiendam festinant: ideoque appellantur competentes, id est gratiam Christi petentes. Nam catechumeni tantum audiunt, necdum petunt. Sunt enim quasi hospites et vicini fideliuaudiunt mysteria, et gratiam, sed adhuc non appellantur fideles. 2. Competentes autem jam petunt, jam accipiunt, jam cate
Abbreviated transcription (Latin):
corpus baptizati sumus : Siue iudȩi
Siue gentiler : Siue serui: Siueliben:
& om̃s nos uno sp̃ũ potati sumus. Sp̃m
enĩ sc̃m aque nomine appellectũ.
in eucongelio legimus : Ipso dño clamonte
& dicente : Siquis sitit ueniatadme & bibat:
qui credi tin me fluminadeuentre
eius fluent aquȩ uiue: hoc e uange lista
exposuit unde dicer&. secutus enĩ ait
hoc enĩ dicebat desp̃ũ quẽ accepturi
erant credentes in eum : Sed aliud est
aqua sacramenti: aliud aqua quȩ signi¬
ficat sp̃m sc̃m: Aqua enĩ sacramentiui¬
sibilis est  aqua sp̃s inuisibilis est : Illac ab¬
luit corpus & significat quid sit in anima
datur : Sicut &iã aqua corporalis corpus
lauaet & potat: ita spiritalis sp̃m abluit¬
nuncupatur . propt̃ donaquȩ diuinitatis
eius plenitudine particulatim quiq ut
digni sunt consequi ꝓmerentur : Ipse enĩ
sp̃ssapientiȩ & intellectus : sp̃s consilii
& fortitudinis. sp̃s scientiȩ & pi&atis sp̃s¬

Expanded text:
corpus baptizati sumus, sive Judaei, sive gentiles, sive servi, sive liberi, et omnes nos uno spiritu potati sumus. Spiritum enim sanctum aquae nomine appellatum in Evangelio legimus, ipso Domino clamante et dicente: Si quis sitit, veniat et bibat; qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc Evangelista exposuit unde diceret, secutus enim ait: Hoc enim dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in eum. Sed aliud est aqua sacramenti, aliud aqua quae significat Spiritum sanctum. Aqua enim sacramenti visibilis est, aqua Spiritus invisibilis est. Illa abluit corpus et significat quod sit in anima;datur. Sicut etiam aqua corporalis corpus lavat et potat, ita spiritalis spiritum lavat etnuncupatur propter dona quae divinitatis ejus plenitudine particulatim quique ut digni sunt, consequi promerentur. Ipse enim spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis
Abbreviated transcription (Latin):
mur: Uideamus ergo & ipsam olei natu¬
ram: siquid inea huic significationi con¬
ueniens possit intellegi : Oleum nãq:
ardens inluminat : & medicans sancet :
& aquis infusum ꝑspicuas eas reddit . qđ be¬
ne gratiã sp̃s sc̃i potest demonstrare : Ipse
enĩ flãma caritatis &splendore sapientiȩ
animas in lumincet : Ipse medicamine
clementiȩ suȩ ꝑueniã peccatorũ tenebras¬

Expanded text:
mur. Videamus ergo et ipsam olei natumur. Videamus ergo et ipsam olei naturam, si quid in ea huic significationi conveniens possit intelligi. Oleum namque ardens illuminat, et medicans sanat, t aquis infusum perspicuas eas reddit: quod bene gratiam Spiritus sancti potest demonstrare. Ipse enim flamma charitatis et splendore sapientiae, animas illuminat. Ipse medicamine clementiae suae per veniam peccatorum vulnera
Abbreviated transcription (Latin):
mur : quiest digitus dĩ &spiritale signa¬
culum : Bene quippe conuenit ut sacrũ
dirisma : & ꝑ pinguedinẽ oliuȩ gratia sp̃s
sc̃ĩ tribucctur. Quia in psalmo scriptũ est:
oleo l&itie preconsortibus suis. &item
de nobis qđ exhilacr& faciẽ nr̃am inoleo : chns
iuis nomine & xp̃s dicitur : Etexipso homopost
lauacrĩ sc̃ificatur : Nam sicut inbaptis ma¬
te peccatorũ remissio datur adueniam : Ita
ꝑunctionẽ scificatio sp̃s adhib&ur ad glonã
& hoc depristina unctione tractũ est ex¬
emplum quaungui in sacerdotiũ & regnũ
solebant antiqui : Vnde &aaron & filu eius
postlauacrũ amoysen uncti sunt ut sacer¬
dotes dñi fierent & dauid & salomon e c&en
reges ꝑproph&cs & sacerdotes ꝑfusi sunt.
cornu olei ut regnigubernacula tenerent:
Qđ dum carnaliter fit spiritaliter ꝓficit:
quomodo & in ipsabaptismi gratia ui sibi¬
lis actus est qđ in a quac mergimur : sed
spiritalis effectus qđ adelictis munda¬

Expanded text:
mur, qui est digitus Dei et spiritale signamur, qui est digitus Dei et spiritale signaculum. Bene quippe convenit ut per sacrum chrisma et per pinguedinem olivae gratia Spiritus sancti tribuatur, quia in psalmo scriptum est oleo laetitiae prae consortibus suis, et item de nobis, quod exhilaret faciem nostram in oleo. Chrisjus nomine et Christus dicitur, et ex ipso homo post lavacrum sanctificatur. Nam sicut in baptismate peccatorum remissio datur ad veniam, ita per unctionem sanctificatio Spiritus adhibetur ad gloriam, et hoc de pristina unctione tractum est exemplum, qua ungi in sacerdotium et regnum solebant antiqui, unde et Aaron et filii ejus post lavacrum a Moyse uncti sunt, ut sacerdotes Domini fierent. Et Salomon et caeteri reges per prophetas et sacerdotes perfusi sunt cornu olei, ut regni gubernacula tenerent. Quod dum carnaliter fit, spiritaliter proficit, quomodo et ipsa baptismi gratia visibilis actus est, quod in aqua mergimur, sed spiritalis effectus quod a delictis munda
Abbreviated transcription (Latin):
qđ infronte suscepit : faciat eũdonis
caelestibus repl&ũ & suoc gratia con¬
fortatũ intrepide & aud occter corã
regibus & potestatibus huius sđi por
nec mirũ si homobis eodem chris mate
adaccipiendũ sp̃m scm unguatur cũ idem
spsbis sit ipsis a postolis doctus : Id est intesrac
semel : quando post resurrectionẽ suã dñs
insufflacuit in eos & dixit : Accipite sp̃m sc̃m
quorũ remiseritis peccata remittunt᷑ eis:
& quorũr&inueritis. r&enta sunt : Et de
caelis semel quan do postascensionẽ dñi
indiepente costes in linguis igneis. suꝑa
postolos uenit . & omniũ gentiũ linguis eis
loqui concessit : Ergo sp̃s sc̃s : digitus di in
euangelio nominatur & digito di scripta
estlex: Ideo aũt digitus dĩ dicitur. ut eius
operatoria uirtus simulcũ patre & filio
signific&ur: Sicut aũt ꝑbcptis mũ in xp̃o
morimur & rena scimur : ita sp̃uscõ signoo¬

Expanded text:
quod in fronte suscepit, faciat eum donis quod in fronte suscepit, faciat eum donis coelestibus repletum, et sua gratia confortatum, intrepide et audacter coram regibus et potestatibus hujus saeculi portNec mirum si homo bis eodem chrismate ad accipiendum Spiritum sanctum ungatur, cum idem Spiritus bis sit ipsis apostolis datus, id est, in terra semel quando post resurrectionem suam Dominus insufflavit in eos, et dixit: Accipite Spiritum sanctum; quorum remiseritis, peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt; et de coelis semel, quando post ascensionem Domini in die Pentecostes in linguis igneis super apostolos venit, et omnium gentium linguis eis loqui concessit. Ergo Spiritus sanctus digitus Dei in Evangelio nominatur, et digito Dei scripta est lex. Ideo autem digitus Dei dicitur, ut ejus operatoria virtus simul cum Patre et Filio significetur. Sicut autem per baptismum in Christo morimur et renascimur, ita Spiritu sancto signa
Abbreviated transcription (Latin):
uelamine caput semꝑ ornabant : De inde
corpore & sanguine dominico omne p̃ce¬
dens sacram̃tũ in eo confirmatur : quia
hic ideo accipere deb& ut dm̃habere me¬
reatur in se habitatorem : & illius sitcapi¬
tis membrũ : qui passus est &resurrexit
ꝓnobis : Dicit enĩ ipsaueritas: quiman
ouissimo aũt a sũmosacerdote ꝑ inpo¬
A sitionẽ manus paraclytus traditur
baptis mate consecutus est : pergratiã
uitȩ doncctus a &ernȩ. Signacturenim
bacptizatus cũ chris macte ꝑsacer dotem
in capitis sũmitate : ꝑ pontificẽ uero in
fronte: ut inpriore unctione significe
tionẽ dõ consecrandam : In secunda quoq:
ut eius dem sp̃s sc̃i septi formis gratia. cũ
omniplenitudine sc̃itatis & scientiȩ &
uirtutis uenire in hominẽ declar&ur :
Tunc enĩ ipse sp̃s scĩ postmundocta &be¬
nedicta corpora atq: animaslibens a pec¬
tredescendit: utucs suũ suauisitatio¬
hominẽ ad hoc uenit ut signaculũ fidei

Expanded text:
velamine caput semper ornabant. Deinde velamine caput semper ornabant. Deinde corpore et sanguine Dominico omne praecedens sacramentum in eo confirmatur, quia haec ideo accipere debet, ut Deum habere mereatur in se habitatorem, et illius sit capitis membrum, qui passus est et resurrexit pro nobis. Dicit enim ipsa Veritas: Qui manautem a summo sacerdote per impositionem manus Paracletus traditur baptismate consecutus est, per gratiam vitae donatus aeternae. Signatur enim baptizatus cum chrismate per sacerdotem in capitis summitate, per pontificem vero in fronte, ut priori unctione significettionem Deo consecrandam, in secunda quoque ut ejusdem Spiritus sancti septiformis gratia cum omni plenitudine sanctitatis et scientiae et virtutis, venire in hominem declaretur. Tunc enim ipse Spiritus sanctus post mundata et benedicta corpora atque animas, libens a Patre descendit, ut vas suum sua visitatiohominem ad hoc venit, ut signaculum fidei
Abbreviated transcription (Latin):
& puritatẽ xp̃iancom quã post ablutas
in maculatã seruccredeb& ad p̃sentandã
ante tribunal xp̃i : Cuncti uero renati
albis induuntur uestibus. admisteriũ re¬
surgentis a &clesiȩ : Sicut ipse dñs coram
discipulis trans figuratus est : ut dicitur
resplenduit facies eius sicut sol. uestim̃ta
eius facta sunt candida sicut nix: quo
facto splendorem ut dictum est resurgen¬
tis infuturum figurauit a ecclesiȩ : Itun¬
tur igitur albis uestibus. ut quorũ primȩ
natiuitatis infantiam u&usti erroris pan¬
nus fus cauerat habitus : Secunde gene¬
rationis gloriȩ p̃ferat indumentũ : Tegi¬
tur enĩ postsacram unctionẽ caput eius
mystico uelamine ut intelleget se
dia de mactis regii & sacerdotalis digni¬
tatis postitorem. Iuxta apostolũ uos
estis inquitgenus regale &sacerdotale:
offerentes uos m&ipsos dõ hosticmuiuam
scãm dõ placentẽ : & rełq Nam sacerdo¬
tes in u&eri testamento : quodã mystico

Expanded text:
et puritatem Christianam, quam post ablutas et puritatem Christianam, quam post ablutas immaculatam servare debet ad praesentandam ante tribunal Christi. Cuncti vero renati albis induuntur vestibus, ad mysterium resurgentis Ecclesiae, sicut ipse Dominus coram discipulis transfiguratus est, ita ut diceretur: Resplenduit facies ejus sicut sol, vestimenta ejus facta sunt candida sicut nix. Quo facto splendorem, ut dictum est, resurgentis in futurum figuravit Ecclesia. Utuntur igitur albis vestibus, ut quorum primae nativitatis infantiam vetusti erroris pannus fuscaverat, habitus secundae generationis gloriae praeferat indumentum. Tegitur enim post sacram unctionem caput ejus mystico velamine, ut intelligat se diadematis regni et sacerdotalis dignitatis portitorem juxta Apostolum: « Vos estis, inquit, genus regale et sacerdotale, offerentes vosmetipsos Deo hostiam vivam sanctam, Deo placentem, et reliqua. Nam sacerdotes in Veteri Testamento quodam mystico
Abbreviated transcription (Latin):
mate uirorem confest fidelibus
cȩlestis gratiȩ : Sed de hoc plenius in sequen¬
tibus dicemus : Legitur & ingestis patrum
quod siluester papa inedesia romana con¬
stituerit  ut sicut potestas & priuilegium
apud solum ep̃m constat. qđ sacrũ chris ma
ipse conficiat : & baptizatũ ꝑmanus in¬
positionẽ. cũ ipsochris mate consignec ꝓp¬
terher&icam suasionẽ. Ita presbiter eo¬
dem chrismatelin& bcptiz atũ leuatũ
exaqua :: ꝓpt̃ occasionẽ transitus mortis.
Qui ascriptũ est in apostolo: Uos aũt fr̃s in
carne iam nonestis sed in sp̃ũ. si tam̃sprdĩ¬
ꝓfecto pocte : quia qui cũq: non estxp̃i.
regni sui pcorticeps fierinequit : Ideoq:
necessariũ est ut statim succurrat bapti¬
tato cũchris mactis unctione: ut sp̃s sc̃ĩ
pasticipationẽ accipiens. alienus axp̃o
non existat
3ATI. ETEUCHARISTIA .XXUIIII.
Dostbaptis mumergo traditur xp̃ia no
uestis candida : qđ significatin nocentiã

Expanded text:
m in baptismate virorem confert fidelibus m in baptismate virorem confert fidelibus coelestis gratiae. Sed de hoc plenius in sequentibus dicemus. Legimus et in gestis Patrum quod Sylvester Papa in Ecclesia Romana constituerit ut sicut potestas et privilegium apud solum episcopum constat, quod sacrum chrisma ipse conficiat, et baptizatum per manus impositionem cum ipso chrismate consignet, propter haereticam suasionem: ita presbyter eodem chrismate liniet baptizatum levatum ex aqua propter occasionem transitus mortis, quia scriptum est in Apostolo: « Vos autem, fratres, in carne non estis, sed in spiritu, si tamen Spiprofecto patet quia quicunque non est Christi, regni sui particeps fieri nequit, ideoque necessarium est ut statim succurratur baptizato cum chrismatis unctione, ut Spiritus sancti participationem accipiens, alienus a Christo non existat. zati et eucharistia. Post baptismum ergo traditur Christiano vestis candida, quod significat innocentiam,
Abbreviated transcription (Latin):
facti sumus similitudini mortis eius
simul & resurrectionis erimus : Qrełq
Oport& ergo cũ in uocatione sc̃ȩ trini¬
tatis subtrino mersione baptismur
confici: ut secundũ ꝑ sonccrũ differen¬
tiam mysteriũ baptismi cȩlebr&ur
& secundũ unitatẽ substantiȩ unũ
baptis maficet : Inde dicit a postolus : Vnur
dñs una fides unũ baptisma & rełq: post
quam enĩ ascenderit baptizatus defonte:
statim signactur incerebro a presbitero cũ
sacro chris macte : sequente simul & oratio
anus possit uocari: Scriptũ est &ineuan¬
gelioita : Baptizatus aũt ihs confestim
ascendit deaqua : & ecce aꝑti sunt eicȩli
& uidit sp̃mdĩ descendentẽ sicut colũbã
& uenientẽ suꝑse : Benequidembaptis¬
tis. ammixtione scificat credentes : Bap¬
tizato iħũ statim suꝑ illũ in colum bȩ
speciȩ descendit : Cuius uidelic& typũ
preferebat colũboc illa : quȩ̃ indilu¬
uio adarcam seportauit ramũ oliuȩ ui¬
rentibus foluis : Significans utiq: qđ ip̃s

Expanded text:
itudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus. Et reliqua. Oportet ergo cum invocatione sanctae Trinitatis sub trina mersione baptismum confici, ut secundum personarum differentiam mysterium baptismi celebretur, et secundum unitatem substantiae unum baptisma fiat, unde dicit Apostolus: Unus Dominus, una fiquam enim ascenderit baptizatus de fonte, statim signatur in cerebro a presbytero cum sacro chrismate, sequente simul et orationanus possit vocari. Scriptum est et in Evangelio ita: « Baptizatus autem Jesus confestim ascendit de aqua, et ecce aperti sunt ei coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam et venientem supra se. Bene quidem baptistis admistione sanctificat credentes, baptizato Jesu statim super illum in columbae spraeferebat columba illa quae in diluvio ad arcam reportavit ramum olivae virentibus foliis: significans utique quod Sp
Abbreviated transcription (Latin):
iustitiȩ in ipso constat: ipse est remissio
omniũ peccatorũ : ipse filios di afiliis diaboli
se cernit. Quicũq: enĩ spudĩ aguntur hi filu
suntdĩ : Ipse uiui ficat sc̃os & inluminat :
ipse est ds̃ : ipse donum dĩ eo qđ datur ado
Vnicuiq: aũt dectur mani festatio sp̃s aduti¬
litatẽ ꝑ ipsum. Aliidatur sermo sapientiȩ :

Expanded text:
justitiae in ipso constat: ipse est remissio justitiae in ipso constat: ipse est remissio omnium peccatorum, ipse filios Dei a filiis diaboli secernit. Quicunque enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei. Ipse justificat sanctos et illuminat, ipse est Deus, ipse Dei donum, eo quod datur a Deo. Unicuique datur manifestatio Spiritus ad utilitatem per ips
Abbreviated transcription (Latin):
rum remiseritis peccata remittuntur
eis & rełq quod aũt gratiac sp̃s sc̃i aquas
baptizare in aqua ille mihidixit : Suꝑ quẽ
uideris sp̃m descendentẽ & manentẽ su
ꝑeum : hic est quibaptizat insp̃usc̃o : Nũ¬
quã enĩ a quabcoptis matis filios lucis gene¬
rare poss& nisi ipsa prius dono eiusdem
sp̃s sc̃i in luminata ẽ& : Ut in ipsa mirabilit
pastũ spiritalem lucis efficer &idem sp̃s
qui in primordio simulcũ patre & filio illã
purgationi aptã creauit: Abluit ergonos
a p&ccatis in baptis mate : & unxit nos & con¬
signauitnos sp̃u ꝓmissionir sc̃o : & deditpig¬
nus sp̃s in cordibus nr̃is: quiestutique pig¬
nus hereditatis nr̃ȩ in redemptionẽ ad qui¬
sitionis in laudem glone ipsius. ut ad op¬
tionẽ filiorũ reciperemus: Qm̃ aũt estis
ait a postolus filii dĩ misit ds̃ sp̃m filii sui
in corda nr̃a clamantẽ abba pocter : Nam
confirmatio totius sc̃itatis &uistutis &

Expanded text:
rum remiseritis peccata, remittuntur eis, et reliqua. Quod autem gratia Spiritus sancti aquas baptizare in aqua, ille mihi dixit: Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Nunquam enim aqua baptismatis filios lucis generare posset, nisi prius ipsa dono ejusdem Spiritus sancti illuminata esset, ut in ipsa mirabiliter partum spiritalis lucis efficeret, idem Spiritus qui in primordio simul cum Patre et Filio illam purgationi aptam creavit. Abluit ergo nos Dominus a peccatis in baptismate, et unxit nos et consignavit nos Spiritu promissionis sancto, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris, qui est, utique pignus haereditatis nostrae in redemptionem acquisitionis in laudem gloriae ipsius, ut adoptionem filiorum reciperemus. Quoniam autem estis, ait Apostolus, filii Dei, misit Spiritum Filii sui in corda nostra clamantem Abba Pater. Nam confirmatio totius sanctitatis et virtutis et
Abbreviated transcription (Latin):
tus est nobis: Etio hannes apostolus. qui
diligit inquit fr̃em suũ inlumine man&
& item : Uos inquit unctionẽ hab&is aspũ
sc̃o: & nostis om̃a: Ecceapostolorũ sen¬
tentiȩ manifestant : ꝑunctionẽ sp̃s scĩ:
Lumen caritatis &scientiȩ nos habere:
Namq: saluator in euangelio sp̃m sc̃m

Expanded text:
tus est nobis. Et Joannes: Qui diligit, inquit, fratrem suum, in lumine manet. Et item: Vos, inquit, unctionem habetis a Spiritu sancto, et nostis omnia. Ecce apostolorum sententiae manifestant per unctionem Spiritus sancti lumen charitatis et scientiae nos habere. Nam S
Abbreviated transcription (Latin):
redemptoris & saluctoris nr̃i dedicate
sunt Hebrea uidelic& greca. & lati¬
na. adinsinuandam sc̃ȩ trinitatis
fidem intribus mundi partibus tri¬
pertito humano generi principaliter
cõmendari. Ut exhis una quȩq gens
& natio propriȩ linguȩ amminiculo:
intellectum sibi salubrem adtraher&
int̃p̃tando ac conloquendo sensum
eundem canonicum proprus uerbis
sed quia p̃diximus quod aut in ignotis
signis aut in ambiguis herer& intell&¬
tus ut non facile intelleger& quet
scypta sunt: deambiguis signis
post loquemur nunc de in cogni¬
tis agimus. Agere enim
decreuimus ut si dñs uell&
que cumq: in predictis
duobus signis necessaria eẽnt ad discen¬
dum nobis distributo ordine modo que
disposito quantũ possemus conscribere¬
mus: Unde o portebat ut deignotis ꝓpris
signis prius ageremus. inquibus radix
& initium discendi consistit. deinde
deignotis trans latis: in quibus subtili¬
tas & utilitas lectionis hacb&ur

Expanded text:
redemptoris et Salvatoris nostri dedicatae redemptoris et Salvatoris nostri dedicatae sunt, Hebraea videlicet, Graeca et Latina, ad insinuandam sanctae Trinitatis fidem, in tribus mundi partibus tripartito humano generi principaliter commendari, ut ex his unaquaeque gens et natio propriae linguae adminiculo intellectum sibi salubrem attraheret, interpretando ac colloquendo sensum eumdem canonicum propriis verbis. Sed quia praediximus, quod aut in ignotis signis, aut in ambiguis haereret intellectus, ut non facile intelligerentur quae scripta sunt, de ambiguis signis post loquemur, nunc de incognitis agimus. Agere enim decrevimus, ut si Dominus vellet, quaecunque in praedictis duobus signis necessaria essent ad discendum nobis, distributo ordine modoque disposito, quantum possemus conscriberemus, unde oportebat, ut de ignotis propriis signis post ageremus, in quibus radix et initium discendi consistit. Deinde de ignotis translatis, in quibus subtilitas et utilitas lectionis habetur,
Abbreviated transcription (Latin):
animo concipiuntur: sieaquis que.
ꝓdere uelit : sed quia uerberato aeresta¬
tim transeunt n& diutius manent quã
sonant : Instituta sunt ꝑlitteras signa uer¬
borum &ita uoces oculis ostenduntur
non ꝑse ipias sed ꝑsigna quedam sua: Ista
signocigitur ñ potuerunt cõmunia esse
omnibus gentibus. peccato quadam dis¬
sensionis humanȩ cũ ad sequis que prin¬
cipoctum rapit: Cuius suꝑbiȩ signũ est
erecta illa turris in caelum : ubi homines
impii : non solum animos sed &iam uoces
dissonas habere meruerunt : Sed gratia
dĩ misericorditer prouisum est ut scyp¬
tura diuina quȩ in prima illa lingua
qua homines primi locuti sunt primitus
conscripta est ab ipsa ꝑuacria in terp̃tũ
officia : ad notitiam hominum defere¬
tur : Nehumana miseria fame uerbi
dĩ deficiens sine remedio in &ernum
perir&. seruato tamen ordine.
quia maxime ca non conuenit . harum scyp¬
turarum illis tribus linguis: quȩ incruce

Expanded text:
animo concipiuntur, si ea quisque animo concipiuntur, si ea quisque prodere velit. Sed quia verberato aere statim transeunt, nec diutius manent quam sonant, instituta sunt per litteras signa verborum et ita voces oculis ostenduntur, non per seipsas, sed per signa quaedam sua. Ista signa ergo non potuerunt communia esse omnibus gentibus, peccato quodam dissensionis humanae, cum ad se quisque principatum rapit, cujus superbiae signum est erecta illa turris in coelum, ubi homines impii non solum animos, sed etiam voces dissonas habere meruerunt. Sed gratia Dei misericorditer provisum est, ut Scriptura divina quae in prima illa lingua, qua homines primi locuti sunt primitus conscripta est, ab ipsa per varia interpretum officia ad notitiam hominum deferretur, ne humana miseria fame verbi Dei deficiens, sine remedio in aeternum periret, servato tamen ordine, quem maxime canon invenit harum Scripturarum illis tribus linguis, quae in cruce
Abbreviated transcription (Latin):
Et quȩ dam certarũ sententicorũ testi¬
monia dubitationem incertis auferant.
in quacre memoria ual& plurimum:
quȩ si defuerit: non potest his p̃ceptis
tur quȩ scripta sunt: siaut.
ignotis. aut ambiguis signis obteguntur:
sunt aũt signa propria: uel trans lata
propria dicuntur cũ his rebus signifi¬
candis adhibentur propter quas sunt in¬
stituta. si cut dicimus bouem: cũ intel¬
ne linguȩ homines hoc nomine uocant :
Trans lata sunt cũ & ipse res quaes pro¬
prus uerbis significamus ad aliquid aliud
significandum usurpantur. sicut dici¬
mus bouem & ꝑ hacs duas iyllabas intel¬
legimus pecus. qđ isto nomine appella¬
ri sol&: Sed rursus ꝑ illud pecus. intel¬
legimus euangelistam.: quemsignifi¬
cauit scriptura. interp̃tante a postolo
dicens: Bouem triturantẽ ñ infrencc¬
bis ad ꝓpria aũt signa ꝑtinent uerba
que prorsus inter homines obtinuerunt
principatũ significandi  quȩ cumq:

Expanded text:
et quaedam certarum sententiarum testiet quaedam certarum sententiarum testimonia, dubitationem certis auferant, in qua re memoria valet plurimum, quae si defuerit, non potest his praeceptis tur quae scripta sunt, si aut ignotis, aut ambiguis signis obteguntur. Sunt autem signa propria vel translata. Propria dicuntur, cum his rebus significandis adhibentur, propter quas sunt instituta, sicut dicimus bovem cum intelnae linguae homines hoc nomine vocant. Translata sunt, cum et ipsae res quas propriis verbis significamus, ad aliquid aliud significandum usurpantur, sicut dicimus bovem, et per has duas syllabas intelligimus pecus, quod isto nomine appellari solet; sed rursus per illud pecus intelligimus evangelistam quem significavit Scriptura, interpretante Apostolo et dicente: Bovem triturantem non infrenabis . Ad propria autem signa pertinent verba, quae prorsus inter homines obtinuerunt principatum significandi, quocunque
Abbreviated transcription (Latin):
tolorũ: p&ri Iacobi  Iohannis  Iudȩ :¬
& pauli : & liber actus a postolorũ & a po¬
calypsis : In his omnibus libris timentes dm̃.
& pi&ate mansu&i querunt uoluntatẽ
dĩ cuius operis & laboris prima obserua¬
tio est ut diximus nosse istos libros: Et siñ¬
dum adintelletum. legendo tamen uel
m̃dare memoriȩ. uel omnino in cognitos
non habere : Deinde illa quȩ in eis a ꝑte
posita sunt: uel precepta uiuendi
uel regulȩ credendi sollertius diligenti¬
us que inuestiganda sunt : quȩ tanto quis¬
que plura inuenit : quanto est intelle¬
gentia capatior : In his enĩ quȩ aꝑte in
scypturis posita sunt. inueniuntur
illac om̃a quȩ continent fidem moresq
uiuendi  spem scilic& atq: caritatem:
Tum uero facta quadam familiccritate
cũ ipsalingua diuinarũ scripturarũ
in ea quȩ obscura sunt aperienda: &
discutienda ꝑgendum est : ut ad ob¬
scuriores locutiones in lustrandar de
mani festioribus sumcntur exempla.

Expanded text:
tolorum Petri, Jacobi, Joannis, Judae etolorum Petri, Jacobi, Joannis, Judae et Pauli, et liber Actus apostolorum, et Apocalypsis. In his omnibus libris timentes Deum et pietate mansueti quaerunt voluntatem Dei, cujus operis et laboris prima observatio est, ut diximus, nosse istos libros, et si nondum ad intellectum, legendo tamen vel mandare memoriae, vel omnino incognitos non habere. Deinde illa quae in eis aperte posita sunt, vel praecepta vivendi, vel regulae credendi, solertius diligentiusque investiganda sunt, quae tanto quisque plura invenit, quanto est intelligentia capacior. In his enim quae aperte in Scripturis posita sunt, inveniuntur illa omnia quae continent fidem, mores vivendi, spem scilicet atque charitatem; cum vero facta quadam familiaritate cum ipsa lingua divinarum Scripturarum, in ea quae obscura sunt aperienda et discutienda, pergendum est ut ad obscuriores locutiones illustrandas, de manifestioribus sumantur exempla,
Abbreviated transcription (Latin):
secundus pralterium qui inquinque in¬
cisionibus diuiditur : Tertius masloth
quod est prouerbia salomonis : quartus
coel&h quiest eccles asticus : quintur
syra sirim quod est cantica canticorum
Sextus daniel : Septimus debrelamin :
quod est uerba dierũ idest parali pome¬
non. Octauus est es dras. Nonus est hes¬
ruth &cinoth. quod ltine dicitur
menti faciunt iuxta xxiiii. seniores
qui ante conspectum dĩ adsistunt : Isti
sunt libri qui apud hebreos canonicã
auctoritatem habent. Quccrtus est
apud nos ordo u&e¬
ris testam̃ ti
eorum librorum qui in canone hebreico
liber est : secundus &clesi csticus. Ter¬
tius tobi: quartus iudith: quintur &
sextus machabeorũ: quor lic&iudȩi
inter a pocrifa sepacrent eclesia tamen
xp̃ interdiuinos libros honorat & p̃dicat.
in nouo aũt testamento duo sunt ordines:
primus euangelicus in quo sunt : mathe¬
us÷ Marcus Lucas &io hannes: Secun¬
dus a postolicus: in quo sunt ȩpistolȩ apos¬

Expanded text:
secundus Psalterium, qui in quinque insecundus Psalterium, qui in quinque incisionibus dividitur; tertius Massoth, quod est Proverbia Salomonis; quartus Coheleth, qui est Ecclesiastes; quintus Sirhasirim, quod est Canticum canticorum; sextus Daniel; septimus Dibrehaiomim, quod est Verba dierum, id est, Paralipomenon; octavus Esdras; nonus est EsRuth, et Cinoth, quod Latine dicitur is Testamenti faciunt, juxta XXIV seniores, qui ante conspectum Dei assistunt. Isti sunt libri qui apud Hebraeos canonicam auctoritatem habent. Quartus est apud nos orris Testamenti, eorum librorum qui in canone Hebraico liber est, secundus Ecclesiasticus, tertius Tobiae, quartus Judith, quintus et sextus Machabaeorum, quos licet Judaei inter apocrypha separent, Ecclesia tamen Christi inter divinos libros honorat et praedicat. In Novo autem Testamento duo sunt ordines, primus Evangelicus, in quo sunt Matthaeus, Marcus, Lucas, Joannes; secundus Apostolicus, in quo sunt Epistolae apos
Abbreviated transcription (Latin):
ordo diuinafum scriptupaRum.
otandum tamen quod hebrei u&us
testamentũ hesdra auctore: iuxta
numerum litterarum suocrũ in .xxii.
libros accipiunt diuidentes eos intresor¬
dines legis scilic& proph&rũ &agio¬
graphorum primus ordo legis in v. libris
qui est genesis. secundus elesmoth
qui est exodus : Tertius uagegra : quiest
leuiticus quartus uag&abanin : qđ est
numerus : quintus elead cebarim qđ est de¬
utero nomium : Hi sunt quinq: librimoysi
quos hebreithorah. latinilegem appellant.
proprie aũtlex appellactur. que ꝑmo
ysen data est : Secundus est ordo prophe¬
tarum in quo continentur libri octo:
Quorum primus iosuȩ bennun: quilc¬
tine iesunaue dicitur : Secundus sopthim
qui est iudicum: Tertius samuhel : qui
est regum primus: quacrtus malachim.
qui est regum secundus. quintus ȩsaias.
Sextus hieremias: Septimus e zechiel
uitate adiuncti¬
untur. Tertius est ordo agio¬
graphorum id est sc̃a scribentiũ in quo
sunt libri nouem: quorum primus iob

Expanded text:
ordo divinarum Scripturarum. Notandum tamen quod Hebraei Vetus Testamentum, Esdra auctore juxta numerum litterarum suarum in XXII libros accipiunt, dividentes eos in tres ordines, legis scilicet, prophetarum et hagiographorum. Primus ordo legis in quinque liqui est Genesis. Secundus Ellesmot, qui est Exodus. Tertius Vaiicra, qui est Leviticus. Quartus Vaiedabbet, qui est Numerus. Quintus Ellehadabarim, quod est Deuteronomium. Hi sunt quinque libri Moysi, quos Hebraei Thorath, Latini legem appellant, proprie autem lex appellatur, quae per Moysen data est. Secundus ordo prophetarum, in quo continentur libri octo, quorum primus Josue bennun, qui Latine Jesu Nave dicitur. Secundus Sophthim, qui est Judicum. Tertius Samuel, qui est Regum primus. Quartus Malachim, qui est Regum secundus. Quintus Isaias. Sextus Jeremias. Septimus Ezechiel. rvitate adjunctuntur. Tertius ordographorum, id est, sancta scribentium, in quo sunt libri novem, quorum primus Job;
Abbreviated transcription (Latin):
salutiferũ me dicam̃tũ suscipiendum.
Qui enĩ manduca uerit indigne : udi¬
ciũ sibi manducat &bibit : Hoc enĩ indig¬
ne accipere est: sieo tẽpore quis ac¬
cipiat quo deb& amensa dominici cor¬
poris separari : Ne dũ forte diu absten¬
tus quis ꝓhibitur axp̃i corpore sepa¬
r&ur: Manifestũ estenĩ eos uiuere
qui corpur eius ad tingunt : Unde tim̃dũ
est : nedum diu quis separatur a xp̃i
corpore: alienus remaneat a salute :¬
psodicente . nisi comederitis carnem
filui hominis: & biberitis eius sanguinem
quieuit : cõmunicare non desinat:

Expanded text:
salutiferum medicamentum suscipere. salutiferum medicamentum suscipere. Qui enim manducaverit indigne, judicium sibi manducat et bibit. Hoc enim indigne accipere est, si eo tempore quis accipiat, quo debet a mensa Dominici corporis separari, ne dum forte diu absentatus quis prohibetur, a Christi corpore separetur. Manifestum est enim eos vivere, qui corpus ejus attingunt, unde timendum est, ne dum diu quis separatur a Christi corpore, alienus remaneat a salute, ipso dicente: Nisi comederitis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, Qui
Abbreviated transcription (Latin):
tisse quia uinũ bibit qđ inebriatus est . qđ in
domo suanudatus est : qđ fuit recubans nu¬
dis & patentibus femoribus qđ nudita silla
patris amedio filio nota est : amaiore uero
cõpleri qđ noe typũ futurȩ ueritatis
ostendens naquã sed uinũ biberit & sic
i maginẽ dominicȩ passionis ex presserit :
Itẽ in sacerdote mel chi sedech hoc domi¬
nici sacramenti p̃figuratũ uidemus mys¬
teriũ : secundũ qđ scriptura diuina testa¬
tur & dicit: Et melchi sed echrex salẽ
ꝓtulit panẽ &uinũ: Fuit aũtsacerdos dĩ
sũmi & benedixit abraham quia aũtmel¬
chi sedech typũ xp̃i portar& : declarat
dicens: Ante luciferũ genuite : Tues
sacerdos in a &ernũ : secundũ ordinem
mel chi sed eh: Dicunt aliqui nisi aliqo
int̃cedente peccato : eucharistiã cotidie
accipiendam : Hunc enĩ panẽ cotidie dare
nobis iubente dño postulamus dicentes
ne & deuotione & humilitate suscipi¬
prius agenda pȩnitentia est . acsic inde

Expanded text:
tisse, quod vinum bibit, quod inebriatus est, quod in domo sua nudatus est, quod fuit recumbens nudus, et patientibus femoribus, quod nuditas illa patris a medio filio nudata est, a majore vero complecti, quod Noe typum futurae veritatis ostendamus, non aquam sed vinum biberit, et sic imaginem Dominicae passionis expresserit. Item in sacerdote Melchisedech, hoc Dominici sacramenti praefiguratum videmus mysterium, secundum quod Scriptura divina testatur, et dicit: Et Melchisedech rex Salem protulit panem et vinum; fuit autem sacerdos Dei summi, et benedixit Abraham . Quod autem Melchisedech typum Christi portaret, declarat ad filium dicens: Ante luciferum genui te, tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech . Dicunt aliqui, nisi aliquo intercedente peccato, Eucharistiam quotidie accipiendam. Hunc enim panem quotidie dari nobis jubente Domino postulamus dicentes:ne et devotione et humilitate suscipiprius agenda poenitentia est, ac sic inde
Abbreviated transcription (Latin):
esa cramentis aut quȩ in eclesia
sunt oport& ut sequens sermo expo¬
nat. atq: declar& ritum sacerdotalem:
Sunt aũt sacram̃ta baptismũ &chrisma cor¬
quia ex subtegumento corporaliũ rerum
uirtus diuina sec r&ius salutẽ. earundem
sacramentorũ operatur : Unde &a se cr&is
uirtutibus uel sacris sacramenta dicuntur :
Quȩideo fructuosȩ penes ecclesiã fiunt :
quia sc̃s in ea manens sp̃s eundem sacram̃toꝵ
loctent̃ operatur effectũ: Inde seu ꝑbonos
seu ꝑmalos ministros intra &clesia dĩ dis¬
pensentur. ne bonorũ meritis dispensato¬
rũ amplificantur hȩc dona : n& mcclorum
adtenuantur . quianeque quiplaenta est.
ccliquid neque quirigat : sed qui in crem̃tũ
datds̃ : Unde & grece mysteriũ dicitur qđ
secr&am & reconditã habeat repositionẽ :
DEBABTISMATIS SACRAMTO:

Expanded text:
sacramentis autem quae in Ecclesia fiunt oportet ut sequens sermo exponat, atque declaret ritum sacerdotalem. Sunt autem sacramenta, baptismum quia sub tegumento corporalium rerum virtus divina secretius salutem eorundem sacramentorum operatur; unde et a secretis virtutibus vel a sacris sacramenta dicuntur. Quae ideo fructuose penes Ecclesiam fiunt, quia sanctus in ea manens Spiritus eumdem sacramentorum latenter operatur effectum, unde seu per bonos seu per malos ministros intra Ecclesiam Dei dispensentur; nec bonorum meritis dispensatorum amplificantur haec dona, nec malorum attenuantur, « quia neque qui plantat est, aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat, Deus ; » unde et Graece mysterium dicitur, quod secretam et reconditam habeat repositionem. De baptismatis o
Abbreviated transcription (Latin):
lectandus auditor : ita fletendus ut moue¬
atur ad agendum : Et sicut deloctatur sisua¬
uiter loqueris  ita flectecur si am & qđ
polliceris timeat quodminaris : Oderit
qđ arguis qđ cõmendas amplectatur : qđ
dolendum ex aggeras doleat : cũ quid l&an¬
dum prȩdicas gaudeat miserectur eoru
quos miserandos ante oculos dicendo con¬
sttuis : Fugiat eos : quos cauendos terren¬
do ꝓponis & quicquid aliud grandi eloquen¬
tia fieri potest : ad cõmouendos animor
auditorũ : Non quid a gendũ sit ut sciant
sedut agant qđ agendum ẽẽ iamsciunt
post& igitur eloquentẽ aecclesi asticũ
quando suad& aliquid qđ agendũ est

Expanded text:
lectandus auditor, ita flectendus, ut movelectandus auditor, ita flectendus, ut moveatur ad agendum; et sicut delectatur si suaviter loquaris, ita flectitur si amet quod polliceris, timeat quod minaris, oderit quod arguis, quod commendas amplectatur, quod dolendum exaggeras doleat, cum quid laetandum praedicas gaudeat, misereatur eorum quos miserandos ante oculos dicendo constituis, fugiat eos quos cavendos terrendo praeponis; et quidquid aliud grandi eloquentia fieri potest ad commovendos animos auditorum, non quid agendum sit ut sciant, sed ut agant quae agenda esse jam sciunt. Oportet ergo eloquentem ecclesiasticum, quando suadet aliquid quod agendum
Abbreviated transcription (Latin):
st aũt optimus modur dicendi quofit : ut
qui audit uerũ audiat : & qđ audit intello¬
gat : Bonorũq: ingeniorũ insignis est indoles
in uerbis uerũ amacre ñ uerba : quid enĩ ꝓdest
clauis aurea : si a perire qđ uolumus ñ potest:
Aut quidoblignea : si hoc potest : Quando
nihil que smus nihi lutpateat qđ clausũ est
Dix̃ ergo quidam eloquens &uerũ dixit : Ita
dicere debere eloquentẽ utdo ceat : ut
delacte ut flectat : Deinde addidit doce¬
re necessi tatis est : delectare suauitatis &
flectere uictonȩ : Horũ triũ qđ primoloco
positũ est : hoc est docendi necessitas in rebus
est constituta quas dicimus : Reliqua
duo in modo quo dicimus. pror¬
sus hȩc sit in docendo eloquen¬
tia : non ut libeat quod horrebat. aut ut fict
quia pigebat sed ut appareat qđ lactebat
Qđsi&iã delectare uult eũ cuidicit autfl&c¬
tere non quocũq: modo hoc dixerit faci&:
Sed inter est quomodo dicat: ut ficet sicut
est : aut ut teneatur ad audiendum de-¬

Expanded text:
st autem optimus modus dicendi, qui fit ut qui audit, verum audiat; et quae audit, intelligat; bonorumque ingeniorum insignis est indoles, in verbis verum amare, non verba. Quid enim prodest clavis aurea, si aperire quae volumus non potest? Aut quid obest lignea, si hoc potest, quando nihil quaerimus, nisi ut pateat quod clausum est? Dixit ergo quidam eloquens, et dicere debere eloquentem, ut doceat, ut delectet, ut flectat . Demum addidit: Docere necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae. Horum trium quod primo loco positum est, hoc est docendi necessitas in rebus est constduo, in modo quo dicimus. Prorsus haec sit in docendo eloquentia, non ut libeat quod horrebat, aut ut fiat quod pigeat, sed ut appareat quod latebat. Quod si etiam delectare vult eum cui dicit, aut flectere, non quocunque modo hoc dixerit, faciet; sed interest quomodo dicat, ut faciat. Sicut est autem ut teneatur ad audiendum de
Abbreviated transcription (Latin):
ad mortẽ sub exteriori hacbitu terrena
acta constringerent quã hunc sacra officia
inculpa c&eris imitabilem demonstra¬
rent : quianimirũ si solus cader&. ut cũ¬
que hunc tolerabilior inferni poena cru¬
ciar& : Sed quia utrum que necesse est¬
& ut bonã uita sapientia in lustr& : &
sccpientiã bona uita cõmend& : utrũq:
in hoc libro sidñs annuerit digeremus.
Id est ut sciant hi : qui insacris ordinibur
&clesiȩ autiam dño deseruiunt autde¬
serui turi erunt quantȩ eruditionis eis
opus sit in animo. & qua in sobriȩ uitȩ¬
in exemplo : quantȩ que uirtutis & dis¬
cr&ionis indocendorut ne discordeuita
prudentiȩ : neque sermo dissentict

Expanded text:
ad mortem sub exteriori habitu terrena ad mortem sub exteriori habitu terrena acta constringerent, quam hunc sacra officia in culpa caeteris imitabilem demonstrarent, quia nimirum si solus caderet, utcunque hunc tolerabilior inferna poena cruciaret. Sed quia utrumque necesse est, ut bonam vitam sapientia illustret, et sapientiam bona vita commendet, utrumque in hoc libro si Dominus annuerit digeremus, id est, ut sciant hi qui in sacris ordinibus Ecclesiae, aut jam Domino deserviunt, aut deservituri erunt, quantae eruditionis eis opus sit in animo, et quam sobriae vitae exemplo, quantaeque virtutis et discretionis in docendo, ut nec discordet vita prudentiae, neque sermo dissentiat
Abbreviated transcription (Latin):
pedibus ꝑturbare est : sc̃ȩ meditatio¬
nis studia : male uiuendo corrũpere:
Aquã scilic& eorũ pedibus turbatã oues
bibunt : cũ subieti quique ñ sec tantur uer¬
ba quȩ audiunt  sed ea sola quȩ conspici¬
unt exempla prauitatis imitantur : Hinc
rursus dñs ꝑproph&am dicit. facti sunt
domiu isrł in offendiculũ iniquitatis: ne¬
mo quippe amplius in &clesia noc& quec
qui ꝑuerse agens nomen uel ordinem sci¬
tatis hab&: refugerent aũt indigni.
quiq: tanti recctus pondera: si ueritatir
sententiam sollicita cordis aure pensec¬
rent. quiait . quiscandaliza uentunũ
depusillis istir: melius eratei ut ligo¬
seur mola asinaria collo eiur & picere¬
tur in ꝓfundũ maris: ꝑ molam quippe
asinariã : sȩcularis uitȩ circuitur ac
labor exprimitur. & ꝑ profundũ ma¬
ris  extrema damnatio designatur
Quiergo ad sc̃itatis speciem deductur.
uel uerbo  uel exemplo c&eror
distruit . melius profecto fuerat ut hunc

Expanded text:
pedibus turbare, est sanctae meditatiopedibus turbare, est sanctae meditationis studia male vivendo corrumpere. Aquam scilicet eorum pedibus turbatam oves bibunt, cum subjecti quique non sectantur verba quae audiunt, sed ea sola quae conspiciunt exempla pravitatis, imitantur. Hinc rursus Dominus per prophetam dicit: Facti sunt domui Israel in offendiculum iniquitatis . Nemo quippe amplius in Ecclesia nocet, quam qui perverse agens, nomen vel ordinem sanctitatis habet. Refugerent autem indigni quique tanti reatus pondera, si veritatis sententiam sollicita cordis aure pensarent, qui ait: Qui scandalizaverit unum de pusillis istis, melius erat ei ut ligaretur mola asinaria in collo ejus, et projiceretur in profundum maris . Per molam quippe asinariam, saecularis vitae circuitus et labor exprimitur, et profundum maris, extrema damnatio designatur. Qui ergo sanctitatis specie deductus, vel verbo, vel exemplo caeteros destruit, melius profecto fuerat, ut hunc
Abbreviated transcription (Latin):
beant : distreto tamen iuditio agitur
utꝑeorũ ignorantiam hi &iam qui secuntur
offendant : Hinc namq: in euangelio ꝑse
m& ipsam ueritas dicit : Sicȩcus cȩco
ducatum preb& ambo infoueam cadunt.
& sunt ñ nulli : quisollesticura spiritalia
p̃cepta ꝑ scrutantur : Sedquȩ intellegen¬
do pene trant iiuendo concultant repen¬
tedocent quȩ ñopere : sed meditatione
didicerunt. & qđ uerbis p̃dicant : morib:
inpugnant : Unde sit : ut cũ pastor ꝑ ab¬
rupta graditur : ad p̃cipitium grex sequa¬
tur : Hinc namq: ꝑproph&am dñs. con¬
tra contemptibilem pastorũ scientiã.
queritur dicens : Cũ ipri lympidissimã
a quã biberitis reliquã pedibus ur̃is tur¬
babatis. & oues meae que concultata pe¬
dibus ur̃s fuerant pascebantur. & quȩ
pedes ur̃i turbauerunt hȩ bibebant :
Aquam quippe lympidissimã pastorer
bibunt: cũ fluenta ueritatis recte in¬
tellegentes hauriunt sed eandem a quã

Expanded text:
beant, districto tamen judicio agitur beant, districto tamen judicio agitur ut per eorum ignorantiam hi etiam qui sequuntur offendant. Hinc namque in Evangelio per semetipsam Veritas dicit: Si caecus caeco ducatum praestat, ambo in foveam cadunt . Et sunt nonnulli qui solerti cura spiritalia praecepta perscrutantur, sed quae intelligendo penetrant, vivendo conculcant, repente docent quae non opere, sed meditatione, didicerunt, et quod verbis praedicant, moribus impugnant. Unde fit ut cum pastor per abrupta graditur, ad praecipitium grex sequatur. Hinc namque per prophetam Dominus contra contemptibilem pastorum sententiam queritur dicens: Cum ipsi limpidissimam aquam biberitis, reliquam pedibus vestris turbabatis, et oves meae quae conculcata pedibus vestris fuerant, pascebantur, et quae pedes vestri turbaverant, haec bibebant . Aquam quippe limpidissimam pastores bibunt, cum fluenta veritatis recte intelligentes hauriunt; sed eamdem aquam