comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quit dñs ds costam. quam tulerat de adam inmulierem.
non tanquam corpus humanum. s tanquã domum.
Que domus nos sumus: sifiduciam et głam speiusq adfi¬
nem.firinam retineamus: Tauter enim diecebat. ut huma¬
nigeneris origo deo oꝑante produceret᷑: quatinus redẽp̃¬
tioni ipsius quȩ infine erat scli ꝑ eundem uentura condi¬
torem. conementio
figuris testimonium claret E

Expanded text:
quit, Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem, quit, Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam in mulierem, non tanquam corpus humanum, sed tanquam domum, quae domus nos sumus, si fiduciam et gloriam spei usque ad finem firmam retineamus. Taliter enim decebat, ut humani generis origo, Deo operante, procederet, quatenus redemptioni ipsius quae in fine erat saeculi per eumdem ventura conditorem concinentibus figuris testimonium daret. E
Abbreviated transcription (Latin):
portuisse credendum ẽ: Quod aut̃ dormienti illi factum ẽ. qđ
osse detracto in cuius locum caro sub pleretur. altioris mysterii
grã factum ẽ. Significabatur enim qđ de latere xp̃i incru¬
ce ꝑ mortem sopiti. sacramenta essent salutis exitura. uideli¬
cet sangius et aqua: de quibus sponsa illi conderetur eccła.
Nam sitanti sacramenti non esset figura mereatione femine
premittenda. quid opus erat dormisse acdam. uit costam illi
ds de qua feminam faceret tolleret: qui et uigilanti ac non
dolenti idem facere poterat:. quid necessarium ut cum os
quod deuiri latere sumptum ẽ femina condiebatur. in
locum ossis uon os s caro suppleretur. nisi quia figurabat᷑
firma futura. unde eiusdem mysterii gr̃a tipico quoq uer¬
bo usa ẽ scriptura. ut non diceret fecit. aut formauit. aut
creauit. Sicut in omnibus supra oꝑibus: s edificauit in¬

Expanded text:
portuisse credendum est. Quod autem dormienti illi factum est, quod portuisse credendum est. Quod autem dormienti illi factum est, quod osse detracto in cujus locum caro suppleretur, altioris mysterii gratia factum est. Significabatur enim quod de latere Christi in cruce per mortem sopiti sacramenta essent salutis exitura, videlicet sanguis et aqua, de quibus sponsa illi conderetur Ecclesia, nam si tanti sacramenti non esset figura in creatione feminae praemittenda, quid opus erat dormisse Adam, ut costam illi Deus, de qua feminam faceret, tolleret, qui et vigilanti ac non dolenti idem facere poterat? Quid necessarium ut cum os quod de viri latere sumptum est, unde femina condebatur, in locum ossis non os, sed caro suppleretur, nisi quia figurabaturfirma futura? Unde ejusdem mysterii gratia typico quoque verbo usa est Scriptura, ut non diceret: fecit, aut formavit, aut creavit, sicut in omnibus supra operibus; sed aedificavit, in
Abbreviated transcription (Latin):
sa imposita. Primam aut̃ linguam fuisse generi humano
hebrea uidetur: ex eo qđ nomina cuncta quo usq ad diuisionẽ
linguarum ingenesi legimus. illius constat esse loquele: cau¬
sa aut̃ adducendi ad adam cuncta animantia terre. et uolatillia
celi. ut uideret quid ea uocaret. et eis nomina imponeret. Hee
ẽ. ut sic demonstraret d̾s homini. quanto melior esset om̃ĩbus
mn rationabilibus ammantibus. Ex hac enim apparet. ipsa
ratione hominem meliorem esse quam pecora: qđ distingue¬
re et nominatim ea discernere. nonnisi ratio potest. quȩ melior ẽ.
Adam uero non inueniebatur adiutor. similis eius. Immisit ergo
dñs soporem in adam. Cumq obdormisset: tulit unam de costis
cuis: et repleuit carnem pro ea: et edificauit dñs ds costan quã
tulerat de adam.inmulierem: Quod mulier uir de latere facta
eꝓpter ipsius conunctionis ium commendandam itafieri o¬

Expanded text:
sa imposita. Prima autem lingua fuisse generi humano sa imposita. Prima autem lingua fuisse generi humano Hebraea videtur, ex eo quod nomina cuncta quae usque ad divisionem linguarum in Genesi legimus, illius constat esse loquelae. Causa autem adducendi ad Adam cuncta animantia terrae et volatilia coeli, ut videret quid ea vocaret, et eis nomina imponeret, haec est, ut sic demonstraret Deus homini quanto melior esset omnibus irrationabilibus animantibus. Ex hoc enim apparet ipsa ratione hominem meliorem esse quam pecora, quod distinguere et nominatim ea discernere non nisi ratio potest quae melior est Adam vero non inveniebatur adjutor similis ejus. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea, et aedificavit Dominus Deus costam quam tulerat de Adam in mulierem. Quod mulier viri de latere facta est, propter ipsius conjunctionis vim commendandam ita fieri o
Abbreviated transcription (Latin):
eius: Appellauitq ad am nominibus suis cuncta animantia
terre. et uniuersa uolatilia celi: et omnes bestias terre. Con¬
stat adam inea lingua qua totum genus humanum usq ad
constructionem turris in qua lingue diuise sunt loquebatur:
animantibus terre et uolatilibus celi nomen in posuisse. Cete¬
rum indeiectione turris. cum ds suam cuiq genti propriã
atq diuersam tribueret linguam: tunc eis credendus ẽ etiã
animantium uocabula÷ quomͦ et rerum ceterarum iuxta su¬
am cuiq dixtinxisse loquelam. Quanuis etiam non latet ho¬
mines postea plurimis que siue noua forte occurrerunt reb̃.
siue animantibus ꝑ singulas gentes iuxta suum placitum
indidisse uocabula: et nunc etiam indere solere. Deniq de
piscibus adductis ad adam ut eis nomina imponeret: nichil
scriptura refert. Quibus tamen credibile ẽ paulatim cogni¬
tis: ꝓ diuersitate gentium nomina ab hominibus esse diuer¬

Expanded text:
ejus, appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia ejus, appellavitque Adam nominibus suis cuncta animantia terrae, et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae. Constat Adam in ea lingua, qua totum genus humanum usque ad constructionem turris, in qua linguae divisae sunt, loquebatur, animantibus terrae et volatilibus coeli nomen imposuisse. Caeterum in dejectione turris, cum Deus suam cuique genti propriam atque diversam tribueret linguam, tunc eis credendus est etiam animantium vocabula quomodo et rerum caeterarum juxta suam cuique distinxisse loquelam: quamvis etiam non latet homines postea plurimis, quae sive nova forte occurrerunt rebus, haec animantibus per singulas gentes juxta suum placitum indidisse vocabula, et nunc etiam indere solere. Denique de piscibus adductis ad Adam, ut eis nomina imponeret, nihil Scriptura refert: quibus tamen credibile est paulatim cognitis pro diversitate gentium nomina ab hominibus esse diver
Abbreviated transcription (Latin):
appellationem terre. scđm quam etiam de toto mundo di¬
citur. Ds̃ quifecit cęlum et terram: siue de arida.siue de aquis
quecumq creata sunt. de terra ercata ueraciter intelliguntur:
adduxit inquit ea ad adam: ut uideret quid uocaret eam:
Nonẽ cogitandum carnaliter qđ ita adduxerit ds anmantia
terre. uel aues ad adami. quomͦ solet pastor gregem minare su¬
um de loco. ad locum:. s magis intelligendum. quia sicut diui¬
na potentia cum uoluit hȩc de aquis uel eͣreauit. ita etiam
occulto nutu sue potentie quando uoluit. ad hominẽ con¬
spicienda ꝑduxit. Quomodo etiam ad archam noe eunctis¬
generis uolatilia uelquadrupedia non hominis manu congrega¬
ta. s diuinitus acta uenisse. eamq intrasse leguntur. nescienti¬
bus quidem ipsis ad quid uenirent. scienti aut̃ homine qui
ca uenientia marcham deo adducente ac iubente suscipiebat.
Omne enim qđ uocauit ad am animȩ uiuentis: ipsum ẽ nomen

Expanded text:
appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo diappellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intellAdduxitque ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Non est cogitandum carnaliter quod ita adduxerit Deus animantia terrae vel aves ad Adam, quomodo solet pastor gregem minare suum de loco ad locum: sed magis intelligendum, quia sicut divina potentia cum voluit, haec de aquis creavit; ita etiam eadem occulto nutu suae potentiae quando voluit ad hominem conspicienda perduxit, quomodo etiam ad arcam Noe cunctisgeneris volatilia vel quadrupedia non hominis manu congregata, sed divinitus acta venisse, eamque intrasse leguntur, nescientibus quidem ipsis ad quid venirent, sciente autem homine, qui ea venientia in arcam, Deo adducente ac jubente, suscipiebat. Omne enim quod vocavit Adam animae viventis, ipsum est nomen
Abbreviated transcription (Latin):
de terra formauerit᷑. formatis igitur inquit dñs ds de humo
cunctis animantibus terre. et uniuersis uolatilibus cęli: inde¬
at modis duobus esse intelligendum. Aut tacuisse nunc unde
formauerit uolatili celi. quia et tacitum posset oceurrere. ut
non de terra utrumq accipiatur dnm formasse. s tantummͦ
ammantia terre: et uolatilia celi etiam tacente seriptura in¬
telligamus unde formauerit. aut terrã uniuersaliter sic appel¬
latam simul cum aquis. quemadinodum appellata ẽ in ipso
psalmo ubi celestium laudibus terminatis ad terram facta ẽ¬
conuersio sermonis et dictum. laudate dñm de terra. draco¬
nes. et omnes abyssi et cetera. Nec postea dictum ẽ. laudate
dnm̃ de aquis. U. bi enim sunt omnes abyssi. quȩ tam̃ de t̃¬
ra laudent dñm: ibi etiam reptilia et uolatilia pennata. que
nichilominus de terra laudant dm̃. scdm istam uniuersalẽ

Expanded text:
de terra formaverit, Formatis igitur, inquit, Dominus Deus de humo de terra formaverit, Formatis igitur, inquit, Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae et universis volatilibus coeli; videat formaverit volatilia coeli, quia et tacitum possit occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur Deum formasse; sed tantummodo animantia terrae et volatilia coeli, etiam tacente Scriptura intelligamus, unde formaverit aut terram universaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi cconuersio sermonis et dictum: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi et cetera, nec postea dictum est "laudate dominum de aquis". ubi enim sunt omnes abyssi, quae tamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uolatilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem
Abbreviated transcription (Latin):
sienoch et helias in adam mortui mortisq ꝓpagniem in car¬
ne gestantes qd debitum ut soluant creduntur etiam reditĩ
acdhanc uitam. et qđd tandiu dilatum ẽ morituri. nũt tam̃¬
tuminalia uita sunt. ubi ait te resurrectionẽ carnis
ante quam animale corpusinspĩtale mutetur. nec
morbo nec senectute deficiunt quanedo ustius atq
ꝓbabilius primis illis hominibus prestaretur sine ullo
suo parentum ne peccato uiuentibus. ut inmeliorem ali¬
qͦur statum filiis genitis cederent: unde scło finito
cũ. omn posteritate sc̃orum in angłicam formam non
carnis mortem. s ꝑdei uirtutẽ multo felicius mu¬
tarentur᷑. Formatis igitur dñs d̾s de humo cunctis anmantibus
terre. et uniuersis uolatilibus celi: adduxit ea ad adam: Si quẽ
mouet quia dixit formatis de humo eunctis animantibus t̃re.
et de aquis unuiersis uolatilibus cęli. s tanquam utraq geuera

Expanded text:
si Enoch et Elias in Adam non mortui, mortisque propaginem in carsi Enoch et Elias in Adam non mortui, mortisque propaginem in carne gestantes, quod debitum ut solvant creduntur etiam redituri ad hanc vitam, et, quod tandiu dilatum est, morituri, nunc tantum in alia vita sunt ubi, ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt, quanto justius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumve peccato viventibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam, non per carnis mortem, sed per Dei virtutem multo felicius mutarentur. Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam. Si quem movet quia non dixit, formatis de humo cunctis animantibus terrae et de aquis universis volatilibus coeli, sed tanquam utraque genera
Abbreviated transcription (Latin):
non uideo quid prohibere potuerit. ut essent eis etiam in
paracdyso honorabiles nuptie. et thorus iminaculatus. ho
deo prestante. fidelider iusteq uiuientibus. eiq obedienter
instanterq seruientibus. ut sine. ullo inquieto ardore libidi¬
nis. sine ullo labore ac dolore pariendi. fetus ex eorum semi¬
ne gigneretur: Non ut morientibus parentibus filii sue¬
cederent: s et illis qui genuissent in aliquo formȩ statu ma¬
nentibus. et ex ligno uite quod ibi plantatum erat corpo¬
ralem uigorem sumentibus. et illi qui gignerentur. ad e¬
undem ꝑducerentur statum: donec certo numero impl¬
to. si iuste om̃s obedientesq uiuerent᷑. Tune fieret illa con¬
tinuatio. ut sine ulla morte animalia corpora conuersa
in aliam qualitatem. eo qđ ad omnem nutum regentise spu
deseruirent. et solo spu inuificante. sine ullis alimentorum eor¬
poralium sustentaeulis iuuerent. sp̃ĩtalia uocarentur. Nam

Expanded text:
non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in non video quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et thorus immaculatus, hoc Deo praestante, fideliter justeque viventibus, eique obedienter instanterque servientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi, fetus ex eorum semine gigneretur, non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis qui genuissent in aliquo formae statu manentibus, et ex ligno vitae quod ibi plantatum erat corporalem vigorem sumentibus, et illi qui gignerent ad eumdem perducerentur statum, donec certo numero impleto, si juste omnes obedientesque viverent, tunc fieret illa commutatio, ut sine ulla morte animalia corpora conversa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deservirent, et solo spiritu vivificante sine ullis alimentorum corporalium sustentaculis viverent, spiritalia vocarentur. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
et supra docuimus. ubi scriptum ẽ. faciamus hominẽ adima¬
ginem et similitudinem nr̃am. Si aut̃ querit aliquis ad quã
rem fieri oportuerit hoc adiutorium: audiat. responsum scĩ
augustini: cuius et suꝑius uerba sepissime tacito eius no¬
mine posumus. Nichil inquit aliud ꝓbabiliter occurrit.
quam ꝓpter filios ꝓcrean. dos: sicut adiutorium semini
in terra ẽ. ut uirgultũ ex utroq nascatur: Hoc enim
et inprima rerum conditione dictum erat: masculum
et feminam fecit eos. et benedixit eos. dicens. Crescite et
multiplicamini. et implete terram: et dñamini eis. Quȩ ra¬
tio conditionis et coniunctionis masculi et femi ne.
atq benedictionis: nec post peccatum hominis pe nã¬
q defecit. Ipsaenuim ẽ scđ̾m quam nunc terra homi: nibꝰ¬
plena ẽ: cdnãntibus eius: Quamquam enim iam emissi de pa¬
radyso conuenisse et genuisse commemorentur: tamen

Expanded text:
et supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaet supra docuimus, ubi scriptum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Si autem quaerit aliquis ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, audiat responsum sancti Augustini, cujus et superius verba saepissime, tacito ejus nomine, posuimus. Nihil, inquit, aliud probabiliter occurrit, quam propter filios procreandos, sicut adjutorium semini in terra est, ut virgultum ex utroque nascatur. Hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eos dicens: Crescite et multiplicamini, et implete terram et dominamini ejus. Quae ratio conditionis et conjunctionis masculi et feminae atque benedictionis nec post peccatum hominis poenamque defecit. Ipsa enim est secundum quam nunc terra hominibest dominantibus ejus. Quanquam enim jam emissi de paradiso convenisse et genuisse commemorentur; tamen
Abbreviated transcription (Latin):
ideo aut̃ aliam legem in menbris meis. repugnantem legi men
tis mee. et captiuantem me inlege peccati:que ẽ .i inmenbris
meis. Infelix ego homo.quis me liberabit de corpore mortis
huius. Non enim sufficeret ei sidiceret. quis me liberabit
decorpore mortali hoc. ł: de corpore inquit mortis huius
Sicut etiam illud corpus quidem inquit mortuum ẽ ꝓpter
peccatum. nec ibi ait mortale s mortuum: quanuis utiq et
mortale. quia moriturum: non ita credencdum ẽ fuisse illa cor¬
pora. s licet animalia nondum sp̃italia. non tanien mortua.
idẽ que necesse esset ut morerentur: qđ eo die factum ẽ: qͦł
lignum contra uetitum tetigerunt. Dixit quoq dñs ds.
Non ẽ bonum esse hominem solum. faciamus ei adiutorium.
simile sui. Et hec locutio dei non corporali uoce foris mau¬
ras emissa. s interna ratiotie diuinȩ uoluntatis ꝑ quam cre¬
ata sunt omĩa in effabiliter facta esse credenda ẽ: iuxta quod

Expanded text:
video autem aliam legem in membris meis repugnantem legi menvideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi menest in membris meis. Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus ? Non enim sufficit ei si diceret: Quis me liberabit de corpore mortali hoc, sed de corpore, inquit, mortis hujus. Sicut etiam illud: Corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum ; nec ibi ait, mortale, sed mortuum, quamvis utique et mortale quia moriturum, non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia nondum spiritalia, non tamen mortua, id est, quae necesse esset ut morerentur, quod eo die factum est quo lignum contra vetitum tetigerunt. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse hominem solum, faciamus ei adjutorium simile sui. Et haec locutio Dei non corporali voce foris in auras emissa, sed in terra ratione divinae voluntatis, per quam creata sunt omnia, ineffabiliter facta esse credenda est, juxta quod
Abbreviated transcription (Latin):
homo contempnens preceptum dei: et hoc exꝑimento
didicit. quid inter esset. inter bonum et malum: scilicet
bonum obedientie: malum aut̃ in obedientie: id ẽ suꝑbie.
contumatie. ꝑuerse imitationis deiet noxie libertatis:. hoc
aut̃ in quo accidere potuit: ex ipsa re ut supra dictum est
nomen accepit. In quocumq die comederis ex eo: morte
morieris: Non ait᷑. si comederis mortalis eris: s inquocũq
die inquit comederis ex eo. morte morieris. Mortuus nã¬
q ẽ homo mnanima eum peccauit: quia recessit ab eo ds.
qui ẽ uita anime: cuius merito mortis. secuta ẽ. etiam mo
corporis discedente ab illo anima. que ẽ uita eius Quecũ¬
q mors eidem prͥmo homini tunc euenit:. cum presentis
uite terminum accepit. non paruo post tempore quam
uetitum comedit. Potest et ita intelligi. qđ illam mortem
meis fecerit dies ille inquo peceauerint: quam apłs gemi
dicens. Condelector legi dei scdm interiorem hominem:

Expanded text:
homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento homo contemnens praeceptum Dei; et hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, scilicet bonum obedientiiae, malum autem inobedientiae, id est, superbiae, contumaciae, perversae imitationis Dei, et noxiae libertatis. Hoc autem in quo accidere potuit ex ipsa re, ut supra dictum est, nomen accepit. In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Non ait, si comederis mortalis eris, sed in quocunque die, inquit, comederis ex eo, morte morieris. Mortuus namque est homo in anima cum peccavit, quia recessit ab eo Deus, qui est vita animae, cujus merito mortem secuta est mors corporis, discedente ab illo anima, quae est vita ejus, quaeque mors eidem primo homini tunc evenit, cum praesentis vitae terminum accepit non parvo post tempore quam vetitum comedit. Potest etiam intelligi quod illam mortem in eis fecerit dies ille in quo peccaverunt, quam Apostolus gemit dicens: Condelector legi Dei secundum interiorem hominem;
Abbreviated transcription (Latin):
beatusq esset: custodiret uero. ut tutus esset. ipsius se
dñãtioni ac ꝓtectioni humiliter subdendo. Precepitq
ei dicens: ex omni ligno paradysi eomede: designo scien
scientie boni et mali ne comedas. Non ẽ credendum qđ inlig¬
no illo aliquid malinaturaliter in esset. sicut et supra docu¬
imus: s ab coligno quod malum non erat prohibitus ẽ ho¬
mo: ut ipsa ꝑse p̃cepti conseruatio bonum illi esset: et tran¬
sgressio malum. Deniq apeccante nichil aliud appetitum ẽ.¬
nisi non esse sub dnãtione dei: quando illud ad missum ẽ. in
quo ne admitteretur sola deberet iussio dnãntis agtendi.
Quȩ si sola ad tenderetur: quid aliud quam dei uoluntas am¬
retur: quid aliud quam dei uoluntas. humanȩ uoluntati¬
preponeretur: Necfieri potest ut uoluntas propria non
grandi ruinȩ pondere ruine suꝑ hominem cadat: si eã
uoluntati suꝑioris extollendo preponat: Hoc expertus ẽ

Expanded text:
beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se beatusque esset: custodiret vero, ut totus esset, ipsius se dominationi ac protectioni humiliter subdendo. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradisi comede, de ligno autem scientiae boni et mali ne comedas. Non est credendum quod in ligno illo aliquid mali naturaliter inesset, sicut et supra docuimus, sed ab eo ligno quod malum non erat prohibitus est homo, ut ipsa per se praecepti conservatio bonum illi esset et transgressio malum. Deniqnisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretpraeponeretur? Nec fieri potest ut voluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam voluntati superioris extollendo praeponat. Hoc expertus est
Abbreviated transcription (Latin):
cogeret. ut oꝑ aretur inquit: et custodiret illum. Custodi¬
ret udelicet cundem paradẏsum ipsisibi. ne aliquid admi¬
teret. quare inde mereretur expelli. Deniq accepit et pre¬
ceptum. ut sit qcł sibi custodiat paradysum: idẽ quo ser¬
uato. non inde proiciatur. Recte enim quisq dicitur non
custodisse remsuam. qui sic egit ut ammitteret eam: eti¬
am si alteri saluasit. qui eam uel muenit. uel acciꝑe meruit
Est alius in his ũbis sensus. quem puto non inmerito pre¬
ponendum: ut ipsum hominem oꝑaretur ds. et custodi¬
ret: Sicut enim oꝑatur homo terrani. ut non eam faciat
esse terram. s ut cultam atq fructuosam: sic ds hominẽ
multomagis quem ipse creauit ut homo sit eum ipse
oꝑatur ut iustus sit. si homo ab illo ꝑsuꝑbiam non ahsee¬
dat. Posuit ergo ds hominem inparadyso uoluptis. ut
oꝑaretur et custo diret illum. Oꝑaretur scilicet ut bonus

Expanded text:
cogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodicogeret. » Ut operaretur, inquit, et custodiret illum, custodiret videlicet eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret quare inde mereretur expelli. Denique accipit et praeceptum, ut sit quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato, non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam, etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret; sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur ut justus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat. Posuit ergo Deus hominem in paradiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Operaretur scilicet ut bonus
Abbreviated transcription (Latin):
retur terram. Uerum nos et in huius expositione uerbidi¬
cta scĩ patris augustini ponamus. Quid oꝑaretur inquit.
uel custodiret: Nnquid forte agri culturam adñs uoluit
oꝑ ariprumum hominem: an non ẽ eredibile qđ eumante
peccatum clampnauerat ad laborem: Ita sane arbitrare¬
mur: nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari
quosdam. ut magna eis pena sit inde ad aliud euocari. Quic¬
quid ergo delitiarum habet agri cultura: tunc utiq longe
amplius erat. quando nicbil accicdebat aduersi. uel terra
uel celo. Nonerat enim laboris a. Fflictio. s ex hylaratio uo¬
liuntatis. cumea que ds creauit. humani oꝑis adiutorio le¬
tius feratiusq ꝓuenirent. unde creator ipse uberius lauda¬
retur: qui anime incorpore animali constitute. rationem
dedisset oꝑandi hac facultatẽ quantum anime uolenti
satis esset: non quantum inuitum indigentia corporis

Expanded text:
retur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi diretur terram. Verum nos et in hujus expositione verbi dicta sancti Patris Augustini ponamus. « Quid operaretur, inquit, vel custodiret? Nunquid forte agriculturam Dominus voluit operari primum hominem? An non est credibile quod eum ante peccatum damnaverat ad laborem? Ita sane arbitraremur, nisi videremus cum tanta voluptate animi agricolari quosdam, ut magna eis poena sit inde ad aliud evocari. Quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat adversi vel terrae vel coelo. Non erat enim laboris afflictio, sed exhilaratio voluntatis, cum ea quae Deus creavit humani operis adjutorio laetius feraciusque provenirent, unde Creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animae volentis satis esset, non quantum invitum indigentia corporis
Abbreviated transcription (Latin):
ratrices regressus nobis ad cȩlestia patet. Congriut satis
dispensationi diuine pietatis: ut ipsum elementum ꝑ qđ
addsupnam patriam reducimur: nobis sit cum parachyso
in quo positus homo primus commune: et sieut gr̃a nos
recreans in usibiliter regni celestis ingressum preparat:
ita etiam in uisibiliter ad urm̃orbem de paradyso ꝑ terrȩ
uenas ipsa ꝑquam nos recreat. unda ꝓsiliat Sicut ergo
spẽ ubi uult spirat. et uocem eis audis. s nonscis unde
ueniat. aut quo uacdat: sic etiam decebat. ut aqua que eos¬
quos uuuilt spẽ scĩficat. ignotis adnos uiis de paradyso ad¬
uenat᷑ ad ignota nobis loca redeat: quã tantum de pa¬
radyso uoluptatis originem constat habeare Tulit
radyso uoluptatis: ut oꝑ arctur. et custodiret illuoi. Qđ
ait ut ꝯꝑaretur et eustodiret illum: ad eum uidetur res¬
picere locum. in quo dictum ẽ. et homo nonerat qui oꝑa¬

Expanded text:
ratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis ratrices regressus nobis ad coelestia patet, congruit satis dispensationem divinae pietatis, ut ipsum elementum per quod ad supernam patriam reducimur nobis sit cum paradiso, in quo positus sit homo primus, commune, et sicut gratia nos recreans invisibiliter regni coelestis ingressui praeparat: ita etiam invisibiliter ad Dominum orbem de paradiso per terrae venas ipsa per quam nos recreat unda prosiliat. Sicut ergo Spiritus ubi vult spirat, et vocem ejus audis, sed non scis unde veniat, aut quo vaquos vult Spiritus sanctificat, ignotis ad nos veniat, ad ignota nobis loca redeat, quia tantum de paradiso voluptatis originem constat habere. Tulit radiso voluptatis, ut operaretur et custodiret illum. Quod ait, ut operaretur et custodiret illum, ad eum videtur respicere locum in quo dictum est, Et homo non erat qui opera
Abbreviated transcription (Latin):
qđ habet inse ꝑmix tum caudorem. insimilitudinem unguiᷤ
humani. Grecienim unguem: onichem dicunt. Hane et ara¬
ba gignit: s indica igniculos habet. albis cingentibus.
ronis. Arabica aut̃ nigra ẽ: cum candentibus zonis. Antiqͣ
traustatio ꝓhis habet carbunculum: et lapidem prassinum
Est auut̃ carbunculus. sicut et nomine probat lapis ignei co¬
loris: quo noctis quoq tenebras illustrare ꝑhibetur. Est
lapis prassinus uiridantis aspectus: unde et grece a porro¬
qđ. ipud eos prason dicitur. nomen accepit. Et nomeu fluuio se¬
cundo geon: ipse ẽ qui cireuit ominem terram ethiopiȩ. Nom̃
uero fluminis teren tigris. ipse uadit contra. aissyrios. Fuiuiꝰ
quartus. ipse ẽ eufrates. Iccireo de eufrate ubi uadat quasue
terras circumeat nondicit: quia ipse inuicinio ꝓfluens t̃¬
re repmissionis. facillime a popło isrł qui ibidem positus
hec lecturus erat. poterat sciri. Quia ueroꝑ. aquas regene¬

Expanded text:
quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis quod habet in se permistum candorem in similitudinem unguis humani. Graeci enim unguem onychem dicunt. Hanc et Arabia gignit, sed Indica igniculos habet, albis cingentibus zonis; Arabica autem nigra est cum candentibus zonis. Antiqua Translatio pro his habet carbunculum et lapidem prasinum. Est autem carbunculus, sicut et nomine probat, lapis ignei coloris, quo noctis quoque tenebras illustrare perhibetur. Est lapis prasinus viridantis aspectus: unde et Graece a porrouod apud eos prason dicitur, nomen accepit. Et nomen fluvio secundo Geon. Ipse est qui circuit omnem terram Aethiopiae. Nomen vero fluminis tertii Tigris. Ipse vadit contra Assyrios. Fluvius vero quartus ipse est Euphrates. Idcirco de Euphrate ubi vadat quasve terras circumeat non dicit, quia ipse in vicino profluens terrae repromissionis, facillime a populo Israel, qui ibidem positus, haec lecturus erat, poterat sciri. Quia vero per aquas regene
Abbreviated transcription (Latin):
uium ab euila filio iatan. qui fuit filius heber patriarche hebre¬
orum: quem etiam iosephus refert cum fratribus suis aflumi¬
ne cefene et regione indie usq ad eum locum qui appellatur
iheira. possedisse. Ibi nascitur aurum: et aurum terrȩ illius op¬
timũẽ aepl iniꝰ scds̃ refert. udiȩ regiones auri uenis pre cȩteris
habundare terrisnde et insule eaꝵ crysa. et argyra. acopia
auri. siue argenti. uocabula sumpserint. Ibiq inuenietur bdo¬
ellium: et lapis onichinus. bdoellium ẽ ut idem plinius scribit
arbor aromatica colore nigra. magnitudine oleae: et foliaro¬
boris fructu caprifricis ipsis naturaq gummis. Est aut̃ lacri¬
ma etus lucida. sub albida. leuis. pinguis: equaliter cerea.
et que facile molli atur: gustu amara. odoris boni. sed iuno ꝑ¬
fusa odoratior: cuius et liber numerorum meminit. Erat
di. et sub albidi. Onix aut̃ lapis ẽ preciosus: inde appellatus.

Expanded text:
vium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraevium ab Evila filio Jectan, qui fuit filius Heber patriarchae Hebraeorum, quem etiam Josephus refert cum fratribus suis a flumine Cephene et regione Indiae usque ad eum locum qui appellatur Hieira possedisse. Ibi nascitur aurum, et aurum terrae illius optimum est. Et Plinius Secundus Indiae regiones auri venis prae caeteris abundare terris, unde et insulae eorum chrysa et argyra a copia auri sive argenti vocabula sumpserunt. Ibique invenitur bdoellium et lapis onychinus. Bdoellium est, ut idem Plinius scribit, arbor aromatica, colore nigro, magnitudine oleae, et folia roboris, fructu caprificis, ipsius natura quae gummis. Est autem lacryma ejus lucida, subalbida, levis, pinguis, aequaliter cerea, et quae facile molliatur, gustu amara, odoris boni, sed vino perfusa odoratior, cujus et liber Numerorum meminit, Erat di et subalbidi. Onyx autem lapis est pretiosus, inde appellatus
Abbreviated transcription (Latin):
partes diuidi: S: ea flumina quorum fontes noti esse dicunt᷑.
alicubi m̾ig sub terris. et post tractus ꝓlixarum locis regionũ
aliis erupisse. ubi tanquam in suis fontibus noti esse ꝑhiben¬
tur. Nam hoc solere non nullas. iquas facere quis ignorat.
s ibi hoc scitur: ubi non diu sub terris currunt. Deniq eadẽ
ipsa flumina tigr im. eufraten. et nilum.ferunt historici ple¬
risq in locis terra ex sumi: et aliquanto inter iacente spa¬
cio.rursus emergentia. solitum agere cursum: Quod etiam
ipsum. diis ad indicium facere credendus ẽ illius cursus.
qo ad nos de paradyso ꝑoceutiores terrȩ sins uenasq longiores
exeunt Interpretatur aut̃ fison. oris mutatio. Et recte. qui a nmi¬
rum aliam in nr̃a gr̃am suȩ faciei: idẽ uiliorem multo. quam in
paradyso habet ostendit. Ipse ẽ qui cireuit omnẽ terrani euilath.
hecẽ mdiȩ regio. nomen iude habens. quod possessa sit post dilu¬

Expanded text:
partes dividi; sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, partes dividi; sed ea flumina quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi esse sub terris et post tractus prolixarum locis regionum aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? Sed ibi hoc scitur, ubi non diu sub terris currunt. Denique eadem ipsa flumina Tigrim, Euphratem et Nilum, ferunt historici plerisque in locis terrae sumi, et aliquanto interjacente spatio rursus emergentia solitum agere cursum; quod etiam ipsum Dominus ad indicium facere credendus est illius cursus, quo ad nos de paradiso per occultiores terrae sinus venasque longiores exeunt. Interpretatur autem Phison oris mutatio, et recte, quia nimirum aliam in nostra gratiam suae faciei, id est, viliorem multo quam in paradiso habent ostendit. Ipse est qui circuit omnem terram Evilath. Haec est Indiae regio, nomen inde habens quod possessa sit post dilu
Abbreviated transcription (Latin):
ne illo qđ de. paradyso constat emanare: Nilus namq qui
irrigat egyptum. ipse ẽ geon. qui insequentibus de paradyso
ꝓcedere memoratur: sicut etiam euersis eisdem sodomorum
cuntatibus. que quondam ut paradysus dnĩ irrigabantur
exemplum eoꝵ qui impie acturi sunt posuit. ut uestigia ꝑditi¬
onis malorum. certissima inmundo uigilantia. eterna eorũ
cormenta fugeremus. Quiinde diuiditur inquatuor capita: No¬
men uni fison. Constat astruentibus certissimis auctoribus ho¬
rum omnium fluminum que de paradyso exire referuntur:
interra nr̃a fontes esse notos. Fisoms quidem queni nunc gan¬
gen appellant inlocis aucasimontis: nili uero quem scriptu¬
ra ut diximus geon nuncupat: num ꝓeul ab athlante monte
quiẽ ultimus finis affrice ad occidentẽ. Porro tigris et eufra¬
tes ex armeniaN nde credendum ẽ. qm̃ locus ip̃se parady si
acognitione hominum ẽ remotissimus inde quatuor aquaꝵ

Expanded text:
ne illo quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui ne illo quod de paradiso constat emanare. Nilus namque qui irrigat Aegyptum, ipse est Geon, qui in sequentibus de paradiso procedere memoratur. Sicut etiam eversis eisdem Sodomorum civitatibus, quae quondam ut paradisus Domini irrigabantur, exemplum eorum qui impie acturi sunt posuit, ut vestigia perditionis malorum certissima in mundo vigilantia aeterna eorum tormenta fugeremus. Qui inde dividitur in quatuor capita nomen uni Phison. Constat, astruentibus certissimis auctoribus, horum omnium fluminum quae de paradiso exire referuntur, in nostra terra fontes esse notos. Phisonis quidem, quem nunc Gangem appellant, in locis Gaucasi montis; Nili vero, quem Scriptura, ut diximus, Geon nuncupat, nunc procul ab Atlante monte, quod est ultimus finis Africae ad occidentem. Porro Tigris et Euphrates ex Armenia, unde credendum est quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, indeque quatuor aquarum
Abbreviated transcription (Latin):
inter obedientie bonum. et in obedientiȩ malum. Proinde
et hoc non infigura dictum. s uere qđdam lignum accipien¬
dum ẽ: cui non defructu uelpomo qđ inde nasceretur: s ex¬
ipsa re nomen inpositum ẽ: que illo contra uetitum tacto.
fuerat secutura. Et fluuius egrediebatur de loco uoluptatis
adirrigandum paradysum. idẽ ligna illa pulchra atq fruetu¬
osa: que omnem terram regionis illius opacabant. Quod
eo factitatum fuisse credendum ẽ: quo in hac quam nos in¬
colimus terra nilus plana irrigat ȩgypti. unde qđ et su¬
pra posuimus dictum ẽ. de terra sodomorum: que uniuersa
irrigabatur sicut paradysus dñ. et sieut egỹ ꝓtus. Et pro¬
uida utiq dispositione dñs ac conditor rerum in nr̃o orbe uoluit
haberi similitudinem non nullam patriȩ illius. ad quam possiden¬
dam in primo parente creatisumus: ut ad promerendum enis
reditum de uicino nos admoneret exemplo. maxime ex flumi¬

Expanded text:
inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo qipsa re nomen impositum est, quae, illo contra vetitum tacto, fuerat secutura. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, id est, ligna illa pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant. Quod eo factitatum fuisse credendum est, quo in hac quam nos incolimus terra Nilus plana irrigat Aegypti, unde, quod et supra posuimus, dictum est de terra Sodomorum, quae universa irrigabatur sicut paradisus Domini, et sicut Aegyptus . Et provida utique dispositione Dominus ac Conditor rerum in nostro orbe voluit habere similitudinem nonnullam patriae illius ad quam possidendam in primo parente creati sumus, ut ad promerendum ejus reditum de vicino nos admoneret exemplo, maxime et flumi
Abbreviated transcription (Latin):
illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neq enim
quifecerat omĩa bona ualde. in paradyso instituerat aliquid
omĩa bona ualde. in ꝑaradyso instituerat aliquid malis malũfius¬
s homini transgressionem precepti. Oportebat aut̃ ut homo
sub dnõ deo positus. aliunde ꝓhiberetur: ut ei ꝓmerendi dñm
suum uirtus eẽt ipsa obedientia: quam possum uerissime dicere
solam esse uirtutem omni creaturȩ rationabili egenã sub dei
potestate: primumq esse et maximum uitium tumoris ad
ruinam sua potestate ueluti cuius uitii nomen esse in obedien¬
tiã. Non ẽ ergo unde se homo dnm habere cogitaret atq sen¬
tiret: nisi ei aliquid iuberetur: Arbor itaq illa non erat mala:
s appellata ẽ scientiȩ dinoscendi bonum et malum: quia si pꝰ
ꝓlibitionem ex illa homo ederet̾ in ill a pͣrecepti futura transgres¬
sio in qua homo ꝑ exꝑimentum pene disceret: quid inter esset

Expanded text:
illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim illa sententia, non fuisse illam arborem cibo noxiam. Neque enim qui fecerat omnia bona valde, in paradiso instituerat aliquid omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset
Abbreviated transcription (Latin):
caret. corpus eius stabili sanitate firmaretur. neq umquã
ulla infirmitate. ueletate indeterius mutaretur. aut in ocea¬
sum etiam laberetur. S hoc ita corporaliter factum ẽ. ut sa¬
xp̃ĩ. de quo in laude sapientiȩ dictum ẽ. Lignum uitȩ ẽ. his
qui ad prehenderint eam Et in apocalypsi scĩ ioħis. Qui ui¬
cerit in quit. dabo ei edere de ligno: quod ẽ inparadyso di
mei. Qd̃ ẽ aꝑte dicere. Qui uicerit temptationem serpentis
antiqui. aqua uictus ẽ adam. dabo ei qđ daturus eram
ciatur: ideoq nullo possit in cursu mortis at tingi. Quia
uidelicet dñs xp̃e. uirtus et sapientia dei patris in paradi¬
so ẽ regni celestis. quem cum ceteris scĩs etiam confitent
se in cruce latroni promittere clignatus ẽ: lignumq sapl¬
entiȩ boni et inali De hoc ligno sẽs augustinis. Michi aut̃ inquit
etiam atq etiam consideranti dici non potest: quantum placeat

Expanded text:
caret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam caret, corpus ejus stabili sanitate firmaretur, neque unquam ulla infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; sed hoc ita corporaliter factum est, ut satri Jesu Christi, de quo in laude sapientiae dictum est: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam . Et in Apocalypsi sancti Joannis: Qui vicerit, inquit, dabo ei edere de ligno quod est in paradiso Dei mei . Quod est aperte dicere: Qui vicerit tentationem serpentis antiqui, a qua victus est Adam, dabo ei quod daturus eram ciatur, ideoque nullo possit incursu mortis attingi, quia videlicet Dominus Christus virtus et sapientia Dei Patris in paradiso est regni coelestis, quem cum caeteris sanctis etiam confitenti se in cruce latroni promittere dignatus est. Lignumque sapientiae boni et mali. De hoc ligno sanctus Augustinus: « Mihi autem, inquit, etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat
Abbreviated transcription (Latin):
me coopuerunt. ad eum ꝑuenire potuerint. Nerum subi seu
alibi ds nouerit: nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenũ
dubitare non licet. Deniq sequentibus uerbis scriptura ple¬
nius qualiter eum cłs plantauerit: exponit. dicens. Produ¬
xit q dñs łs de humo. omne lignum pulchrum uisu. et
aduescendum suaue. lignum etiam uite in medio paracdysi.
lignumq scientiȩ boni et mali hoc eo die factum intelligi¬
tur: quo et reliqua ligna fructifera terra deo iubente ꝓdu¬
xit. s hic ideo necessario repetitur: ut qualis sit locus parach¬
si nosse possemus: maxime quia de ligno uitȩ. lignoq seientie
boni et mali erat specialiter referendum. In quorum uno
homini signum obedientiȩ quam debebat. in altero saeram̃¬
tum uite eterne. quam ꝑ ipsam obedientiam mereretur
inerat. Et quidem lignum uite inde dictum. quia hanc uir¬
tutem ut diximus diumitus acceꝑit. ut qui ex es mandu¬

Expanded text:
me cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu me cooperuerunt, ad eum pervenire potuerunt. Verum seu ibi, seu alibi, Deus noverit, nos tantum locum hunc fuisse et esse terrenum dubitare non licet. Denique sequentibus verbis Scriptura plenius qualiter eum Deus plantaverit exponit dicens: Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suave, lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scientiae boni et mali. Hoc eo die factum intelligitur, quo et reliqua ligna fructifera terra, Deo jubente, produxit. Sed hic ideo necessario repetitur, ut qualis sit locus paradisi nosse possemus, maxime quia de ligno vitae lignoque scientiae boni et mali erat specialiter referendum; in quorum uno homini signum obedientiae quam debebat, in altero sacramentum vitae aeternae, quam per ipsam obedientiam mereretur, inerat. Et quidem lignum vitae inde dictum, quia hanc virtutem, ut diximus, divinitus acceperit, ut qui ex eo mandu
Abbreviated transcription (Latin):
terram omnẽ. remotis quȩ eam cooꝑuerant aquis. herbas. et
ligna fructifera ꝓducere iussit: in quo tamen hominem die se¬
rto quo et ipsum forniauerat. posuit. Neq ullatenus dubitan¬
dum ẽ paradysum. in quo positus ẽ homo primum. et si uel
eccłe presentis uel futurȩ patriȩ typum tenet. idꝑprietatem
tamen litterȩ intelligendum esse: locum scilicet amoenissimum:
fructuosis nemoribus opacatum. eundemq magnum. et
mnagno fonte feciuudum: pro eo aut̃ qđ nr̃a editio quȩ de
hiebraica ueritate: trapstata ẽ. habet aprincipio. inantiqua trans¬
latione pofitum ẽ adorientem: Ex quo non nulli uolunt. qđ
monientali parte orbis terrarum sit locus paradysi. quanuis
longissimo inter iacente spatio. uel oceani. uel terrarum a cun¬
ts regionibus. quas nunc humanum genus incolit secretis:
nde nec aquȩ diluuii quȩ totam nr̃i orbis suꝑficiem altissi¬

Expanded text:
terram omnem, remotis quae eam operuerunt aquis, herbas et terram omnem, remotis quae eam operuerunt aquis, herbas et ligna fructifera producere jussit, in quo tamen hominem die sexto, quo et ipsum formaverat, posuit. Neque ullatenus dubitandum est paradisum, in quo positus est homo primus, etsi vel Ecclesiae praesentis, vel futurae patriae typum tenet, ad proprietatem tamen litterae intelligendum esse, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum, et magno fonte fecundum. Pro eo autem quod nostra Editio, quae de Hebraica veritate translata est, habet a principio, in antiqua translatione positum est ad Orientem; ex quo nonnulli volunt quod in orientali parte orbis terrarum sit locus paradisi, quamvis longissimo interjacente spatio, vel Oceani, vel terrarum, a cunctis regionibus quas nunc humanum genus incolit secretum. Unde nec aquae diluvii, quae totam nostri orbis superficiem altissi
Abbreviated transcription (Latin):
ctum recte intelligitur. Non ergo audiendi sunt. qui putãt
animã partem dei esse. quasi hominis anima pars dei esset:
nec ase ipsa nec ab aliquo decipi. nec ad aliquid male facien¬
dum. siue paciendum ulla necessitate compelli. nec inmelius
uel deterius mutari omnino potuisset: Flatus aut̃ ille dei. qui homi¬
ueni animauit factus ẽ ab ipso. non de ipso: quia nec hominis
flatus homuinis pars ẽ: nec homo eum facit dese ipso. s ex aer¬
eo halitu sumpto et esfuso Ds̃ uero potuit et denichilo. et uiuũ
rationabilemq potuit qđ non potest homo: quanuis non¬
nulli existiment non tunc animatum primum hominẽ. quan¬
do d̾s ineius faciem sufflauit. Et factus ẽ inanimam iuuam: s
naturã eius creatam siue ꝓlatam.s ex mehilo factam dubitare
tis. aipr incipio: in quo posuit hominem quem formarat. Ab illo
utiq principio plantasse ds paradysum credendus ẽ ex quo

Expanded text:
ctum recte intelligitur. Non ergo audiendi sunt qui putant ctum recte intelligitur. Non ergo audiendi sunt qui putant animam partem Dei esse, quasi homnec a se ipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid male faciendum, sive patiendum, ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. 22. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis pars est; nec homo eum facit de se ipso, sed ex aerio halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; snatura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare tis a principio, in quo posuit hominem quem formaverat. Ab illo utique principio plantasse Deus paradisum credendus est, ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
recte intelligitur spirasse dĩ infaciem hominis spiraculũ quo
iuueret creasse sicut supra indellectum ẽ uocauit d̃s lucem di¬
em: ꝓ eopositum. qđ ẽ uocari ab hominibus fecit: Bene aut̃ in
faciem inspirasse ds homini dicitur. ut fieret in animã uiuen¬
tem. Quia nimirum insitus eisp̃e ea quę foris sunt contempla¬
tur. Ut pote qͥa pars cerebri anterior unde sensus omnes dis¬
tribuuntur: ad frontem co llocata ẽ. Nam et tangendi sensus
qui ꝑ totum corpus diffunditur: etiam ipse ab eadem interio¬
re parte cerebri ostenditur habere uiam suamꝰ. que retrorsus
ꝑuerticem atq ceruicem ad medullam spinȩ deducitur:
Congruit aut̃ huic sententię: qđ supra de homine dictum ͤ
Adimaginem dei creauit illum: masculum et feminam crea¬
uit eos. Qd̃ enim dictum ẽ adimaginem dei: nõ nisi in ani¬
maͬ qđ adlitum masculum et feminã: nonnisi incorpore fa¬

Expanded text:
recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum quo recte intelligitur spirasse Deum in faciem hominis spiraculum quo viveret creasse, sicut supra intellectum est: Vocavit Deus lucem diem, pro eo positum quod est vocari ab hominibus fecit. Bene autem in faciem inspirasse Deus homini dicitur, ut fieret in animam viventem, quia nimirum insitus ei spiritus ea quae foris sunt contemplatur, ut pote qui pars cerebri anterior unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem collocata est. Nam et tangendi sensus qui per totum corpus diffunditur, etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere viam suam, quae retrorsus per verticem atque cervicem ad medullam spinae deducitur. Congruit autem huic sententiae quod supra de homine dictum est. Ad imaginem Dei creavit illum. Masculum et feminam creavit eos. Quod enim dictum est ad imaginem Dei, non nisi in anima; quod additum masculum et feminam, non nisi in corpore fa