comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eptem capitalia uicia. siue prin¬
cipalia. siue originalia. scriptu¬
ra cominemorat. quȩ ideo capi¬
talia uel principalia uel originalia
dicuntur. quia reliquoꝵ omnium
caput sunt. & principium & origo.
Omnia quippe alia ab istis septem
uiciis oriuntur. Hoc autem inter¬
eẽ uidetur inter peccata & uicia.
quod uicia sunt corruptiones ani¬
mȩ. ex quib si ratione non refre¬
nentur: peccata id ẽ actus iniusti¬
ciȩ oriuntur. Quando autem tem¬
ptãti uicio consensus adhibetur:
actus iniusticiȩ ẽ quod peccatum
dicitur. Itaq uicium est infirmi¬
tas spũalis corruptionis. Peccatum
autem excorruptione oriens per
consensum. actus iniquitatis. Itaq
uicium absq consensu infirmitas¬
est. cui inquantum infirmitas ẽ
miscđia debetur. p̃mium autem
& corona inquantum ab actu in¬
iquitatis cohibetur. Cum consen¬
su uero uicium culpa fit. ubi in
quantum uicium ẽ malum est.
inquantum uoluntarium ẽ. pę¬
na est dignum. Uicium eigo est

Expanded text:
eptem capitalia vitia sive principalia, sive originalia, sacra Scriptura commemorat, quae ideo capitalia vel principalia vel originalia dicuntur, quia reliquorumcaput sunt, et principium et origo. Omnia quippe alia ab istis septem vitiis oriuntur. Hoc autem interesse videtur inter peccata et vitia, quod vitia sunt corruptiones animae, ex quibus, si ratione non refrenentur peccata, modo actus injustitiae oriuntur. Ante autem tentanti vitio consensus adhibetur, actus injustitiae est: quod peccatum dicitur. Itaque vitium est infirmitas spiritalis corruptionis. Peccatum autem, ex corruptione oriens per consensum est actus iniquitatis. Itaque vitium absque consensu est infirmitas. Cui, in quantum infirmitas est, misericordia debetur; praemium autem et corona, in quantum ab actu iniquitatis cohibetur. Cum consensu vero vitium culpa fit, ut in quantum vitium est, malum est; in quantum voluntaria est, poena dignum est. Vitium ergo est
Abbreviated transcription (Latin):
aquam benedicit. tẏpicum sal
admiscens. deinde ȩccłiam ipsam
ertrinsecus ter girando asꝑgit. cle¬
ro & popło subsequente. Int̾im uero
incireuitu dedicandȩ ȩccłiȩ intrin¬
secus .xii. accensa sunt luminaria.
ꝑsingulas autẽ uices ad portam basi¬
licȩ ueniens. quam ob sacram̃ti fi¬
guram clausam ẽẽ oportet. ꝑcutit
uirga pastorali suꝑ liminare ipsiꝰ
dicens. Tollite portas pͥncipes ur̃as
& eleuamini portȩ et̾nales. Cuidia¬

Expanded text:
aquam benedicit, typicum sal aquam benedicit, typicum sal admiscens, deinde Ecclesiam ipsam extrinsecus ter gyrando aspergit, clero et populo subsequente. Interim vero in circuitu dedicandae Ecclesiae intrinsecus duodecim accensa sunt luminaria. Per singulas autem vices ad portam basilicae veniens quam ob sacramenti figuram clausam esse oportet percutit virga pastorali superliminare ipsius, dicens: Tollite portas principes vestras, et elevamini portae aeternales,
Abbreviated transcription (Latin):
homines adsalutẽ regenerandi bap¬
tirentur. Quasi enĩ pͥmum sacram̃¬
tum inbaptismo cognoscitur ꝑ qđ
fideles om̃s int̾ menbra corporis xp̃i
ꝑ generationis nouȩ grãm cõputan¬
tur. Idcirco hoc pͥmum tͣctandum
occurrit. pͥmum indedicatione fi¬
guratum ȩccłiȩ. deinde inscĩficatio¬
ne animȩ fidelis exibitum. Quod̃
enĩ in hac domo orationis uisibili
ma fideli ꝑ inusibilẽ ueritatẽ exibe¬
tur:. Ipsa cnim uerum di templũ
est comfederatione uirtutum qua¬
si quadam structura lapidum sp̃u¬
alium edificata. uͥ fides fundam̃tũ
facit. spes fabricam erigit. carita ᷤᷤ
cõsummationẽ imponit. S & ipsa
eccłia ex multitudine fidelium mu
num congregata domus dĩ ẽ. uiuiᷤ
lare fundam̃tum positus ẽ. duos
parietes uideoꝵ & gentium inuna
fide cõuingens. Huiuris itaq sacra¬
menti qđ indedicatione eccłiȩ exibe¬
tur formam pͥmum ꝓponimus.
ut deinde misticam intelligentiã

Expanded text:
homines ad salutem regenerandi baphomines ad salutem regenerandi baptizentur. Quasi enim primum sacramentum in baptismo cognoscitur, per quod fideles omnes inter membra corporis Christi per generationis novae gratiam computantur. Idcirco hoc primum tractandum occurrit primum in dedicatione figuratum ecclesiae, deinde in sanctificatione animae fidelis exhibitum. Quod enim in hac domo orationis visibilitma fideli per invisibilem veritatem exhibetur. Ipsa enim veritas Dei templum est consideratione virtutum, quasi quaedam structura lapidum spiritualium aedificata, ubi fides fundamentum facit. Spes fabricam exigit, charitas consummationem imponit. Sed et ipsa Ecclesia ex multitudine fidelium in unum congreglare positus est; duos parietes Judaeorum et gentium in una fide conjungens. Hujus itaque sacramenti quod in dedicatione Ecclesiae exhibetur formam primum proponimus, ut deinde mysticam intelligentiam
Abbreviated transcription (Latin):
ost ordines quos inpͥma par¬
te eccłiastice amministrationis po¬
sũmus. ad sacram̃toꝵ considerationẽ
transimus. & pͥmum quidẽ de sacra¬
m̃to dedicationis ȩccłiȩ inqua cet̾a
omnia sacramenta celebrantur. lo¬
quendum nob̾ uidetur. fuꝑius
inea quã generalit sacram̃tis p̃mi¬
simus tractatione. distinximꝰ alia
tionis. alia exerritationis. Prima
ad remedium. scda ad officium. t̾cia
ad exercitium. & illa quidẽ quȩ ad¬
ministrationis siue p̃ꝑationis st̃.
ordinib coherent. qm̃ ⁊ ipsi ordi¬
nes sacram̃ta sunt. & quȩ cura or¬
dines considerant᷑. qualia sunt indu¬
menta sacra. & uasa & cet̾a huius mo¬
di. Hȩc omnia quia ut dictum est.
m̃ta omĩa ad quȩ conficienda &
scĩficanda uniu̾sa hȩc quasi quȩ¬
dam instrum̃ta p̃missa sunt. sub¬
sequent᷑ tractari exposcunt. Et
pͥmum sicut dictum ẽ dededicati¬
one ȩccłiȩ quasi depͥmo baptismate
quo ipsa quodamm᷑ eccłia pͥmum
baptiratur. ut inca post modum

Expanded text:
ost ordines quos in prima parte ecclesiasticae administrationis posuimus ad sacramentorum considerationem transimus. Et primum quidem de sacramento dedicationis Ecclesiae, in qua caetera omnia sacramenta celebrantur, loquendum nobis videtur. Superius in ea quam generaliter de sacramentis praemisimus tractatione, distinximus, sacstrationis, alia exercitationis. Prima ad remedium; secunda ad officium; tertia ad exercitium. Et illa quidem quae administrationis sive praeparationis sunt ordinibus cohaerent, quoniam et ipsi ordines sacramenta sunt, et quae circa ordines considerantur, qualia sunt indumenta sacra et vasa, et caetera hujusmodi. Haec omnia quia, ut dictumenta omnia ad quae conficienda et sanctificanda universa, haec quasi quaedam instrumenta praemissa sunt, subsequenter tractari exposcunt. Et primum, sicut dictum est, de dedicatione ecclesiae quasi de primo baptismate, quo ipsa quodammodo ecclesia primum baptizatur, ut in ea postmodum
Abbreviated transcription (Latin):
Int̾im uͦ cantatur psalmus. exur¬
gat ds̃. cum antiphona cantatur
etiam antiphona. qui habitat in ad
tifex transiens ꝑmediam ȩccłiam
cantans. Domus mea domus orati¬
men tuum fr̃ib meis inmedio
eccłiȩ laudabo te.His autem ꝑac¬
tis pontifex se adorationẽ cõfert.
petens ut om̃s qui eãdem domũ
oraturi intrauerint exauditos se
c̃ẽ gaudeant. Completa itaq expi¬
atione conu̾titur ad altare incipi¬
ens antiphonam. Introibo ad alta¬
re di. cum ipso psalmo. & qđ reli¬
quum ẽ deaqua purificationis. ad
basim altaris effundit. Beinde ip¬
sum altare linteo ext̾gitur. & pon¬
tifex incensum defert. suꝑ illud.
Postea facit crucem inmedio altariᷤ.
ꝑ quatuor angulos eius de oleo san¬
ctificato. Deinde incircuitu eccłiȩ
xii. cruces crismantur inparietib.
ab ipso pontifice tres ꝑsingulos fi¬
gurarȩ. Reu̾sus deinde it̾m ad al¬
tare. accensum thus suꝑ illud of¬
fert inmodum crucis. & sic ꝑac¬

Expanded text:
Interim vero cantatur psalmus: ExsurInterim vero cantatur psalmus: Exsurgat Deus , cum antiphona. Cantatur etiam antiphona: Qui habitat in adjtifex, transiens per mediam ecclesiam et cantans: Domus mea, domus, etmen tuum fratribus meis; in medio ecclesiae laudabo te . His autem peractis, pontifex se ad orationem confert, petens ut omnes qui eamdem domum oraturi intraverint, exauditos se esse gaudeant. Completa itaque expiatione, convertitur ad altare incipiens antiphonam: Introibo ad altare Dei ; cum ipso psalmo; et quod reliquum est de aqua purificationis ad basim altaris effundit. Deinde ipsum altare linteo extergitur, et pontifex incensum defert super illud. Postea facit crucem in medio altaris et per quatuor angulos ejus, de oleo sanctificato. Deinde in circuitu ecclesiae duodecim cruces chrismantur in parietibus, ab ipso pontifice tres per singulos figuratae. Reversus deinde iterum ad altare accensum thus super illud offert in modum crucis, et sic perac
Abbreviated transcription (Latin):
t̾cio. Pax huic domui. Beinde cũ
sacerdotib & leuitis & cleris ad
orationem ꝓst̾nitur. ꝓ scĩficatio¬
ne ipsius domus dedicandȩ. Post¬
ca consurgens aboratione. ñdum
salutans popłm dicendo. dñs uo¬
biscum. tantũmͦ ortatur cunctos
adorandum. His completis inciꝑit
de sinistro angulo bafilicȩ abori¬
ente ꝑ pauimentum scribere al¬
phabctum. usq in dextrum an¬
gulum occidentis. atq it̾m adex¬
tro angulo orientis. usq insinistrũ
angulum occidentis. De hĩc cons¬
re. dm̃ sibi inadiutorium inuoca¬
cat dicens. Ds̃ in adiutorium me¬
benedicit. salem & cinerẽ ad miscenᷤ.
& faciens t̾ signum crucis suꝑ ip¬
sam. Cui mixture etiã & uinum
additur. Post hȩc tingit digitum
inaqua. & facit crucem. ꝑ quatuor
cornua altaris. Inde uenit anteal
tare. & circuiens asꝑgit illud septẽ
uicibus asꝑsorio facto de ysopo.
Cucuit dehinc ter totam eccłiam in¬
trinsecus asꝑgens parie tes ipsiꝰ
eadem aqua faciens hoc et t̾cio.

Expanded text:
ax huic domui . Deinde cum sacerdotibus et levitis et clericis ad orationem prosternitur, pro sanctificatione ipsius domus dedicandae. Postea consurgens ab oratione nondum salutans populum dicendo: Dominus vobiscum ; tantummodo hortatur cunctos ad orandum. His completis, incipit de sinistro angulo basilicae ab oriente per pavimentum scribere alphabetum usque in dextrum angulum occidentis, atque iterum a dextro angulo orientis usque in sinistrum angulum occidentis. Dehinre, Deum sibi in adjutorium vocat dicens: « Deus, in adjutorium mebenedicit, salem et cinerem admiscens et faciens ter signum crucis super ipsam. Cui misturae vinum etiam additur. Post haec tinguit digitum in aqua, et facit crucem per quatuor cornua atare, et circuiens aspergit illud septem vicibus, aspersorio facto de hyssopo. Circuit dehinc totam Ecclesiam, intrinsecus aspergens parietes ipsius eadem aqua faciens hoc et tertio.
Abbreviated transcription (Latin):
Es quando archiep̃s electus or¬
dem ep̃i ad sedem met᷑politanam
conuenire debent. ut abom̃ib ipse
ordinetur. Oportet enĩ ut ipse qui
illis om̃ib p̃ ẽẽ debet. ab om̃ib illis
eligatur. & ordinetur. Alionum cas¬
sa iudicatur consecratio. Statutum
ẽ autemut archiep̃s infratres men¬
ses consecrationis suȩ. ad fidem suã
exponendam & pallium suscipien¬
dum. ad aplicam sedem mittat. qđ
amplius ep̃o hab ere dignoscitur.
Scunctis morbe t̾rarum p̃fert᷑
eccłiis atq suꝑ se metͦpolitanũ
habere non potestep̃iardinales ꝑ
culdubio metropolitani uice fun¬
guntur. qui uidel electum antis¬
titem ad apłici culminis apieem
ꝓuehunt. Facta autem electione si
forte casus uł uiolentia aliqua ob¬
stiterit. ut isqui electus ẽ in apłi¬
ca sede iuxta confuetudinẽ intro¬
nizari non ualeat. electus tamen
quem admodum statutũ ẽ. sicut

Expanded text:
quando archiepiscopus electus orvinciae episcopi ad sedem metropolitanam convenire debent, ut ab omnibus ipse ordinetur. Oportet enim ut ipse qui illis omnibus praeesse debet, ab omnibus illis eligatur et ordinetur, alioquin cassa judicatur consecratio. Statutum est autem ut archiepiscopus intra tres menses consecrationis suae ad fidem suam exponendam et pallium suscipiendum ad apostolicam sedem mittat, quod amplius habere episcopo dignoscitur. cunctis in orbe terrarum praefertur Ecclesiis, atque supra se metropolitanum habere non pocul dubio metropolitani vice funguntur, qui videlicet electum antistitem ad apostolici culminis apicem provehunt. Facta autem electione si forte casus vel violentia aliqua obstiterit, ut is qui electus est in apostolica sede juxta consuetudinem inthronizari non valeat; electus tamen quemadmodum statutum est, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
& sacerdotali dignitate potiri.
Ad ultimum datur cereus accensus
inmanu eius. quatinus implere
doceatur illud euuangłicum qđ
dicitur. Sic luceat lux ur̃a corã
hominib ut uideant ur̃a oꝑa
qui incelis ẽ. Hanc gͥ lãpadem.
si mnextinguibilem seruau̾it. inter
uirgines sapientes cum sponso

Expanded text:
 sacerdotali dignitate potiri. Ad ultimum datur cereus accensus in manum ejus, quatenus implere doceatur illud evangelicum quo dicitur: Sic luceat lux vestra coram hominibus ut videant vestra bona qui in coelis est . Hanc igitur lampadem si inexstinguibilem servaverit, inter virgines sapientes cum sponso
Abbreviated transcription (Latin):
sacra. missa uocari potest. quia trasis¬
missa ẽ pͥmumscilicet apatre nob̃ ut
nob̾cum eẽt. postea a nob̃ patri. ut apud
patrem ꝓ nob̃ int̾cederet. Primum apacre
nob̃ ꝑ incarnationem. postea patri a nob̃
ꝑ passionem. Modo insacram̃to pͥmum
apatre nob̃ ꝓsc̃ificationem. qua nob̾cũ
eẽ incipit. postea patri a nob̃ ꝑoblatio¬
nem qua ꝓnob int̾cedit. Uel missa dicta
ẽ sicut quidam putant ab emittendo.
quia tempore quo sacerdos incipit con¬
secrare corpus dñi cathecumini foras emit¬
tuntur. Lecto enim euuangłio diaconus
clamat. Si quis cathecuminus ad est
exeat foras. Cathecumini sacris miste¬
riis int̾ ẽẽ non debent. quiꝰ non nͥ bap¬
tiratis & xp̃ianis committunt᷑. sicut
de quibzdam qui cathecuminoꝵ & non¬
dum renatoꝵ typum gerebant: Scrip¬
tum ẽ. Ipse autem iħc non credebat se

Expanded text:
sacra, missa vocari potest, quia transsacra, missa vocari potest, quia transmissa est primum scilicet a Patre nobis ut nobiscum esset; postea a nobis Patri, ut apud Patrem pro nobis intercederet. Primum a Patre nobis per incarnationem, postea Patri a nobis per passionem. Modo in sacramento. Primum a Patre nobis per sanctificationem, qua nobiscum esse incipit, postea Patri a nobis per oblationem, qua pro nobis intercedit. Vel missa dicta est sicut quidam putant ab emittendo; quia tempore quo sacerdos incipit consecrare corpus Domini, catechumeni foras emittuntur. Lecto enim evangelio diaconus clamat: Si quis catechumenus adest exeat foras. Catechumeni sacris mysteriis interesse non debent, quae non nisi baptizatis et Christianis committuntur, sicut de quibusdam qui catechumenorum et nondum renatorum typum gerebant, scriptum est: Ipse autem Jesus non credebat se
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ si corporalem p̾sentiam xp̃i queris.
inçȩlo quere. Ibi quere uͥ & pͥus fuit
quam ꝑsacram̃tum suum corporalit̾
tecum ẽe inciperet. & unde non disces¬
sit. quando ad te uenit. Qd celebra
ĩstituta ẽ. ⁊ unmissa dicitur.xiiii.¬
elebratio misse incommemorati¬
Ione passionis xp̃i agitur. sicut
ipse p̃cepit apłis trandens eis corpus
& sanguinem suum dicens. hoc facite
in meam commemorationẽ. Hanc mis¬
sam beatus petrus apłs pͥmum omni¬
um anthiochiȩ dicitur celebrasse inqͣ
tres tantum orationes ininicio fidei
dicebantur incipientes ab eo loco uͥdi¬
citur. hanc gͥ oblationem. cetera autem:
postea a sc̃is patribus diu̾sis temporib
diuisa ad iecta sunt. Missa autem dicta¬
est quasi transmissa uł quasi transmi¬
ssio. eo quod popłs fidelis ꝑminist̾ium
saccrdotis qui mediatoris uice fungitur
int̾ dm̃ & bomines. p̃ces & uota & oblati¬
ones dõ transmittat. Ipsa etiam hostia

Expanded text:
ergo si corporalem praesentiam Christi quaeris, ergo si corporalem praesentiam Christi quaeris, in coelo quaere. Ibi quaere ubi et prius fuit, quam per sacramentum suum corporaliter tecum esse inciperet, et unde non discessit quando ad te venit. CAP. XIV. instituta est et unde missa dicitur. Celebratio missae in commemorationem passionis Christi agitur; sicut ipse praecepit apostolis tradens eis corpus et sanguinem suum, dicens: Hoc facite in meam commemorationem . Hanc missam beatus Petrus apostolus primus omnium Antiochiae dicitur celebrasse; in qua tres tantum orationes in initio fidei dicebantur, incipientes ab eo loco ubi dicitur: Hanc igitur oblationem. Caetera aut postea a sanctis Patribus diversis temporibus, diversa adjecta sunt. Missa autem dictaest quasi transmissa, vel quasi transmissio, eo quod populus fidelis per ministerium sacerdotis, qui mediatoris vice fungitur inter Deum et homines, preces et vota et oblationes Deo transmittat. Ipsa etiam hostia
Abbreviated transcription (Latin):
N elius ẽ tͥ ut eat inmentem tuam:
quam inuentrem tuum. Cibus iste
animȩ noncorporis ẽ. Noli mipso que¬
rere consuetudinem cibi corporalis.
U enit ad te ut comedatur. non ut con¬
sumatur. Uenit ut gustetur: non
ut incorporetur. Ayͣs uocem dece¬
lo audit. quia hoc at̾renis illi dici
aut responderi non potuit.Cibus
sum grandium. cresde & maduca¬
bis me. Non ut me mutes ince. fiẽ
cibum carnis tuȩ. s tu mutaberis in
me Itaq prudenter discerne quid insa¬
cram̃to di sensui exhibitum sit. quid
spũi accomodatum Etiam ut solet si¬
post completam ꝑoeptionem aliquid
iterato senseris: in hoc quoq species
ad ꝓpͥetatem sensui famulatur. ut ue¬
ritas similitudinis uͥq conseruetur.
Iam si maliquo quantum scilicet sensui
exhibendum ẽ similitudo deficeret.
ilic ꝓculdubio sacramentum nonc̃et.
s res ipsa ꝓderetur & manifestaretur
cudenti miraculo. quod non conuenit
quam dui fides locum habet. Post hec

Expanded text:
. Melius est tibi ut eat in mentem tuam . Melius est tibi ut eat in mentem tuam quam in ventrem tuum. Cibus iste animae non corporis est. Noli in Christo quaerere consuetudinem cibi corporalis. Venit ad te ut comedatur, non ut consumatur. Venit ut gustetur, non ut incorporetur. Augustinus vocem de coelo audit, quia hoc de terrenis illi dici, aut respsum grandium, cresce et manducabis me; non ut me mutes in te, sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in me. Itaque prudenter discerne, quid in sacramento Dei sensui exhibitum sit; quid spiritui accommodatum, etiam ut si solet post completam perceptionem aliquid iterato senseris; in hoc quoque species ad proprietatem sensui famulatur, ut veritas similitudinis ubique conservetur. Nam si in aliquo quantum scilicet sensui exhibendum est similitudo deficeret, illic procul dubio sacramentum non esset. Sed res ipsa proderetur et manifestaretur evidenti miraculo, quod non convenit quandiu fides locum habet. Post haec
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sentiam recessit. & scdm sp̃ualem
p̃sentiam remansit. Nam ut osten¬
deret quia scd̃m spũalem p̃sentiam
non recedebat. quando scđm corpora¬
lem p̾sentiã abue disponebat. ait. far
ego uob̾cum sum omnib diebus usq
ad consummationem scłi. Sic gͦ insa¬
cramento suo mͦ temporaliter uenit
ad te. & ẽ corporaliter tecum. ut tu ꝑ
corporalem p̃sentiam. ad spũalem que¬
rendam excitis & inueniendam ad¬
iuueris. Quando inmanib sacram̃¬
tum eius tenes. corporaliter tecumẽ.
Quando ore suscipis. corporaliter tecumẽ.
Quando manducas & quando gustas
corporaliter tecum ẽ. Deniq inuisu.
incactu. in sapore. corporaliter tecũ
ẽ. Quamdiu sensus corporaliter af
tur. Post quam autem sensus corpora¬
lis inꝑcipiendo deficit. deinceps cor¬
poralis p̃sentia querenda nonẽ. sispi¬
ritualis retinenda. Dispensatio com¬
pleta ẽ: ꝑfectum sacramentum. uir¬
tus manet. xp̃c de ore ad cor transit¬

Expanded text:
praesentiam recessit, et secundum spiritualem praesentiam recessit, et secundum spiritualem praesentiam remansit. Nam ut ostenderet quia per spiritalem praesentiam non recedebat, quando scilicet corporalem praesentiam abire disponebat, ait: « Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . » Sic ergo in sacramento suo modo temporaliter venit ad te, et est corporaliter tecum, ut per corporalem poenitentiam ad spiritalem quaerendam exciteris, et inveniendam adjuveris. Quando in manibus sacramentum ejus tenes, corporaliter tecum est. Quando ore suscipis, corporaliter tecum est. Quando manducas et quando gustas, corporaliter tecum est. Denique in visu, in tactu, in sapore corporaliter tecum est. Quandiu sensus corporaliter afftur. Postquam autem sensus corporalis in percipiendo deficit, deinceps corporalis poenitentia quaerenda non est, sed spiritualis retinenda. Dispensatio completa est per factum sacramentum, intus manet Christus, de ore ad cor transit
Abbreviated transcription (Latin):
Ed fortassis iterum dicit tͥ cogi¬
tatio tua quid fiat decorpore xp̃i.
postquam sumptum fu̾it & co¬
mestum. Tales sunt cogitationes ho¬
mitum ut uix quiescere possint in
his maxime quȩ querenda non st̃.
Dicit gͦ tͥ cor tuum. Quid factum ẽ
decorpore xp̃i post quam illud sum¬
psi & manducaui. Audi gͦ. Corpo¬
ralem p̃sentiam xp̃i queris: Incȩlo
quere: Ibi xp̃c ẽ ad dexteram pa
tris sedens. Tecum ad tempus ẽẽ uo¬
luit. quando & quam du necesse
fuit. Exhibuit tͥ ad tempus corpo¬
ralem p̃sentiam suam: ut te ad spua¬
lem excitaret. Idõ corporaliter ad teue¬
nit & exhibuit tͥ ad tempus corpora¬
lem p̾sentiam suam. ut ꝑ illam spi-¬
ritualis inueniretur que non aufer¬
retur. Ita ꝑ carnem assumptam
olim inmundum uenit. & scđ̃m pre¬
sentiam corporalem ad tempus cũ
hominib conu̾satus ẽ. ut eos adspi¬
ritalem p̾sentiam querendam & in¬
ueniendam excitaret. Postea comple-¬
ta dispensatione scd̃m corporalem

Expanded text:
ed fortassis iterum dicit tibi cogitatio tua: Quid fiat de corpore Christi, postquam sumptum fuerit et comestum? Tales sunt cogitationes hominum, ut vix quiescere velint, in his maxime quae quaerenda non sunt. Dicit ergo tibi cor tuum: Quid factum est de corpore Christi, postquam illud sumpsi et manducavi? Audi ergo corporalem praesentiam Christi. Quaeris? In coelo quaere. Ibi Christus ad dexteram Patris sedens. Tecum ad tempus esse voluit, quando et quandiu necesse fuit. Exhibuit tibi ad tempus corporalem praesentiam suam, ut te ad spiritualem excitaret. Ideo corporaliter ad te venit, et exhibuit tibi ad tempus corporalem praesentiam suam, ut per illam spiritualis inveniretur, quae non auferretur. Ita per carnem assumptam olim in mundum venit, et secundum praesentiam corporalem ad tempus cum hominibus conversatus est, ut eos ad spiritualem praesentiam quaerendam et inveniendam excitaret. Postea completa dispensatione secundum corporalem
Abbreviated transcription (Latin):
necessitas. sicut ẽ cotidie offerendi
concessa potestas. Mmnistri uͦ uet̾is
feminalia sumunt quȩ minist̾io
expleto it̾um soluunt. qm̃ a cõta¬
ctu carnis uetꝰ lex. sc̃a tractaturos
ꝓhibuit. quos tursum expleta
uice ad oꝑam carnalis cõmertii te¬
laxaiit. Reliqua autẽ duo id ẽ
tunica liea. & zona uet̾is ac no¬
ui testam̃ti sacerdotib cõmunia
eẽ noscuntur. quãuis nr̃m sacer¬
docium zonã quatuor colorib
intextam non requirat. fortassis suꝑ¬
stitionis uitandȩ causa. aut mopia
artificii inductum contentũ pura
& simplici continentia. De inceriori
cayitur quartum indum̃tum
utuntur pontifices. E m̾ito pontifex
uł iacintina. cuiꝰ color speciem çli
serem mmittatur. ut ꝑ hoc intelli¬
gi detur quia pontifex plus debet
decelestib cogitare quã de t̾re¬
nis. Rectus ordo pͥmum intunica
linea. & zona. & feminalib lineis
expͥmitur mundicia carnis. dem
de ꝑtunicã int̾iorem uł iacintinã.

Expanded text:
necessitas, sicut quotidie est offerendi necessitas, sicut quotidie est offerendi concessa potestas. Ministri vero veteris femoralia sumunt, quae ministerio expleto iterum solvunt; quoniam a contactu carnis vetus lex sancta tractaturos prohibuit, quos rursus expleta vice ad operam carnalis commercii relaxavit. Reliqua autem duo, id est tunica linea i Testamenti sacerdotibus communia esse noscuntur, quamvis nostrum sacerdotium zonam quatuor coloribus inter textam non requirat, fortassis superstitionis vitandae causa aut inopia artificii inductum, contentum pura ac simplici continentia. CAP. V. De interiori equitur quartum indumentum,utuntur pontifices. Et merito pontifex vel hyacinthina cujus color speciem coeli sereni imitatur, ut per hoc intelligi detur, quod pontifex plus debet de coelestibus cogitare quam de terrenis. Rectus ordo: prius in tunica linea et zona et feminalibus exprimitur munditia carnis; deinde per tunicam interiorem vel hyacinthinam
Abbreviated transcription (Latin):
castitatis & continentiȩ signũ
quȩ ꝑtunicã. & zonam desig¬
nat᷑. hoc ẽ etiam qđ int̾ cet̾a sacra
indum̃ta feminalia linea cuca
renes ad sacrum ministium in¬
gredientium applicari uibẽtur.
non tantũ adturpitudinis uelan¬
dȩ quȩ solitis cotidiani usus indu¬
mentis tegebant᷑ necessitatẽ quã
obconseruande castitatis & mundi¬
ciȩ significationẽ. Neq uͦ existimã¬
dum in illo : p̃oꝵ popło uiros diᷤᷤ¬
cooꝑtat. aut non uelata carne pu
doris incedere. ut intraturi adsca
tunc demum uerenda tegere ui¬
bentur. S uoluit sermo di insa¬
cro officio ministros di ad tegenda
infirma corpotis ꝓpͥum ac singła¬
re oꝑim̾itum habere. ut ꝑ hoc
ostenderet pudiciciam & castimo¬
niam illoꝵ p̃cipue cum sc̃a trac¬
tarẽt. unicam & singłarem ẽẽ de¬
bere. Unde ministri noui sacerdo¬
cii hoc oꝑim̃tum in sacro officiosin¬
głare ñ assumunt quib ẽ iniun¬
cta seruandȩ castitatis cotidiana

Expanded text:
castitatis et continentiae signum quae per tunicam et zonam designatur, hoc est etiam quod inter caetera sacra indumenta, feminalia linea circa renes ad sacrum ministerium ingredientium applicari jubentur; non tam ad turpitudinis velandae quae solitis quotidiani usus indumentis tegebatur necessitatem, quam ob conservandae castitatis et munditiae significationem. Neque vero existimandum in illo priori populo viros discooperta, aut non velata carne pudoris solitos incedere, ut intratum ad sancta tunc demum verenda tegere juberentur. Sed voluit sermo Dei in sacro officio ministros Dei ad tegenda infirma corporis proprium ac singulare operimentum habere, ut per hoc ostenderet pudicitiam et castimoniam illorum praecipue cum sancta tractarent, unicam et singularem esse debere. Unde ministri novi sacerdotii hoc operimentum in sacro officio singulare non assumunt, quibus est injuncta servandae castitatis quotidiana
Abbreviated transcription (Latin):
aqua baptismatis & ꝑceptio corpo¬
ris & sanguinis. xp̃i. Alia sunt quȩ
& si necessaria non sint ad salutem
quia sine his salus haberi pocest. ꝓsi¬
ciunt tamen ad sanctificationẽ quia
his untus exerceri & gratia ampli¬
or ad quiri potest. ut aqua asꝑsiols
& susceptio cmeris &similia.
Sunt rursum alia sacramenta que
ad hoc solum instituta ẽẽ uident᷑.
ut ꝑipsa ea quȩ ceteris sacramendi
sanctificandis & instituendis necessa¬
ria sunt. quodammodo prepentur &
sanctificentur uel circa ꝑsonas in sa-¬
cris ordinib ꝑficiendis. uel in his quȩ
ad habitum sacroꝵ ordinũ ꝑtinent
initiandis. & ceteris huiusmodi. Pri¬
ma ergo ad salutẽ. scda ad exercitati¬
onem. tercia ad preparationẽ consti¬
tuta sunt. Nis igitur prout racio
postulare uidebatur ꝑtractatis ad

Expanded text:
qua baptismatis, et perceptio corporis et sanguinis Christi. Alia sunt quae etsi necessaria non sunt ad salutem quia sine his salus haberi potest proficiunt tamen ad sanctificationem, quia his virtus exerceri et gratia amplior acquiri potest, ut aqua aspersionis, et susceptio cineris, et similia. Sunt rursum alia sacramenta quae ad hoc solum instituta esse videntur, ut per ipsa ea quae caeteris sacramentis sanctificandis et instituendis necessaria sunt, quodammodo praeparentur et sanctificentur, vel circa personas in sacris ordinibus perficiendis, vel in iis quae ad habitum sacrorum ordinum pertinent initiandis et caeteris hujusmodi. Prima ergo ad salutem, secunda ad exercitationem, tertia ad praeparationem constituta sunt. His igitur prout ratio postulare videbatur pertractis, ad
Abbreviated transcription (Latin):
significatum accipimꝰ. in subsequen-¬
ti assertione suo quemq peccato ce¬
neri neq precedentia peccata patrũ
ad subsequentes filios redundare in¬
telligamus. Quod si uerum est: con-¬
stat quia peccata patrũ accualia ad
filios non transeunt. s originale solũ.
quod ceteris om̃ib tanto maius fuit:
quanto pre ceteris om̃ib naturam ip¬
sam mutare potuit. Quod quidem in
eadem corruptione se minataͬm ad ỹte¬
ritatem ꝑtransit. quia in prima ra¬
dice naturã humanã corruptã ffecit.

Expanded text:
significatum accipimus, in subsequensignificatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum est, constat quod peccata patrum actualia ad filios non transeunt, sed originale solum, quod caeteris omnibus tanto majus fuit quanto magis prae caeteris omnibus naturam ipsam mutare potuit. Quod quidem in eadem corruptione seminatur ad posteritatem pertransit, qua in prima radice sua naturam humanam corruptam infecit.
Abbreviated transcription (Latin):
uel quod magis ꝓbabile iudetur. eo¬
usq peccata patrum in filiis puniri
dicuntur. quo ipsi filii eoꝵdem patrũ
peccata uidentes imitantur. ut intel¬
ligamus numquã filios in parentũ
peccatis fieri participes. nisi prius su¬
erint peccando effecti imitatores. Ut
suo quisq peccato non alieno damp¬
netur. dum alienum suũ facit quod
amando & sequendo imitatur. Sic enĩ
generaliter dictum conuenientius in-¬
telligitur. filius non portabit iniquita¬
tẽ patris. & pater non portabit iniqui¬
tatem filii. ut numquam peccata ali-¬
ena noceant. nisi his qui ea peccando
imitantur. Cum eñ cont̃ il quod dic¬
tum fuerat patres comederunt uuam
acerbam & dentes filioꝵ obstupescuit.
oppositum sit filius non portabit mi¬
quitatẽ patris. & pater non portabit
niquitatẽ filii. anima quȩ peccaue¬
rit ipsa morietur. necesse est ut si m
priori sententia precedentium patrũ
peccata ad subsequentes filios transire

Expanded text:
vel quod magis probabile videtur covel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata videntes imitantur. Ut intelligamus nunquam filios in peccatis parentum fieri participes, nisi prius fuerint peccando effecti imitatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum convenientius intelligitur. Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii, ut nunquam peccata aliena noceant nisi iis qui ea peccando imitantur. Cum enim contra id quod dictum fuerat: Patres comederunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupescunt , oppositum sit: Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii. Anima quae peccaverit ipsa morietur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire
Abbreviated transcription (Latin):
forte iudiciũ mportabile fieret. si cun¬
cta p̾cedentium peccata in subsequen¬
tib uldio diuma puniret. Quod autẽ
in alio loco dicitur. filius non porta¬
bit iniquitatẽ patris & pater non por¬
tabit miquitatẽ filii. de illa ueracit᷑
imiquitate intelligit᷑. quã ꝑsonaliter
discreti & ẽentialiter ab inuicẽ diuisi
pater & filius oꝑantur. Ex quo enim
filius a patre & pater a filio alius in
ꝑsona effectus ẽ. sicut uterq ꝓprio ar-¬
bitrio oꝑari habet. si ͨ quod alter facit
deinceps alteri inputari non debet. Qd̃
ergo dictum ẽ reddam peccata patrũ
in filios. de illis peccatis indelligi opor¬
cec quȩ patres commiserunt priusquã
de ipsis nascerentur. hii ad quos pecca¬
ta eoꝵ redundare debuerunt. Quare
ergo usq in quartam generationem.
nisi quia uel ꝑ miscdĩam rigor iusticiȩ
tẽꝑatur. uel ꝑ terciã & quartam gene¬
rationẽ om̃is generatio intelligitur.

Expanded text:
forte judicium importabile fieret, si cunforte judicium importabile fieret, si cuncta praecedentium peccata in subsequentibus ultio divina puniret. Quod autem in alio loco dicitur: Filius non portabit iniquitatem patris et pater non portabit iniquitatem filii ; de illa veraciter iniquitate intelligitur, quam personaliter discreti et essentialiter et ab invicem divisi pater et filius operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio est alius in persona effectus, sicut uterque proprio arbitrio operari habet, sic quod alter facit deinceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis peccatis intelligi oportet quae patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare ergo usque in quartam generationem, nisi quia vel per misericordiam rigor justitiae temperatur, vel per tertiam et quartam generationem omnis generatio intelligitur,
Abbreviated transcription (Latin):
etiam inputat᷑ ad culpã. donec ꝑcep-¬
to lauachro regenerationis in ipsis
quoq culpa deleatur. etiam si pena
ueritur autẽ
utrum om̃ia peccata p̃ce¬
dentium patrum ad filios transeant.
sicut illud primi parentis delictũ in
om̃s qui ex ipso nati sunt redundasse
uidemus. Quod si uerũm est. quanto
posteriores tanto utiq sunt miserabi-¬
liores. Nec equa uidecur condicio ut
tempus prenudicet ueritati. nisi forte
natura quantomagis corrumpit᷑. tan¬
to decerior seminatur. Cum enim dicat
scͥptura. reddam peccata patrum in fili¬
os usq in terciam & quartam genera-¬
tionẽ. manifeste ostendicur quod a
filiis peccata patrũ reqͥrant᷑. Sed quare
usq in terciam & quartã generatio¬
nem. & non usq quaq non facile est
demonstrari. nisi forte ea quȩ ꝑ iusti¬
ciam in omnẽ generationẽ exquiri
potuerunt. ꝑ miscdiam in tercia &
quarta generatione terminant᷑. ne

Expanded text:
etiam imputatur ad culpam, donec percepetiam imputatur ad culpam, donec percepto lavacro regenerationis in ipsis quoque culpa deleatur, etiam si poena Quaeritur autem utrum omnia peccata praecedentium patrum ad filios transeant, sicut illud primi parentis delictum in omnes qui ex ipso nati sunt redundasse videmus? Quod si verum est, quanto posteriores tanto utique sunt miserabiliores. Nec aequa videtur conditio ut tempus praejudicet veritati, nisi forte natura quanto magis corrumpitur, tanto deterior seminatur. Cum enim dicat Scriptura: Reddam peccatum patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem ; manifeste ostenditur quod a filiis peccata patrum requirantur. Sed quare usque in tertiam et quartam generationem et non usquequaque, non facile est demonstrari nisi forte ea quae per justitiam in omnes generationes exquiri potuerunt; per misericord am in tertia et quarta generatione terminantur, ne
Abbreviated transcription (Latin):
in xp̃o iħu. ut uidelicet ostenderet qr
his qui sunt renati in xp̃o iħu. quãuiᷤ
infirmitas originalis corruptionis ñ
collit᷑. interueniente tamen regenerati¬
onis sacramento ad dampnationem
non inputatur. Quibus fomes quidẽ
peccati mẽẽ potest. sed peccatũ dñari
non potest. quamdiu libertatẽ suam
custodiunt. & spm̃ adoptionis uolun¬
tariȩ peccando non amittunt. Liberati
enim a seruitute peccati sub corrup¬
dione quidem mortalitatis necessitate
tenemur. s dñio ꝓeccati non nisi uolũ¬
tate subicimur. Propter quod idem
apłs dicit. Nlon regnet peccatũ in ur̃o
mortali corpore. Corpus quippe nr̃m ne¬
cessitate mortale in ipsa corruptionis
radice fomitẽ peccati portat. s: ubi sp̃c
libertatis est peccatum ipsum ad reg-¬
nandum surgere non potest.Sic itaq
origiale peccatũ quod in patribus
ꝑ regenerationẽ delecum ẽ. quantũ
ad culpã quia tamen ad penam re-¬
manet. ad eos qui generantur transi-¬
ens non solum ad penam constat. sed

Expanded text:
 Jesu . Ut videlicet ostenderet, quia his qui sunt renati in Christo Jesu, quamvis infirmitas originalis corruptionis non tollitur, interveniente tamen regenerationis sacramento ad damnationem non imputatur. Quibus fomes quidem peccati inesse potest, sed peccatum dominari non potest quandiu libertatem suam custodiunt, et spiritum adoptionis voluntarie peccando non amittunt. Liberati enim a servitute peccati sub corruptione quidem mortalitatis necessitate tenemur, sed dominio peccati non nisi ex voluntate subjicimur. Propter quod idem Apostolus dicit: Non regnet peccatum in vestro mortali corpore . Corpus quidem nostrum necessitate mortale in ipsa corruptionis radice fomitem peccati portat; sed ubi spiritus libertatis est, peccatum ipsum ad regnandum surgere non potest. Sic itaque originale peccatum quod in parentibus er regenerationem deletum est quantum ad culpam, quia tamen ad poenam remanet; ad eos qui generantur transiens non solum ad poenam constat, sed
Abbreviated transcription (Latin):
nale peccatum contrañ
qui generantur ab his qui originalis
peccati siue ꝑ sacramenta fidei siue so¬
la fide remissionem acceꝑunt. Quomͦ
enim a patrib in filios transire potest
quod in ipsis patribus non est: Ded
sciendum est quod originale peccatũ
quod a patͥb ꝑ carnis generationem
qui gignunt quantũ ad culpam remissũ
sti qͦntũ ad penã tn remansit. Intũ ad culpã¬

Expanded text:
nale peccatum contrahunt, qui generantur ab iis qui originalis peccati, sive per sacramenta fidei, sive sola fide remissionem acceperunt. Quomodo enim a patribus in filios transire potest, quod in ipsis patribus non est? Sed sciendum est quod originale peccatum quod a patribus per carnis generationem qui gignunt quantum ad culpam remissum sit, quantum ad poenam tamen permansit. Quantum ad culpa
Abbreviated transcription (Latin):
pit nobis ds̃ ne comederemus. & netan-¬
geremus illud ne forte moriamus..
Dix̃ autẽ serpens ad mulierem. Nequa¬
quã morte moriemini. Considerate in-¬
crementa ꝑditionis. primum dixerat
ds in quocumq die comederis ex eo
morieris. Deinde mulier dixit ne forte
moriamur. Nouissime serpens dixit. ne¬
quaquã morte moriemini.Ds̃ affirma¬
uit. mulier dubicauit. diabolus nega¬
uit. Nequaquã autẽ diabolus coram
muliere uerba dei negare presumpsis¬
set. si non prius ipsam mulierẽ dubi¬
tantẽ inuenisset. Quȩ ergo dubitauit
ab affirmante recessit. & neganti ap¬
ꝓpinquauit. Ipsa igitur scđm aliquid
inchoauit malitiam. quȩ temptatori
inique ꝑsuasionis dedit audatiam.

Expanded text:
remus et ne tangeremus illud, ne forte moriamur. Dixit autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini . Considerate incrementa perditionis. Primum dixerat Deus: In quocunque die comederis ex eo, morte morieris . Deinde mulier dixit: Ne forte moriamur . Novissime serpens dixit: Nequaquam morte moriemini . Deus affirmavit; mulier dubitavit; diabolus negavit. Nequaquam autem diabolus coram muliere verba Dei negare praesumpsisset, si non prius ipsam mulierem dubitantem invenisset. Quae ergo dubitavit ab affirmante recessit, et neganti appropinquavit. Ipsa igitur secundum aliquid inchoavit malitiam, quae tentatoris iniquae persuasionis dedit audaciam.
Abbreviated transcription (Latin):
cum ceciderit non habet subleuantẽ.
& si quispiam preualuerit aduersus
unum duo resistunt ei. primũ dili¬
genter solitariam feminã exploraũ.
& inueniens in ea primum omnẽ suȩ
temptationis conatũ exꝑiri disposuit.
Quare pͥꝰ ab intertogatione exorsꝰ ẽ.
idece autem quanta est confu-¬
fio & cimiditas nequiciȩ in con¬
spectu uirtutis. Stans coram uiro &¬
coram femina hostus suꝑbus. ex sola
malicia cogitata nundũ dicta con-¬
funditur. & quasi se iam priusquã
etiam loqueretur deprehensum me¬
tuens. non audet exire in uerba ꝑ¬
suasionis. donec animũ temptande
interrogatione presentiat. Cur inqͥt
precepit ds uob̾ ut non comederetis
de om̃i ligno parachsi: Cui respon¬
dit mulier. De fructu lignoꝵ quȩ st̃

Expanded text:
cum ceciderit non habet sublevantem . cum ceciderit non habet sublevantem . Et si quispiam praevaluerit adversus unum duo resistunt ei; primum diligenter solitariam feminam exploravit, et inveniens; in ea primum omnem suae tentationis conatum experiri disposuit. CAP. IV. Quare ab interrogatione exorsus est. Considerate quanta est confusio et timiditas nequitiae in conspectu virtutis. Stans coram et coram femina hostis superbus ex sola malitia cogitata nondum dicta confunditur; et quasi se jam prius quam etiam loqueretur deprehensum metuens, non audet exire in verba persuasionis, donec animum tentandae interrogatione praesentiat. Cur, inquit, praecepit Deus vobis ut non comederetis de omni ligno paradisi? Cui respondit mulier: De fructu l
Abbreviated transcription (Latin):
in qua eius malitia prorsus non cela¬
recur. Ut igicur in ꝓpria forma non
ueniret sua uoluntate factum ẽ. ut
autẽ aliam formam nisi quȩ maliciȩ
suȩ conueniret habere non posset di¬
uina ordinatione dispositũ. Uenit gͥ
ad hominẽ in serpente callidus hostis.
qui fortassis ꝓmissus fuisset. in forma
columbȩ uenire maluisset. Sed hoc
uas sp̃c sc̃s sibi reseruauit. quia ꝓfecco
dignum non erat. ut sp̃c malignꝰ illã
formã homini odiosam faceret: in q̃
ed libet considerare quã timenda
fuerit in principio ad temptan¬
dam uirtutẽ huius hostis malicia. Qua¬
si enim parum de suis uirib presu-¬
mens. humanã naturam in eam par¬
tem ubi debilior uidebatur aggressus
est. ut si forte illic aliquatenus preua-¬
lere potuisset. postmodũ cum maiori
fiducia ad alteram quȩ robustior fuit
pulsandam aut pocius subuertendã
accederet. Sciens g quia uerum ẽe̾c quã¬
uis adhuc dictum non ẽẽt. ue soli quia

Expanded text:
in qua ejus malitia prorsus non celain qua ejus malitia prorsus non celaretur. Ut igitur in propria forma non veniret sua voluntate factum est, ut autem aliam formam nisi talem quae malitiae suae conveniret habere non posset, divina ordinatione dispositum. Venit ergo ad hominem in serpente callidus hostis, qui fortassis si permissus fuisset in forma columbae venire maluisset. Sed hoc vas Spiritus sanctus sibi reservavit, quia profecto dignum non erat ut spiritus malignus illam formam homini odiosam faceret, in quaad feminam venit. Libet considerare quam timenda fuerit in principio ad tentandam virtutem hominis hujus hostis malitia. Quasi enim parum de suis viribus praesumens humanam naturam in eam partem ubi debilior videbatur aggressus est, ut si forte illic aliquatenus praevalere potuisset, postmodum cum majori fiducia ad alteram quae robustior fuit pulsandam aut posterius subvertendam accederet. Sciens ergo quod verum esset quamvis adhuc dictum non esset Vae soli, quia
Abbreviated transcription (Latin):
mine prouidentia diuina
in loco deliciarum quasi
in parte potiori constituto. & ad con¬
seruanda bona quȩ habebat eadẽ di
prouidentia rationi humane adiun¬
cta muinto. Atq ad illa bona que ha-¬
biturus erat querenda & optinenda
p̃cepto obedientiȩ cum gr̃a cooꝑante
instructo. uidit diabolus & inuidit qd
homo illuc ꝑ obedientiã ascenderet.
unde ipse ꝑ suꝑbiam corruisset.
Quare diabolus in forma aliena ad¬
uia uero illi ꝑ iuolenciam no¬
cere non potuit. ad fraudẽ se
conuertit. ut dolo hominẽ supplanta¬
ret. quẽ uirtute supplantare non pos¬
sec. Ne autẽ fraus illius om̃mo nulla
ẽẽt si nimis manifestaretur. in ꝓpͥa
forma uenire non debuit. ne mani¬
feste cognosceret᷑. & nullatenus recipet᷑
terum ne nimis uiolenta esset fraus
eius si prorsus occultaretur. & homo si¬
mul si łs eum tali fraude quȩ caue¬
ri non posset decipi ꝑmitteret iniu¬
riam pati uideretur. in aliena qui¬
dẽ forma uenire ꝑmissus est. sed tali

Expanded text:
mine providentia divina in loco deliciarum quasi in parte potiori constituto, et ad conservanda bona quae habebat eadem Dei providentia rationi humanae adjuncta munito, atque ad illa bona quae habiturus erat quaerenda et obtinenda praecepto obedientiae cum gratia operante instructo; vidit diabolus et invidit quod homo illuc per obedientiam ascenderet, unde ipse per superbiam corruisset. CAP. II. Quare diabolus in forma aliena Quia vero per violentiam nocere non potuit ad fraudem se convertit, ut dolo hominem supplantaret quem virtute superare non posset. Ne autem fraus illius omnino nulla esset, si nimis manifestaretur; in propria forma venire non debuit, ne manifeste cognosceretur, et nullatenus reciperetur. Iterum ne nimis violenta esset ejus fraus si prorsus occultaretur et homo simul si Deus eum tali fraude quae caveri non posset decipi permitteret injuriam pati videretur, in aliena quidem forma venire permissus est; sed tali
Abbreviated transcription (Latin):
tamen potestas illis ut tunc aliud
ẽent quia hoc erant. s ut hoc ẽe
desinerent quod tunc erant:⁊a
liuid ẽẽ inciperent quod none¬
rant. non enim esse poterant qͦd
ñ erant. nisi prius ẽe desinerent
quod erant. ⁊ tunc deinde esse
inciperent quod non erant. qm̃
liberum arbitrium de presenti
ẽe non potest. etiam supsum in
p̃senti est. s spectat semper ad fu¬
turos euentus.:⁊ eos solum qui in
contingenti consistunt: Futura
quippe quȩ ex necessitate futura
sunt. liberum arbitrium ñ sequũ¬
tur. s constant immobilit ad unũ
tantum. nec recipiunt utrum lib&
contingentis: Sic igitur liberũ
arbitrium tunc in illis erat. non
quidem ut tunc aliud essent. qͣm
erant. s potestate quã habebant
in eo qͦd erant. ut hoc ẽe desinerẽt.
aliud ẽẽ inciperent quod non e¬
rant Et sic quidem studiosius in-¬
quirentibꝰ ratio occurrit de statu
pͥmo angelorum ⁊ de pͥmordio exi-¬

Expanded text:
tamen potestas illis ut tunc aliud tamen potestas illis ut tunc aliud essent; quia hoc erant, sed ut hoc esse desinerent quod tunc erant et aliud esse inciperent quod non erant. Non enim esse poterant quod non erant nisi prius esse desinerent quod erant, et tunc deinde esse inciperent quod non erant. Quoniam liberum arbitrium de praesenti esse non potest, tametsi ipsum in praesenti est; sed spectat semper ad futuros eventus, et solum qui in contingenti consistunt. Futura quippe quae ex necessitate futura sunt, liberum arbitrium non sequuntur; sed constant immobiliter ad unum tantum, nec recipiunt utrumlibet contingentis. Sic igitur liberum arbitrium erat tunc in illis, non quidem ut tunc aliud essent quam erant, sed potestate quam habebant in eo quod erant ut hoc esse desinerent, et aliud esse inciperent quod non erant. Et sic quidem studiosius inquirentibus ratio occurrit de statu primo angelorum, de primordio exi
Abbreviated transcription (Latin):
rum arbitrium quod dixi¬
mus primi principii esse ꝓpter
uoluntatem quȩ erat in primo
principio. hoc ipsum ad primũ
principium non erat. qm̃ liberũ
arbitrium ad presens tempus ñ
refertur. s ad ea quȩ futura sutł
postea incontingenti: O mne eñi
quod est determinatum ẽ. nec
potest aliud ẽe. quam ẽ dum ip¬
sum ẽ:. Et si aliud potest ẽe: po¬
test aluid ẽẽ postea. ⁊ non aliuo
ẽe tunc qͣndo est. hoc quod est s
postea. ut desinat hoc ẽẽ quod ẽ.
⁊ incipiat aliud esse quod non
est. Q uod enim potest: in p̃senti
quidem potest. s de p̃senti non pot̾:
Et si de p̃senti potest. tam̃ ñ nisi ad
futurum potest: Quod igit᷑ pri¬
mum facti sunt ipsi. non ẽe non
potuerunt quia facti sunt hoc to¬
tum ⁊ ñ fecerunt ipsi. ⁊ non potu¬
erunt non ẽẽ hoc cum primum
erant. qm̃ tunc ipsum erant:i ẽe
cȩperunt solum modo: Et si pote¬
stas illis erat ut aliud eẽnt quia
liberum arbitrium erat. non erat

Expanded text:
rum arbitrium quod diximus primi principii esse propter voluntatem quae erat in primo principio, hoc ipsum ad primum principium non erat; quoniam liberum arbitrium ad praesens tempus non refertur, sed ad ea quae futura sunt postea in contingenti. Omne enim quod est determinatum nec potest aliud esse, quam est dum ipsum est; et si aliud potest esse potest esse aliud postea; et non aliud esse tunc quando est hoc quod est, sed postea ut desinat hoc esse quod est, et incipiat aliud esse quod non est. Quod enim potest in praesenti quidem potest, sed de praesenti non potest; et si de praesenti potest, non tamen nisi ad futurum potest. Quod igitur primum facti sunt ipsi, non esse non potuerunt, quia facti sunt hoc totum; et non fecerunt ipsi et non potuerunt non esse hoc cum primum erant, quoniam tunc ipsum erant, et esse coeperunt solummodo. Et si potestas illis erat, ut aliud essent, quia liberum arbitrium erat, non erat