comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
imbuebantur antigni iusti. nondum ad buc regni celestis
ianuam in trare potuerunt. donec saluator ꝑcarnẽ assup¬
tam celos ascendit. & inse omib credentib ac sequentibus
mam aperuit.
ertia differentia. ẽ. quod sacramenta naturalis legis
nõn ex p̃cepto indiͤa undentur. sed exosilio aduotũ ꝓposita
sacramenta. non scͥpta legis. & grẽ necessitatẽ quandara
executionis inucere. ꝓpt̾ea qͦd non osilio tantũ. sed exp̃cepto
instituta noscuntur.
institationẽ succedentiũ aboleuit. Nam si eadem uirtus in
illis sacramentis fuit. quiꝰ necesse erat ut illa cessarent. &¬
ista succederent. S sciendum qͦd diuine dispensationis or¬
do ꝙ ratio hoc poposcit. ut sicut abintio ꝓcurrente temꝑe
magis semꝑ ac magis ad uentus saluatoris aꝑpinquauit
sic semꝑ magis ac magis effectus salutis crescet & ꝯgnitio
ueritatis. Propt̃ quod & ipsa signa salutis ꝑ successionẽ tẽꝑ¬
nm alia post alia mutari debuerunt. ut cum effectus gr̃e

Expanded text:
imbuebantur antiqui justi; nondum adhuc regni coelestis januam intrare potuerunt donec salvator per carnem assumptam coelos ascendit, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperuit. Tertia differentia est quod sacramenta naturalis legis non ex praecepto indicta videntur, sed ex consilio ad votum proposita; sacramenta vero scriptae legis et gratiae necessitatem quamdam exsecutionis inducere propterea quod non ex consilio tantum, sed ex praecepto esse instituta noscuntur. institutionem subsequentium abolevit. Nam si eadem virtus in illis sacramentis fuit, quid necesse erat, ut illa cessarent et ista succederent? Sed sciendum est quod divinae dispensationis ordo et ratio hoc poposcit, ut sicut ab initio, procurrente tempore, magis ac magis adventus salvatoris appropinquavit; sic semper magis ac magis effectus salutis cresceret, et cognitio veritatis. Propter quod et ipsa signa salutis per successionem temporum; alia post alia mutari debuerunt, ut cum effectus gratiae
Abbreviated transcription (Latin):
uet. si illud aut implere non potuerit. aut ꝓmaiori
bono ꝑficiendo impłe nõ uoluerit: pot̾it secundũ li¬
centiam illorum quib dispensatio in eum credita . ẽ.
uotũ eiꝰ aut laxari aut mutari. ita ut in eius arbitͥo
non ꝯstet. uel hoc duitt̃e qͦd faciendũ uouit uel ali¬
ud ꝓeo facere etiam simaiꝰ. ẽ. quod non nouit
Extum preceptum. quod
& nouu i est. non concupisces uxorem proxi¬
mi tui.

Expanded text:
ovet si postea illud aut implere non potuerit, aut pro majori ovet si postea illud aut implere non potuerit, aut pro majori bono perficiendo implere noluerit; poterit secundum licentiam eorum quibus dispensatio in eum credita est, votum ejus aut laxari aut mutari, ita ut in ejus arbitrio non constet vel hoc dimittere quod faciendum vovit, vel aliud pro eo facere, etiam si majus est quod non vovit. Sextum praeceptum quod et nonum est: Non concupisces uxorem proximi
Abbreviated transcription (Latin):
adtuendã falsitatẽ testimoniũ ueritatis irruere
usurpat᷑. Qui uidit aliũ falsum iurare lolentẽ par¬
ticeps peccati efficitur si ꝯsentit.⁊ si non qnͣtũ potest
salua ueritate ne malũ ꝑficiatur. ꝯtradicendo ⁊ ã¬
monendo existit. Hic autẽ ꝯsid̾andũ ÷ qͦd peccatum
fr̃is c̃ ꝓbare nõ possumꝰ publicare nõ debemus. ne for¬
te uideamur uelle ꝓximimũ nr̃m nõ corrigere sed in
famare. ꝑpt̾ea ammonitio peccautiliꝰ adhibenda. ẽ.
ubi negantil. testimoniũ ꝯuincens adduci ñ potest
otũ. ẽ. uoluntaria sponsio animi. Qui deo uotũ
uouet reode debet qͦd uouet uxta illud ꝓpħe.
Nouete ⁊ reddite dño. dicit autẽ scͥptura. U ota
stultorũ frangenda sunt. Uota stultorũ uñ intelli¬
gimus omĩa q̃ue uel mala sunt. uel sibona sunt.
oromata tam̃ non sunt. & maius malum ẽ. qͦd.ẽ. exeis.
qmͣ bonũ qͦd.ẽ. ineis ut uerbi grã. Simulier uolente
abstinentiam. eiusmodi uota. quia manifesta stulta

Expanded text:
tuendam falsitatem testimonium veritatis irreverenter usurpatur. Qui viderit alium falsum jurare volentem, particeps peccati efficitur si consentit: et si non quantum potest salva veritate ne malum perficiatur contradicendo et admonendo obsistit. Hic autem considerandum est quod peccatum fratris cum probare non possumus, publicare non debemus, ne forte videamur nolle proximum nostrum corrigere, sed magis infamare. Propterea admonitio peccantibus adhibenda est ubi negantibus testimonium convincens adduci non potest. Votum est voluntaria sponsio animi. Quisquis Deo votum vovet, reddere debet quod vovet, juxta illud Prophetae: Vovete et reddite Domino . Dicit autem Scriptura: Vota stultorum frangenda sunt . Unde vota stultorum intelligimus omnia quae vel mala sunt, vel si bona sunt ordinata tamen non sunt, et majus malum est quod est ex eis, quam bonum quod est in eis. Verbi gratia: Si muabstinentiam, hujusmodi vota quia manifeste stulta
Abbreviated transcription (Latin):
licet uirare. aut ꝑ dñm iurare bonũ. ẽ. sed uͥcco inꝑfectis ꝯ¬
ceditur iuram̃tũ. ut facilius ꝑiurium uitaretur. Simul
etiam ut nom̃ am̃ uenerari discerent. Qum illud frequẽ¬
tius inassertionẽ ⁊ testimoniũ aicͥtorũ suorũ acciꝑent. ⁊
non cogentur nomina falsorũ deorum ad ꝯfirmanda uira¬
menta sua assum̃e quib ꝑsolũ ñ millũ seo p̃ceptũ fuerat
ita dum taxat si causa ꝯfirmanda ueritatis expostula.¬
ret nom̃ dm̃ adtestimoniũ inuocare. Simile erat ⁊ boc
qͦd ꝑmissi sunt. ꝑ illa ta inuiria talionẽ reddere. ne
forte uebem̃tiori furore exardescentes maiora illatis
malo est. Qui enim uerum iurat. ꝓnecessitate ꝑximi. aut

Expanded text:
licet licet ceditur, ut facilius perjurium vitaretur. Simul ut etiam nomen Dei venerari discerent, cum illud frequentius in assertionem et testimonium dictorum suorum acciperent, et non cogerentur nomina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis malo est. Qui enim verum jurat pro necessitate proximi, aut
Abbreviated transcription (Latin):
deret᷑. non qͥa hoc qͣntũ adnaturã rei malũ erat. s qͥa ma-¬
lum erat qͦd inisto significari debuerat. Quasi enĩ caro cũ
sanguine editur. qͣndo quis inoꝑe furoris ⁊ crudelitatis
de lectantur. Mandauit etiam eadẽ lex acarne porcina
modum alioꝵ quoq animaliũ. tam uoluchrum quã pisci.¬
um. ⁊ eorum que int̾ra uersant᷑ quedã ab hesu humano
excepit. ⁊ multa alia que pͥma ꝯditio noxia nõ fecerat.
secunda institutio ꝑdispensationẽ quasi noxia uitare
mandauit. Erant autẽ quedam alia debiis mediis que
fuissent. Uerbi grã. dicit lex ut siquis turpitudinẽ alioͣm
bellum repudii ⁊ sic eam dimitt̃et. quia uidelicet meliꝰ
erat. ut odio habito secundũ uoluntatẽ dimit̾ẽtur. qmͣ ꝯ¬
tra uoluntatẽ retenta occidet᷑. dictum. ẽ. it̾um inlege.
iuiram̃tũ tuũ dño offeras. ⁊ iurabis ꝑdñm non quia ui de¬

Expanded text:
deretur; non quia hoc quantum ad naturam rei malum erat, sed quia maderetur; non quia hoc quantum ad naturam rei malum erat, sed quia malum erat, quod in isto significari debuerat. Quasi enim caro cum sanguine editur, quando quis in opere furoris et crudelitatis delectatur. Mandavit etiam eadem lex a carne porcina modum aliorum quoque animalium tam volucrum quam piscium et corum quae in terra versantur quaedam ab esu humano excepit. Et multa alia quae prima conditio noxia non fecerat secunda institutio per dispensationem quasi noxia vitare mandavit. Erant autem quaedam alia de his mediis, quafuissent. Verbi gratia: Dicit lex ut si quis turpitudinem aliquambellum repudii, et sic eam dimitteret ; quia videlicet melius erat ut odio habita secundum voluntatem dimitteretur, quam contra voluntatem retenta occideretur. Dictum est etiam in lege: Juramentum tuum Deo offeras et jurabis per Deum ; non quia vide
Abbreviated transcription (Latin):
latione aotempꝰ suꝑ addita sunt. siue ꝑexercitationẽ siue
ꝑsignificationem  ꝑ exercitatione quidẽ plurima essent
inquib erudiendoꝵ obedientia pbaretur ⁊ deuotio exco-¬
leretur. ꝑsignificatione autẽ ut in eis future ueritatis
strarentur. Hec autẽ omĩa oemedĩis sumpta sunt. Hoc
.E. de bis que insua natura. nec ita bona erant. ut ineui-¬
tabilit debuissent fieri. nec ita mala ut omĩno debins.¬
mandatis ꝓposita sunt. qͥntũ adsuam naturã talia fue.¬
runt. que ꝓ arbit̾o agentis sine culpa possent fieri. &
rur sumꝰ sine culpa int̾mitti. Accedens autẽ mandatũ
hec que ꝑse media erant: ad utrumlibet sehabeant.
siue p̃cupiendo siuie ꝓbibendo. inalt̾am parceni deflex̃.
ita ut iam ea que ꝓbibita sunt. sine culꝑa non possũt
fieri. Nseq rursum ea que p̃cepta sunt. possũt omĩo
sine culpa dimitti. qͦd tam̃ non natura rei facit. sed uis & obe.¬
dientia mandati. Phibuit lex necaro cum sanguine ꝯme-¬

Expanded text:
ationem ad tempus superaddita sunt, sive pro exercitatione, sive significatione. Pro exercitatione quidem ut plurima essent in quibus erudiendorum obedientia probaretur, et devotio excoleretur. Pro significatione autem ut in eis futurae veritatisstrarentur. Haec autem omnia de mediis sumpta sunt; haec est de iis quae in sua natura, nec ita bona erant ut inevitabiliter debuissent fieri; nec ita mala ut omnino debuismandatis proposita sunt quantum ad suam naturam talia fuerunt, quae pro arbitrio agentis sine culpa possent fieri, et rursum sine culpa intermitti. Accedens autem mandatum hoc, quae per se media erant et ad utrumlibet se habebant, sive praecipiendo, sive prohibendo in alteram partem deflexit; ita ut jam ea quae prohibita sunt sine culpa non possint fieri, neque rursum ea quae praecepta sunt, possint omnino sine culpa dimitti. Quod tamen non natura rei facit: sed vis et obedientia mandati. Prohibuit lex ne caro cum sanguine come
Abbreviated transcription (Latin):
nũ assumere.ẽ. filiũ dei inuisibilẽ ꝑhumanitatẽ factũ
creaturã estimare. Inuanũ quippe nom̃ dei assumit. qͥ
filiũ dei et̾num extẽꝑe cepisse credit. Nom̃ siqͥdẽ patris
filius dicit᷑. qͥa infilio ⁊ ꝑfiliũ. pat̾ inuisibilis manifestat᷑.
nõ solũ qͣndo mundꝰ ꝑipsũ factus ẽ. uerũ etiã qͣndo ꝑip̃m¬

Expanded text:
num assumere, est Filium Dei visibilem per humanitatem factum creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur, non solum q
Abbreviated transcription (Latin):
bb̃i. ubi mens scã ꝑbonã oscientiã aseruitute peccati qͥ¬
escens ingaudio sp̃s sc̃i iocundet᷑. Hoc sabb̃m quisqͥs in
p̃senti uita seruau̾it. ut in illis ꝯsentiat malis. ꝑueniet
ciet mala. Sicut dictũ ẽ. ⁊ erit sabb̃in ꝓsabb̃o mensis
ferri uidet᷑ cum dicit᷑. obserua sabb̃m. ut udelicet in p̃¬
senti eum suscipiamꝰ. ⁊ custodiamꝰ int̾ nos ingaudium
bone ꝯscientie. quatinus eũ infut᷑o susciꝑe ⁊ possidere
mereamur ingaudiũ uite. Hec g sunt tͥa p̃cepta pͥme¬

Expanded text:
bbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati, quiescens in gaudio Spritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti ita servaverit, ut nullis consentiat malis, pervenieiet mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis ferri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti eum suscipiamus, et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et possidere mereamur, in gaudium vitae. Haec igitur sunt praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtempnit exꝑuersitate. Qui autẽ sine causa iurat etiã
siuerum urat. non sine culpa. ẽ. qͥa aut pleuitate ar¬
guitur. aut ꝓ ꝯtumatia/dampnat᷑. Qͥ malũ se fact᷑um
iurat peccat. inqͦ tam̃ melius. ẽ. iuram̃tũ frangere. ꝗͣ
ad implere. ita qͥdẽ ut ⁊ malũ caueat qͦd iurauit. ⁊ in¬
chil oñs culpam agnoscat ineo qͦd male iurauit.
Eiiuriũ. ẽ. mendatiũ sacͦ scã
atcestatione inducta firmatũ. Qui enĩ iurat¬

Expanded text:
contemnit, ex perversitate. Qui autem sine causa jurat, etiam si verum jurat, non sine culpa est; aut quia pro levitate arguitur, aut pro contumacia condemnatur. Qui malum se facturum jurat peccat. In quo tamen melius esset juramentum frangere, quam adimplere, ita quidem ut et malum caveat quod juravit, et nihilominus culpam agnoscat, in eo quod male juravit. Perjurium est mendacium sacrosancta attestatione inducta confirmatum. Qui enim fa
Abbreviated transcription (Latin):
generationẽ aprẽ hoĩe sicut pͥncipiũ ex istendi ꝑodi.¬
tionẽ accepimus deo pr̃e. & pat̾nitas hoĩs sacrantũ. ẽ
⁊ imago diuine pat̾nitatis. ut discat cor bumanũ in
eo pͥncipio qͦd uidet. qͥd debeat illi pͥncipio aqͦ.ẽ. ⁊ qͦd
non uidet. Sic gͦ dictum. ẽ. honora prẽm tuũ. ⁊ in .t.¬

Expanded text:
existendi per conditionem accepimus a Deo Patre. Et paternitas hominis sacramentum est et imago divinae paternitatis. Ut discat cor humanum in eo principio quod videt, quid debeat illi principio a quo est et quod non videt. Sic ergo dictum est: Honora patrem tuum et
Abbreviated transcription (Latin):
tiplicata sunt ⁊ p̃cepta ⁊ sacram̃ta. Nam cũpͥmũ medicꝰ
ds̃ ad hoĩem egͦtũ curandũ accessisset totũ occup au̾at
morbꝰ ꝯͦd totũ relĩquerat salus. Et posuit incorꝑe g̾nis
humani. Inpͥmis pauca antidota.⁊ paucis m̃bris hocẽ.
ꝑsonis paucis. ⁊ paulatĩ morb deficeret. ⁊ salus crescet
Postea sub lege scͥpta remedia plura ꝯtulit. ⁊ plures re-
Tria sacram̃ta. decime obͥatiões ⁊ sacͥfitia. Becime in
portionib oblatioĩs in rebꝰ sacͥfitia inanimalibꝰ. Sub
lege scͥpta multa fuerunt p̃cepta ⁊ multa sacram̃ta¬
ꝑcepta eñĩ legis scͥpte alia fuerunt mobilia. alia ĩmobi¬
lia. Mirabilia sunt que excuispensatione ad tempus sũt
ordinata. Iumobilia sunt que a nat᷑a ueniunt. uel ita
mala sunt. ut nullo temꝑe sine culpa possint fieri uel
ita bona ut nullo tẽꝑe possint sine culꝑa dimitti
habuit d̃uob p̃ceptis ꝯp̃hensa. Inuns bono ꝑcipiendo.
iatt̾o mala ꝓhibendo. Hec uͦ duo p̃cepta naturalis le¬

Expanded text:
ilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura contulit, et plures rTria sacramenta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramentaecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti.habuit duobus praeceptis comprehensa. In uno bona praecipiendo, in altero mala prohibendo. Haec vero duo praecepta naturalis le
Abbreviated transcription (Latin):
nequaqͣm nom̃ dei inuanũ assumunt. qͥa quẽ creount bo.¬
minẽ. ꝑ id qͦd assumpsit extẽꝑe. dm̃ uerũ agnoscunt. ꝑid
qͦd fuit exet̾nitate. Potest ad huc alit̾ intelligi qͦd dictũ
ẽ. ne assumas nom̃ dei tui inuanũ. Inuanũ namq nom̃
dei assumũt. qui filiũ dei ad se missũ. ⁊ ꝓsua salute in
minus tͥ ꝯtulit qm redemit. qmͣ creauit. Ad eundem
spectat. sensum. qͦd ipse filius in euangłio discipulis. ⁊ ꝑ
discipulos omĩb inse credentib dicit. Oreditis indm̃.
& in me credite. Modesta tam̃ ut decuit piũ insinua.¬
tione nos ammonẽs ut intelligamꝰ eũ nõ solu adoran¬
dum anobis insua diuinitate qua ꝯdidit. sed inbu.¬
manitate etiam qua redemit.
ercium p̃ceptum.ẽ. ob serua sabb̃m. Quatuor

Expanded text:
num nomen Dei assumunt, quia quem credunt hominem per id quod assumpsit ex tempore, Deum verum agnoscunt per id quod fuit ex aeternitate. Potest adhuc aliter intelligi, quod dictum est: Ne assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui minus tibi contulit cum redemit, quam cum creavit? Ad eumdem spectat sensum, quod ipse Filius in Evangelio discipulis, et per discipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in Deum, et in me credite : modesta quidem ut decuit pium insinuatione nos admonens, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam qua redemit. Tertium praeceptum est: Observa diem Sabbati . Quatuor
Abbreviated transcription (Latin):
Ipse solus adorã ds̃. ẽ. eiq soli ⁊ non alit̃i seruiendũ est.
ea uidelcet seruitute que eisoli debita. ẽ. Nam ⁊ in
funda dei teste apostolo scrutetur. S ẽ huiꝰ modi
loquendi genus ut dicat᷑ nemo. nͥ ille uidelicet qͥ
non hoc ẽ. quod ille. his pbreuitate transcursis. ad seq̃ns
mandatum discuciendũ transeamus qͦd tale est.
on assumas nom̃ dei tui inuanũ. hoc ad simplicẽ
lit̾te sensũ talit̾ intelligi debet. nom̃ deih̃o inuanũ
Aton dasumat .i. uel ad m̃datiũ affirmandũ. uel adydolũ

Expanded text:
ipse solus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ipse solus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute quae ei soli debita est. Nam et in funda Dei, teste Apostolo, scrutetur . Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur nemo, nisi ille videlicet qui non est, hoc quod ille. His pro brevitate transcursis ad consequens mandatum discutiendum transeamus quod tale est: non assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affi
Abbreviated transcription (Latin):
dei inpugnat᷑ fident ꝯtradicit. Qui cauet sollicitate
ne insua seruitute uel ꝓtim̃ore hõis. ꝯtra dm̃ qͥo faciat
uel t̾reue retbutioĩs lucrũ in intentione celesti p̃mio
ante ponat. S ingreco manifestior sententia ex pressa ẽ
Osreca namq locutio diuinã seruitutẽ abhumana ꝓpͥo
uocabulo distinguit. qͦd latinitas nõ habet. Ibi eñi dei
seruitus. latͥa.⁊ humana dulia uocat᷑. Et obhoc ydo.¬
latre appellati sunt. qui eã seruitutẽ qmͣ deo debuert̃
ydolis exibebant. S latina lingua utrãq sub eo dẽ noĩe
seruitutẽ ꝯp̃bendit. ⁊ ꝓpt̾ea obscurior significatio facta
ẽ. cum dicit᷑. ei soli seriuies. qͦd ing̾co ambiguũ. ẽ. S.
cum hoc p̃ceptũ ad prẽm ꝑtineat: quare dictum . ẽ. ei
soli seruies. quasi etiã filio. ⁊ spũi scõ seruiendũ nõ sit:
S qͦd dictũ. ẽ. soli nõ excludit ꝯmunionẽ filii ⁊ sp̃s scĩ

Expanded text:
Dei impugnatur fidenter contradicit, qui cavet sollicite Dei impugnatur fidenter contradicit, qui cavet sollicite ne in sua servitute, vel pro timore hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet: ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae appellati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt, idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est, cum dicitur: Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: Ei soli servies, quasi etiam Filio et Spiritui sancto serviendum non sit? Verum, quod dictum est, soli, non excludit communionem Filii
Abbreviated transcription (Latin):
sepe inuet̾i testam̃to scõs uiros nõ solũ angelos ad¬
orasse. sed ⁊ hoĩes legimus. nec tñ ꝑꝑpt̾ea alicubi re¬
p̃hensos inuenimꝰ. Et in nouo etiam apłus sũmo¬
mͦ ds̃ adorari p̃cipit᷑. Isunãq uet̾i suꝑiores qͥcũq
ab inferioribꝰ ad orari dicebant᷑. qͣndo eĩs sine incur¬
uatione genuum. sine capitis inclinatione. abhis reuentia
spabeatur: Deinde autẽ adorare ẽ. ei totam ñtẽ phu
militate ue deuotionẽ sustñere ⁊ ipsum pͥncipiũ acfirẽ
omĩs boni credere. Quod ei soli nos debere nemo ẽ. saue
mites qui auibigat. Unde ipse quoꝙ ꝑ pham de se tellat᷑
diceni. honorẽ meũ alt̃i nõ dabo. ⁊ głam meã sculptilib
Orieiitute uero io iplum ꝯpetent᷑ intelligi potest qula
nimirũ omis ille rectissime soli deo seruies. dicit̃ quiie
scd̃m dm̃ homini suꝑiori humilit̾ subicit. ⁊ ubi causa

Expanded text:
saepe in Veteri Testamento sanctos viros non solum angelos adsaepe in Veteri Testamento sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus, nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo Apostolus quDeus adorari praecipitur: usu namque veteri superiores quivis ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive in curvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere nemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipse quoque per prophetam de se testatur, dicens: Gloriam meam alteri non dabo: et laudem meam sculptilibus . De servitute vero idipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli Deo servire dicitur, qui et secundum Deum homini superiori humiliter se subjicit, et ubi causa
Abbreviated transcription (Latin):
accepit. ut scias ab ipso. ẽẽ. utrũꝙ s qͦd ate exigis opus
uirtutis. ⁊ qͦd tͥ ꝓmittit p̃miũ retͥbutionis. udiisrx.¬
hoc. ẽ. ausculta. acqͥeste. Om̃is eñĩ uirtus ab obediẽtia
incipit. quẽ admodũ om̃e uitiũ ab inobedientia pro.¬
cedit. frustra namq uel inobedienti gr̃a nel ꝯtumati
doetͥna. uel intelligenti p̃ceptũ dic̾et᷑. Iccͥco pͥmũ au¬
di irł. ut sis obediens ds̃ tius. ut deuotus existas. ds̃
unus. ẽ. ũitatẽ agnoscas. Dem̃ sequit᷑. p̃ceptũ. Ipsum
ad orabis. hoc ꝑtinet adfidẽ. ⁊ ei soli series. hoc ꝑti¬
net adoꝑationẽ. fides eñi oꝑans exdilectione ꝑfectũ
facit. qͥa nec opus sine fide. nec fides cui tempꝰ suppetit.
suscepta.ẽ. sine oꝑe. ꝑpt̾ea ad ora recte credendo. ser.¬
in bene oꝑando. Queri autẽ potest. si id qͦd dixit ei
soli adutrũq referendũ sit ut aicat᷑. Ipsum solũ ad¬
orabis ⁊ ei soli seriues. Si hoc quomͦ stare pot̾it. quia

Expanded text:
et, et quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi, Israel, id est, ausculta, acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veritatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit, accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia
Abbreviated transcription (Latin):
data. que ꝑtinẽt ad dilectionẽ dei. Scd̃a aut̃ qͥa inferio.
ra & ꝑxima post hec p̃cepta ꝯtinet. que ꝑtinẽt ad dilec¬
tionẽ ꝓximi. Uel pͥma tabula dicit᷑ qͥa in ea ꝯtinent᷑
p̃cepta que insinuant fidẽ. Scda autẽ qͥa in ea ꝯtinẽt᷑
p̃cepta que instruũt ad bonã oꝑationẽ. In pͥma tabula
tͥa sunt p̃cepta. qͥa qͥfide credit᷑ tͥnitas. ẽ. ds. In scd̃a ta

Expanded text:
a autem quia inferiora et proxima post haec praecepta continet quae pertinent ad dilectionem proximi. Vel prima tabula dicitur, quia in ea continentur praecepta quae insinuant fidem; secunda quia in ea continentur praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ prẽm ꝑtinet. sicut pͥmũ p̃ceptũ scd̃e tabule. ad hoĩ¬
em prẽm ut utͥmq pat̾nitas. pͥncipũ auctoritate honoret᷑
Inpͥma tabula p̾ceptio. ẽ. & ꝓhibitio similit̾ ⁊ inscd̃a. ut
ut᷑mq studeas. ⁊ facere qͦd debes. ⁊ cau̾e q̃ ñ debes. In
altero namq si offendis dilictũ. ẽ. In alt̃o uͦ sioffendis
peccatũ. ẽ. facere enĩ ñ facienda peccatũ. ẽ. facienda aut̃
nõ facere delictum.

Expanded text:
ad hominem patrem, ut utrinque paternitas principii auctoritate honoretur. In prima tabula praeceptio est et prohibitio, similiter in secunda, ut utrumque studeas et facere quod debes, et cavere quod non debes. In altero namque si offendis, delictum est. In altero vero si offendis, peccatum est. Facere enim non facienda peccatum est, facienda autem non facere, delictum.
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ hominẽ insemet ipso. dirigit. Secunda ꝑcaritatẽ
ꝓximi illat̾ ostendit. Tercia ꝑcaritatẽ dei illatũ extollit
Quia denarius pͥme ꝑfectionis lineam porrigit. Oente¬
narius secunde expandit latitudinẽ. Millenarius in al-¬
tum sũmã tollit ꝑfectionem.

Expanded text:
tionem hominem in seipso dirigit. Secunda per charitatem tionem hominem in seipso dirigit. Secunda per charitatem proximi in latum expandit. Tertia per charitatem Dei in altum extollit, quia denarius primae perfectionis lineam porrigit. Centenarius secundae expandit latitudinem. Millenarius in altum summam tollit perfectionem.
Abbreviated transcription (Latin):
ecundum p̃ceptum
secunde tabuie. ẽ. nõ occides. homicidũ sit
qultis modis. manu. lingua ⁊ sensu. Manu fit. cũ qͥs
quũ actucut̃ uita pͥuat. uel inlocũ mortis. tibi uta
pͥuetur p̃cipitat ut in carcerẽ uel in aliũ ꝯueriita
tilẽ uocũi Litgua fit duob modis .i. uel p̾cipiẽdo
duob modis fit homi cidiũ. dum uel mortẽ altuis
de sideramꝰ ⁊ cupimus. uel si dũ eũ amoite tiberare
possumus. uitam eius negligimꝰ .i. adiutoriũ non
ferundi tabule .e.Non mec haberis .i. nõ fornca¬
beris. fornicatio. ẽ. om̃is illicitus ꝯcubitil.⁊ est
ceptũ ⁊ quedã alia sub ueci lege tantũ incboata
sunt .i. nõ plene. seo exparte data ꝓpter nifiri.¬
cohibet sequit᷑ ⁊ dicit. Non ꝯcupisces uxorẽ ꝑximi tui.
Nec ꝯcupisces rem ꝓximi tui. ut non mechab̃is. ñ ꝯcupisces
uxorem ꝓximi tui. Ut furtũ nõ facias. nõ ꝯcupisscas rem
mitã pandunt. directioĩs. Pͥma enim ꝑfectio ꝑbonã oꝑa¬

Expanded text:
Secundum praeceptum secundae tabulae. Non occides . Homocidium sit multis modis, manu, lingua, consensu. Manu fit cum quis alium actualiter vita privat, vel in locum mortis ubi vita privetur praecipitat, ut in carcerem, vel alium quemlibet talem locum. Lingua fit duobus modis, id est, praecipiendo duobus modis fit homicidium, vel dum mortem alteruis desideramus et cupimus, vel si dum eum a morte liberare possumus, vitam eecundae tabulae est: Non moechaberis , id est non fornicaberis. Fornicatio est omnis illicitus concubitus; et est aeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata sunt, id est non plene, sed ex parte data, propter infircohibet, sequitur et dicit: Non concupisces uxorem proximi tui: nec concupisces rem proximi tui . Ut non moecheris, non concupiscas uxorem proximi tui; ut furtum non facias, non concupiscas rem mitam pandunt directionis. Prima enim perfectio per bonam opera
Abbreviated transcription (Latin):
parentũ. si ad solam carnẽ respicit spũale p̾miũ nõ
acquirit. Ex deo gͥ innobis pͥus. ẽ. ꝓpt̃ qͦd postea di
carnis nr̃e. si ad id solum beneficiũ nr̃a dilectio tendit᷑.
qͦd carnalit̾ abhis nr̃m m̃itũ p̃uenit᷑. qͥa ultra car¬
nis affectum. ⁊ supra carnis intuitũ non ꝑficit. ad ꝑ
ꝑhanc ad illam uitã intraturi sumꝰ. Bene gͦ cũ dictũ.
eẽt. bonora prẽm.t. ⁊ in .t. subiuncta. ẽ. causa ut

Expanded text:
parentum, si ad solam carnem respicit, spirituale praemium non acquirit. Ex Deo igitur in nobis prius est, propter quod postea dilcarnis nostrae si ad id solum beneficium nostra dilectio tenditur, quo carnaliter ab his nostrum meritum praevenitur, quia ultra carnis affectum, et supra carnis intuitum non proficit, ad per hanc ad illam vitam intraturi sumus. Bene ergo cum dictum esset: Honora patrem et matrem, subjuncta est causa, ut
Abbreviated transcription (Latin):
fides ineis. & mat̾iã exercitationis. & causam recreationis
ꝑfectam inueniat. Sic enĩ fidelis animꝰ dum foris. ẽ. aduaria
sc̃e exercitationis studia ducitur magis semꝑ ac magis intus
exipsa sua deuotione adscĩtatẽ innouat᷑. Et ad hunc qͥdẽ
modũ intelligendũ putamus: qͦd dictum. ẽ. sacram̃ta. ꝓpt̾

Expanded text:
fides in eis et materiam exercitationis et causam recreationis fides in eis et materiam exercitationis et causam recreationis perfectam inveniat. Sic enim fidelis animus dum foris ad varia sanctae excercitationis studia ducitur, magis semper ac magis intus ex ipsa sua devotione ad sanctitatem innovatur. Et ad hunc modum quidem intelligendum putamus, quod dictum est, sacram
Abbreviated transcription (Latin):
suice. & det̾minata temꝑa certa. cum quib populus fidet
munũ ogregaret᷑. ut unitas ꝯmendaret᷑. ut gras reddat.
p̃ces offerat. uota ꝓsoluat. Iulic ds̃ nunc insilentio supplicit
exoratur. nunc consonis uocib de uote collaudatur. ut
uicissim fideliũ corda. nunc ꝯponant᷑ ad requiem. nunc ex¬
citantur ad deuotionẽ. In ipsis quoq diuinis p̃coniis nunc
eadem semꝑ exhibetur forma collaudationis. Nunc psal¬
mo die accendunt ad deuotionẽ. Nunc hyuini & cantica
ad diuinam excitant iocunditatẽ. nunc lectiones recitant᷑
ad formã morũ & uite bone instructionẽ. Ipse etiam actiões
nunc indiuinis obsequiis non semꝑ eacdem institutionis for¬
ma ꝓcedunt. nunc erecti. nunc ꝓstrati. nunc inclinatione
nunc ꝯuersione. exgestu corꝑis statum mentis expͥmimus.
S & ipsa inquib se oꝑando exercet. & diuinũ cultum ador¬
nat. fidelium deuotio. multa & multipͣharia simili ratiõe
ꝓuisa sunt. ut sint plurima & sacra. & sacramenta. quatinꝰ

Expanded text:
nata tempora certa, quibus populus fidelis in unum congregetur, et unitas commendetur ut gratias reddat preces offerat, vota persolvat. Illic Deus nunc in silentio simpliciter exoratur, nunc consonis vocibus devote collaudatur, ut vicissim fidelium corda nunc componantur ad requiem, nunc excitentur ad devotionem. In ipsis quoque divinis praeconiis non eadem semper exhibetur forma collaudationis; nunc psalmodiae accendunt ad devotionem, nunc hymni et cantica ad divinam excitant jucunditatem, nunc lectiones recitantur ad formam morum et vitae bonae instructionem. Ipsae etiam actiones nostrae in divinis obsequiis, non eadem semper institutionis forma procedunt. Nunc erecti, nunc prostati, nunc inclinatione, nunc conversione ex gestu corporis statum mentis exprimimus. Sed et ipsa in quibus se operando exercet, et divinum cultum adornat fidelium devotio; multa et multifaria simili ratione provisa sunt, ut sint plurima et sacra et sacramenta, quatenus
Abbreviated transcription (Latin):
cucurrisset. in alt̾o adnecessitatẽ. in alt̾o aduoluptatẽ. In alt̾o
adusum. in alt̾o aduitiũ. adusum ꝓnatura. aduitiũ ꝓculpa.
fAlt̾um ad sustentationẽ. art̾um adsubuersionẽ. Congruum
erat ut t̃cium quoq exercitationis genus ad iungitur. ut ꝑ
illud erat uel duob pͥmis euacuaret᷑. quia erat nocens. Al.¬
t̾um ꝑficeretur quia non erat sufficiens. ꝓposita gͦ sunt ho¬
mini foris oꝑa uirtutũ ad edificationẽ int̾iorẽ exercendam.
ut ilis occupatus. nec umqm uacaret adoꝑa iniquitatis.
nec semꝑ ad oꝑa neceslitatis. Inbis autẽ uirtutũ studiis mi¬
rabilis dupensatio.ẽ. ds̃ & iuitiplicitatẽ p̃uidit. & uarieta¬
tem et int̾missionẽ. Ut humana mens & inmultiplicitate¬

Expanded text:
 genera cucurrisset in altero ad necessitatem, in altero ad voluptatem, in altero ad usum, in altero ad vitium; ad usum pro natura, ad vitium pro culpa, alterum ad sustentationem, alterum ad subversionem, congruum erat ut tertium quoque exercitationis genus adjungeretur, ut per illud unum e duobus primis evacuaretur, quia erat nocens; alterum perficeretur, quia non erat sufficiens. Proposita sunt ergo homini foris opera virtutum ad aedificationem interiorem exercendam, ut illis praeoccupatus, nec unquam vacaret ad opera iniquitatis, nec semper ad opera necessitatis. In his autem virtutum studiis mirabili dispensatione Deus et multiplicitatem praevidit, et varietatem, et intermissionem, ut humana mens
Abbreviated transcription (Latin):
homo peccando non ꝑdidit. iccͥco ds̃ postmodũ illum ꝑscͥpturas
suas de eiusmodi erudire non curauit. De scientia uero anime
sola icͥcͥco ds̃. homo cũ reꝑabat᷑ erudiendꝰ fuit. qm̃ solam illam

Expanded text:
homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas suas de ejusmodi erudire non curavit. De scientia vero animae sola idcirco homo cum reparabatur erudiendus fuit, quoniam solam illam
Abbreviated transcription (Latin):
frrum enim uisibiliũ omniũ que cum homĩe & ꝓpt̾ homiẽ
facte sunt. ꝑfectam ognitionẽ hominẽ accepisse: nulli dubi¬
um.ẽẽ. debet. qnͣtum uidelicet. sine ad anime eruditionẽ siue ad
corporalis usus necessitatẽ ꝑtinere uidebat᷑. Llam & icͥcͥco ipse crea¬
tor. nom ase aut ab angelo aliquo. singulis quibq animalibus
sed abhomĩe nomina formari uoluit. ut manifeste ostenderet. qͦd
singulorũ naturãrũ & usum etoffitid. exinsita sͥ homo ratione
agnouit. Que eñi ꝓpt̾ illum creata erant ab illo regenda & dis-¬
ponenda erant. & iccͥco horũ om̃iũ ds̃ illi & scientiã t̃buit. & ꝓ¬
uidentiã relinquit. At namq apostolus. Nunquid cura ẽ. deo
ds̃ homini reliquit. ut dominationi illius subicerent᷑ & ratione
illius regẽtur. ut aquib debuerat obsequiũ acciꝑe. sciret etiam
illis necessaria ꝓuidere. Hanc autem scientiam quẽ admodũm &
illam qm carnis sue ꝯmoda & necessaria ꝑ uidere debuerat. quia

Expanded text:
mnium visibilium quae cum homine et propter hominem factae erant, perfectam cognitionem hominem accepisse nulli dubium esse debet, quantum videlicet sive ad animae eruditionem, sive ad corporalis usus necessitudinem pertinere videbatur. Nam idcirco ipse creator non a se aut ab angelo aliquo singulis quibusque animalibus, sed ab homine nomina formari voluit, ut manifeste ostenderet quod singulorum naturam et usum et officia ex insita sibi ratione homo agnovit. Quae enim propter illum creata erant, ab illo regenda et disponenda erant, et idcirco horum omnium Deus illi et scientiam tribuit videntiam reliquit. Ait namque Apostolus: Nunquid cura est Deo um Deus homini reliquit, ut dominationi illius subjicerentur, et ratione illius regerentur, ut a quibus debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis necessaria providere. Hanc autem scientiam quemadmodum et illam qua carnis suae commoda et necessaria providere debuerat quia
Abbreviated transcription (Latin):
enim stultitie. ẽ. p̃sumere. in his que non possunt sciri. & deficere. in
his quet non debent ignorari. ꝓpt̾ea qnͣtum sane fidei. satis.ẽ. quera¬
mus agnoscere. & ea que curiositas sola scrutari suadet desistamꝰ
inuestigare. Oreauit ds̃ animam pͥmi hominis de nichizo & in¬
spirauit eam corpi. det̾ra ꝑmat̾iam sumpto & formato. dans ei sensũ
& discretionẽ boni & mali. ut corpus ipsum sibi sociatum ꝑsensũ uiui-¬
ficaret. ꝑrationẽ regeret. & inipso homĩe sensus. eẽt. sub̃tus ratiõi.¬
& ratio creatori. ut scd̃m rationẽ corpus moueret᷑ ꝑsensũ ratio.
autẽ lib̃o arbitͥo moueret᷑ scđ̃m dm̃¬

Expanded text:
enim est stultitiae praesumere in iis quae non possunt sciri, et deficere in enim est stultitiae praesumere in iis quae non possunt sciri, et deficere in iis quae non debent ignorari. Propterea quantum sanae fidei satis est, quaeramus agnoscere, et ea quae curiositas sola scrutari suadet, desistamus investigare. Creavit Deus animam primi hominis de nihilo, et inspiravit eam corpori de terra per materiam sumpto et formato, dans ei sensum et discretionem boni et mali; ut corpus ipsum sibi sociatum per sensum vivificaret, per rationem regeret, et in ipso homine sensus esset subjectus rationi; ratio creatori, ut secundum rationem corpus moveretur per sensum; ratio autem libero arbitrio moveretur secund
Abbreviated transcription (Latin):
qnͣdo creata fuit. & unum creata fuit. & qualis creatasint.
Nos uero inpsenti adbreuiatione tam multiplices opimones ꝓseqͥ
suꝑuacuũ & infructuosum estimamꝰ. & hoc solum nobis sufficere
putamus. si tm que sencienda & afferenda sunt ꝓponimꝰ. In hos gͦ
fides catholica. hoc potius elegit. & ueritati mag̃ ꝯsentaneũ iudi¬
cauit. ut credamus animã pͥmi hominis qndo facta ẽ. nẽ de p̃ia¬
centi mat̾ia aliqua factam. s de nichilo creatam. neq factam apͥn¬
cipio. qndo angeli facti sunt. s postea cum corpu suũ cu infun¬
denda fuerat formata. ẽ. ab ipso creatore simul: & factã et coꝵꝑ a
sociatam. Utrum uero incorꝑe. uel extra corpiis creata sit. qnto diffi¬
cilius scire ẽ tanto minus ꝑiculosum ẽ. ignorare. Neq e uero inhoc
ingeniũ hominis approbandũ estimet᷑. sibis que difficilia sunt. ꝑ¬
tinaciter insistit. s potius que scienda sunt prudent̃ discernit. eqͣt

Expanded text:
ndo creata fuit, et unde creata fuit, et qualis creata fuit, nos vero in praesenti abbreviatione tam multiplices opiniones prosequi supervacuum et infructuosum existimamus; et hoc solum nobis sufficere putamus si ea tantum quae sentienda et asserenda sunt proponimus. In his ergo fides catholica hoc potius elegit et veritati magis consentaneum judicavit, ut credamus animam primi hominis quando facta est non de praejacenti aliqua materia factam; sed de nihilo creatam, neque factam a principio quando angeli facti sunt, sed postea cum corpus ipsum cui infundenda fuerat formatum est ab ipso creatore simul et factam et corpori sociatam. Utrum vero in corpore an extra corpus creata sit, quanto difficilius est scire, tanto minus est periculosum ignorare. Neque vero in hoc ingenium hominis approbandum existimetur, si in iis quae difficilia sunt pertinaciter insistit; sed potius si ea quae scienda sunt prudenter discernit. Aequalis
Abbreviated transcription (Latin):
autem hic intelliginus scientiam rerum. non illam que ex
p̃sentia rerum ipsarum ꝯp̃henditur. sed illam que exsolo
sinesciat utrum sit. uel nĩsi sit. ita ut dicit᷑. scientia tam̃ est
inqͣntum. intelligitur. & sit quid ẽ. qͦd dicit᷑. Hec autẽ scien¬
tia ꝯgnitio ẽ. que sicut sine illa ᷤᷤ ẽe non potest. qua res eẽ.

Expanded text:
autem hic intelligimus scientiam rerum non illam quae ex praesentia ipsarum comprehenditur, sed illam quae auditusi nesciat utrum sit an non sit ita ut dicitur; scientia tamen est inquantum intelligit et scit quid est quod dicitur. Haec autem scientia
Abbreviated transcription (Latin):
malum. & non uult ipsum malũ quia bonũ non . ẽ. ipsum malũ.
sed uult bonũ t̃m. & diligit & dilectatur in eo. quasi insuo. & ami¬
co & cognato. & proximo. Et ꝓpt̾ hoc bene sonat. & libent̾ accipi¬
mus. cum ds̃ dicitur uult bonum. quia illud tm̃ diligit. & non
malum. cum quo sͥ participatio nulla. ẽ. neq similitudo sine his
que sunt abipso. & que hñt similitudinẽ cum ipso. Itaq uult ds̃
bonũ. & non uult ds̃ malũ. & uult om̃e bonũ. & omẽ malũ non
uult & hoc totum suscipimus. & approbamꝰ & dicimus. quia unũ ÷

Expanded text:
 non vult ipsum malum, quia bonum non est ipsum malum. Sed vult bonum tantum; et diligit et delectatur in eo, quasi in suo cognato et amico et proximo. Et propter hoc bene sonat et libenter accipitur cum dicitur Deus vult bonum, quia illud tantum diligit et non malum cum quo sibi participatio nulla est, neque similitudo, sine his quae sunt ab ipso et quae habent similitudinem cum ipso. Itaque vult Deus bonum, et non vult Deus malum; et vult omne bonum, et omne malum non vult. Et hoc totum suscipimus et approbamus et dicimus: quod verum
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur aliud in telligit᷑: quia non dicit᷑. qm̃ malũ. eẽ uult.
& malũ non uult. Q uod si hoc solum intelligendum ẽ. in ẽo quod
dicitur uult ds̃ malũ dicendũ omĩno non.ẽ. qm̃ non approbat il¬
lud prorsꝰ neq estimat bonũ s contͣrium iudicat. sibi bono malũ &
a suo alienum. & non de siderat illuih quasi ꝯueniẽs. & ꝯcordiam
bñt cum eo. qͦd ipse. ẽ. &. cum eo. qͦd ab ipso. ẽ. ꝙͣ eo qͦd sibi simile. ẽ. s

Expanded text:
dicitur aliquid intelligitur quod non dicitur, quoniam malum esse vult et malum non vult. Quod si hoc solum intelligendum est, in eo quod dicitur, vult Deus malum dicendum omnino non est, quoniam non approbat illud prorsus, neque existimat bonum; sed contrarium judicat sibi bono malum, et a suo alienum, et non desiderat illud quasi conveniens, et concordiam habens cum eo quod ipse est, et cum eo quod ab
Abbreviated transcription (Latin):
dum in ipso facturus erat ex dignatione. Oreaturã gͦ rationalẽ
qmͣ fecerat iussit partim insua puritate ꝑsistere. partim eam¬
in suis corpeis indum̃tis. & t̾renis mansionib copulans. Lute.¬
am mat̾iam fecit. ad uite sensum uegetat᷑. hoc siquidẽ exemplo
future societatis que inter ipsum & spm̃ rationalem inglorifi.¬
cationẽ eius ꝑͣficienda fuerat. ꝓposito ut udelicet ostenderet᷑
quia tunc erat in conditione corpus spm̃i hoc .s. aliquid post¬
modũ futurus erat exdignatione assumptus sp̃s sc̃i. Qũ¬
ꝓbauit gͦ ds̃ potentiam suam. & grãm ostendit. pͥmũ fingen.¬
do hominẽ. quem postea exhibiturus erat. hominẽ glorificã.¬
do ut sciret homo quia si potuit ds̃ tam disparem nat᷑am
corpis & amime ad unam rationem atq amcitiam ꝯiungere. ne¬
quaqm̃ eimpossibile fut᷑um rationis creature humilitatẽ licet

Expanded text:
dum in ipso facturus erat ex dignatione. Creaturam ergo rationalem dum in ipso facturus erat ex dignatione. Creaturam ergo rationalem quam fecerat, jussit partim in sua puritate persistere; partim eam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulans, luteam materiam fecit ad vitae sensum vegetare. Hoc siquidem pro exemplo futurae societatis quae inter ipsum et Spiritum rationalem in glorificationem ejusdem perficienda fuerat proposito ut videlicet ostenderetur quia quod tunc erat in conditione corpus spiritui: hoc secundum aliquid postmodum futurus erat ex dignatione assumptus spiritus sibi. Comprobavit ergo Deus potentiam suam et gratiam ostendit. Primo fingendo hominem, quam postea exhibiturus erat hominem glorificando. Ut sciret homo quod si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae ad unam foederationem atque amicitiam conjungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae humilitatem licet
Abbreviated transcription (Latin):
sequenda suicipimus. ordine nunc enum distitximꝰ expla¬
nanda. Quatuor enim erant inpͥncipio ꝓposita. pͥmum q̃r creatꝰ¬
homo. sit. Secundũ qualis creatus sit. & qualit̃ institutus. ter¬
um qualit̾ lapsus sit. Quartum qualit̾ sit reꝑatus. Horũ qͥdẽ
qͦd pͥmum positum. ẽ .i. causa creationis humane suꝑius iam
scãm possibilitatẽ nram tractauimus. & ideo nunc semꝑ.ẽ. ut
ad secuncͥ partem in qua ꝓpositum. ẽ. qualis creatus sit homo &
qualit̾ dispositus discutienda transeamꝰ. Ds̃ omnipotens cui
beatitudo. nec augeri potest. omnĩo. qm̃ ꝑfecta ẽ. nec minui qm̃
et̃na ẽ. sola caritate. nulla sui necessitate rationalem sp̃m creaũ.
ut eum illius boni qͦd ipse erat. & quo ipse beatus erat partici¬
pem faceret. Uerum quia hoc ad felicitatis illius augmentũ ꝑ¬
tinuit ut grãm conditoris sui ꝑ quem glorificandꝰ erat. agnoscet.
uoluit ipse conditor pͥus ei insua ꝯditione ostendere. qͦd post mo-¬

Expanded text:
sequenda dixtinximus, ordine nunc suscipimus explananda. Quatuor enim erant a principio proposita. Primum quare creatus sit homo, secundum qualis creatus, et qualiter institutus; tertium qualiter lapsus sit; quartum qualiter sit reparatus. Horum quidem quod primum positum est, id est, causa creationis humanae superius jam secundum possibilitatem nostram tractavimus. Et idcirco nunc superest ut ad secundam partem in qua propositum est qualis creatus sit homo, et qualiter dispositus: discutiendam transeamus. Deus omnipotens cujus beatitudo nec augeri potest omnino, quoniam perfecta est, nec minui, quoniam aeterna est, sola charitate, nulla sui necessitate, rationalem Spiritum creavit, ut eum illius boni quod ipse erat, et quo ipse beatus erat, participem faceret. Verum quia hoc ad felicitatis illius augmentum pertinuit ut gratiam conditoris sui per quem glorificandus erat agnosceret, voluit ipse conditor prius ei in sua conditione ostendere quod postmo
Abbreviated transcription (Latin):
inspũ rationalis. Quiagͦ inparte ꝓ exemplo uniuersitatis hu¬
miliatus. ẽ. rationalis sp̃s. usq ad ꝯsortiũ treni corꝑis. ne forte
hoc ipsum ad dep̃ssionẽ enis ꝑtinere uideret᷑ adiunxit. ꝓuidẽ.¬
tia dei. ut postmodum cum eodem corꝑe glorificato ad ꝯsortium
illorum qui insua puritate ꝑficerant sublimaret᷑ ut qͦd minus
ex dispensatione creatoris sui acceꝑat. conditus ꝑ grãm eiusdem
postmo dũ glorificandus. Sic gͦ ꝯditor d̃s rationales sp̃s quos fe¬
cerat. uaria forte parbito om̃ipotentis uoluutatis sue disposint
illis. quos insua puritate relinquerat: sursum incelo mansio¬
tie. quatinus. & illi ab eo ubi erant non caderent. & isti ab eo uͥ
erant ad io uͥ non erant ascenderent. Ut cum isti ꝑuenissent.
& isti non discessissent. supͣ id qͦd facti erant. ad id qͣud̃ facti e¬
rant ꝑtingerent. ut cum eo eẽnt. aquo facti erant. fecit itaq
ds̃ hominẽ. exduplici sub̃a corpus scdm nat᷑am de t̾ra sumẽs.

Expanded text:
Quia ergo in parte pro exemplo universitatis humiliatus est rationalis Spiritus usque ad consortium terreni corporis, ne forte hoc ipsum ad depressionem ejus pertinere videretur, adjunxit providentia Dei ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua puritate perstiterant sublimaretur, ut quod minus ex dispensatione creatoris sui acceperat conditus, per gratiam ejusdem postmodum acciperet glorificandus. Sic ergo conditor Deus rationales spiritus quos fecerat, varia forte pro arbitrio omnipotentis voluntatis suae disposuit; illis quos in sua puritate reliquerat, sursum in coelo mansiotiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant ad id ubi non erant ascenderent, ut cum isti pervenissent et illi non cecidissent, supra id quod facti erant ad id ad quod facti erant pertingerent, ut cum eo essent a quo facti erant. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia: corpus secundum materiam de terra sumens;
Abbreviated transcription (Latin):
nec aliquid. ẽ. p̃ it̃ eius uoluntatẽ. nec aliquid fieri potest. extra
oꝑationẽ ipsius. siue ꝑmissionẽ. Et exequunt᷑ duo unam. &
una in ambob inuenit᷑. qm̃ nec uolens oꝑatur nec ꝑmittit nisi
uolens. Et cum sit aliquis dicit᷑. bec uoluntas dei. quia uolũ¬
tate dei factum. ẽ. ut hoc fieret uel ꝑmissum. & uoluntatem
fecit quod fecit. & bene fecit. & boñ fecit. qͦd fecit. & uoluntate

Expanded text:
nec aliquid est praeter ejus voluntatem, nec aliquid fieri potest extra operationem ipsius sive permissionem. Et sequuntur duo unam et una in ambobus invenitur, quoniam nec nolens operatur, nec permittit nisi volens. Et cum fit aliquid, dicitur noc voluntas Dei, quia voluntate Dei factum est, ut hoc fieret vel permissum. Et voluntate fecit quod fecit et bene fecit et bonum fecit quod fe
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ sicut alienus fuisset aculpa. ita etiam liber & inminis ꝑmansisset
apena. Ut autem huiꝰ institutionis modum utrumq ꝑfectius agnos¬
camus uͥtusq uite rationẽ. & formam & ea que adutrãq uitam spec-¬
tare uident᷑ bona. eorumq usum diligentius nos ꝯsiderare opentet.

Expanded text:
et sicut alienus fuisset a culpa, ita etiam liber et immunis permansisset et sicut alienus fuisset a culpa, ita etiam liber et immunis permansisset a poena. Ut autem hujus institutionis modum utrinque perfectius agnoscimus, utriusque vitae rationem et formam, et ea quae ad utramque vitam spectare videntur bona, eorumque usum diligentius non considerare oportet.