comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tes ꝓ hoc uerbo tricamerata posuerunt: Deniq in actibꝰ
apłoꝵ ubi adolescens quem resuscicitauit amorte p aulꝰ
atristego cecidisse scriptum ẽ. Cenacula aũt & tristega siue¬
ut prisci translatores dixerunt. bicamerata et tricame¬
rata adhoc facta sunt in archa: ut insedibus multifa¬
riȩ distinctis. diuersi generis animantia manerent. Bestiȩ
quidem ut credibile ẽ in inferioribus:. mnuncla animalia. in
suꝑioribus: homines. et uolatilia. insupremis. Constat e¬
nim quia ubi homo sedebat.ibi et coruus et columba. et
consequenter cetere quoq uolueres: et hoc inuicinitate
fenestre que insupremis arce locis facta esse credenda
ẽ. Nam ꝑ hanc prefatas uolueres emisit: ut uideret quo¬
modo sese terre facies haberet. Inquibus etiam tectis ula¬
rie sunt facte mansiuncule. ut supra dictum ẽ ob distine¬
tionem eoꝵdem animalium. siue uolatilium: ne aliis alia

Expanded text:
etes pro hoc verbo tricamerata posuerunt. Denique in Actibus etes pro hoc verbo tricamerata posuerunt. Denique in Actibus apostolorum, ubi adolescens, quem resuscitavit a morte Paulusa tristego cecidisse scriptum est. Coenacula autem et tristega, sicut prisci translatores dixerunt, bicamerata et tricamerata ad hoc facta sunt in arca, ut in sedibus multifariam distinctis diversi generis animantia manerent. Bestiae quidem, ut credibile est, in inferioribus, munda animalia in superioribus, homines et volatilia in supremis. Constat enim quia ubi homo sedebat, ibi et corvus et columba, et consequenter caeterae quoque volucres, et hoc in vicinitate fenestrae, quae in supremis arcae locis facta esse credenda est. Nam per hanc praefatas volucres emisit, ut videret quomodo sese terrae facies haberet; in quibus etiam tectis variae sunt factae mansiunculae, ut supra dictum est, ob distinctionem eorumdem animalium sive volatilium, ne aliis alia,
Abbreviated transcription (Latin):
ascendebant inmedium cenacłm: et amedio. in tercium.
Quia ergo dñs cum ait uideis soluite templumhoe et intri¬
bus diebus excitabo illud. dicebat hoc de templo corporis
sui: Ostium in latere dextro templi huius non in anifeste
claret.  quia ipsum ẽ hoc qđ in latere illius dextro
expleta passione aꝑtumẽ. ut supra diximus. ꝑ cuius a¬
ꝑtionem nos depresenti scẽ ȩccłȩ uita ad eternam requi¬
em animarum inuita futura transeamus in exemplum
eoꝵ. qui in gressi latus dextrum templi. ꝑ cocleam ad
medium cenaculum penetrabant. S et post animarũ be¬
atissimam requiem. ad receptionem corporum sp̃italium
quasi demedio cenaculo ad tercium usq ascendentes ꝑue¬
niamus: ex quo in utriusq simul. ho ẽ anime et corporis
ꝑpetua inmortalitate cum deo letemur. Genacula et
tristega facies in ea. Tristega: triplex tectum designat.
S tege et enim grece: tectum dicitur. Unde antiqui interp̃¬

Expanded text:
ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium. ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium. Quia ergo Dominus cum ait Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud , dicebat hoc de templo corporis sui, ostium in latere dextro templi hujus, nonne manifeste claret quia ipsum est hoc quod in latere illius dextro expleta passione apertum est, ut supra diximus, per cujus apertionem nos de praesenti sanctae Ecclesiae vita ad aeternam requiem animarum in vita futura transeamus, in exemplum eorum qui ingressi latus dextrum templi per cochleam ad medium coenaculum penetrabant. Sed et post animarum beatissimam requiem ad receptionem corporum spiritalium, quasi de medio coenaculo ad tertium usque scandentes, perveniamus, ex quo in utriusque simul, hoc est animae et corporis, perpetua immortalitate cum Deo laetemur. Coenacula et tristega facies in ea. Tristega triplex tectum designat. Stege etenim Graece tectum dicitur; unde antiqui interpr
Abbreviated transcription (Latin):
mia inuisibili ascensu ꝑduceret: Qđ benẽ etiam intem¬
plo salomonis illud quo al suꝑiora ascendebatur ostiũ
designat: dequo ita scriptum ẽ. Ostium aũt lateris me¬
dii: in parte erat domus dextre. Quam iudelicet sen¬
tentiam non nulli ita in telligunt. quasi templum dicat
ameridiana parte habere introitum: qđ longe aliter
fuit. Nam si hoc uellet intelligi scriptura: posset breuit̃
dicere. et habebat ostium ad meridiem. siue ad austrũ.
Nunc aut̃ templum quidem ipsum: ab ortu solis habebat
introitum. Quod uero dicitur ostium aut̃ lateris medi
iparte erat domus dextre. Domus dextre. uocatur domus
pars mediana: meuius latere medio ostium erat illud ꝑ
qd ad suꝑiora ascencdebatur: incipiente uidelicet introitu
ab orientali parte eiusdem lateris. hoc ẽ ab ipso angulo : et
paulatim ad suꝑiora cenaculoꝵ ꝑ interranea mẽdii pari¬
etis ꝓcedente. Unde consequenter adiungitur. Et ꝑ cocleam

Expanded text:
mia invisibili ascensu perduceret. Quod bene etiam in temmia invisibili ascensu perduceret. Quod bene etiam in templo Salomonis illud quo ad superiora ascendebatur ostium designat, de quo ita scriptum est: Ostium autem lateris medii in parte erat domus dextrae; quam videlicet sententiam nonnulli ita intelligunt, quasi templum dicat a meridiana parte habere introitum, quod longe aliter fuit. Nam si hoc vellet intelligi, Scriptura posset breviter dicere: Et habebat ostium ad Meridiem sive ad Austrum. Nunc autem templum quidem ipsum ab ortu solis habebat introitum. Quod vero dicitur: Ostium autem lateris medii in parte erat domus dextrae, domus dextra vocatur domus pars meridiana, in cujus latere medio ostium erat illud per quod ad superiora ascendebatur, incipiente videlicet introitu ab orientali parte ejusdem lateris, hoc est ab ipso angulo, et paulatim ad superiora coenaculorum per interranea medii parietis procedente; unde consequenter adjungitur: Et per cochleam
Abbreviated transcription (Latin):
ds. Qđ apte ex larere arche poniprecipitur: quia illam
nimirum ianuam designat: que in latere positi in eruce
dnĩ saluatoris. lancea militis pate facta ẽ: de qua continus
exiuit sanguis et aqua: ꝑ que sacramenta singuli quiq
fidelium in societatem scẽ eccłe tanquam in arche int̾iora
recipiuntur. Nonsolum aut̃ ex latere. s et deorsum fieri
ostium arche mandat᷑ ut humilitas uel ipsius dñ ꝑ quã
ꝓ nobis occubuit. uel nr̃a insinuetur. sine qua saluari ne¬
quimus. Item ostium arche. deorsum. et uirta terramfa¬
ctum ẽ: ut ibi homines uel animantia que erant saluan¬
da ingrederentur: et ingressa mox adsuꝑiora insuas qͥs¬
q sedes ascenderent: quĩ a dñs in ꝓfundo huius mortali¬
tatis apparens uulneratus ẽ ꝓpter iniquitates nr̃as̾. ut
nos ꝑsacramenta suoꝵ uulnerum redemptos ad suꝑ¬
nas uirtutum mansiones inp̃senti. ad suꝑna in cęlis pre¬

Expanded text:
Deus, quod apte ex latere arcae poni praecipitur, quia illam Deus, quod apte ex latere arcae poni praecipitur, quia illam nimirum januam designat, quae in latere positi in cruce Domini Salvatoris lancea militis patefacta est, de qua continuo exivit sanguis et aqua: per quae sacramenta singuli quique fidelium in societatem sanctae Ecclesiae tanquam in arcae interiora recipiuntur. Non solum autem ex latere, sed et deorsum fieri ostium arcae mandatur, ut humilitas vel ipsius Domini per quam pro nobis occubuit, vel nostra, insinuetur, sine qua salvari nequimus. Item ostium arcae deorsum et juxta terram factum est, ut tibi homines vel animantia quae erant salvanda ingrederentur, et ingressa mox ad superiora in suas quasque sedes ascenderent, quia Dominus in profundo hujus mortalitatis apparens, vulneratus est propter iniquitates nostras, ut nos per sacramenta suorum vulnerum redemptos ad supernas virtutum mansiones in praesenti ad superna in coelis prae
Abbreviated transcription (Latin):
ne rume diffundererentur ymbrium: dum catharactis
statuispecies hec arche mysticȩ conuenit. Sicut enim. archa
latior in inferioribus ubi bestias habuisse creditur: insuꝑio¬
ribus erat angustior ubi homines uolucresq continebat
donec ad uniuis cubiti mensuram insũmitate ꝑueniretur.
sic eccła plures inse carnales quam spĩtales: Piures habet
qui quadrupedium more toto mentis intuitu ad terrena
concupiscenda sint ꝓni: quam qui pennis uirtutum cȩle¬
stia petant. Et quanto quippe mea sanctiores. tanto in¬
ueniuntur pauciores: quo usq ad ipsum mediatorem dei
et hominum ꝑueniatur: Quia ita int̃ homines homo appa¬
ruit. ut sit suꝑ omĩa ds benedictus in scła. Ostium aũt
arebe pones ex latere deorsum. Ostium hoc ꝑ qđ et homine¬
et omnia quȩ marcha saluanda erant animalia intrabant ip¬
sam fidei unitatem. sine qua ȩcłam nemo ingredi potest in¬
sinuat. Unus enim dñs. uina fides: unum baptismã. unus

Expanded text:
ne ruinae diffunderentur imbrium, dum, cataractis ne ruinae diffunderentur imbrium, dum, cataractis statui species haec arcae mystice convenit. Sicut enim arca latior in inferioribus, ubi bestias habuisse creditur; in superioribus erat angustior, ubi homines volucresque continebat, donec ad unius cubiti mensuram in summitate perveniretur; sic Ecclesia plures in se carnales quam spiritales, plures habet qui quadrupedum more toto mentis intuitu ad terrena concupiscenda sint proni, quam qui pennis virtutum coelestia petant; et quanto quique in ea sanctiores, tanto inveniuntur pauciores, quousque ad ipsum Mediatorem Dei et hominum perveniatur, qui ita inter homines homo apparuit, ut sit super omnia Deus benedictus in saecula. Ostium autem arcae pones ex latere deorsum. Ostium hoc per quod et homineet omnia quae in arca salvanda erant animalia intrabant, ipsam fidei unitatem, sine qua Ecclesiam nemo ingredi potest, insinuat; unus enim Dominus, una fides, unum baptisma; unus
Abbreviated transcription (Latin):
aut germinaret terra ut ipse etiam hac aꝑta lumen cel
uideret. Unde bene in bebreo ꝑfenestra meridianum fertur
haberi eoqd fenestrȩ meridiano sole clarius soleant illustra¬
ri: qd etiam sacramentis spĩtalibus aptissime congruit. Nã
fenestra que non nisi transacto diluiio in habitatores arche
splendore meridiani solis illustrauit: illam cȩlestium archa¬
noꝵ scientiam. que baptitatis fidelibus plenius reuelatur.
insinuat. Qd uero summitas arche incubito esse consum¬
mata ꝑhibetur. uidetur quia inimo trecentos cubitos lon¬
gitudinis. quinquaginta latitudinis habuerit: Paulatim
uero angulis in artum ae tractis inspatium sit unius cu¬
biti in cacumine collecta: tanto iudelicet breuior atq angu¬
stior. quanto altior facta. Et quidem quantum ad necessi¬
tatem pluuiarum ac diliuuii spectat: nulla alia tam congru¬
a potuit arche species dari: quam ut ab angusto tecti culmi¬

Expanded text:
aut germinaret terra, ut ipse etiam, hac aperta, lumen coeli aut germinaret terra, ut ipse etiam, hac aperta, lumen coeli videret; unde bene in Hebraeo pro fenestra meridianum fertur haberi, eo quod fenestrae meridiano sole clarius soleant illustrari; quod etiam sacramentis spiritalibus aptissime congruit. Nam fenestra quae non nisi transacto diluvio inhabitatores arcae splendore meridiani solis illustravit, illam coelestium arcanorum scientiam, quae baptizatis fidelibus plenius revelatur, insinuat. Quod vero summitas arcae in cubito esse consummata perhibetur, videtur quia in imo trecentos cubitos longitudinis, et quinquaginta latitudinis habuerit; paulatim vero angulis in artum attractis, in spatium sit unius cubiti in cacumine collecta, tanto videlicet brevior atque angustior, quanto altior facta. Et quidem quantum ad necessitatem pluviarum ac diluvii spectat, nulla alia tam congrua potuit arcae species dari, quam ut ab angusto tecti culmi
Abbreviated transcription (Latin):
precepit. Sicut enim templum qđ fecit salomon dnõ non
solum eccłam eius. s et ipsam eius carnem quam de urgi¬
ne sumpsit figurabat. teste ipso cum ipse ait iudeis: Soluite
templum hoc. et in tribus diebus excitabo illud. Hoc aut̃
dicebat inquit eugłista de templo corporis sui:. sic et archa
quam infiguram fecit noe corporis humani. et nr̃i typum
tenuit. de quibus dixit apls. Donec occurramus omnes in
uirum ꝑfectum: et ipsius dnĩ quiꝑ mysterium suȩ in carna¬
tionis nos in unitatemfidei colligere. apeccatis emundare.
nauit illustrare. atq aꝑeuntis mundi exterminio salua¬
re dignatus ẽ. Penestram in archa facies: et ineubitu
consummabis summitatem eius. Fenestra ad hoe fiertui
betur in arcba: ut cessantibus post modum ymbribus ẽt
requiescente archa ꝑ hanc posset uoluerem noe emittere
ad dinoscendum si iam cessassent aquȩ: uelsi arefacta eẽt

Expanded text:
praecepit, sicut templum quod fecit Salomon Domino non praecepit, sicut templum quod fecit Salomon Domino non solum Ecclesiam ejus, sed et ipsam ejus carnem, quam de Virgine sumpsit, figurabat, teste ipso, cum ipse ait Judaeis: Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud. Hoc autem dicebat, inquit evangelista, de templo corporis sui . Sic et arca, quam in figuram fecit Noe corporis humani, et nostri typum tenuit, de quibus dixit Apostolus: Donec occurramus omnes in virum perfectum ; et ipsius Domini, qui per mysterium suae Incarnationis nos in unitatem fidei colligere atque a peccatis emundare gnavit, illustrare atque a pereuntis mundi exterminio salvare dignatus est. Fenestram in arca facies, et in cubito consummabis summitatem ejus. Fenestra ad hoc fieri jubetur in arca, ut, cessantibus postmodum imbribus, et requiescente arca, per hanc posset volucrem Noe emittere, ad dignoscendum si jam cessassent aquae, vel si arefacta esset
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ aliud memorabile in arche figura mysterium: qđ in
mensuram humani corporis ꝓbatur esse formata Huma
ni quippe corporis longitudo. auertice usq ad uestigia
series tantum habet. quam latitudo quȩ ẽ ab uno lãtere
ad alterum latus: et decies tantũ quam altitudo cuius
altitudinis mensura ẽ in latere adorso aduentrem: uelut
suacentem hominem metiaris supinum seuꝓnum. sexi¬
es tantum longus ẽ acapite usq ad pedes: quam latus adexta
insinistram. uel asinistra in dexterã: et decies quam altus
a terra. Unde facta ẽ archa trecentoꝵ inlongitudine eubi¬
toꝵ. et quinquaginta in latitudinem: et triginta in altitis¬
dinem. Et quia de eccła dicit apłs. qđ sit unum corpus et
in effigiem humani corporis formata ẽ. Qia etiam ipse
manitatis sue nos apeccatis ablui et consecrari uoluit. r¬
cte archam inqua ꝑ euntibus impus reliquias humani
generis saluare decreuit: inmodum humani corporis fieri

Expanded text:
autem aliud memorabile in arcae figura mysterium, quod in autem aliud memorabile in arcae figura mysterium, quod in mensuram humani corporis probatur esse formata. ni quippe corporis longitudo a uertice usque ad uestigia sexies tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et decies tantum quam altitudo, cuius altitudinis mensura est in latere a dorso ad uentrem. uelut si iacentem hominem metiaris supinum seues tantum longius est a capite usque ad pedes, quam latus a dextera in sinistram vel a sinistra in dextram, et decies quam altus a terra; unde facta est arca trecentorum in longitudinem cubitorum, et quinquaginta in latitudinem, et triginta in altitudinem; et quia de Ecclesia dicit Apostolus quod sit unum corpus et in effigiem humani corporis formata est, quia etiam ipsmanitatis suae nos a peccatis ablui et consecrari voluit; recte arcam, in qua pereuntibus impiis reliquias humani generis salvare decrevit, in modum humani corporis fieri
Abbreviated transcription (Latin):
tatur: Hȩc aut̃ littera. incrucis figura scribitur. Qui a ni¬
mirum scã eccła dum in uicta et stabilis inter aduersa ꝑ¬
durat: dnĩce passionis uestigia sectatur: memor sermonis
cius. qui dixit. Et qui non accipit crucem suam et sequit᷑
me: non ẽ me clignus. Latitudo: in quinquaginta cubi¬
tos ex tenditur. In quo numero sc̃s sp̃e mittitur: et in le¬
ge popło dei uniuersalis requies acremissio donatur: qr
caritas dei diffunditur incordibus nrĩs: non exmerito
es atq in hoc nr̃oꝵ remissio debitoꝵ: cum dm̃ ex toto cor¬
de tota anima. tota uirtute: et ꝓximum indõ tamquã
nosmnet ipsos: aduersarium aut̃ ꝓpter dm̃ diligimus. Al¬
titudo triginta cubitoꝵ ẽ: quia uidelicet hȩc ẽ sola et uni¬
ca spes electoꝵ: ut ꝑ obseruationem clecalogi legis. qui in
dei et ꝓximi dilectione ꝑficitur: ad contemplationem sc̃e
trinitatis ascendant: Ter enim de ni: triginta faciunt. Est

Expanded text:
tatur. Haec autem littera in crucis figura scribitur, quia nitatur. Haec autem littera in crucis figura scribitur, quia nimirum sancta Ecclesia dum invicta et stabilis inter adversa perdurat, dominicae passionis vestigia sectatur, memor sermonis ejus quo dixit: Et qui non accipit crucem suam et sequitur me, non est me dignus . Latitudo in quinquaginta cubitos extenditur, in quo numero Spiritus sanctus mittitur, et in lege populo Dei universalis requies ac remissio donatur, quia charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, non ex meritoes atque in hoc nostrorum remissio debitorum, cum Deum ex toto corde, tota anima, tota virtute, et proximum in Deo tanquam nosmetipsos, adversarium autem propter Deum, diligimus. Altitudo triginta cubitorum est, quia videlicet haec est sola et unica spes electorum, ut per observationem Decalogi legis, qui in Dei et proximi dilectione perficitur, ad contemplationem sanctae Trinitatis ascendant. Ter enim deni triginta faciunt. Est
Abbreviated transcription (Latin):
uirtus ẽ: ut ligna quȩ exeo fuerint oblita. nec uermibus
ex edi: nec solis ardore uel uentoꝵ flatibus. uel aquarũ
possint inundatione dissolui. nde quid aliud mysticȩ
inbitumine: quam constantia fidei accipitur: Bitumi¬
natur aut̃ archa intrinsecus et extrinsecus. et sic uniũ¬
sa ꝑficitur: dum et cogitationes electoꝵ et oꝑa ne ullis
uincantur aut decipiantur uitioꝵ incursibus. fidei
inomnibus uirtute muniuntur. T recentoꝵ eubitoꝵ
erit longitudo archȩ: quinquaginta eubitoꝵ latitudo.
et triginta cubitoꝵ altitudo illius. Longitudo arche
longanimitatem pacientie. qua fortiter aduersa tole¬
rantur. Latitudo amplitudinem caritatis. qua et hi qui ad¬
uersa ir rogant. complectuntur. Altitudo sublimitatem
spei. qua ȩterna incelis retributio prestolatur. insinuat. Unde
hene longitudo arche trecentoꝵ cubitoꝵ esse iubetur: qui nu¬
merus sicut et supra ꝑstrinximus ꝑ.t. litteram grece no¬

Expanded text:
virtus est, ut ligna quae ex eo fuerint lita, nec vermibus virtus est, ut ligna quae ex eo fuerint lita, nec vermibus exedi, nec solis ardore, vel ventorum flatibus, vel aquarum possint inundatione dissolvi; unde quid aliud mystice in bitumine quam constantia fidei accipitur? Bituminatur autem arca intrinsecus et extrinsecus, et sic universe perficitur, dum et cogitationes electorum et opera, ne ullis vincantur aut decipiantur vitiorum incursibus, fidei in omnibus virtute muniuntur. Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubitorum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius. Longitudo arcae longanimitatem patientiae, qua fortiter adversa tolerantur; latitudo amplitudinem charitatis, qua et hi qui adversa irrogant complectuntur; altitudo sublimitatem spei, qua aeterna in coelis retributio praestatur insinuat; unde bene longitudo arcae trecentorum cubitorum esse jubetur, qui numerus sicut et supra perstrinximus per T litteram Graece no
Abbreviated transcription (Latin):
diuersorum anim antium: que eam ingressura erant disposit
Et in eccła multi sunt ordines institutionum ꝙ ꝓ diu̾sitate eon
qui ad fidem ueniunt. Neq enim una cademq cdebet eẽ
uita uel conu̾satio. eontinentium. coniugatoꝵ. et peccatoꝵ¬
et rectoꝵ. Et hiuc dicitur. Siuis ad uitam ingredi. serua
mandata. Non homicidium facies: non adulterabis. non
facies furtum: non falsum testimonium dices: et cȩtera
huiusmodi. Alteri aut̃. siuis ꝑfectus eẽ: uade uende om¬
nia que habes. et dapauꝑibus. Unde etiam de ipsop̃¬
mio et̾̃ne retributionis: dñs dicit. Indomo patris mei
mansiones multe sunt. Ergom ansiunculȩ sunt iarcha
quia non unum in ȩcła meritum omnibꝰ. nec idem infi¬
de ꝑfectus ẽ. licet omnes intra unam fidem continean¬
tur. eodemq baptismate diluantur. Et bitumine li¬
mes intrinsecus et extrinsecus: et facies sic eam. Bitumen
ẽ feruentissimum et iuolentissimum gluten. Cuius hec

Expanded text:
diversorum animantium quae eam erant ingressura dispositae, diversorum animantium quae eam erant ingressura dispositae, et in Ecclesia multi sunt ordines institutionum pro diversitate eorum qui ad fidem veniunt. Neque enim una eademque debet esse vita vel conet rectorum; et huic dicitur: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata, non homicidium facies, non adulterabis, non facies furtum, non falsum testimonium dices , et caetera hujusmodi. Alteri autem: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus . Unde etiam de ipso praemio aeternae retributionis Dominus ait: In domo Patris mei mansiones multae sunt . Ergo mansiunculae sunt in arca quia non unum in Ecclesia meritum omnibus, nec idem in fide profectus est, licet omnes intra unam fidem contineantur, eodemque baptismate diluantur. Et bitumine linies intrinsecus et extrinsecus, et facies sic eam. Bitumen est ferventissimum et violentissimum gluten, cujus haec
Abbreviated transcription (Latin):
facta ẽ leuigata eẽ iubentur: quia quicumq infabrica eccłẽ
ad fidem ueniendo inponitur: necesse ẽ ut abscisus primo
aradice prisce conuersationis. ꝑeruditionem uel castiga¬
tionem eorum quim xp̃o precesserunt. omne qđ sibi noxiȩ
tortitudinis ac deformitatis in esse deprebenderit eruat:
atq ad regulam catholicȩ fidei ac ueritatis tota se mente
et actione componat. quatinus in ordine edificii celestis
suo loco ac tempore nouus homo creandus.oportune pos¬
sit imponi. Prolignis aut̃ leuigatis. antiqua translatio lig¬
na quadrata posuit: qđ ad eãdem electoꝵ ꝑfectionem ȩque
respicit.Ubicumq enum uerteris quadratum stabit: neq
ulli poterit obnoxium esse casui. Sic nimirum. sic electoꝵ mẽs
quecumq sibi temptam̃ta occurrerint: in uiolabilem piȩ
intentionis statum seruare meminit ansiunculas in
archa facies. Diuerse in areha mansiones. ad receptacula sunt

Expanded text:
facta est laevigata esse jubentur, quia quicunque in fabrica Ecclesiae facta est laevigata esse jubentur, quia quicunque in fabrica Ecclesiae ad fidem veniendo imponitur, necesse est ut, abscissus primo a radice priscae conversationis per eruditionem vel castigationem eorum qui in Christo praecesserunt, omne quod sibi noxiae tortitudinis ac deformitatis inesse deprehenderit eruat, atque ad regulam catholicae fidei ac veritatis tota se mente et actione componat, quatenus in ordine aedificii coelestis suo loco ac tempore novus homo creandus opportune possit imponi. Pro lignis autem laevigatis antiqua translatio ligna quadrata posuit, quod ad eamdem electorum perfectionem aeque respicit. Ubicunque enim verteris quadratum, stabit, neque ulli poterit obnoxium esse casui. Sic nimirum, sic electorum mens, quaecunque sibi tentamenta occurrerint, inviolabilem piae intentionis statum servare meminit. Mansiunculas in arca facies. Universae in arca mansiones ad receptacula sunt
Abbreviated transcription (Latin):
bus essent pulsate: Ill a quȩ suꝑ petram fidei fundata
erat. temptationibus ꝓbata. Que uero incaducis iuute huius de¬
lectationibꝰ uelut in ęrenis spem posuerat. labe factata ẽ. Qd
cium in archa structor noȩ. hoc indomo fidei fundamentum
petre: et qd extra archam corrupta gigantium mens atq in
terram ꝓcliuis: hoc in domo ꝑfidie congesta exprimit harena.
Iesignet ergo archa eccłam: designet diluuium fontem baptis¬
mi quo abluitur: designet fluctus mundi temptantis quibus
probatur: designet finem mundi in quo coronatur: Porro
noe fabricator arche uel ipsum dñm aesaluatorem nr̃m. uel
unum quenq deuotum eiusdem sc̃ẽ eccle rectorem typiee cle¬
nuntiat. Fac tibi inquit archam: deligins leuigatis. Non
solum homiines qui in archa saluatisunt. s et in ammantia
que eam pariter intrarunt: ipsa etiam ligna de quibus facta
ẽ fideles scẽ eccłe mystice denuntiant. Ligna ergo de quibus

Expanded text:
bus essent pulsatae, illa quae super petram fidei fundata bus essent pulsatae, illa quae super petram fidei fundata erat, tentationibus probata; quae vero in caducis vitae hujus delectationibus velut in arenis spem posuerat, labefactata est. Quod enim in arca structor Noe, hoc in domo fidei fundamentum petra; et quod extra arcam corrupta gigantum mens atque in terram proclivis, hoc in domo perfidiae congesta exprimit arena. Designet ergo arca Ecclesiam, designet diluvium fontem baptismi quo abluitur, designet fluctus mundi tentantis quibus probatur, designet finem in quo coronatur. Porro Noe fabricator arcae vel ipsum Dominum ac Salvatorem nostrum vel unumquemque devotum ejusdem sanctae Ecclesiae rectorem typice denuntiat. Fac tibi, inquit, arcam de lignis laevigatis. Non solum homines qui in arca salvati sunt, sed et animantia quae eam pariter intrarunt; ipsa etiam ligna de quibus facta est fideles sanctae Ecclesiae mystice denuntiant. Ligna ergo de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ resurrectionem iħu xp̃i. Quod aut̃ ait ꝑ resurrectionem
iħu xp̃inos esse inbaptismate saluatos. breuiter erponit
Quid octo animarum que salue facte sunt ꝑ aquam nume¬
rus mystice designet. Dies et enim dñice resurrectionis a
die quidem passionis eius tercius: s a die prime conci¬
tionis octauus ẽ. Undas quoq ciluini non nulli patrũ
sepe suꝑ temptationibus huius scłi interpretantur. quibꝰ
scã eccła cotidie pulsatur: nec tamensuꝑatur: quin potius
ipsa temptationibus ȩxercita magis a terrenis cupidita¬
tibus incelestia querenda sustollitur. Quicquid uero er¬
tra illamẽ eisdem mundi temptationibus necatur. quẽ¬
admodum dicitur. Quod multiplicate ac uehement̃
mundantes aquȩ insuꝑficie terre. archam quidem eleua¬
uerint insublime a terra: quicquid uero extra archam
fuit ꝑdiderint. Cui expositioni conuenit illa dñi de duab̃
domibus parabola una supra petram. alia suꝑ arenã
edificata. Que cum ȩqualiter pluuia uentis et flumini¬

Expanded text:
 Petr. III, 20. Quod autem ait per resurrectionem Jesu Christi nos esse in baptismate salvatos, breviter exponit quid octo animarum quae salvae factae sunt per aquam numerus mystice designet. Dies etenim dominicae resurrectionis a die quidem passionis ejus tertius, sed a die primae conditionis octavus est. Undas quoque diluvii nonnulli Patrum saepe super tentationibus hujus saeculi interpretantur, quibus sancta Ecclesia quotidie pulsatur, nec tamen superatur; quin potius ipsa tentationibus exercita magis a terrenis cupiditatibus in coelestia quaerenda sustollitur. Quidquid vero extra illam est, eisdem mundi tentationibus necatur, quemadmodum dicitur quod multiplicatae ac vehementer inundantes aquae in superficie terrae arcam quidem elevaverint in sublime a terra; quidquid vero extra arcam fuit perdiderint. Cui expositioni convenit illa Domini de duabus domibus parabola, una supra petram, alia super arenam aedificata; quae cum aequaliter pluvia, ventis et flumini
Abbreviated transcription (Latin):
dubitat. In huius ergo fȩderis signum. nemo fideliũ dubitat
Qđ circumcisus ẽ abraham et semen eius in carne p̃putii
sui. ut p̃figuraretur typice nasciturus de illtus semine qui
electos suos ab omni macula peccatoꝵ expurgaret: ac ꝑpe¬
tua benedictione donaret. cinus expurgationis sacramen¬
to congruit apte. qđ sequitur. Infans octo dierum cireun¬
cidetur in uobis. Octaua et enim die dñs. id ẽ post sabbatum. re¬
surrexit amortius: in cuius passionis ac resurrectionis exemplũ
baptizamur a uetustate uitioꝵ absoluti. quasi sp̃itali eircum

Expanded text:
dubitat. In hujus ergo foederis signum nemo fidelium dubitat, dubitat. In hujus ergo foederis signum nemo fidelium dubitat, quod circumcisus est Abraham et semen ejus in carne praeputii sui, ut praefiguraretur typice nasciturus de illius semine, qui electos suos ab omni macula peccatorum expurgaret, ac perpetua benedictione donaret; cujus expurgationis sacramento congruit apte quod sequitur: Infans octo dierum circucidetur in vobis. Octava etenim die Dominus, id est, post sabbatum resurrexit a mortuis, in cujus passionis ac resurrectionis exemplum bap
Abbreviated transcription (Latin):
masculinum: et circumcidetis carnem preputii urĩ. ut sit in
signum federis. inter me. et uos: Benigna ꝓuisione. dñs pri¬
mo pactum grẽ sue statinit beato abrahe et semini eius: Ste
deinde ab illis pactum obediendie requirit. U t inmus uide¬
licet t̾reat labor certaminis. audito prius premio ꝑpetuȩ
remimerationis. Circumeidi ergo precipitur caro p̃putis in
signum federis inter dm̃ et homines: ut hoc signo admone¬
rentur fideles illius temporis mundandos se ab onũ inqui¬
namento carnis et spẽ. ꝑficiendam scĩficationem intimo¬
re dei. S et altiore mẏsterio fiebat circun cisio illa carna¬
lis. in signum federis inter dm̃ et semen abrahȩ. Qui a
nimirum in illius federis signum data ẽ. de quo supra dietũ
ẽ eidem abrabȩ. Atq inte benedicentur imiuersȩ cognatiõss
terre: qđ ad grãm noui testamenti ꝑtinere. Nemo fidelium

Expanded text:
masculinum; et circumcidetis carnem praeputii vestri, ut sit in masculinum; et circumcidetis carnem praeputii vestri, ut sit in signum foederis inter me et vos. Benigna provisione Dominus primo pactum gratiae suae statuit beato Abrahae et semini ejus; ac deinde ab illis pactum obedientiae requirit: ut minus videlicet terreat labor certaminis, audito prius praemio perpetuae remunerationis. Circumcidi ergo praecipitur caro praeputii, in signum foederis inter Deum et homines, ut hoc signo admonerentur fideles illius temporis, mundandos se ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficiendam sanctificationem in timore Dei; sed et altiore mysterio fiebat circumcisio illa carnalis in signum foederis inter Deum et semen Abrahae, quia nimirum in illius foederis signum data est, de quo supra dictum est eidem Abrahae: Atque in te benedicentur universae cognationes terrae; quod ad gratiam novi testamenti pertinere nemo fidelium
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ȩt̃num a nr̃is int̾pretari qđ greci appellant a eonion. qđ a scłõ
diriuatum ẽ: aeon quippe grece. scłm nuncup.at᷑. S non ausi laci¬
ne hoc dicere scłare: nelonge in aliud mitterent sensum: scłaria
quippe dicuntur multa quȩ in hoc scło sic aguntur. ut breui
etiam tempore transeãt: Neonion aũt̃ qđ dicit᷑ aut non habet
finem. aut usq inliuius scłi tenditur finem. et ideosieut et supͣ
diximus terra chanaan inpossessionem eternam semini
datur abrahe: qm̃ in ea xp̃iani usq ad finem scłi huius. siue
de iudeis. siue de gentibus. semen uidelicet abrahe numquam
de futuri eẽ creduntur. Uixit iterũ ds ad abrabam. Et tu
ergo custodies pactum meum. et semen tuum post te. inge¬
nerationibus suis Hoc ẽ pactum qđ obseruabitis int̾ me
et uos: et semen tuum post te. Circumcidetur ex uobis omne

Expanded text:
est aeternum a nostris interpretari quod Graeci appellant Aeonion, quod a saeculo est aeternum a nostris interpretari quod Graeci appellant Aeonion, quod a saeculo derivatum est. Aeon quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere saeculare, ne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa quae in hoc saeculo sic aguntur, sicut brevi etiam tempore transeant. Aeonion autem quod dicitur, aut non habet finem, aut usque in hujus saeculi tenditur finem. Et ideo, sicut et supra diximus, terra Chanaan in possessionem aeternam semini datur Abrahae, quoniam in ea Christiani usque ad finem saeculi hujus, sive de Judaeis, sive de gentibus, semen videlicet Abrahae nunquam defuturi esse creduntur. Dixit iterum Deus ad Abraham: Et tu ergo custodies pactum meum, et semen tuum post te in generationibus suis; hoc est pactum quod observabitis inter me et vos et semen tuum post te: Circumcidetur ex vobis omne
Abbreviated transcription (Latin):
sempiterno: ut sim ds tuus. et seminis tui post te. Uetus transi¬
tio habet: et statuam testamentum meum. Notandum aut̃ qđ
ubicumq ingreco legimus testamentum: ibi in hebreo sermone
sit fedus siue pactum. id ẽ herith Non ẽ aut̃ mirandum. quare te¬
stamentum siue pactum dei sit eum abraham et seminę eius fede¬
resempiterno ut sit cłs eoꝵ: Quia nimirum hoc fedus et toto tẽ¬
pore iite huius sine ulla intermissione ingenerationibus electo¬
rum sese ex ordine sequentium seruabitur: et infuturo scło sine
ullo fine cȩlebrabitur:. Qd̃ uero sequitur. Paboq tibi et semi¬
nituo terram ꝑegrinationis tue omnẽ terram chianaan in pos¬
sessionem eternam: Operosioe expositione in diget: quomͦ accipi¬
atur impletum siue adhuc expectet implendum: cum possessio
quecumq t̾rena ęt̾na cuilibet genti eẽ non posset. s sciendum

Expanded text:
sempiterno; ut sim Deus tuus et seminis tui post te. Vetus translasempiterno; ut sim Deus tuus et seminis tui post te. Vetus translatio habet: Et statuam testamentum meum. Notandum autem quod ubicunque in Graeco legimus testamentum, ibi in Hebraeo sermone sit foedus, sive pactum, id est, berith. Non est autem mirandum quare testamentum sive pactum Dei sit cum Abraham et semine ejus foedere sempiterno, ut sit Deus eorum: quia nimirum hoc foedus, et toto tempore vitae hujus sine ulla intermissione in generationibus electorum sese ex ordine sequentium servabitur, et in futuro saeculo sine ullo fine celebrabitur. Quod vero sequitur: Daboque tibi et semini tuo terram peregrinationis tuae omnem terram Chanaan in possessionem aeternam. Operosiore expositione indiget quomodo accipiatur impletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio quaecunque terrena, aeterna cuilibet genti esse non possit. Sed sciendum
Abbreviated transcription (Latin):
suȩ maiestatis agnitionem ueniret. Nam et tunc egressus
de templo. ecco nato lumen reddit. infiguram uidelicet gr̃e
qua ilustraturus erat corda gentilium: sequit᷑. Erisq pat̃
multarum gentium: nec ultra uocabitur nomens aͣbrant. s ap̃¬
pellaberis abraham: qui a patrem multarum gentium con¬
stitui te: Quia beatus abraham eognationem ac domum patris
sui ad imꝑium dnĩ deseruit: merito et hoc in munere retributi¬
onis accipit. ut pater multarum gentium existat. Ad eo utiq
multaruni. ut non solum earum que ex eius semine scđm car¬
nem ꝓderent: s et earum quȩ aliunde originem carnis ducen¬
tes fidei et obedientie eius uestigia sequerentur. sicut apłs ad
romanos scribens plenissime exponit. Sciendũ aut̃ qđ abram
pater excelsus. Abraham uero pater multarum dicitur: ut sub¬
intelligatur gentium. Et statuam pactum meum in ter me
et te. et inter semen tuum post te ingenerationibus suis federe

Expanded text:
suae majestatis agnitionem veniret. Nam et tunc egressus suae majestatis agnitionem veniret. Nam et tunc egressus de templo caeco nato lumen reddidit. In figuram videlicet gratiae, qua illustraturus erat corda gentilium. Sequitur: Erisque pater multarum gentium, nec ultra vocabitur nomen tuum Abram, sed appellaberis Abraham, quia patrem multarum gentium constitui te. Quia beatus Abraham cognationem ac domum patris sui ad imperium Domini deseruit, merito et hoc in munere retributionis accepit, ut pater multarum gentium existat; adeo utique multarum, ut non solum earum quae ex ejus semine secundum carnem prodirent; sed et earum quae aliunde originem carnis ducentes, fidei et obedientiae ejus vestigia sequerentur, sicut Apostolus ad Romanos scribens plenissime exponit. Sciendum autem quod Abram Pater excelsus, Abraham vero Pater multarum dicitur, ut subintelligatur, gentium. Et statuam pactum meum inter me et te, et inter semen tuum post te in generationibus suis foedere
Abbreviated transcription (Latin):
eugłii: ubi dixit dnis iudeis. Antequam fieret. abrabam: egofũ
A pparens enim incarne docuit se ipsum: esse qui inspũ quondã
apparuerat abrahȩ. cum idem testimonium essentiȩ suȩ qł ꝑhi¬
buerat abrahȩ repetit ꝑ hibendo uideis: s udes qui audie¬
rant antequam fieret abrabam ego sum turbabantur: Abrã¬
ham qm̃ audiuit ego sum. letabatur. Nec dubitabat. qđ ante¬
quam ipse fieret: ds erat. Unde et ipse qui a uerbum diuiue
eternitatis fideliter audiuit: Accepit in augmentum premis
ut pater multarum gentium et uocauetur. et esset. Porro iu¬
dei quia audita diuinitatis archana capere non poterant. e¬
iecti de stirpe abrahȩ. et inter genimina sunt iuperarũ compu¬
tati. Deniq tulerunt lapides: ut iaeerent in eum. At ille abs¬
condit se ab eis: et exunt de templo. . t iudelicet a lapideis ed¬
rũ cordibus absconsus. et exiens: ad reuelandãm. gentibus

Expanded text:
Evangelii ubi dixit Dominus Judaeis: Antequam fieret Abraham ego sum Evangelii ubi dixit Dominus Judaeis: Antequam fieret Abraham ego sum . Apparens enim in carne docuit se ipsum esse qui in spiritu quondam apparuerat Abrahae, cum idem testimonium essentiae suae, quod perhibuerat Abrahae, repetit perhibendo Judaeis; sed Judaei, quia audierant: Antequam fieret Abraham ego sum, turbabantur; Abraham quoniam audivit: Ego sum, laetabatur, nec dubitabat quod antequam ipse fieret, Deus erat; unde et ipse quia verbum divinae aeternitatis fideliter audivit; accepit in augmentum praemii, ut pater multarum gentium et vocaretur et esset. Porro Judaei, quia audita divinitatis arcana capere non poterant, ejecti de stirpe Abrahae, et inter genimina sunt viperarum computati: Denique tulerunt lapides ut jacerent in eum; at ille abscondit se ab eis, et exivit de templo , ut videlicet a lapideis cordibus eorum absconsus, et exiens ad revelandam gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
re et quasim obsequium eius positum se esse meminit. quomͦ
in mente habere signauit. et quia primus ꝓfectionis gradus
bumilitas ẽ: recte subiungitur. Cecidit abram pronus in
faciem. Legimus aut̃ inprioubus sacrȩ hystoriȩ locis uros
scõs dnm̃ inuocasse: hostias ei laudis obtulisse̾. In nocenter
in conspectu eius iuixisse: Nullum uero ante abraham ꝓinum infate
cora dño cecidisse. Uerum ille quo altiora prioribus cdona ꝑcepit.
co maiores largitori donoꝵ grãs sese humiliando recdlidit
t quia suȩ fragilitatis cadens interram humiliter meminit
mox diuinę potestatis eminentiam sublumter agnoscere me¬
ruit. nam sequitur: ixitq ei ds. Ego sum: et pactum meũ
tecum. Quid ẽ enim dnõ dicere egosum. nisi statum ȩternita¬
tis suȩ qua semꝑ idem ẽ manifeste denunciare. dequa dicit
et psalmus. Eu aut̃ idem ipse es:. huic aut̃ loco concunt illuo

Expanded text:
re et quasi in obsequium ejus positum se esse meminit; quomodre et quasi in obsequium ejus positum se esse meminit; quomodin mente habere signavit; et quia primus perfectionis gradus humilitas est, recte subjungitur: Cecidit Abram pronus in faciem. Legimus autem in prioribus sacrae historiae locis viros sanctos Dominum invocasse, ei hostias laudis obtulisse, innocentes in conspectu ejus vixisse, nullum vero ante Abram pronum in faciem coram Domino corruisse. Verum ille quo altiora prioribus dona percepit, eo majores largitori donorum gratias sese humiliando reddidit; et quia suae fragilitatis cadens in terram humiliter meminit, mox divinae potestatis eminentiam sublimiter agnoscere meruit. Nam sequitur: Dixitque ei Deus: Ego sum, et pactum meum tecum. Quid est enim Domino dicere: Ego sum, nisi statum aeternitatis suae, qua semper idem est, manifeste denuntiare? De qua dicit et Psalmus: Tu autem idem ipse es . Huic autem loco concinit illud
Abbreviated transcription (Latin):
ma mea ad te ds̃: contintio subdidit. Sitiuit anima mea diddm̃n uiutĩ: ut
colligeremus quia sicut fontes aqͣs uiuas & indeficientes habent: itad̃s uitã
habeat in se manentem. Notandum autẽ qd̃ puteus agar int̃ desertum
cades et barath hodieq demonstratur: et merito intestimo¬
nium uidelicet fidei et confessionis eius. Postquã uero¬
nonaginta et nouem annorum eẽ ceꝑ at: apparuit ei dñs. Di¬
ritq ad eum: Ego ds ompe ambula. coram me: et esto ꝑfectꝰ.
onamq fedus inter me et te: et multiplicabo te uehement᷑
nimis. Unde centenario abrahȩ nomen amplificatur. testa¬
mentum circun cisionis datur᷑. Isaae nasciturus ꝓmittitur:
ut in magno mysterio centenarius filium ꝓmissionis ac eircũ¬
cisus accipiat. Ambulat. aut̃ eoram dnõ. ut possit eẽ ꝑfectus
qui omnibus momentis in conspectu diuinitatis se consiste¬

Expanded text:
ima mea ad te, Deus ; continuo subdidit: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Ut ima mea ad te, Deus ; continuo subdidit: Sitivit anima mea ad Deum vivum. Ut colligeremus quia sicut fontes vivas et indeficientes aquas habent, ita Deus vitam habeat in se manentem. Notandum autem quod puteus Agar inter desertum Cades et Barad hodieque demonstratur, et merito; in testimonium videlicet fidei et confessionis ejus. Postquam nonaginta et novem annorum esse coeperat apparuit ei Dominus dixitque ad eum ego Deus omnipotens ambula coram me et esto perfectus ponamque fnimis. Unde centenario Abrahae nomen amplificatur, testamentum circumcisionis datur, Isaac nasciturus promittitur, ut in magno mysterio contenarius filium promissionis jam circumcisus accipiat. Ambulat autem coram Domino, ut possit esse perfectus, qui omnibus momentis in conspectu Divinitatis se consiste
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ uerum eẽ dm̃. uel inꝑsona uiuentis dei ad se uenisse cogno¬
uit Mira aut̃ femine prudentia. uel potius non mirandã. qm̃
ad abrahe familiam ꝑtinebat: Qđ puteum iuxta quęm or acłõ
diumo confortata ẽ auocabulo eiusdem dei cognomen ha¬
bere uoluit. quasi palam intelligens. qđ puteus ille ꝓfunda di¬
uina dispositionis arehana designaret. Quibus afflictioni eius mni¬
sereretur. eamq ad duãm redire preciꝑet: ac sobolem eius mag¬
nam futuram eẽ prediceret. Et sieut in puteo siue fonte illo ut su¬
pra nominatus ẽ uiiam hae ꝑhennem᷑ debat aquamiita altitu¬
dinem diumne substantie semꝑ uiuentem. ac sine sine atq princi¬
pio manentem intellexit: atq ab ea puteum recte cognominan¬
dum credidit. Cui figurȩ congruens psalmista cum dixisset.
sicut ceruus desiderat ad fontes aquarum. ita desiderat an¬

Expanded text:
id est, verum esse Deum, vel in persona viventis Dei ad se venisse cognoid est, verum esse Deum, vel in persona viventis Dei ad se venisse cognovit. Mira autem feminae prudentia, vel potius non miranda, quoniam ad Abrahae familiam pertinebat, quod puteum, juxta quem oraculo divino confortata est, a vocabulo ejusdem Dei cognomen habere voluit; quasi palam intelligens quod puteus ille profunda divina dispositionis arcana designaret, quibus afflictioni ejus misereretur, eamque ad dominam redire praeciperet; ac sobolem ejus magnam futuram esse praediceret: et sicut in puteo sive fonte illo, ut supra nominatus est, vivam ac perennem videbat aquam; ita altitudinem divinae substantiae semper viventem ac sine fine atque principio manentem intellexit, atque ab ea puteum recte cognominandum credidit. Cui figurae congruens Psalmista, cum dixisset: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat an
Abbreviated transcription (Latin):
uagos in certisq sedibus. qui uniuersas gentes quibus deser¬
tum ex latere uingitur incursant et expugnatur ab homini¬
bus. s et hec antiquitus. nunc aut̃ intantum manus eius
contra om̃s. et manus sunt om̃ium contra eum: ut affricam
totam in longitudine sua ditione premant᷑. s et asie maximã
partem et europȩ non nullam omĩbus exosi et contrarii tene¬
ant. Qđ aut̃ dicit figet tabernacula. morem gentis antiquũ
ostendit: que intabernaculis semꝑ non indomibus habitare so¬
lebant. Uocauit aut̃ nomen dñ qui loquebatur ad eam:
Tu ds qui uidisti me dixit enim. Profecto hic uidi posteriora ui¬
dentis me: Propterea appellauit puteum illum: puteum uiuen¬
tis et uidentis me Patet ex his uerbis qđ agar non faciem an¬
głi secum loquentis. s posterior a tantum ase abeuntis uidere
potuit: quem tamen se miserando uidisse. et hunc uiuentem.

Expanded text:
vagos, incertisque sedibus, qui universas gentes quibus deservagos, incertisque sedibus, qui universas gentes quibus desertum ex latere jungitur incursant, et expugnantur ab omnibus: sed haec antiquitus. Nunc autem in tantum manus ejus contra omnes, et manus sunt omnium contra eum; ut Africam totam in longitudine sua ditione premant, sed et Asiae maximam partem, et Europae nonnullam omnibus exosi et contrarii teneant. Quod autem dicit: Figet tabernacula; morem gentis antiquum ostendit, quae in tabernaculis semper, non in domibus, habitare solebat. Vocavit autem nomen Domini qui loquebatur ad eam: Tu Deus qui vidisti me. Dixit enim: Profecto hic vidi posteriora videntis me, propterea appellavit puteum illum Puteum viventis et videntis me. Patet ex his verbis quod Agar non faciem angeli loquentis secum, sed posteriora tantum a se abeuntis videre potuit: quem tamen se miserando vidisse et hunc viventem,
Abbreviated transcription (Latin):
dixit ad eam. Agar ancilla sarra. et unde uenis et quo uadiᷤ.
onsequenter egyptia in uia sur que ꝑ heremum ducit ad e¬
gyptum ire festinabat. extendit᷑ enim desertum sur usq ad
mare rubrum: qđ egypti confinia ꝑuenit. Eece ait con¬
cepisti et paries filium: et uocabis nomen eius ismael. Isina¬
el interpretatur ex auditio dei. causaq nominis exponitur: cum ꝓ¬
tinus subinfertur Eo qđ audierit dñs. aefflictionem tuã. No¬
tandum aut̃: qr hic primus. antequam nasceretur seds ysaae.
ad nõ nomen accepit. Certi utiq gr̃a mysterii: quia et ueteriꝰ
testamenti qđ significatur in ismael. et noui qđ in ysaac here¬
des ante scła fuerunt indiuina electione precogniti. Hie e¬
rit ferus homo: manus eiꝰ contra om̃s. et manus omĩum con¬
tra eum: et cregione uniuersoꝵ fr̃m fuoꝵ figet tabernacła.
Significat semen eius habiturum in heremo. id ẽ sarracenos

Expanded text:
dixit ad eam: Agar, ancilla Sarai, unde venis et quo vadis? dixit ad eam: Agar, ancilla Sarai, unde venis et quo vadis? Consequenter Aegyptia in via Sur, quae per eremum ducit ad Aegyptum ire festinabat. Extenditur enim desertum Sur usque ad mare Rubrum, quod ad Aegypti confinia pervenit. Ecce, ait, concepisti, et paries filium, et vocabis nomen ejus Ismael. Ismael interpretatur Exauditio Dei, causaque nominis exponitur, cum protinus subinfertur: eo quod audierit Dominus afflictionem tuam. Notandum autem quia hic primus antequam nasceretur, secundus Isaac a Domino nomen accepit, certi utique gratia mysterii, quia et Veteris Testamenti, quod significatur in Ismael; et Novi, quod in Isaac, haeredes ante saecula fuerunt in divina electione praecogniti. Hic erit ferus homo, manus ejus contra omnes, et manus omnium contra eum, et e regione universorum fratrum suorum figet tabernacula. Significat semen ejus habitaturum in eremo, id est, Saracenos
Abbreviated transcription (Latin):
de hac concubina crimen abrahe. usus ẽ ea quippe ad gene¬
randam ꝓlem. non ad explenandam libidinẽ: nee insultans.¬
s potius obediens conuigi. que sue sterilitatis credidit esse
solatium: si fecundum ancillȩ uterum qm̃ natura non pote¬
rat. uoluntatem faceret suum: Et eo iure qđ dicit apłs. sirgili¬
ter et uir non habet potestatem corporis sui. s mulier.I. teret᷑
mulier ex altera ad pariendum qđ non poterat ex se ipsa De¬
niq cum ancilla grauida suꝑbiret dñȩ sterili. et hoc sarra
suspicione muliebri uiro potius iputaretꝰ etiam ibi demon¬
strauit abraham non se amatorem.s liberum fuisse genitorem:
et in agar sarre coniugi pudicitiam custodisse: nec uoluntatem
suam. s uoluntatem illius impleuisse: Ait enim. Eece ancil¬
cilla tua mmanu tua ẽ. utere ea ut libet. Cum inuenisset eam
angłs diũ uixta fontem aquę in solitudine quȩ ẽ in uia sur.

Expanded text:
de hac concubina crimen Abrahae, usus est ea quippe ad genede hac concubina crimen Abrahae, usus est ea quippe ad generandam sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis credidit esse solacium, si fecundum ancillae uterum, quoniam natura non poterat, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et umulier ex altera ad pariendum, quod non poterat ex seipsa. Denique cum ancilla gravida superbiret dominae sterili, et hoc Sara suspicione muliebri, viro potius imputasset, etiam ibi demonstravit Abram non se amatorem, sed liberum fuisse genitorem, et in Agar Sarae conjugi pudicitiam custodisse, nec voluntatem suam, sed voluntatem illius implevisse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manu tua est, utere ea ut libet. Cumque invenisset eam angelus sedentem juxta fontem aquae in solitudine quae est in via Sur,