comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicere hoc.ẽ: nec in reb agnoscere
tantũ ordinis bonũ. nec inse tantũ
erroris malũ. Sed ista inqͥt genera
qͥnq illas naturas inhabitantia. seua
erant atq pestifera : quasi egͦ ineis
seuitiã pestẽq laudauerim. Ecce
egͦ tecũ uitupero : quȩ in illis mala
ẽẽ criminaris. Nauda tu mecũ.
quȩ in illis bona ipse cõmemoras.
ta uidebis bona. malis ꝑmiata.
te uelle constituere. ꝓ sũmo & ex¬
tremꝰ malo.Ditupero ibi trcũ
pestẽ. lauda ibi mecũ salutẽ. Menĩ
genera illa uł gigni uł nutriri
uł in habitare illã trã sine aliqͣ
salute potuissent. Sicupero ibi tecũ
tenebras. lauda ibi mecũ fȩcũditatẽ.
Tenebras enĩ dicis in estimabiles. &
addis tam̃ cũ ꝓpriis fȩtib. Quã¬
quã tenebrȩ ñ sunt corpora. totũ¬
q hoc nom̃ lucis absentia. ẽ: sicut
nuditas carere uestitu. & in anitas
uacare corporis plenitudine. Fc
ꝓpt̃ea tenebre nihil gignere potue¬

Expanded text:
dicere, hoc est nec in rebus agnoscere dicere, hoc est nec in rebus agnoscere tantum ordinis bonum nec in se tantum erroris malum. Sed ista, inquit, genera quinque illas naturas inhabitantia saeua erant atque pestifera. quasi ego in eis saeuitiam pestemque laudauerim. ecce, ego tecum uitupero, quae in illis mala esse criminaris, lauda tu mecum, quae in illis bona ipse commemoras: ita uidebis bona malis permixta te uelle constituere pro summo et extremo malo. uitupero ibi tecum pestem, lauda ibi mecum salutem; non enim genera illa uel gigni uel nutriri uel inhabitare illam terram sine aliqua salute potuissent. uitupero ibi tecum tenebras, lauda ibi mecum fecunditatem; tenebras enim dicis „inaestimabiles. et addis tamen "cum propriis fetibus," quamquam tenebrae non sunt corporeae totumque hoc nomen lucis absentia est, sicut nuditas carere uestitu et inanitas uacare corporis plenitudine; ac propterea tenebrae nihil gignere potue
Abbreviated transcription (Latin):
des : sicuti sunt homines. Quis igit᷑ ista
ordinariit : Nius distribint atq distin¬
xit Quisͦ numerũ. qualitates. formas.
describere. uł qͦmͦ insinuare &iã poetȩ
solent in formem quandã materiam si¬
ne specie. sine qualitate. sine m̃suris. nu
mero. & pondere. sine ordine. Ac distinc¬
tione. confusũ nescio qͥd: atq om̃ino
expers om̃is qualitatis. EB illud qͥ¬
dã doctores grece porton uocantur.
Ugͦ sic isti hanc quã uocant t̾rã
tenebraꝵ insinuare conant᷑: sed
om̃ino alit longeq diuerse atq
contrariȩ. latus lateri aduingunt.
atq colliniant. Paturas qͥnq nu¬
merant. distingunt. ordinant. qua¬
litatib ꝓpriis enuntiant. Nec eas
defertas & infecundas. e̾ẽ. ꝑmittunt.
sed suis in habitatorib cõplent.
eisq: ipsis formas c̃gruas & suis ba¬
bitationib accõmodas attribuunt.
& qđ ante cellit. om̃ib uitã.
Scanta bona enumerare. & ab auc¬

Expanded text:
des, sicuti sunt homines. Quis igitur ista des, sicuti sunt homines. Quis igitur ista ordinauit? quis distribuit atque distinxit? quis numerum, qualitatem, formas, describere, uel quo modo insinuare etiam poetae solent informem quandam materiem sine specie, sine qualitate, sine mensuris, sine numero et pondere, sine ordine ac distinctione confusum nescio quid atque omnino expers omni qualitate, — unde illud quidam doctores graeci iiroiov uocant — non ergo sic isti hanc quam uocant terram tenebrarum insinuare conantur, sed omnino aliter longeque diuerse atque contrarie latus lateri adiungunt atque conliniant: naturas quinque numerant, distingunt, ordinant, qualitatibus propriis enuntiant nec eas desertas infecundasque esse permittunt, sed suis inhabitatoribus conplent eisque ipsis formas congruas et suis habitationibus adcommodatas adtribuunt et quod antecellit omnibus, uitam. haec tanta bona enumerare et ab auc
Abbreviated transcription (Latin):
biles principes. quoꝵ om̃iũ ipse erat menꝰ
atq origo. m que fuerunt nature qͥnq
t̾rȩ pestiferȩ. Animaduertimꝰ qͥnq na¬
turas qͣsi partes uniꝰ naturȩ. quã uocat
t̾rã pestiferã. Hx sunt aũ. tenebrȩ.
aquȩ. uenti ignis. fusniꝰ. Quas quinq
naturas sic ordinat. ut eacteriores
cȩteris sint tenebre. aqͥb numerare in¬
cipit. IIntra tenebras aqͣs constituit. In¬
tri aqͣs : uentos. Intra uentos: ignẽ. In¬
tra ignẽ: fumũ. Et habebant iste qͥnq
naturȩ sua quȩq genera in habitatoꝵ
suoꝵ. quȩ nihilominꝰ qͥnq sunt. Querͦ
nãq utrũ unũ genꝰ habitantiũ fuerit in
om̃ib qͥnq naturis : an diuersa genera
sic̃ nature ipsȩ diuersȩ sunt. Aurersa
fuisse respondent. Ut de aliis libris
ita dicent: qđ tenebrȩ. serpentes ha¬
buerint. Qquȩ. natantes : sicuti sunt
pisces. Enti uolantes: sicuti st̃ aues.
gnes. quad rupedes : sicuti sunt xqui.
leones. & cȩtera huiusmodi. Pumꝰ. bipe¬

Expanded text:
e erat mens atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae pestiferae. animaduertimus quinque naturas quasi partes unius naturae, quam uocat terram pestiferam. hae sunt autem: tenebrae, aquae,. uenti, ignis. fumus; quas quinque naturas sic ordinat, ut exteriores ceteris sint tenebrae, a quibus numerare incipit. intra tenebras aquas constituit; intra aquas uentos; intra uentos ignem; intra ignem fumum. et habebant istae quinque naturae sua quaeque genera inhabitatorum suorum, quae nihilominus quinque sunt. quaero namque, utrum unum genus habitantium fuerit in omnibus quinque naturis, an diuersa genera, sicut naturae ipsae diuersae sunt. diuersa fuisse respondent et de aliis libris ita docent, quod tenebrae serpentes habuerunt; aquae natantes, sicut sunt pisces; uenti uolantes, sicut sunt aues; ignis quadrupedes, sicuti sunt equi, leones et cetera huiusmodi; fumus bipe
Abbreviated transcription (Latin):
mentissimo sinu editos. non solũ
sine molestia . sed uitalit̾ atq
indulgent̃ usq in illũ princi¬
patũ educauerat & c̃ tinebat.
ta ostendunt᷑ ista m̃dacia anĩ¬
aduersionẽ rerũ quȩ uident᷑.
in mundo. sed minꝰ diligenti minꝰ¬
q sollerti carnali fensũ c̃cepta.
& phantasinatis: parturita. &
temeritate edita atq conscripta
hereticoꝵ numerũ auxisse

Expanded text:
mentissimo sinu editos non solum mentissimo sinu editos non solum sine molestia, sed uitaliter atque indulgenterusque in illum principatum educauerat et continebat. ita ostenduntur ista mendacia animaduersione rerum, quae uidentur in mundo, sed minus diligenti minusque sollerti ca.rnali sensu concepta et phantasmatis parturita et temeritate edita atque conscripta haereticorum numerum auxisse
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ ut ideo bipedes animantes in fu
uere nasci debuerunt: qͥa sepe ñ mi¬
nore ambitu & elatione surgit incȩ¬
lũ. Et m nebulis: quȩ plerũq de t̾ra
ita eox halant᷑. ut longe intientib in¬
certũ etiã faciant. fumsire an ne¬
bule ille sint. Postrem cur iaqͥs
& uentis de babitandi pacientia.
ad habitatores ductũ . ẽ. argum̃tũꝰ
Irua uidemꝰ & natantia in aqͥs. &
uolantia in uentis inuere. Ignis
uͦ & fumꝰ ñ de c̾ruit hominẽ
m̃tientẽ : ut puder& eũ tales
habitatores ibi constituere. qͥb
nichil constitueret᷑ absurdius:
Mam qua drupedẽ ignis incendit.
atq corrũpit: & bipedes fumꝰ
offocit & necat. Ulel hic certe co¬
git᷑ fateri se meliores dicere in
gente tenebraꝵ istas fuisse natu¬
ras: ubi uult om̃ia peiora credi.
Siqͥdẽ ibi gignebat ignis qua¬
drupedẽ : & nutriebat. & contine¬
bat in noxie. uel etũ cõmodissume.
mulit̃ & fumꝰ bipedes suos cle¬

Expanded text:
tamen, ut ideo bipedes animantes in fumtamen, ut ideo bipedes animantes in fumuere nasci debuerunt, quia saepe non minore ambitu et elatione surgit in caelum; et in nebulis, quia plerumque de terra ita exhalantur, ut longe intuentibus incertum etiam faciant, fumusne an nebulae sint. postremo cur in aquis et uentis de habitandi patientia ad habitatores ductum est argumentum ? quia uidemus et natantia in aquis et uolantia in uentis uiuere. ignis uero et fumus non deterruit hominem mentientem, ut puderet eum tales ibi habitatores constituere, quibus nihil constitueretur absurdius? nam quadrupedem ignis incendit atque corrumpit et bipedes fumus offocat et necat. uel hinc certe cogitur fateri se meliores dicere in gente tenebrarum istas fuisse naturas, ubi uult omnia peiora credi. siquidem ibi gignebat ignis quadrupedem et nutriebat et continebat innoxie uel etiam commodissime. similiter et fumus bipedes suos cle
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. Anserib uͦ. ñ facile qͥcquã e¬
dacius inuenit᷑. Quos sure in fumo.
ponat. qͥa bipedes sunt: suit in aquis.
qͥa natare amant. siue in irentis. qa
pennati sunt & int̃dũ uolant. adignẽ
certe scđm eius distinctionẽ ñꝑtonenͭ.
credo tũ anua duertisse hinmientes eqͦs
& sepe morsis frenis raptos infeminas.
Qđ anima diersũ dũ uultꝰ cito scribere.
ñ attendit. passerẽ parietinũ: in cuiꝰ
cõparatione quiuis admissariꝰ frigi¬
dissimꝰ inuenit᷑. Hipedes uͦ in finno
cũ ab eis quęrit᷑ qͣre ordinauerit.
respondent elatũ & suꝑbũ. ẽẽ. bi¬
pedũ genꝰ. Hinc enĩ homires tra¬
here originẽ dicunt. Et qm̃ fumꝰ
globosus & qͣsi cumidus in auras eri¬
gitur. suꝑbis. eẽ. similẽ ñ ab surde at¬
tenderẽ. Que anima duersio suffice¬
re debuit ad aliqlã similitudine̾ dan¬
dã de suꝑbis hominib siue allegoriã
uel formandã. uel intelligendã : non

Expanded text:
dicit. anseribus uero non facile quicquam edicit. anseribus uero non facile quicquam edacius inuenitur; quos siue in fumo ponat, quia bipedes sunt, siue in aquis, quia natare amant, siue in uentis, quia pennati sunt, et interdum uolant: ad ignem certe secundum eius distinctionem non pertinecredo eum animaduertisse hinnientes equos et saepe morsis frenis raptos in feminas: quod animaduersum dum uult cito scribere, non adtendit passerem parietinum, in cuius conparatione quiuis admissarius frigidissimus inuenitur. bipedes uero in fumo cum ab eis quaeritur quare ordinauerit, respondent elatum et superbum esse bipedum genus; hinc enim homines trahere originem dicunt; et quoniam fumus globosus et quasi tumidus in auras erigitur, superbis esse similem non absurde adtenderunt. quae animaduersio sufficere debuit ad aliquam similitudinem dandam de superbis hominibus, siue allegoriam uel formandam uel intellegendam; non
Abbreviated transcription (Latin):
uelles diceres. eis qͦs semel ut tibi crede¬
rent decepisses. Quãquã id qd eũ indux̃
ut intenebris serpentia nata. ẽẽ. confin¬
ger&: in ipsis qͥdẽ primordiis nascentiũ
potuit bene animaduerti. Sed sunt ser¬
pentes qͥtã acute uident. & sic p̃sentia
lucis exultant: ut grauissimũ testimo¬
niũ contra eũ dicere uideant᷑. Dem¬
de in aqͥs natantia facile fuit hic dis¬
cere. & ad illa transferre phantasmata
Sic & inuentis uolantia : qm̃ huiꝰ cras¬
sioris aeris impulsus in qͦ aues uolant.
uentꝰ dicit᷑. In igni uͦ quadrupedia
unde illi fingere inmentẽ uenerit.
mescio. Et tam̃ ñ frustra hoc dixit:
fed parũ attendit. & errant nimis.
Hanc enĩ solent rationẽ reddere.
qđ quadrupedes edaces sint. & in con¬
cubitu multũ ferueant. Sed multi bo¬
mines edacitate sua superant. quẽ li¬
b& quadrupedẽ. qui certe bipedes
sunt: quos ñ ignis. sed fumi filios. ẽẽ.

Expanded text:
uelles, diceres eis, quos semel, ut tibi credeuelles, diceres eis, quos semel, ut tibi crederent, decepisses. quamquam id, quod eum induxit, ut in tenebris serpentia nata esse confingeret, in ipsis quidem primordiis nascentium potuit bene animaduerti. sed sunt serpentes, qui tam acute uident et sic praesentia lucis exultant, ut grauissimum testimonium contra eum dicere uideantur. deinde in aquis natantia facile fuit hic discernere et ad illa transferre phantasmata; sic et in uentis uolantia, quoniam huius crassioris aeris inpulsus, in quo aues uolitant, uentus dicitur; in igni uero quadrupedia unde illi fingere in mentem uenerit, nescio. et tamen non frustra hoc dixit, sed parum adtendit et errauit nimis. hanc enim solent rationem reddere, quod quadrupedes edaces sint et in concubitum multum ferueant. sed multi homines edacitate sua superant quemlibet quadrupedem, qui certe bipedes sunt, quos non ignis, sed fumi esse filios
Abbreviated transcription (Latin):
tũcũq laudabilis & bona. ẽ: nemͦ
prudens ab alienat ab auctore om¬
niũ bonoꝵ dõ. Dam ille manicheu
sic̃ uoluit naturas quas hic dicit
ordinare in phantasmatib siuis. ue¬
lut ingente tenebraꝵ: omino fal¬
sus. ẽẽ. c̃ uincit᷑. Rs. qͥa cenebrȩ
nibal possunt gignere ut dictũ . ẽ.
Sed ñ in qͥt cales erant ille tenebrȩ.
qͣles hic nosti. Ude gͦ me de illis
doces. An forte tam uerbosus doc¬
trinȩ pollicitator cogis ut credamꝰ
Sed fac me credere. Illud tam̃ scio.
qđ si ñ habebant aliquã faciẽ. sic̃
iste ñ habent: nihil generare po¬
tuerunt. Mi aũ habebant: melio¬
res erant: Tu aũ cũ dicis ñ fuisse
tales : quasi peiores aliqͣs credi cu¬
pis. Posses dicere. &iã silentiũ qđ
sic .ẽ. aurib ut tenebrȩ oculis. aliqͣ
ibi surda. uł muta animalia genu¬
isse : ut cũ tibi diceret᷑ ñ . eẽ. aliqͣ
naturã silentiũ responderes. Eied ñ tale
silentiũ erat. qͣle hic nosti: ut omĩno qđ

Expanded text:
t, laudabilis et bona est, nemo prudens abalienat ab auctore omnium bonorum deo. Nam ille Manichaeus, sicut uoluit naturas, quas hic didicit, ordinare in phantasmatibus suis uelut in gente tenebrarum, omnino falsus esse conuincitur. primo quia tenebrae nihil possunt gignere, ut dictum est. sed non, inquit, tales erant illae tenebrae, quales hic nosti. unde ergo me de illis doces? an forte tam uerbosus doctrinae pollicitator cogis, ut credam? sed fac me credere. illud tamen scio, quod si non habebant aliquam speciem, sicut istae non habent, nihil generare potuerunt; si autem habebant, meliores erant. tu autem cum dicis non fuisse tales, quasi peiores aliquas credi cupis. posses dicere etiam silentium, quod sic est auribus ut tenebrae oculis, aliqua ibi surda uel muta animalia genuisse, ut, cum tibi diceretur non esse aliquam naturam silentium, responderes "sed non tale silentium, quale hic nosti," ut omnino quod
Abbreviated transcription (Latin):
morti subiciam᷑. Et si adhuc parũ. ẽ. ui¬
de qͥd seqͣt᷑. Acessario gͦ inqͥt plura sunt
ante cõmemoranda : ut ad istud myste¬
riũ sine ulla possit ambiguitate ꝑueniri.
Pẽ. qđ dicebã. sic mͥ demonstrari debere
ueritatẽ : ut adeã sine ulla ambiguitat᷑
ꝑueniã. Qd̃ si ipse ñ polliceret᷑. me cam̃
hoc exigere & flagitare oportebat: ut
tanta mercede cognitionis eiudentissime
atq certissime ex catholico xp̃iano. qͥ¬
b lib& c̃tradicentib manicheũ me fieri
ñ pu der&. Lĩ igit᷑ audiamꝰ qͥd afferat.
Usi tͥ uidet᷑ inqͥt. ausculta priꝰ quȩ
fuerint ante constitutionẽ mundi.
& qͦ pacto p̾liũ sit agitatũ. ut posss
luminis se iungere nacurã Ac tene¬
braꝵ. Nã incredibilia om̃mno falsa ꝓ¬
posuit. Qꝑ enĩ credit ante constitu¬
tione̾ mundi ullũ p̃liũ fuisse cõ¬
missũ: Et tam̃ si. ẽ credibile: mͦdo
nos ñ credite sed cognoscere uenimꝰ

Expanded text:
morti subiciamur. et si adhuc parum est, uimorti subiciamur. et si adhuc parum est, uide, quid sequatur. necessario ergo, inquit, plura sunt ante commemoranda ut ad istud mysterium sine ulla possit ambiguitate perueniri. hoc est, quod dicebam, sic mihi demonstrari debere ueritatem, ut ad eandem sine ulla ambiguitate perueniam. quod si ipse non polliceretur, me tamen hoc exigere et flagitare oportebat, ut tanta mercede cognitionis euidentissimae atque certissimae ex catholico christiano quibuslibet contradicentibus Manichaeum me fieri non puderet. iam igitur audiamus, quid adferat. Unde si tibi uidetur, inquit, ausculta prius, quae fuerint ante constitutionem mundi et quo pacto proelium sit agitatum, ut possis luminis seiungere naturam ac tenebrarum. iam incredibilia et omnino falsa proposuit. quis enim credat ante constitutionem mundi ullum proelium fuisse commissum? et tamen si esset credibile, modo nos non credere. sed cognoscere uelimus.
Abbreviated transcription (Latin):
pore cõmutatione forme in deteriꝰ
amitti speciẽ uł potiꝰ minui. & fędũ
dici qđ pulchrũ antea dicebaturꝰ.
& displicere corpus qđ ante placue:¬
rat. sic in animo recte uolũtatis
decꝰ. qͦ pie iustȩq uiuit᷑ cõmutata
in deteriꝰ uolũtate deprauari. qͦ
peccato effici animã miferã quȩ
honestate recte uolũtatis beatitatẽ
obt̾mebat. nulla addita detractaut
substantia. Minde etiũ illud cogita¬
te. qͥa &si c̃cedamꝰ aliis causis latus
t̾rȩ tenebraꝵ malũ. eẽ. qđ obscurũ
qđ cenebrosũ. uel siqͥd aliud dici
potest. ñ tam̃ in eo qđ rectũ. ẽ.
malũ. ẽ. Sic̃ gͦ ego c̃cedo in eiꝰ dolo¬
re aliqͥd mali: sic necesse. ẽ. & uos c̃¬
cedatis. ẽẽ. in eiꝰ recticudine aliqͥd
boni. Nefas.ẽ. itaq hoc quantũcũ¬
q boni. ẽ. Alienare ab artifice dõ.
aqͦ. ẽx̃. om̃e bonũ. qđ in quacũq
natura. ẽ. nisi crediniꝰ. ꝑniciosissimͤ

Expanded text:
pore commutatione formae in deterius, pore commutatione formae in deterius, amitti speciem, vel potius minui, et foedum dici quod pulchrum antea dicebatur, et displicere corpus quod antea placuerat: sic in animo rectae voluntatis decus, quo pie justeque vivitur, commutata in deterius voluntate depravari; quo peccato effici animam miseram, quae honestate rectae voluntatis beatitatem obtinebat, nulla addita detractave substantia. 30. Deinde etiam illud cogitate, quia etsi concedamus aliis causis latus terrae tenebrarum malum esse, quod obscurum, quod tenebrosum, vel si quid aliud dici potest, non tamen in eo, quod rectum est, malum est. sicut ergo concedo esse in eius colore aliquid mali, sic necesse est et uos concedatis esse in eius rectitudine aliquid boni. nefas est itaque hoc quantumcumque boni est alienare ab artifice deo, a quo esse omne bonum, quod in quacumque natura est, nisi credimus, perniciosissime
Abbreviated transcription (Latin):
attingebat. Et utiq meliꝰ erat sicut su¬
pra dixi ut nulla exparte c̃tinger&:
tantũq in ane int̾ eẽt̾. ut & iusto int̃¬
uallo utrãq t̾rã se iunger&: & temera¬
rios imꝓbos ꝑ infinitũ p̃cipites nihil
nocere ꝑmitter&. S¶si recto latere
latꝰ rectũ attingebat. ñ uideo qͥdẽ ali¬
qͥd uł receptacula uł hiacus. fed plane
indeo cantã pacẽ. tantãq fecũ crȩ utriꝰq
c̃ cordiã : ut maior coniunctio. ẽẽ. ñ possit.
Denĩ speciosiꝰ. quid curnientiꝰ. quã rec¬
tũ recto ita copulari. ut nulla exparte
sinus uł flexus difrũpat aut dirinat.
naturalẽ ac stabilẽ ꝑ infinitũ spaciũ loci.
& ab infinita xt̾nitate uincturã : Quȩ
recta latera utriꝰq t̾rȩ. &iã si int̾posito
mani separarent᷑. ñ solũ ꝑse ipsa pulchra
essent. qͥa cã recta essent: sed int̾recto qͦ¬
q inc̃uallo ita sibi c̃gruerent. ut hinc atq

Expanded text:
adtingebat. et utique melius erat, sicut suadtingebat. et utique melius erat, sicut supra dixi, ut nulla ex parte contingeret tantumque inane interesset, ut et iusto interuallo utramque terram seiungeret et temerarios inprobos per infinitum praecipites nihil nocere permitteret. quodsi recto latere latus rectum adtingebat, non uideo quidem aliqua uel receptacula uel hiatus, sed plane uideo tantam pacem tantamque secum terrae utriusque concordiam, ut maior coniunctio esse non possit. quid enim speciosius, quid conuenientius quam rectum recto ita copulari, ut nulla ex parte sinus aliquis uel flexus disrumpat aut dirimat naturalem ac stabilem per infinitum spatium loci et ab infinita aeternitate iuncturam ? quae recta latera utriusque terrae, etiamsi interposito inani separarentur, non solum per se ipsa pulchra essent, quia tam recta essent, sed interiecto quoque interuallo ita sibi congruerent, ut hinc atque
Abbreviated transcription (Latin):
finib suis t̃minarent᷑. QUDadme inqͥt
si ñ sunt latera: Sed cũ diceres uixta
unã partẽ ac latꝰ. aliã qͦq partẽ siue par¬
tes. uel aliud latꝰ siue latera cogebas in¬
telligi. Isi unũ tantũ latus erat. tantũ
iuxta latꝰ dici debuit. ñ iuxta unũ latꝰ.

Expanded text:
finibus suis terminarentur. Quid ad me, inquit, finibus suis terminarentur. Quid ad me, inquit, si non sint latera? Sed cum diceres, juxta unam partem ac latus, aliam quoque partem sive partes, et aliud latus sive latera cogebas intelligi. Nam si unum tantum latus erat, tantum juxta latus dici debuit, non juxta unum latus.
Abbreviated transcription (Latin):
Descendaͫ ergͦ ad eoꝵ sens: & quȩ¬
ramꝰ ab eis. iuxta quã partẽ. & uixta qd
latꝰ sicut manicheuꝰ dicit illustris. illius
ac sc̃ȩ t̾rȩ. erat tenebraꝵ t̾ra. Dicit enĩ
iuxta unã partẽ ac latus. nec dicit quã
partẽ uł qđ latus. dextrũ an sinistrũ.
Sed qđ lib& eligant. illud certe ma¬
nifestũ. ẽ: ñ dici unũ latus. nisi ubi . ẽ. al
latera. aut figure ambitꝰ int̾elligit᷑ un¬
diq t̾minatꝰ: aut si ex aliqͣ parte in inm̃ꝰ¬
sũ pat&. ex his cam̃ quȩ latera dicunt᷑.
necesse. ẽ. finiant᷑. Dcant gͦ ex alio latere
uł eoc ali is laterib qͥd ad iungebat᷑ t̾rȩ
lucis. si eximͦ latere erat gens cenebraꝵ.
dicunt. Sed cũ p̃munt᷑ ut dicant. in¬
finita. ẽẽ. dicunt alia latera t̾rȩ illiꝰ quã
lucis uocant: id .ẽ. ꝑmfinita spatia disten¬
di . & nullo fine cohiberi. E intelligun
ni is aꝑtissimũ. ẽ. T enĩ essent latera. si

Expanded text:
descendamus ergo ad eorum sensus et quaedescendamus ergo ad eorum sensus et quaeramus ab eis, iuxta quam partem aut iuxta quod latus. sicut Manichaeus dac sanctae terrae erat tenebrarum terra. Dicit enim, juxta unam partem ac latus; nec dicit quam partem, vel quod latus, dextrum an sinistrum. Sed quodlibet eligant, illud certe manifestum est, non dici unum latus, nisi ubi est et allatera, aut figurae ambitus intelligitur undique terminatus, aut si ex aliqua parte in immensum patet, ex iis tamen quae latera dicuntur, necesse est finiatur. Dicant ergo, ex alio latere, vel ex aliis lateribus, quid adjungebatur terrae lucis, si ex uno latere erat gens tenebrarum? Non dicunt: sed cum premuntur ut dicant, infinita dicunt esse alia latera terrae illius quam lucis vocant, id est, per infinita spatia distendi, et nullo fine cohiberi. Nec intelligunt niis apertissimum est. Tunc enim essent latera, si
Abbreviated transcription (Latin):
endũ. ẽ. quẽ faciliꝰ eloqͥ audor anim̃
quã uidere . & quẽ tantominꝰ eloqͥt᷑. quan
sinceriꝰ uidere pocuerit: Qui cam̃
si ut manicheoꝵ phantasmata ꝑstrepunͭ
locoꝵ. ex ina parte det̾minato. ex aliis
mm̃so spatio cenderet᷑. quantȩlib& in
eo parciculȩ & innumerabilia frust a.
alia maiora. alia minora. ꝓ cogitantis
arbitrio metirent᷑: ut bipedalis in eo uer¬
bigr̃a pars. octo partib minor. eẽt̾. quã
decẽ pedalis. id enĩ necesse . ẽ. contingat
om̃ib naturis quȩ ꝑtalia spacia diffuse
ubiq tote ee ñ possunt qđ in ipsa ani¬
ma ñ inuenit᷑ ab eis qui hac c̃siderare
tasse ñ sic agendũ. ẽ: sed descendendũ. ẽ.
potius ad eoꝵ cogitationes. qͥ naturã in¬
corporeã & spĩcalẽ cogitando pociuꝰ seqͥ
uł ñ audent. uel ñdũ ualent. ita ut nec
ipsã cogitationẽ suã eadẽ cogitatione c̃¬
siderent. & inueniant eã locoꝵ spacia de
ipsis locoꝵ spatiis iudicantẽ. carit ł¬

Expanded text:
 eloqui audet anima quam uidere, et quem tanto minus eloquitur, quanto sincerius uidere potuerit. qui tamen, si, ut Manichaeorum phantasmata perstrepunt, locorum ex una parte determinato, ex aliis inmenso spatio tenderetur, quantaelibet in eo particulae et innumerabilia frusta alia maiora, alia minora pro cogitantis arbitrio metirentur, ut bipedalis in eo uerbi gratia pars octo partibus minor esset quam decempedalis. id enim necesse est contingat omnibus naturis, quae per talia spatia diffusae ubique totae esse non possunt, quod in ipsa anima non inuenitur et ab eis, qui haec considerare tasse non sic agendum est, sed descendendum est potius ad eorum cogitationes, qui naturam incorpoream et spiritalem cogitando persequi uel non audent uel nondum ualent, ita ut nec ipsam cogitationem suam eadem cogitatione considerent et inueniant eam nullo locorum spatio de ipsis locorum spatiis iudicantem.
Abbreviated transcription (Latin):
uolũtatũ curba. sure affectib ꝓrerũ
copia uł in opia fese flectentib siue
ipsis innumerabilib ludis phantas¬
matũ. sue sub oblunone & memoria
siue doctrina & imperitia: si ergͦ
animã ut dixi his atq huiusmodi
motionib totiens mutabilẽ. sentis
ñ diffundi extendiq ꝑ locos. sedom¬
nia talia spadia potentię uiaacitatẽ
superare. qͥd de ipso dõ cogitandũ
aut existimandũ. ẽ: qͥsupra om̃s rati¬
onales m̃tes inc̃cussꝰ atq in cõmuta

Expanded text:
uoluntatum turba siue adfectibus pro rerum uoluntatum turba siue adfectibus pro rerum copia uel inopia sese flectentibus siue ipsis innumerabilibus ludis phantasmatum . siue obliuione et memoria siue doctrina et inperitia: si ergo animam, ut dixi, his atque huiusmodi motionibus totiens mutabilem sentis non diffundi extendique per locos, sed omnia talia spatia potentiae uiuacitate superare, quid de ipso deo cogitandum aut existimandum est. qui supra omnes rationales mentes inconcussus atque in
Abbreviated transcription (Latin):
facilitate mnumerabiles mũdos. i
qͥb epicuri cogitatio innumerabilit̃
peregrinata . ẽ.: & ne multa confecter:
ex eadẽ uenire facilitate istã t̾rã lucis
ꝑ spacia infinita diffusã. & qͥnq antra
gentis tenebraꝵ cũ habitatorib suis.
inqͥb: manichei phantasmata ueritatis
sibi nom̃ ausa sunt usurpare: Quid
ẽ ergͦ hec potentia quȩ ista discerni¬
Que ꝓfecto quantacũq sit. & his om̃i¬
b maior .ẽ. & sine ulla tali rerũ ima¬
gmacione cogitat᷑. ¶Iuic in ueni
Spacia. si poces. Manc diffunde ꝑ
locos. hanc infinite molis cumore
distende. R. fecto sibene cogitas.
ñ potes. Qincqͥd enĩ tibi tale occur¬
rerit. iudicas ipsa cogitatione secari
posse ꝑ partes. facisq ibi aliã partẽ
minorẽ. aliã maiorẽ : quantũ plac&.
llud aũ ipsũ quo ista uidicas cernis
ẽẽ. supra ista ñ loci altitudine sẽd
potentiȩ dignicate. MuE si ani¬
mã totiens mutabilẽ. siue uariarũ

Expanded text:
facilitate innumerabiles mundos, in facilitate innumerabiles mundos, in quibus Epicuri cogitatio innumerabiliter peregrinata est, et, ne multa consecter, ex eadem uenire facilitate istam terram lucis per spatia infinita diffusam et quinque antra gentis tenebrarum cum habitatoribus suis. in quibus Manichaei phantasmata ueritatis sibi nomen ausa sunt usurpare. quid est ergo haec potentia. quae ista discernit? profecto quantacumque sit, et his omnibus maior est et sine ulla tali rerum imaginatione cogitatur. huic inueni spatia, si potes. hanc diffunde per locos, hanc infinitae molis tumore distende. profecto si bene cogitas, non potes. quicquid enim tale tibi occurrerit, iudicas ipsa cogitatione secari posse per partes facisque ibi aliam partem minorem, aliam maiorem. quantum placet; illud autem ipsum, quo ista iudicas, cernis esse supra ista, non loci altitudine, sed potentiae dignitate. Quare si animam totiens mutabilem siue uariarum
Abbreviated transcription (Latin):
gmes animã figurare acq seruare. N
uero cũ ꝑ exiguã c̾rę partẽ occup&.
corpꝰ. imm̃sarũ regionũ & cęli ac t̾rȩ
imagines animꝰ uoluit. qͥb cat᷑uatim
discedentib ac succedentib ñ fit an¬
gustꝰ : atq hinc se ostendit ñ diffu¬
sũ. ẽẽ. ꝑ locos. qͥ maximoꝵ locorũ
imaginib ñ quasi capit᷑. sed potius
eas capit. ñ sinu aliqͦ sed ui poten¬
tiaq in effabili : qua lic& eis . & ad¬
dere qđ lib& & detrahere. & in an¬
gustũ eas contrahere. & ꝑ inmensa
expandere. & ordinare ut uelit. &
ꝑ turbare . & mulciplicare. & ad pauci¬
tatẽ singularitatẽue redigere. Muid
iã de illa loqͣr potentia qua intelli¬
git᷑ ueritas. qua istis ipsisqrͤ de corpo¬
ris Sensu haustȩ figurant᷑ imaginib
sese ꝓueritate opponentib magna
uiuacitate resistit᷑. qua uidet᷑ aliã uer¬
bi grã uerã. ẽẽ. carthaginẽ. aliã quã
cogitans fingit.& ꝓ suo arbitrio tota

Expanded text:
gines animam figurare atque seruare. nunc gines animam figurare atque seruare. nunc uero cum perexiguam terrae partem occupet corpus. inmensarum regionum et caeli ac terrae imagines animus uoluit. quibus cateruatim discedentibus et succedentibus non fit angustus, atque hinc se ostendit non diffusum esse per locos, quia maximorum locorum imaginibus non quasi capitur. sed potius eas capit, non sinu aliquo, sed ni potentiaque ineffabili, qua licet eis et addere quodlibet et detrahere et in angustum eas contrahere et per inmensa expandere et ordinare. ut uelit, et perturbare et multiplicare et ad paucitatem singularitatemue redigere. Quid iam de illa loquar potentia. qua intellegitur ueritas, qua istis ipsis, quae de corporis sensu haustae figurantur. imaginibus sese pro ueritate obponentibus magna uiuacitate resistitur? qua uidetur aliam uerbi gratia ueram esse Karthaginem, aliam, quam cogitans fingit et pro suo arbitrio tota
Abbreviated transcription (Latin):
tero tota sit. neq ita utrũq tenens ut
aliũ partẽ hic habeat. & alibi aliã: sed
sufficiens exhibere se singulis locis. si¬
mul totã. qm̃ tota sentit insingulis satis
ostendit. se locoꝵ spaciis ñ ceneri. Quid
si eiꝰ memoriã cogicemꝰ. ñ rerũ int̾elligibi¬
liũ. sed harũ corporearũ quã & bestiȩ ha¬
bere sentiunt᷑ . Hã & ꝑloca nota sine er¬
rore ium̃ta ꝑgunt: & cubilia sua bestiȩ̨
repetunt. E canes dominoꝵ suoꝵ corpo¬
ra recognoscunt. & dormientes plerũq
murmurant. & in latratũ aliquando
erũpunt. Qđ nullomͦ possent: nisi in
roꝵ memoria uisaꝵ rerũ uł ꝑcorpꝰ ut¬
cũq sensaꝵ uersarent᷑ imagies. Quis
digne cogit& ubi capiant᷑ iste imagines.
ubi gestent᷑. uł ubi form̃tur: Senĩ non
possent. ẽẽ. maiores quã nr̃i corporis quan¬
titas ten&. dicer&r aliqͥs: intra ipsa sui cor¬
poris Spacia qͥb & illa concludit. has ima¬

Expanded text:
tero tota sit, neque ita utrumque tenens. ut tero tota sit, neque ita utrumque tenens. ut aliam partem hic habeat et alibi aliam. sed sufficiens exhibere se singulis locis simul totam, quoniam tota sentit in singulis satis ostendit se locorum spatiis non teneri. Quid? si eius memoriam cogitemus non rerum intellegibilium, sed harum corporearum. quam et bestiae habere sentiuntur — nam et per loca nota sine errore iumenta pergunt et cubilia sua bestiae repetunt. et canes dominorum suorum corpora recognoscunt et dormientes plerumque in murmurant et in latratum aliquando erumpunt. quod nullo modo possent, nisi in eorum memoria uisarum rerum uel per corpus utcumque sensarum uersarentur imagines — quis digne cogitet, ubi capiantur istae imagines. ubi gestentur uel ubi formentur? si enim non possent esse maiores quam nostri corporis quantitas teneret. diceret aliquis intra ipsa sui corporis spatia. quibus et illa concluditur. has ima
Abbreviated transcription (Latin):
nimȩ uͦ natura etiã si ñ illa eiꝰ
pocentia c̃sideret᷑ qua incelli¬
git ueritatẽ. sed illa inferior qua conti
n& corpus. & sentit incorpore : nullomͦ
iuenit᷑ locoꝵ spaciis aliqͣ mole distendi
Nã singulis sui corporis particulis tota p̃s¬
to. ẽ: cũ cota sentit insingulis. A ͤ mi¬
nor parseiꝰ in digito est & maior inbra¬
chio. sic̃ ipse digitus brachio minor. ẽ.
sed ubiq canta. qͥa ubiq tota. ẽ. Cũ enĩ
tangit᷑ digitꝰ: ñ ꝑ totũ corpꝰfentit. & tam̃
tota sentit. Totã enĩ tactus ille ñ lat&.
Qđ ñ fier&. nisi cota p̾sto eẽt. P  sic cota
p̃sto.ẽ. cũ cangit᷑ digitꝰ & sentit indigito
ut cęterũ deserat corpꝰ. & sese ad inũ
illũ locũ in qͦfentit agglomer&: sed cũ
cota sentit indigito manꝰ. si alius locꝰ tan¬
gat᷑ in pede. nec ibi desinit tota sentire.
Aq ita in singulis distantib locis. tota
simul ad .ẽ: non unũ deserens ut in al¬

Expanded text:
nimae uero natura, etiamsi non illa eius nimae uero natura, etiamsi non illa eius potentia consideretur, qua intellegit ueritatenet corpus et sentit in corpore; nullo modo invenitur locorum spatiis aliqua mole distendi. Nam singulis sui corporis particulis tota praesto est, cum tota sentit in singulis: nec minor pars ejus in digito est, et major in brachio, sicut ipse digitus brachio minor est; sed ubique tanta est, quia ubique tota est. Cum enim tangitur digitus, non per totum corpus sentit, etus ille non latet; quod non fieret. nisi tota praesto esset. nec sic tota praesto est, cum tangitur digitus et sentit in digito. ut ceterum deserat corpus et sese ad unum illum locum. in quo sentit, adglomeret. sed cum tota sentit in digito manus, si alius locus tangatur in pede. nec ibi desinit tota sentire. atque ita in singulis distantibus locis tota simul adest. non unum deserens. ut in al
Abbreviated transcription (Latin):
lũ immobilib corporũ articulis ui¬
demꝰ : sed etiã t̾rȩ pars ista. ñ ibi .ẽ.
ubi illa. qͥa suũ locũ quęq obtin&.
Et pars humoris. minor minore : ꝙ maior
maiore loco.ẽ. Et alia pars. ẽ eirta fundũ.
alia circa horas poculi. Similit̾ aeris par¬
tes. suos qͦq implent locos. Hec fieri po¬
cest. ut aer quo implet᷑ haec domꝰ : simul
fecũ in eadẽ domo habere possit &iã illũ
aerẽ quẽ uicini habent. lucisq ipsius. alia
pars infundit᷑ ꝑ hanc fenestrã. alia ꝑ illã.
Et maior ꝑ maiort̃: ꝑ minorẽ aũ minor.
Eom̃ino potest. eẽ. aliqͥd corpꝰ. siure cę¬
leste. siur t̾restre. siue aeriũ fiue humidũ:
qđ ñ minꝰ sit in parte quã in toto. Hq
ullo mͦdo pocest. in loco huiꝰ partis simul
habere aliã partr̃: fed aliud hic & aliud
alibi habens. ꝑ quȩlib& spacia locoꝵ dis¬
tanti & diuidua. uł potiꝰ ut ita dicã sec¬
tili mole distendit᷑. RaPHULŨ¬

Expanded text:
lum in molibus corporum articulatis vilum in molibus corporum articulatis videmus: sed etiam terrae pars ista non est ibi ubi illa, quia suum locum quaeque obtinet: et pars humoris minor minore, et major majore loco est; et alia pars est circa fundum, alia circa oras poculi. Similiter aeris partes suos quaeque implent locos; nec fieri potest ut aer quo impletur haec domus, simul secum in eadem domo habere possit etiam illum aerem quem vicini habent: lucisque ipsius alia pars infunditur per hanc fenestram, alia per illam; et maior per maiorem, per minorem autem minor. nec omnino potest esse aliquod corpus siue caeleste siue terrestre siue aerium siue umidum, quod non minus sit in parte quam in toto: neque ullo modo possit in loco huius partis simul habere aliam partem, sed aliud hic et aliud alibi habens per quaelibet spatia locorum distanti et diuidua, uel potius, ut ita dicam, sectili mole distenditur. a
Abbreviated transcription (Latin):
omiũ ipse erat mens atq origo.
Eꝯquȩ fuer̃ naturȩ quinq t̾re pes¬
tifere. Si aeriũ uel etiã xtheriũ
corpus. dicer&r. ẽẽ. naturã dĩ. ꝓfecto
irrideret᷑ ab om̃ib qui sapientiȩ ue¬
ritatisq naturã ꝑnulla spatiã locoꝵ
distentã atq diffusã. sine mole
magnã & magnificã. nec in parte
minorẽ. nec in parte maiorẽ. sed ꝑ
om̃ia xqͣlẽ sũmo pacri. nec aliud
habentẽ hic & aliud alibi. fed ubiq
integrã. ubiq p̾sentẽ. qͣlicũq acie
iã serenioris m̃tis in tueri ualent.
Sed qͥd dicã de ueritate atq sapientͥ
quȩ om̃s potencias animȩ superat.
cũ ipsius animȩ natura que muta¬
bilis inuenit᷑. nullo mͦdo locoꝵ spa¬
tia qͣdã mole sua occup&: Quioqͥd
enĩ qualib& crassitudine.x̃. ñ potest
nisi minui ꝑ partẽ. habendo aliud hic
& aliud alibi. Einor . ẽ. enĩ digitꝰ:
quã tota manꝰ. Et minor.ẽ. unus
alibi ille: alibi cętera manꝰ. Qđ ñso¬

Expanded text:
se erat mens atque origo: haeque fuerunt naturae quinque terrae p\'estiferae. . Si aerium uel etiam aetherium corpus diceret esse naturam dei, profecto inrideretur ab omnibus. qui sapientiae ueritatisque naturam per nulla spatia locorum distentam atque diffusam sine ulla mole magnam et magnificam nec in parte minorem et in parte maiorem, sed per omnia aequalem summo patri. nec aliud habentem hic et aliud alibi, sed ubique integram. ubique praesentem qualicumque acie iam serenioris mentis intueri ualent. Sed quid dicam de ueritate atque sapientia, quae omnes potentias animae superat. cum ipsius animae natura, quae mutabilis inuenitur, nullo modo locorum spatia quadam mole sua occupet.? quicquid enim qualibet crassitudine est, non potest nisi minui per partes habendo aliud hic et aliud alibi. minor est enim digitus quam tota manus et minor est digitus alibi ille, alibi caetera manus. Quod non so
Abbreviated transcription (Latin):
m̃sã & longã. sursũ uersus aũ supra
illã. spacia infinite in an̾itatis affir¬
mant. Et ne ipsa uel simplũ. t̾ra aũ
luminis duplũ tenere uideat᷑. an¬
gustant eã a duob aiã laterib
tãquã si unꝰ panis. sic enĩ qđ dr̃ faci¬
lius uideri pocest. in quadras quit¬
tuor decusatim formet᷑: in qͥb tres
sint candide. una nigra. A D de
trib candidis tolle distinctionẽ. &
facillas. & sursũ uersus. & deorsũ uer¬
su s. & undiq retro infinitas. S ͤ ab
eis c̃ẽ credit᷑ t̾ralucis. Illã uͦ nigrã¬

Expanded text:
et per longum. sursum uersus autem supra illam spatia infinitae inanitatis adfirmant. et ne ipsa uel simplum, terra autem luminis duplum tenere uideatur, angustant eam a duobus etiam lateribus. tamquam si unus panis — sic enim, quod dicitur, facilius uideri potest — in quadras quattuor decussatim formetur. in quibus tres sint candidae, una nigra; modo de tribus candidis tolle distinctionem et fac illas et sursum uersus et deorsum uersus et undique retro infinitas: sic ab eis e
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ unũ qͣsi unicũ appellare uolinsti.
Muid erat gͦ iuxta aliud latꝰ t̾rȩ. quĩ
illustrẽ ac scam uocas. Gerra in qͥt
tenebraꝵ. Quid de ista t̾ra. saltẽ con¬
cedis qđ corporea eratꝰ Necesse. ẽ.
te hoc dicere. quando qͥdẽ om̃ia cor¬
pora inde asseris originẽ ducere :
Quid gͦ quȩso. quãuis tardi quã¬
uis carnales homines. ne hoc qͥdẽ
aliqͣndo anĩaduercitis. qđ laterib
sibi iungi utraq ista t̾ra ñ possit.
nisi eẽt᷑. utraq corporea: Cur gͦ
nob̃ dicebat᷑ nescio qua cecitate
ꝑ uersis tenebraꝵ tantũ t̾rã fuisse
uł. ẽẽ. corporeã. illã uͦ quȩ t̾ra lu¬
minis diceret᷑. in corporeã & sp̃ita¬
lem credi oportere: Expgiscam᷑
aliquando homines boni. & saltẽ
ammoniti qđ facillimũ. ẽ. acten¬
damꝰ: dias t̾ras sibi laterib ñ posse
c̃iungi. nisi utrũq sit corpꝰ. Ser
si adista ciiã grossi & tardi sunt.
quȩro utrũ & ipsa t̾ra tenebraꝵ.
unũ lacus habuerit. & cȩtera infinita

Expanded text:
uoluisti. Quid erat ergo iuxta illud latus terrae. quam inlustrem ac sanctam uocas? terra, inquit. tenebrarum. quid? de ista terra saltem concedis, quod corporea erat. necesse est te hoc dicere, quandoquidem omnia corpora inde adseris originem ducere. quid ergo ? quaeso. quamuis tardi, quamuis carnales homines, ne hoc quidem aliquando animadueritis. quod lateribus sibi iungi utraque ista terra non posset. nisi esset utraque corporea? cur ergo nobis dicebatur nescio qua caecitate peruersis tenebrarum tantum terram fuisse uel esse copoream, illam uero, quae terra luminis diceretur, incorpoream et spiritalem credi oportere? expergiscamur aliquando homines boni et saltem admoniti. quod facillimum est. adtendamus duas terras sibi lateribus non posse coniungi. nisi utrumque sit corpus. Aut si ad ista etiam crassi et tardi sumus. quaero. utrum et ipsa terra tenebrarum unum l
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutẽ sps sc̃i suꝑ uenientẽ inuos. &
eritis mͥ testes in iherłm . & in tota
iudea & samaria: & usq in cotã trã.
Es habes ubi cõmemͦrauit discipłos polli¬
citationis pat̾nȩ. quã ex ore eiꝰ audierant
sit missꝰ. Nulo post enĩ seqͥt᷑. & dic̃. NE illo
tẽpore qͦ suppletꝰ .ẽ. dies pente chostes. fu¬
er̃ om̃s eadẽ animationẽ simul in unũ.
Q faccus. ẽ. subito de cȩlo sonꝰ qͣsi ferrit᷑
flatus uehemens. & impleuit totũ illũ
locũ in qͦ erant sedentes. Eiusȩ sunt il

Expanded text:
uenientem in uos et eritis mihi testes apud Hierusalem et in tota Iudaea et Samaria et usque in totam terram. ecce habes, ubi commemorauit discipulos pollicitationis paternae, quam ex ore eius audierant sit missus. paulo post enim sequitur et dicit: in illo tempore, quo subpletus est dies pentecostes, fuerunt omnes eadem animatione simul in unum; et factus est subito de caelo sonus, quasi ferretur flatus uehemens, et inpleuit totum illum locu
Abbreviated transcription (Latin):
oculis ostendiss&e. ñ ꝑtulisse sed fin¬
xisse passionẽ. QEt ñ ingemiscat.
homines qͥse xp̃ianos dici uolunt.
timere ne polluat᷑ ueritas de uir¬
ginis utero. & de m̃datio ñ cinere:
ed ut ad rẽ redeã. qͥs ñ suspicet᷑ qͥ
diligent̃ attenderit. ideo negari
a manicheo xp̃m natũ. eẽ. de feminͣ
& humanũ corpꝰ habuisse ne passio
eiꝰ qͦd tociꝰ iã orbis festissimũ tẽpꝰ.ẽ.
ab eis qͥ sibi credidissent. cȩlebrare¬
t᷑. & ñ tanta deuotione diẽ mort
suȩ desiderata sollep̃nitas honora¬
r& E enĩ nob̃ erat in illa bemat̾i
cȩlebritate gratissimũ. qđ ꝓ paschͥ
frequentabat᷑ : qm̃ uehem̃tiꝰ desi¬
derabamꝰ illũ diẽ festũ. subtracto

Expanded text:
oculis ostendisset, non pertulisse, sed finoculis ostendisset, non pertulisse, sed finxisse passionem. quis non gemescat homines. qui se christianos dici uolunt, timere, ne polluatur ueritas de uirginis utero, et de mendacio non timere ? sed ut ad rem redeam, quis non suspicetur, cum diligenter aa Manichaeo Christum natum esse de femina, et humanum corpus habuisse, ne passio ejus, quod totius jam orbis festissimum tempus est, ab eis qui sibi credidissent celebraretur, et non tanta devotione diem mortis suae desiderata solemnitas honoraret? Hoc enim nobis erat in illa bematis celebritate gratissimum, quod per Pascha frequentabatur: quoniam vehementius desiderabamus illum diem festum, subtracto
Abbreviated transcription (Latin):
Qi maxime desistit abeo nominari. qui
nob̾ apostolatũ suũ paracliti ꝓmissione
cõm̃dit : ut ęuanglĩca auctoritate impe¬
ritos p̃mat. Ocũ auob̃ quȩritur res
ipso uenire dignatus. ẽ. Raptłm.
Ietre gͦ sic̃ suprriꝰ dicebã.
femina uiro mixta nihil horreatis.
¶Ugͦ aliud suspicer nescio. nͥsi
rit. ꝓipso xp̃o se coli uoluit. Es unde
coniciã. breuit̾ dicã. Eti sepe auob̃
quęrerẽ illo tẽpore qͦ uos audiebã.
quȩ causa eẽt. qđ pascha dñi plerũq
nullũ. int̾dũ a paucis tepidissima
cȩlebritate frequentaret᷑. nullis
uigiliis. nullo ꝓlixiore ieunio in¬
dicto auditorib. nullo deniq fes¬
tiuiore apparatu cũ bema urm̃
id .ẽ. diem qͦ manicheus occisus. ẽ:
qͥnq gradib instructo tribunali
& p̃ciosis linteis adornato. ac in
ꝓmtu posito. & obiecto adorantib
magnis honorib ꝓseqͣmini: hoc gͦ
cũ quȩrert̃ respondebat᷑: eiꝰ diem
passionis cȩlebrandũ. ẽẽ. qui uere

Expanded text:
qui maxime debuit ab eo nominari, qui nobis apostolatum suum Paracleti promissione commendat, ut evangelica auctoritate imperitos premat. Quod cuipso uenire dignatus est. quaero ergo, sicut superius dicebam, femina uiro mixta nihil horreatis. quid ergo aliud suspicer nescio, nisi rit, pro ipso Christo se coli uoluit. hoc unde coniciam, breuiter dicam. cum saepe. a uobis quaererem illo tempore. quo uos audiebam, quae causa. esset, quod pascha domini plerumque nulla, interdum a paucis tepidissima celebritate frequentaretis nullis uigiliis, nullo prolixiore ieiunio indicto auditoribus, nullo denique festiuiore adparatu, cum bema uestrum. id est diem, quo Manichaeus occisus est, quinque gradibus instructo tribunali et pretiosis linteis adornato atque in promptu posito et obiecto adorantibus magnis honoribus prosequamini: hoc ergo cum quaererem, respondebatur eius diem passionis celebrandum esse, qui uere
Abbreviated transcription (Latin):
serat partẽ aliquã ds̃ quã in t̾rã lucis
De tota gͦ id feciss&. ut ũ olim mala na¬
tura milla. ẽẽt. ¶Msi ñ de aliena sub¬
stancia fecit crã lucis. restat ut eã de ni¬
chilo fecerit. Qua Ra si uob̃ĩ ꝑ suide¬
⁊ posse aliqͥd boni omũpocentẽ dm̃ de
nichilo facere. uenite in catholicã. & dis¬
cite om̃s naturas qͣs fecit & c̃didit ds̃
excellentiȩ gradib ordinatas a sũmis
usq ad infimas om̃s bonas. sed alia aliis
ẽẽ. potiores. easq factas. e̾ẽ. de nichilo: cũ
ds̃ artifexx ꝑsapientiã suã potentialit᷑
ut ita dicã operaret᷑. ut poss&. ẽẽ. qđ ñ¬

Expanded text:
pserat partem aliquam deus, quam in terram lucis pserat partem aliquam deus, quam in terram lucis de tota ergo id fecisset, ut iam olim mala natura nulla esset. quodsi non de aliena substantia fecit terram lucis. restat, ut eam de nihilo fecerit. Quare si uobis iam persuadetur posse aliquid boni omnipotentem deum de nihilo facere, uenite in catholicam et discite omnes naturas, quas fecit et condidit deus, excellentiae gradibus ordinatas a summis usque ad infimas, omnes bonas, sed alias aliis esse potiores, easque factas esse de nihilo, cum deus artifex per sapientiam suam potentialiter, ut ita dicam, operaret
Abbreviated transcription (Latin):
& in alieno regna eiꝰ locata sunt. Aut
si ꝓpt̾ea ꝑtin&. qͥa uicina. ẽ. ꝑtineat &
t̾ra tenebraꝵ. quȩ t̾rã lucis ñ modo uici¬
nitate c̃tingit. sed etiã penitratione
dissulcat. Si aũ genuit eã : ñ eã credi
oport& diuersã habere naturã. Nuo
enĩ genuit ds̃. hoc oport& credi. ẽẽ.
qđ ds̃.ẽ. sic̃ de unigenito filio in catho¬
lica credit᷑. L& ad illã fugiendã & de¬
testandã turpitudinẽ uos necessitas re¬
uocat : ut ñ t̾rã quasi aliã & diuersã. sed
ipsã dĩ naturã niger cuneus ille diffin¬
dat. OU si ñ genuit. fed fecit eã: quȩro
unde fecerit. Ai de se ip̃so. quid aliud
.ẽ. genuisse: Si de alrena aliqͣ natura.
quero utrũ bona an mala. E bona: erat
gͦ aliqͣ natura bona: que ñ ꝑtinebat ad
dm̃. qđ nullo modo dicere audebitis. Si
aũ mala. ñ gͦ gens illa cenebraꝵ sola
nacura mala erat. An forte iã inde assũ¬

Expanded text:
et in alieno regna eius locata sunt. aut et in alieno regna eius locata sunt. aut si propterea pertinet, quia uicina est, pertineat et terra tenebrarum, quae terram lucis non modo uicinitate contingit, sed etiam penetratione dissulcat. si autem genuit eam, non eam credi oportet diuersam habere naturam. quod enim genuit deus, hoc oportet credi esse, quod deus est, sicut de unigenito filio in catholica creditur. itaque ad illam fugiendam et detestandam turpitudinem uos necessitas reuocat, ut non terram quasi aliam et diuersam, sed ipsam dei naturam niger cuneus ille diffindat. quodsi non genuit, sed fecit eam deus, quaero, unde fecerit. si de se ipso, quid aliud est genuisse? si de aliena aliqua natura, quaero, utrum bona an mala. si bona, erat ergo aliqua natura bona, quae non pertinebat ad deum: quod nullo modo dicere audebitis. si autem mala, non ergo gens illa tenebrarum sola natura mala erat. an forte iam inde adsum
Abbreviated transcription (Latin):
rȩ sint. & pat̃ & regna eiꝰ & tra.
Qđ si ita .ẽ: ñ iã quasi aliã naturã.
qđ qͣsi corpꝰ sit dĩ cuneus ille genti
tenebraꝵ diffindit & penitrat.
qđ qͥdẽ ipsũ eẽt̾ in effabili defor
estis . R. ogo cogitate ista.
& fugite: taliũq phantasmatũ
sacrilegu dilaniaris si fieri po¬
test pectorib de fide ur̃a era¬
dicate atq ꝓ pellite. An dic¬
turi estis ñ uniꝰ eiꝰdẽq naturȩ
illa tria. ẽẽ. fed alteriꝰ pacrẽ alte¬
riꝰ regna. alceriꝰ t̃rã. ut suas na¬
curas atq substantias habeant
singula diuersas exccellentiȩ gradib
ordinatas: Q si uerũ. ẽ. ñ duas sed
quattuor naturas manicheus p̃dica¬
re debuerat. Saũ unã naturã hab&
pat̃ & regna. tra uͦ sola diuersã. cres na¬
turȩ fuerant p̃dicande. Aut si ꝓpt̾ea
dius dicere maluit. qͥa t̾ra cenebraꝵ ñ
tineat. Si enĩ & naturã hab& diuersã.
& ñ eã genuit. neq fecit: ñ ad eũ ꝑtin&

Expanded text:
rae sint et pater et regna eius et terra. rae sint et pater et regna eius et terra. quod si ita est, iam non quasi aliam naturam, quod quasi corpus sit dei, cuneus ille gentis tenebrarum diffindit et penetrat — quod quidem ipsum esset ineffabili deformes estis, rogo, cogitate ista et fugite taliumque phantasmatum sacrilegia dilaniatis, si fieri potest, pectoribus de fide uestra eradicate atque propellite. an dicturi estis non unius eiusdemque naturae illa tria esse, sed alterius patrem, alterius regna. alterius terram, ut suas naturas atque substantias habeant singula diuersas et excellentiae gradibus ordinatas ? quod si uerum est, non duas, sed quattuor naturas Manichaeus praedicare debuerat. si autem unam naturam habet pater et regna, terra uero sola diuersam, tres naturae fuerant praedicandae. aut si propterea duas dicere maluit, quia terra tenebrarum tineat. si enim et naturam habet diuersam et non eam genuit neque fecit, non ad eum pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
dẽ libro criã deuocatione atq apos¬
colatii pauli. uulgatissimã tenemꝰ
hnstoriã. Ess mͥ iã si poces meuangłio.
ubi manicheus apłs dictꝰ. ẽ: uel in
aliqͦ alio libro. cui iã me credidisse
c̃ficeor. An illud lecturꝰ es. ubi

Expanded text:
dem etiam libro de uocatione atque aposdem etiam libro de uocatione atque apostolatu Pauli uulgatissimam tenemus historiam. lege mihi iam, si potes, in euangelio, ubi Manichaeus apostolus dictus est, uel in aliquo alio libro, cui me iam credidisse confiteor. an illud lecturus es, ubi