comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
positum ẽ. ubi parentes rebeccae dicunt ad seruum abrahȩ:
ecce rebeccam accipiens recurre. & sit uxor. domini
tui. Ideo & hic ita hoc uerbum inter pr&atum ẽ. XXIIII.
Quod septuaginta interp̃tes habent. & assumpsi patrẽ
uestrum habraham d&rans flumine: & deduxi eum in
omnem terram: Inter pr&atio quae est inhebreo ha¬
b&. & in duxi eum in terram chanaan. Mirum est eg̃o
siseptuaginta ꝓterra chanaam. omnem terram pone¬
re uoluerunt : Nisi intuentes ꝓph&iam : ut magis expro¬
missione đi tamquam factum excipiatur: quod cestis¬
sime futurum inxp̃o & in ecclesia prę̧nuntiabatur:. quod
est uerum semen habrahae. non infiliis carnis. sed infilus
promissionis
tbellauerunt aduersus uos qui habitabant lericho.
queri potest quomodo iduerum sit. cum clausis postis
se murorum ambitu tantum modo tuerentur. Sed
rectum dictum ẽ quia Mclaudere aduersum hostem
postas. ad bellum pestin&. Non enim miserunt lega¬

Expanded text:
positum est, ubi parentes Rebeccae dicunt ad seruum Abrahae: positum est, ubi parentes Rebeccae dicunt ad seruum Abrahae: ecce Rebecca, accipiens recurre; et sit uxor <filii> domini tui, ideo et hic ita hoc uerbum interpretatum est. Quod septuaginta interpretes habent: et adsumpsi patrem uestrum Abraham de trans flumine et deduxi eum in omnem terram, interpretatio, quae est ex hebraeo, habet: et induxi eum in terram Chanaan. mirum est ergo. si Septuaginta pro terra Chanaan omnem terram ponere uoluerunt nisi intuentes prophetiam, ut magis ex promissione dei tamquam factum accipiatur, quod certissime futurum in Christo et in ecclesia praenuntiabatur, quod est uerum semen Abrahae non in filiis carnis, sed in filiis promissionis. t bellauerunt aduersus uos qui habitabant Iericho. quaeri potest quomodo id uerum sit, cum clausis portis se murorum ambitu tantummodo tuerentur. sed recte dictum est, quia et claudere aduersum hostem portas ad bellum pertinet. non enim miserunt lega
Abbreviated transcription (Latin):
unde sumptus es. ut secundum corpus dictum intelle¬
gatur: Secundum animam uero siuoluerimus ita Ac¬
cipere. quem am modũ in ecclesi aste positum est:. Etsp̃s
reuest&ur. ad dm̃ qui dedit cum: Non arbitror de
omnibus posse dici : sed dehis quisic uixerint. ut addm̃
redire mereantur. tamquam Ad auetorem a quocre¬
ati sunt.. Neque enim hoc & dehis recte intellegi
potest. De quibus dicitur : Sp̃s ambulans & non reuer¬
tens. Iste autem uir. sc̃s ih̃s naue: sinonaddidiss&. sicut
& omnes qui sunt super terram. nulla ess& quȩstio. Neque
enim aliutd deillo crederemus. quam quod eum dignum
esse legimus. Cum uero additum ẽ sicut & omnes qui suꝑ
terram : Mirum si hoc quod latinus inter pres recurro
posuit : non magis per curro. Uel excurro dicendum est
si hoc potest dici quod grecus hab&. attot ẜexõ: Om̃s
enim per currunt uel excurrunt huius uitae uiam.
cum adeius finem per uenerint: S ed quia hoc uerbum

Expanded text:
unde sumptus es, ut secundum corpus dictum intelleunde sumptus es, ut secundum corpus dictum intellegatur. secundum animam uero si uoluerimus ita accipere, quemadmodum in Ecclesiaste positum est: et spiritus reuertetur ad deum qui dedit eum, non arbitror de omnibus posse dici, sed de his qui sic uixerint, ut ad deum redire mereantur tamquam ad auctorem, a quo creati sunt. neque enim hoc et de illis recte intellegi potest, de quibus dicitur: spiritus ambulans et non reuertens. iste autem uir sanctus Iesus Naue si non addidisset: sicut et omnes qui sunt super terram, nulla esset quaestio; neque enim aliud de illo crederemus, quam quod eum dignum esse legimus. cum uero additum est: sicut et omnes qui sunt super terram, mirum si hoc, quod latinus interpres "recurro. posuit, non magis percurro" uel "excurro" dicendum est, si hoc potest dici quod graecus habet azoTir/a>. omnes enim percurrunt uel excurrunt huius uitae uiam, cum ad eius finem peruenerint. sed quia hoc uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
quam ante faciem illorum. ab omnibus in imicis eorum.
cumsimul subunius ducis imperio bellum gererent.
ante quam insingulis tribubus. sua defendenda diui¬
derentur loca
Et insacrificiis salutarium nostrorum. quiaplurali¬
ter dicta sunt Sacrificia. pluraliter &iam salutaria
Ubi aduestendum ẽ diligentius. quem ad modum dici
pluraliter possit hoc uerbum intellegi unus: ẽnim dñs
noster ihs xp̃s. quamuis dicantur xp̃i per eius gratiã
Sicut inpsalmo legitur. Nolite tangere xpõs meos:
Sedutrum salutares dicipossint. Uel salutaria ñ facile
audendum est: solus enim ipse saluator. corporis. .XIII.¬
uod dicit ih̃s. desua ꝓpinquante moste. Ego aut̃
rccurro uiam. sicut & omnes qui super. terrã : In ea int̃¬
pr&atione quacest ex ebreo inuenimus : Ingredior ui¬
am : Ita ergo accipiendum ẽ quod septua ginta dixer̃
recurro. sicut dictum est homini. donec reuestaris interrã

Expanded text:
quam ante faciem illorum ab omnibus inimicis eorum, quam ante faciem illorum ab omnibus inimicis eorum, cum simul sub unius ducis imperio bellum gererent, antequam singulis tribubus sua defendenda diuiderentur loca. Et in sacrificiis salutarium nostrorum. quia pluraliter dicta sunt sacrificia, pluraliter etiam salutaria. ubi aduertendum est diligentius, quemadmodum dici pluraliter possit hoc uerbum intellegi: unus enim dominus noster Iesus Christus. quamuis dicantur christi per eius gratiam, sicut in psalmo legitur: nolite tangere christos meos; sed utrum salutares dici possint uel salutaria, non facile audendum est; solus enim ipse saluator corporis. Quod dicit Iesus de sua propinquante morte: ego autem recurro uiam sicut et omnes qui super terram, in ea interpretatione quae est ex hebraeo inuenimus: ingredior uiam. ita ergo accipiendum est quod Septuaginta dixerunt ..recurro., sicut dictum est homini: donec reuertaris in terram
Abbreviated transcription (Latin):
uodait non resistit quis quam ante faciem illorum. ab
omnibus inimicis eorum: Quaeri potest quomodo
uerum sit cum d&ribu gad superius scriptum sit. qđ
eos hostes eorum nonper miserint descendere inual¬
lem & prȩualuerunt es inmontibus. Sed quod diximus.
cum duodecim filios. la cob.scriptura in mesopotamia
natos commemoras s& ubi non fuerat natus beniam in
Hoc &lam hic intellegendum ẽ. quia ꝓuniuerso
populo. undecim tribus deputate sunt. ea regula
quae aliis scripturarum locis. nobis satis innotuit
Causa autem siquęritur: cur haec tribus in ea soste quȩ
illi obuenit: non obtinuerit sufficientes terras. & ab
eis a quibus tenebantur afflicta sit: indi quidem se¬
cr&o consilio esse credendum ẽ. Uerumtamen cum
ia cob filios suos benedicer&. talia dixit deistodan:
Vt deipsa tribu exiftim&ur exsurrecturus anticris¬
tus: Unde nunc plura dicere non suscepimus. cum &ia
sic solipossit haec questio: quia non resiftitit quis¬

Expanded text:
uod ait: non restitit quisquam ante faciem illorum ab omnibus inimicis eorum, quaeri potest quomodo uerum sit, cum de tribu Dan superius scriptum sit, quod eos hostes eorum non permiserint descendere in uallem et praeualuerint eis in montibus. sed quod diximus, cum duodecim filios Iacob scriptura in Mesopotamia natos commemorasset, ubi non fuerat natus Beniamin, hoc etiam hic intellegendum est, quia pro uniuerso populo undecim tribus deputatae sunt ea regula, quae aliis scripturarum locis nobis satis innotuit. causa autem si quaeritur, cur haec tribus in ea sorte, quae illi obuenit, non obtinuerit sufficientes terras et ab eis a quibus tenebantur adflicta sit, in dei quidem secreto consilio esse credendum est. uerum tamen cum Iacob filios suos benediceret, talia dixit de isto Dan, ut de ipsa tribu existimetur exsurrecturus Antichristus. unde nunc plura dicere non suscepimus. cum etiam sic solui possit haec quaestio, quia non restitit quis
Abbreviated transcription (Latin):
sen c&era Caudir& Restat ergo. ut qđ posi¬
tum ẽ dicens: ꝓeo positũ intellegamus. acsi ess&. Utlice¬
r&. ut iste sit sensus. Etego stabã inter dm̃ & uos in
tempore illo. adnuntiare vobis uerba dnĩ. quõ timu¬
istis a facie ignis. & non ascendistis in montẽ: cum dicer&
Ego sũ dñs dstuus. ut subaudiatur cum dicer&. Utique
dñs Cum enĩ haec uerba dicer& dñs quȩ consequenter
exdecalogo cuncta commemorat. tunctimuit popu¬
lus a facie ignis. & non ascendit in montẽ. & rogauit
Vt ꝑmoy senpotius uerba dnĩ audir&. Quȩ uerba moses

Expanded text:
sen cetera audiret. restat ergo, ut quod posisen cetera audiret. restat ergo, ut quod positum est "dicens" pro eo positum intellegamus, ac si esset: "cum diceret", ut iste sit sensus: et ego stabam inter dominum et uos in tempore illo adnuntiar uobis uerba domini, quoniam timuistis a facie ignis et non ascendistis in montem, cum diceret: ego sum dominus deus tuus. ut subauditur "cum diceret utique dominus". cum enim haec uerba diceret dominus, quae consequenter ex decalogo cuncta commemorat, tunc timuit populus a facie ignis et non ascendit in montem et rogauit, ut per Moysen potius uerba domini audiret. Quae uerba Moyses
Abbreviated transcription (Latin):
rent eũ : sps ẽ ds. & eos quiadorant eũ. inspũ & ueritate
oport& adorare Mediũ ergo se dixit moyses. non in¬
ter dĩ substantiã & populũ interuallo aliquo loci. sed
quia ꝑ eũ placuit populo audire c&era dĩ uerba. postea¬
quã uehementer est territus. audie demedio ignis uocem
dĩ. dicentis decalogũ legis Sed merito quęritur. quo¬
modo accipiantur haec uerba deutero nomii. dicente mo¬
yse. Etego stabã inter dm̃ & uos intempore illo. adnun¬
tiare uobis uerba dnĩ quõ timuistis a facie ignis. & non
ascendistis inmontẽ Dicens. ego sũm dñs ds̃tuus & cȩ¬
decalogus contin& Quid ergo uult qđ addidit: di¬
cens Si enim puta uerimus yperbato. utordo uerbo¬
rum sit. & ego stabã inter dnm̃ & uos intempore il¬
lo adnuntiare uobis uerba dicens: ego sũ dns dstuus.
nonerit uerum Non enim hȩc uerba per moysen po¬
pulus. sed demedio ignis audiuit. Quod cum suftine¬
re non poss&. audito decalogo postulauit vt ꝑmos¬

Expanded text:
ritus est deus et eos qui adorant eum in spiritu et ueritate oportet adorare. medium ergo se dixit Moyses non inter dei substantiam et populum interuallo aliquo loci, sed quia per eum placuit populo audire cetera dei uerba, posteaquam uehementer est territus audita de medio ignis uoce domini dicentis decalogum legis. Sed merito quaeritur quomodo accipiantur haec uerba Deuteronomii dicente Moyse: et ego stabam inter dominum et uos in tempore illo adnuntiare uobis uerba domini, quoniam timuistis a facie ignis et ntem, dicens: ego sum dominus deus tuus et cedecalogus continet. quid ergo uult quod addidit: dicens? si enim putauerimus hyperbaton, ut ordo uerborum sit: et ego stabam inter dominum et uos in tempore illo adnuntiare uobis uerba domini dicens: ego sum dominus deus tuus, non erit uei-um. non enim haec uerba per Moysen populus, sed de medio ignis audiuit: quod cum sustinere non posset audito decalogo, postulauit. ut per Moy
Abbreviated transcription (Latin):
Ire illo. adnuntiare uobis uerba dnĩ. Tamquam in loco
ess& dñs. hoc est inmonte. unde illi uoces audiebant
Qđ sic accipiendũ ẽ. ut non ex hoc suspicemur dĩ substan¬
tiã. inullo aliquo esse corporali loco. qui est ubiꝙ totus.
necꝑlocorũ interualla ꝓpinquat aut recedit. sed de¬
monstrationes eius in ea creatura quȩ non ẽ qđ ipse : non
aliter humanis sensib exhibentur Unde dñs uolens
auferre ab huiusmodi suspitionibus mentẽ nram̃. qui¬
bus putatur ds̃ loco aliquo contineri. Ueni&
inquit hora. quando neq in monte hoc. neq: inhierosoli¬
mis adorabitis patrẽ : uos adoratis qđ nescitis. nos ado

Expanded text:
re illo adnuntiare uobis uerba domini, tamquam in loco re illo adnuntiare uobis uerba domini, tamquam in loco esset dominus, hoc est in monte, unde illi uoces audiebant? quod sic accipiendum est, ut non ex hoc suspicemur dei substantiam in ullo aliquo esse corporali loco, qui est ubique totus, nec per locorum interualla propinquat aut recedit; sed demonstrationes eius in ea creatura. quae non est quod ipse. non aliter humanis sensibus exhibentur. unde dominus uolens auferre ab huius modi suspicionibus mentem nostram, quibus putatur deus loco aliquo contineri, ueniet, inquit, hora, quando neque in monte hoc neque in Hierosolymis adorabitis patrem. uos adoratis quod nescitis; nos ado
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. infine nos esse uisuros. ubiait. Uidemus nunc
ꝑspeculũ in enigmate. tunc autẽ facie ad facie᷑ Quid
autẽ hoc & quantum ess& consequenter aperuit di¬
cens. Nunc scio exparte: tunc aũ cognoscã. sicͣ & cog¬
nitus sum Quod &iã ipsũ caute accipiendum ẽ. ne
tantã putetur habiturus homo cognitionẽ dĩ. quantã
nunc hab& hominis ds : sed prosuo modo ita perfectã.
ut ei nihil adhuc expectetur addendũ. ut quã perfecte
nunc ds̃ nouit hominẽ. sed tamen sicut ds̃ hominẽ. ita tunc
ꝑfecte nouerit homo dm̃. sed tamen sicut homo dm̃. Neq
enim quia dictum est. estote perfecti. sicut pater uester
cȩlestis ꝑfectus ẽ : ideo ȩqualitatẽ patris quam uerbum
hab& unigenitũ sperare debemus. quã uis non defuerint
qui & hoc futurũ putauerint. nisi forte quid dicant.
parum intellegimus
uid est quod ait: & ego stabã inter dm̃ & uos intempo¬

Expanded text:
dicit in fine nos esse uisuros, ubi ait: uidemus nunc dicit in fine nos esse uisuros, ubi ait: uidemus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. quid autem hoc et quantum esset, consequenter aperuit dicens: nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum. quod etiam ipsum caute accipiendum est, ne tantam putetur habiturus homo cognitionem dei, quantam nunc habet hominis deus, sed pro suo modo ita perfectam, ut ei nihil adhuc expectetur addendum: ut quam perfecte nunc deus nouit hominem, sed tamen sicut deus hominem, ita tunc perfecte nouerit homo deum, sed tamen sicut homo deum. neque enim, quia dictum est: estote perfecti, sicut pater uester caelestis perfectus est, ideo aequalitatem patris, quam uerbum habet unigenitum, sperare debemus; quamuis non defuerint qui et hoc futurum putauerint, nisi forte quid dicant parum intellegimus. Quid est quod ait: et ego stabam inter dominum et uos in tempo
Abbreviated transcription (Latin):
solã uocẽ demedio ignis audierint Anꝓpter rerũ eui¬
dentiã & quodam modo presentiã manifestate diuinita¬
tis dequa dubitare nemo poss&. his uerbis usus ẽ Quod
si ita ẽ. quid prohib& deipso moyse hoc intellegi. ineo
qđ de illo dictum ẽ qđ facie ad faciẽ locutussit cum eo
dñs Vt nec ipse aliquid oculis uiderit prȩter ignem:
analiquid amplius uidisse intellegitur .: Quia scrip¬
tum ẽ eũ intrasse innebulã. uelnimbũ. ubi erat ds̃ sed &¬
si aliquid amplius uidit quã illi . non eũ tamen morta¬
lib oculis uidisse dĩ substantiã. exillis eius uerbis in¬
tellegi potest: Quib ait dõ: si inueni gratiã ante te
ostende mihi tem& ipsum. ut scienter uideã te Neq
enĩ arbitrandũ ẽ. hunc populũ cui moyses loquebat᷑
sic tunc uidisse dm̃ facie ad faciẽ. quando inmonte
lo quebatur emedio ignis. Quẽ ad modũ apostolus

Expanded text:
solam uocem de medio ignis audierint? an propter rerum euisolam uocem de medio ignis audierint? an propter rerum euidentiam et quodam modo praesentiam manifestatae diuinitatis, de qua dubitare nemo posset, his uerbis usus est? quod si ita est, quid prohibet de ipso Moyse hoc intellegi in eo quod de illo dictum est, quod facie ad faciem locutus sit cum eo dominus, ut nec ipse aliquid oculis uiderit praeter ignem? an aliquid amplius uidisse intellegitur, quia scriptum est eum intrasse in nebulam uel nimbum ubi erat deus? sed etsi aliquid amplius uidit quam illi, non eum tamen mortalibus oculis uidisse dei substantiam ex illis eius uerbis intellegi potest, quibus ait deo: si inueni gratiam ante te, ostende mihi temet ipsum, ut scienter uideam te. neque enim arbitrandum est hunc populum, cui Moyses loquebatur, sic tunc uidisse deum facie ad faciem, quando in monte loquebatur e medio ignis, quemadmodum apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
Mortui sunt enĩ om̃s. nonꝑtinent ad hoc testamentũ.
quorũ tunc recognitio facta ẽ. cũ auiginti annis a&a¬
tis & supra numerarentur. usq adquinquaginta an¬
nos abiles adbellum. Quomodo ergo illis locutus ẽ
his quihodie uiuunt: anquia exuiginti annis & in¬
fra. potuerunt multi tunc esse: qui hoc bene meminis¬
sent. alieni ab illa poena quã ds̃ constituit illis. quitunc
numerati sunt. non intrare. interrã ꝓmissionis: & hos
utiq appellat . qui quam uis uiginti annorũ & supra
non essent. quando ds inmonte loquebatur: ut nume¬
rari tunc possent: Potuerunt tamen esse decem
& nouẽ. & infra. usq ad puerilẽ a&atẽ. quȩ poss&
illa quȩ facta & dicta sunt. &uidere & audire. & me¬
moria retinere Sed quid est qđ ait. facie adfaciem
locutus ẽ dñs aduos Quos paulo ante maxime ad mo¬
nere curauit quod nullã similitudinẽ uiderint. sed

Expanded text:
mortui sunt enim omnes — non pertinent ad hoc testamentum, mortui sunt enim omnes — non pertinent ad hoc testamentum, quorum tunc recognitio facta est, cum uiginti annis aetatis et supra numerarentur usque ad quinquaginta annos habiles ad bellum? quomodo ergo illis locutus est dominus, quid hodie uiuunt? an quia ex uiginti annis et infra potuerunt multi tunc esse, qui hoc bene meminissent, alieni ab illa poena, quam deus constituit illis, qui tunc numerati sunt, non intrare in terram promissionis, et hoc utique appellat, qui quamuis uiginti annorum et supra non essent, quando deus in monte loquebatur, ut numerari tunc possent, potuerunt tamen esse decem et nouem et infra usque ad puerilem aetatem, quae posset illa quae facta et dicta sunt et uidere et audire et memoria retinere? Sed quid est quod ait: facie ad faciem locutus est dominus ad uos, quos paulo ante maxime admonere curauit, quod nullam similitudinem uiderint, sed
Abbreviated transcription (Latin):
dinoscere Ialis enim quȩdam locutio ẽ & ineuan¬
gelio. cumdicit dñs Quod congregabuntur electi
eius a summis cȩlorũ. usq ad terminos eorũ: nisi for¬
te hic nec in hominib nec inangelis auditũ esse uult
intellegi: qđ mhoc populo factũ singulare commen¬
dat Hoc enĩ sequitur si factum ẽ secundũ uerbũ mag¬
nũ. hocͤsi auditũ ẽ tale quid. si audiuit gens uocẽ dĩ ui¬
uentis loquentis emedio ignis. quẽ ammodũ audistitu &
uixisti. Quodsi ita ẽ. ut nec in hominib nec inangelis
hoc dicat auditũ. Quidẽ ergo illud in euangelio asum
mis cȩlorũ usq ad terminos eorũ. Cumsine dubio dñs
hoc ait. cum denouissima electorũ suorũ congregatio
inoreb. non patrib ur̃is disposuit dñs testamen¬
tum hoc. sed aduos. uos hic om̃s uiuentes hodie. facie
ad faciẽ locutus ẽ dñs aduos in montẽ. emedio ignis. an
quia illi qui non ingrediuntur interrã promissionis.

Expanded text:
dinoscere. talis enim quaedam locutio est et in euandinoscere. talis enim quaedam locutio est et in euangelio, cum dicit dominus, quod congregabuntur electi eius a summis caelorum usque ad terminos eorum. nisi forte hic nec in hominibus nec in angelis auditum esse uult intellegi, quod in hoc populo factum singulare commendat; hoc enim sequitur: si factum est secundum uerbum magnum hoc, si auditum est tale quid; si audiuit gens uocem dei uiuentis loquentis e medio ignis, quemadmodum audisti tu et uixisti. quod si ita est, ut nec in hominibus nec in angelis hoc dicat auditum, quid est ergo illud in euangelio: a mis caelorum usque ad terminos eorum, cum sine dubio dominus hoc ait, cum de nouissima electorum suorum congregationin Coreb; non patribus uestris disposuit dominus testamentum hoc, sed ad uos, uos hic omnes uiuentes hodie. facie ad faciem locutus est dominus ad uos in monte e medio ignis? an quia illi qui non ingrediuntur in terram promissionis —
Abbreviated transcription (Latin):
signis. & in temporib & in dieb & in annis : quẽ usum
in eis communem hab& populus dĩ. cumomnibus
gentib. non autẽ cultũ quẽ habent alie gentes¬
Neobliuis camini testamentũ dnĩ dĩurĩ qđ disposuit ad
uos & faciatis vobis i &ipsis sculptilẽ similitudinẽ. om¬
niũ quȩcumq constituit tibi dñs ds̃ tuus Hic certe
generaliter loquens. similitudinem posuit. imaginem
tacuit. Quõ sinulla fit similitudo. profecto necima¬
go. Quia ubi imago. continuo similitudo Quamuis
nonubi similitudo. continuo imago¬
Querendum quomodo dictum sit. interrogate
dies priores . qui fuerunt prioreste: exdie qua
creauit ds̃ hominẽ suꝑ terrã: Eta sum mo cęli usq
adsummum cȩli. Sub auditur enĩ interrogate
Nid&ur autẽ significare. totũ orbẽ terrarũ. Sed
cur a summo cęliusq ad summum cęli dicat. non a
summo terrȩ usq ad summum terrȩ. non est facile

Expanded text:
signis et in temporibus et in diebus et in annis, quem usum signis et in temporibus et in diebus et in annis, quem usum in eis communem habet populus dei cum omnibus gentibus. non autem cultum quem habent aliae gentesNe obliuiscamini testamentum domini dei uestri, quod disposuit ad uos, et faciatis uobismet ipsis sculptilem similitudinem omnium quaecumque constituit tibi dominus deus tuus. hic certe generaliter loquens similitudinem posuit, imaginem tacuit, quoniam, si nulla fit similitudo, profecto nec imago, quia ubi imago, continuo similitudo, quamuis non ubi similitudo continuo imagoQuaerendum quomodo dictum sit: interrogate dies priores qui fuerunt priores te ex die qua creauit deus hominem super terram et a summo caeli usque ad summum caeli; subauditur enim interrogate". uidetur autem significare totum orbem terrarum. sed cur a summo caeli usque ad summum caeli" dicat, non "a summo terrae usque ad summum terrae", non est facile
Abbreviated transcription (Latin):
dũ hoc ineo quod scriptũ ẽ Fecit ds̃ cęlũ & terrã: &
aquas debemus accipere: assidue quippe scriptura his
duabus partib commemoratis. uniuersum mundum
uult intellegi secundum illud Auxiliũ meũ ad nõ. qui
fecit cęlũ & terrã. Et innumerabilia eiusmodi anideo
dictum est sub terrã. qđ terra nisi superiora quis ess&:
habitaturi vtiq ab hominib. & animalia terrena
habere non posset
distribuit dñs os tuus ea. omnib gentib quȩ sunt sub
cȩlo. Nonita dictum ẽ tamquã preceperit ea coli
agentib asolo autẽ populo suo non coli sed aut ita
dictum ẽ. qđ ds̃ prescierit gentes culturã exibituras
his cȩlestib & tamen hoc prȩsciens. creauerit eas
Fum uero populũ suũ futurũ esse prȩsciuerit. qui is¬
ta non coler& aut distribuit Dictum est. Ut intel¬
legatur vsus. qui commendatur ingenesi . vt sint in

Expanded text:
dum hoc in eo quod scriptum est, fecit Deus coelum et terram , et dum hoc in eo quod scriptum est, fecit Deus coelum et terram , et aquas debemus accipere? Assidue quippe Scriptura his duabus partibus commemoratis, universum mundum vult intelligi, secundum illud, Auxilium meum a Domino, qui fecit coelum et terram , et innumerabilia ejusmodi. An ideo dictum est, sub terra, quod terra nisi superior aquis esset, habitari utique ab hominibus et animalia terrena habere non posset!distribuit Dominus Deus tuus ea, omnibus gentibus, quae sunt sub coelo. Non ita dictum est, tanquam Dea gentibus, a solo autem populo suo non coli; sed aut ita dictum est, quod deus praescierit gentis culturam exhibituras his caelestibus et tamen hoc praesciens creauerit ea, eum uero populum suum futurum esse praesciuerit, qui ista non coleret; aut" distribuit" dictum est, ut intellegatur usus, qui commendatur in Genesi: ut sint in
Abbreviated transcription (Latin):
similitudinẽ & imaginẽ fieri u&at. secundũ eã fortas¬
se rationẽ quã diximus Indecalogo autẽ generaliter di¬
citur . nullã fieri deberẽ similitudinẽ. nec imago comme¬
moratur Cum enĩ nulla similitudo fit. proculdubio
necimago fit. Quõ siimago. utiq & similitudo. Nonaũ
si fit similitudo. continuo fit &imago. Tamen similitu¬
do sequitur. ut nulla imago. Demq ubi proibuit si¬
militudinẽ & imaginẽ. homines intellegi uoluit. ubi &
similitudo potest fieri. non huius aut illius. sed cuius li¬
b& hominis & imago id est huius proprie uelillius ho¬
minis. Cum uero depeccoribus diceretur. atq inratio¬
nabilib ammantib solã similitudinẽ dixit:. Quis enĩ
reꝓperiri potest . qui sibi unũ constituat canem. uelquid
eius modi.:quem intuens. eius imagine̾ pingat aut fingat.
sunt in aquis subterra man& aquam propter trac¬
tabilem corpulentiã. terrã intellegi uoluit & secun¬

Expanded text:
similitudinem et imaginem fieri vetat, secundum eam fortassimilitudinem et imaginem fieri vetat, secundum eam fortasse rationem quam diximus. In Decalogo autem generaliter dicitur, nullam fieri debere similitudinem , nec imago commemoratur. Cum enim nulla simnec imago fit, quoniam si imago, utique et similitudo. Non autem si fit similitudo, continuo fit et imago; tamen si nulla similitudo, sequitur ut nulla imago. Denique ubi prohibuit similitudinem et imaginem, hominis intelligi voluit, ubi et similitudo fieri potest, non hujus aut illius, sed cujuslibet hominis; et imago, id est, hujus proprie vel illius hominis. Cum vero de pecoribus diceretur atque irrationabilibus animantibus, solam similitudinem dixit. Quis enim reperiri potest qui sibi unum coejusmodi, quem intuens ejus imaginem pingat, aut fingat? sunt in aquis sub terra. An et aquam, propter tractabilem corpulentiam, terram intelligi voluit, et secun
Abbreviated transcription (Latin):
Unde sigemini inter se similes sint. similitudo di¬
ci potest alterius cuius lib& in altero. nonimago. Si
autẽ patri filius similis sit. &iã imago recte dicit᷑.
vt sit pater proto typus. unde illa imago expres¬
sa uideatur Quarũ alie sunt eius dem substan¬
tie. sicut filius. aliȩ non eius dẽ sicut pictura
Unde illud quod ingenesi scriptũ est Fecit ds̃
hominem adimaginem dĩ. manifestum est ita dic¬
tũ. ut non eius dẽ substantiae sit imago que facta est:
Si enĩ eius dem es seđ non facta. sed genita diceretur
Sed qđ non ad didit & similitudinẽ cum superius dictũ
ess& . Faciamus hominẽ ad imaginẽ & similitudinem
nostrã: Quibus dã uisumẽ similitudinẽ aliquid ampli¬
us esse quã imaginẽ. quod homini reformando perxp̃i
gratiã postea seruar&ur. Miror autẽ si non propter¬
ea postea imaginẽ solã uoluit commemorare. quia ubi
imago continuo & similitudo est Unde & hic moyses

Expanded text:
unde si gemini inter se similes sint, similitudo diunde si gemini inter se similes sint, similitudo dici potest alterius cuiuslibet in altero, non imago. si autem patri filius similis sit, etiam imago recte dicitur, ut sit pater prototypus, unde illa imago expressa uideatur. quarum aliae sunt eiusdem substantiae, sicut filius, aliae non eiusdem, sicut pictura. unde illud, quod in Genesi scriptum est: fecit deus hominem ad imaginem dei, manifestum est ita dictum, ut non eiusdem substantiae sit imago quae facta est. si enim eiusdem esset, non facta, sed genita diceretur. sed quod non addidit "et similitudinem", cum superius dictum esset: faciamus hominem ad imaginem et snostram ; quibusdam visum est similitudinem aliquid amplius esse quam imaginem, quod homini reformando per Christi gratiam postea servaretur. Miror autem si non propterea postea imaginem solam voluit commemorare, quia ubi imago, continuo et similitudo est. Unde et hic Moyses
Abbreviated transcription (Latin):
nouerunt. Unde quod habent pleriq codices
derelictus est arasam : Planius utiq dicitur. reli¬
quus factus est. utipse ex illis remansisse intellega¬
tur Cuius &iã consequenter longitudo & latitu¬
do ferrei lecti commemoratur. Adeius magnitudi¬
nẽ commendandam
efeceritis iniquitatẽ & faciatis uobis ipsis sculp¬
tilem similitudinẽ. omnẽ imaginẽ Quid intersit
inter similitudinẽ & imaginẽ. Quaeri sol&: sed hic
nonuideo quidinter esse uoluerit. nisi aut duobus
istis uocabulis. unã rem significauerit. aut simili¬
tudinẽ dixerit si uerbi gratia fiat ftatua uelsimu¬
lacrum. habens effigiẽ humanã Nontamen alicu¬
ius hominis exprimatur liniamenta. sicut pictores
uel ftatuarii faciunt. intuentes eos quospingunt seu
fingunt. Hanc enĩ imaginẽ diͤ nemo dubitauerit.
secundũ quã diftinctionẽ: omnis imago &iã simi¬
litudo est. non omnis similitudo &iã imago eft

Expanded text:
nouerunt. unde quod habent plerique codices nouerunt. unde quod habent plerique codices "derelictus est a Raphain", planius utique dicitur: reliquus factus est, ut ipse ex illis remansisse iutellegatur, cuius etiam consequenter longitudo et latitudo ferrei lecti commemoratur ad eius magnitudinem commendandam. Ne feceritis iniquitatem et faciatis uobis ipsis sculptilem similit-udinem, omnem imaginem. quid intersit inter similitudinem et imaginem quaeri solet. sed hic non uideo quid interesse uoluerit, nisi aut duobus istis uocabulis unam rem significauerit aut similitudinem dixerit, si uerbi gratia fiat statua uel simulacrum habens effigiem humanam, non tamen alicuius hominis exprimantur liniamenta, sicut pictores uel statuarii faciunt intuentes eos quos pingunt seu fingunt; hanc enim imaginem dici nemo dubitauerit. secundum quam distinctionem omnis imago etiam similitudo est, non omnis similitudo etiam imago est.
Abbreviated transcription (Latin):
introducendus fuit. nepaueatis. neq timeatis abeis.
debellabit eos vobiscũ Satis ostenditur ita esse ad¬
iutorẽ dm̃. utetiã homines agant aliquid. Il.¬
Etnoluit seon rex esebon transire nosꝑipsum.
tauit cor eius. Uttrader&ur inmanus tuas. sicut
in hac die Haec dicens moyses dumpopulũ allo¬
quitur. tale aliquid commemorat. quale diceba¬
tur in exodo. Ego induraui corpharaonis. Et
quod inpsalmis legitur Conuertit cor eorum
uto dissent populũ eius. Nectac&ur hic causa
indurationis huius. cum dicitur. Ut trader&us
inmanus tuas. sicut in hac die. id est vtu incer&us
ate. quod non fier&. nisi resifter& Non autẽ re¬
sister&. nisi corde obdurato. Cuius rei iustitiam
siquesierimus. inscrutabilia sunt iudicia dĩ Ini¬
quitas autẽ non ẽ apũd eũ: sane notandũ est. con¬
fortatũ confortatũ cor posse dici & in malo . III.¬
erum tamen og rex basan. reliquus factus ẽ
araphain. Hoc nomine qđ est raphain.gigantes
significari inhebrea lingua dicuntur: qui eam

Expanded text:
introducendus fuit: ne paueatis neque timeatis ab eis;debellabit eos uobiscum, satis ostenditur ita esse adiutorem deum, ut etiam homines agant aliquid. Et noluit Seon rex Esebon transire nos per ipsum, tauit cor eius, ut traderetur in manus tuas sicut in hac die. haec dicens Moyses, dum populum alloquitur, tale aliquid commemorat, quale dicebatur in Exodo: ego induraui cor Pharaonis, et quod in Psalmis legitur: conuertit cor eorum, ut odissent populum eius. nec tacetur hic causa indurationis huius, cum dicitur: ut traderetur in manus tuas sicut in hac die, id est ut uinceretur a te. quod non fieret, nisi resisteret; non autem resisteret nisi corde obdurato. cuius rei iustitiam si quaesierimus, inscrutabilia sunt iudicia dei; iniquitas autem non est apud deum. sane notandum est confortatum corI. Ib. III, 2. Verumtamen Og rex Basan reliquus factus est a Raphain. Hoc nomine, quod est Raphain, gigantes signi
Abbreviated transcription (Latin):
ti. decem uerba Si enim quod superius dictum ẽ. scribe ti¬
bi uerba haec. & enim in uerbis his posui testamentum & isrł.
abus lapideis tabulis scriberentur. sed in illo libro legis. ubi
multa conseripta sunt. certe illud qđ sequitur. & erat ibi
tamenti. decem uerba: Satis manifeftat eundẽ mosen inta¬
bulis haec decẽ uerba scripsisse non dm̃: nisi forte uiolenter
quidẽ sed certa necessitate conpellimur. ubi dictum est
& scripsit in tabulis uerba testamenti. decẽ uerba. non mosen
subaudire. sed dnm᷑. Supra enim positum est. & erat ibi mor¬
ses in conspectu dnĩ. Utadno incuius conspectu erat moses
aquam non bibens. scripta intellegantur haec decẽ uerba
in tabulis. sicut ante promiserat. Quod si itaẽ. non quidem
illa differentia duorum testamentorum quȩ nobis uisa est.
in his uerbis commendari potest. quando & priores & secun¬
das tabulas. scripsit non homo sed ds̃. Uerum tamen. illa
certe distantia non hab& dubitationẽ. quod priores tabu

Expanded text:
 superius quod dictum est: scribe tibi uerba haec; etenim in uerbis his posui tibi testamentum et Israhel, abus lapideis tabulis scriberentur, sed in illo libro legis, ubi multa conscripta sunt, certe illud, quod sequitur: et erat ibi tamenti, decem uerba, satis manifestat eundem Moysen in tabulis haec decem uerba scripsisse, non deum. nisi forte uiolenter quidem sed certa necessitate conpellimur, ubi dictum est: et scripsit in tabulis\' uerba testamenti, decem uerba, non Moysen subaudire, sed dominum — supra enim positum est: et erat ibi Moyses in conspectu domini — ut a domino, in cuius conspectu erat Moysesn manducans et aquam non bibens, scripta intellegantur haec decem uerba in tabulis, sicut ante promiserat. Quod si ita est, non quidem illa diffin his verbis, commendari potest, quando priores et secundas tabulas scripsit non homo, sed Deus. Verumtamen illa certe distantia non habet dubitationem, quod priores tabul
Abbreviated transcription (Latin):
factus homonouus. spiritalis. id est nontalis qualibus dicit
a postolus lac uobis potum dedi nonescam. nondum enim
poteratis. sed nec adhuc potestis. estis enim adhuc carna les
Queritur sara dicente eice ancillam & filium eius. Li.¬
nonenim heres erit filius ancillȩ cumfilio meo isaac: qua¬
re contristatus sit abraham cu ista fuerit ꝓph&ia. quam
utiq magis debuit nosse ipse quã sara: sed intellegen¬
dũ est. uel ex reuelatione hoc dixisse saram: quia prius
illi fuerat reuelatum. illum uero quem de hac post ea
dñs instruit paterno affectu profiliofuisse com¬
motum: uel ambos prius nes¬
scisse quid nam illud¬
ess& & persaram nescientem hoc proph&ice dic
hoc proph&ice dic¬
tum eẽ : cum illa mota ess& muliebri animo. propter an
illud quod sic accipiendũ doc& apostolus quod dictumẽ:
in isa ac uocabitur tibi semen: Non filii carnis. sed fili pro¬
missionis deputantur insemine: ut hoc proprie perti¬
neat adisaac. qui non filius carnis sed filius ꝓmissionis fuit

Expanded text:
factus homo nouus spiritalis, id est non talis qualibus dicit apostolus: lac uobis potum dedi, non escam; nondum enim poteratis. sed nec adhuc potestis; estis enim adhuc carnales. Quaeritur Sarra dicente: eice ancillam et filium eius; non enim erit heres filius ancillae cum filio meo Isaac, quare contristatus sit Abraham, cum ista fuerit prophetia, quam utique magis debuit nosse ipse quam Sarra. sed intellegendum est uel ex reuelatione hoc dixisse Sarram, quia prius illi fuerat reuelatum, illum uero, quem de hac postea dominus instruit, paterno adfectu pro filio motum, uel ambos prius nescisse quidnam illudet per Sarram nescientem hoc prophetice dichoc prophetice dictum esse, cum illa mota esset muliebri animo propter ancillud quod sic accipiendum docet Apostolus quod dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen; id est, non filii carnis, sed filii promissionis deputantur in semine : ut hoc proprie pertineat ad Isaac, qui non fuit filius carnis, sed filius promissionis,
Abbreviated transcription (Latin):
pe illa magis quam temptatio dĩ fuit: unde & achaz
apud esaiam tim& signum p&ere. nedm temptare
uideatur : cum hoc eum dñs admoneat per ꝓph&ã :
credo ex istimans quod ab ipso proph&a explorar&ur
utrum precepti memor ess&. quo temptare dm̃ phibemi&:
eruus abrahae narrans quae sibi mandata

Expanded text:
pe illa magis quam tentatio dei fuit. unde et Achaz apud Esaiam timet signum petere. ne deum tentare uideatur, cum hoc eum dominus admoneat per prophetam, credo, existimans quod ab ipso propheta exploraretur utrum praecepti memor esset. quo tentare deum prohibemur. Seruus Abrahae narrans quae sibi mandata
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓaliis int̃pr&ib aduersus alios litigemus. cũ & illi qui
ex hebreo Interp̃tantur. probent nobis hoc scriptum ẽẽ
qđ interpretant᷑. & septuaginta intep̃tum auctoritas.
quȩ tanto &iam diuinitus facto miraculo commendatur :
tanta in ecclesia uetus tate firm&ur¬
quod mandauit ioseph potentes egypti utdicerent pharao¬
ni. nomine eius. pater meus adiurauit me dicens. Inmonumento
qđ ego fodimihi in terra chanaan. ibi me sepelies : Queri potest
quomodo uerũ sit cũ hȩc uerba patrieius quando desua sepultu¬
ranndauit ñ legantur : sed ad sententiam uerba referre debemꝰ.
sicut in aliis supra Similit̃ iteratis uerbis. uel narrationib
ammonuimus: Voluntati eñi enuntiandȩ & in notitiam per¬
ferendȩ opost& uerba seiure. Fodisseaũt sibi iacob sepul¬
chrum nusquã superius inscripturis legitur. Sed msi fier&
cũ in eisdem terris essent modo ñ dicer&ur

Expanded text:
pro aliis interpretibus aduersus alios litigemus, cum et illi, qui pro aliis interpretibus aduersus alios litigemus, cum et illi, qui ex hebraeo interpretantur, probent nobis hoc scriptum esse quod interpretantur, et septuaginta interpretum auctoritas, quae tanto etiam diuinitus facto miraculo commendatur, tanta in ecclesiis uetustate firmeturQuod mandauit Ioseph, potentes Aegypti ut dicerent Pharaoni nomine eius: pater meus adiurauit me dicens: in monumento quod ego fodi mihi in terra Chanaan. ibi me sepelies, quaeri potest quomodo uerum sit, cum haec uerba patris eius. quando de sua sepultura mandauit. non legantur. sed ad sententiam uerba referre debemus, sicut in aliis supra similiter iteratis uerbis uel narrationibus admonuimus. uoluntati enim enuntiandae et in notitiam perferendae oportet uerba seruire. fodisse autem sibi Iacob sepulcrum nusquam superius in scripturis legitur. sed nisi fieret, cum in eisdem terris essent, modo non diceretur
Abbreviated transcription (Latin):
consonuisse firmant᷑: triduum posuer̃ Quamuis nonignorareN
quod dies .xl. in hebreis codicibus legerent᷑. Ut in dñi ihũ xp̃i
clarificatione. intellerentur dissolui aboleriq: peccata. Ne quo
dictum ẽ. qui traditus ẽ propt̃ delicta nr̃a. & resurrexit
propt̃ iustificionem nr̃am: Clarificationem aut dñi. in resur¬
rectionem & in cȩlum ascensionem cognoscitur: un de
bis numero quam uis unum & eundem. sp̃m scm dedit.
primo postea quam resurrexit. iterũ postea qu̾ã ascendit
incȩlum: & quo post triduum resurrexit. post quadra¬
ginta aut̃ dies ascendit. unũ horũ quod posterius factumẽ
numerũ dierum codices hebrei signficant: Alterũ autem
detriduo quod ad eandẽ &iamrem ꝑtiner&. septuaginta
cõmemorare. non interp̃tationis seruitute. sed yph&iȩ aucto¬
ritate uoluerunt: Non ergo diramus unũ horum falsum ẽẽ

Expanded text:
consonuisse firmantur, triduum posuerunt, quamuis non ignorarent consonuisse firmantur, triduum posuerunt, quamuis non ignorarent quod dies quadraginta in hebraeis codicibus legerentur, ut in domini Iesu Christi clarificatione intellegerentur dissolui abolerique peccata, de quo dictum est: qui traditus est propter delicta nostra et resurrexit propter iustificationem nostram. clarificatio autem domini in resurrectione et in caelum ascensione cognoscitur. unde et bis numero quamuis unum et eundem spiritum sanctum dedit: primo. posteaquam resurrexit, iterum, posteaquam ascendit in caelum. et quoniam post triduum resurrexit, post quadraginta autem dies ascendit, unum horum, quod posterius factum est. numero dierum codices hebraei significant; alterum autem de triduo, quod ad eandem etiam rem pertinet, Septuaginta commemorare non interpretationis seruitute sed prophetiae auctoritate uoluerunt. non ergo dicamus unum horum falsum esse et
Abbreviated transcription (Latin):
quos cõmemorat scriptura. foste significant aliquid penitentiȩ
qua peccata sepeliuntur. Non enim frustra &iã xl dies ieiu¬
niorũ sunt constituti. quib: moses & helias. & ipse dñs iein¬
nauit & ecclesia p̃cipuam obseruationẽ ie iunioꝵ. quadrage¬
simam uocat. Unde & in hebreo denineuitis apud ionam ꝓ¬
ph&am scriptũ ꝑhibent: Qua draginta dies& nineue euest&ur
Ut pestot dies accõmodatos. uidelic& humliationis pa̾en¬
tentiũ. intellegat᷑ ie iunus sua defliusse peccata & imp&rasse
miseri cordiam dĩ. Nec tamen putandũ ẽ. istum numerũ luctui
penitentiũ tantum modo conuenire alioquin. noxl. dies fecis¬
s& dñs cũ discipulis suis post resurrectionẽ. intrans cũ eis
& exiens. manducans & bibens. qui dies utiq magnȩ l&itiȩ
sia. errasse credendi sunt . ut non dicerent . xl. dies. sed tri¬
duum & nineue euest&ur. Maiore quippe auetoritate
ore uno insuis interp̃tationib quaͣ magnũ miraculum fuit.

Expanded text:
quos commemorat scriptura, forte significant aliquid paenitentiae, qua peccata sepeliuntur. non enim frustra etiam XL dies ieiuniorum sunt constituti, quibus Moses et Helias et ipse dominus ieiunauit; et ecclesia praecipuam obseruationem ieiuniorum quadragesimam uocat. unde et in hebraeo de Nineuitis apud Ionam prophetam scriptum perhibent: quadraginta dies et Nineue euertetur, ut per tot dies, accommodatos uidelicet humiliationi paenitentium, intellegantur in ieiuniis sua defleuisse peccata et impetrasse misericordiam dei. nec tamen putandum est istum numerum luctui paenitentium tantummodo conuenire; alioquin non XL dies fecisset dominus cum discipulis suis post resurrectionem, intrans cum eis et exiens, manducans et bibens; qui dies utique magnae laetitisia. errasse credendi sunt, ut non dicerent; quadraginta dies, sed: triduum et Nineue euertetur. maiore quippe auctoritate ore uno in suis interpretationibus, quod magnum miraculum fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
uid est quod dicitur ad moysen. Attende tibi nequando ponat
testamentum hisqui sedent super terram: Non enim hab& grecus
nequando ponas. sed nequando ponat. Anforte depopulo dicere
uoluit. cuius ipse doctor fuit. sed non ipse introduxit populum in
eam terram. Vbi prohib& poni testamentum cum eis qui in illa habi¬
tabant. Mirum itaque locutionis genus ẽ & adhuc in expertũ.
Vel nonanimaduersum si tam locutioẽ . ac non sensus aliquis :
CLUIII.

Expanded text:
uid est quod dicitur ad Moysen, Attende tibi, nequando ponat testamentum his qui sedent super terram. Non enim habet graecus, nequando ponas; sed, ne quando ponat. An forte de populo ei dicere voluit, cujus ipse ductor fuit? Sed non ipse introduxit populum in eam terram, ubi prohibet poni testamentum cum eis qui in illa habitabant. Mirum itaque locutionis genus est, et adhuc inexpertum vel non animadversum: si tamen locutio est, ac non sensus aliquis. CLVIII.
Abbreviated transcription (Latin):
altare olochaustomatum . vt lam xihil intersit . quantum ad hanc
appellationem attinet. ixter illa quae interius intravelum
fuera  idest ubierat arca testimonii. &cȩtera foris: Nisi
quod illa Ixterius ita dicebantor scã scõrum. uel scm̃ sc̃orũ
Vt etiam ante vnctionem sic appellarentor. cȩtera uero
Vnctione scĩficata sunt. ut hoc Nomen acciperent: quod
otio discutiendum ẽ. quid ista significeN
umscriptura narraret. quomodo moyses constituerit ta¬
bernaculum extendit inquit aulea super tabernaculum
Nonvtique desuper tecto sed cingens columnas quia de
columnis dixerat : quod statuerit tabernaculum

Expanded text:
altare holocaustomatum; ut jam nihil intersit, quantum ad hanc altare holocaustomatum; ut jam nihil intersit, quantum ad hanc appellationem attinet, inter illa quae interius intra velum fuerant, id est ubi erat arca testimonii, et caetera foris, nisi quod illa interius ita dicebantur sancta sanctorum vel sanctum sanctorum, ut etiam ante unctionem sic appellarentur; caetera vero unctione sanctificata sunt, ut hoc nomen acciperent. Quod otio discutiendum est quid ista significent. Ib. XL, 19. Cum Scriptura narraret quomodo Moyses constituerit tabernaculum, Extendit, inquit, aulaea super tabernaculum: non utique desuper tectum, sed cingens columnas; quia de columnis dixerat, quod statuerit tabernaculum.
Abbreviated transcription (Latin):
chaustomatum. eadem unctione scĩficatum dixerat fieri sc̃m̃
scĩ. et hoc inter eẽ uidebatur. quod nihil eorum dixiss& scm̃
scorum nisi quod tantum uelo separabatur a scõ. id est ubi erat
arca testamenti et altare incensi Nunc aũcum eadem repeter&.
dixcit de tabernaculo vncto. et his quȩ in illo essent. quod ea
Vnctione scĩficarentur. &fierent scã Illud autem altare
olochaustomatum de quo prius dixerat quod fier& scm̃ scĩ. eadem
Vnctione Nunc dixcit fieri scmscõrum Unde datur. Intel¬
legi tantundem ualere quod dictum fuerat scm̃ scĩ. quanum
uil& quod dictum ẽ scm scorum Acper hoc et illa omnia
Vncta. Idest totum tabernaculum. & quaecumque in eo essent.
quae prius appellauerat scã scorum. tantundem ualere
quod nunc ait. Nec unum quiꝰq eorum dici tantum modo
post istim unctionem scm scĩ : uerum etiam scm̃ scõrum sic ut

Expanded text:
caustomatum eadem unctione sanctificatum dixerat fieri sanctum caustomatum eadem unctione sanctificatum dixerat fieri sanctum sancti. et hoc interesse uidebatur, quod nihil eorum dixisset sanctum sanctorum, nisi quod tantum uelo separabatur a sancto, id est ubi erat arca testamenti et altare incensi. nunc autem cum eadem repeteret, dixit de tabernaculo uncto et his quae in illo essent, quod eadem unctione sanctificarentur et fierent sancta: illud autem altare holocaustomatum, de quo prius dixerat quod fieret sanctum sancti, eadem unctione nunc dixit fieri sanctum sanctorum. unde datur intellegi tantundem ualere quod dictum fuerat sanctum sancti, quantum ualet quod dictum est sanctum sanctorum, ac per hoc et illa omnia uncta, id est totum tabernaculum et quaecquae prius appellaverat sancta sanctorum, tantumdem valere quod nunc ait sancta: nec unumquodque eorum dici tantummodo post istam unctionem sanctum sancti, verum etiam sanctum sanctorum; sicut
Abbreviated transcription (Latin):
uelatum fuit. & mysterio preceptum fuit. & quodam sacramen¬
to figurabatur . ut hodie a nobis non obseruetur. sed solum quod
significabat intueamur: In illa autem requie. vbi opera seruilia
iubentur cessare magna ẽ altitudo gratiȩ dĩ. Tunc enimfiun
cum requie opera bona. cum fides per dilectionem operatur
Timor autem tormentum hab&. et intormento quae requies.
Unde timor non ẽ incaritate Caritas autem diffusa ẽ incor
scã dño dĩscilic& gratiae tribuenda. non nobis velut ex nobis.
Alioquin nr̃a opera sic erunt. ut sint humana aut peccata. aut
cum timore noncum dilectione. & ideo seruilia sine requie: ple¬
nitudo autem sabbati. erit inrequie sempiterna Non enim fru¬
stra inftitutum ẽ et sabbatum sabbatorum: Superius quando
prius locutus ẽ ds̃ de tabernaculo ungendo: dixit eadem uncti¬
one scĩficari illa omnia. et fieri scã scõrum. Altare autem olo¬

Expanded text:
uelatum fuit et in mysterio praeceptum fuit et quodam sacramenuelatum fuit et in mysterio praeceptum fuit et quodam sacramento figurabatur, ut hodie a nobis non obseruetur, sed solum quod significabat intueamur. in illa autem requie ubi opera seruilia iubentur cessare, magna est altitudo gratiae dei. tunc enim fiunt cum requie opera bona, cum fides per dilectionem operatur, timor autem tormentum habet et in tormento quae requies? unde timor non est in caritate; caritas autem diffusa est in cosancta domino, dei scilicet gratiae tribuenda, non nobis uelut ex nobis. alioquin nostra opera sic erunt, ut sint humana aut peccata: aut cum timore, non cum dilectione, et ideo seruilia sine requie. plenitudo autem sabbati erit in requie sempiterna. non enim frustra institutum est et sabbatum sabbatorum. Superius quando prius locutus est deus de tabernaculo ungendo, dixit eadem unctione sanctificari illa omnia et fieri sancta sanctorum. altare autem holo
Abbreviated transcription (Latin):
tabernaculi construendi se duestis sicerdotalis: de quibus faciendis
Ante quam aliquid prȩciperet. locutum ẽ ad populum de sabbati
obseruatione: ubi nonimmerito mouet. cum decem uerba legis
acceperit intabulis lapideis iterum. quas ipse excidit. ipse con¬
scripsit. quare de solo sabbato postea quam descendit. populum
admonuit Si enim propterea decem prȩcepta legis. super fluum
fuit ut populus iterum audir&. cur non fuit super fluum ut
de sabbato audir&. Cũr et hoc In eisdem prȩceptis decem legatu
Anet hoc simile ẽ uelamento quo faciem obtexit. quia splendo¬
rem uultus eius filii israhel non poterant intueri Namexdecem
preceptis hoc solum populo prȩcepit. quod figurate ibi dictum est
Alia quippe nouem. sicut prȩcepta sunt etiam in nouo teftamento
obseruanda minime dubitamus. Illud autem unum de sabbato.
usque a deo figurata diei septimi obseruatione. apud israhelitas

Expanded text:
tabernaculi construendi, et vestis sacerdotalis; de quibus faciendis tabernaculi construendi, et vestis sacerdotalis; de quibus faciendis antequam aliquid praeciperet, locutus est ad populum de sabbati observatione. Ubi non immeacceperit in tabulis lapideis iterum, quas ipse excidit, ipse conscripsit, quare de solo sabbato, posteaquam descendit, populum admonuit. si enim propterea decem praecepta legis superfluum fuit, ut populus iterum audiret, cur non fuit superfluum, ut de sabbato audiret, cum et hoc in eisdem praeceptis decem legatur? an et hoc simile est uelamento, quo faciem obtexit. quia splendorem uultus eius filii Israhel non poterant intueri? nam ex decem prae. ceptis hoc solum populo praecepit, quod figurate ibi dictum est; alia quippe ibi nouem sicut praecepta sunt etiam in nouo testamento obseruanda minime dubitamus. illud autem unum de sabbato usque adeo figurata diei septimi obseruatione apud Israhelitas