comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
impl&ur qđ ꝑ proph& cm identidem canitur : quod remissurus e&̃ impi am plebẽ
suam non quidem totam : Quõ multi exis rahelitis crediderunt in xp̃m : Nam
indeerant & apostolieius : &humiliaturus omnem suꝑbum atiniuriosum:
ut ipsesolus ex alitr&ur. Iđ solus altus & potens hominibus manifestar&ur:
donec proicerentur acredentibus idola & a non credentibus absconderentur:
cumeius timore terra confringitur iđ terreni homines timore franguntur
timendolegem uł ipsius. uel eorum qui credentes in eum gentibus que remantes
talici sacrilegia prohiberent : Haecenim quao ut facilius intellegerentur :¬
breuiter praelocutussum ꝓph&a sic dicit: Et nunctudomus iacob
nigene natisuN illis: Repleca ẽ enĩ regio eorum cergento &ccuro
nec enit numerus tescurorum illorum. et repl&a ẽ terne equis Necenit nu¬

Expanded text:
impletur quod per prophetam identidem canitur, quod remissurus esset impiam plebem impletur quod per prophetam identidem canitur, quod remissurus esset impiam plebem suam — non quidem totam, quia multi ex Israhelitis crediderunt in Christum; nam inde erant et apostoli eius —, et humilaturus omnem superbum adque iniuriosum, ut ipse solus exaltaretur, id est solus altus et potens hominibus manifestaretur, donec proicerentur a credentibus idola et a non credentibus absconderentur, cum eius timore terra confringitur, id est terreni homines timore franguntur, timendo legem uel ipsius uel eorum qui credentes in eum gentibusque regnantes talia sacrilegia prohiberent. Haec enim, quae ut facilius intellegerentur breuiter praelocutus sum, propheta sic dicit: Et nunc tu, -domus Iacob, nigenae nati sunt illis. \'repleta est enim regio eorum argento et auro, nec erat numerus thensaurorum illorum. et repleta est terra equis, nec erat nu
Abbreviated transcription (Latin):
secoli per eosuates praecepit. perquos et quae praedixit impleuit : Cur ei
non oredunt simulacra euestenda eẽ . & alios deoscolendos nonesse Si nec iouis
nec saturnus est. quia siuinus eorumess& contrasacraiouis & saturni eorũ tanta
non dicer&. : Quis ergo est qui propterdeos alios solus abistis non colitur:
& euersis diis aliis tam euidenter effecit ut solus colatur : Humiliata omni
superba altitudine quaese aduersus xp̃m erexerat. proidolis persequens inter¬
ficiens que xp̃ianos : Nunc certe quaerunt ubi se aibscondant cum sacrificare
uolunt : uel ubi deos ipsossuos recludant ne axp̃ianis inueniantur atq fran¬
gantur : VUnde hoc nisi atimorelegum & regum ꝑ quos ds isrł suam exerit
potestatem lam subditos xp̃inomini sicut longe ante promisitdicens ꝑproph&cĩ :
Et ad orabunt eum omnes reges terrae omnesgentes seruientei : Nempeiam

Expanded text:
se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit impleuit? cur ei se coli per eos uates praecepit, per quos ea quae praedixit impleuit? cur ei non credunt simulacra euertenda esse et alios deos colendos non esse? si nec Iouis nec Saturnus est — quia, si unus eorum esset, contra sacra Iouis et Saturni eorum tanta non diceret —, quis ergo est, qui propter deos alios solus ab istis non colitur et euersis dis aliis tam euidenter efficit, ut solus colatur, humilata omni superba altitudine, quae se aduersus Christum erexerat pro idolis persequens interficiensque Christianos? nunc certe quaerunt, ubi se abscondant, cum sacrificare uolunt, uel ubi deos ipsos suos recludant, ne a Christianis inueniantur adque frangantur. unde hoc nisi a timore legum adque regum, per quos deus Israhel suam exserit potestatem iam subditos Christi nomini, sicut longe ante promisit dicens per prophetam: et adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes seruient illi? Nempe iam
Abbreviated transcription (Latin):
Ipse ꝑxp̃inomen & xp̃i anorum fidem : istarum omnium suꝑstitionum euersionom
adiissuis hocest dȩ monibus nomen xp̃ĩ m&uentibus prohibitĩ sunt : uolunt ab eo
doctrinã istam facere alienã quaxp̃iani contraidola disputant. Easque omnes
falscis religiones ubi potuerint eradicant : dedõ isrł respondeant : quem docere
ista & iubere nontantum xp̃ianorum sed &i am iudaeorum libritestantur : deipso
consulanT deossuos qui x p̃mbla sphemari prohibuerunt : dedõ isrł si audent aliqua
contumeliosa respondeant : Sed quos consulant. autubiiam consulant : libros
suorum legant : sid misrł iouemputant sicut uarro scribit : Interimut scđm
eorum opinionem loquar.  Curergo ioui non credunt idola ẽẽ delenda :
Si saturnum putant. cur cũ non colunt : Aut cur non sic colunt quem ad modũ

Expanded text:
ipse per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium superstitionum euersionem ipse per Christi nomen et Christianorum fidem istarum omnium superstitionum euersionem  etiam a dis suis, hoc est demonibus, nomen Christi metuentibus prohibiti sunt, uolunt ab eo doctrinam istam facere alienam, qua Christiani contra idola disputant easque omnes falsas religiones, ubi potuerint, eradicant. De deo Israhel respondeant, quem docere ista et iubere non tantum Christianorum, sed etiam Iudaeorum libri testantur, de ipso consulant deos suos, qui Christum blasphemari prohibuerunt, de deo Israhel, si audiant aliqua contumeliosa, respondeant. sed quos consulant? aut ubi iam consulant? libros suorum legant. si deum Israhel Iouem putant, sicut Varro scripsit, interim ut secundum eorum opinionem loquar, cur ergo Ioui non credunt idola esse delenda? si Saturnum putant, cur eum non colunt? aut cur non sic colunt, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
in imi corum xp̃i. possunt dici finxisse discipulixp̃i : Quis enim haec euertit
nisids̃ i srł: Ipsi enĩ populo dictum est ꝑ diuinas uoces factas ad morsen:
similitudinem Neq: quae incaelo sursum Neq: quae interra deorsum
Vt aũ &iã euertat ista ubi potestatemacceperit sic ei precipitur: Non
ad orabis deos illorum : sed neque seruies eis : non facies scđmopera ipsorũ
sed deponendo depones & confringendo confringes simula cra eorum
abrahae : Ciuprimo &deinde isa ac filio eius. &de inde ipsiisrł nepotieius
dictum est qđ iam cõmemoraui & in semin&uo benedicentur omnes gentes.
quodiam fieriuidemus in xp̃o : cuminde exortasit illa uirgo dequa ꝓph&a¬
populiisrł. &d eisrł cetinitdicens : Ecceuirgo concipi& & pariet filium:
& uocabun nomeneius emmanuel : Interp̃tatur aũ emmanud : nobiscumds:
Ds̃ ergo israł prohibuit aliosdeoscoli : qui prohibuit id ola fabricari. qui praecepit

Expanded text:
inimicorum Christi, possunt dici finxisse discipuli Christi? Quia enim haec euertit inimicorum Christi, possunt dici finxisse discipuli Christi? Quia enim haec euertit nisi deus IsraheL? ipsi enim populo dictum est per diuinas uoces factas ad Moysen: similitudinem, neque in coelo sursum, neque in terra deorsum . Ut autem etiam evertat ista, ubi potestatem acceperit, sic ei praecipitur: Non adosed deponendo depones et confringendo confringes simulacra eorum.Ab ahae, cui primo et deinde Isaac filio eius et deinde ipsi Israhel nepoti eius dictum est quod iam commemoraui: in semine tuo benedicentur omnes gentes? quod fieri iam uidemus in Christo, cum inde exorta sit illa uirgo, de qua ppopuli Israel et Dei Israel cecinit, dicens: Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel. Interpretatur autem Emmanuel, Nobiscum Deus . Deus ergo Israel qui prohibuit alios deos coli, qui prohibuit idola fa
Abbreviated transcription (Latin):
dequorum &icm futura ꝑfidia in illis proph&icis litteris tacitum non est :
ipsihabent &legunt proph&cmdicentem : Dñ eds̃ m̃s & refugum meum
indiemalorum : ad tegentesuenient ab extremo terrae &dicent : uere
mendacia coluerunt patres nostri : simulacra & nonest in illis utilittis
Eccenuncfit : ec cenunc gentes ab extremo terra eueniunt ad epm ista
dicentes : &simula cra frangentes : &hocenĩ magnumest quod ds̃ praestitit
edesiae suae ubiquediffusae : Vt gensiudȩa merito del&a & dispersa
perterras. Ne a nobis haec composita puttirentur codices ꝓph&arum
nostrorum ubique ꝑ ortar&. &in imica fidei nostrae. testis fier& ueritatis
nostrae : Quomodo ergo discipuli x p̃i docuerunt quod a xp̃onondidicerunT
sicut stulti desipiendo iactant : Vt deorum gentilium simulacrorũ suꝑstitio
deler&ur : : Num quid & illas proph&ias quaenuncleguntur in codicib:

Expanded text:
de quorum etiam futura perfidia in illis propheticis litteris tacitum non est, de quorum etiam futura perfidia in illis propheticis litteris tacitum non est, ipsi habent et legunt prophetam dicentem: domine deus meus et refugium meum in die malorum, ad te gentes uenient ab extremo terrae et dicent: uere mendacia coluerunt patres nostri simulacra et non est in illis utilitas. ecce nunc fit, ecce nunc gentes ab extremo terrae ueniunt ad Christum ista dicentes et simulacra frangentes. et hoc enim magnum est, quod deus praestitit ecclesiae suae ubique diffusae. ut gens Iudaea merito debellata et dispersa per terras, ne a nobis haec conposita putarentur, codices prophetarum nostrorum ubique portaret et inimica fidei nostrae testis fieret ueritatis nostrae. quomodo ergo discipuli Christi docuerunt quod a Christo non didicerunt, sicut stulti desipiendo iactitant, ut deorum gentilium et simulacrorum superstitio deleretur? numquid et illas prophetias, quae nunc leguntur in codicibus
Abbreviated transcription (Latin):
ut huius populi ds̃ appella r&ur ds̃ isrł: Non quod ipse non sit ds̃ omnium gentiũ
siuenescientium. siueiam scientium : sed quia misto populo uoluit manifestius
apparere iustutem promissionunsuarum: Ille enim populus primo
inaegepto multiplicatus. & deilla seruitute permorsen in multis signis¬
portontis que liboratus : debellatis plurimis gentibus. terrtm&iam promis¬
sionis accepit. inqua regnauit perreges suos d&ribuiuda exortos: Qui iudas
unus fuit exduodecimfiliis isrł prone potis abrae : Atque indeiudei cogno¬
minati multt ipsodõ adiuuante fecerunt. & multa propeccatissuis ipsofla¬
gellante perpessi sunt : Donec uenir & semen cui repromissumest in quo
benedicerentur omnes gentes : & patrum suorum simulacra sponte confrin¬
gerent : Neque enim temporibus xp̃icnis : sed tanto ante praedictum est
qđ ꝑxp̃ĩ anos impl&ur.: Ipsi iudoi qui remanserunt in imici nominis xp̃i

Expanded text:
ut hujus populi Deus appellaretur Deus Israel: non quod ipse non sit Deus omnium Gentium, ut hujus populi Deus appellaretur Deus Israel: non quod ipse non sit Deus omnium Gentium, sive nescientium, sive jam scientium; sed quia in isto populo voluit manifestius apparere virtutem promissorum suorum. Ille enim populus primo in Aegypto multiplicatus, et de illa servitute per Moportentisque liberatus debellatis plurimis gentibus terram etiam promissionis accepit, in qua regnauit per reges suos de tribu Iuda exortos. qui ludas unus fuit ex duodecim filiis Israhel nepotis Abrahae. adque inde Iudaei cognominati multa ipso deo adiuuante fecerunt, multa pro peccatis suis ipso flagellante perpessi sunt, donec ueniret semen, cui promissum est, in quo benedicerentur omnes gentes et patrum suorum simulacra sponte confringerent. Neque enim temporibus christianis, sed tanto ante praedictum est quod per Christianos impletur. ipsi Iudaei qui remanserunt inimici nominis Christi,
Abbreviated transcription (Latin):
non audent : quiasinegent. operibus eius & prȩdictis atq compl&cis. facilli¬
me conuincuntur : Neque enim eadico quaeliberum sibi putant ẽẽ non creder
quia sn principio fecit caelum & terram & omnia quaein eissunt: Nequeila
nmis antiqua quod enoctranstulit : Quod impios diluuio deleuit. Quod noe
iustum domumquecius ꝑ lignum in delibertiuit:  A braham in hominibus faccta
eius exordior : Huic enim facta est ꝑ angelicũ oraculum manifestata promissio :
quã nunc uidemus impleri: huicquippedictum est. in semin&uobenedicentur
omnes gentes : excuius semine populus isrł: Vnde uirgo maria quae peperitx p̃m
in quo benedici omnes gentes audecint iamnegttre si possunt : Haec promissio
facta est &iam ad isa ac filium a brahe. Haec & ad ici cobnepotem abrahe qui&iã
isrł appellatus est ex quo uniuersus populus & propagatus & nominatus est

Expanded text:
non audent, quia si negent, operibus eius et praedictis adque conpletis facillinon audent, quia si negent, operibus eius et praedictis adque conpletis facillime conuincuntur? nequia ipse in principio fecit coelum et terram, et omnia quae in eis sunt . Neque illa nimis antiqua, quod Enoch transtulit , quod impios diluvio delevit, quod Noe justum domumque ejus per lignum inde liberavit . Ab Abraham in hominibus facta ejus exordior. Huic enim facta est per angelicum oraculum manifesta promissio, quam nunc videmus impleri. Huic quippe dictum est, In semine tuo benedicentur omnes Gentes : ex cujus semine populus Israel, unde virgo Maria quae peperit Christum, in quo benedici omnes Gentes audeant jam negare si possunt. Haec promissio facta est etiam ad Isaac filium Abrahae . Haec et ad Jacob nepotem Abrahae , qui etiam Israel appellatus est, ex quo universus ille populus et propagatus et nominatus est,
Abbreviated transcription (Latin):
nondicam uenerem sed pricpum : Namsi unus homo &uenator &agricola
esse uoluerit seruuserit amborum : Quibus tamen uł uicinatempla fabricare
erubescit: Sed interp̃tenturdianam uirtutem quã uoluNt. Interpr&entur &
priapum fecunditatis dm̃ : Ita sane ut in fecundis feminis pudetit iunonem talẽ
habereadiutorem : Dicant quod plac&. Interpr&entur qũs apiunt : dumtamen
omnia corum argumenta ꝑturb& ds̃i srł: Quicum illos omnescoli prohibuerit¬
& anullo eorum coli prohibitussit. Eorumq: simulucris & sacris euersionem pre¬
ceperit: praedixerit fecerit : satis ostendit illos falsos atq fallaces. & se
uerum acueracem essedm̃ : Istosaũ iam paucos deorũ multorum falsorum que
cultores quis non mir&ur nolle obtempera re illi : Dequo cum ab eis quȩritur
quis namdẽ sit : Quod lib& opinando respondeant: dm̃ tamen esse negitre

Expanded text:
non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed interpretentur Dianam uirtutem quam uolunt, interpretentur et Priapum fecunditatis deum, ita sane ut in fetandis feminis pudeat Iunonem talem habere adiutorem, dicant quod placet, interpretentur quod sapiunt, dum tamen omnia eorum argumenta perturbet deus Israhel. qui cum illos omnes coli prohibuerit et a nullo eorum coli prohibitus sit eorumque simulacris et sacris euersionem praeceperit, praedixerit, fecerit, satis ostendit illos falsos adque fallaces et se esse uerum ac ueracem deum. . Istos autem iam paucos deorum multorum falsorumque cultores quia non miretur nolle obtemperare illi, de quo cum ab eis quaeritur quisnam deus sit, quodlibet opinando respondeant, deum tamen esse negare
Abbreviated transcription (Latin):
quos istidum colere uolunt. illum quicumistis coli non potest colere nolurt
Dicant quid causae est ut nullus eorũ inueniatur qui alterũ coli prohibeat
Cumeo sindiuersis officiis muneribus constituant. & rebus ad quemq proprie
ꝑtinentibus praesides uelint : Sienim iuppiter non prohib& saturnum col
quia nonest illehomo qui illũ hominem patrem derogno ex pulit. Sedaut caeli
cmpus aui spsimplenscaclum & terram: &ideo non potest prohiberecoli mentẽ
suꝑnam exqua dr̃ emanasse: Si earatione nec saturnus iouem coli prohib&. qua
non ab eo rebellante superatus est sicut ille aioue nescio quo cuius arma fugiens
uenit in italiam: Sed fau& primamens animae a segenitae : Saltim uulcanus
ꝓhiber& colimartem uxoris adulterum: Hercules iunonem ꝑsecutricem suã
uae ista intoreosest tam foeda consensio : Vt nediana uirgo casta. coli prohibeat

Expanded text:
quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, saltem Vulcanus prohiberet coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae ista inter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat
Abbreviated transcription (Latin):
quemsi non colunt : non omnes deoscolunt : Si cũcolunt : non colunt sicut
se coliiussit : quia & alios colunt quos illecoli prohibuit: Per eosenim
uates ista prohibuit ꝑ quos haec ipsa quaenunc axp̃ianis eorũ simulacra
patiuntur. futurci praedixit. Siue enim angeli ad illos proph& asmissi
sint qui eis dm̃ omnium ereatorem unum uerum dm̃ cui uniuersa subiec¬
tasunt. & ꝑ sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent
& quemadmodũ secoli p̃ciper& indicarent : Siue aliquorũ in eismentes per
spm̃ scm̃ ita sublimatae sint. ut eo uisu et uiderent quo & ipsi angeliuident
cmstat tamen eos illideoseruisse quialios deos coli prohibuit: Seruisseaũ
fidepi&atis in rogno & sacerdotio rei publicȩsuae : &xp̃muenturum uerũ
regem acsacerdotem simnificantibus sacris. : Porro aũ indiisgentium

Expanded text:
quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simulacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent et quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum in eis mentes per spiritum sanctum ita sublimatae sint, ut eo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium,
Abbreviated transcription (Latin):
summas arces si quicquã in his rebus potestatis habuissent. saturno potius
dedicarent: Ꝙmathematicos uł gen&hlia cos maxime delerent. quisa¬
turnũ quem sapientum effectorẽ istidicerent. maleficum dm̃ inter alia si dera
constituerent: Ouaeo pinio tantum contra illis in animis humanis p̃ualuit
ut nec inon are illum uelint : Senem potius quam saturnũ appellantes : ttim
timida suꝑstitione : ut &iam cartaginenses peneui cosuo nomen muta¬
uerint uicum sonis crebrius quamuicum saturni appellantes : Notũ
est ergo quid colere conuincantur. & quid colorareconentur. ad orato¬
res simulacrorum : Verum & abistis nouitiis saturni int̃p̃tatoribus
requirendum est quid dedo sentiant hebreorum : &iam ipsisenim
placuit omnes deos cumgentibus colero : Cum eos superbos puder & pecca¬
torum res pmissione sehumiliari subxp̃o : Quidergosentiunt dedõ isrł

Expanded text:
summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel?
Abbreviated transcription (Latin):
quandã sum mã dĩ sapientiam : Cuius participatione fit sapiens. quaecũq
anima fit uere sapiens : non tantum concedimus uerum &ic̃ maxime
praedicamus : Verum &iam uniuersa ista corporalis moles
quaemundus appellatur. habeat quandã animam. uł quasi animã suam
iđ rationalemuittim. qua ita regatur sicut unum quod queanimal ÷ Magno
atque abditaest quaestio: Nec ad firmnarideb& isttopinio : nisi comperta
quod uerasit : Nec refelli pisi comꝑta quod falsasit.: Quid aũ hoc adhominẽ
&iam si semꝑ eum lateat : Quando quidem nulla anima fitscipiens ułbeata
ex aliaquacumque anima : Sed ex illa sola summa atq: in commutabib dĩ sapi¬
entia: Romanitamen qui non saturno. sed icui capitolium condideruñ
uel aliaonationes qua e iouem prȩcipue suꝑc& erosdeos colendũ eẽ putauerunt :
non hoc quod isti senserunt. Qui scđm istam suam nouam opinionem &

Expanded text:
quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta, quod uera sit, nec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad hominem, etiamsi semper eum lateat, quando quidem nulla anima fit sapiens uel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa adque incommutabili dei sapientia? Romani tamen, qui non Saturno, sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam opinionem et
Abbreviated transcription (Latin):
absurdum si filius temporis iuppiter haber&ur : quẽ dm̃ a cernum
uł putabant uel ꝓutari uolebant : At uero scđm istamno uellã in terp̃ta¬
tionem quamu&eres eorum si habuissent. mirum siciceronem uarronẽq
latuiss& : Saturni filium iouem dicunt . tam quã ab illa mente profluentẽ
spm̃ quã uolunt eẽ uelut animã mundi huius omnia caelestia & terrena
corpora implentem : Vnde illud maronis est qđ paulo ante commemoraui
louis om̃nia plena ⁊ Numquid non possent isti sicut ipsam int̃pr&ationẽ
ita &iam suꝑstitionem hominũ commutare : & aut nulla simulacra
Aut certe saturno potius quam ioui capitolium constituerent : Neque
enim ullã animã rationalem sapientem fieri disputant : nisi participa¬
tione sum mae illius in commutabilisque sapientiae : Non solum cuiusq̃
hominis animã sed ipsius &i am mundi quamdicunt iouem : Nos uero eẽ

Expanded text:
absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpora implentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut nulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse
Abbreviated transcription (Latin):
dequo sta nanrantur : Nos aũ saturnũ interp̃tamus uniuersũ tempus : quod
grecũdiã uocabulum ostendit : Vlocatur enim cronos: quod asspiratione
addita &iam temporis nomen est : Vnde &iam saturnus appellatur: quasi
satur&ur annis : Quidiam cum istis agendum est nescio : Qui conantes in
melius interp̃tari nomina & simulachra deorumsuorum : fatentur maiorẽ
deum suum & patrẽ c&eronum tempuseẽ : Quid enim aliud indicant quam
omnes deossuos temporales eẽ . quorum patrem ipsum tempus constituuNT
Frubuerunt hincphilo sophi eorum recentiores platonici : qui iam xp̃ianis
temporibus fuerunt : & saturnum aliter in t̃ pr&are conatisunt : Dicentes
appellatum chronon uelut asati&a teintellectus . Eo quod grece chronos
nomen : quasi exprimalatina parte . & greca posteriore compositum
ut dicer&ur sccturnus : tamquã satur & nus Viderunt quã e&

Expanded text:
de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod Graecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fuerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietasnomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset
Abbreviated transcription (Latin):
donialexandro diuersam quidem a grecorum opinione. istorum deorũ originẽ¬
diqͥt : Verum tamen itti prodit ut eos homines fuisse declar& : Sed quid ad nos:
Dicant se iouem non hominẽ mostuum colere. nec homini mortuo capitolium
dedicasse : Sed spiritui uiuificati omnia quomundus impl&ur : & scutum
eius in honorẽ nutriciseius fitũ depellȩ caprina. interp̃tentur ut uoluN :
Quid dicunt desaturno : quem satur num colunt: Nonne ille est qui primus
ab obrmpouenit. arma iouis fugiens & regnis exul ademptis: Quigenus indo¬
cile &dis psum montibus altis. composuit. legos que dedit. latium que uocauit :
Nis qũo latuis s& tutus in oris : : Non neipsum eius simulachrũ qđ cooperto
capite fingitur quasi latentem indicat : Non neipse iteilis ostendit agriculturã
qđ falcedemon strat : Non inquiunt : siamuideris si fuit ille homo & rex quid

Expanded text:
doni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam,
Abbreviated transcription (Latin):
stellaseorũ nonfigat sed fingat incaelo : Neque enim reuera stella illa
iouis est. aut illa saturni : sed posteorum mostem sideribus ab in itiomundi conditis
haec nomina imposuerunt homines qui illos mortuos qua sid eos habere uolueruNT
Dequibus quid tantũ mali castitas. Autquid tantum boni uoluptas commeruit.
ut interastra quaecum sole &luna circumeunt. uenus habeat stellam. &
minerua non habeat: Sed fuerit &cicero achademicus incertior quã podae
qui sepulchra eorũ cõmemorare ausus est litterisquemandare : Quamuis
hoc non exopinione propria praesumpserit : sed exipsorum sacrorũ traditione
cõmemorauerit : Num quid &uarro ueltam quã podia fingit. uelttĩ quam
achademicus dubie ponit quod dicit talium deorum sacra excuiusque eorum
uita uel morte quia inter homines uixerunt uel obierunt esse composita. :¬
Numquid elleon ille sacerdosaegrptius. po&a uelachademicus fuit : quimace¬

Expanded text:
stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas aut quid tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habeat? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Mace
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi illimaiorum dii gentium. hinc anobis profecti incaelum repperiuntur:
Quaere quorum demonstrentur sepulchra ingrecia. Reminiscere quonames
initiatus quae traduntur mysteriis. Tumdenique quã hoc latepateat intelleges
Hic certe istorum deos homines fuisse satis confit&ur : Incaelum aũ peruenis se beni¬
uole suspicatur. Quam quã & hunchonorem opinionis ab hominibus eis essedelatũ
Non dubittit publicedicere cũ deromulo loquer&ur. Quihanc inquit urbem
condidit romulum ad deos in mortales. beniuolentia famaque sustulimus
quod romani deromulo quod deniqueiam recentioribus temporibus &i am
decȩsare facere uoluerunt : Quibus & uirgilius adulationem carminis ad didit
dicens. Eccedionei processit caesaris astrum. Uidecintergo neforte istorica
ueritas. sepulchra falsorum deorum ostendat interra : Vanitas autẽ podica

Expanded text:
ipsi illi maiorum gentium di hinc a nobis profecti in caelum repperientur. ipsi illi maiorum gentium di hinc a nobis profecti in caelum repperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulchra in Graecia, reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis, tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. hic certe istorum deos homines fuisse satis confitetur, in caelum autem peruenisse beniuole suspicatur. quamquam et hunc honorem opinionis ab hominibus eis esse delatum, non dubitauit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: qui hanc, inquit, urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus. quod Romani de Romulo, quod denique iam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere uoluerunt? quibus et Vergilius adulationem carminis addidit dicens: ecce Dionaei processit Caesaris astrum. uideant ergo, ne forte historica ueritas sepulchra falsorum deorum ostendat in terra, uanitas autem poetica
Abbreviated transcription (Latin):
redditur : Quia iouem occultatũ amatre. capra nutriuit. An& hoc
pođꝰ a ementiuntur : Num quid & capitolia romanorum opera sunt po&crũ :¬
uid sibiaũ uult ista non podica. sed mimica uari&as : De os secundum
philosophos in libris quȩrere. scđm po&as intemplis adortre : Sed nũ quid
&ic̃ ille omerus po&a fuit. qui & ipsumiouem & saturnũ patremeius. &
plutonẽ atq neptunũ fratres eius itaplanissime homines fuisse prodit
ut eorumcultores gratictias magis po&is ageredebeant. quia non ad deos
dehonestandos. sed potius ad exornandos multa finxerunt. Quamuis & ipsũ
omerum ab ennio po&a in latinam linguã esse conuersum cicero commemor&:
ui eum cum quointusculanis disputat tamquã secr&orum conscium ammon& dicens::
Siuero scrutari u&era & exeis quaescriptores greciae prodideruNT eruere coner:

Expanded text:
redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc poetae mentiuntur? numquid et Capitolia Romanorum opera sunt poetarum? quid sibi autem uult ista non poetica, sed plane mimica uarietas, deos secundum philosophos in libri quaerere, secundum poetas in templis adorare? Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Iouem et Saturnum patrem eius et Plutonem adque Neptunum fratres eius ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum cultores gratias magis poetis agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamuis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in Latinam linguam esse conuersum Cicero commemoret. numquid et ipse Cicero poeta fuit, qui eum, cum quo in Tusculanis disputat, tamquam secretorum conscium admonet dicens: si uero scrutari uetera et ex eis quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner,
Abbreviated transcription (Latin):
Sedneq istum iouis coli prohibuit &quem uincere potuit. dm̃ tamen eẽ ꝑmisit.
Istae in quiunt fabulaesunt : Aut interp̃tandae a sapientibus. aut ridendae
Nos aũ iouem colimus dequo ait maro: louis omniaplena. lđ omnia uiui¬
ficantens pm̃: Merito ergo &uarro iouem opinatus est coli aiudȩis : quia
dicit ꝑ proph&am: Caelum & terram egoimpleo : Quidillud qđ idem po& a
dicit. A&hera quomodo accipiunt : Sicenimait. Tum pater omni potens
fecundis imbribus adher : Coniugis ingremium l&ae descendit : A&herẽ
quippe non spm̃ sed corpus eẽdicunt sublime qđ caelum suꝑ aerem distenditur
Anpodae conceditur nunc scđm platonicos ut non corpus sed spiritus
Nunc scđm stoicos loqui ut corpussit ds̃ : Quidergo in capitolio colunt.
sis piritũ. Quid illic ftcit scutum illud iouis quod appellant egida

Expanded text:
sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus aut ridendae; nos autem Iouem colimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificantem spiritum. merito ergo et Varro Iouem opinatus est coli a Iudaeis, quia dicit per prophetam: caelum et terram ego impleo. quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit. aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo caelum super aerem distenditur. an poetae conceditur nunc secundum Platonicos, ut non corpus, sed spiritus, nunc secundam Stoicos loqui, ut corpus sit deus? quid ergo in Capitolio colunt? si spiritum, si denique ipsum caelum corporeum, quid illic facit scutum illud Iouis, quod appellant Aegida
Abbreviated transcription (Latin):
quis istesit ds̃ : Aludicunꝰ saturnus est : Credo propter sabbati scificationẽ
qui a isti eumdiem saturnotribuerunt: Varro aũ ipsorum quod octiorẽ
apud seneminem inueniunt. dm̃ iudȩorum iouemputauit : nihilinter esse
censens quo nomine nuncup&ur dum eadem res intellegatur:. Credo illius
summitate duerritus : Nam qui anihil superius solent colere romani quam
iouem : quod capito lium eorum satis aperteq testatur. Eumq regem omniũ
deorum arbitrantur: Cumenim aduerter& iudȩos summũ dm̃ colero :
nihil aliud potuit suspicari quamiouem. Sed siuequi saturnũ siue quuouem
dm̃ iud ȩorum puttiN : dicant quando saturnus coli prohibere ausus est alterũ dm̃
Nec ipsumiouem qui eum regno expulisse perhib&ur. patrem filius: Quisi tamquã
potentior &uictor placuit cultoribus suis saturnũ uictum expulsũq: noncolant

Expanded text:
quis iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quis iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quia isti eum diem Saturno tribuerunt. Varro autem ipsorum, quo doctiorem aput se neminem inueniunt, deum Iudaeorum Iouem putauit nihil interesse censens, quo nomine nuncupetur, dum eadem res intellegatur, credo illius summitate deterritus. nam quia nihil superius solent colere Romani quam Iouem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur, cum animaduerteret Iudaeos summum deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Iouem. sed siue qui Saturnum siue qui Iouem deum Iudaeorum putant, dicant: quando Saturnus prohibere ausus est coli alterum deum, nec ipsum Iouem, qui eum regno expulisse perhibetur, patrem filius? qui si tamquam potentior et uictor placuit cultoribus suis, Saturnum uictum expulsumque non colant.
Abbreviated transcription (Latin):
in templis eorũ debuit recitari : ubi nihilumquã tale personuit. Et utiq:
phibitio tammultorum contraunũ. quam unius contramultos notior &
potentior eẽ deber&.: Nam si huius dĩ cultus est impius : In utiles sunt du
qui homines abimpi&ate non prohibent : Si ueropius est huius cultus
qm̃ in illo p̃cipitur neisti colantur impius est cultus eorum : Sicũ tam
fidenter istum coli prohibent. ut plus audiritimeant quam prohibere
audeciN : Hoc ipso quis non sapiat. quisnonsentiat illũ eẽ potius eligendum
quuistos coli tampublice prohib&. Quieorum simulacra euerti iussit.
praedixit euertit . quam istos quos ut ille non colatur iussisse nescimus
praedixisse non legimus. ualuisse aliquid nonui demus : Rogorespondea nT
quis est ds̃ iste : qui omnes deos gentium sic ꝑsequitur. qui omnia eorum sacra
sic prodit. sic extinguit: Quid in terrogem homines qui euanuerunt cogitando

Expanded text:
in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam tale personuit? et utique in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam tale personuit? et utique prohibitio tam multorum contra unum quam unius contra tam multos. notior et potentior esse deberet. nam si huius dei cultus est impius, inutiles sunt di, qui homines ab impietate non prohibent: si uero pius est huius cultus, quoniam in illo praecipitur ne isti colantur, impius est cultus illorum. si autem tam fidenter istum coli prohibent, ut plus audiri timeant quam prohibere audeant, hoc ipso quis non sapiat, quia non sentiat illum esse potius eligendum, qui istos coli tam publice prohibet, qui eorum simulacra euerti iussit, praedixit, euertit, quam istos, quos, ut ille non colatur, iussisse nescimus, praedixisse non legimus, ualuisse aliquid non uidemus? rogo, respondeant: quia est deus iste, qui omnes deos gentium sic persequitur, qui omnia eorum sacra sic prodit, sic extinguit? Quid interrogem homines, qui euanuerunt cogitando,
Abbreviated transcription (Latin):
urguendi sunt : ut proferant auatibus deorũ suorũ contradm̃ hebreorum
aliquid ꝓph&atum. sicut nostot & tanta delibris proph& arũ nostrorum
contradeos eorum . & iussa obseruamus . & p̃dicta recitamus & facta monst
Quae illi iam qui ꝑ pauci remanserunt. malunt dolere compl&a : quam illũ
dm̃ agnoscere qui potuit p̃nuntiare complenda : Cum in suis diis falsis
quae sunt ueradȩ monia . nihilaliud promagno app&ant. quã cumaliquid
eorum res ponsis sibi futurum eẽ didicerint : Quaecumita sint. Curnon
potius miseri intellegunt. illum eẽ dm̃ uerum quem sicuident a suorum
deorum soti&ate seiunctum. Vt quem dm̃ fatericoguntur quiomnes deos
colendos eẽ profitentur cum c& eris colere nonsinantur : Cumergo simul
coli non possint. Curnonille eligitur quiistos coliu&at relictis istis qui illũ
coli nonu&ant : Aut siu& antlegatur. Quid enĩ magis populis eorum

Expanded text:
urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum contra deum Hebraeorum urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos tot et tanta de libris prophetarum nostrorum contra deos eorum et iussa obseruamus et praedicta recitamus et facta monstramus. quae illi iam qui perpauci remanserunt malunt dolere conpleta quam illum deum agnoscere qui potuit praenuntiare conplenda, cum in suis dis falsis, quae sunt uera demonia, nihil aliud pro magno appetant, quam cum aliquid eorum responsis sibi futurum esse didicerint. Quae cum ita sint, cur non potius miseri intellegunt illum esse deum uerum, quem sic uident a suorum deorum societate seiunctum, ut quem deum fateri coguntur, qui omnes deos colendos esse profitentur, cum ceteris colere non sinantur? cum ergo simul coli non possunt, cur non ille eligitur qui istos coli uetat relictis istis qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. quid enim magis populis eorum
Abbreviated transcription (Latin):
iuberentur &iussi famularentur: Qut legant si possunt uel aliquam
frbillarum uł quẽ lib& aliorũ uatũ suorum p̃dixisse hoc futurum ut ds̃ hebreo
ds̃ isrł ab omnibus gentibus coler&ur. & quod eum cultores aliorumdeorũ
recte antea respuissent: futuras &iã litteras ꝓph& crum eius in auctoritate
ita sublimi ut his obtemperans &iam imperium romanorũ iuber& deleri
simulacra. Mon uisse &iam netalibus praeceptis obtemperar &ur:
Legant ista si possunt ex aliquibus librisuatũ suorum.: Omitto enĩdicere
quod ea quae in illorum libris leguntur pronr̃a hocest xp̃i anareligione
testimoniũ dicunt qđ a scĩs angelis & ab ipsis ꝓph&is nr̃is audirepotueruNt
Sicut & p̃sentem in carnexp̃m &iam dȩmonia coacta sunt confiteri: Sed haec
omitto quaetum proferimus a nr̃is ficta esse contenduN: Ipsi omnino ipsi

Expanded text:
iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt, uel aliquam iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt, uel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisse hoc futurum, ut deus Hebraeorum deus Israhel ab omnibus gentibus coleretur, et quod eum cultores aliorum deorum recte antea respuissent, futuras etiam litteras prophetarum eius in auctoritate ita sublimi, ut his obtemperans etiam imperium Romanorum iuberet deleri simulacra, monuisse etiam, ne talibus praeceptis obtemperaretur: legant ista, si possunt, ex aliquibus libris uatum suorum. omitto enim dicere, quod ea quae in illorum libris leguntur pro nostra, hoc est christiana religione testimonium dicunt, quod a sanctis angelis et ab ipsis prophetis nostris audire potuerunt, sicut et praesentem in carne Christum etiam demonia coacta sunt confiteri. sed haec omitto, quae cum proferimus a nostris ficta esse contendunt: ipsi omnino, ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
minoracerte quam ille potuerunt. : Si enim deos dicunt quorumuates consulti
ab hominibus ut nondicam fefellerunt. proxima tamen priuatis negotus responderuNT
Quomodo non estđs cuius uates non solum ea quae ad tempus consulebantur congrue
responderuNT : uerum &iam unde non consulebantur: deuni uerso genere
humano Atq: omnibus gentibus ea quaȩ tanto ante predixerunt quae nunc
&legimus & uidemus : Sidmdicunt quo impl&a sibella fataceunit roma¬
norum quomodo non estds qui& romanos & omnes nationes. in seunum dm̃
perxp̃i euangelium credituras. &omnium patrum suorum simula cra
euersura sicut praenuntiauit exhibuit. : Postremo si illosdeosdicunt
quinum quã ausi sunt peruatessuos contraistumdm̃ aliquid dicere. quomo¬
donon est ds̃. qui peruates suos istorum simulacra nonsolum euerti uissit. uerũ
&iã in omnibus euersura p̃dixit. ab eis qui illis desertis seunumdm̃ colere

Expanded text:
minora certe quam ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti minora certe quam ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ut non dicam fefellerunt, proxima tamen priuatis negotiis responderunt, quomodo non est deus, cuius uates non soresponderunt, verum etiam unde non consulebantur de universo genere humano, atque omnibus gentibus ea tanto ante praedixeet legimus et uidemus? si deum dicunt, quo impleta Sibylla fata cecinit Romanorum, quomodo non est deus, qui et Romanos et omnes nationes in se unum deum per Christi euangelium credituras et omnia patrum suorum simulacra euersuras, sicut praenuntiauit, exhibuit? postremo, si illos deos dicunt, qui numquam ausi sunt per uates suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo non est deus, qui per uates suos istorum simulacra non solum euerti iussit, uerum etiam in omnibus gentibus euersuiri praedixit ab eis qui illis desertis se unum deum colere
Abbreviated transcription (Latin):
iaũ illomodo uellent quo ipsedicer& : alios sibi colendos non esse cernebant
quos ipse coli prohibebat: A ꝑ hoc respuerunt unius ueridĩ cultum : nemultos falso
offenderent : Magis arbitrantes obfuturam sibi fuisse istorum iracundiam
quam illius beniuolentiam profuturam: Sed fuerit istauana necessitas. &ri¬
dendatimiditas : Nuncquȩrimus quid deisto dõ sentiant homines. quibus pla¬
c& omnes deoscolendos eẽ. : Si enimistecolendus non est. quomodo coluntur
omnes cumiste non colitur : Sicũ colendus est non omnes colendi sunt . quia
nisi solus colatur iste non colitur: Anforte dicturi sunt istum non eẽ dñ
cum illos deosdicant. qui sicut noscredimus nihil possunt. nisi quod illius iudicio
ꝑmittuntur : Nonut alicui prosint : sed ut nec lȩdere ualeant. nisi eos quos
ita ledendos eẽ ille iudicat qui omnia potest: Sicut aũ ipsi coguntur fateri

Expanded text:
i autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant i autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant quos ipse coli prohibebat. ac per hoc respuerunt unius ueri dei cultum, ne multos falsos offenderent, magis arbitrantes sibi obfuturam fuisse istorum iracundiam quam illius beniuolentiam profuturam. Sed fuerit ista uana necessitas et ridenda timiditas: nunc quaerimus, quid de isto deo sentiant homines, quibus placet omnes deos colendos esse. si enim iste colendus non est, quomodo coluntur omnes, cum iste non colitur? si autem colendus est, non omnes colendi sunt, quia, nisi solus colatur, iste non colitur. an forte dicturi sunt istum non esse deum, cum illos deos dicant, qui, sicut nos credimus, nihil possunt nisi quod illius iudicio permittuntur, non ut alicui prosint, sed ut nec laedere ualeant nisi eos, quos ita laedendos esse ille iudicat, qui omnia potest? sicut autem ipsi coguntur fateri,
Abbreviated transcription (Latin):
hominibus iam solus colatur : Nihilergorestat utdicant cur huiusdisacra
recipere noluerint : nisiquia sesolum coli uoluerit : Illos aũdeos gentium quos
isti iam colebant coli prohibuerit Sed hocipsum magis ab eis requirendum est :
Quem nam uł qualem putent istum dm̃. qui noluerit colideos alios. quibus isti
templa & simulacra fecerunt: Tantumq: potuerit ut plus ualer& eius uoluntas
adeorum simulacra euertenda : quã illorum ad eiussacra non recipienda :
Certe sententia illius eorumphilosophi proditur: quem sapientissimũ omnium
hominũ &iam oraculo fuisse firmarunt: Socratis enimsententia est : Vnũ quẽq
coli oportere quomodo se ipsecolendum preceperit: Pro inde istis summa neces¬
sitts factaest noncolendi dm̃ hebreorum : quia sialio modo eum colere uellent
quam se colendum ipsed ixiss&. Nonutique illum colerent. sed quod ipsi finxissent :¬

Expanded text:
hominibus iam solus colatur? nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra hominibus iam solus colatur? nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerint, nisi quia solum se coli uoluerit, illos autem deos gentium, quos isti iam colebant, coli prohibuerit. sed hoc ipsum magis ab eis requirendum est, quemnam uel qualem putent. esse istum deum, qui noluerit coli deos alios, quibus isti templa et simulacra fecerunt, tantumque potuerit, ut plus ualeret eius uoluntas ad eorum simulacra euertenda quam illorum ad eius sacra non recipienda. certe sententia illius eorum philosophi proditur, quem sapientissimum omnium hominum etiam oraculo fuisse firmarunt. Socratis enim sententia est unumquemque deum sic coli oportere, quomodo se ipse colendum esse praeceperit. proinde istis summa necessitas facta est non colendi deum Hebraeorum, quia, si alio modo eum colere uellent quam se . colendum ipse dixisset, non utique illum colerent, sed quod ipsi finxissent. s