comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
est suaue est᷑ quodnescit. uosaũt. sigus¬
tastis quam suauis est dñs: Confitemi¬
nidño quõ suauis est: Sigustastis aui¬
ditate . confessionem ructate : In sđm
enim miseri cordia eius: id est in a&ernũ:
nullis scripturae locis in sđm: idest qđ¬

Expanded text:
est suave esse quod nescit? Vos autem si gusest suave esse quod nescit? Vos autem si gustastis quam suavis est Dominus , «Confitemini Domino, quoniam suavis est:» si gustastis aviditate, confessione eructate. «In saeculum» enim «misericordia ejus,» id est, in aeternum. nullis Scripturae locis, «in sae
Abbreviated transcription (Latin):
&unde gemamus. &unde auxilium pos¬
tulemus : Vnde deseramur : unde nobis
subueniatur: quid simus pernos. quid ꝑ
misericordiam dĩ : Quomodo nr̃a super¬
bia conteratur. utillius gratia glorifi¬
cetur : unicuiq: hominum quod dicturus
sum. si fieri potest occurrat inse. Loquor
aũt hominib quiambulant iuiamdĩ:
& constituti sunt in aliquo prouectu
spiritali: undequi forte propterhoc
minus me intellegunt ueniant ubi sint:
& proficiendo ad intellectum festinent.:
Non aũt arbitror deserturum dm̃ cona¬
tum nr̃m. uta dom̃s perueniat quoello¬
quimur. siue expertos siue in expertos
ut &xperti ad probent: in experti deside¬
rent : &omnib: suauis sit disputatio
mea : quae primum dño suauis erit. si
ueridica erit.: Veridica aũt erit siñ
mihi ame. sed ab illo erit. Sic coepit
confitemini. quõ suauis est: sigustatis:
confitemini: Non potest aut̃ confiteri.
quigustare noluit : Vnde enim dicturus

Expanded text:
et unde gemamus, et unde auxilium poset unde gemamus, et unde auxilium postulemus; unde deseramur, unde nobis subveniatur; quid simus per nos, quid per misericordiam Dei; quomodo nostra superbia conteratur, ut illius gratia glorificetur. Unicuique hominum quod dicturus sum, si fieri potest, occurrat in se. Loquor autem hominibus qui ambulant viam Dei, et constituti sunt in aliquo provectu spirituali: unde si qui forte propter hoc minus me intelligunt, inveniant ubi sint, et proficiendo ad intellectum festinent. Non autem arbitror deserturum Deum conatum nostrum, ut ad omnes perveniat quod loquimur, sive expertos, sive inexpertos, ut experti approbent, inexperti desiderent, et omnibus suavis sit disputatio mea: quae primum Domino suavis erit, si veridica erit; veridica autem erit, si non mihi a me, sed ab illo erit. Sic coepit confitemini, quoniam suavis est: si gustastis, confitemini. Non potest autem confiteri qui gustare noluit: unde enim dicturus
Abbreviated transcription (Latin):
inisto audit : in sed idicit: Non tamen
uni alicui uel duob: sed populo dĩ con¬
scriptus est : & ad se cognoscendum tãquã
inspeculo p̃positus: cuius titulus ñ nunc
sine sacramento: certis dieb: cantamus
alleluia: Certis quidẽ diebus cantamꝰ :
sed omnidie cogitamus.: Sienim hoc uer¬
bo significatur laus dĩ : & sinon inorecar¬
nis certe in ore cordis: semper lauseius
inore meo.: Quod aũt non semel sed
bis hab& alleluia titulus iste. non
huius psalmi proprium: sed& alius su¬
perior sic hab&: Etquantum apparet
ex eius textu cantatus est ille depopu¬
lo is rahel : Cantatur aũt iste deuniuersa
a ecła dĩ diffusa toto orbe terrarum. Et¬
forte non in merito bis hab& allelua.
propter quod clamamus abba pater
Cum aliud nihilsit abba. quam pater. ⁊
non tamen frustra dixit apostolus. in
quo clamamus abba pater. nisi quia u¬
nus quidam paries ueniens ad lapidem
angularem clamat abbu: alius ex alio
latere clamat pater:: In illo utiq lapi¬

Expanded text:
o audit, in se didicit. Non tamen uni alicui vel duobus, sed populo Dei conscriptus est, et ad se agnoscendum tanquam in speculo propositus. Cujus titulus non nunc sine sacramento certis diebus cantamus. Alleluia certis quidem diebus cantamus, sed omni die cogitamus. Si enim hoc verbo significatur laus Dei, etsi non in ore carnis, certe in ore cordis, «Semper laus ejus in ore meo» . Quod autem non semel, sed bis habet «Alleluia» titulus iste, non hujus psalmi proprium est, sed et alius superior sic habet. Et quantum apparet ex ejus textu, cantatus est ille de populo Israel; cantatur autem iste de universa Ecclesia Dei diffusa toto orbe terrarum. Forte non immerito bis habet «Alleluia:» propter quod clamamus et «Abba, Pater.» Cum aliud nihil sit «Abba,» quam «Pater:» non tamen frustra dixit Apostolus, «In quo clamamus, Abba, Pater» : nisi quia unus quidem paries veniens ad lapidem angularem, clamat, «Abba;» alius ex alio latere clamat, «Pater;» in illo utique lapi
Abbreviated transcription (Latin):
Dicant quiredempti sunt adño: Redẽp¬
tus quidem uidetur & populus irł deter¬
ra aegypti demanu seruitutis. & labori¬
bus infructuosis: &xoperib: luteis: Vide¬
amus tamen utrum ipsi sint qui haec di¬
cunt : qui ab aegypto adño liberati sunt
nonita: sed qui sunt isti quos redemit
Adhuc potest
quisq: &illos accipere redemptos dema¬
nu in imicorum: Hoc est aegyptiorum:
propriae &xprimantur. quisint propt̃
quos haec lib& psalmus iste cantari: de

Expanded text:
Dicant qui redempti sunt a Domino.» Redemptus quidem videtur et populus Israel de terra Aegypti, de manu servitutis, ex laboribus infructuosis, ex operibus luteis: videamus tamen utrum ipsi sint qui haec dicunt, qui ab Aegypto liberati suntt. Sed qui sunt isti? «Quos redemit Adhuc potest quisque et illos accipere redemptos de manu inimicorum, hoc est, Aegyptiorum. Proprie exprimantur qui sint propter quos haec vult psalmus iste cantari. «De
Abbreviated transcription (Latin):
dictionis. &uexatus est moyses propter
eos qui exacerbauerunt spm eius
& distinxit in labus suis.
Quid est
distinxit quasi illud non posset ds̃ face¬
re : quitantam iam fecerat: ut aqua de
petra profluer&.: Dubitanter enim
petram uirga percussit. & ideo miracu¬
lum hoc distinxit ac&eris miraculis in
quibus non dubitauerat.. Hinc offen¬
dit hinc audire meruit ut moreretur.
Ne intrar& interram promissionis.
Perturbatus enim murmuratione popu¬
li infidelis: non tenuit fiduciam. qua¬
lem debuit. Cui tamen ds̃ tam quam
electo suo. &iam post mortem eius. bo¬
num perhib& testimonium : ut intelle¬
gamus illam fidei eius titubationem. hac
sola poena fuisse correptam : quod in eã
terram quopopulum ipse ducebat: ñ
est permissus intrare. Absit autem
ut cum credamus alienatum a regno
gratiae dĩ. quod significabat illa pro
missionis terra: Unde lac & mel de¬
fluere dicebatur.: Hoc enim potius

Expanded text:
dictionis, et vexatus est Moyses propter dictionis, et vexatus est Moyses propter eos; quia exacerbaverunt spiritum ejus. Et distinxit in labiis suis.» Quid est, «distinxit?» Quasi illud non posset Deus facere, qui tanta jam fecerat, ut aqua de petra proflueret. Dubitanter enim petram virga percussit, et ideo hoc miraculum distinxit a caeteris miraculis, in quibus non dubitaverat. Hinc offendit, hinc audire meruit ut moreretur, ne intraret in terram promissionis . Perturbatus enim murmure populi infidelis, non tenuit fiduciam qualem debuit. Cui tamen Deus tanquam electo suo, etiam post mortem ejus bonum perhibet testimonium, ut intelligamus illam fidei ejus titubationem hac sola poena fuisse correptam, quod in eam terram, quo populum ipse ducebat, non est permissus intrare. Absit autem ut eum credamus alienatum a regno gratiae Dei, quod significabat illa terra promissionis, unde lac et mel defluere dicebatur. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
eum comederet Telus domusdĩ: non ei
reputaretur adiustitiam .: Hocenim fac¬
to illum populũ cuius futurus erat maior
interitus. tamquam unum hominem qua¬
si uirga pertus sit utanimam eius saluaret
amorte: leniorem quid en reuelato tes¬
tamento nouo: dñs xp̃s esse uoluit disci¬
plinam: sed a trociorem communicatio
gehennȩ quamtunc in illis communica¬
tionib dĩ protem porum dispensatione
non legimus : multiplicata estergo in eis
ruina : cum prosiuis grauibus peccatis.
grauiter uastarentur . Et stetit fineess
& placauit &cessauit quassatio: Breui¬
tertotum dixit: quia non hic nescientes
docet. sed commemorat scientes.
Quachic posita est quas satio. haec supe¬
rius confractio: Nam ingreto unum uer
neratione & generationem usq in sem¬
piternum . : Ds hoc reputauit sacerdoti
suo iniustitiam non solum quã diu ge¬
neratio est : sedusq in sempiter num
quicor scrutatur. & nouit apendere
quanta id factum sit populi caritate.

Expanded text:
eum comederet zelus domus Dei, non ei eum comederet zelus domus Dei, non ei reputaretur ad justitiam. Hoc enim facto, illum populum cujus futurus erat major interitus, tanquam unum hominem quasi virga percussit, ut animam ejus salvaret a morte. Leniorem quidem revelato Testamento Novo Dominus Christus esse voluit discplinam; sed atrocior est comminatio gehennae, quam tunc in illis comminationibus Dei pro temporum dispensatione non legimus. «Multiplicata est» ergo «in eis ruina,» cum pro suis gravibus peccatis graviter vastarentur. «Et stetit Phinees, et placavit, et cessavit quassatio.» Breviter totum dixit, quia non hic nescientes docet, sed commemorat scientes. Quae autem hic posita est quassatio, haec superius confractio: nam in graeco unum venerationem et generationem usque in sempiternum.» Deus hoc reputavit sacerdoti suo in justitiam, non solum quamdiu generatio est, sed «usque in sempiternum;» qui cor scrutatur, et novit appendere quanta id factum sit populi charitate.
Abbreviated transcription (Latin):
quam diceret quod tante indignationi
dĩ quisquam intercesserit eumq ali¬
quo modo placuerit: secutus ad iunxit.
tauerunt eum in adinuentionib suis.
& multiplicata est in eis ruina : Tam quã
ad hoc distulerit: quod leuauerat manũ¬
suam supereos prosternendos eos inde¬
serto: & deiciendum semeneorum in
nationibus. & dispergendos eos in regio¬
nibus. Vtdati inreprobum sensum &i¬
am illud ad miterent: in quo in mani¬
orecrimine euidenti iustitia punirent᷑.
Quem ad modum dicit apostolus: & sicut ñ
probauerunt dm̃ habere in notitia. tra¬
didit illos dm̃ inreprobam mentem ut
tantum fuit scelus eorum: quod consecra¬
tisunt idolo : & comederunt sacrifitia
mortuorum.
ldest quia mortius homi¬
nib tam quam dus sacrificabant gentes.
ut aliter sepla cari ds̃ nollet. nisi quo modo¬
eum placauit finees sacerdos: quimas cu¬
lum & feminam in conplexu adulterino
dep̃hensos pariter interimnit Quod si
odio eorum non dilectione feciss& dum

Expanded text:
quam diceret quod tantae indignationi Dei quisquam intercesserit, eumque aliquo modo placaverit, secutus adjunxit. taverunt eum in adinventionibus suis, et multiplicata est in eis ruina.» Tanquam ad hoc distulerit, quod levaverat manum super eos prosternendos in deserto, et dejiciendum semen eorum in nationibus, et dispergendos eos in regionibus, ut dati in reprobum sensum, etiam illud admitterent, in quo immaniore crimine evidenti justitia punirentur; quemadmodum dicit Apostolus: «Et sicut non probaverunt Deum habere in notitiam, tradidit illos Deus in reprobam mentem, ut«vers.» 30. Denique tantum fuit scelus eorum, quod consecrati sunt idolo, et comederunt sacrificia mortuorum id est, quia mortuis hominibus tanquam diis sacrificabant Gentes, ut aliter se placari Deus nollet, nisi quomodoeum placavit Phinees sacerdos, qui masculum et feminam in complexu adulterino deprehensos pariter interemit . Quod si odio eorum, non dilectione fecisset, dum
Abbreviated transcription (Latin):
nisi eum tu bibendo non penitus extin¬
gueres. sed differes. reditura est enĩ
sitis: paulolum temperata. Tempe¬
ramus ergo istis fomentis. erumnam
aegritudinis nraẽ.: Stando lassatꝰ
efas. sedendo reficeris. Ipsum sede¬
re. medicina est lassitudinis. In ip¬
samedicina. rursus lassȩris. diuse¬
dere non poteris. Quic quid ẽ ubi
fatigat o succurritur. alia fatigatio
inchoatur. Quid ergo ista desideras
languipus : prius desalute tua cogi¬
ta.: Aliquando egrotat homo. in do¬
mosua. in lecto suo aegritudine mani¬
festiore. Quamquam &ista manifes¬
tasint. quam nolunt homines in tue¬
ri : : Lamen ea aegritudine. ad quã
querunt᷑ medici homines: aegrotat
quisq: indomosua. An helafebribus
in lecto suo. Uelit foste cogitare de
re familiari. Aliquid iubere uel in

Expanded text:
nisi eam tu bibendo, non penitus exstingueres, sed differres? Reditura est enim sitis paululum temperata Temperamus ergo istis fomentis aerumnam aegritudinis nostrae. Stando lassatus eras, sedendo reliceris; ipsum sedere medicina est lassitudinis: in ipsa medicina rursus lassaris; diu sedere non poteris. Quidquid est ubi fatigationi succurritur, alia fatigatio inchoatur. Quid ergo ista desideras languidus? Prius de salute tua cogita. Aliquando aegrotat homo in domo sua, in lecto suo, aegritudine manifestiore; quanquam et ista manifesta sit, quam nolunt homines intueri: tamen ea aegritudine, ad quam quaeruntur medici homines, aegrotat quisque in domo sua, anhelat febribus in lecto suo; velit forte cogitare de re familiari, aliquid jubere vel in
Abbreviated transcription (Latin):
habent. non paucis simi et incolȩ.
sed paucissimos et incolas: Ubi
appareteos cum statim inter pre¬
tati sunt. grecam fuisse locutio¬
nem secutos : quae trans ferri
non potest in latinum. nisi cũta
absurditate : quae ferri omnino
ineo esse paucissimos. et incolas
in ea. : Quod autem ait grecus¬
in eoesse hillos. hocest latinȩ cum es¬
sent: Quod uerbum non potest casus
accusatiuus sequi. sed nominatiuus:
numero breui: paucissimi & incole
in ea. Transierunt degente ingen¬
tem . deregno inpopulum alterum :¬
non reliquid hominem nocere eis.
idest non permisit: Greca aũt locu¬
tio est nocere illos: latina uero no¬
cere illds: & corripuit proeis reges::
Nolite inquit tangere xpõs meos: &
in pro phetis meis nolite malignari :
Verba dixit dĩ corripientis uel argu¬
entis reges. ne neglegerent scõspa¬
tres : Cumessent innumero breues.
& paucissimi atq: incolȩ in terracha¬
naan: quae uerba lic& in libris eius

Expanded text:
habent, non, «paucissimi et incolae;» habent, non, «paucissimi et incolae;» sed, «paucissimos et incolas.» Ubi apparet eos qui ista ita interpretati sunt, graecam fuisse locutionem secutos, quae transferri non potest in latinum, nisi cum ea absurditate, quae ferri omnino i, paucissimos et incolas in ea». Quod autem ait graecusIn eo esse illos,» hoc est latine, «Cum essent:» quod verbum non potest casus accusativus sequi, sed nominativus. «numero brevi, paucissimi et incolae in ea; transierunt de gente in gentem, et de regno in populum alterumisit hominem nocere eis:» id est, non permisit. Graeca autem locutio est, «nocere illos;» latina vero, «nocere illis. Et corripuit pro eis reges. Nolite,» inquit, «tangere christos meos, et in prophetis meis nolite malignari.» Verba dixit Dei corripientis vel arguentis reges, ne laederent sanctos patres, cum essent numero breves, et paucissimi atque incolae in terra Chanaan. Quae verba licet in libris ejus
Abbreviated transcription (Latin):
net : non enim omnium fides est:
ldeo addidit funiculum heredita¬
tis urãe: Fundem in aliopsalmo.
semen abrahȩ quod est xp̃s intel¬
legitur loqui ubidicit. funes ce¬
ciderunt mihi in preclaris. etenĩ
hereditas mea preclara est mihi:
Cur autem dicta sit terrachanaan.
huius nominis
aperit: Chanaan quippe inter¬
pretatur humilis, Quod si ad illã
referatur sententiam scĩ noe qua
eundem chanaan dixit futurum
seruum fratrum suorum . Hinc ẽ
&iam seruilistimor. Seruus autẽ¬
nonmanet indomo in aeternum:
filius autem manet maeternum:
Ideo ex cluso chananeo. datus terra
promissionis. semine abrahae: Con¬
summata enim caritas foras mittit
timorem. ut filius maneat indomo
rum scõrum ueritate natissimam::
Cum essent numero breues paucissi¬
mi etincolae in ea: idest interra
chanaan. quando ubi patres habi¬
tauerunt: abra ham isaac & iacob
antequam acciperent hereditatẽ.
in seminesuo paucissimi erant: &
an.: Non nulli autem codices

Expanded text:
nent: non enim omnium est fides . nent: non enim omnium est fides . Ideo addidit, «Funiculum haereditatis vestrae.» Unde in alio psalmo, semel Abrahae, quod est Christus, intelligitur loqui, ubi dicit: «Funes ceciderunt mihi in praeclaris; etenim haereditas mea praeclara est mihi» . Cur autem dicta sit terra Chanaan, jus nominis aperit; Chanaan quippe interpretatur Humilis. Quod si ad illam referatur sententiam sancti Noe, qua eumdem Chanaan dixit futurum servum fratrum suorum , hinc est etiam servilis timor. «Servus autnon manet in domo in aeternum; filius manet in aeternum» . Ideo excluso Chananaeo, datur terra promissionis semini Abrahae. Consummata enim charitas foras mittit timorem , ut filius maneat in domo rum sanctorum veritate notissimam. «Cum essent numero brevi, paucissimi et incolae in ea:» id est, in terra Chanaan. Quando ibi patres habitaverunt Abraham, Isaac et Jacob, antequam eam acciperent haereditatem, in semine suo paucissimi erant, et Nonnulli autem codices
Abbreviated transcription (Latin):
cum abraham &isaac &iacob in reg¬
no caelorum: ista est hereditas a &er¬
na: Nam & hic ubi ait. statuit il¬
lud iacob in praeceptum : manifes¬
tat praeceptum esse fidei . non e¬
nim promis sum appellaret prae¬
ceptum : Sienim opus est in prae¬
cepto. merces in promisso: hocest
opus dĩ. Dñs ait. utcredatis .: eum
quem illemisit .: Hocergo uerbũ
quo dmandauit. memor in a&er¬
num testamenti sui. Hoc est uer¬
bum fidei quod praedicamus :
Statuit illud ipsiia cob inpraecep¬
tum & ipsi isrł intestamentum &nũ.
Idest quod exipso uerbo et precepto
impleto. daturus esset aliquid aet̾¬
num. dicens tibi dabo terram chanu¬
an funiculum hereditatis urãe.
Quomodo ergo hoc est aeternum:
nisi aliquid aeternum signific&
Ipsa enim dicta est terra promissio¬
nis. terra fluens lac etmel: quod
totum significat gratiam: inqua
gustatur. quam suauis est dñs: ad
quam non omnes homines perti¬

Expanded text:
cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regcum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno coelorum» . Ista est haereditas aeterna. Nam et hic, ubi ait, «Statuit illud Jacob in praeceptum;» manifestat praeceptum esse fidei: non enim promissum appellaret praeceptum. Si enim opus est in praecepto, merces in promisso: «Hoc est opus Dei,» Dominus ait, «ut credatis in eum quem ille misit» . Hoc ergo verbum quod mandavit, «memor in aeternum testamenti sui,» hoc est, verbum fidei quod praedicamus , «statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum; et» ipsi «Israel in testamentum aeternum,» id est, quod ex ipso verbo et praecepto impleto daturus esset aliquid aeternum. «Dicens, Tibi dabo terram Chanaan, funiculum haereditatis vestrae.» Quomodo ergo est hoc aeternum, nisi aliquid aeternum significet? Ipsa enim dicta est terra promissionis, terra fluens lac et mel . Quod totum significat gratiam, in qua gustatur quam suavis est Dominus ; ad quam non omnes homines perti
Abbreviated transcription (Latin):
terram chanaan. non mandatum ẽ
sed pro missum: Mandatum est aut
quod facere debemus: pro¬
mis sum quod accipere: Mandatũ
ergo fides est : utiustus e fideuiuat.
& huic fidei hereditas aeterna pro¬
mititur: M ille ergo generationes
propter numeri perfectionem proõ¬
nibus intellegendȩ sunt. id est quã¬
diugeneratio generatione sequen¬
do succedit : Tam diu mandatum ẽ ini¬
ẽ uiuendum &x fide: quod obseruat po¬
pulus dĩ filii promissionis nascendo
uenientes. & moriendo ab euntes.
donec communis generatio finia¬
tur. quod millenario numero
significatum est: quidenariinume¬
ris solidum quadratum decim de¬
cies & hoc decies ad mille peruenit:
Quoddis posuit inquit ad abrahã:
& iuiramenti sui adisaac. & statuit.
illud iacob. idest ipsi iacob in prae¬
ceptum: ipsi sunt tres patriarthae
quorum specialiter sedicit dm̃.
quos & dñs nominat intestamento
nouo ubi dicit Multi aboriente
&occidente uenient : & recumbent

Expanded text:
terram Chanaan,» non mandatum est, terram Chanaan,» non mandatum est, sed promissum: mandatum est autem quod facere debemus, promissum quod accipere. Mandatum ergo fides est, ut justus ex fide vivat ; et huic fidei haereditas aeterna promittitur. «Mille» ergo «generationes,» propter numeri perfectionem, pro omnibus intelligendae sunt; id est, quamdiu generatio generationi sequendo succedit, tamdiu mandatum est vivendum ex fide. Quod observat populus Dei, filii promissionis nascendo venientes, et moriendo abeuntes, donec omnis generatio finiatur; quod millenario numero significatum est, quia denarii numeri solidum quadratum decem decies, et hoc decies, ad mille pervenit. «Quod disposuit,» inquit, «ad Abraham, et juramenti sui ad Isaac. Et statuit illud Jacob,» id est ipsi Jacob, «in praeceptum.» Ipsi sunt tres patriarchae quorum specialiter se dicit Deum, quos et Dominus nominat in Testamento Novo, ubi dicit: «Multi ab oriente et occidente venient, et recumbent
Abbreviated transcription (Latin):
adtempus noui testamenti : sed ab
ipso adam. usque ad terminum sae¬
culi.: Quis enim audeat dicere quin¬
decim annorum milibus. hoc sae¬
culum extendi: Pro inde mihi uide¬
tur. non hic uetus testamentum
intellegendum. quod nouo esset
Dicitur per pro phe¬
tam. Eccedies ueniunt dicit dñs.
& confirmabo domui iacob testa¬
mentum nouum: Non saecundum
testamentum quod constit̾uit pa¬
tribus eorum. cumeduxit eos deter¬
ra aegrpti. sed testamentum fidei.
quod laudat apostolus cum abraham
nobis proponit imitandum : & de
legis operibus gloriantes. In de con¬
uincit : quod abraham &iam antecir¬
cum cisionẽ credidit dõ & deputatũ
est illi adiustitiam : deniq: cum dix¬
is set. Memor fuit insaeculum tes¬
tamenti sui: quod in aeternum in¬
tellegere debemus. testamenti
scilic& iustificationis. & hereditatis
a &ernae . quam fidei promis it ds̃:
uerbi inquit quodmandauit inmil¬
le generationes.: Quid est manda¬
uit. Quod enim ait. tibi labo

Expanded text:
ad tempus Novi Testamenti, sed ab ad tempus Novi Testamenti, sed ab ipso Adam, usque ad terminum saeculi? Quis enim audeat dicere quindecim annorum millibus hoc saeculum extendi? 7. Proinde mihi videtur non hic Vetus Testamentum intelligendum, quod Novo esse tollendum dicitur per prophetam, «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et confirmabo domui Jacob Testamentum Novum; non secundum Testamentum quod constitui patribus eorum, cum eduxissem eos de terra Aegypti» : sed testamentum fidei, quod laudat Apostolus, cum Abraham nobis proponit imitandum, et de Legis operibus gloriantes inde convincit, quod Abraham etiam ante circumcisionem credidit Deo, et reputatum est illi ad justitiam : Denique cum dixisset, «Memor fuit in saeculum testamenti sui;» quod in aeternum intelligere debemus, testamenti scilicet justificationis et haereditatis aeternae, quam fidei promisit Deus: «Verbi,» inquit, «quod mandavit in mille generationes.» Quid est, «mandavit?» Quod enim ait, «Tibi dabo
Abbreviated transcription (Latin):
interpretantur saeculum: ao enion
non a&ernum. sed seculare inter¬
praetari uelint: quod neminem
ausum fuisse commemini.
Siaũt hocloco testamentum ue¬
tus intellegendum est propter
terram chanaan: sicenim terra
contexitur:: Et statuit illud ipsi
iacob in praeceptum. & ipsi
is rahel intestamentum a &er¬
num: Dicens tibi dabo terram
chanaan funiculum heredita¬
tis uestrae :. quomodo intelle¬
gendum est a &ernum. cum ter¬
rena illa hereditas. a&erna es¬
se non possit. & ideo uetus tes¬
tu mentum uocatur. quia per
nouum aboletur. Mille uero
generationes nec acter num uiden¬
tur aliquid significare: quiautiq
finem habent. & adipsatem pora¬
lia nimis multȩ sunt: Quam lib&
enim paucis annis generatio deter¬
minetur . quam genean grecidicunt:
quam nimiam. quidam quindecim
annis terminauerunt. & qua ho¬
mo incipit posse generare: Quae
sunt iste mille generationes. non
solum a tempore abraham quan
do facta est ei ista promissio. usq:

Expanded text:
interpretantur saeculum, αἰώνιον non aeternum, sed saeculare interpretari velint; quod neminem ausum fuisse commemini. Si autem hoc loco Testamentum Vetus intelligendum est, propter terram Chanaan; sic enim sermo contexitur, «Et statuit illud» ipsi «Jacob in praeceptum, et» ipsi «Israel in testamentum aeternum, dicens, Tibi dabo terram Chanaan, funiculum haereditatis vestrae:» quomodo intelligendum est «aeternum,» cum terrena illa haereditas aeterna esse non possit? Et ideo Vetus Testamentum vocatur, quia per Novum aboletur. «Mille» vero «generationes,» nec aeternum videntur aliquid significare; quia utique finem habent, et ad ipsa temporalia nimis multae sunt. Quamlibet enim paucis annis generatio determinetur, quam Graeci γενεάν dicunt; quam minimam quidam quindecim annis terminaverunt, ex qua homo incipit posse generare; quae sunt istae mille generationes, non solum a tempore Abraham, quando ei facta est ista promissio, usque
Abbreviated transcription (Latin):
Quae aũ ista terra ẽ : nisi dequa
dicitur eidem ipsi quidat suaui¬
tatem : Anima mea sicut terru
sine aqua tibi: Quod uero cũ
dixisset. suauitatem et discipli¬
nã et scientiã doceme : Adiun¬
xit atq ait : quõ mandatistuis
credidi: Nonmerito queri
potest tur non dixerit oboedi¬
ut. sed credidi: Alia suntenĩ
mandata. alia promissa Man¬
data facienda suscipimus. ut ac¬
cipere promissa mereamur:
Promissis ergo credimus: manda¬
tis obtemperamus : Quidẽ ergo
mandatis tuis credidi nisicre¬
didi quod tuilla mandaueris.
non aliquis homo. Quam uis per
hominem hominibus ministrata
sintꝰ quia itaque credidi tua eẽ
mandata. ipsa fides mea qua id
credidi: impetret abste gratiã:
qua faciam quod mandasti:
Si enim homo mihi haec iuberet
forinsecus : numquid ut etiam
facerem quod iubebat: adiuuaret
intrinsecus . Doce ergo me sua¬
uitatem: inspirando caritatem:
doceme disciplinam: donando
patientiam: Doce me scientiam :¬

Expanded text:
Quae autem ista terra est, nisQuae autem ista terra est, nisdicitur eidem ipsi qui dat suavitatem, «Anima mea velut terra sine aqua tibi» . 4. Quod vero cum dixisset, «suavitatem, et disciplinam, et scientiam doce me;» adjunxit atque ait, «Quoniam mandatis tuis credidi:» non immerito quaeri potest cur non dixerit, obedivi; sed, «credidi.» Alia sunt enim mandata, alia promissa. Mandata facienda suscipimus, ut accipere promissa mereamur. Promissis ergo credimus, mandatis obtemperamus. Quid est ergo, «mandatis tuis credidi,» nisi, credidi quod tu illa mandaveris, non aliquis homo, quamvis per homines hominibus ministrata sint? Quia itaque credidi tua esse mandata, ipsa fides mea qua id credidi, impetret abs te gratiam qua faciam quod mandasti. Si enim homo mihi haec juberet forinsecus; numquid, ut etiam facerem quod jubebat, adjuvaret intrinsecus? Doce ergo me suavitatem inspirando charitatem, doce me disciplinam donando patientiam, doce me scientiam
Abbreviated transcription (Latin):
dñs discipulis suis. postea quam
resurrexit amortuis: sed facere
quod ille fecit non potest: aitenĩ
euangelium. N Tunc aperuit eis
sensum ut intellegerent scrip¬
turas. et dixit illis Quid autẽ
dixerit illis ibi legitur: Sed
ideo coeperunt quod dixit. quiu
unde caperetur aperuit : Do¬
cet ergo ds̃ suauitatem inspi¬
rando delectationẽ. Docetdis¬
ciplinam : temperando tribula¬
tionem: Docet scientiam. In¬
sinuando cognitionem : Cum
itaque alia sint quae ideo disci¬
mus ut tantũ modo sciamus:
aliauero ut &iam faciamus.
Quando ds̃ eadocet: sic docet
ut scienda sciamus aperiendo
ueritatem : Sic docet ut facien¬
da faciamus. inspirundo suaui¬
tatem: Neque enim frustraei
dicitur. Doceme ut faciam uo¬
luntatem tuam : Sic inquit do¬
ce ut faciam non tantũ modo
ut sciam: Ipsa quippe rectae
facta fructus est nr̃ quem reddi¬
mus agricolȩ nr̃o : Sed scriptura
dicit. Dñs dabit suauitatem et
terra nr̃a dabit fructum suumꝰ.

Expanded text:
Dominus discipulis suis, posteaquam Dominus discipulis suis, posteaquam resurrexit a mortuis; sed facere quod ille fecit, non potest. Ait enim Evangelium: «Tunc aperuit eis sensum, ut intelligerent Scripturas, et dixit illis» . Quid autem illis dixerit, ibi legitur: sed ideo ceperunt quod dixit, quia unde caperetur aperuit. Docet ergo Deus suavitatem inspirando delectationem, docet disciplinam temperando tribulationem, docet scientiam insinuando cognitionem. Cum itaque alia sint quae ideo discimus ut tantummodo sciamus, alia vero ut etiam faciamus; quando Deus ea docet, sic docet ut scienda sciamus, aperiendo veritatem, sic docet ut facienda faciamus, inspirando suavitatem. Neque enim frustra ei dicitur, «Doce me ut faciam voluntatem tuam» . Sic, inquit, «doce ut faciam,» non tantummodo tu sciam. Ipsa quippe recte facta, fructus est noster quem reddimus agricolae nostro: sed Scriptura dicit, «Dominus dabit suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum» .
Abbreviated transcription (Latin):
do discitur. idest non audiendo:
uel legendo uel cogitando : sed ex¬
periendo : At uero scientia quã
tertiam posuit. In his quaeait.
doceme. docendo datur: Nam
quid aliudẽ docere. quam scientiã
dare ⁊ Et haec duo ita sibi conexa
sunt. ut alterum sine altero esse
non possit: Nemo enĩ docetur.
nisi discat. et nemo discit nisi
doceatur: Et ideo sidiscipulus
capax non sit eorum quaẽ doctore
dicuntur: Non potest doc tordice¬
re ego eum docui. sed ipse non di¬
dicit. Dicere aũ potest: ego eidixi
quod dicendum fuit sed ille non di¬
dicit: quia non percepit non com¬
prehendit : non ontellexit: Nam
profecto etille didicisset suste do¬
cuisset. Ideo ds̃ quando uult
docere prius dat intellectum.
sine quo ea quae ad diuinã doctri¬
nam pertinent. homo non po¬
test discere ⁊ Unde et istepau¬
lo post dicit. Damihi intellec¬
tum et discam mandatatua :
Potest itaq homo cum docere ali¬
quem cupit dicere illa quaedixit

Expanded text:
do discitur; id est, non audiendo do discitur; id est, non audiendo vel legendo, vel cogitando, sed experiendo. At vero scientia, quam tertiam posuit in his quae ait, «Doce me,» docendo datur. Nam quid est aliud docere, quam scientiam dare? Et haec duo ita sibi connexa sunt, ut alterum sine altero esse non possit. Nemo enim docetur nisi discat, et nemo discit nisi doceatur. Et ideo si discipulus capax non sit eorum quae a doctore dicuntur, non potest doctor dicere, Ego eum docui, sed ipse non didicit: dicere autem potest, Ego ei dixi quod dicendum fuit, sed ille non didicit; quia non percepit, non comprehendit, non intellexit. Nam profecto et ille didicisset, si iste docuisset. Et ideo Deus, quando vult docere, prius dat intellectum, sine quo ea quae ad divinam doctrinam pertinent, homo non potest discere: unde et iste paulo post dicit, «Da mihi intellectum, ut discam mandata tua.» Potest itaque homo, cum docere aliquem cupit, dicere illa quae dixit
Abbreviated transcription (Latin):
primitur : tanto ardentius excitari.
Ideo parum fuit dicere suauita¬
tem fecisti cum seruo tuo. nisi
rursus petebat uteur
suauitatem : tantam utiq: ut dis¬
ciplinam posgit patientissime sus¬
tinere: Tertia ponitur scientia
quo simagnitudine sua precedit
scientia magnitu dinẽ caritatis.
non aedificat sed inflat. Cum
ergo tanta fuerit caritas. inbo¬
nitate suaui.: ut tribulationi¬
bus non possit extingui quas adhibet
disciplina: Tunc utiliserit scientia
qua in notescit &iam sibi homo quid
ipse meruerit etquae adõ donatasi n
ei  et perquȩ posse se sciat. quae
se posse nesciebat. et perse ipsum
omnino non poterat: Quodaũ non
ait damihi: sed doceme. quo mo¬
do suauitas docetur: si nondetus:
quando quidem multi quod eos non
delectat sciunt : Et quarũ rerum
habent cognitionem non habent
suauitatem: Suauitas enĩ disci
non potest. nisi delectet: Itemdis¬
ciplina quae significat emenda¬
toriam tribulationem accipien¬

Expanded text:
primitur, tanto ardentius excitari. primitur, tanto ardentius excitari. Ideo parum fuit dicere, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» nisi rursus peteret ut eum doceat suavitatem, tantam utique ut disciplinam possit patientissime sustinere. Tertia ponitur scientia; quoniam si magnitudine sua praecedit scientia magnitudinem charitatis, non aedificat, sed inflat . Cum ergo tanta fuerit charitas in bonitate suavi, ut tribulationibus non possit exstingui, quas adhibet disciplina; tunc utilis erit scientia, qua innotescit etiam sibi homo quid ipse meruerit, et quae a Deo donata sint ei, per quae posse se sciat quae se posse nesciebat, et per seipsum omnino non poterat. 3. Quod autem non ait, Da mihi; sed «Doce me:» quomodo suavitas docetur, si non detur? Quandoquidem multi quod eos non delectat sciunt, et quarum rerum habent cognitionem, non habent suavitatem. Suavitas enim disci non potest, nisi delectet. Item disciplina, quae significat emendatoriam tribulationem, accipien
Abbreviated transcription (Latin):
dici as solet disciplina interp̃tata
degreco ubilegitur pediã. Hoc
enim uerbum: ingreco positum est
in ȩpistola adhebreos ubi latinus
interpres ait: Omnis uero discipli¬
na ad presens nongaudii uidet᷑
eẽ sed tristitiae Postea aũ fructũ
pacificum. his qui peream certarus.
reddet iustitiae. Cum quo ergo
facit ds̃ suauitatem. Idest cui pro¬
pitius inspirat boni delectatio¬
nem atq ut apertius idexplicem
cuido natur adõ caritas dĩ et prop¬
ter dm̃ caritas proximi Profec¬
to instanter orare debet̾ quo tan¬
tum sibi augeatur hocdonũ Vt
non solum proillo con tempnat
delectationes c&seras: sed &iam
proillo quas libet perferat passio¬
nes : ita suauitati salubriter addi¬
dit᷑ disciplina : Non enim quantu¬
lȩ cumq suauitati uel bonitati hoc
est scãe caritati poscenda. etoptan¬
daest: sed tamen magnȩ
ut sub eius pressurȩ̃ non possit extin¬
gui: Sed sicut ingens flamma sub
impetuuenti: quanto magis re¬

Expanded text:
dici assolet disciplina, interpretata dici assolet disciplina, interpretata de graeco, ubi legitur, παιδεία. Hoc enim verbum in graeco positum est in Epistola ad Hebraeos, ubi latinus interpres ait: «Omnis disciplina ad praesens non gaudii videtur esse, sed tristitiae; postea autem fructum pacificum his qui per eam certarunt, reddit justitiae» . Cum quo ergo facit Deus suavitatem, id est, cui propitius inspirat boni delectationem; atque, ut apertius id explicem, cui donatur a Deo charitas Dei, et propter Deum charitas proximi: profecto instanter orare debet, quo tantum sibi augeatur hoc donum, ut non solum pro illo contemnat delectationes caeteras, sed etiam pro illo quaslibet perferat passiones. Ita suavitati salubriter additur disciplina. Non enim quantulaecumque suavitati vel bonitati, hoc est, charitati sanctae poscenda et optanda est; sed tam magnae, ut sub ejus pressura non possit exstingui, sed sicut ingens flamma sub impetu venti, quanto magis re
Abbreviated transcription (Latin):
manet in aeternum: Quia consũ¬
mata caritas. foras mittit timorẽ :
uus fuit: secundũ eloquiũ tuũ.
Hoc est scđm promissum tuum.
ut scđm fidem firma sit omnisemi
et scientiã doceme inquit. quõ
mandatis tuis credidi Augeri
sibi ista poscit et perfici: Nam
utiq quiiam dixerat. sua uitatẽ
fecisti cum seruotuo: quo modo
dicit: suauitatem doce me. Ni si
uteigratia dĩ magis magisq: in¬
notescat dulcedine bonitatis.
Habebant enim fidem qui dixe¬
runt : dñe auge nobis fidẽ . Et
quam diu uiuitur in hoc mundo.
proficientiũ est istacantatio.
Addidit autem eteruditionem :
uel sicut plures codices habent dis¬
ciplinam: sed disciplinã quã greci
appellant pedian: ibi scripturae¬
nr̃ae: ponere consuerunt : Vbi
intellegenda est per molestias
eruditio secundum illud: Quem
enĩ diligit ds̃ corripit: flagellat
aũ omnem filium quem recipit :
Haec apud aecclesiasticas litteras

Expanded text:
manet in aeternum ; quia consummanet in aeternum ; quia consummata charitas foras mittit timorem . vus fuit: «secundum eloquium tuum,» hoc est, secundum promissum tuum; ut secundum fidem firma sit promissioet scientiam doce me,» inquit, «quoniam mandatis tuis credidi.» Augeri sibi ista poscit et perfici: nam utique qui jam dixerat, «Suavitatem fecisti cum servo tuo;» quomodo dicit, «Suavitatem doce me,» nisi ut ei gratia Dei magis magisque innotescat dulcedine bonitatis? Habebant enim fidem qui dixerunt: «Domine, auge nobis fidem» . Et quamdiu vivitur in hoc mundo, proficientium est ista cantatio. Addidit autem, «et eruditionem;» vel sicut plures codices habent, «disciplinam.» Sed «disciplinam,» quam Graeci appellant παιδείαν, ibi Scripturatrae ponere consueverunt, ibi intelligenda est per molestias eruditio; secundum illud: «Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit.» Haec apud ecclesiasticas Litteras
Abbreviated transcription (Latin):
iuersus psalmi huius de quibus
nunc in uoluntate dĩ disputaturi
sumus. Al hoc incipiunt : Sua¬
uitatem fecisti cum seruo tuo
dñe fecundum uerbũ tuũ ⁊ Uel
potius secundum eloquium tuũ.
Sed quod ait grecus t̃hrestotetã
aliquando suauitatem: aliquando
bonitatem nr̃i interp̃tes trans¬
tulerunt. Uerum quia suauitts
potest esse et in malo quando in¬
licita quaequȩ et in munda de¬
lectant᷑. Potest &iam in ea quae
conceditur uoluptate carnali.
Sic debemus intellegere suauita¬
cant.: Vt in bonis spitalibus de¬
putetur: Propter hoc enĩ eam.
et bonitatem nr̃ĩ appellare uolu¬
erunt : Nihil hic ergo aliud dictũ
ex istimo. Suauitatem fecisti
cum seruo tuo: nisi fecisti ut me
delec taret bonum: Quãdo enim delec¬
tat bonum: magnum estdĩ donum:
Quando aũ bonum opus quod lex
imperat fittimore poene non
delectatione iustitiȩ : Cum ds̃ me¬
tuitur non amatur. serui literfit :
non liberaliter : Seruus aũ non ma¬
net indomoȩternum: filius autẽ¬

Expanded text:
ersus psalmi hujus, de quibus nunc in voluntate Dei disputaturi sumus, ab hoc incipiunt, «Suavitatem fecisti cum servo tuo, Domine, secundum verbum tuum;» vel potius, «secundum eloquium tuum.» Sed quod ait graecus κρηστότητα aliquando «suavitatem,» aliquando «bonitatem» nostri interpretes transtulerunt. Verum quia suavitas potest esse et in malo, quando illicita quaeque et immunda delectant, potest etiam esse et in ea quae conceditur voluptate carnali; sic debemus intelligere «suavitacant, ut in bonis spiritualibus deputetur: propter hoc enim eam et «bonitatem» nostri appellare voluerunt. Nihil hic ergo aliud dictum existimo, «Suavitatem fecisti cum servo tuo,» nisi, fecisti ut me delectaret bonum. Quando enim delectat bonum, magnum est Dei donum. Quando autem bonum opus quod lex imperat, fit timore poenae, non delectatione justitiae, cum Deus metuitur, non amatur; serviliter fit, non liberaliter. Servus autem non manet in domo in aeternum, filius
Abbreviated transcription (Latin):
tura tamquã in radice uitiata.
Quõ ueritati subiecta ẽẽ noluit.
subiecta est uanitati: quod uasis
misericordiae profuit experiri.
ut deiecta superbia diligatur
oboedientia: et pereat non redi

Expanded text:
uam in radice vitiata, quoniam veritati subjecta esse non voluit, subjecta est vanitati . Quod vasis misericordiae profuit experiri, ut dejecta superbia diligatur obedientia, et pereat non redit
Abbreviated transcription (Latin):
uerum dicitis. quia sitalis ẽ causa
cum uxore non expedit ducere.
Sednum quid soli onagri bibituri sunt
non omnes capiunt uerbum hoc.
Multi non capiunt: & qui sunt quica¬
piunt : suscipiunt onagri insttim
suam: Quidẽ suscipiunt onagri
tione sua spalmus: Super illos uo¬
latilia cȩli inhabitabunt: super
quos : super onagros. anpotius suꝑ
montes: illinc enĩ sensus: iste diri¬
gitur : Intermedium montium ꝑ¬
transibunt aquȩ. potabunt om̃s
bestiae siluarum. suscipiunt ona¬
gri insitim suã.. Suꝑ illos uolatilia
cȩli in habitabunt. Congruentius
intellegimus suꝑmontes: Quia
hoc ẽ &iam huic simile creaturȩ
Super montes possunt habitare uo¬
latilia. super onagrosnon: hoc
intellegeremus sinecessitas coge¬
r& Super montes ergo uolatilia
cȩli in habitabunt. Uidemus is¬
tas aues habitare suꝑmontes: Sed

Expanded text:
erum dicitis, quia si talis est causa cum uxore, non expedit ducere; sed numquid soli onagri bibituri sunt? Non omnes capiunt verbum hoc, multi non capiunt. Et qui sunt qui capiunt? «Suscipient onagri in sitim suam.» Quid est, «Suscipient onagri tione sua Psalmus: «Super illos volatilia coeli inhabitabunt.» Super quos? super onagros, an potius super montes? Illinc enim sensus iste dirigitur: «Inter medium montium pertransibunt aquae; potabunt omnes bestiae silvae; suscipient onagri in sitim suam: super illos volatilia coeli inhabitabunt.» Congruentius intelligimus super montes, quia hoc est etiam huic simile creaturae. Super montes possunt habitare volatilia, super onagros non: hoc intelligeremus, si necessitas cogeret. Super montes ergo volatilia coeli inhabitabunt. Videmus atas habi
Abbreviated transcription (Latin):
tatis intellegi uoluit. quõ non cre¬
diderunt in eũ.. Ita qui operant᷑
iniquitatẽ: non quã libet. sed
hanc ipsam infidelitatis: non inuus
eius ambulauer̃. quia uniuersȩ uiȩ
dñi misericordia et ueritas: utrũq
lus ministrũ fuisse circũ cisionis.
pp̃t ueritatẽ dĩ. ad confirmandas
promissiones patrũ : gentes aũ super
misericordia glorificare dm̃. In
h&c igitur miseri cordia qua nos re¬
demit : In hoc ueritas q̃uia id quod
proͫ impleuit. et impleturus ẽ quod

Expanded text:
tatis, intelligi voluit, quoniam non cretatis, intelligi voluit, quoniam non crediderunt in eum: ita qui operantur iniquitatem, non quamlibet, sed hanc ipsam infidelitatis, non in viis ejus ambulaverunt, quia «universae viae Domini misericordia et veritas» ; utrumqlus, «ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones Patrum; Gentes autem super misericordiam glorificare Deum» . In hoc igitur «misericordia,» quia nos redemit; in hoc «veritas,» quia id quod promisit implevit, et impleturus est quod
Abbreviated transcription (Latin):
a postolus paulus. iustitiã fidei comm̃¬
dans. in psalmo scriptũ eẽ monstra¬
Beati quorũ remissȩ sunt ini¬
quitates. et quorũ tecta sunt peccata
Beatus uir cui non imputauit dñs pec¬
atũ. Hoc prestant uae dnĩ¬
ac per hoc quõ iustus ex fide
uiuit. ab ista uia dnĩ. illa alien& ini¬
quitas quȩ ẽ infidelitas. In hac aũ
uia id ẽ inuia pia quis quis ambulat.
aut peccatum non operatur. aut siquid
udeuiante committitur. pp̃t uiam non
imputatur.: Et tam quã non fuerit
operatus accipitur. et ideo bene eciã
sic intellegitur.¬
rant᷑ iniquitatem. inuiis eius ambu¬
lauer̃: ut hanc iniquitatẽ significa¬
uerit. quȩ recedit a fide. aut non
accedit adfidem.. Quem ammodũ¬
enim ait dñs deiuideis. Si non ueni¬
reni peccatũ non haberent.: Nec utiq
sine ullo peccato erant ante quã xpr
uenisset in carne. et ex quo uenit:
caeper̃ habere peccatũ. sed pecca¬
tũ quoddã certum. idest infideli¬

Expanded text:
apostolus Paulus justitiam fidei commenapostolus Paulus justitiam fidei commendans , in psalmis scriptum esse monstraBeati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccataavit Dominus peccatum» . Hoc praestant viae Dac per hoc, quoniam justus ex fide vivit , ab ista via Domini illa alienat iniquitas, quae est infidelitas. In hac autem via, id est, in fide pia, quisquis ambulat, aut peccatum non operatur, aut si quid a deviante committitur, propter viam non imputatur, et tanquam non fuerit operatus accipitur. Et ideo bene etiam sic intelligitur,r iniquitatem, in viis ejus ambulaverunt;» ut hanc iniquitatem significaverit, quae recedit a fide, aut non accedit ad fidem. Quemadmodenim ait Dominus de Judaeis, «Si non venissem, peccatum non haberent» ; nec utique sine ullo peccato erant, antequam Christus veniret in carne, et ex quo venit, coeperunt habere peccatum; sed peccatum quoddam certum, id est, infideli
Abbreviated transcription (Latin):
siue dicentes ueniat regnum tuum.
siue dicentes liberanos amalo.
Sed quõ temptatio ẽ uita humanu
super terram. etiam si acriminib¬
longe simus. nontam̃ de est ubi de¬
siderus peccati uel facto. uel dicto.
uel cagitato. obedi amus. Quando
aduersus maiora uigi lantib: quedũ
in cautis minuta subrep̾unt : quae
si aduersus nos colligantur. et si ñ
singula sius molibus conterunt:
om̃a tam̃ a cerhe nos obruunt: ẜpt̃
haec etiam hi qui ambulant inuis
dñi dicunt : dimitte nobis debita nr̃a.
Quõ aduias dñi et ipsa oratio pertinet.
et ipsa confessio. quamuis non adeas
peccata pertineant. Itaq inuus dñi.
quas om̃s fides una conplectitur: qua
in eũ creditur qui iustificat impium.
qui eciã dix̃ ego sum uia . Nemo
peccatum operatur. sed confitetur:
deuiat ergo cum peccat. et ideo pec¬
catum uiȩ non tribuitur: qđ adeui¬
ante committitur: sed in uia fidei illi¬
pro non petcantib habent᷑ : quib
peccata non inputantur. De quib

Expanded text:
sive dicentes, «Veniat regnum tuum;» sive dicentes, «Libera nos a malo» : sed quoniam tentatio est vita humana super terram ; etiamsi a criminiblonge simus, non tamen deest, ubi desideriis peccati vel facto vel dicto vel cogitato obediamus, quando adversus majora vigilantibus, quaedam incautis minuta subrepunt, quae si adversus nos colligantur, etsi non singula suis motibus conterunt, omnia tamen acervo nos obruunt. Et propter haec etiam hi qui ambulant in viis Domini, dicunt: Dimitte nobis debita nostra , quoniam ad vias Domini et ipsa oratio pertinet, et ipsa confessio, quamvis non ad eas peccata pertineant . Itaque in viis Domini , quas omnes fides una complectitur, qua in eum creditur qui justificat impium , qui etiam dixit: Ego sum via , nemo peccata operatur, sed confitetur. Deviat ergo cum peccat; et ideo peccatum viae non tribuitur, quod a deviante committitur, sed in via fidei pro non peccantibus habentur, quibus peccata non imputantur. De quibus
Abbreviated transcription (Latin):
Destruere uoluit dñs uindicatorem.
id est eum qui se uoluit uindicare. ut
non illi dimit tantur peccata sua. Quid
ergo inquis dormi& disciplina. aufere¬
tur omis correptio: non auferetur:
Quid enim de luxurio sofilio facturus es
non castigabis non uerberabis: Ser¬
uumq ipsum tuum. simale uiuentem
uideris. non pena aliqua: non uerbe¬
rib refrenabis. Fiat hoc fiat: Ad mit¬
tit ds̃. immorep̃hendit sinon fiat. sed
animo dilectionis fac. non animo ulti¬
onis.: Ubi aut̃ potentiores aliquos
in iuriosos passus fueris. ubi tibi necor¬
rigere disciplinam lic&. nec forstectiã
monere ac precipere: tolera. securus
tolera: Audi euangelium : modolectũ
est. Beatieritis. cum uos persecuti fue¬
rint homines. & dixerint aduersum uos

Expanded text:
Destruere voluit Dominus vindicatorem, id est, eum qui se voluit vindicare, ut non illi dimittantur peccata sua. Quid ergo, inquis? dormiet disciplina? auferetur omnis correptio? Non auferetur. Quid enim de luxurioso filio facturus es? non castigabis, non verberabis? Servumque ipsum tuum, si male viventem videris, non poena aliqua, non verberibus refrenabis? Fiat hoc, fiat: admittit Deus, imo reprehendit, si non fiat; sed animo dilectionis fac, non animo ultionis. Ubi autem potentiores aliquos injuriosos passus fueris, ubi tibi nec corrigere disciplina licet, nec forte etiam monere aut praecipere; tolera, securus tolera: audi Evangelium quod modo lectum est, «Beati eritis, cum vos persecuti fuerint homines, et dixerint adversus vos
Abbreviated transcription (Latin):
eo quod est in fecta fecisse interfecta.
Nisihaberemus beneficium dĩ: quiscrip¬
turas suas in multis linguis esseuoluit
atq ita esse conscriptum: Interfecta est
terra insanguinib: eorum: in spectis gre¬
cis codicib uideremus. Quid est ergo
inter fecta est terra. nisihoc referatur
ad homines qui habitant in terra tropi¬
ca locutione. qua significatur perid qđ
continet. id quod continetur. sicut dici¬
mus malam domum inqua mali habitant.¬
& bonam in quaboni. Ipsinamq interfi¬
ciebant animas suas. immolando filios su

Expanded text:
eo quod est «infecta,» fecisse «interfecta,» eo quod est «infecta,» fecisse «interfecta,» nisi haberemus beneficium Dei, qui Scripturas suas in multis linguis esse voluit; atque ita esse scriptum, «Interfecta est terra in sanguinibus.» inspectis graecis codicibus videremus. Quid est ergo, «Interfecta est terra,» nisi hoc referatur ad homines qui habitabant in terra, tropica locutione, qua significatur per id quod continet, id quod continetur, sicut dicimus malam domum, in qua mali habitant, et bonam in qua boni? Ipsi namque interficiebant animas suas immolando filios su