comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in ipso inhabitat omnis plenit u¬
do diuinitatis corpora liter
Neq enim diuinitas corpus est.
sed quia sacramenta u&eris testa¬
menti appellat umbras futuri
propter um brarum comparati¬
onem: corporaliter dixit. habi¬
tare inxp̃o plenitudinem diui¬
nitatis. quod in illo inpleantur
omnia quȩ illis umbris figurata
sunt Ac si quodam modo umbra¬
rum illarum. ipse sit corpus: hoc
est figurarum. & significationũ.
illarum ipsesit ueritas Sicut
ergo ipsȩ figurȩ significatiuȩ
trans lato utiq uocabulo non ꝓ¬
priae dictȩ sunt umbrȩ. ita &
quod ait plenitudinem diuini¬
tatis corporaliter habitare. trans¬
lato uerbo usus est Spiritaleaũ
pluribus modis dicitur. Nam &
corpus quod firturum est in re¬
surrectione scoͬrum. spiritale
appellat apostolus. ubi ait: sen¬
nator corpus animale. surg& cor¬
pus spiritale : eo quod miris modis.
ad omnem facilitatem & incor¬
ruptionem spiritui subdatur
& sine ulla indigentia corpora¬

Expanded text:
in ipso inhabitat omnis plenituin ipso inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. neque enim diuinitas corpus est, sed quia sacramenta ueteris testamenti appellat umbras futuri, propter umbrarum conparationem corporaliter dixit habitare in Christo plenitudinem diuinitatis, quod in illo inpleantur omnia, quae illis umbris figurata sunt, ac sic quodammodo umbrarum illarum ipse sit corpus, hoc est figurarum et significationum illarum ipse sit ueritas. sicut ergo ipsae figurae significatiue translato utique uocabulo non proprie dictae sunt umbrae, ita et quod ait plenitudinem diuinitatis corporaliter habitare translato uerbo usus est. Spiritale autem pluribus modis dicitur. nam et corpus. quod futurum est in resurrectione sanctorum, spiritale appellat apostolus, ubi ait: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale, eo quod miris modis ad omnem facilitatem et incorruptionem spiritui subdatur et sine ulla indigentia corpora
Abbreviated transcription (Latin):
rerum numerum com memo¬
rauimus. & nunc breuiter
eis insinuatis. quoniam suscep¬
ta queftio flagitat. ut dehis
aliquanto uberius disseramus.
debem us ea certis & congruis
signare nominibus. ne adsiduȩ
circum loquendo moras facia¬
mus Primum ergo appelle¬
mus corporale . quia percorpus
percipitur . & corporis sensib
ex hib&ur : secundum sp̃iritale
Quic quid enim corpus non
est. & tamen aliquid est iam
recte sp̃s dicitur. &utiq non
est corpus: Quam uis corpori.
similissit imago absentis cor¬
poris. nec ille ipse optutus quo
cernitur. Tertium uero in¬
tellectuale. ab intellectũ. quia
mente amente ipsa uocabuli
nouitate nimis absurdum est.
ut dicamus horum uocabulo¬
rum rationem. si subtilius red¬
dam. & prolixior & perplexi¬
or sermo erit Cum hoc uel
nulla uelcerte nontanta ne¬
cessitas exigat Satis est ergo
scire corporale aliquid. uel
propriae dici: Cum decorpori¬
bus agitur. uel &iam trans lato
uocabulo. sicut dictum est. quia

Expanded text:
rum numerum commemorum numerum commemorauimus; et nunc breuiter eis insinuatis, quoniam suscepta quaestio flagitat, ut de his aliquanto uberius disseramus, debemus ea certis et congruis signare nominibus, ne adsidue circumloquendo moras faciamus. primum ergo appellemus corporale, quia per corpus percipitur et corporis sensibus exhibetur; secundum spiritale: quidquid enim corpus non est et tamen aliquid est, iam recte spiritus dicitur et utique non est corpus, quamuis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cernitur; tertium uero inellectuale ab intellectu, quia mentale a mente ipsa uocabuli nouitate nimis absurdum est ut dicamus. Horum uocabulorum rationem si subtilius reddam, et prolixior et perplexior sermo erit, cum hoc uel nulla uel certe non tanta necessitas exigat. satis est ergo scire corporale aliquid uel proprie dici, cum de corporibus agitur, uel etiam translato uocabulo, sicut dictum est: quia
Abbreviated transcription (Latin):
tatio formare potuerit: aliter
enim cogitamus carthaginem
quam nouimus:. Aliter alexandri¬
am. quamꝰ nouimus: tertium uero
illud quo dilectio intellecta con¬
spicitur. eas res contin&. quȩ non
habent imagines sui similes quae
non sunt quod ipse Nam homo
uel arbor. uel sol. & quȩ cum que
alia corpora siue cę̧lestia. siue
terrestria Et pręsentia uiden¬
tur insuis formis: & absentia co¬
gitantur inimaginibus animo
in pressis. & faciunt duo genera
uisorum. unum percorporissen¬
sus. alterum perspm. Quo illȩ
imagines continentur. Dilectio
autem. num quid aliter uid&
presens inspeciae quaest. & alit᷑
absens inaliqua imagine sui
simili : non utiq sed quantum
mente cerni potest. ab alio
maius. ab alio minus ipsa cer¬
nitur. Siautem aliquid cor¬
poralis imaginis cogitatur. non
ipsa cernitur Haec sunt tria
genera uisionum. dequibus &
insuperioribus libris. aliquid
diximus. sicut res postulare
uid ebatur Non tamen earũ¬

Expanded text:
tatio formare potuerit. aliter tatio formare potuerit. aliter enim cogitamus Carthaginem, quam nouimus, aliter Alexandriam, quam non nouimus. tertium uero illud, quo dilectio intellecta conspicitur, eas res continet, quae non habent imagines sui similes, quae non sunt quod ipsae. nam homo uel arbor uel sol et quaecumque alia corpora, siue caelestia siue terrestria, et praesentia uidentur in suis formis et absentia - cogitantur in imaginibus animo inpressis et faciunt duo genera uisorum: unum per corporis sensus, alterum per spiritum, quo illae imagines continentur. dilectio autem numquid aliter uidetur praesens in specie, qua est, et aliter absens in aliqua imagine sui simili? non utique. sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si autem aliquid corporalis imaginis cogitatur, non ipsa cernitur. Haec sunt tria genera uisionum, de quibus et in superioribus libris aliquid diximus, sicut res postulare uidebatur, non tamen ea
Abbreviated transcription (Latin):
& non percorpus uid&ur. hoc
ea uisione uid&ur. quae omnes
c&eras superat Harum species
atq differentias. quantum me
dñs ad iuuerit. explicare curabo.
Ecce in hoc uno precepto cum
legitur. diliges proximum tuum.
tam quam te ipsum. Tria uisionũ¬
genera occurrunt. Unum per
oculos. quibus ipsȩ litterȩ uiden¬
tur. Alterum persp̃m hominis.
quo proximus & absens cogitat᷑.
tertium percontuitum mentis.
quo ipsa dilectio intellecta
conspicitur In his trib gene¬
ribus. illud primum. manifes¬
tum est omnibus. In hoc enim
uid &ur cȩlum & terra. & omn ia
quȩ in eis conspicua sunt ocu¬
lis nostris: nec illud alterum. quo
absentia corporalia cogitent᷑.
Ipso insinuare difficile est lp̃sum
quippe cęlum &terram. & eaquȩ
in eis uidere possumus. &iam in
tenebris constituti cogitamus
ubi nihil uidentes oculis corporis.
animo tamen corporales ima¬
gines in tuemur. seu ueras. sicut
ipsa corpora uidimus & memoria
re tinemus. seu fictas. sicut cogi¬

Expanded text:
et non per corpus uidetur, hoc et non per corpus uidetur, hoc ea uisione uidetur, quae omnes ceteras superat. harum species atque differentias, quantum me dominus adiuuerit, explicare curabo. ecce in hoc uno praecepto cum legitur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, tria uisiogenera occurrunt: unum per oculos, quibus ipsae litterae uidentur, alterum per spiritum hominis, quo proximus et absens cogitatur, tertium per contuitum mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. in his tribus generibus illud primum manifestum est omnibus; in hoc enim uidetur caelum et terra et omnia, quae in eis conspicua sunt oculis nostris. nec illud alterum, quo absentia corpora corporalia cogitantur, insinuare difficile est; ipsum quippe caelum et terram et ea, quae in eis uidere possumus, etiam in tenebris constituti cogitamus, ubi nihil uidentes oculis corporis, animo tamen corporales imagines intuemur, seu ueras, sicut ipsa corpora uidimus et memoria retinemus, seu fictas, sicut cogi
Abbreviated transcription (Latin):
eum intellegamus ignorasse.
utrum quando incęlum tertium
raptus est. incorpore fuerit : quo¬
modo estanima incorpore. cũ
corpus uiuere dicitur. siue uigi¬
lantis. siue dormientis. siue in
extasi. a sensibus corporis aliena¬
ta An omnino decorpore ex¬
ierit. ut mortuum corpus iace¬
r&. donec per acta illa demon¬
stratione. membris mortuis ani¬
ma redder&ur. & non quasi dor¬
miens euigilar&. ut extasi alie¬
natus. denuo redir& insensus. sed¬
mortuus omnino reuiuescer&:
Pro inde quod uidit raptus inter¬
tium caelum. quod &iam sescire
confirmat. propriae uidit non
imaginaliter. Sed quia ipsa a
corpore alienatio. utrum omni
no mortuum corpus reliquerit.
an secundum modum quendã
uiuentis corporis ibi anima fue¬
rit. sed mens eius aduidenda
uel audienda in effabilia illius
uisionis abrepta sit. hoc incer¬
tum erat. Ideo forsitan dixit.
siue incorpore siue extra corpꝰ
nescio ds̃ scit Quod autem ñ
imaginaliter sed propriae uid&.

Expanded text:
eum intellegamus ignorasse, eum intellegamus ignorasse, utrum, quando in caelum tertium raptus est, in corpore fuerit, quomodo est anima in corpore, cum corpus uiuere dicitur, siue uigilantis siue dormientis siue in extasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus iaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur et non quasi dormiens euigilaret aut extasi alienatus denuo redirmortuus omnino revivisceret. Proinde quod vidit raptus usque in tertium coelum, quod etiam se scire confirmat, proprie vidit, non imaginaliter. Sed quia ipsa a corpore alno mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc incertum erat, ideo forsitan dixit: siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit. Quod autem non imaginaliter, sed proprie uidetur
Abbreviated transcription (Latin):
imaginem prebuit. &tam in¬
certum est : utrum corpus fuerit
quam incertum est utrum incor¬
pore uisum sit: aut sic uisum est.
quomodo uidetur mente sapien¬
tia. sine ullis imaginibus corpo¬
rum. & nihilhominus certum
est uideri non potuisse ꝑ corpꝰ.
Nut ergo utrum que certum
est Aut utrumq: incertum.
Aut quomodo certum quod ui¬
sum est. incertum autem per
quod uisum est: manifestum
est enim. incorpoream naturam.
ab eo uideri non potuisse ꝑcorpꝰ:
corpora uero. &iam si possunt
uideri sine corpore : non utique
sic uidentur percorpus Sed lon¬
ge ille dispar modus est siquis
est. unde mirum. si poss& apos¬
tolum tam quam simillimus
fallere. aut ad dubitationem co¬
gere. ut sicorporeum caelum non
corporeis oculis uidit: incertum
sibi eẽ dicer&. utrum incorpore
an extracorpus iduiderit Res¬
tat ergo fortasse utiq nonmen¬
tiri non poss& apostolus. quitan¬
ta cura egit. ut discerner& quid
scir& & quid nescir&. hoc ipsum

Expanded text:
imaginem praebuit et tam inimaginem praebuit et tam incertum est utrum corpus fuerit, quam incertum est utrum in corpore uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur mente sapientia sine ullis imaginibus corporum, et nihilominus certum est uideri non potuisse per corpus . aut ergo utrumque certum est aut utrumque incertum aut quomodo certum, quod uisum est, incertum autem, per quod uisum est? manifestum est enim incorpoream naturam ab eo uideri non potuisse per corpus. corpora uero, etiam si non possent uideri sine corpore, non utique sic uidentur per corpus, sed longe ille dispar modus est, si quis est. unde mirum, si posset apostolum tamquam simillimus fallere aut ad dubitationem cogere, ut, si corporeum caelum non corporeis oculis uidit, incertum sibi esse diceret, utrum in corpore an extra corpus id uiderit. Restat ergo fortasse, ut, quoniam mentiri non posset apostolus, qui tanta cura egit, ut discerneret quid sciret et quid nesciret, hoc ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
poris. anspũ uider&ur: &ideo
dictum est. siue incorpore siue
extra corpus nescio. quomodo
non incertum erat & illud ũtrũ
uerecelum corporeum uider& ur:
An imaginaliter ostender&ur :
itemq: sisubstantia incorporea
uidebatur. non in aliqua imagi¬
ne corporis. sed sicut uid&ur
iuftitia. sapientia . & si quid eiꝰ
modi & hoc erat celum: idquoq
manifestum est oculis huiuscor¬
poris uideri aliquidtale non
posse. hac perhoc sialiquid tale
seui disse sciebat non percorpds
seuidisse dubitare non poterat
dubit&. quimihi credit: sed
utrum incorpore. an extracor¬
pus. nescio. ds̃ scit: quid ergoscis
quod discernis abeo quod nescis.
necredentes fallantur: raptum
inquit eundem hominem usq
intertium cęlum. ad illud cęlũ
aut corpus erat. aut sp̃s Sicor¬
pus erat : &corporeis oculis uisum
est Cur illud cęlum eẽ scitur.
& incorpore uisum eẽ nescitur:
Siautem sp̃s erat. aut corporis

Expanded text:
poris an spiritu uideretur — et ideo poris an spiritu uideretur — et ideo dictum est: siue in corpore siue- extra corpus nescio — quomodo non incertum erat et illud, utrum uere caelum corporeum uideretur an imaginaliter ostenderetur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non in aliqua imagine corporis, sed sicut uidetur iustitia, sapientia et si quid eius modi, et hoc erat caelum, id quoque manifestum est oculis huius corporis uideri aliquid tale non posse. ac per hoc, si aliquid tale se uidisse sciebat, non per corpus se uidisse dubitare non poterat.dubitet, qui mihi credit; sed, utrum in corpore an extra corpus nescio, deus scit. Quid ergo scis, quod discernis ab eo, quod nescis, ne credentes fallantur? raptum, inquit, eundem hominem usque in tertium caelum. at illud caelum aut corpus erat aut spiritus. si corpus erat et corporeis oculis uisum est, cur illud caelum esse scitur et in corpore uisum esse nescitur? si autem spiritus erat, aut corporis
Abbreviated transcription (Latin):
pellar&x. quam uis imaginem
corporis : quomodo illud cȩlum.
quam uis imaginem celineque
curar& discernere. quid scir&
& quid nescir&. idest quia scir&.
raptum hominem ust ad terti¬
um caelum. nescir& autem utrũ
incorpore anextra corpus: sed
simpliciter narrar& uisionem.
earum rerum nominibus appel¬
lans illa quae uidit. quarum
erant similia. Nam & nos dici¬
mus cum somnia nostra narramꝰ.
uel aliquam in eis reuelationem:
uidi montem. uidi fluuium. ui¬
di tres homines. & siquid eius
modi . ea nomina tribuentes illis
imaginibus . quae habent res
ipsȩ quarum similes erant
Apostolus autem: illutd inquid
scio. illud nescio. At siutrumq
imaginaliter apparuit. utrũq
pariter scitur. Pariter benescit᷑
Siautem propriae cęlum. &ideo
scitur. Quomodo potuit imagi¬
naliter corpus illius hominis ap
parere nam sicȩlum corporeum
uidebatur . quare latebat utrum
corporeis oculis uid er&ur : siaut̃
incertum erat . utrum oculiscor¬

Expanded text:
pellaret quamuis imaginem pellaret quamuis imaginem corporis, quomodo illud caelum quamuis imaginem caeli, neque curaret discernere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum hominem usque ad tertium caelum, nesciret autem, utrum in corpore an extra corpus, sed simpliciter narraret uisionem earum rerum nominibus appellans illa, quae uidit, quarum erant similia. nam et nos dicimus, cum somnia nostra narramus uel aliquam in eis reuelationem: uidi montem, uidi fluuium, uidi tres homines et si quid eius modi ea nomina trimaginibus, quae habent res ipsae quarum similes erant: Apostolus autem, Illud, inquit, scio, illud nescio. 11. At si utrumque imaginaliter apparuit, utrumque pariter scitur, pariterve nescitur: si autem proprie coelum, et ideo scitur; quomodo potuit imaginaliparere? Nam si caelum corporeum uidebatur, quare latebat, utrum corporeis oculis uideretur? si autem incertum erat, utrum oculis cor
Abbreviated transcription (Latin):
hoc enim pręmisit scio. & inde
cepit ut quod sescire apostolus
dicit. solus ille noncredat uerũ
.ẽẽ. quinoncredit apostolo
Scit enm hominem raptum eẽ
usq intertium caelum. Proim¬
de illud quoraptus est uere
tertium celum esse non signum
aliquod corporale. quod cum
ostender&ur morsi. usq ad eo
sentiebat aliud ẽe ipsam dr̃
substantiam aliud uisibilem
creaturarum. inqua se ds̃ hu¬
manis &corpora libus sensibus
presentabat  ut dicer& oftende
mihi tem&ipsum. nec aliqua
imago rei corporalis Quam quã
iohannes uider& sp̃ũ. quȩrebat
quid ess&. eique respondebatur.
uel ciuitas est. uel populi sunt.
uel aliquid aliud cum uider&
ille bestiam. siue mulierem. siue
aquas. siue quid eius modi: sed
scianquit raptum hominem usq:
intertium cęlum. Quod si spi¬
ritalem imaginem. corporali
similem cęlum appellare uoluis¬
s& sic erat &iam imago corporis
eius inqua illuc raptus ascende¬
rat Sic ergo & suum corpus ap¬

Expanded text:
hoc enim praemisit "scio" et inde hoc enim praemisit "scio" et inde coepit, ut quod se scire apostolus dicit, solus ille non credat uerum esse, qui non credit apostolo. Scit ergo hominem raptum esse usque in tertium caelum . proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum est, non signum aliquod corporale, quod cum ostenderetur Moysi, usque adeo sentiebat aliud esse ipsam dei substantiam, aliud uisibilem creaturam, in qua se deus humanis et corporalibus sensibus praesentabat, ut diceret: ostende mihi temet ipsum, nec aliqua imago rei corporalis, quam cum lohannes uideret in spiritu quaerebat, quid esset, eique respondebatur uel: ciuitas est uel: populi sunt uel aliquid aliud, cum uideret ille bestiam siue mulierem siue aquas siue quid eius modi, sed, scio, inquit, raptum hominem usque in tertium caelum. Quodsi spiritalem imaginem corporali similem caelum appellare uoluisset, sic erat etiam imago corporis eius, in qua illuc raptus ascenderat. sic ergo et suum corpus ap
Abbreviated transcription (Latin):
ante annos quat tuor decim. siue
incorpore nescio siue extracorpꝰ
nescio. ds̃ scit. raptum huiusmo¬
di usq intertium caelum: Scit
ergo ante annos quat tuordecim.
inxp̃o raptum hominem usq ad
tertium cęlum. hoc omnino non
dubitat N ec nos ergo debemus
Sed utrum incorpore an extra
corpus. dubitat Unde illo dubi¬
tante. quis nostrum certus esse
audeat : Num forte hinc &iam
illud consequens erit. ut tertium
calum fuisse dubitemus. quo
raptum hominem dixit Sienĩ
res ipsa demonstrata est. tertium
caelum demonstratum est Siaũ
imago aliqua corporalium similis
facta est. non erat. illud tertium
caelum. sed illa ostensio sic ordinata
est : ut uider&ur sibi xscendere
primum cęlum. super quod uideret
alterum rursus ascendens. Ite¬
rum alterum uider& superius.
quo cum perueniss&: poss& dicere
se intertium cadum raptum
Sed illud quodter tium eaelum
ess& quoraptus est. neq dubitunt
neq dubitare nos uoluit Ad

Expanded text:
ante annos quattuordecim, siue ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus scit, raptum eius modi usque in tertium caelum. scit ergo ante annos quattuordecim in Christo raptum hominem usque ad tertium coelum. hoc omnino non dubitat, nec nos ergo debemus. sed utrum in corpore an extra corpus, dubitat: unde illo dubitante quis nostrum certus esse audeat? num forte hinc etiam illud consequens erit, ut tertium caelum fuisse dubitemus, quo raptum hominem dixit? si enim res ipsa demonstrata est, tertium caelum demonstratum est; si autem imago aliqua corporalium similis facta est, non erat illud tertium caelum, sed illa ostensio sic ordinata est, ut uideretur sibi ascendere primum caelum, super quod uideret alterum, quo rursus ascendens iterum alterum uideret superius, quo cum peruenisset, posset dicere se in tertium caelum raptum. sed illud, quod tertium caelum esset, quo raptus est, neque dubitauit neque dubitare nos uoluit. ad
Abbreviated transcription (Latin):
amus. & eadiligentius prescru¬
temur : hoc sine dubitatione
primitus conftituto. multo magis
atꝙ: in com parabiliter amplius
apoftolum scisse. quod de incor¬
porea corporeaq natura nos ut
sciamus utcumq: conamur si
ergo sciebat spiritalia percorpus.
corporalia extra corpus uideri
omnino non posse. curnonper
ea ipsa quae uidit. quomodo
&iam potuerit uidere discreuit.
Si enim certus erat illa eẽspiritalia
curnon consequenter extra corpꝰ¬
ea seuidisse. certus nihil ominus
erat Si autem corporalia esseno.¬
uerat. nonnisi percorpus uideri
potuisse. cur non &iam nouerat
Un de ergo dubitat utrum incor¬
pore anextra corpus ea uiderit.
nisi forte ita &iam dubitat. utrũ
illa corpora ansimitudines corpon
fuerint : Prius itaq uid eamus quid
sit in uerborum istorum contexti¬
one: unde non dubit& Adq ita
cum remanserit unde dubit&.
fortassis exhis dequibus non dubitat.
quomodo &iam illud dubit& appa¬
rebit. Scio inquit hominem inxp̃o

Expanded text:
amus et ea diligentius perscruamus et ea diligentius perscrutemur hoc sine dubitatione primitus constituto multo magis atque inconparabiliter amplius apostolum scisse, quod de incorporea corporeaque natura nos ut sciamus utcumque conamur. si ergo sciebat spiritalia per corpus, corporalia extra corpus uideri omnino non posse, cor non per ea ipsa, quae uidit, quomodo etiam potuerit uidere, discreuit? si enim certus erat illa esse spiritalia, cur non consequenter extra corpea se uidisse certus nihilominus erat? si autem corporalia esse nouerat, nonnisi per corpus uideri potuisse cur non etiam nouerat? unde ergo dubitat, utrum in corpore an extra corpus ea uiderit, nisi forte ita etiam dubitat, utrum illa corpora an similitudines corporum fuerint? prius itaque uideamus, quid sit in uerborum istorum contextione, unde non dubitet, atque ita, cum remanserit unde dubitet, fortassis ex his, de quibus non dubitat, quomodo etiam illud dubitet adparebit. Scio, inquit, hominem in Christo
Abbreviated transcription (Latin):
sera phim &ara. unde carbo ad¬
sũptus proph&ae labia munda¬
uit. manifestum est eum igno¬
rare potuisse utrum incorpore
an extra corpus ea uiderit Sed
si extra corpus uisa sunt &corpo¬
ra non fuerunt. ad huc quaeri
potest utrum imagines corporũ
fuerint. An ea substantia quȩ
nullam corporis simitudinem
gerit. sicut ds. sicut ipsa mens ho¬
minis. uel intellegentia. uel ratio:
sicut uirtutes prudentia. iustitia.
caftitas. caritas pi&as. Et quȩcũ¬
que aliȩ sunt . quas intellegendo atq:
cogitando enumeramus. Discerni¬
mus. definimus non utiq: intuen¬
tes liniamenta earum uelcolores.
aut quomodo sonent. aut quid
oleant. aut quid inore sapiant.
aut quid contrec tantibus decalore
seu frigore. mollitudine seu duri¬
tia. lenitate siue asperitate renun¬
tiarent. sed alia quadam uisione.
alia luce. alia rerum euidentia:
& ea longe c&eris preftantio re
atq certiore. Rursus igitur ad
eadem ipsa apostoli uerba rede¬

Expanded text:
Seraphin et ara, unde carbo adSeraphin et ara, unde carbo adsumtus prophetae labia mundauit: manifestum eum est ignorare potuisse, utrum in corpore an extra corpus ea uiderit. Sed, si extra corpus uisa sunt et corpora non fuerunt, adhuc quaeri potest, utrum imagines corporum fuerint an ea substantia, quae nullam corporis similitudinem gerit, sicut deus, sicut ipsa mens hominis uel intellegentia uel ratio, sicut uirtutes, prudentia, iustitia, castitas, caritas, pietas et quaecumque aliae sunt, quas intellegendo atque cogitando enumeramus, discernimus, definimus, non utique intuentes liniamenta earum uel colores aut quomodo sonent aut quid oleant aut quid in ore sapiant aut quid contrectantibus de calore seu frigore, mollitudine seu duritia, lenitate seu asperitate renuntient, sed alia quadam uisione, alia luce, alia rerum euidentia et ea longe ceteris praestantiore atque certiore. Rursus igitur ad eadem ipsa apostoli uerba rede
Abbreviated transcription (Latin):
ducebar exparte &iam ipsum
putare esse cui profecto non lo¬
querer siom nimodo sic afficerer
quod ipse noness& Ita non pote¬
rat quam uis mirabiliter uigilans
anima dormientis. nisi duciima¬
ginibus corporum acsicorpora
ipsa essent In extasi autem unũ
audire potui &eum rusticanum
uix ualentem quod sentiebat ex¬
primere. qui & uigilare sescir&.
& uidere quiddam non oculiscor¬
poris. Nam ut eius uerbis utar.
quantum recolere possum. anima
mea inquit uidebat eum non ocu¬
li mei non tamen sciebat utrum
corpus ess& an imago corporis
Non enim erat talis. ut ista dis¬
cerner&: Uerum tam sim plici¬
ter fidelis. ut eum sic audirem ac
si illud quod se uidisse narrabat.
ipse uidissem Ac perhoc: sipara¬
disum paulus itauidit. ut apparu¬
it p&ro ille discus sum missus ecęlo.
ut iohanni quic quid inapocalipsi
seuidisse conscripsit. ut hie zechi¬
eli campus ille cum ossibus mor¬
tuorum. & illa eorum resurrectio.
ut efaue sedens ds̃ . & in conspectueiꝰ

Expanded text:
ducebar ex parte etiam ducebar ex parte etiam putare esse ipsum, cui profecto non loquerer, si omni modo sic adficerer, quod ipse non esset. ita non poterat quamuis mirabiliter uigilans anima dormientis nisi duci imaginibus corporum, ac si corpora essent ipsa. In extasi autem unum audire potui et eum rusticanum uix ualentem quod sentiebat exprimere, qui et uigilare se sciret t uidere quiddam non oculis corporis. nam, ut eius uerbis utar, quantum recolere possum, "anima mea, inquit, uidebat eum, non oculi mei; non tamen sciebam, utrum corpus esset an imago corporis". non enim erat talis, ut ista discerneret, uerum tamen simpliciter fidelis, ut eum sic audirem, ac si illud, quod se uidisse narrabat, ipse uidissem. Ac per hoc si paradisum Paulus ita uidit, ut adparuit Petro ille discus submissus e caelo, ut Iohanni quidquid in Apocalypsi se uidisse conscripsit, ut Ezechieli campus ille cum ossibus mortuorum et illa eorum resurrectio, ut Esaiae sedens deus et in conspectu eius
Abbreviated transcription (Latin):
uerit . non continuo sentiat ima¬
ginaria fuisse quae uidebat:
quam uis cum ea uider& dormi¬
ens. euigilantium corporalib
uisis discernere non ualebat
Quam quam mihi accidisse scio.
& obhoc &iam aliis acciderepo¬
tuisse uel posse non dubito. ut
in somnis uidens in somnis me ui¬
dere sentirem. illasque imagines
quae ipsam nostram consensio¬
nem ludificare consuerunt. non
eẽ uera corpora. sed in somnis eas
prȩsentari. firmissime &iamdor¬
miens tenerem atq sentirem
Hoctamen fallebar aliquando.
quod amico meo quem similiter
in somnis uid ebam. id ipsum per¬
suadere conabar non esse illa cor¬
pora quae uidebamus. sed esse
imagines somniantium. Cum
& ipse utiq: inter illa sic mihi ap¬
parer&. quo modo illa Cuitam̃
& hoc dicebam neq iduerum ẽẽ
quod pariter loqueremur. sed
&iam ipsum tunc aliud aliquid
uidere dormientem. &utrumego
ifta uiderem. omnino nescirem:
Uerum cum eidem ipsi persuadere
moliebar quod ipse non ess&. ad¬

Expanded text:
uerit, non continuo sentiat imauerit, non continuo sentiat imaginaria fuisse, quae uidebat, quamuis, cum ea uideret dormiens, a uigilantium corporalibus uisis discernere non ualebat? quamquam mihi accidisse scio et ob hoc etiam aliis accidere potuisse uel posse non dubito, ut in somnis uidens in somnis me uidere sentirem illasque imagines, quae ipsam nostram consensionem ludificare consuerunt, non esse uera corpora, sed in somnis eas praesentari firmissime etiam dormiens tenerem atque sentirem. hoc tamen fallebar aliquando, quod amico meo, quem similiter. in somnis uidebam, id ipsum persuadere conabar non esse illa corpora, quae uidebamus, sed esse imagines somniantium, cum et ipse utique inter illa sic mihi adpareret, quomodo illa: cui tamen et hoc dicebam neque id uerum esse, quod pariter loqueremur, sed etiam ipsum tunc aliud aliquid uidere dormientem et, utrum ista ego uiderem, omnino nescire. uerum cum eidem ipsi persuadere moliebar, quod ipse non esset, ad
Abbreviated transcription (Latin):
non esse : cum & ipsum tertium
celum quidsit. non liquido ap¬
pareat. utrum inrebus corpora¬
libus anforte inspiritalibus in¬
tellegendum sit: Poss& quidẽ
dici non nisi in locum aliquem.
corporalem hominem rapipo¬
tuisse cum corpore. sed quia &
hoc ita posuit. ut nescire sedixerit.
utrum incorpore : An extra corpꝰ
raptus sit : quis audeat dicere sescire.
quod se nescire apostolus dixit
Uerum tamen. sineq spssine corpo¬
re adloca corporalia rapi potest.
nec corpus adspiritalia. haec ipfa
dubitatio eius uelut cogit intelle¬
gi. siquidem de ipsohaec eum scrip¬
sisse nemo ambigit. tale fuisse
illud quoraptus est. quod utrum
corporale anspiritale e&. dinosci
discernique non poss& Cum enĩ
uel in somnis. uel inextasi corpo¬
rum exprimuntur imagines ñ
discernuntur omnino acorpori¬
bus. nisi cum homo redditus sen¬
sibus corporis. recognos ct se in
illis fuisse imaginibus. quas non
persensus corporis auriebat
Quis enim cũ a somno euigila¬

Expanded text:
non esse, cum et ipsum tertium non esse, cum et ipsum tertium caelum quid sit non liquido adpareat, utrum in rebus corporalibus, an forte is spiritalibus intellegendum sit. posset quidem dici nonnisi in locum aliquem corporalem hominem rapi potuisse cum corpore; sed quia et hoc ita posuit, ut nescire se dixerit, utrum in corpore an extra corpus raptus sit, quis audeat dicere se scire, quod se nescire apostolus dixit? uerum tamen si neque spiritus sine corpore ad loca corporalia rapi potest nec corpus ad spiritalia, haec ipsa dubitatio eius uelut cogit intellegi — siquidem de se ipso haec eum scripsisse nemo ambigit — tale fuisse illud, quo raptus est, quod, utrum corporale an spiritale esset, dinosci discernique non posset. Cum enim uel in somnis uel in extasi corporum exprimuntur imagines, non discernuntur omnino a corporibus, nisi cum homo redditus sensibus corporis recognoscit se in illis fuisse imaginibus, quas non per sensus corporis hauriebat. quis enim, cum a somno euigila
Abbreviated transcription (Latin):
intertio caelo insinuare paradisum.
Vbi ait. scio hominem inxp̃o ante
annos quat tuor decim. siue incor¬
pore nescio. siue extra corpus nescio.
ds̃ scit. raptum huius modi usq ad
tertium caelum Et scio huius
modi hominem. siue incorpore.
siue extra corpus nescio. ds̃ scit.
quia raptus est in paradisum. &au¬
diuit ineffabilia uerba que non
lic& homini loqui In his uerbis.
primum querisol& quid dicat
tertium caelum: deinde utrum
illic uoluerit intellegi paradisum.
anpostea quam raptus est inter¬
tium cęlum. raptum ẽe & in para¬
disum. Ubicumq sit paradisus.
non ut hoc fuerit rapi intertium
celum: quod in paradisum. Sed
prius intertium cȩlum. & post
inde in paradisum. Et hoc sic
am biguum est: ut non mihi uide¬
atur posse dissolui. nisi aliquis
non exprȩsentibus apostoliuer¬
bis. sed exaliis forte scripturarũ
locis. uel ratione p̃spicua inue¬
niat aliquid. quodoceat siue in
tertio cęlo eẽ paradisum. siue

Expanded text:
in tertio caelo insinuare paradisum, in tertio caelo insinuare paradisum, ubi ait: scio hominem in Christo ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus scit, raptum eius modi usque in tertium caelum . et scio eius modi hominem, siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit, quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui. In his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic uoluerit intellegi paradisum, an, posteaquam raptus est in tertium caelum, raptum esse et in paradisum, ubicumque sit paradisus, non ut hoc fuerit rapi in tertium caelum, quod in paradisum, sed prius in tertium caelum et post inde in paradisum. et hoc sic ambiguum est, ut non mihi uideatur posse dissolui, nisi aliquis non ex praesentibus apostoli uerbis, sed ex aliis forte scripturarum locis uel ratione perspicua inueniat aliquid, quo doceat siue in tertio caelo esse paradisum siue
Abbreviated transcription (Latin):
u &uiss&: sed quid plura. persua sũ
est. illud peccatum. sicut persua¬
deri talibus poss&: conscriptum ẽ
autem. sicut legi abomnibus opor¬
ter&. & sia paucis haec intellege¬
rentur sicut oporter&¬
bexordio scripturae scae.quȩ in¬
scribitur genesis. donec homo
primus deparadiso dimissus est. un¬
decim libris. siue adserendo atq de¬
fendendo quae certa nobis sunt:
siue inquirendo. arbitrando. am¬
bigendo deincertis. quae potui¬
mus & sicut potuimus disserui¬
mus atq: conscripsimus non tam
prȩscribentes derebus obscuris
uni cuiq quid sentiat. quam nos
docendos inquibus dubitauimus
ostendentes. temeritatem qua
affirmandi amouentes alectore
ubi nonualuimus prebere scien¬
tiae firmitatem Ifte autem
duo decimus liber. eaiam cura ex¬
peditis. qua nos pertractandus
textus sacrarum litterarum occu¬
pabat. liberius atq prolixius uer¬
sabit deparadiso questionem. ne
putemur euitasse. quod uid&ur ap̃łs

Expanded text:
uetuisset. sed quid plura? persuasum uetuisset. sed quid plura? persuasum est illud peccatum, sicut persuaderi talibus posset; conscriptum est autem, sicut legi ab omnibus oporteret, etsi a paucis haec intellegerentur, sicut oporterexordio scripturae sanctae, quae inscribitur Genesis, donec homo primus de paradiso dimissus est, undecim libris siue adserendo atque defendendo, quae certa nobis sunt, siue inquirendo, arbitrando, ambigendo de incertis, quae potuimus et sicut potuimus, disseruimus atque conscripsimus, non tam praescribentes de rebus obscuris unicuique quid sentiat, quam nos docendos in quibus dubitauimus ostendentes temeritatemque adfirmandi amouentes a lectore, ubi non ualuimus praebere scientiae firmitatem. iste autem duodecimus liber ea iam cura expeditus, qua nos pertractandus textus sacrarum litterarum occupabat, liberius atque prolixius uersabit de paradiso quaestionem, ne putemur euitasse, quod uidetur apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
rumq: fit ut offendatur ds̃. neho¬
mo examico fiat inimicus: quod
eum facere non debuisse: diuinȩ
sententiae iustus exitus indicauit
Irgo alio modo quodam. &iam
ipse deceptus est: sed dolo illo
serpentino quo mulier seducta
est : nul lomodo illum arbitror
potuis se seduci Hanc autem pro¬
priae seductionem appellauit apłs.
quiaid quod suadebatur cum fal¬
sum eẽt uerum putatum ẽ Idest
quod ds̃ ideo lignum tangere pro¬
ibuerit. quod sciebat eos sitetigis¬
sent uelut deos futuros. tam quã
eis diuinitatem inuider&. quieos
homines fecerat. Sed &iam siuirũ
propter aliquam mentis elatio¬
nem. quaedm̃ internorum. scru¬
tatorem latere non poterat. solli¬
citauit aliqua experiendi cupidi¬
tas: cum mulierem uider& accep¬
ta illa esca non esse mortuam. secunđ
ea quae superius tractauimus.
non tamen eum arbitror siiam
spiritali mente preditus erat. ul¬
lo modo credere potuisse. quod
eos ds̃ ab esca illius ligni inuidendo

Expanded text:
ramqe fit, ut offendatur deus, ne horamqe fit, ut offendatur deus, ne homo ex amico fiat inimicus: quod eum facere non debuisse diuinae sententiae iustus exitus indicauit. Ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est; sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci. hanc autem proprie seductionem appellauit apostolus, qua id, quod suadebatur, cum falsum esset, uerum putatum est, id est quod deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, uelut deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis . elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spiritali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos deus ab esca illius ligni inuidendo
Abbreviated transcription (Latin):
similitudinem preuaricationis
adae : qui est forma futuri: seduc¬
tum tamen negat : nam & interro¬
gatus non ait muli er quam dedisti
mecum seduxit me & manducaui:
sed ipsa mihi inquit dedit aligno
& manducaui: Illa uero: serpens
seduxit me Ita salomon. uir tante
sapientiae : num quid nam credendus
est. quod insimulacrorum cultucre¬
diderit eẽ aliquid utilitatis: sed
mulierum amore adhoc malum
trahenti resiftere non ualuit :
faciens quod sciebat non essefacien¬
dum. nesuas quibus deperibat
adq fluebat. mortiferas delicias
contristar&: Ita &adam. postea¬
quam deligno prohibito. seducta
muliere manducauit. eiquededit
ut simul ederent: noluit eam con¬
tristare: quam credebat posse.
sine suo solatio contabescere: siab
eius alienar&ur anmo Etom¬
nino. illam interire discordia.
non quidem carnis uictus concu¬
piscentia : quam nondum sense¬
rat inresistente lege membro¬
rum legimentis suae. sed amica¬
li quadam beniuolentia: qua ple¬

Expanded text:
similitudinem praeuaricationis similitudinem praeuaricationis Adae, qui est forma futuri, seductum tamen negat. nam et interrogatus non ait: mulier, quam dedisti mecum, seduxit me, et manducaui, sed, ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducaui; illa uero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, uir tantae sapientiae, numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non ualuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque defluebat, mortiferas delicias contristaret. ita et Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducauit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia, qua ple
Abbreviated transcription (Latin):
sent futuros ut deos propter dinos¬
centiam boni & mali: tamquam
his tantum bonum creaturae suae
creator inuiderit. Hoc mirum
si homo spiritali mente praeditus.
credere potuis s&. an quia hoc credere
ipse non poss&. propter eamulier
addita est : quae parui intellectus
ess&. Etadhuc fortasse. secundum
sensum carnis. non secundum spm̃
mentis uiuer& Ethoc est quod
ei apoftolus non tribuit imaginẽ
dĩ Sic enim ait. uirquidem non
deb& uelare capud cum sit imago
&gloria dĩ Mulier autem glo¬
ria uiri est. non quomens feminae :¬
eandem imaginem caperenon
possit. cum in illa gratia nos dicat
nec masculum esse nec feminam.
sed quod fortassis illa hoc non¬
dum perceperat. quod fit inagni¬
tione dĩ & uiro regente ac dispen¬
sante paulatim fuerat perceptu
formatus est. Deinde ȩua : &adam
non est sed uctus Mulier autem
seducta in preuaricatione facta
est: idest ut per illam &iam uir
preuaricar&ur : Nam & ipsum
dicit preuaricatorem. ubiaie. in

Expanded text:
sent, futuros ut deos propter dinossent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit . hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus esset et adhuc fortasse secundum sensum carnis, non secundum spiritum mentis uiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat percepturformatus est, deinde Eua. et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam uir praeuaricaretur. nam et ipsum dicit praeuaricatorem, ubi ait: in
Abbreviated transcription (Latin):
& quibusdam : duos illos primos
hom ines: nuptias suas fuisse furatos
& ante mixtos eẽ concubitu. quã
eos quicreauerat copulass&. Quã
rem: nomine ligni fuisse signifi¬
catam. un de prohibiti erant donec
oportuno tempore iungerentur
Quasi uero in ea adate inperfecti
esse credendi sunt. ut exspectanda
e& maturitas pubertatis. aut non
illud tunc legitimum. ẽ cum pri¬
mum fieri potuiss& Cum autem
non potuiss&. non utiq fier& : nisi
forte sponsa erat apatre tradenda
& expectanda erat uotorum sollẽ¬
nitas & conuiuii celebritas. & dotis
estimatio. & conscriptio tabularũ:
ridiculum iftud ẽ preter quod
arerum gestarum propri&ate
discedit. quam sus cepimus adse¬
rendam. & quantum ds̃ donare
uoluit adseruimus: illud magis
mou&. siiam spiritalis erat adam.
quam uismente non corpore quo¬
modo credere potuerit. quod
perserpentem dictum est. ideo dm̃
prohibuisse. ne fructu ligni illius
uescerentur. quia sciebat eos si fecis¬

Expanded text:
et quibusdam duos illos primos et quibusdam duos illos primos homines nuptias suas fuisse furatos et ante mixtos esse concubitu, quam eos qui creauerat copulasset: quam rem nomine ligni fuisse significatam, unde prohibiti erant, donec oportuno tempore iungerentur. quasi uero in ea aetate facti esse credendi sunt, ut expectanda esset maturitas pubertatis, aut non illud tunc legitimum esset, cum primum fieri potuisset, cum autem non potuisset, non utique fieret; nisi forte sponsa erat a patre tradenda et expectanda erat uotorum sollemnitas et conuiuii celebritas et dotis aestimatio et conscriptio tabularum. ridiculum istuc est; praeter quod a rerum gestarum proprietate discedit, quam suscepimus adserendam et, quantum deus donave uoluit, adseruimus. Illud magis mouet, si iam spiritalis erat Adam, quamuis mente, non corpore, quomodo credere potuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecis
Abbreviated transcription (Latin):
meum rompheam. quae uertit᷑
custodire uiam ligni uita e
Hoc per cael estesutiq potesta¬
tes. &iam inparadiso ui sibili factũ
esse credendum est Vt peran¬
gelicum minifterium ess& illic
ignea qua edam custodia. non
tamen frustra factum eẽ nisiquia
significat aliquid &iam despiri¬
tali paradiso. non est utiq dubitan¬
dum. Non autem ignoro quibus¬
dam eẽ uisum. festinatione prȩ¬
uertisse illos homines ap&itum
scientiae boni &mali. & inmaturo
tempore percipere uoluisse. qđ
eis dilatum. oportunius seruabatꝰ᷑:
id que egisse temptatorem. ut
pro cerpendo quod nondum talib
congruebat: offenderent dm̃:
& ab eius rei utilitate alienaren¬
tur exclusi. atq: damnati. ad quã
si suo tempore sicut ds̃ uolebat
accederent. possent ea sic lubrit᷑
perfrui. Hoc siforte lignum illud
non adpropri&atem. ut uerum
lignum & uera poma eius sed ad
figuram uelint accipere habeat
exitum aliquem recte fidei ueri¬
tatiq probabilem Uisum est

Expanded text:
meam romphaeam, quae uertitur, meam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni uitae. hoc per caelestes utique potestates etiam in paradiso uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia: non tamen frustra factum esse nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso non est utique dubitandum._ Non autem ignoro quibusdam esse uisum festinatione praeuertisse illos homines adpetitum scientiae boni et mali et inmaturo tempore percipere uoluisse, quod eis dilatum oportunius seruabatur idque egisse temtatorem, ut praecerpendo, quod nondum talibus congruebat, offenderent deum et ab eius rei utilitate alienarentur exclusi atque damnati, ad quam si suo tempore, sicut deus uolebat, accederent, possent ea salubriter perfrui. hoc, si forte lignum illud non ad proprietatem ut uerum lignum et uera poma eius, sed ad figuram uelint accipere, habeat exitum aliquem rectae fidei ueritatique probabilem. Uisum est
Abbreviated transcription (Latin):
terram dequa sumptus est
Superiora uerba dĩ sunt.
hoc autem factum. propter ipsa
uerba secutum est: Alienatus
enim auita. non solum quam fuerat
si preceptum seruas s& cumangelis
suscepturus. sed ab illa &iam quã
ducebat in paradiso. felici quodã
corporis statu. Separari utiq de¬
buit aligno uitae. siue quod exip¬
so illi subsifter& felix ille ipsestatꝰ
corporis. exre uisibili uirtute in¬
uisibilis. siue quod in eo e& & sacra¬
mentum isibile inuisibilis sapien¬
tiȩ: alienatus inde utiq fuerat.
uel iam moriturus: uel &iamtam¬
quam ex communicatus: sicut
&iam in hoc paradiso id est eccle
sia. solent asacramento altaris
uisibilibus homines disciplina
ecclesia ftica remoueri: Eteie¬
cit adam. & conlocauit eum con¬
tra paradi sum uoluptatis Et
hoc significandi gratia factum
est. sed tamen factum. ut contra-
paradisum. quobeata uita &iã
spiritaliter significabatur. ha¬
bitar& peccator: utiq in miseria
Et ordinauit cherubin. & flã¬

Expanded text:
terram, ex qua sumtus est. terram, ex qua sumtus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim a uita non solum quam fuerat, si praeceptum seruasset, cum angelis accepturus, sed ab illa etiam, quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu, separari utique debuit a ligno uitae . siue quod ei ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re uisibili, uirtute inuisibili, siue quod in eo esset et sacramentum uisibile inuisibilis sapientiae, alienandus inde utique fuerat uel iam moriturus uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est eccsia, solent a Sacramentis altaris visibilibus homines disciplina ecclesiastica removeri. 55. Et ejecit Adam, et collocavit eum contra paradisum voluptatis. Et hoc significandi gratia factum est, sed tamen factum, ut contra paradisum, quo beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator utique in miseria. et ordinauit Cherubin et flam
Abbreviated transcription (Latin):
nobis. incognoscendo bonum
& malum quoniam hoc per qđ¬
lib& & quomodo lib& dictum
sit. ds̃ tamen dixit. non aliter
intellegendum est quod ait unus
exnobis : nisi propter trinitatẽ
numerus pluralis accipiatur sic
dictum erat. faciamus hominẽ¬
& iam dñs dese & patre: ueniemꝰ
ad eum. & mansionem apud eũ
faciemus Replicatum est
igitur incaput superbi. quo
exi tu concupiuerit: quod aser¬
pente suggestum est . &eritis sicut
dii Ecce inquid adam factus est
tam quam unus exnobis Uer¬
ba enim sunt haec dĩ. non tam
huic insultantis. quam c&eros
neita superbiant deterrentis. prop¬
ter quos ista conscripta sunt. lac¬
tus est in quid tam quam unus ex
nobis in cognoscendo bonum &
malum: quid aliud intellegendũ.
nisi exemplum timoris incutien¬
di. eẽ propositum: quod non so¬
lum non fuerit factus qualis
fieri uoluit: sed nec illud quod
factus fuerat conseru auit
Et nunc inquid ds̃ nealiquando
depara diso uoluptatis. operari

Expanded text:
nobis in cognoscendo bonum nobis in cognoscendo bonum et malum. quoniam hoc, per quodlibet et quomodolibet dictum sit, deus tamen dixit, non aliter intellegendum est, quod ait: unus ex nobis, nisi pnumerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus homineetiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: et eritis sicut dii, ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei, non tam huic insultantis quam ceteros, ne ita superbiant, deterrentis, propter quos ista conscripta sunt. factus est, inquit, tamquam unus ex nobis in cognoscendo -bonum et malum. quid aliud intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus, qualis fieri uoluit, sed nec illud, quod factus fuerat, conseruauit? Et nunc, inquit deus, ne aliquade paradiso uoluptatis operari
Abbreviated transcription (Latin):
iciens &iam. quoniam istaest
mater omnium uiuentium
Nam & haec nonscriptoris narran¬
tis. uel ad firmantis. sed ipsius prim
hominis uerba intellegenda sunt
ut dicer&. quoniam est mater
omnium uiuentium. tam quam
nominis ase inpositi causam in¬
ferens. cuream uocauerit uitam
Etfecit dñs ds̃ adae & mulieri
eius tonicas pellicias . & induit eos
Et hoc significationis gratia
factum est. sed tamen factum:
sicut illa quae significationis
gratia dicta sunt. sed tamendic¬
ta sunt Hoc enim quod sepe
dixi. nec me sepius pig& dicere.
anarratore rerum propriae
gestacrum : exigendum est. ut
ea narr& facta esse. quȩ facta sunt
eadicta eẽ quadicta sunt Sicut
autem infactis queritur . quid
factum sit. & quid signific&.
ita inuerbis. & quid dictum sit.
& quid signific&. Siue enim fi¬
gurate siue propriae dictum sit
quod dictum essenarratur. dictũ
tamen eẽ non deb& putari figu¬
ratum. Et dixit ds̃. ecce adã
factus est tam quam unus ex

Expanded text:
iciens etiam: quoniam ista est iciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium, tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam". Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum, sicut illa, quae significationis gratia dicta sunt, sed tamen dicta sunt. hoc enim, quod saepe dixi nec me saepius piget dicere, a narratore rerum proprie gestarum exigendum est, ut ea narret facta esse quae facta sunt et dicta esse quae dicta sunt. sicut autem in factis quaeritur, quid factum sit et quid significet, ita in uerbis, et quid dictum sit et quid significet. siue enim figurate siue proprie dictum sit, quod dictum esse narratur, dictum tamen esse non debet putari figuratum. Et dixit deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex