comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
acramentũ fidei duplicit̾ intelligi potest sacram̃tũ
eñ fidei uel ipsa fides inteiugit᷑. que sacram̃ttũ ẽ. uł¬
lacramenta fide intelliguntur. que cumfide ꝑcipienda sunt
se ad itificationẽ fidelium p̃parata sunt. Nam & quedam
sacraĩta mulitaria dicunt᷑. qͥb milites insua ꝯditione im¬
pari suo ad fidem ꝯseruandam obligant᷑. & infideles ꝙꝙ.
sacram̃ta quedã habent que sacram̃ta ddicunt᷑. qn̾iuis nec
sacra sint. nec sacre rei signa. sed exsecrationes potius. & ab-¬
ominationes. quib nonsacrantur hoĩes sed polluunt᷑. Ta¬
mnen ꝗd borũ differentiã sacram̃ta fidei dicta intelligi post̃.
que afidelib tractandũr. & cum fide ad scĩficationẽ suscipi¬
untur. Pm̃ gͦ ꝯsideremus quia ratione ipsa fides sacra¬
mentũ dicitur. uel cuius rei sacramentũ. ẽẽ. intelligatur
Apostolus dicit. Uidemus nunc ꝑspecłm in enigiate. tunc

Expanded text:
acramentum fidei dupliciter potest intelligi. Sacramentum enim fidei vel ipsa fides intelligitur quae sacramentum est, vesacramenta fidei intelliguntur quae cum fide percipienda sunt, et ad sanctificationem fidelium praeparata sunt. Nam et quaedam sacramenta militaria dicuntur, quibus milites in sua conditione imperatori suo ad fidem conservandam obligantur; et infideles quoque sacramenta quaedam habent, quae sacramenta dicuntur, quamvis nec sacra sint, nec sacrae rei signa. Sed exsecrationes potius et abominationes: quibus non sacrantur homines, sed polluuntur. Tamen ad horum differentiam sacramenta fidei dicta intelligi possunt quae a fidelibus tractantur, et cum fide ad sanctificationem suscipiuntur. Primum ergo consideremus qua ratione ipsa fides sacramentum dicatur, vel cujus rei sacramentum esse intelligatur. Apostolus dicit: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc
Abbreviated transcription (Latin):
l.r.t̃. Nam ip̃e angłs malus tͣnsfig̾at se aliqñ in angłm lucis ⁊ ingerit
se ad decipiendam mentẽ. qͣsi lux u̾a. s ħ lux non ẽ. diuidenda atene¬
bris nec uocanda ẽ dies. s nox. quia spẽm quid̃ lucis ht̃ s tenebras ue¬
ras. Propt̾ea uidit pͥus ds̃ lucem si eẽt bona. ut non statim cͥdamus
omni sp̃ui. s ꝓbemus sp̃c si exdeo sint. & cum uidimus lucem
qͥa bona ẽ. tc̃ demũ diuidamus lucem atenebris. & uocemus lu¬
cem diem. & tenebras noctẽ. Ergo non solum studendum est
mus lucem qͥa bona ẽ. diuidamus lucem atenebris. & uocemus lu¬
cem diem & tenebras noctem

Expanded text:
ras. Nam ipse angelus malus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus lucem an esset bona ut non statim credamus omni spiritui; sed probemus spiritus si ex Deo sint ; et cum viderimus lucem quia bona est, tunc demum dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem diem et tenebras noctem. Ergo non solum studendum est imus lucem quia bona est, dividamus lucem a tenebris, et vocemus lucem d
Abbreviated transcription (Latin):
sequit᷑. aliqnͣdo autẽ corroborata cohercet. & moderat᷑. Si
autem motus sensualitatis dnatur motui mentis. Motui cor
dominat᷑ utitur mens seruitio corꝑis sui & exihet menbra sua uisticie¬
arma. & sunc simul motus mentis. & motus sebisum motus sensua

Expanded text:
sequitur; aliquando autem corroborata coercet et moderatur. Si sequitur; aliquando autem corroborata coercet et moderatur. Si autem motus sensualitatis dominatur motui mentis, dominatur r, utitur mens servitio corporis sui; et exhibet membra sua arma justitiae, et sunt simul motus mentis et motus corporis, seorsum
Abbreviated transcription (Latin):
uetur. qui a uoluntarie mouet᷑. & ꝑse mouetur. & eius. ẽ. qͦd moue-¬
tur. uel admeritum sibene. uel si male ad culpam. Quod autem
corpus mouetur. neceditate mouet᷑. quia abalio mouet᷑ hoc est¬
amente. nec suũ. ẽ. qͦd mouet᷑. s illius a quo mouet᷑. siue adm̾̃itũ
sibene. siue adculpam simale. Ita motus mentis dnatur motui
corꝑis lege nature. sub̃to. & qͣndo abutitur illo. uitiũ. ẽ. inꝑantis
debitũ obedientis. Nec culpat᷑ qui ducitur. quia necessitate du¬
citur. s culpatur quiducit. quia insub̃tũ lib̃tate abutitur. Por¬
ro uoluntas. si iustitiam tenuiss haberet non solũ modũ corꝑis
obedientẽ s motũ sensualitatis ꝯsencientẽ. Nunc uͦ qm̃ rectitu¬
dinem suam ipsa non tenuit. habet quidẽ ad huc ex indulgẽ¬
tia motũ creatoris corꝑis obedientẽ. ex uindicta autẽ motum
sensualitatis ꝯtradicentẽ. Quius molentiam aliqͣndo infirmata

Expanded text:
vetur, quia voluntarie movetur, et per se movetur, et ei est quod movevetur, quia voluntarie movetur, et per se movetur, et ei est quod movetur vel ad meritum, si bene; vel si male, ad culpam. Quod autem corpus movetur, necessitate movetur, quia ab alio moveta mente. Nec suum est quod movetur; sed illius a quo movetur, sive ad meritum si bene, sive ad culpam si male. Ita motus mentis dominatur motui corporis lege naturae subjecto; et quando abutitur illo, vitium est imperantis, debitum obedientis. Nec culpatur qui ducitur quia necessitate ducitur; sed culpatur qui ducit, quia in subjectum abutitur libertate. Porro voluntas si justitiam tenuisset, haberet non solum motum corporis obedientem, sed motum sensualitatis consentientem. Nunc vero quoniam rectitudinem suam ipsa non tenuit, habet quidem adhuc ex indulgentia Creatoris motum corporis obedientem; ex vindicta autem motum sensualitatis contradicentem. Cujus violentiam aliquando infirmata
Abbreviated transcription (Latin):
oRRo tres sunt motus in homine. motus m̃tis motꝰ corꝑis
motus sensualitatis. Motus mentis inuoluntate. ẽ. motus cor¬
ꝑis. inope. motus sensualitatis. medius induectione. In motu mẽ¬
tis soluim liberum arbitũ. ẽ. inmotu corpis & sensualitatis illast
que sequunt᷑ liberũ arbtum. Sic enĩ fuit pͥma dispositio nature
nam motus mentis uoluntariꝰe. ẽ. appetitus. inuoluntario u¬
berum in appetitu arbitͥum. Mens gͥ ꝑse mouetur. & ẽ. pͥmus
uoluntatis motus. Motum uoluntatis sequit᷑ motus corpis. Me
itaq sicut dixi ꝑse moueri ht̃. s secundũ se moueri non deb et i¬
no secundũ uoluntatẽ creatoris sui que forma illi ẽ. & exemplar
& ꝓposita regula qm̃ sequatur. & ꝓpt̾ hoc siscdm dm̃ mouet᷑. hoc
est iustitia. si pret̃ dm̃ mouetur. uel ꝯtra dm̃ hoc. ẽ. iniustitia.
Ergo motus mentis semꝑ. ẽ. iustitia. uel iniustitia. Motus autẽ
corꝑis semꝑ ẽ. obedientia. Quod enĩ mens mouet᷑. libertate mo

Expanded text:
orro tres sunt motus in homine, motus mentis, motus corporis, motus sensualitatis. Motus mentis in voluntate est, motus corporis in opere, motus sensualitatis medius in delectatione. In motu mentis solo, liberum arbitrium est; in motu corporis et sensualitatis, illa sunt quae sequuntur liberum arbitrium. Sic enim prima fuit dispositio naturae; nam motus mentis voluntarius est appetitus, in voluntario liberum, in appetitu arbitrium. Mens igitur per se movetur, et est primus voluntatis motus. Motum voluntatis sequitur motus corporis. Mens itaque sicut dixi per se moveri habet; sed secundum se moveri non debet, imo secundum voluntatem creatoris sui quae forma illi est, et exemplar, et proposita regula quam sequatur. Et propter hoc si secundum Deum movetur, hoc est justitia; si praeter Deum movetur, vel contra Deum, hoc est injustitia. Ergo motus mentis justitia semper est vel injustitia; motus autem corporis semper est obedientia. Quod enim men
Abbreviated transcription (Latin):
particeps fiat. Nam caro sine dmĩa. quomͦ peccatũ habere po.¬
test. que sine anima omĩno peccare non potest. Sigͦ incarne.
sine anima peccatũ non fuit. quomͦ ꝑcarnem aut incarne ad
animam peccatũ transire potuit: Q uod eñĩ aliqͣndo incarne
non fuit. excarne illud post modum anima non accepit.

Expanded text:
particeps fiat. Nam caro sine anima quomodo peccatum habere potest, quae sine anima peccare omnino non potest? Si ergo in carne sine anima peccatum non fuit, quomodo per carnem aut in carne ad animam peccatum transire potuit? Quod enim aliquando in carne non fuit, ex carne illud postmodum anima non accepit.
Abbreviated transcription (Latin):
tuntur. quia inordinata sunt. nec tamen mala sunt. quia
duicia sunt. s quia inordinata sunt. Et rursum sunt quedam
amara que appetuntur. & bene appetuntur. quia ordinata st̃.
nec tamen bona sunt quia amarasunt. s quia ordinata sũt
& fiñon numqͣm ut ea que culcia sunt: aliquid uise bom habeãt¬
& multum mali generent ex se. & sit honui paruum inillis: &
magnum malum millis. & tursum fit. ut ea que amara sunt. ali¬
quio mali habeant inse. & multum boni generent inse. & sit
mala fugiunt. & magna incurrunt. Et similit̾ parua bona
eligunt. & magna ꝑclunt. & in om̃ib tam̃ his non nisi ꝯmodũ
appetitur. Qndo ordinate quidem bene. qͣndo mordinate male.
nec tamen icccͥo male. quia ꝯmodũ. sed ideo male quia in or

Expanded text:
tuntur, quia inordinata sunt, nec tamen mala sunt quia dulcia sunt, sed quia inordinata sunt. Et rursum sunt quaedam amara quae appetuntur et bene appetuntur, quia ordinata sunt, nec tamen bona sunt; quia amara sunt, sed quia ordinata sunt. Et fit nonnunquam ut ea quae dulcia sunt aliquid in se boni habeant, et multum mali generant ex se; et sic bonum parvum in illis et magnum malum ex illis. Et rursum fit ut ea quae sunt amara aliquid mali habeant in se, et multum boni generent ex se; et simala fugiunt et magna incurrunt; et parva similiter bona eligunt et magna perdunt. Et in omnibus tamen non nisi commodum appetitur, quando ordinate quidem bene, quando vero inordinate male. Nec tamen idcirco male quia commodum, sed ideo male quia inor
Abbreviated transcription (Latin):
non erat. non uoluit. seo. eẽ. ipsum uoluit. qm̃ id bonũ erat. &
cum factum ẽ. id factum. ẽ. quod uoluit. qm̃ bonũ erat & ho
uoluit tam̃ dicis minus habuit uoluntas enis & minus adep¬
taẽ. & minus impleta. & imꝑfesta remansit. quia factum ñ ẽ.
bonũ qͦd uoluit. & qͦd noluit. malũ factum. ẽ. Non gͦ ꝯsideras
qm̃ sicut malũ ñ habet quod factũ ẽ. qͦd noluit. ita nec bono
caret. qͦd factum ñ.e. qͦd uoluit. Quod uult eñĩ ꝙ diligit. ut¬

Expanded text:
iam id bonum erat. Et cum factum est, id factum est quod voluit; quoniam bonum erat, et hoc voluit. Tamen dicis: minus habuit voluntas ejus et minus adepta est et minus impleta, et imperfecta remansit; quia factum non est bonum quod voluit; et quod noluit malum factum est. Non ergo consideras quod sicut malum non habet quod factum est quod noluit; ita neque bono caret, quod factum non est quod voluit. Quod enim vult et diligit
Abbreviated transcription (Latin):
forma uenire non debuit. ne manifeste ꝯnoscere. smillatenus re¬
cipetur. It̾m ne nuis uiolent a eẽt fraus euis si proisus occultare.¬
tur. & homo simui. si cdcitur eum tali fraude que creauit nõ posset
decipi pmitteret inuiriam pati uideret᷑.: inaliena quidẽ forma
uenire ꝓmissus. ẽ. sed tali inqua eiuis malitia prorsus non celaret᷑.
non posset diuina ordinationẽ dis positũ ẽ. Uenit gͣ ad hominẽ
inserpente callidꝰ hostis. quifortassis sipmissus fuisset informa
ꝓfecto dignũ non erat. ut sp̃s malignus illam formam bomini

Expanded text:
forma venire non debuit, ne manifeste cognosceretur, et nullatenus reciperetur. Iterum ne nimis violenta esset ejus fraus si prorsus occultaretur et homo simul si Deus eum tali fraude quae caveri non posset decipi permitteret injuriam pati videretur, in aliena quidem forma venire permissus est; sed tali in qua ejus malitia prorsus non celaretur.non posset, divina ordinatione dispositum. Venit ergo ad hominem in serpente callidus hostis, qui fortassis si permissus fuisset in forma vavit, quia profecto dignum non erat ut spiritus malignus illam formam homini
Abbreviated transcription (Latin):
cendo abeo qui facit. Qͥa gͥ homo appetitũ iusti deserens nõ
uelle cepit qͦd pͥus noluit. sed tm̃modo qͦd pͥus noluit uelle
de siit non necesse. ẽ. ut hoc aut nolens aut uolens fecisse di¬
catur. Uoluit tam̃ aliquid qͦo quia cum isto uelle nõ potuit.
de sut istud uelle qͦd uoluit. Necessar iõ istud uoluit. qͥa istud
uelle desiit. sed potius ideo istuo uelle desũt. qͥa illud uoluit¬

Expanded text:
cendo ab eo quod facit. Quia ergo homo appetitum justi deserens non cendo ab eo quod facit. Quia ergo homo appetitum justi deserens non velle coepit quod prius noluit, sed tantummodo quod prius voluit velle desiit, non necesse est ut hoc aut volens aut nolens fecisse dicatur. Voluit tamen aliquid, quod, quia cum isto velle non potuit, desiit istud velle quod voluit. Nec imo illud voluit, quia istud velle desiit; sed potius ideo istud velle desiit, quia illud voluit
Abbreviated transcription (Latin):
Ed mirũ uidetur. si homo pͥus appetitũ iustitie hũit qͦͣ¬
modo illum postea amisit. Utrũ uidelicet nolens aut
uolens illum de seruit. Si illum nolens deseruit. uel potius
si uolens ꝑdidit necessitatem. passus. ẽ. iniquitatẽ nõ fecit.
neq uiolentiam pacientis. culpa dicenda. ẽ. sed inferentis.
Si autẽ uoluntas meo pͣcessisse dicit᷑. quia iustitie affectum
spontanea quadam deliberatione adiecit. iam ipsa desertio
iustitie pͥmũ peccatũ fuisse negat᷑. Quia uoluntas mala illã
p̃cessit: ꝑ qm facta ẽ. Nec potest inueniri. Unde uoluntas
talis uel homini ad ueniret. qua uellet bonũ qͦd habuit de¬
serere. qm̃ neq asemet ipso habere uelle potuit. neq adeo.
quicquid p̾t̾ ꝯmodum & iustum uelle accepit. Sed ꝯsideran
uelle. deserere. Qui autẽ uelle desinit. non uolendo uelle de¬
sinit. sed uoluntate cessando. Quem admodũ ille qui aliquid
facere desinit. non faciendo desinit. sed cessando tm̃. & quies.¬

Expanded text:
ed mirum videtur si homo prius appetitum justitiae habuit, quomodo postmodum illum amisit. Utrum videlicet nolens an volens illum deseruit. Si enim nolens deseruit, vel potius si nolens perdidit necessitatem passus est, iniquitatem non fecit. Neque violentia patientis culpa dicenda est, sed inferentis. Si autem voluntas in eo praecessisse dicitur, quia justitiae affectum spontanea quadam deliberatione abjecit; jam ipsa desertio justitiae primum peccatum fuisse negatur, quia voluntas mala illam praecessit per quam facta est. Nec potest inveniri unde voluntas talis homini advenerit, qua vellet bonum quod habuit deserere, quoniam neque a semetipso velle habere potuit, neque a Deo quidquam praeter commodum et justum velle accepvelle desinere: qui autem velle desinit, non volendo velle desinit, sed a voluntate cessando, quod quemadmodum ille qui aliquid facere desinit; non faciendo desinit, sed cessando et quies
Abbreviated transcription (Latin):
sue alud siue alud uolendo nunqm peccare potuisset. Quid aũ
alua uise: quiceretur. qͦd uolendo iustum uele desut. nqͥa aliqͥd
extia mensuram. eẽ. uoluit inqua sola iustitia: Q uicquid enim
ꝯr mnensurã.s̃. iustum. ẽ. non potest. S que fuit ista mensura
inqua uoluntas hominis eẽ. dehuerat. ut bona eẽt. & in eama¬
lum non eẽt. hoc diligent̾ ꝯsiderare oportet.

Expanded text:
. Quid autem illud fuisse dicetur quod volendo justum velle desiit, nisi quod aliquid extra mensuram voluit in qua sola justitia fuit? Quidquid enim extra mensuram est, justum esse non potest. Sed quae fuit ista mensura in qua voluntas hominis esse debuerat, ut bona esset et malum in ea non esset, hoc diligenter considerare oportet.
Abbreviated transcription (Latin):
& foris. foris inhumanitate. intus indiuinitate. ut foris legeret᷑
punitationẽ. intus ꝑ ꝯtemplationẽ. Poris adsanitatẽ. intus adfe¬
licitatem. foris adm̃itũ. intus ad gaudiũ. Intus inpͥncipio erat
semel in tus scͥptus erat. & bis foris. Foris pͥmũ ꝑuisibiliũ ꝯditio¬
nem. Secundo foris ꝑcarnis assumptionẽ. pͥmũ adiocunditatẽ.
secundo adsanitatẽ. pͥmo adnaturam. scd̃o contra culpam. Pri.¬
mo ut natura foueretur. scd̃o ut uitium sanaretur. & natura
beatificareturR¬

Expanded text:
 et foris; in humanitate foris, intus in divinitate, ut foris legeretur  et foris; in humanitate foris, intus in divinitate, ut foris legeretur per imitationem, intus per contemplationem; foris ad sanitatem, intus ad felicitatem; foris ad meritum, intus ad gaudium. Intus: In principio erat semel intus scriptus, et bis foris. Foris primo per visibilium conditionem, secundo foris per carnis assumptionem. Primo ad jucunditatem, secundo ad sanitatem; primo ad naturam, secundo contra culpam; primo ut natura foveretur, secundo ut vitium sanaretur, et natura beatificaretur
Abbreviated transcription (Latin):
sũma non capit. Sic itaq una creatura erat. cuius sensus totꝰ
foris erat. & positus. ẽ. inmedio homo ut intus & foris sensũ ha¬
beret. in tus & inuisibilia. foris aduisibilia. Intus ꝑsensũ rationis.
foris ꝑsensum carnis. ut ingrederet᷑ & ꝯtemplaret᷑. & egred̾et᷑.
& ꝯtemplaret᷑. Intus sapientiam. foris oꝑa sapientie. ut utrumq
ꝯtem plaret᷑. & utͥnq refic̾ẽtur. Nideret. & gauderet. & amaret.¬
& laudaret. Sapientia pascua intus erat. opus sapientie pascua
erat foris. & admissus. ẽ. sensus hominis. ut adutrũq iret. &
inut᷑q refectionẽ inueniret. Iret ꝑꝯgnitionẽ. reficeretur per
dilectionẽ. Sapientia liber erat scriptus. uitus. opus sapiẽ
lber erait scͥptus foris. Uoluit autem postea adhuc alit̾ foris scͥbi
sapientiam. ut manifestius uideret᷑. & ꝑfectius ꝯgnosceretur. ut
qm̃ non solum demonstrauit s etiam illuminauit. Assupsit car.¬
nem. non amittens diuinitatẽ. & ꝓpositus ẽ. liber. scͥptus intus¬

Expanded text:
a creatura erat cujus sensus totus foris erat. Et positus est in medio homo ut intus et foris sensum haberet. Intus ad invisibilia, foris ad visibilia. Intus per sensum rationis, foris per sensum carnis, ut ingrederetur et contemplaretur; et egrederetur et contemplaretur, intus sapientiam, foris opera sapientiae, ut utrumque contemplaretur, et utrinque reficeretur; videret et gauderet, amaret et laudaret. Sapientia, pascua intus erat; opus sapientiae, pascua foris erat. Et admissus est sensus hominis ut ad utrumque iret, et in utroque refectionem inveniret. Iret per cognitionem, reficeretur per dilectionem. Sapientia liber erat scriptus intus, opus sapientiae liber erat scriptus foris. Voluit autem postea adhuc, aliter scribi foris sapientia ut manifestius videretur et perfectius cognosceretur, ut quoniam non solum demonstravit sed illuminavit. Assumpsit carnem non amittens divinitatem, et positus est liber scriptus intus
Abbreviated transcription (Latin):
us suscipit᷑ ꝯfit̾i qm̃ alicubi. ẽ. Qui enĩ uocib seruire elege¬
runt potius qm ueritati. & id solum respuendũ putant qͦd
aures uulgaritatis abhorrent iustũ. ẽ. ut inħ quoq asentẽ.¬
tia sua non ddeclinent.: Dicant gͦ siħ aurib afferre p̾sumũt.
qm̃ ds̃ nusꝙͥ ẽ. & non statim exeo ꝯseqͥ arbitrent᷑. qm̃ qͦd nusꝙ̃¬
ẽ. quẽ. eẽ. & ueruis om̃ibꝰ que sunt. ẽẽ. necẽe.ẽ. credi. dicant uͥẽ.
Si em̃ alicubi ẽ. & ubiq nõ .ẽ. ẽ. ubi. ẽ. & ẽ. ubi ñ ẽ. & iam lo¬
calis fit dds̃ & t̾mino & fine ꝯcluditur. qͦd omĩno impossibile .ẽ.
Fatendum ẽ. itaꝙ & sine clubitatione ꝯfitendũ. qm̃ diuina

Expanded text:
rius suscipitur, confiteri quod alicubi est. Qui enim vocibus servire elegerius suscipitur, confiteri quod alicubi est. Qui enim vocibus servire elegerunt potius quam veritati, et id solum respuendum putant quod aures vulgaritatis obhorrent, justum est ut in hoc quoque a sententia sua non declinent. Dicant ergo si hoc auribus efferre praesumant quod Deus nusquam est; et non statim ex eo consequi arbitrentur, quonest, quem esse et verius omnibus quae sunt esse necesse est credi, dicant ubi est. Si enim alicubi est, et ubique non est, est ubi est, et est ubi non est; et jam localis fit Deus; et termino et fine concluditur quod omnino impossibile est. Fatendum est itaque et sine dubitatione
Abbreviated transcription (Latin):
ciei est siue sui diffinitione in omi loco. siue cͥcũsͥptione. & ĩ
om̃i tẽꝑe sine mutabilitate. Nam id qͦd quidã insipͥẽtes.
immo solam carnẽ sapientes. & que carnis solũ ꝯsiderãtes
estimant qͣsi corꝑaliũ sordiũ & pollutionũ in quinationis
corꝑeis sordibꝰ inquinari ñ possit. Si eñĩ sp̃s sordes corꝑee
ꝯtingunt. dicant ipsi qͣm᷑ anuna huma in carne posita
inmaculata ẽẽ possit. Cum carnis humane sordibꝰ nul¬
la inquinatio. uel pollutio maior inueniri possit. Dicãt
de carne leprosi. cuiꝰ etiã ꝯtractũ homo sine errore sus¬
tiere ñ pot qͦm̃ animã scãm & iustam ñ inqͥnet que
in tantũ in easine pollutione uiuit. ut exea etiam apollutiõe
emumdetur. Postremo respondeant quid potius credendũ
dedeo estimant. uel quia nusqm sit ds̃. uel quia ubiq sit.
Quod si absurcdũ omiũo. ẽ. ꝯfiteri q̃m ds̃. nusꝙͣ. ẽ. cogantur
necẽe ẽ ipsi suo iuditio ia qͦd addͨtũ etiam cõmodiꝰ & pultͥ¬

Expanded text:
tia est sine sui definitione; et in omni loco sine circumscriptione; et in omni tempore sine mutabilitate. Nam id quod quidam insipientes, imo solam carnem sapientes et quae carnis sunt solum considerantes existimant quasi corporalium sordium et pollutionum inquinationes corporeis sordibus inquinari non possit. Si enim spiritus sordes corporeae contingunt, dicant ipsi quomodo anima humana in carae posita immaculata esse possit, cum carnis humanae sordibus nulla inquinatio vel pollutio major inveniri possit? Dicant de carne leprosi cujus etiam contactum homo sine horrore sustinere non potest quomodo animam sanctam et justam non inquinet, quae in tantum in ea sine pollutione vivit, ut ex ea etiam a pollutione emundetur? Postremo respondeant utrum potius concedendum de Deo existimant, quod nusquam sit Deus, an quod ubique sit. Quod si absuad dictum etiam commodius et pulch
Abbreviated transcription (Latin):
eẽntialit̾. ẽ. nec tñ loco cõp̃hendext᷑ ullo qm̃ omĩno incͥcũscͥp¬
tibilis. ẽ. Est gͦ ubiq totum. que ꝯtinet totũ. & penetrat to-¬
tum. nec sine eapot̾. ẽẽ. aliquid. ẽ. ex omĩb que facta sunt a¬
bea que nec pro sui simplicitate dundi. puritate maculari.
nec ꝓsui inm̃sitate ullomͦ comp̃hendi potest.

Expanded text:
loco comprehenditur ullo, quoniam omnino incircumscriptibilis est. Est ergo ubi est totum quae continet totum et penetrat totum; nec sine ea esse potest aliquid ex omnibus quae facta sunt ab ea, quae nec pro sui simplicitate dividi, nec pro sui puritate maculari, nec pro sui immensitate ullo modo comprehendi potest.
Abbreviated transcription (Latin):
& uisibiliũ mat̾ia ẽẽntialit̾ c̾ata ẽ. & in uisibiliũ nat᷑a. nichilq p̾ea fcm̃.
cuiꝰ inipso pͥmordio aut materia ut incorꝑib aut similitudo ut inspũ¬
autẽ nobis nc̃ discutienda occurrunt. pͥmũ illa pͥme conditionis
forma informis qͣlis fuerit. Scdm qͣliter ex illa informitatȩ adhãc ꝙͣ
nc̃ ht̃ formã ꝓducta sit

Expanded text:
 visibilium materia essentialiter creata est et invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spautem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit
Abbreviated transcription (Latin):
continet᷑. ex planando. & laiciꝰ manifestiꝰq tractando extendũt.
in oꝑa conditionis. Arduũ ꝓfecto et laboriosũ opꝰ¬
crebra ur̃a p̃cõne flexus angdior. N nuersã diui¬
narũ scͥpt᷑arũ seriẽ ñ solum restringendo ad cõpendiũ redige̾.
s exponendo ꝗq ꝓfunditatis eiꝰ archana lucẽ euocare. suius
qͥlẽ oꝑis inchoationẽ ꝓmpt̾a deuotione offero. spe consum
mationem ꝓmitto. Unũ eẽ pͥncipiũ aqͥ facta s̃ oĩa de nichilo
i pͥncipio creauit deus celum et terram. Quod creatũ ẽ de nichilo
creauit. hoc ẽ denichilo fecit. Pħi gentiliũ tͥa quedã rerũ pͥncipia
isti factorem solum non creatorẽ deum ꝓfessi sunt. fides autẽ u̾a unũ
ñ potuit aliud p̾ter se habere. coeternũ. quo infaciendo iuuaret᷑.
ita sibi cum uoluit. sub erat ut qͥ uoluit. & qñ. & qͣntum uoluit. de ni-¬
chilo caret᷑. Omĩa ergo que facta sunt. ds̃ non solum ex mat̾ia fecit.
s mat̾iam om̃ium ip̃se de nichilo c̾auit.

Expanded text:
continetur explanando et latius manifestiusque tractando extendunt. IN OPERA CONDITIONIS. Arduum profecto opus et laboriosum crebra vestra praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evocare. Cujus quidem operis inchoatmitto. CAP. I. Unum esse principium a quo facta sunt omnia de nihilo. In principio creavit Deus coelum et terram . Quod creatum est de nihilo creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia isti factorem solum non creatorem Deum professi sunt. Fides autem vera unums, sicut non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit.
Abbreviated transcription (Latin):
hec ẽ ꝓuidentia. Etͬrum q oꝑat᷑ in suo & in alieno. In suo ꝙ fecit.
in alieno ꝙ ꝑmisit. Ccta illi sub̾ta sunt. & ꝓuidet omĩb p̾sens omĩb¬
p̃sidens omib. Oreat᷑e gubernationẽ. Tusticie głificationẽ. Malicie

Expanded text:
Haec est providentia: utrinque operatur in suo et in alieno. In suo quod fecit, Haec est providentia: utrinque operatur in suo et in alieno. In suo quod fecit, in alieno quod permisit. Cuncta Illi subjecta sunt, et providet omnibus, praesidens omnibus: creaturae gubernationem, justitiae glorificatio
Abbreviated transcription (Latin):
i autem quis querat de ꝓuidentia dei nos recte dm̃s
qͥa ꝓuidentia dei est cura eor que ex hibenda sunt sub̃tis
est de om̃ibus. ħec est gͦ ꝓuidentia illa qua deus curat de omĩb¬
que fecit. & nichil derelinquit exomĩb q̃ ꝑtinent ad ipsũ & que
sub̾ta sunt ipsi s ꝓuidet singłis ut ħat unũ que q qͦd s debetur
& conuenit. Scđm hanc utiq uniuersalẽ ꝓuidentiã cunctoꝵ
non solum suis que bona fecit. s alienis quoq q̃ mala non ip̃ fecit
b ꝑmisit. ꝙ debitum ẽ. dispensat. ut nichil in regno suo iustam
ordinationem euadat. Nam & ipsa iniquitas ex hac ꝓuidentia
sti pẽ it & non potuit ł ip̃a malitia in obliuionẽ uenire ap̃ ꝓuisorẽ
omium. Uisscire que sunt iniquitãs & peccati stipendia: scͥptum ẽ.
Stipendia autem peccati mors grã autẽ dei uita eterna. Stipendia.
peccati mors. Stipendia iꝰticie uita. Peccato datur mois. iusticie
uita. Culpe pena. Uirtuti gloria. Unum quodq quod suũ e. accip̃.

Expanded text:
i autem quaeras de providentia Dei, nos recte dicimus quod providentia est cura eorum quae exhibenda sunt subjectisest de omnibus . Haec est ergo providentia illa qua Deus curat de omnibe fecit; et nihil derelinquit ex omnibus quae pertinent ad ipsum, et quae subjecta sunt ipsi, sed providet singulis ut habeat unumquodque quod sibi debetur et convenit. Secundum hanc itaque universalem providentiam cunctorum non solum suis quae bona fecit, sed alienis quoque quae ipse mala non fecit sed permisit; quod debitum est, dispensat, ut nihil in regno suo justam ordinationem evadat. Nam et ipsa iniquitas ex hac providentia stipem habet, et non potuit vel ipsa malitia in oblivionem venire apud provisorem omnium. Vis scire quae sunt iniquitatis et peccati stipendia? Scriptum est: Stipendia autem peccati mors; gratia autem Dei vita aeterna . Stipendia peccati mors; stipendia justitiae vita. Peccato datur mors, justitiae vita; culpae poena, virtuti gloria. Unumquodque quod suum est accipit.
Abbreviated transcription (Latin):
um. eẽ. repperit quia unus. ẽ. ds̃. & simplex natura. &
inmensus. & et̾nus. Magnus & non qntitate simplex & non
paruitate quia tͥnus. ẽ. sine diuisione unitatis. & unus sine
ꝯfusione tͥnitatis. & quomͦ tͥnitas sũma inuenta.ẽ. ꝑeam que
erat imago illiꝰ innobis & qͦmͦ non arguit non. eẽ. ꝑsonas
tres in nobis. & indeo. ẽẽ. tres ꝑsonas quia ds̃ sunt. & qͣmͦ tͥbus
nichil addici pot̾. quia ꝑfecta sunit. nec demi aliquid quia
discreta sunt. Et qͣndo dictasunt que indeo sunt scđ̃m ea
cimus. in unũ. qm̃ ita ueritatẽ approbauit. Siquid gͥ addi¬
tum. ẽ. ex his que suꝑ eminent rationi. & non ꝯtingit ad ea
sufficere qm̃ scd̃m rationẽ formant᷑. Alia enĩ sunt exrõne.
alia scd̃m rationem. alia supra rationẽ. & p̾ter hec que st̃ ꝯtͣ
rationẽ. Et duo ex ratione sunt necessaria. Scđm rõnẽ

Expanded text:
natura: et immensus et aeternus. Magnus et non quantitate; simplex, et non parvitate. Et quod trinus est sine divisione unitatis; et unus sine confusione Trinitatis. Et quomodo Trinitas summa inventa est per eam quae erat imago illius in nobis; et quomodo arguit non esse personas, tria in nobis; et in Deo tria esse personas, quia Deus sunt. Et quomodo tribus nihil adjici potest quia perfecta sunt; nec demi aliquid, quia discreta sunt. Et quomodo distincta sunt quae in Deo sunt et secundum ea onis judicium conjecimus in unum, quoniam ita veritatem approbavit. Siquidem additum est ex his quae supereminent rationi et non contigit ad ea sufficere, quoniam secundum rationem formantur. Alia enim sunt ex ratione, alia secundum rationem, alia supra rationem: et praeter haec quae sunt contra rationem. Ex ratione sunt necessaria, secundum rat
Abbreviated transcription (Latin):
foris adꝯnitionẽ ueritatis excitandi & erudiandi furũt.
Que tamen excitatio & eruditio naturalit̃ & sine labore ho-¬
miniad. eẽt. si sensus hominis in carne mortali ꝑpeccatu
corruptus non fuisset ut tunc plenũ ac ꝑfectum ꝯstaret.
quod ait apostolus. Inuisibilia eius acreatura mundi ꝑea
ma que peccauerit ipsa morietur. necesle .ẽ. ut sumori senten¬
tia p̃cedientiũ pater peccata. ad subsequentes filios transire signi¬
ficatum accipimus insubsequenti assercione suo peccato quemꝙ¬
teneri. neq p̾cedentia peccata patrum ad subsequentes faios re¬
aunciare intelligamus. Quodsi uerum eẽ. ꝯstat. patens ẽ. qͥa
peccata patrum actualia adfilios non transeunt s ongiale so.¬
lum qͦdcet̾is omnib tanto manis fuit. qͣnto p̃cet̾is omnib nata¬

Expanded text:
foris ad cognitionem veritatis excitandi et erudiendi fuerunt. Quae tamen excitatio et eruditio naturaliter et sine labore homini adesset, si sensus hominis in carne mortali per peccatum corruptus non fuisset, ut tunc plenum ac perfectum constaret, quod ait Apostolus: Invisibilia ejus a creatura mundi per ma quae peccaverit ipsa morietur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire significatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum est, constat quod peccata patrum actualia ad filios non transeunt, sed originale solum, quod caeteris omnibus tanto majus fuit quanto magis prae ca
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯtingit hoc aliqͣndo & infine suo omiã uidicant᷑ siue bona sit
siue mala. qm̃ scͥptura manifeste ostendit. qͥa bonũ unũ & boñ
ipsum aliis ẽ odor inte inuitã. aliis odor mortis inmortẽ qm̃
exbono malũ & exmalo biũ. & bonũ malis. & malũ bonis ad

Expanded text:
suo omnia judicantur sive bona sint sive mala. Quoniam Scriptura manifeste ostendit quod bonum unum et bonum ipsum aliis est odor vitae in vitam; aliis odor mortis in mortem ; quoniam ex bono malum et ex malo bonum, et bonum malis ad malum,
Abbreviated transcription (Latin):
num. qm̃ qͦd bonũ ẽ solum: & alicui bonũ non ẽ .¶ So eñ qͦd boñ
non ẽ. & alicui honũ ẽ. illud etiam sequi necẽẽ ẽ. qͦd bonũ ẽ. &a
licu bonum ẽ. qͥa maius omĩno bonũ ẽ. qm qͦd solum bonũ ẽ
& alicui honũ nõ ẽ. Non eñi bonũ eẽt qͦd bonũ ñ ẽ & alicui bouũ
nisi exeo eẽt qͦd bonũ ẽ. & alicui bonũ. ẽ. Itaq bonũ ẽ. qm̃i ipsu

Expanded text:
quam quod est bonum solum et alicui bonum non est. Ex eo enim quod bonum non est et alicui bonum est, illud etiam sequi necesse est quod bonum est et alicui bonum est: quod majus omnino bonum est quam quod solum bonum est et alicui non bonum est. Non enim bonum esset quod bonum non est et alicui bonum est, nisi ex eo esset quod
Abbreviated transcription (Latin):
łuidit deus quod eẽt bonum. & ait. fiat firmamen-¬
tum in medio aqͣrum. N oluit gͥ ds̃ ad seqñs opꝰ tͣns¬
sirẽ donec diudicasset pͥmũ. Cum gͦ uidisset Sluce
quod bonum ẽẽt. tc̃ ait. fi̾at firmamentum. Quantũ ad lit¬
t̾am ꝑtinere uidr̃. fc̃m̃ ẽ firmamentũ die .ii. Prius qͥdem iilla
uniuersitatis mat̾ia de nichilo c̃atum. & nẽ ex illa ipsa ad talẽ
formam erutũ. & fcc̃n firmamentũ ut ambitu suo medium
qͥdãm in terueniens magnã illam aqͣrum in mensamq conge¬
riẽ ab inuicem seꝑaret atq diuidẽt. & de aqͥs facẽt aqͥs. et aqͥs.
hẽ aquas qs ambitu suo intͥnsecꝰ complect̾ent᷑ ⁊ subtus se continẽt¬
& aquas quas ex tͥnsecus ⁊ supra girum limitis sui relinqͦretꝰ.
Nequa mat̾ia factũ sit firmanĩt

Expanded text:
Deus quod esset bonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecteretur et subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret. qua materia factum sit firmament
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑalem qmͣ spũalẽ mechiam. ẽẽ. int̾ dictam. Quomͦ
enĩ euangeliũ suppleuit. quod lex scͥpta pͥus minus
habuit cum id ipsum qͦd euangeliũ adiecisse creditur
inlege pͥus scͥptum inueniatur: Qui em̃ dicit non
me chab̾is corꝑalem mechiam ꝓhibens. postea dixit
non ꝯcupisces. etiam mechiã om̃i modo cauendã. ẽe.
ostendens. Quid gͦ noualex suppleuit. qͦd uetus minꝰ¬
uit. quia qui dixit non ꝯcupisces uxorẽ ⁊ rem ꝓximi
tui. mulierẽ rem omĩno ꝯcupiscendã nõ uetuit᷑. sed
ab aliene tm̃ appetitũ cohibendũ demonstratut.
Noua autẽ lex & in ppͥis temꝑatũ ẽẽ. debere edocuit
ut omnẽ ullicitã ꝯcupiscentiã exclud̾et. Post autẽ ⁊
alio intellectu ꝯuenient dici uet̾em legem ꝑ ocupis¬
centiam uxoris. siue rei aliene. non illam significasse
que sola uoluntate agit᷑ s ambitionẽ ⁊ machinatio.¬
nem que studio quodã ⁊ ad nisu amplendũ desidiũ

Expanded text:
m spiritualem moechiam esse interdictam. Quomodo enim Evangelium supplevit quod lex scripta prius, minus habuit, cum idipsum quod Evangelium adjecisse creditur, in lege scriptum prius inveniatur? Qui enim dixit: Non moechaberis corporalem moechiam prohibens; postea dixit: Non concupisces, spiritualem moechiam omnino cavendam esse ostendens. Quid ergo nova lex supplevit, quod vetus minavit. Quia qui dixit: Non concupisces uxorem et rem proximi tui, mulierem et rem omnino concupiscendam non vetuit, sed ab aliena tantum appetitum cohibendum demonstravit. Nova autem lex et in propriis temperatum esse debere edocuit, ut omnem illicitam concupiscentiam excluderet. Potest autem et alio intellectu convenienter dici veterem legem concupiscentiam uxoris sive rei alienae non illam significasse, quae sola voluntate agitur; sed ambitionem et machinationem quae studio quodam et ad nisu ad implendum desiderium
Abbreviated transcription (Latin):
nõ de semine habrahe ficdeles extiterũt huic p̃ceptiõi sub̃ti
nõ fuerunt. Neq cͥcuncisionis que soli semini habrahe in¬
dicta fuerat. suscipiende debito tenebant᷑. s fide oꝑante ꝑ
dilectionẽ. sicut ⁊ pͥus sub lege nat᷑ali pͥusqm cͥcumcisio in¬
stituta fuisset. Qui iusti fuerant sine cͥcuncisione saluabãt᷑
Modus autẽ cͥcuncisionis talis erat. ꝑceptũ fuit ut puer
masculus octauo die anatiuitate sua cͥcũcidet᷑ in carne pre-¬
pucii sui. ⁊ sunt qui addendũ ecultello de petra facto qͦd tñ
nulla alia auctoritate ꝓbant. nͥ quia sephora uxor morsi
t̾rita ab angelo acutam petram sũpsisse legitur. ⁊ ea p̃putiũ¬

Expanded text:
non de semine Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non de semine Abrahae fideles exstiterunt; huic praeceptioni subjecti non fuerunt. Neque circumcisionis quae soli semini Abrahae indicta fuerat suscipiendae debito tenebantur, sed fide operante per dilectionem, sicut et prius sub lege naturali priusquam circumcisio instituta fuisset; qui justi fuerant sine circumcisione salvabantur. Modus autem circumcisionis talis erat. Praeceptum fuit, ut puer masculus octavo die a nativitate sua circumcideretur in carne praeputii sui . Et sunt qui addendum putant cultello de petra facto, quod tamen nulla alia auctoritate probant, nisi quod Sephora, uxor Moysi, territa ab angelo, acutam petram sumpsisse legitur, et ea praeputiu
Abbreviated transcription (Latin):
satram̃tũ baptismatis. Pmũ signaculũ in carne sub q̃¬
uiuendi erant. qui carne unũ erant. ꝓptea cͥcuncisio data
non ẽ. nisi semini habrahe ut incarne signarent᷑. qui in
carne unirentur. Postꝗͣ autẽ non adhanc unitatẽ aͣðese¬
runt. qui scđm carnis generationẽ exipso ñ fuerũt. Posi¬
tũ. ẽ. signaculum uniõĩs extra sub̃am carnis. qͥa spu ⁊ fide
unũ facti sunt: qui carne nonfuerũt.
ndauit itaq ds̃ habrahe. ut cͥcund̾et pellẽ p̃putui sui
sibi insignũ. postĩs inexemplũ. tantũ ad pͥorẽ statum
suꝑaddens qͣtinus ꝑ hoc signaculũ populus dei. ab infidelib
discerneretur quousq ille ueniret qui nonsolũ defiliis ha¬
brabe. sed uniuersis gentib fideles colligeret. ac ꝑhoc sicut¬
dictum. ẽ. nõ iam ꝑsignaculũ carnis ingeñe. s ꝑsignaculũ
baptismatis se cerneret᷑ in scĩficatione. Sane quiꝯq utt̾im¬

Expanded text:
sacramentum baptismatis. Primum signaculum in carue sub qsacramentum baptismatis. Primum signaculum in carue sub quniendi erant, qui in carne unum erant Propterea circumcisio data non erat nisi semini Abrahae, ut in carne signarentur qui in carne unirentur. Postquam autem ad hanc unitatem accesserunt qui secundum carnis generationem ex ipso non fuerunt, positum est signaculum unionis extra substantiam carnis, quia spiritu et fide unum facti sunt, qui unum carne non fuerunt.sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunqui
Abbreviated transcription (Latin):
uocancdi fuerant inuitarentur. ꝑpositus. ẽ. unus adquẽ
inuno ꝑficiendo qui assum̃di postea fuerãt om̃s colligẽnt᷑
Uocatus. ẽ. abraham unus emultis unitas pͥncipiũ umionis.
ut adsinũ illius collig̾ent᷑. quiꝯq pꝰ illum fide illi ⁊ deuo-¬
tione ungerent᷑. Uocatus ẽ. ut exiret det̾ra sua. ⁊ reced̾et
ab illis quib unitꝰ fuerat. nec ꝯuingeret᷑ illis ad qͦs ibat. &
data ẽ. forma illi qmͣ transmitt̾et ad om̃s ex ipso nascit᷑os.
& om̃s muna ipsa formã unũ futuros. ut cũ fideliũ nũs
augeret᷑ unitas tam̃ fidei nõ multiplicaret᷑. ut pͥmũ in
illius forma unũ ẽẽnt qui exipso nascẽnt᷑ postea ⁊ unũ
fierent. qui in eadẽ fide ipsi sociarent᷑. Et tunc gͦ unitas
ppłi dei cepit ⁊ unitas ꝯuersationis fidelis. que p̾mum
signata. ẽ. ꝑsacram̃tũ cͥcuncisionis. postea signanda ꝑ

Expanded text:
vocandi fuerant invitarentur; propositus est unus ad quem, vocandi fuerant invitarentur; propositus est unus ad quem, in uno perficiendo qui assumendi postea fuerant, omnes colligerentur. Vocatus est Abraham unus ex multis; unitas principium unionis, ut ad sinum illius colligerentur quicunque post illum fide illi et devotione jungerentur. Vocatus est ergo ut exiret de terra sua, et recequibus unitus fuerat, nec conjungeretur illis ad quos ibat. Et data est illi forma quam transmitteret ad omnes ex ipso nascituros; et omnes in ipsa una forma unum futuros, ut cum fidelium numerus augeretur, unitas tamen fidei non multiplicaretur, ut primum in illius forma unum essent, qui ex ipso nascerentur, postea et unum fierent qui in eadem fide ipsi sociarentur. Extunc ergo unitas populi Dei incoepit, et unitas conversationis fidelis, quae primum signata est per sacramentum circumcisionis postea signanda per
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum facere potest. sigillatim instruendus erat. ad bona uͦ
egenda. ad obedientiam solũmͦ reuocandꝰ. ut ibi ꝑsententiã
alt̾ius salubrius disceret. qͦd ipse agere debuisset. Qum
enĩ iubetur homo patͥ ⁊ matͥ honorẽ deferre. s nõ hoc ad
carnales parentes solum referendũ. ẽ. s hoc pocius ei p̃cipit᷑.
ut qui dm̃ inp̃ceptis suis aliqͣndo ꝯtepsit. nunc ꝓpt̾ dm̃ hõi¬
suꝑiori obedientiã atq bonorẽ exibere non dedignetur.
usq ad habraham mag̃ ꝓpͥe det̾minat᷑. Qmͣus eni
ꝑmoysen lex scͥpta data sit. ante moysen tam̃ obseruã.¬
tia legalis incͥcuncisione exordium sũpsit. Pmũ illud se¬
cundũ sub lege naturali. quasi in ꝯfusione qͣdã tͣnsierat. &
qui meo fideles extiterant. qͣsi pauca q̃dã gͣna inhumano
gn̾e disꝑsa. & ab inuicẽ discreta sola initus fide unita fue-¬
rãt. Ut gͦ ad int̾iorẽ unitatẽ ꝯm̃dandã ext̾ior ꝯd̾etur. ut
eẽt inmanifesto forma fidei. ad quam ex disꝑsione sua qui

Expanded text:
ipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; sed hoc potius ei praecipitur, ut quod in mandatis suis aliquando contempsit, nunc propter Deum hosuperiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. usque ad Abraham magis proprie determinatur. Quamvis enim per Moysen lex scripta data sit; ante Moysen tamen observantia legalis in circumcisione exordium sumpsit. Primum illud saeculum sub lege naturali, quasi in confusione quadam transierat; et qui in eo fideles exstiterant, quasi pauca quaedam grana in humano genere dispersa. et ab invicem discreta, sola intus fide unita fuerant. Ut ergo ad interiorem unitatem commendandam exterior conderetur, et esset in manifesto forma fidei; ad quam ex dispersione sua qui
Abbreviated transcription (Latin):
baptismi ablutus signũ ⁊ nom̃ ꝑfessiõis sue accep̃ ac de¬
in de nũo fideliũ associatus. ⁊ p̃ceptis diuinis iutructus.
ad ꝯplendã ꝓfessionẽ. suã accendit. sic antiqꝰ ule ppłs. Pri¬
mũ quidẽ ꝑccũcisionẽ signatꝰ. ẽ. pꝰea ꝑlegẽ informatus.

Expanded text:
baptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac debaptismatis ablutus, signum et nomen professionis suae accipit, ac deinde numero fidelium associatus, et praeceptis divinis instructus ad complendam professionem suam accedit; sic antiquus ille populus primum quidem per circumcisionem signatus est, postea per legem informatus.
Abbreviated transcription (Latin):
cͥcunicisio qmͣ int̾iori homĩe grã ꝑficit demonstratur. Qͥa aut̃
cͥcumcisio ext̾̃iores sordes. & enormitates que foris sunt resecat
nem & int̾iorss anime candorẽ. quem in ipso & ꝑipsius sacram̃¬
tum. adipiscitur posset declarare. Amplius autem quia cͥcucisio
quidẽ sordes aufert. sed dolores infert. abiutio uͦ inquinatos
sine dolore emundat. iccͥco pͥori populo intimore seruienti & sub-
lege laboranti circumcisio ad emundationẽ data. ẽ. nouo aut̃
populo ingrã ꝑcaritatẽ ambulanti ablutio. Widentur gͦ pͥ-¬
ma illa sacramenta. que sub naturali lege p̃cesserunt. quasi
dequo xp̃s nasciturus erat. Ut iuideucet post habraham &e¬
se creditur. qͥ tam̃ cͥcũcisus fuisse legitur.
acram̃tũ cͥcuncisionis añ legis lationẽ
datũ ẽ. & ꝑipsũ quedã p̃paratio ad suscipiendã legẽ
facta.ẽ. Quẽ admodũ nũc in nouo testam̃to pͥmũ ho unda

Expanded text:
circumcisio, quam in interiori homine gratia perficit, demonstratur. Quia autem circumcisio, quam in interiori homine gratia perficit, demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat; nem et interiorem animae candorem, quem in ipso et per ipsum sacramentum adipiscitur, posset declarare. Amplius autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore servienti, et sub lege laboranti, circumcisio ad emundationem data est; novo autem populo in gratia per charitatem ambulanti, ablutio. Videntur ergo prima illa sacramenta quae sub naturali lege praecesserunt, quasius nasciturus erat, ut videlicet post Abraham se creditur, qui tamen circumcisus fuisse non legitur.Sacramentum circumcisionis ante legislationem datum est: et per ipsum quaedam praeparatio ad suscipiendam legem facta est. Quemadmodum enim nunc in Novo Testamento, primum homo unda
Abbreviated transcription (Latin):
lutis ext̾ioris iube partem offerre deo. partem adusum ppͥũ reti¬
ueret. quatinus in hoc facto diceret. ea que intͥusetus bona erãt.
deo tribuere. que uero sibi mala imputare. Denarius quippe
qm̃ ꝑfectus numerus. ẽ. signũ. ẽ bonitatis & uirtutis que deo
minus aꝑfecto babet ꝑfectum. & uitiũ. & corruptionẽ significat
que merito homini deputatur. ꝓpt̾ea gͥ homo decunã partem
dare deo. nouem sibi retinere p̃cipitur. ut qͦd bonũ. ẽ. inse ado
ẽẽ. qͦd uero malum. ẽ. a se. eẽ. ꝯfiteatur. S hoc signũ quasi de
longe sumptum magis docuit hominẽ quid. eẽt. qͣm quid fie¬
ret. G cum tempus ad uenisset quoueritas declarari debue-¬
rat. datum. ẽ. remediũ ꝑcͥcum cisionis sacraũrtũ ubi dumde
int̾ĩori sub̃a hominis pars. non quidẽ naturalit̾ suꝑflua. sed
eiis qͦd suꝑfuũ. ẽ. figura p̃ciditur. iam manifestius illa peccati

Expanded text:
lutis exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retilutis exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Denarius quippe quoniam perfectus numerus est signum est bonitatis et virtperfecto habet perfectum et vitium, et corruptionem significat, quae merito homini deputatur. Propterea igitur homo decimam dare Deo, nonam sibi retinere praecipitur, ut quod bonum est in se a Deo esse, quod vero malum est a se esse confiteatur. Sed hoc signum quasi de lege sumptum, magis docuit hominem quid esset, quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas ipsa declarari debuerat, datum est remedium per circumcisionis sacramentum, ubi dum de exteriori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praecipitur; jam manifestius illa peccati
Abbreviated transcription (Latin):
diuine insalutẽ cresceret simul quoq & ipsa significatio
in ipsis signis uisibilib euidentior appareret. Erat qͥppe
iem saluator eadem grã eadem fides illic uenturi. Hic exi-¬
biti. S quia ipse ꝑ quem salus dabatur longe erat eiusdẽ
salutis signa obscura. ẽẽ. debuerunt. Postea uero paula-¬
tim eius aduentu appropinqͣnte. oportebat ut eodem or.¬
dine. & fides in ꝯgnitione. & grã insalute cresceret. & ea-¬
ddem gr̃a insacram̃tis foris & signis fuisse euidentius ma-
infestaret. Qua ꝓpt̃ pͥmũ ꝑ oblationẽ & postea ꝑcͥcũ¬
cisionẽ. adultimu᷑ ꝑbaptismũ expiationis & iustifica.¬
tionis sacramentũ formari institutũ est quia euisdem mundatioĩs
forma & similitudo mnoblatione quidem occuite inuenit᷑ anc̾cũci¬
sione uero euidentius ex pͥmit᷑ ꝑbaptismũ autem manifeste decla¬
ratur. ꝑmam namq institutionẽ accepit homo ut ꝓremedũs sa-¬

Expanded text:
divinae in salutem cresceret, simul quoque et ipsa sanctificatio divinae in salutem cresceret, simul quoque et ipsa sanctificatio in ipsis signis visibilibus evidentior appareret. Erat quippe idem salvator, eadem gratia, eadem fides, illic venturi, hic exhibiti. Sed quia ipse per quem salus dabatur, longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt. Postea vero paulatim ejus adventu appropinquante, oportebat ut eodem ordine, et fides in cognitione, et gratia in salute cresceret; et eadem gratia in sacramentis foris, et signis suis, evidentius se manifestaret. Quapcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur.