comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
posue rat. uidelicet cȩlum & ter¬
ram. modo quȩdã alia duo sub-¬
bras ineo quod celũ uocauerat
significans intelligendũ. Propterea
nanq suꝑ faciẽ abyssi denebrȩ erant.
quia abyssus subtus erat. & desuꝑ
caligo tenebrosa erat. Neq abyssus
cenebrȩ erat quia lum̃ fucura non
erat. s de suꝑ faciem abyssi tenebra¬
rũ locus fuit in eo scilicet elem̃to.
unde lum̃ postea uenire debuit.
cum pͥus in rerũ creatione de sola
t̾ra & cȩlo m̃tionẽ fecisset. S ñ ꝓpt̾ea
aquas increatas ẽẽ credendũ est. qr
increatione rerũ aquarũ nom̃
positũ non ẽ. qͥa ipsũ cȩlũ ipsȩst̃
tenebrȩ. ipsȩ & aquȩ. cȩlũ ꝓpt̃ le¬
uitatẽ. tenebrȩ ꝓpter lucis pͥuati¬
oñe. aquȩ propt̾ motũ & fluctua¬
dionẽ. Nam si abyssus. in terra
erat & tenebrȩ erant suꝑ fa¬
ciem abyssi. gͦ cenebrȩ erant
suꝑ t̾ram. S quiderat suꝑ
terram: Duo in pͥnci pio
posita sunt. celũ & terra. Quid

Expanded text:
posuerat; videlicet coelum et terposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjbras in eo quod coelum vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. cum prius in rerum creatione de sola terra et coelo mentionem fecisset. Sed non propterea aquas increatas esse credendum est, quia in creationositum non est; quia ipsum coelum ipsae sunt tenebrae, ipsae et aquae. Coelum propter levitatem; tenebrae propter lucis privationem; aquae propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
cũ cęlum & t̾ra crearentur suꝑ fa¬
ciem abyssi fuisse testatur. Talismũ¬
di facies in pͥncipio pͥusquã formã
reciꝑet aut dispositionẽ ꝑscͥpturã
significat᷑. cũ dr̃. In pͥncipio creauit
d̾s cȩlũ & t̾ram. Terra autẽ erat in¬
ams &e uacua. siue ut alia tͣnslatio
habet incõposita. & tenebrȩ erant
suꝑfaciẽ abyssi. Percȩlũ nanq et
terrã mat̾iam illã om̃ium cȩlestiũ
t̃restriũq hoc loco significari pu¬
to. de qua postea succendent̾ in for-¬
ma facta sc̃. quȩ inipsa pͥus ꝑeẽn¬
tiam simul creata fuerunt. Ibi nam¬
q t̾ra erat ipsum t̾rȩelem̃tũ. & cȩlũ
liquorũ triũ. quȩ in circuitu me¬
dio iacentis t̾rȩ suspensa ferebatur.
& his duob om̃ium corporũ siue¬
cȩlestium siue t̾restriũ formando¬
rum mat̾ia continebatur.
Dein Ede sequitur scͥptura &
dicit. I & denebrȩ erant suꝑfa-
ciem abẏssi. Duo suꝑius pro¬

Expanded text:
cum coelum et terra crearentur super facum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, ut alia translatio habet, « incomposita, » et tenebrae erant super faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum liquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tenebrae erant super faciem abyssi. Duo superius pro
Abbreviated transcription (Latin):
dam nebulȩ obpansisita inuolu¬
tum. ut appar̾e ñ posset quod fuit.
Illa uͦ tria in una sicut dictum est
adhuc confusione ꝑmixta. siue po¬
tius in una ꝑmixtione confusa cir¬
cũquaq suspensa eo usq in alcum
porrigebantur. quousq nc̃ sũmũ
corporeȩ creaturȩ ꝑtingit. totumq
hoc spaciũ quod asuꝑficie terrȩ
medio iacentis loco usq ad extre¬
mũ sup̃mũq ambitus cęli lumtẽ
pacet. illa nebula & caligine reple-¬
batur. Et qui nc̃ sunt aluei suie
thracones aquarũ.iam tunc in ip¬
sonascentis mundi exordio int̾rȩ
corpore fucura aqͥs recepta¬
cula parata erant. in quib etiã
magna illa abyssus de qua om̃iũ
fluenta aquarũ ꝓducenda siue
deriuanda fuerant. patulo adhuc
hiatu uacuoq horrendũ inpre¬
ceps mane p̃ferebat. Cuiquidem
desuꝑ tenebrosȩ illius caliginis
qua dota tunc t̾rȩ suꝑficies obuolu¬
aerat nebula tendebatur. quas
ut ego arbitror tenebras scͥptura

Expanded text:
dam nebulae oppansis ita involudam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
& iusibilium mat̾ia eẽntialit crea¬
ta ẽ. & inuisibiliũ natura. nchilq
postea factũ. cuiꝰ in ipso pͥmordio
aut mat̾ia ut in corꝑib aut simi¬
litudo ut inspiritib ñ prȩcesserit.
Nam & si nouȩ adhuc cotidiȩ cre¬
anturanimȩ. noua tam̃ creatura
non fit. qͥa in angłicis sp̃itib iam
tunc qͣndo creabant᷑ eiuis similitu¬
do p̃cessit. Ouo autẽ nunc nobis
discutienda occurrunt. pͥmum
illa pͥmȩ condicionis forma infor¬
misqualis fuerit. scđm qualiter
exilla informitate ad hanc quam
nunc habet formã ꝓducta sit.
qͣntũ conicere potui ex his quȩ in
scͥpturis de hac re manifeste siue
obscure repperi scđm rei gestȩ ue¬
ricatẽ exp̃ssa. pͥma illa rerum om¬
nium moles qndo ereata ẽ. ibidem
tunc adẽe ꝓdiit. ubi nunc forma¬
a subsistit. Eratq terreum hoc ele-¬
ĩntum medio eodẽq imo loco sub¬
sidens. cȩt̾is inima confusione per-¬
mixtis. forma meliore p̃ditũ. s his¬
dem circũquaq in modũ cuius¬

Expanded text:
sibilium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie creantur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit.Quantum conjicere potui ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujus
Abbreviated transcription (Latin):
ter qͥoqͥd mͥ inde sentiendũ uide¬
tur absolũa. ego arbitror in pri-¬
mo pͥncipio temporis. uł potiꝰ
cũ ipso pͥncipio temporis. hocẽ
qͣndo ipsũ tempꝰ cȩpit simul cȩpis¬
se. &rerũ iusibilium om̃ium ma¬
t̾iam eodẽq ꝓrsus mom̃to inuisi

Expanded text:
ter quidquid mihi inde sentiendum videter quidquid mihi inde sentiendum videtur absolvam, ego arbitror in primo principio temporis, vel potius cum ipso principio temporis, hoc est quando ipsum tempus coepit, simul coepisse et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento
Abbreviated transcription (Latin):
& abyssus erat. abyssus int̾ra.
tenebrȩ & aque incelo. & tene¬
nebrȩ erant suꝑ faciẽ abyssi. et
sp̃c dĩ ferebatur suꝑ aquas. Er-
ñ artabatur potestas dĩ. Fortas¬
sis iam satis est qͣncũ ad ꝓpositũ
breuitatis ꝑtinet. de his accenꝰ
disputasse. sihoc solũ adiecerimꝰ
qͣnto tempore mundus in hac
confusione pͥusquã eiꝰ dispositio
inchoaretur ꝑstiterit. Nam qͦd
illa pͥma rerum om̃ium mat̾ia
in pͥncipio cemporis. uł potius
dum ipso tempore exorta sit.con¬
stat ex eo quod dictum ẽ. inpͥncipio
creauit d̾s celũ & t̾ram. quã dui autẽ
inhac informitate siue confusione
ꝑmanserit scͥptura manifeste non
ostendit. Michi autẽ uiderur qͣntũ
ego conicere ualeo int̾creationem
et dispositionẽ rerũ ordinẽ quidẽ
temporis. s nullã fuisse moram in¬
teriectũ. ita ut uere quidẽ dicipos¬
sit hoc post illud factũ fuisse. s in¬
t̃ hoc factũ & illud nullã om̃ino
dilationẽ int̾uenisse. Et ut breui¬

Expanded text:
us in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergonon arctabatur potestas Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed inter hoc factum et illud nullam omnino dilationem intervenisse. Et ut brevi
Abbreviated transcription (Latin):
& infirmitatẽ facturȩ tribuisse
ereatorie Rursus philosophigea¬
alium quia fidem de saluatore non
habebant. qͣmuis int̾ creatorẽ & opꝰ
snũ discernendũ minime fallerent᷑.
nequaqu̾a tam̃ fideles appellandist̃.
qͥa fidem saluatoris non habuerĩ.
d Qualem fidẽ habuerunt antiqui
de saluatore uenturo. maxime hii
qͥcirca pͥmordia scli existentes. non¬
dũ adhuc scͥpturas in quib aduen¬
tusꝰ eius ꝓmictebatur acceꝑant:
Non necesse ẽ ut dicamͦ om̃ib qui¬

Expanded text:
et infirmitatem facturae tribuisse et infirmitatem facturae tribuisse Creatoris? Rursus philosophi gentilium; quia fidem de Salvatore non habebant, quamvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circa primordia saeculi existentes nondum adhuc Scripturas in quibus adventus ejus promittebatur acceperant? M. Non necesse est ut dicamus omnib
Abbreviated transcription (Latin):
buat. nec creatori infirmitatẽ crra¬
turȩ asscribat. id ẽ nec dm̃ conclu¬
dat tempore. nec creaturã tendat
ȩt̾nitate. Nam quodlibet horum
fiat. fides necesse ẽ detrim̃tũ pati¬
atur. Sequit᷑ autẽ ut fides cũ rete
int̃ creatorem & creaturã diuiserit
recte etiam offerre studeat creaco¬
ri honorẽ suum tribuendo. ut
uidelicet confiteatur om̃ĩa abip¬
de s a semetipso sine pͥncipio aut
fine subsistere. Deinde sequitur
tertiũ. ut uidelicet eum quem
creatorẽ confitetur om̃ium. cre¬
dat etiam & expeccet om̃ium sal¬
uatorem. Et ut breuit̃ ꝑstringa¬
mͦ. hȩc sunt quib nichil umꝗͦ
minus recta fides habere potuit
ut unus ds̃ credatur. factor om̃i¬
um. & hominũ saluator. Ham
illi qui ereatitrã ꝓ dõ colentel ge¬
mino errore decepti. uł creacurã
ȩternã. uł dm̃ temporalẽ ẽẽ crerde¬
bant. qͥd isti aliud fecisse dicendi
sunt. quã excellentiã factoris opi

Expanded text:
buat, nec Creatori infirmitatem creabuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet horum fiat: fides necesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut fides cum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab ipde sed a semetipso sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur tertium, ut videlicet eum quem Creatorem confitetur omnium, credat etiam et exspectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium et hominum salvator. Nam illi qui creaturam pro Deo colentes gemino errore decepti, vel creaturam aeternam, vel Deum temporalem esse credebant: quid isti aliud fecisse dicendi sunt quam excellentiam factoris operi
Abbreviated transcription (Latin):
cram̃tum qua ipsũ quod ẽ baptis¬
mus significat᷑. ita & sacram̃tum fi¬
dei ipsam fidẽ quȩ sacram̃tũ ẽ non¬
numqu̾a acciꝑe solem. Porro cȩt̾a
omia idõ sacram̃ta fidei dicuntur.
quod ad eos tantũ qui fidẽ habent
scĩficandos instituta sint. Ipsa uͦfi¬
desut dictum ẽ sacram̃tum ẽ ꝓp¬
t̾ea quod sicut in baptismo. & in
aliis sacram̃tis aliud ẽ qͦd foris os¬
tenditur. atq aliud spũalis uirtꝰ
quȩ intus ex hibetur. sic aliud est
fides qua nc̃ sicut dicit apls dm̃
quasi ꝑ speculũ ineigmate cer-¬
nimꝰ. atq aliud uisio manifesta
qua eum postea facie ad faciẽ con¬
templantes uisuri sum. fides gͥ
sacramentũ est uisionis futurȩ.
& ipsa uisio uirtus ẽ eius sacram̃¬
ti quod ẽfides.d Doceri nc̃ uelim
quȩ res adfidem ꝑtineant.m Duo
sunt. creator & creatura. Hȩç sana
fides ita discernere debet. ut nec
creaturȩ diuinitatẽ creatoris atta¬

Expanded text:
cramentum quam ipsum quod est baptiscramentum quam ipsum quod est baptismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, ut dictum est, sacramentum est, propterea quod sicut in baptismo et in aliis sacramentis aliud est quod foris ostenditur, atque aliud spiritualis virtus quae intus exhibetur; sic aliud est fides qua nunc, sicut dicit Apostolus, Deum quasi per speculum in aenigmate cernimus ; atque aliud visio manifesta qua eum postea facie ad faciem contemplantes visuri sumus. Fides igitur sacramentum est visionis futurae; et ipsa visio virtus est ejus sacramenti quod est fides. D. Doceri nunc velim quae res ad fidem pertineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attri
Abbreviated transcription (Latin):
dammͦ ẽ & pͥncipiũ boni in homi¬
ne. de qua caritas nascit᷑. de carita¬
te autẽ spes generat᷑. qͥa fides ad ag¬
nitionẽ ꝑtinet. Caritas uͦ amor.
spes autẽ fiducia ẽ. d Breuit uelim
ut hoꝵ diffinitione ꝓposita ipsa
mͥ manifestius distinguant᷑. m fi¬
des ẽ uoluntaria absentiũ certitu¬
do. supra opinionẽ & infra scienti-¬
am constituta. Caritas ẽ amor dĩ
Spes est fidutia futurorũ bonoꝵ
ex gr̃a cdĩ. & bona conscientia. In
hoc etiam fides & spes differre ui-¬
dentur. qͦd fides de p̃sentib. p̃t̾itis.
simul & futuris ẽẽ potest. spes de
solis futuris. fides de nr̃is & aliens.
spes solummͦ de nr̃is. fides de bonis
& malis. spes de solis bonis. d Quid
est sacram̃tum fider: ꝯ Duob mo¬
dis intelligi potest sacram̃tũ fidei.
siue ipsum sacram̃tũ qͦd ẽ fides. siue
sacram̃tũ fidei. idẽ fideliũ quo fide¬
les utuntur & sc̃ificantur. d Qua ra¬

Expanded text:
dammodo est et principium boni in homidammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria absentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitas est amor Dei Spes est fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona conscientia. In hoc etiam fides et spes differre videntur: quod fides de praesentibus praeteritis simul et futuris esse potest: spes de solis futuris; fides de nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacramentum quod est fides; sive sacramentum fidei, id est fidelium, quo fideles utuntur et sanctificantur. D. Qua ra
Abbreviated transcription (Latin):
bur inermi. neq arma sine uiri¬
bus aut tela contra fortẽ armatũ
ꝓdesse possunt dimicanti. ita qui-¬
dem fidessine oꝑib & sacram̃toꝵ
scificatione. & rursus sine fine sa¬
cram̃ta aut oꝑa. salutis effectum
ñ habent.d Quid ẽ fides: m Pau¬
lus dicit fidẽ ẽẽ substantiã rerum
sꝑandarũ. argum̃tum ñ appa¬
rentium.d Qualiter hoc accipi¬
endũ putas: MQuȩcũq uł futu¬
ra necdũ sunt. uł pret̾ita iam ẽẽ
desierunt. uł p̃sentia ueritatĩ
sui a sensib nr̃is sie cognitione
abscondunt. hȩc om̃ia qͣntũ acti¬
net ad nos quodammn ñ sunt. s qͥa
ꝑfidem de hisom̃ib quasi existen¬
tibus p̃sentib quȩdam in nob̾ cer-¬
titudo nascitur. ñ immerito ipsa
fides. & ñ existentium substancia.
& ñ apparentiũ argum̃tum appel¬
latur. Porro illud considandum ẽ.
dõ. nͥcaritas illi sociata fuerit. ut
sit uidelicet fides oꝑans ex dilectio¬
ne. At tam̃ fides fundam̃tũ quo-¬

Expanded text:
bur inermi, neque arma sine viribur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fides? M. Paulus dicit fidem esse substantiam rerum sperandarum, argumentum non apparentium . D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt; vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cognitione abscondunt: haec omnia quantum attinet ad nos quodammodo non sunt; sed quia per fidem de his omnibus quasi existentibus praesentibus quaedam in nobis certitudo nascitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quo
Abbreviated transcription (Latin):
habuisse negauerit. ñ mͥ recte sen¬
tire uidetur in hoc tam̃ dignitatẽ
sequentiũ indubitant̃ p̃ferimus.
quod illa & iufibilia & signa uisi¬
bilium fuerunt. ista uͦ cum sint
insibilia ipsa quidẽ. tantũmͦ ini¬
sibilis gr̃ȩ sacram̃ta sunt. Iccireosa¬
cram̃ta gr̃ȩ pͥmũ ꝑ inuocationem
tͥuitatis scificationẽ in se suscipius
ac deinde scisicationẽ conferunt.
ut sint ex scificatione scificantia.
atq hoc ex sua sibiq cęlitus indita
scificatione conferant. quod illa ꝑ
hȩc conferre consueuerant ex sola
horũ significatione. Nuȩ sunt il¬
la sine quib salus ab initio haberi
non potuit: m Tria sunt. id est fi¬
des. & sacram̃ta fidei. & oꝑabona.
quȩ apͥncipio ad optinendã sa-¬
lutẽ homini ꝓposita uidentur.
his milites xp̃i semꝑ usi sunt. in
fide robur. insacramentis fidei ar¬
ma. in oꝑib bonis tela accipientes
quib contra diabolum pugnaue¬
runt. Sane quẽadmodũ neq ro¬

Expanded text:
habuisse negaverit, non mihi recte senhabuisse negaverit, non mihi recte sentire videtur, in hoc tamen dignitatem sequentium indubitanter praeferimus, quod illa et visibilia et signa visibilium fuerunt; ista vero cum sint visibilia, ipsa quidem tantummodo invisibilis gratiae sacramenta sunt. Idcirco sacramenta gratiae primum per invocationem Trinitatis sanctificationem in se suscipiunt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum significatione. D. Quae sunt illa sine quibus salus ab initio haberi non potuit? M. Tria sunt, id est, fides, et sacramenta fidei, et opera bona: quae a principio ad obtinendam salutem homini proposita videntur. His milites Christi semper usi sunt: in fide robur in sacramentis fidei arma, in operibus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque ro
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ. quod ꝓpͥe sacram̃tũ. id ẽ sacrȩ
rei signũ dicit᷑. & aliud qͦd ñ uide¬
mus s credimꝰ. quod recte res suie
uirtus sacram̃ti nominat᷑. d Qa
intest int̾ signũ & sacram̃tum: M
Signũ solum ex insticutione sign¬
ficat. sacram̃tum etiã ex similitu¬
dine rep̾sentat. Item signũ rem sig¬
nficare potest. ñ conferre. In sacra¬
m̃to autẽ non sola significatio est.
s etiã efficatia. ut uidelicet simule
ex iustiturione significet. & ex si¬
militudine rep̃sentet. & conferat
ex sc̃ificatione. D Si potest aliquan¬
do sacram̃tũ ꝓsigno accipiͤ ꝯ Im¬
ꝓprie ꝓsola significatione sacram̃¬
tum uocatur. d Quid si dixerimis
illas uet̾is legis figuras signa tantũ
fuisse fututoꝵ. non sacram̃ta & spi¬
ritualẽ grãm quȩ m illis dabatur
mediantib his quȩ futura erant
sacram̃tis fuisse collatam: ꝯSiquis
sacram̃ta pͥora effectũ scĩficatiomis

Expanded text:
mus, quod proprie sacramentum, id est sacrae mus, quod proprie sacramentum, id est sacrae rei signum dicitur; alterum quod non videmus sed credimus, quod recte res sive virtus sacramenti nominatur. D. Quid interest inter signum et sacramentum? M. Signum solum ex institutione significat; sacramentum etiam ex similitudine repraesentat. Item signum rem significare potest, non conferre. In sacramento autem non sola significatio est, sed etiam efficacia; ut videlicet simul et ex institutione significat, et ex similitudine repraesentet, et conferat ex sanctificatione. D. Utrum potest aliquando sacramentum pro signo accipi? M. Improprie pro sola significatione sacramentum vocatur. D. Quid si dixerimus illas Veteris Legis figuras signa tantum fuisse futurorum, non sacramenta, et spiritualem gratiam quae in illis dabatur mediantibus iis quae futura erant sacramentis fuisse collatam? M. Si quis sacramenta priore effectum sanctificationis
Abbreviated transcription (Latin):
cũ adeptꝰ fuerit. sciat se ab illo qͥ eam
in istis quȩrere iussit accepisse .d Dic
gͦ cur p̃cepit ds̃ homini in eiusmo¬
di reb salutẽ quȩrere: o Ut humili¬
aretur homo & erudiret᷑. humiliat᷑
quidẽ dũ cogitur nc̃ iacens in inferi¬
ori bonũ suum quȩrere. quod pͥuscũ
staret a suo suꝑiori contempsit acci-¬
ꝑe. Congruum gͦ p̃cedentis suꝑbiȩ
morbo subsequentis humilitatis
medicam̃tũ apponit᷑. ut udelicet
homo qͥ pͥus dm̃ ꝑnitiose elatus in
semet ipso despexerat. pꝰmodũ salu¬
brit̃ humiliatus sponce se etiã in sen¬
sibilib rebs ꝓpt̃ dm̃ substernat.
Ad doctrinam etiã sacram̃ta ꝓpo¬
sita sunt homini. ut ꝑ ea quȩ ext̾i¬
us aguntur. qͥd sibi int̾ius exhibea¬
tur possit agnoscere. d Ergo inom̃i
sacram̃to plus ẽẽ credendum ẽ. qũa
id quod solũ uideri. & corporali sen¬
su ꝑcipi potest. m Duo ibi sunt. unũ
quod ext̾ius sensu corporali ꝑcipi¬

Expanded text:
cum adeptus fuerit, sciat se ab illo qui eam cum adeptus fuerit, sciat se ab illo qui eam in istis quaerere jussit accepisse. D. Dic ergo cur praecepit Deus homini in ejusmodi rebus salutem quaerere? M. Ut humiliaretur homo et erudiretur. Humiliaretur quidem dum cogitur nunc jacens in inferiori bonum suum quaerere; quod prius cum staret, a suo superiori contempsit accipere. Congruum ergo praecedentis superbiae morbo, subsequentis humilitatis medicamentum apponitur, ut videlicet homo qui prius Deum perniciose elatus in semetipso despexerat postmodum salubriter humiliatus sponte se etiam in sensibilibus rebus praeter Deum substernat. Ad doctrinam etiam sacramenta proposita sunt homini, ut per ea quae exterius aguntur, quid sibi interius exhibeatur possit agnoscere. D. Ergo in ommni sacramento plus esse credendum est, quam id quod solum videri et corporali sensu percipi potest? M. Duo ibi sunt: unum quod exterius sensu corporali percipi
Abbreviated transcription (Latin):
unrtutẽ diuinã habentia uerba
ꝓferuntur. factis. ut est crucis signa¬
culum. incuruatio genuũ. expan¬
sio manrium. & cȩt̾a quȩcũq talia st̃.
Quare dicit᷑ sacram̃tum sacrȩ rei
signum: MQuia ꝑ id quod foris uisi¬
bile cernitur. aliud int̾ius inuisibi
le significatur. Uerbi gr̃a. Ut ꝑ aꝗͣ
& dignior in conditione sua reb in-¬
sensatis: Quomodo ista salutẽ dare
possunt. & languorib animarum
mederi. cũ ipsa sint corporalia nicħ
pret̃ speciẽ uisibilem habentia: m
Est ꝓrsus aliud ibi pret̃ quod ocu¬
lis corporeis cernitur. & ipsum ẽ qͦd
inuisibilit peccatorũ maculas mun¬
dat. & languorib animarũ mede-¬
tur. DIlla gͦ uirtus unde uenit: m
Non ex illius natura quod ibi uisi
D Nonne hanc eandem uircutẽ ad
reꝑationẽ hominis sine exhibitione.
instituerent᷑. & iuberet᷑ homo quasi
in istis quȩ inferiora sunt. & indigni
tur homo salutẽ quȩrere. fic ut eam

Expanded text:
virtutem divinam habentia verba virtutem divinam habentia verba proferuntur; factis, ut est crucis signaculum, incurvatio genuum, expansio manuum, et caetera quaecunque talia sunt. D. Quare dicitur sacramentum sacrae rei signum? M. Quia per id quod foris visibile cernitur, aliud interius invisibile significatur. Verbi gratia: Ut per  dignior in conditione sua rebus insensatis? Quomodo ista salutem dare possunt et languoribus animarum mederi; cum ipsa sint corporalia, nihil praeter speciem visibilem habentia? M. Est prorsus aliud ibi praeter id quod oculis corporeis cernitur; et ipsum est quod invisibiliter peccatorum maculas mundat, et languoribus animarum medetur. D. Illa ergo virtus unde venit? M. Non ex illius natura quod ibi visibD. Nonne hanc eamdem virtutem ad reparationem hominis sine exhibitione instituerentur, ut homo quasi in istis quae inferiora sunt et indigniotur homo salutem quaerere; sic ut eam
Abbreviated transcription (Latin):
cũ diabolus suos milites ad ꝑsecuti
entiam exhortatur. Quia autẽ dia¬
bolus ab initio siue ꝑse siue ꝑ suos
ñ ob aliud bonos impugnat. nͥ ut
eis iusticiam tollat. & bomi ñ aliud
ꝑhanc pugna exigunt. nͥ ut suã
iusticiam non amittant. patet ꝓ¬
fecto quod ipse cũ non ualet quod
uult ad effectum ꝑducere semꝑ a
bonis uincit᷑. etiam si foris p̃ualu¬
isse uideatur. Ergo cũ milites dia¬
boli ext̾ius uiolentiam inferunt.
milites xp̃i int̾ius ꝑ patientiã uin¬
cunt.d Ergo sacram̃ta xp̃i arma
sunte o Non solum arma. s & me¬
dicam̃ta. Quomͦ:. m Msedicam̃ta
sunt qͥa sanant infirmos. arma qͥa
ꝓtegunt sanos.d Quid ẽ sacram̃tũ:
Mdacrȩ reisignũ. d Quot modis
fiunt sacram̃ta : m Tribus. idẽ reb.
uerbis. factis. Rebus. ut in aqua.
in pane.inumo.in sale.incinere.
Uerbis. ut ẽtrinitatis inuocatio.
& alia quȩ in benedictionib. siue
consecrationib. uł coniurationib

Expanded text:
cum diabolus suos milites ad persecutcum diabolus suos milites ad persecutentiam exhortatur. Quia autem diabolus ab initio sive per se sive per suos non ob aliud bonos impugnat nisi ut eis justitiam tollat, et boni non aliud per hanc pugnam exigunt, nisi ut suam justitiam non amittant, patet profecto quod ipse cum non valet quod vult ad effectum perducere, semper a bonis vincitur, etiam si foris praevaluisse videatur. Ergo cum milites diaboli exterius violentiam inferunt, milites Christi interius per patientiam vincunt. D. Ergo sacramenta Christi arma sunt? M. Non solum arma, sed et medicamenta. D. Quomodo? M. Medicamenta sunt, quia sanant infirmos; arma, quia protegunt sanos. D. Quid est sacramentum? M. Sacrae rei signum. D. Quot modis fiunt sacramenta? M. Tribus; id est rebus, verbis, factis. Rebus, ut in aqua, in pane, in vino, in sale, in cinere, verbis, ut est Trinitatis invocatio et alia quae in benedictionibus sive consecrationibus vel conjurationibus
Abbreviated transcription (Latin):
boli sacram̃ta suscipientib. aliis
uͦ suscipientib sacram̃ta xp̃i. ꝙ fac¬
tȩ sunt
duȩ familiȩ. una
xp̃i. alt̾a. diaboli. Biabolis
gͦ uidens quia generis humam pro¬
pago
qua in radice
sua uitiauerat.
quauis tota cũ
corruptione nascendo ꝓ¬
diret. non tam̃ tota in eadẽ renaseen¬
do innouata ꝑsisteret. statuit per
eos quos possidebat illos qͦs amit¬
tebat ꝑsequendo p̃mere. tantonẽ
amplius ad inferendam uiolen-¬
tiam p̃sumens. qͣnto se pͥus memi¬
nerat fraudulentia p̃ualiusse. ye¬
rum hȩc maligni uersuta machi¬
natio. diumȩ miscđiȩ dispensa¬
tio fuit. ut udelicet homo con¬
tiam suam defenderet.qũa per
eum pͥus seductus deseruit. In
quo nimirum conuement etiã
suꝑbia tyranni confundit᷑. quod
mͦ hominẽ mortalẽ & infirmũ ꝑ
torm̃ta suꝑare ñ p̃ualet. que antea
nulla infirmitate circiumdatum
sola ꝑsuasione seduxit. Tam diuer-
sagͥ intentione opus unũ ꝑficitur.

Expanded text:
boli sacramenta suscipientibus, aliis boli sacramenta suscipientibus, aliis vero suscipientibus sacramenta Christi: et factae sunt duae familiae: una Christi, altera diaboli. » Diabolus ergo videns quod generis humani propago quam in radice sua vitiaverat, quamvis tota cum corruptione nascendo prodiret, non tamen tota in eadem renascendo innovata persisteret, statuit per eos quos possidebat, illos quos amittebat persequendo premere; tanto tunc amplius ad inferendam violentiam praesumens, quanto se prius meminerat fraudulentia praevaluisse. Verum haec maligni versutia machinatio, divinae misericordiae dispensatio fuit, ut videlicet homo contiam suam defenderet, quam per eum prius seductus deseruit. In quo nimirum convenienter etiam superbia tyranni confunditur, quod modo hominem mortalem et infirmum per tormenta superare non praevalet quem antea nulla infirmitate circumdatum sola persuasione seduxit. Tam diversa igitur intentione opus unum perficitur,
Abbreviated transcription (Latin):
illo p̃mi ꝑmictteret. & tam̃ ne ab il¬
lo in ȩt̃nũ p̃meret᷑ ex ipsa ei pęna
remedium p̃paret. Itaq iam tunc
ex ipso mundi exordio sacram̃ta
salutis suȩ homini ꝓposuit. quib
eum sub expectatione futurȩ scĩfi¬
cacionis consignaret. quatinus ea
quisquis fide recta & spe firma ꝓp¬
ter obȩdientiam insticutionis di-¬
uinȩ ꝑciperet. etiam subiugo po¬
sicus ad consortium libertatis ꝑti¬
neret. Proposuit itaq edictũ infor¬
mans & hominẽ erudiens. ut qͥ¬
etmq eũ saluatorẽ atq lib̃atorẽ
expectare eligeret. eiusdẽ suȩ elec¬
tionis uotũ in ꝑceptione sacram̃¬
torũ eius approbare debuisset. Pro¬
posuit & diabolus sacram̃ta sua.
quib suos sibi alligaret. quatinꝰ
ab illis qui eius imꝑium detrec¬
cabant quanto eos manifestius di¬
scerneret. tanto securiꝰ detineret.
Cȩpit gͦ genus humanũ mox in
partes contrarias diuidi. aliis dia¬

Expanded text:
illo premi permitteret, et tamen ne ab ilillo premi permitteret, et tamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quatenus ea quisquis fide recta et spe firma propter obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus sacramenta sua quibus suos sibi alligaret, quatenus ab illis qui ejus imperium detrectabant quanto eos manifestius discerneret tanto securius detineret. Coepit ergo genus humanum mox in partes contrarias dividi aliis dia
Abbreviated transcription (Latin):
tempore ab imitio mundi usq ad
finẽ nullũ fuisse uł ẽẽ uere bonum.
xp̃m. ita ut om̃s siue p̃cedentes siue
sequentes uno sc̃ificationis reme¬
dio saluatos agnoscas. Aspicegͦ ca¬
stra regis nr̃i. & acies exercitus eius
m armis sp̃italib fulgentes. & qͣn¬
ta p̃cedentiũ sequentiumq popło¬
rum multitudine stipatus ince-¬
dat. d Uellem ut hunc tanti regis
exercitũ mͥ singillatun describes.
qui & quales milites eius ab ini¬
tio fuerint. quȩ arma quos hosteᷤ
habuerint. ubi & qͣndo & qualia
bella gesserint. quomͦ uicerint. quȩ
postremo p̃mia uictoria consum¬
mata perceperint.m.
ostquam pͥmus parens gñis¬
humani ꝓpt̃ in obȩdientiȩ culpam
a paradyso exulans in hunc mun¬
dum uenit. diabolus ius tyranm¬
cũ in illo exercens. sicut eũ pͥus frau¬
dulent̾ seduxerat. ita postmodum
uiolenter possidebat. S dĩ ꝓuiden¬
tiaquȩ hunc ad salutẽ disponebat.
ꝑauit. ut eum ad tempꝰ quidem ab

Expanded text:
tempore ab initio mundi usque ad tempore ab initio mundi usque ad finem, nullum fuisse vel esse vere bonum, Christum. Ita ut omnes sive praecedentes sive subsequentes uno sanctificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice stra regis nostri et acies exercitus ejus in armis spiritualibus fulgentes, et quanta praecedentium sequentiumque populorum multitudine stipatus incedat. D. Vellem ut nunc tanti regis exercitum mihi sigillatim describeres; qui et quales milites ejus ab initio fuerint; quae arma, quos hostes habuerint, ubi et quando, et qualia bella gesserint: quomodo vicerint, quae postremo praemia victoria consummata perceperint. M. Postquam primus parens gehumani propter inobedientiae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violenter possidebat. Sed Dei providentia quae hunc ad salutem disponebat, diam temperavit, ut eum ad tempus quidem ab
Abbreviated transcription (Latin):
informantur. Homines gr̃ȩ st̃ hii.
qui ꝑ aspirationẽ sp̃c sc̃i afflati. & il¬
luminant᷑ ut bonũ quod faciendũ
ẽagnoscant. & inflaminant᷑ ut
diligant. & corroborant᷑ ut ꝑfici-
ant. & ut idem manifestiori di¬
stinctione significemꝰ. homines
naturalis legissunt aꝑte mali. ho¬
mines scͥptȩ legis fictȩ boni. ho¬
mines gr̃ȩ uereboni. In pͥmo ge¬
nere continentur pagani. in se
ani. Ista tria genera hominũ ab
mitio numquã ullo tempore de¬
fuerunt. tam̃ tempꝰ naturalis le-¬
gis ad apte malos ꝑtinet. quia illi
tunc & mimero plures. & statu ex¬
cellentiores fuerunt. Tempus scͥptȩ
legis ad fictȩ bonos. quia tunc homi¬
nes in timore seruientes opus mun¬
dabant ñ animũ. Tempus gr̃ȩ ad
uere bonos ꝑtinet. qui modo & si
numero plures ñsint. tam̃ statu sunt
excellentiores & dĩ gr̃a publice ande
fertur etiam abhis qui ei moribus
contra dicunt. Scias gͦ quocumq

Expanded text:
informantur. Homines gratiae sunt ii informantur. Homines gratiae sunt ii qui per aspirationem Spiritus sancti afflati et illuminantur ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligant, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione significemus, homines naturalis legis sunt aperte mali; homines scriptae legis, ficte boni: homines gratiae, vere boni. In primo genere contani. Ista tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt. Tempus tamen naturalis legis ad aperte malos pertinet, quia illi tunc et numero plures et statu excellentiores fuerunt. Tempus scriptae legis, ad ficte bonos, quia tunc homines in timore servientes opus mundabant non animum. Tempus gratiae ad vere bonos pertinet, qui modo etsi numero plures non sint, tamen statu sunt excellentiores, et Dei gratia publice ante feruntur, etiam ab iis qui eis moribus contradicunt. Scias ergo quocunque
Abbreviated transcription (Latin):
Siue gͥ p̃cedentes suie subsequen¬
tes. unius regis sacram̃ta portan¬
tes. uni regi militantes. & unum
tẏrannũ suꝑantes. illi uenturũ
p̃cedentes. isti p̃cedentẽ subsequen¬
tes. Uides gͦ quomͦ om̃s qui ab im¬
tio usq ad finẽboni sunt. xp̃ist̃.
ne .i q ulli diabolũ uincunt.
nͥhii soli qui sunt. xp̃i . d Er¬
go ab initio xp̃iaui fuerunt:
Hichil uerius.d S multi aliter
existimant. M Wis idem tibi euiden¬
tius ostendi: Uolo. MTria sunt
decurrit. Primumẽ tempꝰ natura¬
lis legis. Scđm tempꝰ scͥptȩ legis.
Tertium ẽ tempꝰ grẽ. pͥmũ est ab
adam usq ad moysen. Scd̃in a
usq ad finẽ scłi. Similit̃ tria sunt
genera hominũ. id est homines na-¬
dici possunt. qui sola natu¬
rali ratione uitã.suã dirig̃c.
Uel potius homines naturalis le¬
gis dicunt᷑. qui sedm
concupiscen¬
tiam inqua nati
sunt ambulant. Homi¬
nes scͥptȩ legis sunt hii. qui ext̾io¬
ribs p̃ceptis ad bene uiuendum

Expanded text:
sive praecedentes sive subsequentes, unius regis sacramenta portantes, uni regi militantes, et unum tyrannum superantes; illi venturum praecedentes, isti praecedentem subsequentes. Vides ergo quomodo omnes ab initio usque ad finem boni sunt Christi? Neque ulli diabolum vincunt, nisi hi soli qui sunt Christi. D. Ergo ab initio Christiani fuerunt? M. Nihil verius. D. Sed multi aliter existimant. M. Vis idem tibi evidentius ostendi? D. Volo. M. Tria sunt spatium decurrit. Primum est tempus naturalis legis; secundum tempus scriptae legis; tertium est tempus gratiae. Primum est ab Adam usque ad Moysen; secundum a usque ad finem saeculi. Similiter tria sunt genera hominum; id est homines natdici possunt qui sola naturali ratione vitam suam dirigunt; vel potius homines naturalis legis dicuntur qui secundum concupiscentiam in qua nati sunt ambulant, Homines scriptae legis sunt ii qui exterioribus praeceptis ad bene vivendum
Abbreviated transcription (Latin):
diuinarũ scͥpturarũ lectio¬
nem erudiendus accedit. pͥmum
considerare debet quȩ sit materia
cirra qũa uersatur earũ tractatio.
quia si rerũ illarũ de quib scͥptu¬
ra facta ẽ noticiã habuerit. faciliꝰ
p̃modũ dictoꝵ eiꝰ ueritatẽ snie ꝓ¬

Expanded text:
divinarum Scripturarum lectionem erudiendus accedit, primum considerare debet quae sit materia, circa quam versatur earum tractatio; quia, si rerum illarum de quibus scriptura facta est notitiam habuerit, facilius postmodum dictorum ejus veritatem si
Abbreviated transcription (Latin):
tantur.qͥa ñ aliud adiciunt. s id¬
ipsũ quod insupradictis condine¬
tur explanando. & latius manife¬
stiusq tractando extendunt.
rduum profecto & laborio¬
Asum opꝰ crebra ur̃a p̾catio¬
ne flexus aggredior. uniu̾sam di¬
uinarũ scͥpturarũ seriem. non so¬
lum restringendo ad compendiũ
redigere.s exponendo quoq pro¬
funditatis eius archana in lucem
euocare. Cuiꝰ quidẽ oꝑis inchoatio¬
ne ꝓmpta deuotione offero. specon¬

Expanded text:
tantur; quia non aliud adjiciunt, sed idtantur; quia non aliud adjiciunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius manifestiusque tractando extendunt. Arduum profecto opus et laboriosum crebra vestra praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evocare. Cujus quidem operis inchoationem prompta devotione offero, spe con
Abbreviated transcription (Latin):
Sextũ daniel. Septunũ paralipo¬
menon. quod latine sonat uerba
dierũ. hebraice dabreniamindr̃
Octauũ hesdras. Nonũ hester. Qui
om̃s. id ẽ qͥnq. octo. nouẽ simulfa
ciunt uiginti duo. quot litteras
etiam alphabetũ continet hebra-¬
icũ. ut totidẽ libris erudiatur ui¬
ta iustoꝵ. ad saludẽ. quot licteris
lingua discentiũ ad eloquentiã
instruit᷑. Sunt p̃terea in ueteri
testam̃to. alii quidã libri qͥ legun¬
tur quidẽ. s in corpore cextus ul
incanone auetoritatis ñscribunt᷑.
Ut ẽ lib̾ tobiȩ. & iudich. & machabe¬
oꝵ. & qͥ inscribit᷑ liber salomonis.¬
xȩccłastic̃. Nouum testam̃tũ con¬
tinet. eu̾głia. apłos. patres.
Euangłia quatuor
sunt. Mathei. marci.
lumina similit̃ quatuor. Actus
lpocalipsis. Qui iuncti cũ suꝑiori¬
b uiginti duob uet̾is testam̃ti. tri-¬
ginta complent. inqͥb corpꝰ diui-¬
nȩ paginȩ consũmatur. Scripta
patrum in corpore dextus ñ compu-¬

Expanded text:
sextum Daniel; septimum Paraliposextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latine sonat verba dierum, Hebraice , dabreniamin, dicitur; octavum Esdras; nonum Esther. Qui omnes, id est quinque octo novem: similiter faciunt viginti duos quot litteras etiam alphabetum continet Hebraicum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith, et Machabaeorum et qui inscribitur liber Sapiet Ecclesiasticus. Novum Testamentum continet Evangelia, apostolos, Patres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, Marci, lumina similiter quatuor: Actus Apocalypsis: qui juncti cum superioribus viginti duobus Veteris Testamenti, triginta complent, in quibus corpus divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non compu
Abbreviated transcription (Latin):
filius num. Scd̾s liber udicũ. qui
dr̃ sopthim. Tertius liber samuhe¬
lis. qui ẽ pͥmus & scds regũ. Quar¬
tus malachim. qͦd int̃pretatur regũ.
qui ẽ tertiꝰ & quartꝰ regũ. Quintꝰ isay¬
as. Sextus hieremias. Septimꝰ eze
ci dicunt᷑. eo qͦd ꝓpħarũ sint eti¬
am sinon om̃s ꝓpłnȩ sint. Eropħa
autẽ trib modis dr̃. officio. gr̃a.
missione. Uulgo autẽ usitato uo¬
cabulo magis ꝓpħȩ uocant᷑. qͥ uł
officio uł aꝑta missione ꝓpħe furs.
sicut in hoc loco. Scd̃m qũa accep¬
tionẽ dauid & daniel & cȩteri qũa¬
plures ꝓphȩ ñdicunt᷑. s agyogra.¬
phi. In ordine agyographoꝵ no¬
uẽ uolumina continent᷑. Prumũ
iob. Scd̃m liber psalmoꝵ. Tertiũ
ꝓuerbia salomonis. quȩ grece pa¬
rabolȩ. hebraice masloth dicunt᷑.
Quartũ ȩccłastes. qͥ hebraice coeleth.
latine concionator int̃pretat᷑. Qum¬
tũ sy rasyru. idẽ cantica canticoꝵ.

Expanded text:
filius Nun; secundus liber Judicum, qui filius Nun; secundus liber Judicum, qui dicitur Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim quod interpretatur regum, qui est tertius et quartus Regum; quintus Isaias; sextus Jeremias; septimus Ezecci dicuntur eo quod prophetarum sunt, etiamsi non omnes prophetiae sint. Propheta autem tribus modis dicitur: officio, gratia, missione. Vulgo autem usitato vocabulo magis prophetae vocantur, qui vel officio vel aperta missione prophetae sunt; sicut in hoc loco. Secundum quam acceptionem David et Daniel et caeteri complures, prophetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim, id est Cantica canticorum;
Abbreviated transcription (Latin):
scͥpturarũ. & qualit̃ de subiecta sibi
mat̾ia tractent in cͥplici sensu hysto¬
riȩ allegoriȩ tropologiȩ. nunc osten¬
dere conuenit in quib libris eaq̃
iure diuinitatis nomine censetur
scͥptura confistat. Duosunt testa¬
m̃ta. quȩ omne diuinarũ scͥptura¬
rũ corpus concludunt. uetus scili¬
cet & nouũ.Utrumq trib ordim¬
b distinguitur. Uetus testam̃cum
continet legẽ. ꝓpħas. agyographoᷤ.
quod int̾pretatum sonat scõs scͥp¬
tores. uł sc̃a scribentes. In lege conti¬
nentur qͥnq uolumina. id est gene¬
sis. exodus. leuiticus. liber numeri.
deutronomiũ. Genesis autẽ a gene¬
ratione dr̃. Exodus ab exitu. Leui¬
ticus aleuitis. liber numeri. quia
in eo numerant᷑ filii isrł. Deut̾rono¬
iiũ scda lex. hebraice autẽ. bresich.
hellesmoch. Saierra. uaiedaber.
adabaru. In ordine ꝓpħarũ octo
sunt uolumina. Primus liberiosue.
qͥ & iħ̃u naue. & iosue bennum. id est

Expanded text:
Scripturarum et qualiter de subjecta sibi Scripturarum et qualiter de subjecta sibi materia tractent in triplici sensu, histoae, allegoriae, tropologiae, nunc ostendere convenit in quibus libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura consistat. Duo sunt Testamenta quae omne divinarum Scripturarum corpus concludunt: Vetus scilicet et Novum. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. Vetus Testamentum continet legem, prophetas, hagiographos, quod interpretatum sonat sanctos scriptores vel sancta scribentes. In lege continentur quinque volumina; scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun, id est
Abbreviated transcription (Latin):
int̾iorem uero rerum naturã. phi-¬
lantur. & inferior sapientia recte
ordinata ad suꝑiorẽ conducit. Sub
eo gͥ sensu qͥ ẽ in significatione uocũ
adres continetur hẏstoria. cui fa¬
mulant᷑ tresscientiȩ sicut dictũ est.
id ẽ gr̃amatica. dialectica. rethorica.
Sub eo autẽ sensu qͥ ẽ in significati¬
one rerũ ad facta mystica contine¬
tur allegoria. & sub eo sensu qui ẽ
in significatione rerũ ad facienda
mystica. contiuetur tropologia. &
his duob famulant᷑ arichinetica.
musica. geometria. astronomia.
& phisica. Suꝑ hȩc autẽ om̃ia di¬
uinũ ẽ illud ad quod ducit scͥptu
ra diuina. siue in allegoria. siue in
tropologia. quoꝵ. alterũ quod in
allegoria ẽ rectam fidem. alt̾m qͦd
intropologia ẽ informat bonã oꝑa¬
tionẽ. in qͥb constat cognitio ueri¬
tatis. & amor uirtutis. & hȩc ẽuera
reꝑatio hominis.  Postquã demõ
strauimꝰ quȩ sit mat̾ia diuinarũ

Expanded text:
interiorem vero rerum naturam phyinteriorem vero rerum naturam phylantur; et inferior sapientia recte ordinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui est in significatione vocum ad res, continetur historia; cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, dialectica, rhetorica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec ante omnia divinum illud est ad quod ducit divina Scriptura sive in allegoria, sive in tropologia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia est informat bonam operationem: in quibus constat cognitio veritatis et amor virtutis: et haec est vera reparatio hominis. stravimus quae sit materia divinarum
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽẽ significat᷑. Pnde apparet
qͣntũ diuma scͥptura cȩt̾is om̃ib
scͥpturis ñ solũ in mat̾ia sua. s etiã
tur. in hac autem ñ solũ uoces. sed
etiam res significatiuȩ sint. Sicut
gͥ in eo sensu qͥ int̃ uoces & res uer-¬
satur necessaria ẽ cognitio uocum.
siein illo qͥ int̾ res & facta uł faci¬
enda mystica constat necessaria
ẽcognitio rerũ. Cognitio autem
uocum. in duob considatur. in ꝓ¬
nuntiatione udelicet & significa¬
cione. Ad solam ꝓnuntiationem
ꝑtinet grãmatica ad solã significa¬
cionẽ ꝑtinet dialectica. ad ꝓnun¬
tiationẽ simul & significationem
ꝑtinet rethorica. Cognitio rerum
circa duo uersatur.idẽ formã &
naturã. forma ẽ in ext̾iori dispo¬
sione. natura inint̾iori qualitade.
forma rerũ aut unumero consi¬
deratur. ad qũe ꝑtinet arichineti¬
ca. aut in ꝓportione ad quã ꝑti-¬
net musica. aut in dim̃sione ad
qũa ꝑtinet geometria. aut in mo¬
tu adqu̾ẽ ꝑtinet astrononia. Ad

Expanded text:
t. Unde apparet quantum divina Scriptura caeteris omnibus scripturis non solum in materia sua, sed etiam tur; in hac autem non solum voces, sed etiam res significativae sint. Sicut igitur in eo sensu qui inter voces et res versatur necessaria est cognitio vocum, sic in illo qui inter res et facta vel facienda mystica constat, necessaria est cognitio rerum. Cognitio autem vocum in duobus consideratur; in pronuntiatione videlicet et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica; ad pronuntiationem simul et significationem pertinet rhetorica. Cognitio rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad