comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cere quadratã figuram autnon adternariũ
numerũ triplasint. ad senariũ sescupla. adnul¬
lũ dupla. quia intellegibiles numeri semis sem¬
non habent.: Siueergo inseipsis confederent
siueadfigurarũ. autad sonorũ aliarũue motio¬
nũ leges numeri adhibeantur . in cõmutabiles
regulas habent. Neq ullomodo ab hominib
institutas. sedingeniosorũ sagacitate cõꝑtas.
Quaetamen omnia quisquis ita dilexerit. Vt
iactarese bter imperitos uelit & non potius
quaerere unde sintuera. quae tantũ modo ue¬
raeẽ ꝑsenserit. & unde quaedã non solum ue¬
ra sed etiã in cõmutabilia. quae in cõmutabi¬
liaeẽ conp̃henderit .: Ac sic aspeciae corpo¬
rũ usq adumanã mentẽ ꝑueniens. cũ & ipsã
mutabilem inuenerit : Quod nunc docta nunc
Quod nunc docta. nunc
indocta sit constituta. Tamen inter in cõmu¬
tabilem suprase ueritatẽ. & mutabilia infrase
cetera. aduniusdĩ laudem atq dilectionem

Expanded text:
cere quadratam figuram, aut non ad ternarium cere quadratam figuram, aut non ad ternarium numerum tripla sint, ad senarium sescupla, ad nullum dupla, quia intelligibiles numeri semissemnon habent. Sive ergo in seipsis considerentur, sive ad figurarum, aut ad sonorum aliorum vel motionum leges numeri adhibeantur, incommutabiles regulas habent, neque ullo modo ab hominibus institutas, sed ingeniosorum sagacitate compertas. Quae tamen omnia quisquis ita dilexerit, ut jactare se inter imperitos velit, et non potius quaerere unde sint vera, quae tantummodo vera esse persenserit; et unde quaedam non solum vera, sed etiam incommutabilia, quae incommutabilia esse comprehenderit; ac sic ab specie corporum usque ad humanam mentem perveniens, cum et ipsam mutabilem invenerit, quod nunc docta nuncquod nunc docta, nunc indocta sit, constituta tamen inter incommutabilem supra se ueritatem et mutabilia infra se cetera ad unius dei laudem atque dilectionem
Abbreviated transcription (Latin):
periendo possunt attendere : Ita plerũq
citius ingeniosus uidet non eẽratã condusio¬
nẽ quã p̃cepta eius capit. Tardus aũ ñ eã ui¬
det. sed multo minus. quod deilla p̃cipitur .::
Magisq in hisomnib: Ipsa spectacula uerita¬
tis sepedelectant. quã exeis indisputando
aut iudicando adiuuamur: nisi forte quo ex¬
ercitatiora reddunt ingenia:: Sicetiam ma¬
ligniora aut inflatiora non reddant. hocẽ
ut aut decipere uerisimili sermone atq in t̃¬
rogationib ament. autaliquid magnum
quose bonis atq innocentibus ante ponant
se assecutos putent. Quiista didicerint
Lã uero numeri disciplina cuilibet tardissimo
clarũẽ. quod nonsit ab hominib: instituta. sed
potius indagata &inuenta. Non enĩ sicut pri¬
mã syllabam italiae quã breuem pronuntiauer̃
ueteres. uoluit uirgilius & longa factaẽ. Ita
quisquã potest efficere cum uoluerit. utter
rena. aut non sint nouem. aut non possint effi¬

Expanded text:
periendo possunt attendere. ita plerumque periendo possunt attendere. ita plerumque citius ingeniosus uidet non esse ratam conclusionem quam praecepta eius capit, tardus autem non eam uidet, sed multo minus quod de illa praecipitur, magisque in his omnibus ipsa spectacula ueritatis saepe delectant, quam ex eis in disputando aut iudicando adiuuamur; nisi forte quod exercitatiora reddunt ingenia, si etiam maligniora aut inflatiora non reddant, hoc est ut aut decipere uerisimili sermone atque interrogationibus ament aut aliquid magnum, quo se bonis atque innocentibus anteponant, se assecutos putent qui ista didicerintam vero numeri disciplina cuilibet tardissimo clarum est, quod non sit ab hominibus instituta, sed potius indagata et inventa. Non enim sicut primam syllabam Italiae quam brevem pronuntiaverunt veteres, voluit Virgilius et longa facta est, ita quisquam potest efficere cum voluerit, ut ter terna aut non sint novem, aut non possint effi
Abbreviated transcription (Latin):
habe ant institutae .: Sed haec parscũ discitur
magis ut proferamus ea quae intellecta sunt quã
ut intellegamus adhibenda ẽ.: Illa uero conlu¬
sionũ & definitionũ & distributionũ plurimũ in¬
tellectorem adiuuat. Tantum absiterror.
quouidentur sibi homines ipsã beatae uitae ue¬
ritatẽ didicisse Cũ ista didicerint: Quã quã
plerũq accidat ut facilius homines reseas asse¬
quantur propter quas assequendas ista discun¬
tur. quã talium p̃ceptorũ nodosissimas & spino¬
sissimas disciplinas: Tam quã siqui spiam dare
uolens p̃cepta ambulandi moneat non eẽ le¬
uandum posteriorẽ pedem. Nisi cũ posueris
priorẽ  Deinde minutatim quẽ ammodũ arti¬
culorũ & poplitũ cardines oporteat mouere
describat .: Ueraenim dic̃ necalit̃ ambulari potest
Sed facilius homines haec faciendo ambulant.
quamanim aduertunt cum faciunt aut intel¬
legunt cũ audiunt.: Quiaũ ambulare non
possunt. multo minus eacurant quaenet ex¬

Expanded text:
haberent, institutae. Sed haec pars cum discitur, magis ut proferamus ea quae intellecta sunt, quam ut intellegamus adhibenda est. illa uero conclusionum et definitionum et distributionum plurimum intellectorem adiuuat. tantum absit error, quo uidentur sibi homines ipsam beatae uitae ueritatem didicisse, cum ista didicerint. quamquam plerumque accidat, ut facilius homines res eas assequantur, propter quas assequendas ista discuntur, quam talium praeceptorum nodosissimas et spinosissimas disciplinas. tamquam si quispiam uolens dare praecepta ambulandi moneat non esse leuandum posteriorem pedem, nisi cum posueris priorem, deinde minutatim quemadmodum articulorum et poplitum cardines oporteat mouere describat; uera enim dicit nec ambulari aliter potest; sed facilius homines haec faciendo ambulant, quam animaduertunt, cum faciunt, aut intellegunt, cum audiunt. qui autem ambulare non possunt, multo minus ea curant quae nec ex
Abbreviated transcription (Latin):
dñs dat sapientiam. & a facie eius scientia & IN¬
tellectus. a quo & ipsum studium sipietate prȩ¬
ditum est. acceperunt: Sed haec satis &iam desig¬
nis quantum ad uerba ꝑtinet dicta sunt: restat
utdeproferendis eis quȩsentimus sequenti uo¬
lumine quȩ dñs donauerit dicamus:¬

Expanded text:
Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et inDominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus. ; a quo et ipsum studium, si pietate praeditum est, acceperunt. Sed haec satis etiam de signis, quantum ad verba pertinet dicta sint. Restat ut de proferendis eis quae sentimus, sequenti volumine, quae Dominus donaverit, diss
Abbreviated transcription (Latin):
hendi: Nam ubĩqͣue uelut aliud dicitur ut aliud
intellegatur . & sinomen ipsius tropi in loquendi
arte non inuenitur tropica locutio est: quaecum sit
ubi fieri sol&. sinelabore sequitur intellectus.: Cũ
uero ubi non solet. laborat᷑ ut intellegat᷑ ab aliisma¬
gis ab aliis minus : Sicut magis minus ue donadĩ
sunt in ingeniis hominum uel adiutoria tribuunt᷑:
Prode sicut in uerbis ꝓpriis dequib superius dis¬
putauimus. ubires utdicunt᷑ intellegendȩ sunt.
sic intrans latis quȩ faciunt tropicas locutio¬
nes. ubi aliut ex alio intellegendum est. dequib
hucusque quantum uisum est satis egimus: Non
solum ammonendi sunt studiosi uenerabilium
litterarũ ut inscriptaris scĩs genera locutionũ
sciant. & quomodo aput eas dicialiquid soleat
uigi lanter aduertant. memoriterq retineant
uerum etiam quod est precipuum &m axime neces¬
sarium orent ut intellegant: In eis quippe litteris.
quiearũ quarum studiosi sunt legunt. quoniam

Expanded text:
hendi. nam ubicumque uelut aliud dicitur, ut aliud intellegatur, etsi nomen ipsius tropi in loquendi arte non inuenitur, tropica locutio est. quae cum fit, ubi fieri solet, sine labore sequitur intellectus; cum uero, ubi non solet, laboratur, ut intellegatur, ab aliis magis, ab aliis minus, sicut magis minusue dona dei sunt in ingeniis hominum uel adiutoria tribuuntur. proinde sicut in uerbis propriis, de quibus superius disputauimus, ubi res ut dicuntur intellegendae sunt, sic in translatis, quae faciunt tropicas locutiones, ubi aliud ex alio intellegendum est, de quibus huc usque, quantum uisum est, satis egimus, non solum admonendi sunt studiosi uenerabilium litterarum, ut in scripturis sanctis genera locutionum sciant et quomodo apud eas dici aliquid soleat uigilanter aduertant memoriterque retineant, uerum etiam, quod est praecipuum et maxime necessarium, orent, ut intellegant. in eis quippe litteris, quarum
Abbreviated transcription (Latin):
mius illa cogitatio conetur adtingere: Sane
quõ diuersis mouentur bonis. partim eis quae
adcorporis sensum. partim eis quaeadanimi
intellegentiam pertinent Illi qui dediti
sunt corporissensibus. autipsum caelum. aut
quod in caelo fulgentissimum uident. autipsũ
mundum dm̃deorum eẽ arbitrantur. Aut
si extra mundum lre contendunt. aliquid lu¬
cidũ imaginantur. Idq uel infinitum. uel ea
forma quae optima uidetur. In ani sus picione
constituunt.: Aut hum ani corporis figurã
cogitant. siceam ceteris ante ponunt. Quod

Expanded text:
mius illa cogmius illa cogquoniam diversis moventur bonis, partim eis quae ad corporis sensum, partim eis quae ad animi intelligentiam pertinent; illi qui dediti sunt corporis sensibus, aut ipsum coelum, aut quod in coelo fulgentissimum vident, aut ipsum mundum, Deum deorum esse arbitrantur: aut, si extra mundum ire contendunt, aliquid lucidum imaginantur, idque vel infinitum, vel ea forma quae optima videtur, inani suspicione constituunt, aut humani corporis figuram cogitant, si eam caeteris anteponunt. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
tio: Siautem dixi non hocẽ quod dicere uolui:
Hocunde scio: Nisiquia dr̃ ineffabilisẽ : Quod
aũ ame dictũ ẽ. sun effabile eẽt. dictũneẽt: ac
& hoc cumdicitur aliquid dicitur. & fit nescio
quae pugna uerborum : quõ si illud ineffabi¬
le quoddici non potest. Nonẽ ineffabile quod
uel ineffabile dici potest. Quae pugna uer
borum silentio cauenda potius quã uoce
pacanda ẽ : Ettamends̃ cũ de illo nihil dig¬
ne dici possit. Admisit humanae uocis obse¬
quiũ et uerbis nrĩs in laude sua gaudere
Nonenim reuera instrepitu istarum duarum
syllabarum ipse cognoscitur. Sed tamen om̃s
latinae linguȩ socios. cumaures eorum. sonus
iste tetigerit. mouet ad cogitandam excellentis¬
simam quandam inmortalem que naturam:
Nam cum ille unus cogitatur decorumds̃. ab his
etiam qui alios et suspicantur etuocant & co¬
lunt deos. siue incęlo. siue in terra: Ita cogita¬
tur. utaliquid quonihilsit melius atq subli¬

Expanded text:
tio. si autem dixi, non est quod dicere uolui. tio. si autem dixi, non est quod dicere uolui. hoc unde scio, nisi quia deus ineffabilis est ? quod autem a me dictum est si ineffabile esset, dictum non esset. ac et hoc cum dicitur, aliquid dicitur. Et fit nescio quae pugna verborum, quoniam si illud est ineffabile, quod dici non potest, non est ineffabile quod vel ineffabile dici pborum silentio cauenda potius quam uoce pacanda est. et tamen deus, cum de illo nihil digne dici possit, admisit humanae uocis obsequia et uerbis nostris in laude sua gaudere  dicitur deus. non enim re uera in strepitu istarum duarum syllabarum ipse cognoscitur, sed tamen omnes latinae linguae socios, cum aures eorum sonus iste tetigerit, monet ad cogitandam excellentissimam quandam immortalemque naturam. Nam cum ille unus cogitatur deorum deus, ab his etiam qui alios et suspicantur et uocant et colunt deos siue in caelo siue in terra ita cogitatur, ut aliquid quo nihil sit melius atque subli
Abbreviated transcription (Latin):
facta sunt intellecta conspiciantur. Hoc est ut
decorporalibus. temporalibusq rebus aet̾na
& spiritalia capiamus : Resigitur quibus fru
nitas. una quaedam summares communisq om¬
nibus fruentibus ea: sitamenres. & non rerum
omnium causasit. Sitamen & causa. Nonen ĩ
facile nomen quod tantȩ excellentiae conueni¬
at inueniri. potest. Nisi quod melius itadicitꝰ.
Trinitas haecunus ds̃ ex quo omnia. perquem
omnia in quoomnia. Ita pater et filius &
nes unus ds̃: Et singulus quisq horũ plena
substantia. & simulomnes una substantia
Tadem tribus aeternitas. eadem in commutabi¬
litas. eadem maiestas. eadem potestas: Inpatre
unitas. infilio aequalitas. inspũ scõ unitatisae¬
qualitatisq concordia. Ettria haec. unũ
omnia propt̃ patrem: aequalia  propt̃ filium
conexa omnia propter spm̃ scm̃: Diximus¬
nealiquid & sonuimus aliquid dignũ dõ.: Im¬
moueronihil me aliud quã dicere uoluisse sen¬

Expanded text:
facta sunt intellecta conspiciantur, hoc est ut facta sunt intellecta conspiciantur, hoc est ut de corporalibus temporalibusque rebus aeterna et spiritalia capiamus. Res igitnitas, una quaedam summa res, communisque omnibus fruentibus ea; si tamen res et non rerum omnium causa sit, si tamen et causa. Non enim facile nomen quod tantae excellentiae conveniat potest inveniri, nisi quod melius ita dicitur Trinitas haec, unus Deus ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia . Ita Pater et Filius etnes unus Deus; et singulus quisque horum plena substantia, et simul omnes una substantia.us sanctus. Eadem tribus aeternitas, eadem incommutabilitas, eadem majestas, eadem pounitas, in filio aequalitas, in spiritu sancto unitatis aequalitatisque concordia, et tria haec unum omnia propter patrem, aequalia omnia propter filium, conexa omnia propter spiritum sanctum. Diximusne aliquid et sonuimus aliquid dignum deo ? immo uero nihil me aliud quam dicere uoluisse sen
Abbreviated transcription (Latin):
cemur inferiorum amore p̃pediti: Frui
ẽ enr̃ amore inherere alicui rei propt̃ seipsã
Vtiaũ quod inusum uenerit. adid quod
amas obtinendum referre. sitamen amandũ
ẽ: Nam usus inlicitus. ab usus potius uel ab¬
usio nominanda ẽ : Quomodo ergo siessemt
peregrini. quibeatae uiuere nisi inpatria
non possemus. ea quae peregrinatione utiq
miseri. et miseriam finire cupientes. In pa¬
triam redire uellemus . Opuseẽt uelterres¬
tribus uel marinis uehiculis quibus utendũ ee
utadpatriam quafruendũ erat ꝑuenire
ualeremus .: Quodsi amoenitates itineris
& ipsa gestatio uehiculorũ nosdelectaret con¬
uersi ad fruendum his quib: uti debuimus.
nollemus cito uiã finire : &ꝑ uersa suauitate
implicati. alienaremur a patria cuius suaui¬
tas faceret beatos: sic in huuis mortalitatis uita
peregrinantes adnõ siredire in patriam uolu¬
mus ubibeati esse possimus. utendum ẽ hoc
mundo non fruendum : ut inuisibilia dĩ ꝑ eaquȩ

Expanded text:
cemur, inferiorum amore praepediti. Frui cemur, inferiorum amore praepediti. Frui est enim amore inhaerere alicui rei propter ae ipsam, uti autem, quod in usum uenerit ad id quod amas optinendum referre, si tamen amandum est. nam usus inlicitus abusus potius uel abusio nominanda est. quomodo ergo, si essemus peregrini, qui beate uiuere nisi in patria non possemus, eaque peregrinatione utique miseri et miseriam finire cupientes in patriam redire uellemus, opus esset uel terrestribus uel marinis uehiculis, quibus utendum esset, ut ad patriam, qua fruendum erat, peruenire ualeremus; quod si amoenitates itineris et ipsa gestatio uehiculorum nos delectaret, conuersi ad fruendum his quibus uti debuimus, nollemus cito uiam finire et peruersa suauitate implicati alienaremur a patria, cuius suauitas faceret beatos: sic in huius mortalitatis uia peregrinantes a domino si redire ad patriam uolumus, ubi beati esse possimus, utendum est hoc mundo, non fruendum, ut inuisibilia dei per ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
omnis resetiam signum est. et ideo in hac diuisio¬
ne rerum atq signorum cum derebus loquimur.
italoquimur ut etiam siearum aliquae adhiberi
ad significandum possint. non impediant parti
tionem. qua prius derebus postea designis dis¬
seremus : memoriterq: teneamus Idnunc in
rebus considerandum eẽ quod sunt. Non quod
aliud etiam p̃terse ipsas significant.⁊ Reser¬
go aliae sunt. quibus fruendum est. aliae qui¬
bus utendum. aliae quae fruuntur et utuntur ⁊
Ille quibus fruendum ẽ nos beatos faciunt
Istis quibus utendumẽ. tendentes adbeatitu¬
dinem adiuuamur. & quasi amminiculam ur
utadillas quae nos beatos faciunt peruenire
atq his inherere possimus: Nosuero qui
fruimur etutimur. Interutrasq. constituti.
sieis quibus utendum ẽ frui uoluerimus. Im¬
peditur cursus noster. &aliquando etiam
deflectitur. ut abhis rebus quibus fruendũ ẽ
obtinendis. uelretardemur uel etiam reuo¬

Expanded text:
omnis res etiam signum est. Et ideo in hac divisioomnis res etiam signum est. Et ideo in hac divisione rerum atque signorum, cum de rebus loquemur, ita loquemur ut etiamsi earum aliquae adhiberi ad signitionem, qua prius de rebus, postea de signis disserimus, memoriterque teneamus id nunc in rebus considerandum esse quod sunt, non quod aliud etiam praeter se ipsas significant. Res ergo aliae sunt, quibus fruendum est, aliae, quibus utendum est, aliae, quae fruuntur et utuntur. illae quibus fruendum est nos beatos faciunt; istis quibus utendum est tendentes ad beatitudinem adiuuamur et quasi adminiculamur, ut ad illas quae nos beatos faciunt peruenire atque his inhaerere possimus. nos uero, qui fruimur et utimur inter utrasque constituti, si eis quibus utendum est frui uoluerimus, impeditur cursus noster et aliquando etiam deflectitur, ut ab his rebus, quibus fruendum est, obtinendis uel retardemur uel etiam reuo
Abbreviated transcription (Latin):
cumdis pensari coeperint. eo ipso sugge¬
rente multi plicabuntur. Vt in hocnrõ
ministerio non solum nullam patiamur
in opiam seddemirabili abundantia gaude
signorum. sed respersigna discuntur.:
Proprie autem nuncres appellaui quae
non ad significandum aliquid adhibentur.
Sicutiest lignum lapis. pecus atq huius mo¬
di cetera.: Sed non illud lignum quod in a¬
quas amaras moysen mississe legimus ut a¬
maritudine carerent. Neq ille lapis quẽ
lacob sibi ad caput posuerat. Neq illud
pecus quod profilio immolauit abraham.
Haenamq ita ressunt ut aliarum etiam
signa sintrerum. Sunt autem alia signa
quorum omnis usus insignificando est.
sicuti sunt uerba. Nemo enim utitur uerbis.
nisi aliquid significandi gratia. ex quo intellegi¬
tur quidapellem signaseas resuidelicet quae
adsignificandum aliquid adhibentur: Quã¬
obrem omne signum etiam resaliqua est:. quod
enim nullares est. omnino nihil est. Non aũ

Expanded text:
cum dispensari coeperint, eo ipso suggecum dispensari coeperint, eo ipso suggerente multiplicabuntur, ut in ipso hoc nostro ministerio, non solum nullam patiamur inopiam, sed de mirabili etiam abundantia gaudeasignorum, sed res per signa discuntur. Proprie autem nunc res appellavi, quae non ad significandum aliquid adhibentur, sicuti est lignum, lapis, pecus, atque hujusmodi caetera. Sed non illud lignum quod in aquas amaras Moysen misisse legimus, ut amaritudine carerent ; neque ille lapis quem Jacob sibi ad caput posuerat ; neque illud pecus quod pro filio immolavit Abraham . Hae namque ita res sunt, ut aliarum etiam signa sint rerum. Sunt autem alia signa quorum omnis usus in significando est, sicuti sunt verba. Nemo enim utitur verbis, nisi aliquid significandi gratia. Ex quo intelligitur quid appellem signa; res eas videlicet quae ad significandum aliquid adhibentur. Quamobrem omne signum etiam res aliqua est; quod enim nulla res est, omnino nihil est: non autem
Abbreviated transcription (Latin):
in tellegenda sunt. et modus proferendi
quae intellecta sunt. De inueniendo prius:
de proferendo postea disseremus. Magnũ
onus et arduum: &si ad sustinendum difficile.
uereor Neadsuscipiendum temerarium.
Ita sane si denobis ipsis p̃sumpserimus.⁊ Nunc
uero cumin illosit spes peragendi huius ope¬
ris. a quo nobis in cogitatione multa de hacre
lamtradita tenemus. Non est metuendum
nedare desinat cetera. cum ea quaedata sunt
coeperimus impendere : Omnis enim res
quaedando non deficit. dum habetur & ñ
datur. non dum habetur. quomodo habenda
est. Iueautem ait. qui habet dabiturei.
Dabitergo habentibus. Id est cum benignita¬
te utentibus. eo quod acceperunt. adimple¬
bit atq cumulabit quoddedit. Illi quinq
& illi septem erant panes antequã inciperen¬
tur dari esurientibus : quod ubi fieri coepit.
cophinos et sportas satiatis hominum tot¬
milibus impleuerunt. Sicutergo illepa¬
nis dum frangeretur adcreuit. sicea quae
adhocopus ad grediendum lam dñs p̃buit.

Expanded text:
ligenda sunt, et modus proferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Magnum opus et arduum, et si ad sustinendum difficile, vereor ne ad suscipiendum temerarium. Ita sane si de nobis ipsis praesumeremus: nunc vero cum in illo sit spes peragendi hujus operis, a quo nobis in cogitatione multa de hac re jam tradita tenemus, non est metuendam ne dare desinat caetera, cum ea quae data sunt coeperimus impendere. Omnis enim res quae dando non deficit, dum habetur et non datur, nondum habetur quomodo habenda est. Ille autem ait: Qui habet, dabitur ei . Dabit ergo habentibus, id est, cum benignitate utentibus eo quod acceperunt, adimplebit atque cumulabit quod dedit. Illi quinque et illi septem erant panes, antequam inciperent dari esurientibus; quod ubi fieri coepit, cophinos et sportas satiatis tot hominum millibus impleverunt . Sicut ergo ille panis dum frangeretur accrevit, sic ea quae ad hoc opus aggrediendum jam Dominus praebuit,
Abbreviated transcription (Latin):
sententiam ueritatis: Praesertim cum usus accesserit pi¬
etatis exercitatione roboratus ⁊ Inuenimus aũt utrũ
propria sit anfigurata locutio illa intuentes quae supra
continentur. aut asimilibus rebus ducta inuenientur.
aut ab aliqua uicinitate adtingentibus : Sed quo multis
modis ressimiles rebus apparent: Non putemus esse p̃scriptũ.
ut quod in aliquo loco res aliqua persimilitudinem signi¬
ficauerit. hoceam semꝑ significare credamus : Nam & in
uete a fermento pharisa eorũ: & in laude cumdicer&. simi¬
le est regnum caelorum mulieri quae abscondit fermentũ
intribus mensuris farinae. donec totum fermentaretur :

Expanded text:
sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, illa intuentes quae supra continetur, aut a similibus rebus ducta invenientur, aut ab aliqua vicinitate attingentibus. 35. Sed quoniam multis modis res similes rebus apparent, non putemus esse praescriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significaverit, hoc eam semper significare credamus. Nam et in vete a fermento Pharisaeorum ; et in laude, cum diceret, Simile est regnum coelorum mulieri quae abscondit fermentum in tribus mensuris farinae, donec fermentaretur totum .
Abbreviated transcription (Latin):
tractandarum scripturarum. quaestu¬
diosis earum uideo. Non in commode posse
tradi. Vtnon solum legendo alios qui
diuinarum litterarum operta a peruerunt.
sed etiam ipsi aperiendo proficiant. Haec
tradere institui uolentibus etualentibus dis¬
cere. si dñs acdsnoster ea quaede hacre cogi¬
tanti solet suggerere. etiam scribentimihi
non deneget. Quodantequam exordiar
ulidetur mihi respondendum esse his. qui
haec rep̃hensuri sunt. autrep̃hensuri essent.

Expanded text:
tractandarum Scripturarum, quae studiosis earum video non incommode posse tradi; ut non solum legendo alios qui divinarum Litterarum operta aperuerunt, sed et aliis ipsi aperiendo proficiant. Haec tradere institui volentibus et valentibus discere, si Deus ac Dominus noster ea quae de hac re cogitanti solet suggerere, etiam scribenti mihi non deneget. Quod antequam exordiar, videtur mihi respondendum esse his qui haec reprehensuri sunt, aut reprehensuri essent,
Abbreviated transcription (Latin):
enim uoce editur sicuti eorum est qui fau¬
cibus sine organo canunt: aut flatu sicut
tub arum & tibiarum: autpulsu sicut citha¬
ris ettympanis. & quibus libet aliis quae ꝑ cu¬
tiendo canora sunt: Sed siue ita se habeat quod
uaro retulit. siue nonlta: nos tamen non prop¬
ter superstitionem profanorum debemus mu¬
sicam fugere. Siquid inde utile ad intellegen¬
das scãs scripturas rapere potuerimus. Nec ad
illorum theatricas nugas conuerti. sialiquid
decrtharis & deorganis quod adspiritalia
dicunt eẽ merturium. autquia lustitiae uirtutiq
templa dedicarunt. & quae corde gestanda sunt
inlapidibus adorare maluerunt. Propter ea¬
a nobis iustitia uirtusq fugienda est : Immo
uero quisquis bonus uerusq xp̃ianus ẽ. dnĩ sui
eẽ intellegat ubi cumq Inuenerit ueritatem:
quam conferens & agnoscens etiam inlitteris
sacris. superstitiosa figmenta repudiet: Dole¬
atq homines atq caueat. qui cognoscente sclm̃

Expanded text:
enim uoce editur, sicuti eorum est qui fauenim uoce editur, sicuti eorum est qui faucibus sine organo canunt, aut flatu, sicut tubarum et tibiarum, aut pulsu, sicut in citharis et tympanis et quibuslibet aliis quae percutiendo canora sunt. Sed siue ita se habeat quod Varro rettulit, siue non ita, nos tamen non propter superstitionem profanorum debemus musicam fugere, si quid inde utile ad intellegendas sanctas scripturas rapere potuerimus, nec ad illorum theatricas nugas conuerti, si aliquid de citharis et de organis, quod ad spiritalia dicunt esse Mercurium, aut quia Iustitiae Virtutique templa dedicauerunt et quae corde gestanda sunt in lapidibus adorare maluerunt, propterea nobis iustitia uirtusque fugienda est. immo uero quisquis bonus uerusque christianus est, domini sui esse intellegat ubicumque inuenerit ueritatem, quam conferens et agnoscens etiam in litteris sacris superstitiosa figmenta repudiet doleatque homines atque caueat, qui cognoscentes deum
Abbreviated transcription (Latin):
louis & memoriae filias esse finxerant: refel¬
liteosuarro: quones cio utrum apud eos quis quam
talium rerum doctior uelcuriosiores sepos¬
sit: dicit enim ciuitatem nescio quam non
enim nomen recolo locasse apud tres artifices
terna simula cra musarum: quod intem plo
a pollnis domum poneret : ut quis quis arti¬
ficum pulcriora for mas s& ab illo potissi¬
mum electa emerent ita contigisse ut ope¬
rasua quoq illi artifices ȩque pulcra &¬
plicarent. et placuisse ciuitati omnes nouem:
atque omnes esre emptas ut in apollinis tem plo
dedicarentur: quibus postea dicit hesio¬
dum poetam in posu isse uocabula: Non ergo
iuppiter nouem musas genuit. sed tres fa¬
briter nas creauerunt : tres aut̃ non propter¬
ea illa ciuitas locauerat quia in somnis eas
uiderat aut tot secuius quam illorum oculis
dem onstrau erant: sed qui a facile erat animad¬
uertere omnem soni quae materies cantile.¬
na rum est triformem essenaturam: aut

Expanded text:
Iouis et Memoriae filias esse finxerunt. refelIouis et Memoriae filias esse finxerunt. refellit eos Varro, quo nescio utrum apud eos quisquam talium rerum doctior uel curiosior esse possit. dicit enim ciuitatem nescio quam — non enim nomen recolo — locasse apud tres artifices terna simulacra Musarum, quod in templo Apollinis donum poneret, ut quisquis artificum pulchriora formasset, ab illo potissimum electa emerent. ita contigisse, ut opera sua quoque illa artifices aeque pulchra explicarent, et placuisse ciuitati omnes nouem atque omnes esse emtas, ut in Apollinis templo dedicarentur. quibus postea dicit Hesiodum poetam imposuisse uocabula. non ergo Iuppiter nouem Musas genuit, sed tres fabri ternas creauerunt. tres autem non propterea illa ciuitas locauerat, quia in somnis eas uiderat aut tot se cuiusquam illorum oculis demonstrauerant, sed quia facile erat animaduertere omnem sonum, quae materies cantilenarum est, triformem esse natura. aut
Abbreviated transcription (Latin):
&cytharae differentia. quidam non in concinne
aliquasrerũ figuras a peruit. &decem cordarum
psalterium Non inportune Interdoctos quaeri¬
tur. utrũ habeat aliquam musicȩ legem quae
adtantum neruorum numerum cogat. Anuero
si non habet eo lpso magis sacratae accipiendus
sit ipse numerus. uel propter decalogum legis:
De quo itemnumero siqueratur: Nonnisi adcrea¬
torem creaturamq referendusẽ. uel propter su¬
perius expositum istum denarium. &illenume¬
rus aedificationis templi. qui cõmemoratur
in euuangelio quad raginta scilic& & sex annorum.
N escio quid musicum sonet &relatus ad fabricam
dominici corporis propter quam tem plimentio
facta est Cogit non nullos hereticos confiteri
filium dĩ. Non filso sed uero & humanocorpore
indutum: & numerum quippe& musicam ple¬
risque locis in scĩs scripturis hono rabiliter posita
inuenimus: Non enĩ audien disunt errorer
gentilium super sticionum qui nouem musas

Expanded text:
et citharae differentia quidam non inconcinne et citharae differentia quidam non inconcinne aliquas rerum figuras aperuit, et decem cordarum psalterium non importune inter doctos quaeritur utrum habeat aliquam musicam legem, quae ad tantum neruorum numerum cogat, an uero, si non habet, eo ipso magis sacrate accipiendus sit ipse numerus uel propter decalogum legis. de quo item numero si quaeratur, non nisi ad creatorem creaturamque referendus est uel propter superius expositum ipsum denarium. et ille numerus aedificationis templi, qui commemoratur in euangelio, quadraginta scilicet et sex annorum, nescio quid musicum sonat et relatus ad fabricam dominici corporis, propter quam templi mentio facta est, cogit nonnullos haereticos confiteri filium dei non falso, sed uero et humano corpore indutum. et numerum quippe et musica plerisque locis in sacris scripturis honorabiliter posita inuenimus. Non enim audiendi sunt errores gentilium superstitionum, qui VIIII Musas
Abbreviated transcription (Latin):
ter a temporum delecta tione uiuere hoc est
quad raginta diebus ieiun are: Hoc lex cuius
personaest in morse hoc prophetia cuius per¬
sonam gerit helias. hoc ipsedñs mon& qui tam¬
quam testimonium habens ex lege & ꝓphetis
medius interillos in mon tetribur discipulis
uidentibus atq stupentibus claruit: Deinde
ita quaeritur quo modo quinquagenarius
dequad ragenario numero ex istat. qui non me¬
diocriter in nostra religione sacratus est
propter pente costen : & quomodo terductus
propter tria tempora antelegem sublege
subgratia uel propter nomen patris & filii. & sp̃s
scĩ adiuncta eminentius ipsatrinitate. ad purga¬
tissimae ec clesiae mysterium referatur . ꝑ ueniatq
indexteram partem missa ceperunt : Itamultis aliis
att alus numerorum formis. quaedam similitudi¬
num in scĩs libris secreta ponuntur. quae propt̃
numerorum imperitiam legentibus clausa sunt .:
rerum mĩsicarũ ignorantia.: Nam & depsalterii

Expanded text:
ter a temporum delectatione uiuere, hoc est ter a temporum delectatione uiuere, hoc est quadraginta diebus ieiunare. hoc lex, cuius persona est in Mose, hoc prophetia, cuius personam gerit Helias, hoc ipse dominus monet, qui tamquam testimonium habens ex lege et prophetis medius inter illos in monte tribus discipulis uidentibus atque stupentibus claruit. deinde ita quaeritur, quomodo quinquagenarius de quadragenario numero exsistat, qui non mediocriter in nostra religione sacratus est propter pentecosten; quomodo ter ductus propter tria tempora ante legem, sub lege, sub gratia, uel propter nomen patris et filii et spiritus sancti adiuncta eminentius ipsa trinitate ad purgatissimae ecclesiae mysterium referatur perueniatque in dextram partem missa ceperunt. ita multis aliis atque aliis numerorum formis quaedam similitudinum in sanctis libris secreta ponuntur, quae propter numerorum imperitiam legentibus clausa sunt. CCrerum musicarum ignorantia. ceterum et de psalterii
Abbreviated transcription (Latin):
tem poribus : quater nario namque numero. & di¬
urna & annua curricula peraguntur: Diurna
matutinis. meridianis. uespertinis. noctur nis¬
quehora rum spaciis: Annucu uernis. aes tiuis.
autum nalibus. hiemalibusq mensibus. a tempo¬
rum autem delectatione: dum intemporibus
uiuimus propter aeternitatem In quauiuere
uolumus abstinen dum &ieiunan dum est: quã¬
uis temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doc¬
trina contempnendorum temporum & appe¬
ten dorum aeternorum: Porro autem denarius
numerus creatoris atque creaturȩ significat sci¬
entiam : Nam trinitas creatoris est: Septena¬
rius auit numerus creaturam indicat. propter
uitam & corpus: Nam in illa tria sunt : unde
&iam toto corde. tota anima. totamenta dili¬
gendus est dr̃: In corpore autem manifestissima
quat tuor apparent quibus constat elementa
In hoc ergo denario dum tem poraliter nobis in¬
sinuatur id est quater ducitur. caste & continen¬

Expanded text:
temporibus. quaternario namque numero et ditemporibus. quaternario namque numero et diurna et annua curricula peraguntur, diurna matutinis et meridianis, uespertinis nocturnisque horarum spatiis, annua uernis, aestiuis, autumnalibus hiemalibusque mensibus. a temporum autem delectatione, dum in temporibus uiuimus, propter aeternitatem, in qua uiuere uolumus, abstinendum et ieiunandum est, quamuis temporum cursibus ipsa nobis insinuetur doctrina contemnendorum temporum et appetendorum aeternorum. ponumerus creatoris atque creaturae significat scientiam. Nam Trinitas creatoris est. Septenarius autem numerus creaturam indicat propter vitam et corpus. Nam in illa tria sunt, unde etiam toto corde, tota anima, tota mente diligendus est Deus, in corpore autem manifestiquattuor apparent quibus constat elementa. in hoc ergo denario, dum temporaliter nobis insinuatur, id est quater ducitur, caste et continen
Abbreviated transcription (Latin):
fores: Nec aliam obcausam facileest intelle¬
gerepacem perpetuam significari oleae ra¬
mus culo: quem rediens ad arcam colum ba
pertulit: nisi quia nouimus & oleilenem
contratum non facile alu eno humore cor¬
rumpi & arborem ipsam frondere peren¬
niter: Multi autem propter ignoranti am
ysopidum nesciunt quam uim habeat uel
ad purgandum pul monem: uelut dicitur
adraxa radicibus penetranda: cum sit herba
breuis atq: humilis. omnino. inuenire non possunt
qua resit dictum asperges me rsopo & mundabor:
Namerorum &iam inperitia multa facit non
intellegi trans late acmysticae posita inscripturis:
Ingenium quippe utita dixerim ingenuum non
potest nisi mouere. quid sibi uelit quod & moy¬
ses & helias & ipsedns̃ quad raginta diebus ieiu¬
nauerunt: cuius actionis figuratus qui dam no¬
dus nisi huius numeri cognitione & considera¬
tione non soluitur: Habetenim denarium quater
tam quam cognitionem omnium rerum intextam

Expanded text:
fores. Nec aliam ob causam facile est intellifores. Nec aliam ob causam facile est intelligere pacem perpetuam significari oleae ramusculo, quem rediens ad arcam columba pertulit , nisi quia novimus et olei lenem contactum non facile alieno humore corrumpi, et arborem ipsam frondere perenniter. Multi autem propter ignorantiam hyssopi, dum nesciunt quam vim habeat, vel ad purgandum pulmonem, vel, ut dicitur, ad saxa radicibus penetranda, cum sit herba brevis atque humilis, omnino invenire non possunt quare sit dictum, Asperges me hyssopo, et mundabor . 25. Numerorum etiam imperitia multa facit non iningenium quippe, ut ita dixerim, ingenuum non potest nisi mouere, quid sibi uelit quod et Moses et Helias et ipse dominus quadraginta diebus ieiunauerunt. cuius actionis figuratus quidam nodus nisi huius numeri cognitione et consideratione non soluitur. habet enim denarium quater tamquam cognitionem omnium rerum intextam
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃s. corpus potius persequentibus offeramus.
ne fides xp̃iana tam quã necetur in nobis. si par¬
centes corpori negemus dm̃ Uel illud quod ꝑ
cauernae angustias coartatus. deposita uetere
tunica uires nouas acciperedicitur. quantum
concinit adimitandã ipsam serpentis astutiã
exuendumq ueterem hominem sicut a postolus
dicit. Vt induamur nouo. & exͤundũ ꝑangus¬
tias dicentednõ. Intrate ꝑ angustam portã:
utergo notitia naturȩ serpentis in lustrat
multas similitudines quas de hoc animante dare
scriptura consueuit : sic ignorantia non nullo rũ
animalium. Quae non minus persimilitudines
commemorat impedit plurimum intellectorem:
Siclapidum sic herbarum uel quaeq tenentur
radicibus. Nam & carbunculi notitia quod
luc& intenebris multa inluminat &iam ob¬
scura librorum : ubi cumque propter simili¬
tudinem ponitur . & ignoranti a berylli uel
adamantis: claudit. plerumq intellegentiaȩ

Expanded text:
Christus, corpus potius persequentibus offeramus, Christus, corpus potius persequentibus offeramus, ne fides christiana tanquam necetur in nobis, si parcentes corpori negemus Deum! vel illud, quod per cavernae angustias coarctatus, deposita veteri tunica vires novas accipere dicitur, quantum concinit ad imitandam ipsam serpentis astutiam, exuendumque ipsum veterem hominem, sicut Apostolus dicit, ut induamur novo ; et exuendum per angustias, dicente Domino, Intrate per angustam portam ! Ut ergo notitia naturae serpentis illustrat multas similitudines quas de hoc animante dare Scriptura consuevit; sic ignorantia nonnullorum animalium quae non minus per similitudines commemorat, impedit plurimum intellectorem. Sic lapidum, sic herbarum, vel quaecumque tenentur radicibus. Nam et carbunculi notitia, quod lucet in tenebris, multa illuminat etiam obscura librorum, ubicumque propter similitudinem ponitur; et ignorantia berylli vel adamantis claudit plerumque intelligentiae
Abbreviated transcription (Latin):
siquis ea possit interp̃tari . quod non nulli eiusdẽ
linguae peritiuiri. Nonsane paruũ beneficiũ
posteris contulerunt : qui separata descripturis
eadem omnia uerba interp̃tatis: & quid sitadã
quid. eua. quid abraham. quid moyses. siue
etiam locorum nomina. Quid sit hierusalem
uelsion. uel hiericho. uelsina uellibanus. uel
lordanis . & quecumq alia in illa lingua nob̵s̃
incognita nomina. quibus apertis & int̃p̃tatis.
multae inscripturis figuratȩ locutiones mani¬
festantur : Rerum autem ignorantia facit ob¬
scuras figuratas locutiones : cum ignoramus uel
animantium uel la pidũ. uel herbarũ naturas. ali¬
arumue rerum : quae plerumq: inscripturis si¬
militudinis alicuius gratia ponuntur . Nam
et deserpente. quod notumẽ totũ corpus eum
procapite obicere ferientibus : quantũ in lus¬
trat sensum illũ quod dñs lubet. astutos noseẽ
sicut serpentes : Vt scilicet procapitenrõ quod .ẽ.

Expanded text:
si quis ea possit interpretari: quod nonnulli ejusdem si quis ea possit interpretari: quod nonnulli ejusdem linguae periti viri, non sane parvum beneficium posteris contulerunt, qui separata de Scripturis eadem omnia verba interpretati sunt; et quid sit Adam, quid Eva, quid Abraham, quid Moyses; sive etiam locorum nomina, quid sit Jerusalem, vel Sion, vel Jericho, vel Sina, vel Libanus, vel Jordanis; vel quaecumque alia in illa lingua nobis sunt incognita nomina: quibus apertis et interpretatis, multae in Scripturis figuratae locutiones manifestantur. 24. Rerum autem ignorantia facit obscuras figuratas locutiones, cum ignoramus vel animantium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quae plerumque in Scripturis similitudinis alicujus gratia ponuntur. Nam et de serpente quod notum est, totum corpus eum pro capite objicere ferientibus, quantum illustrat sensum illum, quo Dominus jubet astutos nos esse sicut serpentes ; ut scilicet pro capite nostro, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit grecorũ auctoritate emendandi sunt :¬
& eorum potissimũ. qui cum septuaginta essent
oreuno interp̃tati eẽ perhibentur. : Libros
autem noui testamenti. siquid in latinis uarie¬
tatibus titubat. grecis cedere oportere non
dubiũẽ. Et maxime quiapud ecclesias doc¬
tiores & diligentiores repperiuntur : In¬
trans latis uero signis si qua forte ignota co¬
gunt herere lectorem. partim linguarum no¬
titia. partim rerum inuestigandas: aliquid
enim adsimilitudinem ualet: & proculdubio
secretum quiddã insinuat siloa piscina : ubi fa¬
ciem lauare iussus est. cui oculos dñs luto despu¬
to facto inunxerat. ut tamen nomen linguae
Incognitae. nisi euangelista interp̃tatus esset
tam magnus intellectus lateret: Sicetiam
multa quae ab auctoribus eorundem librorum
interp̃tata non sunt nomina hebrea. nonest
dubitandum habere non paruã uim atq adiu¬
torium ad soluenda enigmata scripturarum

Expanded text:
fuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, etfuerit, graecorum auctoritate emendandi sunt, et eorum potissimum qui cum Septuaginta essent, ore uno interpretati esse perhibentur. Libros autem Novi Testamenti, si quid in latinis varietatibus titubat, graecis cedere oportere non dubium est, et maxime qui apud Ecclesias doctiores et diligentiores reperiuntur. translatis vero signis si qua forte ignota cogunt haerere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. Aliquid enim ad similitudinem valet, et procul dubio secretum quiddam insinuat Siloa piscina, ubi faciem lavare jussus est cui oculos Dominus luto de sputo facto inunxerat : quod tamen nomen linguae incognitae, nisi Evangelista interpretatus esset, tam magnus intellectus lateret. Sic etiam multa, quae ab auctoribus eorumdem Librorum interpretata non sunt, nomina hebraea, non est dubitandum habere non parvam vim atque adjutorium ad solvenda aenigmata Scripturarum,
Abbreviated transcription (Latin):
inceteris : Quis huic auctoritati conferre ali¬
quid nedum p̃ferre audeat᷑: Si cautẽ contuler̃
utuna omniũ communi tractatione ludicioq
uoxfieret.: Nesicquidem quẽquã unũ homi¬
nẽ qualibet peritia ademendandũ totseniorũ
doctorũq consensum aspirare oportet ut decet.:
Quã obrem etiã sialiquid aliter in ebraeis exem¬
plaribus inuenitur quã isti posuerunt: ceden¬
dum esse arbitror diuinȩ dispensationi quae
ꝑeos facta est. ut libri quos gens ludȩa ceteris
populis uel religione uel inuidia prodere no
rentur.: Itaq fieri potest. ut sic illi interp̃¬
tati sint : quẽ ad modũ congruere gentibus. Ille
qui eos agebat. & qui unũ õs omnibus fecerat
sp̃s sc̃s iudicauit.: Sed tamen ut superius dixi.
horum quoq: interp̃tũ qui uerbis tenacius in¬
heserunt conlationonest inutilis ad expla¬
nandam sae pesententiã: Latiniergo ut dicere
coeperam codices ueteris testamenti. sinecesse

Expanded text:
in caeteris; quis huic auctoritati conferre aliin caeteris; quis huic auctoritati conferre aliquid, nedum praeferre audeat? Si autem contulerunt ut una omnium communi tractatu judicioque vox fieret, nec sic quidem quemquam unum hominem qualibet peritia, ad emendandum tot seniorum doctorumque consensum aspirare oportet aut decet. Quamobrem, etiamsi aliquid aliter in hebraeis exemplaribus invenitur quam isti posuerunt, cedendum esse arbitror divinae dispensationi quae per eos facta est, ut libri quos gens Judaea caeteris populis, vel religione vel invidia prodere nolrentur. Itaque fieri potest ut sic illi interpretati sint, quemadmodum congruere Gentibus ille qui eos agebat, et qui unum os omnibus fecerat, Spiritus sanctus judicavit. Sed tamen, ut superius dixi, horum quoque interpretum qui verbis tenacius inhaeserunt, collatio non est inutilis ad explanandam saepe sententiam. Latini ergo, ut dicere coeperam, codices Veteris Testamenti, si necesse
Abbreviated transcription (Latin):
Quã illas quas inscripturis didicerunt neq in la¬
tinȩ linguae auctoribus repperiuntur : Plu¬
rimũ hic quoq adiuuat interp̃tũ numerosi¬
tas conlatis codibus inspecta atq discussa. tan¬
tum absit falsitas.: Nam codicib emendan¬
dis primitus debet inuigilare sollertia
eorum qui scripturas diuinas nossedeside¬
rant. utemendatis non emendati cedant. Ex
uno dumtaxat int̃p̃tationis genere uenientes.
In ipsisautem interp̃tationibus. itala ceteris p̃fe¬
ratur : Namẽ uerborum tenacior cũ ꝑspicuita¬
te sententiae. & latinis quibus libet emendandis¬
tas: Qui lam peromnes peritiores ecclesias tanta
p̃sentia scĩ sp̃s interp̃tati eẽdicuntur. utos unũ
tothominum fuerit: Quisi ut fertur multiq
non indignifide p̃dicant. singuli cellis etiam
singulis separati. cum int̾p̃tati essent. nihil in
alicuius eorum codice inuentumẽ. quod non isdẽ
uerbis. eodemq uerborum ordine inueniretur

Expanded text:
quam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in laquam illas quas in Scripturis didicerunt, neque in latinae linguae auctoribus reperiuntur. Plurimum hic quoque juvat interpretum numerositas collatis codicibus inspecta atque discussa; tantum absit falsitas: nam codicibus emendandis primitus debet invigilare solertia eorum qui Scripturas divinas nosse desiderant, ut emendatis non emendati cedant, ex uno duntaxat interpretationis genere venientes.In ipsis autem interpretationibus, Itala caeteris praeferatur; nam est verborum tenacior cum perspicuitate sententiae. Et latinis quibuslibet emendandistas ; qui jam per omnes peritiores Ecclesias tanta praesentia sancti Spiritus interpretati esse dicuntur, ut os unum tot hominum fuerit. Qui si, ut fertur, multique non indigni fide praedicant, singuli cellis etiam singulis separati cum interpretati essent, nihil in alicujus eorum codice inventum est quod non iisdem verbis eodemque verborum ordine inveniretur
Abbreviated transcription (Latin):
net .: Namq aut ignotũ uerbũ facit haerere
lectorem aut lgnota locutio: quaesi exalienis
linguis ueniunt. aut querenda sunt ab earum
linguarũ hominib: auteadem linguȩ si& otiũ
&ingeniũ ẽ ediscendae: Autpluriũ inter p̃¬
tũ consulenda conlatioẽ: Siaũ ipsius linguae
nrã e. aliqua uerba locutionesq Ignoramus
legendi consuetudine audiendique in notes¬
cunt. Nulla sane sunt magis mandanda me¬
moriae. quam illa uerborum locutionũ que
genera quae lgnoramus. Vt cum uel peritior
occurrerit dequo quaeri possint. uel talis lec¬
tio quae uel p̃cedentibus uel consequentibus
uel utrisq ostendat Quamuim habeat quidue
significet quod ignoramus. facile adiuuante
memoria possimus aduertere & discere :
Quam quam tanta est uis consuetudinis etiam
addiscendum : ut qui inscripturis sc̃ĩs quodã¬
modo nutriti educatiq sunt magis alias locu¬
tiones mirentur. easqueminus latinas putent.

Expanded text:
net. Namque aut ignotum verbum facit haerere net. Namque aut ignotum verbum facit haerere lectorem, aut ignota locutio. Quae si ex alienis linguis veniunt, aut quaerenda sunt ab earum linguarum hominibus, aut eaedem linguae, si et otium est et ingenium, ediscendae, aut plurium interpretum consulenda collatio est. Si autem ipsius linguae nostrae aliqua verba locutionesque ignoramus, legendi consuetudine audiendique innotescunt. Nulla sane sunt magis mandanda memoriae, quam illa verborum locutionumque genera quae ignoramus; ut cum vel peritior occurrerit de quo quaeri possint, vel talis lectio quae vel ex praecedentibus vel consequentibus vel utrisque ostendat quam vim habeat, quidve significet quod ignoramus, facile adjuvante memoria possimus advertere et discere. Quanquam tanta est vis consuetudinis etiam ad discendum, ut qui in Scripturis sanctis quodammodo nutriti educatique sunt, magis alias locutiones mirentur, easque minus latinas putent,
Abbreviated transcription (Latin):
gretam loutionem seruare uoluisset ut diceret
quod stultũ ẽ dĩ sapientiusẽ hominum. & quod
infirmim ẽ dĩfortius ẽ hominũ. Iret quidem
uigilintis lectoris intentio insententiae ueri¬
tatem. sed tamen aliquis tardior autnon in¬
tellegeret autetiã ꝑuerse intellegeret: Non
enim tantũ uitiosa locutio ẽ in latina lingua
talis. uerũ & in ambiguitatẽ cadit: Vt quasi ho¬
minum stultũ uel hominũ infirmũ sapientius
uel fortius uideatur eẽ quamdĩ. Quã quam¬
& illud sapientiusẽ hominibus non caret ambi¬
guo. etiam si soloetismo caret.: Vtrũ enim his
hominibus abeo quod est huic homini. anhis ho¬
minibus. ab eo quod est hochomine dictũ sit :
non apparet. nisi inluminatione sententiae:
Melius itaq: Itadicitur sapientiusẽ quã homines
& fortiusẽ quã homines Deambiguis autem¬
signis postloquemur. nunc de in cognitis agimus
quorũ duae formae sunt quantũ aduerba ꝑti¬

Expanded text:
graecam locutionem servare voluisset, ut diceret, graecam locutionem servare voluisset, ut diceret, Quod stultum est Dei, sapientius est hominum; et quod infirmum est Dei, fortius est hominum; iret quidem vigilantis lectoris intentio in sententiae veritatem, sed tamen aliquis tardior aut non intelligeret, aut etiam perverse intelligeret. Non enim tantum vitiosa locutio est in latina lingua talis, verum et in ambiguitatem cadit; ut quasi hominum stultum vel hominum infirmum sapientius vel fortius videatur esse quam Dei. Quanquamt illud, sapientius est hominibus, non caret ambiguo, etiamsi soloecismo caret. Utrum enim his hominibus ab eo quod est, Huic homini; an his hominibus ab eo quod est, Ab hoc homine, dictum sit, non apparet nisi illuminatione sententiae. Melius itaque dicitur, Sapientius est quam homines, et fortius est quam hominessignis post loquemur; nunc de incognitis agimus, quorum duae formae sunt, quantum ad verba perti