comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uno lo co tota est. quo con lo¬
catus est mundus: consequens
erat ut in pler&ur partibus
in tra uniuersum quae de
loco in locum con gruis mo¬
tibus agerentur. Cuius
generis herbae atque arbo¬
res non sunt. radicibus quip¬
pe ista fixa sunt terrae. Et quã¬
uis habeant motus in cremen¬
torum suorum: de locis tamen
propriis non mouentur nisib
suis. sed ubi fixa sunt. ibi alun¬
tur & crescunt. Propter ea
magis pertinent ad terram. quã
ad genera rerum quae in aquis
& terris mouentur. Q iua
ergo uisibili mundo constrtu¬
en do. hoc est caelo &terrae.
duo sunt ad tributi dies. res¬
tat ut his mobilibus & uisi¬
bi libus partibus quae crean
tur: intra illum: tres dies reli¬
qui deputentur. Et quia sicut
prius caelum factum est. ita
prius est ordinandum huius¬
modi partibus suis. Quarto
die fiunt sidera. quibus
super terram lu centibus. ha¬
bi tatio quoque in lustr&ur
in ferior. ne habitatores eius
in habitationem tenebrosam

Expanded text:
uno loco tota est, quo conlouno loco tota est, quo conlocatus est mundus, consequens erat, ut inpleretur partibus intra uniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae fixae sunt terrae et, quamuis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt. ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat, ut his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur. Et quia sicut prius coelum factum est, ita prius est ornandum hujusmodi partibus suis; quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque illustretur inferior, ne habitatores ejus in habitationem tenebrosam
Abbreviated transcription (Latin):
hab& firmamentum caeli.
cum homine facto adimagi¬
nem dei. An quia caelum
totam superiorem mundi
partem occupat. Et homini
intotam in feriorem potestas
dom inandi tributa est
Sed quid agimus depecoribus.
& bestiis. quas ipso die. sexto
in sua genera terra pro duxit
Quae illis cum caelo potest
esse con latio. an potius quo¬
niam primo facta intellegitur
lu cis nomine spiritalis crea¬
turae formatio consequens
erat ut corpora li s quo que
creatura. idest mundus ifte
ui sibilis fier& qui factus est
biduo propter duas partes suas
maximas quibus conftat uni¬
uersus. caelum scilic& & terram :
secundum hanc ergo rationis
conlationem. quae & ipsa cre
tur. ita ut globus quoque
ifte turbo lentioris terre¬
nae parti deputetur : ex¬
alationibus quippe humi¬
dis corporascit. siquid uero
tran quilli aeris eft. ubi uen¬
tosi atque procellosi motus
non possunt exiftere: ad cae¬
lestem partem pertineat :
post hanc uni uersitatem mo¬
lis corporaee fabricatam : quae

Expanded text:
habet firmamentum caeli habet firmamentum caeli cum homine facto ad imaginem dei? an quia caelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est ? sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniutur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
noctis. Et stellas. & posuit eas
ds̃ in firmamentum caeli. sicut
luceant superiterram: & utn
sint in inchoationem diei &
noctis. Et ut diuidant inter
lucem: & tenebras: Et uidit ds̃
quia bonum eft Et factum
est uespere. Et factum eft
mane dies quartus  In hoc
quarto die quȩrendum est
quid sibi uelit ifta ordinatioi
ut prius uel fierent uel se cer¬
nerentur. aquae & terra.
prius quippe terra germina¬
r& quam in caelo sidera
fierent. Neque enim possu¬
mus dicere electa esse quaeq
meliora quibus dierum series
ita dis tingu er&ur: ut finis &
mediũ. maxime ornatius emine¬
r&. Septem qui ppe dierum
medius quartus est. Occurrit
enim illud quia septimodie
non est facta ulla creatura
An forte lux primi diei ma¬
gis respond& adqui&em.
septimi. Ut eo modo conici¬
entibus finibus ifte ordo tex¬
atur. Eminen tibus emedio
lu minibus caeli. Sed si primus
dies septimo concinit deb&
ergo & secundus. Sexto con¬
cinere. quid autem simile

Expanded text:
noctis, et stellas: et posuit ea noctis, et stellas: et posuit ea deus in firmamento caeli. sic ut luceant super terram et ut sint in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter lucem et tenebras. et M uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies quartus. in hoc quarto die quaerendum est, quid sibi uelit ista ordinatio, ut prius uel fierent uel secernerentur aqua et terra priusque terra germinaret, quam in caelo sidera fierent. neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime. ornatius eminerent; septem quippe dierum medius quartus est. occurrit enim illud, quia septimo die non est facta ulla creatura. an forte lux primi diei magis respondet ad quietem septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste rerum ordo texatur eminentibus de medio luminibus caeli? sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. quid autem simile
Abbreviated transcription (Latin):
simi litudinem & lignum
fructi ferum faciens fructum
cuius semen eius insit secun¬
dum genus su per terram.
Et uidit ds̃ quia bonum est.
Et facta est uespera. Et factũ
est mane dies tertius. Hic
moderamen ordinatoris ad¬
uertendum est. Ut quoni¬
am diftincta quaedam cre¬
atura est herbarum atque
lignorum abspeciae terra¬
rum & aquarum ut in ele¬
mentis numerari non pos¬
sint. seorsum de illis dice¬
retur ut exirent de terra.
& seorsum illis redderentur.
illa solita. ut dicer&ur. & fac¬
tum est sic: Ac de inde repete¬
retur quod factum est. seor¬
sum quoque indi car&ur
dm̃ uidisse quia bonum est
ta men quia fixa radicibus
continuantur. terris & conec¬
tuntur Ifta quoque ad eun¬
dẽ diẽ ꝑtinere uoluerit
Et dix̃ ds̃. funt lum inaria in
firmamento caeli. ficut luceant q¬
super terram in in coationem
diei & noctis. Et diuidant¬
inter diem & noctem. Et sint
insigna. & tem pora. & indies
& annos. et sint insplendorem¬
minare minus in inchoationẽ

Expanded text:
similitudinem et lignum fructiferum faciens fructum. cuius semen eius in ipso secundum genus super terram. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies tertius. hic moderamen ordinatoris aduertendum est, ut, quoniam distincta quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque indicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicibus continuantur terris et conectuntur, ista quoque ad eundem diem pertinere uoluerit. Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, sic ut luceant super terram in inchoationem diei et noctis et uinter diem et noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in splendoremminare minus in inchoationem
Abbreviated transcription (Latin):
aquae scriptura predixit
Terra enim & aqua & iam
suis qualitatibus exiften¬
tia quod uidemus. tamen
propter facilem corruptionem
pro pin quiora sunt. eidem
in form i tati quam caelestia
corpora. & quoniam
per enu me rati onem die¬
rum iam ex in formi
quȩ que formata nume
Et exi fta corpo¬
rali materia iam factum
caelum narra uerat
cuius m ultum diftat spe¬
cies aterrenis. iam quod ex¬
ea formandum in rerum in¬
fima parte restabat. Noluit
sub his uerbis in rerum creatu¬
rarum ordine inserere ut di¬
ceretur fiat. Non acceptura
ista residua informitate talẽ
speciem qualem acceperat
caelum. sed iam inferiorem
& in firmiorem atque infor¬
mitati proximam ut his po¬
tius uerbis cum dicitur con¬
gregentur aquae xappare¬
at arida acceperint. Haec
duȩ species propias iftas no¬
tissimas nobisq tractabiles
aquam mobilem. terram in¬
mobilem Ideo de illa dic¬
tum est congregentur dehac
ad pareat. aqua enim eft labi¬
liter fluxa. terra stabiliter

Expanded text:
aquae scriptura praedixit. aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod exea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter
Abbreviated transcription (Latin):
facta sit lux & caelum. extra
dies autem uel ante omnes
dies aqua & terra. Etcur
addĩ uerbum facta sint illa
dicente dõ fiat Haec autẽ
dõ quidem dicente discreta
non autem dõ dicente facta
inueniantur. hab& quod
salua fide intellegat. Scilic&
id quod dictum est antedie¬
rum enu merationem. terra
erat in uisibilis & in conposita
Cum com mendar& scriptura
cuius modi terram fecerat
deus quia prȩdixerat. In prin¬
cipio fecit deus ca elum & terrã.
nih il aliud his uerbis quam
materiae corporalis in formi¬
tatem in si nuare uoluisse
eligens eam usitatius appellire
quam obscurius. Sita mentardo
intellectui non sub repat ut
materiam & speciem qua uer¬
bis scriptura separat con&ur
haec duo &iam tem pore sepa¬
rare. Tam quam prius fue¬
rit materia. & ei tem poris
in ter uallo interposito
postea sit addita species
cum ds̃ haec simul creaue¬
rit. materiam que formatam
in futuerit cuius informi¬
tatem usitato ut dixi
uocabulo. uel terrae. uel

Expanded text:
facta sit lux et caelum, extra facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel
Abbreviated transcription (Latin):
ritas caelum stare persuaserit.
in pedire nos circuitu siderum
nec hoc intellegere possimus.
et ab ipsis quippe qui haec
curiosissime. & otiosissime
quae si uerunt inuentum est
&iam celo non moto si sola
sidera mouerentur. fieri
potuisse omniaquȩ in ipsis
siderum con uersionibus ani¬
ad uersa atq: conprehensa
sunt. Et dixit ds̃ congrege¬
tur aqua quae est sub caelo
in con gregationẽ una. & ap¬
pareat arida. et factum est
sic. Et congregata est aqua
quae eft sub caelo in congre¬
gationem suam. & apparuit
arida. Et uocauit deus
aridam terram. & congre¬
gationem aquae uocauit
mare. & uidit ds̃ quia bonũ
est. Iam dehoc opere di
propter alterius rei quaerende
neces sitatem in primo nostro
uolum ine satis tractaui mus
Hic itaque breuiter ad mone
mus. ut quem forte non mou&
quae rere quando species aqua¬
rum terrarumque crexta sit.
tum. nisi ut se cernerentur
haec duo ele menta in feriora.¬
ua quem uero mou& cur indiebus

Expanded text:
ritas caelum stare persuaserit, ritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessitatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admomus, ut quem forte non movet quaerere, quando species aquarum tetum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus
Abbreviated transcription (Latin):
mouent. utrum ft& anne mo¬
ueatur quia si mou&ur in qui¬
unt quo modo firmamentum
est Siautem ftat. quomodo
sydera quȩ in illo fixa credun¬
tur aboriente usq ad occiden¬
tem circum eunt septen triori¬
bus bre uiores giros iuxta car¬
dinem per agentibus ut caelũ.
si est alius nobis occultus cardo
ex alio uertice sicut sphera
Si a utem nullus cardo est alius.
uelut discus rotari uideatur
Quibus respondeo. multum sub¬
tilibus & laboriosis rationibus
ifta perquiri ut uere percipi¬
atur. utrum ita. an ita sit
Quibus in eun dis atq trac¬
tandis. Nec mihi iam tempus
est nec illis eẽ deb&: quos ad
suam salutem & scãe ecclesiae
necessariam u tilitatem cupi¬
mus informari. Hoc sane
nouerint. nec nomen firma¬
menti cogere ut stare caelũ
putem us. firmamentum enĩ
non propter ftati onem. sed
propter firmamentum. aut
propter intrans gressibi lem
terminum su periorum & in¬
feriorum aquarum. uocatum
intelle gere lic& Nec si ue¬

Expanded text:
mouent, utrum stet anne momouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ue
Abbreviated transcription (Latin):
sphera non est : ex una parte
camera est. exqua parte cae¬
lum terram conteg& Siaũ
sphera eft undique camera
est sed illud quod de pelle
dictum est magis urguet
ne non spherȩ quod humanum
est forte cõmmentum. sed
ipsi nostrae camerae aduer¬
sum sit: quid autem hinc
allegoricȩ senserim: confes.¬
sionum nostrarum liber.
tertius decimus hab& Siue
igitur. ita ut ibi posui siue
alio ali quo modo intelle¬
gendum sit caelum sicut
pellis extentum: propter
molestos & nimios ex ac¬
tores expositionis ad litte¬
ram: hoc dico quod sicut
arbitror omnium sensibus
pat&. utrum que enim
fortasse. id est & pellis &
camera. figurate intel legi
potest. Utrum que enim
ad litteram quo modo pos¬
sit uidendum eft. Si enĩ
camera ñ solũ curua sed
&iã plana recte dicit᷑. ꝓfecto
& pellis ñ solũ in planũ uerum
&iam in rotundum sinum ex¬
tenditur. Nam & uter & uesica
pellis est. Demotu &iam caeli
nonnulli fratres questionem

Expanded text:
sphaera non est, ex una parte sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem
Abbreviated transcription (Latin):
illud talibus illi documentis
probare potuerint ut dubitari
inde non debeat : de monstrandũ
est Hoc quod apud nos depelle
dictum est ueris illis rationibus
non esse contrarium Alioquin
contrarium erit &iam ipsis in
alio loco scripturis noftris ubi
ca elum dicitur uelud ca mera
esse sus pensum. Quid enim ta
diuersum & sibim& aduersum
quam plana pellis extensio &
camerȩ curua conuexio quod¬
si oport& sicuti oport& haec
duo sic intelle gere ut concor¬
dare utrumq nec sibim & repug¬
nare inueniatur : ita oport&¬
&iam utrum lib& horum illis
non ad uersari disputationib
si eas forte ueras certa ratio de¬
cla rauerit quibus doc&ur cęlum
spherȩ figura undiq esse con¬
uexum: Sitamen probatur:
& illa quidem apud nos camerȩ
similitudo. &iam secundum
litteram accepta: non in pedit
eos qui sphe ram dicunt bene
quippe creditur secundum
eam partem quae super nos
est de caeli figura scriptu¬
ram lo qui uoluis se: Si ergo

Expanded text:
illud talibus illi documentis illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
media mundi mole libratam: an
eam ex una parte desuper uelut
discus operiat : sed quia defide
agitur scripturarum propter
illam causam quam non semel
commemoraui Nequis quami
eloquia diuina non intellens
cum dehis rebus tale aliquid uel
inuenerit in libris noftris. uelex
illis audierit quod perceptis a se
rationibus aduersari uidextur
Nullo modo eis c&era utilia
monentibus uel narrantibus
uel pronuntibus credat Breui¬
ter dicendum est defigura cęli.
Hoc scisse auctores nostros quod
ueritas hab&. sed spm̃ dĩ qui
per eos loquebxtur noluisse ista
docere homines nulli saluti pro¬
futura. Sed ait aliquis. quo¬
modo non est contrarium. his
qui figuram spherȩ caelo tribu¬
unt quod scriptum est in libris
noftris. qui extend& caelum
si cut pellem. Sit sane con¬
trarium si falsum quod illi
dicunt. Hoc enim uerum
est quod di uina dicit
a uc toritas potius quam
illud quod humana infir¬
mitas conicit. Sed si forte

Expanded text:
media mundi mole libratam, an media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte
Abbreviated transcription (Latin):
crextura intellectuali factã cogni¬
tionem rationis quae in uerbo dĩ
est condende crexturae. Ut in
ea creatura prius quod ammodo
facta sit. quae anteriore quodẽ
motu in ipso dĩ uerbo prior faci¬
enda esse cognouit. ut postremo
cum aud imus rep&i &dici quod
fecit ds̃ iam intellegamus in suo
genere fieri ipsam creaturam
porro cum aud imus. et uidit ds̃
quia bonum est intellegamus
benignitati dĩ placuisse quod
factum est. ut promodo sui gene¬
ris maner& quod placuit ut fier&
cum sp̃s dĩ super ferebatur suꝑ
aquam: quaeri &iam sol& quȩ
forma & figura caeli esse creden¬
da sit secundum scripturas scãs
nostras. multi enim multum dis¬
putant dehis rebus quas maiore
prudentia noftri auctores omi¬
serunt ad beatam uitam non pro¬
futuras discentibus & occupantes
quod peius est multum prȩtiosa
& reb: salubrib impendendatem¬
porum spatia. Quid enim adme
pertin& utrum caelum sicut sphe¬
ra undiq concludat terram in

Expanded text:
creatura intellectuali factam cognicreatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei placuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in
Abbreviated transcription (Latin):
enim sicut nos adpercipi endam¬
dĩ sapientiam proficiebant an¬
geli ut inuisi bilia dĩ perea quae
facta sunt intellecta conspicerent.
qui ex quo creati sunt ipsa uerbi.
acernitate scã & pia contemplati one
perfruuntur. atq: inde ifta de¬
spicientes secundum id quod in¬
tus uident uel rectefacta ad pro¬
bant uel peccata inprobant.
Nec mirum est quod scĩs angelis
suis. in prima lucis conditione.
formatis prius ds̃ ostendebat quod
erat de inceps creaturis. Neq
enim intellectum dĩ nossent.
Nisi quantum ipse monstrass&
Ex ipso ergo discebant angeli
cum in eis fier& cognitio creatu¬
rae de inceps faciendȩ. acdein¬
de fier& ingenere proprio: qua¬
propter iam luce facta inqua
intellegim us aba&erna luce
formatam rationalem creatur
cum inc&eris creandis rebus au¬
dimus. Et dixit ds̃fiat. intelle¬
gamus adacernitatem uerbidĩ
recurrentem scripturae intenti¬
onem: Cum uero audimus &
sic est factum: intellegamus in

Expanded text:
enim sicut nos ad percipiendamenim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrassetex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellegamus in
Abbreviated transcription (Latin):
in uerbo dĩ secundum genitam
sapientiam. Deinde facta est
in creatura spiritali. hoc est in
cognitione angelorum. secun¬
dum creatam in illis sapientiã.
deinde quod cęlum factum est
ut ess& iam ipsa cęli creatura in
genere proprio. sic & discretio
uel species aquarum atq terrarũ
sic natura lignorum & herberũ
sic luminaria cęli. sic animan¬
tia orta exaquis acterra. Neq
enim sicut pecora solo sensucor¬
poris. uident angeli haec sensi¬
bilia. sed siquo sensu tali utun¬
tur. agnoscunt ea potius quȩ
melius nouerunt interius in ip¬
so dĩ uerbo aquo in luminantur
ut sapienter uiuant. Cum fit
in eis lux quȩ primo facta est
Silucem spiritalem in illo die
factam intellegimus : quemam¬
modum ergo ratio. quaecrexturi
conditor. prior est in uerbo dĩquã
ipsa creatura quȩ conditur. sic &
eiusdem rationis cognitio prius
fit increatura intellec tuali que
peccato non tenebrata est Acde¬
inde ipsa conditio creaturae. neq

Expanded text:
in uerbo dei secundum genitam in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque
Abbreviated transcription (Latin):
stratur primodie quo lux facta
est. conditionem spiritalis &
intellectualis creaturae lucis
a ppellatione intimari. inqua.
natura intelleguntur omnes
scĩ angeli atq uirtutes. Et prop¬
ter ea non rep&iuit factum post¬
ea quam dixit facta est lux quia
non primo cognouit rationalis
creatura conformationem suam
Acde inde formata est sed in ipsa
sua conformatione cognouit. hoc
in inlustratione ueritatis ad quã
conuersa formata est. C&eraue¬
ro quae infra sunt. itacreant᷑
ut prius fiant incognitione ra¬
tionalis crexture Ae deinde
ingenere suo: qua propter lucis
conditio. prius est in uerbo dĩ
secundum rationemq: quȩ con¬
dita est. Hoc est inco a&erna
patris sapientia. Ac deinde
in ipsa lucis conditione secundũ
naturam quȩ condita est. illic
non facta sed genita. hic uero
facta quia ex informitate for¬
mata. Et ideo dixit ds̃ fiat
lux & facta est lux ut quod ibi
erat inuerbo: hic ess& in opere
conditio uero caeli prius erat

Expanded text:
stratur primo die, quo lux facta stratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat
Abbreviated transcription (Latin):
quid ergo non ꝑ filium congre¬
gauit aquam tertio die ut appa¬
rer& arida . quia ibi non dicitur
Etfecit ds̃ congreguriaquam
aut congregauit ds̃ aquas. sed
tamen &iam ibi postea quamdix
Et factum est sic ⁊unc rep&iuit
dicens. Et congregata est aqua
unam Numquid &iam lux non
perfilium facta est ubi prorsus
nullo modo rep&iuit. Potuitenĩ
& illic ita dicere. Dixit ds̃ fiat
lux & sic est factum. Et fecit ds̃
lucem. & uidit ds̃ quia bona est.
aut certe sicut inaquarum con¬
gregatione. ut non dicer&. et
fecit ds̃. sed tamen iterum rep&e¬
r&. Et dixit ds̃ fiat lux. & sic
est factum. & facta est lux. Et
u idit ds̃ lucem quia bona est sed
nullo modo rep&ens posteaquã
proposuit. Et dixit ds̃fiat lux
nihil aliud intulit nisi & facta
est lux. acde inceps deplacita
luce & diuisa xtenebris. Et
utroq appellato nominibus suis
sine ulla rep&itione narrauit
Quid sibi ergo uult ince teris
illa rep&itio. an eo modo demon¬

Expanded text:
quid ergo non per filium congrequid ergo non per filium congregauit aquam tertio die, ut adpareret arida, quia ibi non dicitur: et fecit deus congregari aquam, aut: congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et congregata est aqua, umquid etiam lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione nan-auit. Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demon
Abbreviated transcription (Latin):
modo factum sit in reddendu
ratione respondere deber&
Cum ergo audiuimus & dixit
ds̃ fiat . intellegimus quod inuer¬
bo dĩ erat utfier&. Cum uero
audimus & sic est factum intelle¬
gimus factam creaturam non ex¬
cessisse ꝑscriptos in uerbo dĩ ter¬
minos generis sui. Cum uero au¬
dimus & iuidit quiabonum eft
Intellegimus in benignitate sp̃s
eius non quasi cognitum postea¬
quam factum est placuisse. sed po¬
tius in eabonitate placuisse ut
maner& factum ubi placebat ut
fier&. Ac per hoc man& adhuc
causa requi rendi. quur postea¬
quam dixit. & sic est factum ubi
perfectio operis iam indicatur:
addidit: & fecit ds̃. Cum eoip¬
so qđ ait. Etdixit ds̃ fiat illud
& sic est factum iam intellegat᷑
id dm̃ dixisse in uerbo suo &
factum esse peruerbum eius
Ad que ibi iam non solum pa¬
tris sed &iam filii possit appa¬
rere ꝑsona. Nam si propter
ostenden dam filiiꝑsonam repe¬
titur ac dicitur. & fecit ds: num¬

Expanded text:
modo factum sit, in reddenda modo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret. Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, cur, posteaquam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait: et dixit deus: fiat illud. et sic est factum, iam intellegatur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius, atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendam filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, num
Abbreviated transcription (Latin):
tam dicit. Respicit addĩ uerbum
prius ponens. et dĩx ds̃. fiat illud¬
non enim inuenit ullam caufam
rei creandȩ quam in uerbo dĩ non¬
holice inuenit creari debuisse. Non
ergo ds̃ totiens dixit fixt illa uel
illa creatura quotiens in hoc libro
rep&itur : Etdixit ds̃ unum
quippe uerbum illegenuit in
quodixit. omnia. prius quam
facta sunt singul&: sed eloquium
scripturȩ descendens ad paruu¬
lorum capacitatem . dum insi nu¬
at singillatim genera creatura¬
rum. persingula respicit unius¬
cuiusq generis & ernam ratio¬
nem in uerbo dĩ. Nec illa re¬
p&itu ille tamen rep&it. Et
dixit ds̃. Si enim uell& prius
dicere factum est firma mentũ
in medio aquarum ut ess& diui¬
sio interaquam &aquam. siquis
abeo querer& quo modo factũ
ess& recte responder&. dixit
ds̃ fiat. Id est. in uerbo dĩ a&er¬
no erat utfi er& inde igitur
Incipit narrare unum quod¬
q: factum quod &iam post fac¬
ti narrationem querente quo¬

Expanded text:
tam dicit, respicit ad dei uerbum, tam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illudnon enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quo
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis iuber& filio pater ut
facer& cum ipse sit principa¬
le uerbum patris. per quod
facta sunt omniu aneo ipso quod
scriptum est. fiat firmamen¬
ꝓ tum. Haec ipsa dictio. uerbum
est patris unigenitus filius in
quo sunt omnia quae crean¬
tur & iam ante quam creen¬
tur. Et quicquid in illo est ui¬
ta est quia quicquid pereum
factum est in ipso uita est.
Etuita utique creatrix sub illo
autem creatura.
quae per illum facta sunt quia
reg& et continet eet
Aliter enim in illosunt eaquae
ips e est ipse enim uita est.
quae ita in illo est ut ipsesit
quoniam ipse uita est lux ho¬
minum. quia ergo nihil creari
possit. Siue ante tempora
quod qui dem non est creato¬
ri coaeternum. Siue abex¬
or dio tem porum siue inali¬
quo tempore cuius creandi
ratio. Si tamen ratio recte dici¬
tur. non indĩ uerbo patri coae¬
terno co aeterna uita uiueret
Propterea scriptura prius quam
insinu & unam quamque cre¬
aturam ex ordine quod condi¬

Expanded text:
uerbis iuberet filio pater, ut uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creantur, et quidquid in illo est, uita est, quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo condi
Abbreviated transcription (Latin):
facere sine filio. ut demnde fi¬
lius non hoc sed similiter faci¬
at quodest contra catholicã
fidem. Si autem illud de quo
dicitur. et fic est factum hoc
itidem cumitidem dicitur
Et fecit ds̃ quid prohib& eundẽ
intellegere facere quoddix¬
it qui dixit ut fier&. An
&iam excepto eo quodscrip¬
tum est. et sic est factum
Tantum modo inhis uerbis qui¬
bus dicitur. Et dixit ds̃ fiat.
Et post ea dicitur et fecit ds̃
patris & filii personam uolunt
intellegi. Sed quere adhuc
potest utrum quasi ius sisse
filio patrem debeamus acci¬
pere in eo quod scriptum est.
Et dixit ds̃ fiat. Sed curscrip¬
tura non cura uit ostendere
personam & iam sp̃s sc̃ĩ. An
ita trinitas intellegitur.
Et dix it ds̃ fiat. Et fecit ds̃.
Et uidit ds̃ quiabonum est
Sed non conuenit unitati
trinitatis. ut filius quasi ius¬
sus fecisse intellegatur
Sp̃s autem sc̃s nullo sibi iubente
libere uidisse bonum es se
quod factum est. quibus enĩ

Expanded text:
facere sine filio, ut deinde fifacere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur, spiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim
Abbreviated transcription (Latin):
aquibus dam quod nec ego dissi¬
mulandum puto non frustra. cum
dixiss& ds̃. fiat firmamentum
inmedio aquarum et sit diuisio in¬
teraquam & aquam. Parum ui¬
sumest subiungere & sic est fac¬
tum nisi adder&ur: et fecit ds̃
firmamentum & diuisit ds̃ inter
aquam quae erant su perfirmamen¬
tum etinteraquam quae erat
subfirmamento. quod quidam
sic intellegunt ut personam pa¬
tris declaratam eẽ dicant in eo
quod scriptum est. Et dixit ds̃.
Fi at firmamentum in medio aqua¬
rum. Et sit diuisio interaquã
& aquam. et sic est factum. Acde¬
in de ut intellegatur. filius fecis¬
se quoda patre dictum est ut fie¬
r& arbitrantur esse subnexum
Etfecit ds̃ firmamentum & di¬
Sed cum antea legitur & sic est
factum a quo intellegimus fac¬
tum. Sia filio. quid opus erat
dicere. Et fecit ds̃. & quae
secuntur. Siaut̃ quod scriptũ
est. & sic est factum a patre
intellex erimus factum. non
iam paterdicit et filius facit.
Et potest aliquid aliud pater

Expanded text:
a quibusdam, quod nec ego dissia quibusdam, quod nec ego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est factum, nisi adderetur: et fecit deus firmamentum; et diuisit deus inter aquam, quae erat super firmamentum, et inter aquam, quae erat sub firmamento. quod quidem sic intellegunt, ut personam patris declaratam esse dicant in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diSed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater
Abbreviated transcription (Latin):
buit calida esse quam frigida
quamuis enim motu quõ grande
spacium ẽ triginta annis totum
am bitum per metam caeli motu in
contrarium rotata uelocius quod
cottidieneces seẽ patiatur. Si in
dicunt caeli singulae conuersiones.
dies singulos explicant. calorem
maiorem debuit caelo concitare
concipere. Nimirum ergo eam
frigidam facit aquarum supercae¬
lum constitutarum illa uicinitas.
quamnolunt credere quihaec
quae breuiter dixi demotuca eli
& syderum disputant: His qui¬
damnr̃i coniecturis agunt
aduersum eos quinolunt aquas
super caelum credere & uolunt
eam stellam esse frigidam quae iuxta
summum caelum circuit ut ex hoc
cogantur aquarum naturam.
Noniam illic ua porali tenuitate
sed glatiali soliditate pendere
quoquomodo autem & quales lib&
aquae ibi sint esse ibi eas mini¬
me dubitemus. Maior est quip¬
pe scripturae huius auctoritas
quam omnis humani ingeni ca¬
pacitas Sed anim aduersum ẽ

Expanded text:
buit calida esse quam frigida; buit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est
Abbreviated transcription (Latin):
us caelum minutioribus guitis
& leuioribus in manere uaporibus
quidam &iam nostri istos negan¬
tes propter pondera elemento¬
rum aquas esse posse supercae¬
lum sydereum. De ipsorum sy¬
derum qualitatibus & meatibus
conuincere moliuntur. Idem
namque asserunt stellam quam
saturni appellant esse frigidissi¬
mam eamque per annos triginta
signiferum peragere circulum.
eo quod superiore acperhoc am¬
pliore ambitu graditur
N amsoleundem cerculum perannũ
com pl& ecluna permensem.
Tanto utdicunt breuius quanto
inferius ut spatio loci spaciumtem¬
poris congruat: Quaeritur itaq
ab eis unde illa stella sit frigida.
quaetanto ardentior esse deber&
quanto sublimior ecaelo rapitur
N am ꝓculdubio cum rotunda mo¬
les circulari motu agitur. inte¬
riora eius tardius eunt. exteri¬
oraeius celerius ut maiora spacia
cum breuioribus adeos dem gr¬
ros pariter occurrant. Quae aut̃
celerius utique feruentius. Pro¬
inde memorata stella magis de¬

Expanded text:
us caelum minutioribus guttis us caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis de
Abbreviated transcription (Latin):
tu posito documento credipo¬
test quam quam possit ui¬
deri. non in pedire propria
pondera elementorum. quo¬
modo &iam superillud subli¬
me caelum possint esse aquae
perillas minutias per quas & iam
superhoc spatium aeris esse potu¬
erunt. qui quam uis grauior & in fol¬
ferior summo caelo subiaceat
proculdubio leuior est aquis
& tamen ut supereum sint uapo¬
res illi. nullo pondere prohiben¬
tur. Sic ergo & superillud cae¬
lum potest minuti oribus guitis
leuior alitus humoris extendi
qui pondere cadere non cogatur:
Ipse quippe subtilissimaratione
persuadent. nullum esse quam¬
lib& exiguum corpusculum
in quo diuisio finiatur. sed infi¬
nitae omnia diuidi quia omns
pars corporis corpus est. et
omne corpus habeat necesse
est dimidium quantitatis suae.
acperhoc si potest aqua sicut ui¬
demus adtantas guitarum mi¬
nutias peruenire ut superis¬
tum aerem uapor aliter fera¬
tur qui natura leuior est aquis
Cur non possit & super illud leui¬

Expanded text:
tu posito documento credi potu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior ferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leui
Abbreviated transcription (Latin):
bari sepe cernimus. cumper de¬
cliua iugorum ita recumbunt
ut plerumque excedantur &iam
cacuminibus montium: Cum
ergo probass& ethunc aerem
caelum dici. Nulla alia causa
&iam firmamentum appella¬
tum uoluit existimari. nisi
quia interuallum eius diuid&
inter quos dam uapores aquarum
et istas aquas quae corpolen¬
tius interris fluitant.
et nubes quippe sicut exper¬
tisunt qui inter eas in montib
ambularunt congregatione
& conglobatione minutissima¬
rum guitarum. talem speciem
reddunt quae sispissantur
am plius ut coniungantur in
unam grandem plures guitae
minime. Non eam patitur
aer apud se teneri sed eius pon¬
dere adimadat locum. Et
haec est pluuia. Ergo ex aere
qui est interuapores humi dos.
Vnde su perius nubila congloban¬
tur. et maria subterfusa osten¬
dere ille uoluit esse caelum in¬
ter aquam & aquam. E anc
ergo diligentiam considerati¬
onemque laude dignissimam
iudico: Quo denim dixit neq
contrase fidem est et in promp¬

Expanded text:
bari saepe cernimus, cum per debari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in prom