comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
unã ꝑsonã dicimus. sicut unam essentiam & uũ dm̃.s ed
mus:ͥnisi quia uolumus. uł unũ aliquod uocabulũ seruire
huic significationi. qua intelligitur trimtas. ne om̃ino ta
ceremꝰ int̾roganti quid tres. cũ tres. ẽe. faterem: Hã si
genus ẽ. esfentia species aut̃ substantia siue ꝑsona ut ñ¬
nulli sentiunt: omitto illud quod iam dixi. oportere
appellari tres essentias. ut appellantur tres substantiȩ
siut ꝑsonȩ.  sicut appellantur tres equi eadẽq anima¬
lia t̾ria: cũ sit species equus. animal genus. Neq enĩ species
ibi pluralit̃ dicta .ẽ. & genus singularit̃: Tanquã diceret᷑. tres
equi. unũ animal: sed sicut tres equi speciali nomine. ita tri¬
a animalia nomine generali. Quod si dicunt. substantiȩ uł
ꝑsone nomine. non speciem significari. sed aliquid singulare
itq incluiduũ: lit substatia uł ꝑsona non ita dicatur sicut

Expanded text:
unam personam dicimus, sicut unam essentiam et unum Deum, sunam personam dicimus, sicut unam essentiam et unum Deum, smus; nisi quia volumus vel unum aliquod vocabulum servire huic significceremus interrogatgenus est essentia, species autem substantia sive persona, ut nonnulli sentiunt, omitto illud quod jam dixi, oportere appellari tres essentias, ut appellantur tres substantiae vel personae, sicut appellantur tres equi, eademque animalia tria, cum sit species equus, animal genus. Neque enim species ibi pluraliter dicta est, et genus singulariter, tanquam diceretur tres equi unum animal: sed sicut tres equi speciali nomine, ita tria animalia generali nomine. Quod si dicunt substantiae vel personae nomine non speciem significari, sed aliquid singulare atque individuum; ut substantia vel persona non ita dicatur sicut
Abbreviated transcription (Latin):
tres ꝓpinqui. aut tresuicini: quid sint ad iiucẽ: non quid
unus quisq eoꝵ sit ad se ipsũ. Qua ꝓpt̃ quilibet exeis amicus
ẽ. duoꝵ ceteroꝵ. aut ꝓpinquus aut uicinus : quia hȩc om̃a
relatiuã significationẽ habent. Quid ergͦ : ꝑlum placet
dicamus patrẽ ꝑsonã . er̃. filii. & sp̃s scĩ. aut filiũ ꝑsonam. eẽ.
patris & sp̃s scĩ. aut sp̃m scm̃ ꝑsonã. eẽ. patris & filii: Sed neq
ꝑsona ita dici alicubi solet. Neq in hac trinitate cũ dicimus
ꝑsonã patris: aliud dicimus quã substantiã patris. Quo cirta.
ut substantia patris. ipse pat̃ .ẽ. non quo pat̾ est sed quo .ẽ. ĩta
& ꝑsona patris non aliud quã ipse pat̾ .ẽ. Ad se quippe dicitur
nus & iustus. & bonus. & siquid aliud hiuusmodi. Et quẽ ad̃¬
modũ hoc illi.ẽ. esse quod dm̃. eẽ. quod magnũ. quod bonũ
eẽ : ita hoc illi est .er̃. qđ ꝑsonã. ẽr. Cur ergͦ non hec tria simu

Expanded text:
tres propinqui, aut tres vicini, quod sint ad invicem, non quod tres propinqui, aut tres vicini, quod sint ad invicem, non quod unusquisque eorum sit ad se ipsum. Quapropter quilibet ex eis amicus est duorum caeterorum, aut propinquus aut vicinus, quia haec nomina relativam significationem habent. Quid ergo? num placet ut dicamus Patrem personam esse Filii et Spiritus sancti, aut Filium personam esse Patris persona ita dici alicubi solet, neque in hac Trinitate cum dicimus personam Patris, aliud dicimus quam substantiam Patris. Quocirca, ut substantia Patris ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris, non aliud quam ipse Pater est: ad se quippe dicitur nus, et bonus, et justus, et si quid aliud hujus modi. Et quemadmodum hoc illi est esse quod Deum esse, quod magnum, quod bonum esse; ita hoc illi est esse, quod personam esse. Cur ergo non haec tria simul
Abbreviated transcription (Latin):
inuntiauit: cũ ait. Ego sũ qui sũ. Et dices ad eos. Qui . ẽ.
misit me ad uos. Sed tamen. siue essentia dicatur qđ
proprie dicitur. siue substantia. qđ abusiue: utrũq ad
se dicitur: non relatiur ad aliquid. Unde hoc ẽ. dõ. eẽ.
quod subsistere. Et ideo si una essentia trinitas: una etiam
substantia.
ortassis igitur. cõmodus dicuntur. ꝑsonȩ tres: quã¬
substantiȩ. Sed ne nob̾ uideatur suffragari. hoc quo¬
q requiramus. Quãquã & illi si uellent. sicut dicunt tres¬
substantias. tres ẏpostasis. þossent dicere . & tres ꝑsonas. tria ꝓ̃sopa
lllud aut̃ maluerunt : qđ forte scđm linguȩ sue consietudinuẽ.
aptius diceretur. Nãq & inꝑsonis. eadẽ ratio.ẽ. Non enĩ aliud
est dõ.et̃. aliud ꝑsonã. eẽ: sed om̃ino idem. Nam si. ex̃. adse
dicitur. ꝑsona urro relatiur: sic dicimus tres ꝑsonas patrẽ &

Expanded text:
enuntiavit, cum ait, Ego sum qui sum; et, dices ad eos: Qui est, enuntiavit, cum ait, Ego sum qui sum; et, dices ad eos: Qui est, misit me ad vos . Sed tamen sive essentia dicatur quod proprie dicitur, sive substantia quod abusive; utrumque ad se dicitur, non relative ad aliquid. Unde hoc est Deo esse quod subsistere, et ideo si una essentia Trinitas, una etiam stantia. Fortassis igitur commodius dicuntur tres i. Sed ne nobis videar suffragari, hoc quoque requiramus. Quanquam et illi, si vellent, sicut dicunt tressubstantias, tres hypostases, possent dicere tres personas tria prosopa. Illud autem maluerunt, quod forte secundum linguae suae consuetudinem aptius diceretur. Nam et in personis eadem ratio est: non enim aliud est Deo esse, aliud personam esse, sed omnino idem. Nam si esse ad se dicitur, persona vero relative; sic dicamus tres personas, Patrem e
Abbreviated transcription (Latin):
illam uł illam formã colorẽue retiere. Res ergͦ mutabiles ne¬
q simplices. propriȩ dicunt᷑ substantia. Ds̃ aut̃ si subsifait ut
substantia ꝓpriȩ dici possit: in .ẽ. in eo aliquid taquã insubie¬
to & non . ẽ. simplex: cui hoc sit. eẽ. quod.ẽ. quicquid aliud
de illo ad illũ dicitur : Sicut magnus. omp̃s. bonus: & siquid
hiusscemodi de dõ non in congrur dicitur. Nefas. ẽ. aut̃ di¬
cere. ut subsistat & subsit ds̃ bonitatisue. atq illa bonitas.
non substantia sit uł potius essentia: neq ipse ds̃ sit bo¬
nitas sua. sed in illo sit tãꝗ in subiecto. Unde manifestũ
ẽ. dm̃ abusiur substantiã uocari: ut nomine usitatiore in¬
telligatur essentia. qđ uere ac propriȩ dicitur: ita ut
fortasse. dm̃ solũ dici oporteat essentiam. Est enĩ uere solꝰ
quia incõmutabilis . ẽ. Id que suũ nom̃ famulo suo moysi

Expanded text:
illam vel illam formam coloremve retinere. Res ergo mutabiles neillam vel illam formam coloremve retinere. Res ergo mutabiles neque simplices, proprie dicuntur substantiae. Deus autem si subsistit ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tanquam in subjecto, et non est simplex, cui hoc sit esse quod illi est quidquid aliud de illo ad illum dicitur, sicut magnus, omnipotens, bonus, et si quid hujusmodi de Deo non incongrue dicitur: nefas est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit vel potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tanquam in subjecto: unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod vere ac proprie dicitur; ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam. Est enim vere solus, quia incommutabilis est, idque nomen suum famulo suo Moysi
Abbreviated transcription (Latin):
patrẽ.ex̃. uł dnm̃. eẽ. quod enĩ. ẽ. ad se dicitur. pat̃ autẽ
go subsistit. sic̃ relatiue gignit. & relatiue dominatur: ita
im substantia. non erit substantia. quia relatiuũ erit. Sic̃
enĩ abeo quod .ẽ. esse appellatur essentia: ita abeo quod. ẽ.
subsistere substantiam dicimus. Absurdũ . ẽ. aut̃ ut substantia
relatiur dicatur. Om̃is enĩ res. ad se psam subsiftit. Quantomagis
ds̃: Si tam̃ dignũ . ẽ. ut ds̃ dicatur subsistere .U.
e his enĩ reb recte intelligitur. in quib subiecti sunt ea que
in aliquo subiecto .er̃. dicuntur. sicut color aut forma incor¬
pore. Corpus enĩ subsistit : & ideo substantia. ẽ Illa uero insub¬
sistente atq subiecto corpore : quȩ non substantiȩ sunt. sed in
subs. tantia. Et ideo si. ẽe. desinat uł ille color. uł illa forma.
non adimunt corpori corpus. er̃: quia non hoc .x̃. ei. ex̃. quod

Expanded text:
Patrem esse vel Dominum esse; quod enim est, ad se dicitur, Pater autem Patrem esse vel Dominum esse; quod enim est, ad se dicitur, Pater autem  subsistit, sicut relatiue gignit et relatiue dominatur, ita iam substantia non erit substantia, quia relatiuum erit. Sicut enim ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. Omnis enim res ad se ipsam subsistit, quanto magis De his enim rebus recte intelligitur, in quibus subjectis sunt ea quae in aliquo subjecto esse dicuntur, sicut color aut forma in corpore. Corpus enim subsistit, et ideo substantia est: illa vero in subsistente atque subjecto corpore, quae non substantiae sunt, sed in substantia; et ideo si esse desinat, vel ille color, vel illa forma, non adimunt corpori esse corpus, quia non hoc ei est esse, quod
Abbreviated transcription (Latin):
lapsus .ẽ. Certissime quippe de scripturis cognoscitur quod pie
credendũ .ẽ. & aspectu mentis in dubitata ꝑceptione ꝑstringi¬
t̃.ẽ: nec sp̃m scm̃. eundẽ patrẽ. eẽ. uł filiũ. Quȩ siuit quid tru
diceret : & doc̃ substantias siue ꝑsonas. Suib nominib non
diuersitatẽ intelligi uoluit. sed singularitatẽ noluit : ut ñ
solũ ibi uonitas intelligatur. exeo quod dicitur ua essentia:
sed & trinitas exeo quod dicuntur tressubstantiȩ ut ꝑsonȩ.
Nam si hoc .ẽ. dõ. ex̃. quod subsistere. Ita non erant dicende
tres substantiȩ: ut non dicuntur tres essentiȩ: quẽ ad modũ
quia hoc .x̃. dõ. eẽ. quod sapere. sicut non tres essentias. ita nec
tres sapientias dicimus. Sic enĩ quia hoc illi . ẽ. dm̃. eẽ qđ ẽ.
eẽ: tam tres essentias quã tres deos dici fas non .ẽ. Si aut̃ a¬
luid .ẽ. dõ .ex̃. alud subsistere : sicut aliud . ẽ. dõ tẽ. aliud

Expanded text:
lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur quod pie lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur quod pie credendum est, et aspectu mentis indubitata perceptione perstringisivit quid tria diceret: et dixit substantias sive personas, quibus nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularitatem noluit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod dicitur una essentia, sed et trinitas ex eo quod dicuntur tres substantiae vel personae. Nam si hoc est Deo esse quod subsistere, ita non erant dicendae tres substantiae, ut non dicuntur tres essentiae: quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere, sicut non tres essentias, ita nec tres sae, tam tres essentias quam tres deos dici fas non est; si autem aliud est Deo esse, aliud subsistere, sicut aliud est Deo esse, aliud
Abbreviated transcription (Latin):
cõmune nomĩ essentiȩ: ita ut singulusqiisq dicatur essentia :
tam illis cõmune . ẽ. uł substantiȩ uł ꝑsonȩ uocabulũ. Qđ
enĩ de ꝑsonis scdm̃ nram. hoc est de subst̾antus scđm grecoꝵ
dicunt illi tres substantus. unã essentuã: queadmodũ nos dicimꝰ
tres ꝑsonas. unã essentiam uł substantiam. Quid igitur restat:
An ut fateaniur loquendi necessitate parta hȩc uocabula: cũ
opus eet᷑ copiosa disputatione aduersus insidias uł errores be¬
reticoꝵ: Cũ enĩ conaret᷑ humana in opia loquendo ꝓferre ad
hominũ sensus qđ insecretario mentis ꝓcaptu tenet de dño
dõ creatore suo: siue ꝑpiam fidem. siue ꝑ qualẽcũq intelli¬
gentiam : timuit dicere tres esfentias: ne intelligeretur
in una summa ȩqualitate ulla diuersitas. Rursũ non eẽ tru
quȩdã. non poterat dicere. Qđ sabellius quia dixit: inheresim

Expanded text:
commune nomen essentiae, ita ut singulus quisque dicatur essentia, commune nomen essentiae, ita ut singulus quisque dicatur essentia, tam illis commune est vel substantiae vel personae vocabulum. Quod enim de personis secundicunt illi tres substantias, unam essentiam, quemadmodum nos dicimus tres personas, unam essentiam vel substantiam. 9. Quid igitur restat, nisi ut fateamur loquendi necessitate parta haec vocabula, cum opus esset copiosa disputatione adversum insidias vel errores haereticorum? Cum enim conaretur humana inopia loquendo proferre ad hominum sensus, quod in secretario mentis pro captu tenet de Domino Deo creatore suo, sive per piam fidem, sive per qualemcumque intelligentiam, timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diversitas. Rursus non esse tria quaedam, non poterat dicere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim
Abbreviated transcription (Latin):
sonas dicere: non quia scriptura dicit. sed quia ipsa non
contradicit : Si aut̃ cdiceremus tres deos: contradiceret scpp¬
tura. dicens. Audi isrł: dñs ds̃ tuus. ds̃ unus .ẽ. Cur ergͦ &
tres essentias non licet dicere :ͥ quod similit̃ scriptura sicut
non dicit. ita nec contradicit: Nam si essentia speciale nom̃
ẽ. cõmune trib : cur non dicantur tres essentiȩ. sic̃ abraham
isa ac & iacob tres homines: quia homo speciale nom̃. ẽ. cõ¬
mine om̃ib hominib. Si aut̃ speciale nom̃ non .ẽ. esfentia
sed generale. quia homo & prcus & arbores. & sidus. & angelus
dicitur essentia: cur non dicuntur istȩ tres essentiȩ. sicut trec
equi dicunt᷑ tria animalia. & tres lauri dicuntur tres ar¬
bores & tres lapides tria corpora: Aut si ꝓpt̾ imitatẽ trini¬
tatis non dicuntur tres essentiȩ sed una unitatis essentia:
tres ꝑsonȩ. sed una essentia & una substantia: Quã enĩ.ẽ. illis

Expanded text:
sonas dicere, non quia Scriptura dicit, sed quia Scriptura non sonas dicere, non quia Scriptura dicit, sed quia Scriptura non contradicit: si autem diceremus tres deos, contradiceret Scriptura, dicens, Audi, Israel; Dominus Deus tuus, Deus unus est ? Cur ergo et tres essentias non licet dicere, quod similiter Scriptura, sicut non dicit, ita nec contradicit? Nam essentia si speciale nomen est commune tribus, cur non dicantur tres essentiae, sicut Abraham, Isaac, et Jacob, tres homines, quia homo speciale nomen est commune omnibus hominibus? Si autem speciale nomen non est essentia, sed generale, quia homo, et pecus, et arbor, et sidus, et angelus essentia dicitur; cur non dicuntur istae tres essentiae, sicut tres equi dicuntur tria animalia, et tres lauri dicuntur tres arbores, et tres lapides tria corpora? Aut si propter unitatem Trinitatis non dicuntur tres essentiae, sed una essentia; tres personae, sed una substantia et una persona? Quam enim est illis
Abbreviated transcription (Latin):
tria . qđ tam̃ non inuenitur. Nã ꝑsona. generale nomen.ẽ:
In tantũ. ut etiã homo possit hoc dici: cũ tantũ int̾ sit inter
dicimꝰ tres ꝑsonas. quia cõmue. ẽ. eis id qđ ꝑsona . ẽ. alioqͥn
nullomodo possent ita dici:ͥ quẽ admodũ non dicuntur
tres filii. quia non cõmune. ẽ. eis id qđ .ẽ. filius : cur non
etiã tres dios dicimus: Certe enĩ quia pat̾ psona & sp̃s scs
cur non tres dii : Aut qm̃ ꝓpt̾ in effabilem conuinctionẽ.
hec tria simul unus ds̃. cur non etiam una ꝑsona: ut ita
non possimus dicere tres ꝑsonas quãuis singulã quãq ap¬
pellemus ꝑsonã. quẽ ad modũ non possumus dicere tres deos.¬
ue patrẽ. siur filiũ. suie spm scm: An quia scriptura non
dicit tres deos: sed nec tres ꝑsonas. alicubi scripturã cõme¬
morare inuenimus. An quia nec tres nec unã ꝑsonã scrip¬
ꝓpt̾ea licuit loquendi & dispitandi necessitate. nec tres ꝑ¬

Expanded text:
tria, quod tamen non invenitur. Nam persona generale nomen est, tria, quod tamen non invenitur. Nam persona generale nomen est, in tantum ut etiam homo possit hoc dici, cum tantum intersit inter dicimus tres personas, quia commune est eis id quod persona est alioquin nullo modo possunt ita dici, quemadmodum non dicuntur tres filii, quia non commune est eis id quod est filius; cur non etiam tres deos dicimus? Certe enim quia Pater persona, et Filicur non tres dii? Aut quoniam propter ineffabilem conjunctionem haec tria simul unus Deus; cur non etiam una persona, ut ita non possimus dicere tres personas, quamvis singulam quamque appellemus personam, quemadmodum non possumus dicere ve Patrem, sive Filium, sive Spiritum sanctum? An quia Scriptura non dicit tres deos? Sed nec tres personas alicubi Scripturam commemorare invenimus. An quia nec tres, nec unam personam Scrip Dominum, propterea licuit loquendi et disputandi necessitate tres per
Abbreviated transcription (Latin):
quid tres sunt quȩramus. & quid cõmune habeant. Non enĩ
cõmue illis . ẽ. id quod pat̃ . ẽ. ut iniucẽ sibi sint patres: siat
amici cũrelatiue adalterutrũ dicantur: possunt dici tres a¬
mici. quod oiuicẽ fibi sunt. Non aut̃ hoc ibi :ͥ quia pat̾ ibi tan
tũ pat̃ est : nec duoꝵ pat̃. srd unici filii : nec tres filii. cũ pat̃
us. Quid igitur tris: Si enĩ tres ꝑsonȩ. cõmune . ẽ. eis id qđ
ꝑsona .t̃. Ergo speciale hoc. aut generale nom̃. ẽ. eis: si consue¬
tudinẽ loquendi respicimꝰ. Sed ubi .ẽ. naturȩ nulla diuersi¬
tas. ibi generalit̾ enutiantur aliqua plura: ut etum specia¬
lit̾ enuntiari possint. Naturx enĩ differentu facit : ut lauriis.
& myrtus. & oliua. aut ꝑ̧quus. & bos & canis. non dicantur specia¬
li nomine istȩ tres lauri. aut illi tres boues: sed generali: &
istȩ tres arbores. & illa tria animalia. Hic uero ubi nulla. ẽ.
essentiȩ diuersitas: oportet ut & speciale nom̃ habeant hyc

Expanded text:
quid tres sint, et quid commune habeant. Non enim commune illis est id quod Pater est, ut invicem sibi sint patres; sicut amici, cum relative ad alterutrum dicantur, possunt dici tres amici, quod invicem sibi sunt. Non autem hoc ibi, quia tantum Pater ibi pater; nec duorum pater, sed unici Filii. Nec tres filii, cum Pater us. Quid igitur tres? Si enim tres personae, commune est eis id quod persona est: ergo speciale hoc aut generale nomen est eis, si consuetudinem loquendi respicimus. Sed ubi est naturae nulla diversitas, ita generaliter enuntiantur aliqua plura, ut etiam specialiter enuntiari possint. Naturae enim differentia facit ut laurus et myrtus et olea, aut equus et bos et canis, non dicantur speciali nomine, istae, tres lauri; aut illi, tres boves: sed generali, et istae, tres arbores; et illa, tria animalia. Hic vero ubi nulla est essentiae diversitas, oportet ut speciale nomen habeant haec
Abbreviated transcription (Latin):
tri: cũ de sapientia scriptura loquitur. de filio loquitur. quẽ
sequimur uiuendo sapient᷑. Quãius & pat̃ sit saprentia. sic̃ lum̃¬
& ds̃: spsq scs. siur sit sũma caritas utrũq conuingens. nosq
subiungens: quod ideo non indigne dicitur: qunia scriptũ.ẽ.
ds̃ caritas . ẽ. Quomodo non est &iam ipse sapientia. cũ sit lum̃:¬

Expanded text:
tri, cum de sapientia Scriptura loquitur, de Filio loquitur, quem tri, cum de sapientia Scriptura loquitur, de Filio loquitur, quem sequimur vivendo sapienter: quamvis et Pater sit sapientia, sicut lum sanctus sive sit summa charitas utrumque conjungens nosque subjungens, quod ideo non indigne dicitur quia scriptum est, Deus charitas est : quomodo non est etiam ipse sapientia; cum sit lum
Abbreviated transcription (Latin):
lis & ds̃ p̃bet exẽplũ: ut se idem exemplũ redeundi &iam
lapso p̃beret homini. qui ꝓpt̃ inmunditiã peccatoꝵ pynãq
mortalitatis dm̃ uidere non poterat. semet ipsũ exmaniuit:
non mutando diuinitatẽ suã. sed nram mutabilitatẽ assumin¬
do. Et formã ferui accipiens uenit adnos in hunc mundũ qͥ
in hoc mundo erat: quia mundus ꝑeũ factus . t̃: ut exẽplũ
sursũ uidentib dm̃. exẽplũ deorsũ mirantib hominẽ . exem
plũ sanis ad ꝑmanendũ. exẽplũ infirmis ad conualescendũ.
eocemplũ morituris ad non timendũ: exẽplũ mortius ad
resurgendũ. eet̾ in om̃ib ipse primatũ tenens. Quia enĩ ho
mo ad beatitudinẽ sequi non debebat nisi dm̃. & sentire non
poterat dm̃ : sequendo dm̃ hominẽ factũ. sequeretur simul
& quẽ sentire poterat: & quẽ sequi debebat. Amemus ergͦ eũ
bis ut reformeniur ad imaginẽ dĩ. prebet imago ȩqualis pa¬

Expanded text:
lis et Deus praebet exemplum: ut se idem exemplum redeundi etiam lis et Deus praebet exemplum: ut se idem exemplum redeundi etiam lapso praeberet homini, qui propter immunditiam peccatorum poenamque mortalitatis Deum videre non poterat, semetipsum exinanivit, non mutando divinitatem suam, sed nostram mutabilitatem assumendo; et formam servi accipiens , venit ad nos in hunc mundum , qui in hoc mundo erat, quia mundus per eum factus est ; ut exemplum sursum videntibus Deum, exemplum deorsum mirantibus hominem, exemplum sanis ad permanendum, exemplum infirmis ad convalescendum, exemplum morituris ad non timendum, exemplum mortuis ad resurgendum. In omnibus ipse primatum tenens, quia enim mo ad beatitudinem sequi non debebat nisi Deum, et sentire non poterat Deum; sequendo Deum hominem factum, sequeretur simul et quem sentire poterat, et quem sequi debebat. Amemus ergo eum bis ut reformemur ad imaginem Dei praebet imago aequalis Pa
Abbreviated transcription (Latin):
turis aut narratur aliquid de sapientia: siue dicente
ipsa. siue cũ de illa dicitur. filius nobis potissimũ insinua¬
tur : cuius imaginis exemplo. & nos non discedamus adõ:
quia & nos imago dĩ sumus. Non quidem ȩqualis. Facta qͥp¬
pr apatre ꝑfiliũ: non nata de patre sicut illa. bt nos quia
inluminamur lumine. lumen: Illa uero quia lumen. in luminanis.
Et ideo illa sine exemplo. nobis exxemplũ. ẽ. Peq enĩ mitatur
p̃cedentẽ aliquẽ ad patrẽ : a quo nũꝗ . ẽ. om̃ino separabilis:
quia id ipsũ . ẽ. quod ille de quo .ẽ. Nos aut̃ nitentes. onitamur
manentẽ. & sequimur stantẽ. & in ipso ambulantes. tendimus ad
ipsũ qui factus . ẽ. nobis uia tẽporalis ꝑhumanitatẽ. quȩ mansio
nobis &erna .ẽ. ꝑ diuinitatẽ. Qm̃ quippe spiritib mundis in¬
tellectualib qui suꝑbia non lapsi sunt. in forma clĩ & dõ ꝑ̧qru¬

Expanded text:
turis, aut enarratur aliquid de sapientia, sive dicente turis, aut enarratur aliquid de sapientia, sive dicente ipsa sive cum de illa dicitur, Filius nobis potissimum insinuatur. Cujus imaginis exemplo et nos non discedamus a Deo, quia et nos imago Dei sumus: non quidem aequalis, facta quippe a Patre per Filium, non nata de Patre sicut illa. Et nos, quia illuminamur lumine; illa vero, quia lumen illuminaus: et ideo illa sine exemplo nobis exemplum est. Neque enim imitatur praecedentem aliquem ad Patrem a quo nunquam est omnino separabilis, quia idipsum est quod ille de quo est. Nos autem nitentes imitamur manentem, et sequimur stantem, et in ipso ambulantes tendimus ad ipsum: quia factus est nobis via temporalis per humilitatem, quae mansio nobis aeterna est per divinitatem. Quoniam quippe spiritibus mundis intellectualibus, qui superbia non lapsi sunt, in forma Dei et Deo aequa
Abbreviated transcription (Latin):
Et lum̃ hoc. uerbũ erat apud dm̃: & ds̃ erat uerbũ. Ds̃ autẽ
liũ . ẽ: & tȩnebrȩ meo non sunt ullȩ. Lum̃ uero. non corpo¬
rale. sed spiritale. ꝑeq ita spiritale ut mluminatione factũ
sit : quã ad modũ dictũ . ẽ. apłis. uos estis lumen mundi: sed
lumen. quod mluminat omnẽ hominẽ. Ea ipsa & sũma sapi¬
entia ds̃: unde nunc agimus. Sapientia ergo filius de sapi¬
entia patre. sic̃ lumen de lumine & ds̃ dõ ut & singulus
pat̾ lumen. & singulus filius lumen: & singulus pat̃ ds̃. &
singulus filius ds̃. Ergo & singulus pat̾ sapientia. & singulus
filius sapientia. Et sic̃ utrũq simul unũ lum̃. & umus ds. sic
utrũq: una sapientia. Sed filius factus. ẽ. nob adõ sapienti
a. & iustitia & scĩficatio: quia temporalit̾ nos ad illum
conuertim᷑. id .ẽ. exaliquo tẽpore: ut cũ illo maneamus
inet̾nũ. Et ipse ex quodã tẽpore. uerbũ caro factũ .ẽ. &
habitauit in nobis. Propt̾ea igitur. cũ ꝓnuntiatur inscrip¬

Expanded text:
erbum erat apud Deum, sed et Deus erat Verbum. Deus autem lumen est, et tenebrae in illo non sunt ullae. Lumen vero non corporale sed spirituale; neque ita spiritale ut luminatione factum sit, quemadmodum dictum est apostolis: Vos estis lumen mundi: sed lumen quod illuminat omnem hominem, ea ipsa et summa sapientia Deus, unde nunc agimus. Sapientia ergo Filius, de sapientia Patre: sicut lumen de lumine, et Deus de Deo, ut et singulus Pater lumen, et singulus Filius lumen, singulus Filius Deus. Ergo et singulus Pater sapientia, et singulus Filius sapientia, et sic utrumque simul unum lumen, et unus Deus, sic utrumque una sapientia, sed Filius factus est nobis sapientia a Deo, et justitia et sanctificatio, quia temporaliter nos ad illum convertimur, idque ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus aeternum. Et ipse ex quodam tempore Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. 5. Propterea igitur cum pronuntiatur in Scrip
Abbreviated transcription (Latin):
ma pulchritudo. & bratissima delectatio. Itaq illa tria. & asr
& incorporeis non tantũ. ẽ. Nam quantũ tres simul plus ali¬
quid sunt. & due quã una res & inse infinita sunt: ita &
singula sunt in singulis. & om̃a insingulis. & singula inom¬
nib. & om̃ia inom̃ib. & unũ om̃a. Qui uidet hoc uł ex
parte uł ꝑspeculũ & inenigmate: gaudeat cognoscens dm̃.
& sicut dm̃ honoret & gr̃as agat. Iui aut̃ non udet. tendat
ꝑ pietatẽ aduidendũ. non ꝑ cȩcitatẽ ad calĩpnundũ: qm̃¬
unus.t̃ ds̃. sed tamen trinitis. Nec confuse accipiendũ. ẽ.
exquo om̃a. ꝑ quẽ om̃a. inquẽ om̃a. Nec diis multis. sed ipsi głi in

Expanded text:
ma pulma puln rebus corporeis, non tantum est una, quantum tres simul: et plus aliquid sunt duae quam una. Et in se infinita sunt. Ita et singula sunt in singulis, et omnia in singulis, et singula in omnibus, et omnia in omnibus, et unum omnia. Qui videt hoc vel ex parte, vel per speculum et in aenigmate , gaudeat cognoscens Deum, et sicut Deum honoret, et gratias agat: qui autem non videt, tendat per pietatem ad videndum; non us, sed tamen Trinitas. Nec confuse accipiendum est, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia: nec diis multis, sed ipsi gloria in
Abbreviated transcription (Latin):
ro qui ñ .ẽ. indõ. non .ẽ. in lumine qͥa ds̃ lum̃ . ẽ. & te¬
nebre ineo ñ sunt ullȩ. Iui ergͦ non . ẽ. in lumine. quid
mirũ si ñ uidet lum̃ . id .ẽ. non uidet dm̃: quia intene¬
bris . ẽ : frem̃ aut̃ uid& humano uisu: quo uideri ds̃ ñ
potest. Sed si eũ quẽ uid& humano uisu. spiritali cari¬
tate diligeret : uideret dm̃ qui .ẽ. ipsa caritas. uisu in¬
teriore quo uideri potest. Itaq qui frẽm quẽ uidet
ñ diligit: dm̃ quẽ ꝓpt̾ea non uidet quia dĩ dilectio .x̃.
qua caret qui frem non diligit: quomodo potest diligere:
Nec illa iam quȩstio mourat. quantũ caritatis fr̃ib debeamꝰ
quantũ nob ipsis. Hos aut̃ ipsos tantomagis diligimꝰ: quan¬
tomagis diligimus dm̃. Ex una igit᷑ eadẽq caritate.: dm̃

Expanded text:
in deo, non est in lumine, quia deus lumen est et tenebrae in eo non sunt ullae. qui ergo non est in lumine, quid mirum, si non uidet lumen, id est non uidet deum, quia in tenebris est? fratrem autem uidet humano uisu, quo uideri deus non potest. sed si eum quem uidet humano uisu spiritali caritate diligeret, uideret deum, qui est ipsa caritas, uisu interiore, quem uideri potest. itaque qui fratrem, quem uidet, non diligit, deum, quem propterea non uidet, quia deus dilectio est, qua caret qui fratrem non diligit, quomodo potest diligere? nec illa iam quaestio moueat, quantum caritatis fratri debeamus quantum nobis ipsis: nos autem ipsos tanto magis diligimus, quanto magis diligimus Deum. Ex una igitur eademque charitate Deum
Abbreviated transcription (Latin):
Et ideo etiam maior: quia melior. Qui ergo adheret dño: unus
sp̃s .ẽ. Sed tam̃ dñs non icleofit maior: quãuis fiat ille qui dño
adheret. In ipso igitur dõ. cũ adhȩret xquali patri filius ꝑ¬
qualis: aut sp̃s sc̃s patri & filio equalis: monfit maior ds̃ quã
singuli eoꝵ : quia non .ẽ. quo crescat illa ꝑfectio. Perfectus

Expanded text:
et ideo etiam major quia melior. Qui ergo adhaeret Domino, unus et ideo etiam major quia melior. Qui ergo adhaeret Domino, unus spiritus est : sed tamen Dominus non ideo fit major, quamvis fiat ille qui adhaeret Domino. In ipso igitur Deo cum adhaeret aequali Patri Filius aequalis, aut Spiritus sanctus Patri et Filio aequalis, non fit major Deus quam singuli eorum; quia non est quo crescat illa perfectio. Perfectus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ sẽꝑ atq inseparabilit̃ & ille cũ filio sit. & ille cũ patre.
non ut ambo sint pat̾. aut ambo sint filius : sedqul semꝑ
miniucem. neuter solus. Quia uero dicimus & dm̃ solum
ipsam trinitatem. quãuis sẽꝑsit cũ spiritib & animis scĩs: sed
solũ dicimus qđ cls̃ .ẽ. quia non & illi cũ illo ds̃ sunt. ita solũ pa¬
trẽ dicimus patrẽ: non quia separatur a filio. sed quia non simul
dicendus . ẽ. Corporalia quippe: acdumctione sui crescunt: quam¬
uis enĩ qui adhȩret uxori sue unũ corpus sit: maius tam̃ cor¬
pus fit. quã si soluis uiri eẽt. aut si soluis udcoris. In reb tam̃
spiritalib cũ minor maiori adheret. sic̃ creatura creatori:
illa fit maior quã erat: non ille. In his enĩ quȩ non mole mag¬
na sunt: hoc. ẽ. maus. ẽẽ. qđ.ẽ. melius.ẽe. Melior fit aut̃ sp̃s
alicuius creaturȩ cũ adhȩret creatori: quã si non adhereat.

Expanded text:
cum semper atque inseparabiliter et ille cum Filio sit, et ille cum Patre: cum semper atque inseparabiliter et ille cum Filio sit, et ille cum Patre: non ut ambo sint Pater, aut ambo Filius; sed quia semper in invicem, neuter solus. Quia vero dicimus et Deum ipsam Trinitatem, quamvis semper sit cum spiritibus et animabus sanctis; sed solum dicimus quod Deus est, quia non et illi cum illo Deus sunt: ita solum Patrem dicimus Patrem, non quia separatur a Filio, sed quia non simul dicendus est. Corpora quippe adjunctione sua crescunt. Quamvis enim qui adhaeret uxori suae, unum corpus sit; majus tamen corpus fit, quam si solius viri esset, aut solius uxoris. In rebus autem spiritualibus, cum minor majori adhaerescit, sicut creatura Creatori, illa fit major quam erat, non ille. In iis enim quae non mole magna sunt, hoc est majus esse quod est melius esse. Melior autem fit spiritus alicujus creaturae, cum adhaeret Creatori, quam si non adhaereat;
Abbreviated transcription (Latin):
possintq & alia sine aliis. & alia maus. alia minus. innume¬
rabilia & innumerabilit̃ in ammȩ natura inueniri : ma¬
nifestũ est. non simplicem sed multiplicẽ. ex̃. naturã. Hi
dil enĩ simplex : mutabile ẽ: om̃is aut̃ creatura mutabilis
S autẽ multiplicit᷑̾ quidẽ dicitur: Magnus. bonus .sa .uii¬
piens. beatus. uerus. & quicquid aliud non indigne dici
uidetur. Sed eadẽ magnitudo eius . ẽ: quȩ sapientiã: Non
enĩ mole magnus. ẽ sed uirtute. Et eadẽ bonitas. quȩ sapien¬
tia & magnitudo. Et eadem ueritas. quȩ illa om̃a. Et non
.ẽ. ibi aliud beatũ. ex̃. & aliud magnũ: aut sapientẽ. aut ue¬
rũ. aut bonũ. ẽẽ. aut om̃ino ipsum. eẽ. Nec qm̃ trinitas. ẽ.
ideo triplex putandus . ẽ. Alioquin: minor erit pat̾ solus.
aut filius solus. quã simul pat̾ & filius. Quãquam non in¬
uenitur quomodo dici possit. aut pat̾ solus. aut filius folus.

Expanded text:
possintque et alia sine aliis, et alia magis, alia minus, innumepossintque et alia sine aliis, et alia magis, alia minus, innumerabilia et innumerabiliter in animae natura inveniri; manifestum hil enim simplex mutabile est. Omnis autem creatura mutabilis, Deus autem multipliciter quidem dicitur, magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidquid aliud non indigne dici videtur. Sed eadem magnitudo ejus est, quae sapientia. Non enim mole magnus, sed virtute. Et eadem bonitas quae sapientia et magnitudo; et eadem veritas quae illa omnia. Et non est ibi aliud beatum esse, et aliud magnum aut sapientem, aut verum, aut bonum esse, aut omnino ipsum esse. 9. Nec quoniam Trinitas est, ideo triplex putandus est: alioquin minor erit Pater solus, aut Filius solus, quam simul Pater et Filius. Quanquam non inveniatur quomodo dici possit, aut Pater solus, aut Filius solus;
Abbreviated transcription (Latin):
coloratũ : Et quȩcũq alia simul dicuntur de corpore. possunt
& simul & plura sine cȩteris cõmutari: Ac ꝑ hoc multiplex eẽ.
conuincit᷑ natura corporis: simplex autẽ nullomodo. Creatu¬
ra quoq spiritalis sicut . ẽ. anima . ẽ. quidẽ. incorporis cõpara¬
tione simplicior : sine cõparatione aut̃ corporis multiplex. ẽ.
etiã ipsa: non simplex. Nam idõ simplicior .ẽ. corpore : quia ñ
mole diffunditur ꝑ spatiũ loci: sed in uno quoq corpore
& in toto tota .ẽ. & in qualibet parte eius tota.ẽ. Et idõ cũ
fit aliquid inqua uis exxigua particula corporis qđ sentiat
anima:ͥ quãuis non fiat in toto corpore : illa tam̃ tota sen¬
tit. quia totũ non latet. Sed tamen etiã in anima. cũ aliud
sit artificiosũ.ex̃. aliud inertem. aliud acutũ. aliud memorẽ.
aliud cupiditas. aliud timor. aliud lȩticia. aliud tristicia:

Expanded text:
coloratum: et quaecumque alia simul dicuntur de corpore, possunt coloratum: et quaecumque alia simul dicuntur de corpore, possunt et simul et plura sine caeteris commutari. Ac per hoc multiplex esse convincitur natura corporis, simplex autem nullo modo. Creatura quoque spiritualis, sicut est anima, est quidem in corporis comparatione simplicior: sine comparatione autem corporis multiplex est, etiam ipsa non simplex. Nam ideo simplicior est corpore, quia non mole diffunditur per spatium loci, sed in unoquoque corpore, et in toto tota est, et in qualibet ejus parte tota est; et ideo cum fit aliquid in quavis exigua particula corporis quod sentiat anima, quamvis non fiat in toto corpore, illa tamen tota sentit, quia totam non latet: sed tamen etiam in anima cum aliud sit artificiosum esse, aliud inertem, aliud acutum, aliud memorem, aliud cupiditas, aliud timor, aliud laetitia, aliud tristitia,
Abbreviated transcription (Latin):
plex & multiplex sit illa substantia: animaduertenda
ẽ. primo creatura quare sit multiplex: nullo aut̃ modo ire¬
t prius corpus uniuersũ. utiq partib constat. ita ut¬
sit ibi alia pars maior alia minor. & maius sit u¬
niuersũ. quã pars quȩlibet. aut quantalibet: ꝑiam &cȩlũ
& t̾ra. partes sunt uniuersȩ mundanȩ molis. Et sola t̾̃ra
uł solũ cȩlũ. innumerabilib partib constat: Et int̾cia sui
parte minor .ẽ. quã incȩtera. Et in dimidia minor .ẽ. quã
uitota: Et totũ mundi corpus. quod duob plerũq par¬
tib appellari solet :ͥ id .ẽ. celũ & terra. utiq maius. ẽ. quã
solũ cx̧lũ. aut sola t̾ra. Et inimo quoq corpore. aliud mag¬
nitudo. aliud color : alud figura. Potest enĩ & diminuta
magnitudine. manere idem color & eadem figura: Et
colore mutato. manere eadẽ figura. & eadẽ magnitudo.
Et figura eadẽ non manente. ta magnũ. et̃. & eodem modo

Expanded text:
plex et multiplex sit illa substantia; animadvertenda est primo creatura quare sit multiplex, nullo autem modo veret prius corpus universum utique partibus constat; ita utsit ibi alia pars major, alia minor, et majus sit universum quam pars quaelibet aut quantalibet. Nam et coelum et terra partes sunt universae mundanae molis: et sola terra, et solum coelum innumerabilibus partibus constat, et in tertia sui parte minor est quam in caetera, et in dimidia minor quam in tota; et totum mundi corpus quod duabus plerumque partibus appellari solet, id est, coelum et terra, utique majus est quam solum coelum aut sola terra. Et in unoquoque corpore aliud est magnitudo, aliud color, aliud figura. Potest enim et diminuta magnitudine manere idem color et eadem figura, et colore mutato manere eadem figura et eadem magnitudo, et figura eadem non manente tam magnum esse et eodem modo
Abbreviated transcription (Latin):
lius. cũ filii eius efficimur:simul & ille pat̾ nr̃ . ex̃. incipi
sed nulla suȩ conmutatione substantiȩ. Quod ergͦ tẽpo¬
ralit̃ dici incipit ds̃. quod andea non dicebatur : mani¬
festũ .ẽ. relatuie dici: non tam̃ scđm accidens dei quod
ei aliquid acciderit: sed plane scđm accidens eius. ad qđ
dici aliquid ds̃ incipit relatiue. Et qđ amiciis dĩ iustus
ex̃. incipit ipse mutatur . ds̃ aut̃ absit ut aliquẽ tẽporalit̃
diligat. quasi noua dilectione quȩ in ipso ante non erat
apud quem nec p̃terita transierunt.: & futura iam fac¬
ta sunt. Itaq: om̃s scõs suos ante mundi consaitutionẽ.
dilexit : sic̃ prȩdestinauit. Sed cũ conuertuntur & in¬
ueniunt illũ. tunc incipere abeo diligi dicuntur:
ut eo modo dicatur quo potest humano affectu capi
qđ dicitur. Sic etiam cũ iratus malis dicitur & placidus
bonis: illi mutantur non ipse : sic̃ lux infirmis oculis as¬

Expanded text:
lius, cum filii eius efficimur, simul et ille pater noster esse incipit, lius, cum filii eius efficimur, simul et ille pater noster esse incipit, sed nulla suae commutatione substantiae. quod ergo temporaliter dici incipit deus quod antea non dicebatur, manifestum est relatiue dici, non tamen secundum accidens dei, quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens eius, ad quod dici aliquid deus incipit relatiue. et quod amicus dei iustus esse incipit, ipse mutatur, deus autem absit, ut temporaliter aliquem diligat quasi noua dilectione, quae in ipso ante non erat, apud quem nec praeterita transierunt et futura iam facta sunt. itaque omnes sanctos suos ante mundi constitutionem dilexit, sicut praedestinauit, sed, cum conuertuntur et inueniunt illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, ut eo modo dicatur, quo potest humano affectu capi quod dicitur. sic etiam, cum iratus malis dicitur et placidus bonis, illi mutantur, non ipse, sicut lux infirmis oculis as
Abbreviated transcription (Latin):
desinit. aliquid in eius natura uł forma qua nũmus. ẽ.
nuitationis fiat : quanto facilius de illa incõmutabili dĩ
substantia debemus accipere. ut ita dicatur relatiue
aliquid ad creaturã : ͥ ut quãuis tẽporalit̃ incipiat dici. non
tanen ipsi substantiȩ ch̃ accidisse intelligatur. sed illi crea¬
turȩ ad quã dicitur. Dñe inquit. refugiũ factus es nob̃.
Refugiũ ergͦ nr̃m dĩ relatiue dicitur: ad nos enĩ refert᷑
Et tunc refugiũ nrm̃ fit. cũ ad eũ refugimus. Nũquid tunc
fit aliquid in eius natura. quod antequã ad eũ refugeremꝰ
non erat: Innob̾ ergͦ fit aliqua mutatio. Deteriores enĩ fu¬
imus antequã ad eũ refugeremus : & efficimur ad eũ re¬
fugiendo meliores: in illo aut̃ nulla. Sic & pat̾ nr̃ ẽr̃ in¬
cipit. cũ ꝑ eius grãm regeneramur .ͥ qm̃ dedit nob̵ potes¬
tatẽ filios dĩ fieri : substantia itaq nr̃a mutatur in me¬

Expanded text:
desinit aliquid in eius natura uel forma, qua nummus est, desinit aliquid in eius natura uel forma, qua nummus est, mutationis fiat, quanto facilius de illa incommutabili dei substantia debemus accipere, ut ita dicatur relatiue aliquid ad creaturam, ut, quamuis temporaliter incipiat dici, non tamen ipsi substantiae dei accidisse intellegatur, sed illi creaturae, ad quam dicitur? domine, inquit, refugium factus es nobis. refugium ergo nostrum deus relatiue dicitur; ad nos enim refertur et tunc refugium nostrum fit, cum ad eum refugimus. numquid tunc fit aliquid in eius natura, quod antequam ad eum refugeremus non erat ? in nobis ergo fit aliqua mutatio — deteriores enim fuimus, antequam ad eum refugeremus, et efficimur ad eum refugiendo meliores — in illo autem nulla. sic et pater noster esse incipit, cum per eius gratiam regeneramur, quoniam dedit nobis potestatem filios dei fieri. substantia itaque nostra mutatur in me
Abbreviated transcription (Latin):
segetis. extẽpore accidit. quȩ modo. ex̃. ꝙper̃. Quia & sima¬
teries ipsa iam erat : aluid .ẽ. tamen dnm . ẽe. materiȩ. a¬
dñs ligni: & alio tẽpore .x̃. dñs arcȩ. quãuis ex ipso ligno fa¬
bricate : quod utiq non erat. cũ ligni dñs iam eẽt. Quo¬
modo igitur obtinebimus. nichil scđm accidens dici dedõ
nisi quia ipsius naturȩ nichil accidit. quo mutetur: lit ea
sint accidentia relatiua. quȩ cũ aliqua mutatione earũ¬
rerũ de quib: dicuntur accidunt: sic̃ amicus relatiue
dicitur . heq enĩ. eẽ.. incipitnisi cũ amare cȩperit.
Nt ergͦ aliqua mutatio: uoluntatis: ut amicus dicatur:
Ilũmus aut̃. cũ dicitur p̃tium. relatiue dicitur.  nec tam̃
mutatus.ẽ. cũ esse dici cepit p̃tium neq cũ dicitur pignꝰ:
& si qua similia. Si ergo nũmus potest nulla sui mutati¬
one totiens dici relature. ut neq cũ incipit dici. neq cũ

Expanded text:
segetis, ex tempore accidit, quae modo esse coeperunt. Quia etsi masegetis, ex tempore accidit, quae modo esse coeperunt. Quia etsi materies ipsa jam erat, aliud est tamen dominum esse materiae, adominus ligni et alio tempore est dominus arcae, quamuis ex ipso ligno fabricatae, quod utique non erat, cum ligni dominus iam esset. quomodo igitur obtinebimus nihil secundum accidens dici deum, nisi quia ipsius naturae nihil accidit, quo mutator, ut ea sint accidentia relatiua, quae cum aliqua mutatione rerum, de quibus dicuntur, accidunt? sicut amicus relatiue dicitur; neque enim esse incipit, nisi cum amare coeperit; fit ergo aliqua mutatio uoluutatis, ut amicus dicatur. nummus autem cum dicitur pretium, relatiue dicitur, nec tamen mutatus est, cum esse coepit pretium; neque cum dicitur pignus et si qua similia. si ergo nummus potest nulla sui mutatione totiens dici relatiue, ut neque cum incipit dici neque cum
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ & mutabilitatem: sed tamen tẽpora non intẽpore
rũ. cȩpisse. non enĩ erat tẽpus antrꝗ inciperent tẽpora: et
idõ non intẽpore accidit dõ ut dñs eẽt. quia ipsoꝵ tẽpoꝵ
dñs erat: quȩ utiq non intẽpore. ẽe. cȩperunt: quid respon¬
debit de homine qui intẽpoye factus .ẽ. cuius utiq dñs ñ
erat. antequã. ẽẽt. cui esset : Certe uł ut dĩs hominis eẽt: ex
tẽpore accidit dõ. bt ut om̃is uideatur auferri contro¬
uersia: certe ut tuus dñs eẽt. aut ms̃ qui modo eẽ cȩpimus. ex
tẽp̃ore accidit dõ. Aut si & hoc ꝓpt̾ obscurã quȩstionẽ ani¬
mȩ uidetur incertũ: quid ut eet dñs popłi ssrł: qͥuia & si
iam erat animȩ natura quã ille popłs habebat. quod modo
non quȩrimus: : tamen ille populus non dũ erat. & quando
ex̃ cȩpit apparet: Postremo ut dñs eẽt huius arboris. & hi uꝰ

Expanded text:
tem et mutabiltem et mutabilesse coepisse non enim erat tempus antequam inciperent tempora, et ideo non in tempore accidit Deo ut Dominus esset, quia ipsorum temporum Dominus erat, quae utique non in tempore esse coeperunt; quid respondebit de homine, qui in tempore factus est, cujus utique Dominus non erat antequam esset cui esset? Certe vel ut Dominus hominis esset, ex tempore accidit Deo: et ut omnis auferri videatur controversia, certe ut tuus Dominus esset, aut meus, qui modo esse coepimus, ex tempore accidit Deo. Aut si et hoc propter obscuram quaestionem animae videtur incertum, quid ut esset Dominus populi Israel? Quia etsi jam erat animae natura, quam ille populus habebat, quod modo non quaerimus; tamen ille populus nondum erat, et quando esse coepit apparet. Postremo ut Dominus esset hujus arboris et hujus
Abbreviated transcription (Latin):
ec moueat quod sp̃s scs cũ sit coȩt̾nus patri & filio: di¬
citur tam̃ aliquid extẽpore : ueluti hoc ipsũ quod
donatũ diximus . ꝑlam sempiternȩ sp̃s donũ : tẽporaliter
aut̃ donatũ. Nam & si dñs non dicitur nisi cũ habere inci¬
pit seruum: etiam ista appellatio relatiua extẽpore. est
dõ. Non enĩ sempiterna creatura. ẽ : cuius.ẽ. ille dñs. Quo¬
modo ergͦ optinebimus. nec ipsa relatiua. eẽ. accidentia.
qm̃ nichił accidit dõ teporalit̃. quia non est mutabilis.:
sicut in exordõ huius disputationis tractauimus. Ecce dnm̃
eẽ. non sempit̾nũ habet: ne cogamur etiã creaturã sem¬
pit̾nam dicere: quia ille sempiternȩ non dominaretur :
nisi etiam ista sempit̃nȩ famularetur. Sicut aut̃ non po¬
test.eẽ. seruus qui non habet dmm̃: sic nec dominus qui
non habet seruũ. Et quisquis extiterit qui & ernũ quidẽ
dm̃ solũ licat. tẽpora aut̃ non .ex̃. et̃na propt̾ uariꝑta¬

Expanded text:
ec moueat quod spiritus sanctus, cum sit coaeternus patri et filio, dicitur tamen aliquid ex tempore, ueluti hoc ipsum to quod donatum diximus. nam sempiterne spiritus donum, temporaliter autem donatum. nam et dominus si non dicitur nisi cum habere incipit seruum, etiam ista appellatio relatiua ex tempore est deo; non enim sempiterna creatura est, cuius est ille dominus. quomodo ergo obtinebimus nec ipsa relatiua esse accidentia, quoniam nihil accidit deo temporaliter, quia non est mutabilis, sicut in exordio huius disputationis tractauimus? ecce dominum esse non sempiternum habet, ne cogamur etiam creaturam sempiternam dicere, quia ille sempiterne non dominaretur, nisi etiam iste sempiterne famularetur. sicut autem non potest esse seruus qui non habet dominum, sic nec dominus qui non habet seruum. et quisquis extiterit qui aeternum quidem deum solum dicat, tempora autem non esse aeterna propter uarieta
Abbreviated transcription (Latin):
sicut pat̾ & filuis unus ds̃. & ad creaturã relatiue unus
creator & unus dñs : sic relatiue ad spm̃ scm̃ unũ princi¬
piũ. Ad creaturã uero pater & filius & sp̃s sc̃s unũ prin¬
cipium: sicut unus creator. & unus dñsXV acco
nterius aut̃ queritur. utrũ quẽ ad modũ filius non hoc¬
tantũ habet nascendo ut filius sit. sed om̃mo ut sit: sic & sp̃s sc̃s̃
eo quod datur habeat non tantũ ut donũ sit. sed om̃ino ut sit.
Utrũ ergͦ erat antequã daretur sed nondũ erat donũ : an eo
ipso quod daturus erat eũ ds̃. iam donũ erat & antequã dare¬
tur. Sed si non procedit nisi cũ datur. nec procederet utiq
priusquã eẽt cui daretur. quomodo iam erat ipsa substantia.
si non .ẽ. nisi quia datur. Sicut filius non tantũ ut sit filius
quod relatiue dicitur .: sed om̃ino ut ipsa sit substantia. nas¬

Expanded text:
sicut pater et filius unus deus et ad creaturam relatiue unus sicut pater et filius unus deus et ad creaturam relatiue unus creator et unus dominus, sic relatiue ad spiritum sanctum unum principium. ad creaturam uero pater et filius et spiritus sanctus unum principium, sicut unuterius autem quaeritur, utrum quemadmodum Filius non hoctantum habet nascendo ut Filius sit, sed omnino ut sit; sic et Spiritus sanctus eo quo datur habeat non tantum ut donum sit, sed omnino ut sit: utrum ergo erat antequam daretur, sed nondum erat donum, an eo ipso quo daturus erat eum Deus, jam donum erat et antequam daretur. Sed si non procedit nisi cum datur, nec procederet utique priusquam esset cui daretur; quomodo jam erat ipsa subssi non est nisi quia datur? sicut filius non tantum, ut filius — quod relatiue dicitur — sed omnino ut sit ipsa substantia, nas
Abbreviated transcription (Latin):
tũ .ẽ. ad patrẽ solũ refertur cũ dicitur filus : & ideo filius
qui dederunt. sed &iã nr̃ dicitur. qui accepimus : Sic̃ dicitur
dnĩ salus quia dat silutẽ: eadem &iam nr̃a salus. ẽ. qui acce¬
ille sp̃s nr̃ quosumus. quia ipse sp̃s. ẽ. hominis qui in ipso. ẽ.
sed alio modo iste nr̃ quo dicimus & panẽ nrm̃ da nobis:
quãquã & illũ spm̃ qui hominis dicitur utiq accepimus.
Quid enĩ habes inquit quod non accepisti : Sed aluid .ẽ.
quod accepimꝰ ut essemus. aliud quod accepimus. ut sc̃i rẽmꝰ
moise intelligendũ .ẽ. cũ ait ei dñs: tollam de sp̃ũ tuo &da¬
bo eis: hoc .ẽ dabo illis de spũ scõ quẽ &iam tibi dedi. Si er¬
go & quod datur principiũ habet eũ aquodatur: quia
non aliuncde accepit illud quod ab ipso ꝓcedit: fatendui
ẽ. patrẽ & filiũ principiũ. eẽ. sp̃s scĩ : non duo principia. sed

Expanded text:
tum est ad Patrem solum refertur, cum dicitur Filius, et ideo Filius tum est ad Patrem solum refertur, cum dicitur Filius, et ideo Filius qui dederunt, sed etiam noster dicitur qui accepimus; sicut dicitur Domini salus quia dat salutem, eadem etiam nostra salus est qui acciille spiritus noster quo sumus, quia ipse spiritus est hominis qui in ipso est: sed alio modo iste noster est, quo dicimus et, Panem nostrum da nobis . Quanquam et illum spiritum qui hominis dicitur, utique accepimus. Quid enim habes, inquit, quod non accepisti ? Sed aliud est quod accepimus ut essemus, aliud quod accepimus ut sancti essemus. Mose intellegendum est, cum ait ei dominus: tollam de spiritu tuo et dabo eis, hoc est: "dabo illis de spiritu sancto, quem iam tibi dedi". si ergo et quod datur principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit, fatendum est patrem et filium principium esse spiritus sancti, non duo principia, sed