comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
citatẽ suã. cur non auctor animȩ debita pietate laudet᷑. si ei
tale tribuit exordium: ut studendo ac ꝓficiendo ad frugẽ
sapientiȩ iusticiȩq ꝑueniat. tantũ q illi prestitit digni¬
tatis. ut in eius etiã potestate poneret. si uellet adbeatitudi¬
qͥdã calũnia de mortibꝰ paruuloꝵ: ⁊ de quib dã eruciatibꝰ
corporis quib eos sepe uidemꝰ affligi: Dicunt enĩ quid
opus erat ut nasceret᷑: qui antequã in iret ullũ uitȩ me¬
ritũ. excessit e uita: Aut qualis infuturo uidicio depu¬
tabit᷑. cui neq int̾ iustos locus est. qm̃ nichil rectę fecit. ne
homine: ubi foliũ arboris nullũ suꝑfluo crearet᷑. s sane su¬
ꝑfluo queri de meritis eius. qui nichil meruerit. Nõ enim
metu endũ est. ne uita eẽ potuerit media quȩdã. int̾ rectȩ
factũ atq peccatũ: & sententia iudicis media eẽ ñ possit. in¬

Expanded text:
citatem suam; cur non auctor animae debita pietate laudetur, si ei citatem suam; cur non auctor animae debita pietate laudetur, si ei tale tribuit exordium, ut studendo ac proficiendo ad frugem sapientiae justitiaeque perveniat, tantumque illi praestitit dignitatis, ut in ejus etiam potestate poneret, si vellet ad beatitudiquaedam calumnia de mortibus parvulorum, et de quibusdam cruciatibus corporis, quibus eos saepe videmus affligi. Dicunt enim: Quid opus erat ut nasceretur, qui antequam iniret ullum vitae meritum, excessit e vita? aut qualis in futuro judicio deputabitur, cui neque inter justos locus est, quoniam nihil recte fecit; nequhominem, ubi folium arboris nullum superfluo creatur; sed sane superfluo quaeri de meritis ejus qui nihil meruerit. Non enim metuendum est ne vita esse potuerit media quaedam inter recte factum atque peccatum, et sententia judicis media esse non possit in
Abbreviated transcription (Latin):
quoq accipiet. si hoc qͦd accepit bene usa fuerit: Accepit
aut̃: ut diligent̃ & piȩ̨ querat si uol&. Et qͦd agnoscens. qͥd
sibi agendũ sit. nõ continuo ual& implere: hoc quoq nõ¬
dũ accepit: Precessit enĩ pars qͣdã eiꝰ sublimior. ad sentien
dũ recte facit bonũ̃. s quȩdã tardior atq carnał nõ conseqͣn¬
tur insententiã ducit᷑: ut ex ipsa difficultate ad moneatur
eundẽ implorare ad iutorẽ ꝑfectionis suȩ. quẽ in choationis sen¬
tit auctorẽ: ut ex hoc ei fiat carior. dũ ñ suis uiribꝰ. s cuiꝰ bo¬
nitatẽ hab& ut sit. eiꝰ miscdã subleuat᷑. ut beata sit Qnto
aut̃ carior illi est a quo est: tanto in eo firmiꝰ ad qui escit.
& tanto ubiꝰ eiꝰ eternitate ꝑfruit᷑ Si enĩ arboris nouellũ ⁊
rude uirgultũ. nullo mͦ rectȩ sterile dicimꝰ. qͥnuis aliquot
estates sine fructibꝰ traiciat. donec oportuno tp̃r exꝓmat fera¬

Expanded text:
quoque accipiet, si hoc quod accepit, bene usa fuerit. Accepit quoque accipiet, si hoc quod accepit, bene usa fuerit. Accepit autem ut pie et diligenter quaerat, si volet. Et quod agnoscens quid sibi agendum sit, non continuo valet implere, hoc quoque nondum accepit: praecessit enim quaedam pars ejus sublimior ad sentiendum quod recte faciat bonum: sed quaedam tardior atque carnalis non consequenter in sententiam ducitur; ut ex ipsa difficultate admoneatur eumdem implorare adjutorem perfectionis suae, quem inchoationis sentit auctorem; ut ex hoc ei fiat charior, dum non suis viribus, sed cujus bonitate habet ut sit, ejus misericordia sublevatur ut beata sit. Quanto autem charior illi est a quo est, tanto in eo firmius acquiescit, et tanto uberius aeternitate ejus perfruitur. Si enim arboris novellum et rude virgultum nullo modo recte sterile dicimus, quamvis aliquot estates sine fructibus trajiciat, donec opportuno tempore expromat fera
Abbreviated transcription (Latin):
rect. naturał est hõi. unde incipiat insapientiȩ qui etisq be¬
atitudinẽ surgere: nullus hanc exinicio naturali recte ar¬
guit. S si ꝓficere noluerit. aut aꝑfectii retrorsũ raelabi uo¬
luerit: iure meritoq pęnas lu& Creator uͦ eius ubiq lau¬
datur: uel quod eiꝰ ꝓfectũ ad uiuet. uł qđ impleat ꝓficien¬
tẽ atq ꝑficiat. uł qđ peccantẽ. Id ẽ aut ab inciis suis sese a
ꝑfectionẽ attollere recusantẽ. aut iã exꝓfectu aliquo re¬
labentẽ iustissima dãhatione ꝓmeritis ordinat. Non enĩ
ꝓpt̃ ea malam creauit. quia nõdũ tanta ẽ. qͦnta ut ꝓfici¬
endo eẽ poss& accepit: cũ eiꝰ exordio ꝓfectiones om̃s corpo¬
rũ longe inferiores sint. quas tñ in suo genere laudabiles
esse iudicat. quisqͥs de reb sanissime iudicat: Qͦd gͦ igno¬
rat. quid sibi agendũ sit: ex eo est quod ñdũ accepit: S hoc

Expanded text:
recti naturalis est homini, unde incipiat in sapientiae quietisque berecti naturalis est homini, unde incipiat in sapientiae quietisque beatitudinem surgere, nullus hanc ex initio naturali recte arguit: sed si proficere noluerit, aut a profectu retrorsum relabi voluerit, jure meritoque poenas luet. 65. Creator vero ejus ubique laudatur, tem atque perficiat, vel quod peccantem, id est aut ab initiis suis sese ad perfectionem attollere recusantem, aut jam ex profectu aliquo relabentem, justissima damnatione pro meritis ordinat. Non enim propterea malam creavit, quia nondum tanta est, quanta ut proficiendo esse posset accepit; cum ejus exordio perfectiones omnes corporum longe inferiores sint, quas tamen in suo genere laudabiles esse judicat, quisquis de rebus sanissime judicat. Quod ergo ignorat quid sibi agendum sit, ex eo est quod nondum accepit: sed hoc
Abbreviated transcription (Latin):
quod scire nõ studuit. & qđ dignã facilitati cõparandȩ̨ ad re¬
cte faciendũ operã ñ dedit: loqͥ enim ñ nosse atq nõ posse in¬
fanti naturale ẽ. Quȩ ignorantia difficultasq sermonis ñ
mͦ inculpabił sub gͣmmaticoꝵ legib: s etiã humanis affecti¬
bus blanda et gͣta est: Non enĩ ullo uitio illã facultatẽ c̃ꝑare
neglegit: aut ullo uicio quã cõpararat amisit. Itaq si nob̃
in eloquentia. eẽt beatitudo constituta. atq ita crimini du¬
ceret᷑ cũ peccat᷑ in linguę sonis. quẽ ad modũ cũ peccat᷑ in
actibus uitȩ: nullus utiq argueret᷑ infãcie. quod ab ea es¬
set exorsus ad consequendã ȩloquentiã. s planę merito dã¬
naret᷑. si suę uoluntatis ꝑuersitate. uł ad eã recidisset. uel
in ea remansisset. Sic etiã nc̃ si ignorantia ueri & difficultã

Expanded text:
quod scire non studuit, et quod dignam facilitati comparandae ad requod scire non studuit, et quod dignam facilitati comparandae ad recte faciendum operam non dedit. Loqui enim non nosse atque non posse, infanti naturale est: quae ignorantia difficultasque sermonis non modo inculpabilis sub grammaticorum legibus, sed etiam humanis affectibus blanda et grata est; non enim ullo vitio illam facultatem comparare neglexit, aut ullo vitio quam compararat amisit. Itaque, si nobis in eloquentia esset beatitudo constituta, atque ita crimini duceretur cum peccatur in linguae sonis, quemadmodum cum peccatur in actibus vitae; nullus utique argueretur infantiae, quod ab ea esset exorsus ad consequendam eloquentiam: sed plane merito damnaretur, si suae voluntatis perversitate vel ad eam recidisset, vel in ea remansisset. Sic etiam nunc, si ignorantia veri et difficultas
Abbreviated transcription (Latin):
dum.⁊ alias considandũ sit: p̃sens tñ questio non ĩpedit᷑. qͦ mi¬
nꝰ appareat integerrima. & iustissima. & in concussa. atq cͥom¬
mutabili maiestate. & substantia creatoris. supplicia peccatoꝵ
uoluntati earũ tribuenda sunt: nec ulla ulterior peccator
causa quasa querenda: Ignorantia uͦ & difficultas si nat᷑ał ẽ:
inde incipit anima ꝓficere. ⁊ ad cognitionẽ & requiem donec
in ea ꝑficiat᷑ uita beata ꝓmoueri Quẽ ꝓfectũ in studiis op¬
timis. atq pietate quoꝵ facultas ei nõ negata est. si ꝓpͥa uolun¬
tate neglexerit: iuste ingͣuiorẽ quȩ iam pęnał est ignorantiã.
difficultatẽq precipitat᷑. decentissimo & conuenientissimo re¬
rũ mođamine in inferioribꝰ ordinatȩ. Non enĩ quod nat᷑alit̃ ne¬
scit. & naturalit̃ non potest. hoc animȩ de putat᷑ in reatũ: sed

Expanded text:
dum et alias considerandum sit, praesens tamen quaestio non impeditur, quomidum et alias considerandum sit, praesens tamen quaestio non impeditur, quominus appareat integerrima et justissima et inconcussa atque incommutabili majestate et substantia Creatoris, supplicia peccatorum opriae voluntati earum tribuenda sunt, nec ulla ulterior peccatorum causa quaerenda. 64. Ignorantia vero et difficultas si naturalis est, inde incipit anima proficere, et ad cognitionem et requiem, donec in ea perficiatur vita beata, promoveri. Quem profectum in studiis optimis atque pietate, quorum facultas ei non negata est, si propria voluntate neglexerit, juste in graviorem, quae jam poenalis est, ignorantiam difficultatemque praecipitatur, decentissimo et convenientissimo rerum moderamine in inferioribus ordinata. Non enim quod naturaliter nescit et naturaliter non potest, hoc animae deputatur in reatum; sed
Abbreviated transcription (Latin):
iste sermo ad id ualuerit. ut quisꝗͣ nos ꝓhib̾e arbitret᷑. ut qͤ¬
rant qui potuerint scdm̃ scripturas diuinitꝰ inspiratas.
utrũ anima de aĩã ꝓpaget᷑. ansuo cuiq animanti single
in ipso fiant. an ad regendũ am mandũq corpꝰ diuino nu-¬
tu alicunde mittant᷑. uł ꝓpͥa uoluntate se insinuent: si ul
alicuiꝰ expediendȩ necessariȩ questionis ratio flagitat ista
considerare atq discutere. uł areb magis necessariis otiũ adħ
querenda. & disserenda concedit᷑: Uerũ ad id potiꝰ ista dixerĩ.
ne quis inre tali uł temere sueceͬsseat ei qui suȩ opinioni hu¬
mani ore fortasse dubitatione ñ cedit: aut etiã si quid hĩc
certi quisquã & liquidi cõprehenderit. ideo portet alium
spem ꝑdidisse futuroꝵ. quia p̃terita exorsa nou recolit Qͦ qͦmͦ¬
aut̃ se istuc habeat. siue omĩno omittendũ. siue nẽ differen¬

Expanded text:
iste sermo ad id valuerit, ut quisquam nos prohibere arbitretur ut quaeiste sermo ad id valuerit, ut quisquam nos prohibere arbitretur ut quaerant qui potuerint secundum Scripturas divinitus inspiratas, utrum anima de anima propagetur, an suo cuique animanti singulae in ipso fiant, an ad regendum animandumque corpus divino nutu alicunde mittantur, vel propria voluntate se insinuent; si vel alicujus expediendae necessariae quaestionis ratio flagitat ista considerare atque discutere, vel a rebus magis necessariis otium ad haec quaerenda et disserenda conceditur. Verum ad id potius ista dixerim, ne quis in re tali vel temere succenseat ei qui suae opinioni humaniore fortasse dubitatione non cedit: aut etiam si quid hinc certi quisquam et liquidi comprehenderit, ideo putet alium spem perdidisse futurorum, quia praeterita exorsa non recolit. autem se istud habeat, sive omnino omittendum, sive nunc differen
Abbreviated transcription (Latin):
uestẽ nichil mͥ obess&. si preteritę hiemis oblitꝰ essem. ob eẽt
aut̃ si futurũ frigus ĩminere ñ cređem: ita nichil obent aĩę
meȩ. si oblita est quid forte ꝑtulerit. simͦ diligent̃ ad uertat ⁊
teneat. qͦd se de inceps parare moneat᷑. Et sicut ũ̾bi gr̃a romã na¬
uiganti nichil noceret. si excidisset aĩo a qͦ littore nauẽ soluerit.
dũ tñ ab eo loco ubi eẽt. ñ ignoraret quo prorã dirigeret. nichil
aut̃ ꝓ desset meminisse littoris unde itẽ exorsus sit. si de roma¬
no portu falsũ aliqͥd existimans in saxa incidisset: ita neq
si nõ tenuero iniciũ tẽporis uitę meȩ. quicꝙͣ. mͥ oberit. scienti
quo fine requiescã: ne ꝓdess& aliqͥd illa siue memoria. siue con¬
iectura inchoate uite. si de ipso dõ quiminꝰ laborũ aĩȩ finis est.
alit̃ quã dignũ est opinatus: in scopulos erroris irruerẽ: Nec

Expanded text:
vestem nihil mihi obesset, si praeteritae hiemis oblitus essem, obesset vestem nihil mihi obesset, si praeteritae hiemis oblitus essem, obesset autem si futurum frigus imminere non crederem: ita nihil oberit animae meae, si oblita est quid forte pertulerit, si modo diligenter advertat et teneat quo se deinceps parare moneatur. Et sicut, verbi gratia, Romam naviganti nihil noceret si excidisset animo, a quo littore navem solverit, dum tamen ab eo loco ubi esset non ignoraret quo proram dirigeret; nihil autem prodesset meminisse littoris unde iter exorsus sit, si de Romano portu falsum aliquid existimans, in saxa incidisset: ita neque si non tenuero initium temporis vitae meae, quidquam mihi oberit scienti quo fine requiescam; nec prodesset aliquid illa sive memoria sive conjectura inchoatae vitae, si de ipso Deo, qui unus laborum animae finis est, aliter quam dignum est opinatus, in scopulos erroris irruerem. 62. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
runt: Et re uera in his etiã quȩ ad hanc uitã ꝑtinẽt ꝓsperis.
ad uersis ue reb. quid quisq fuerit ñ satis curat. In id uͦ qͥ
futurũ sꝑatur. sese omĩs curarũ estus agglomerat: Nescio qͦ
quippe intimo naturalissensu. ea quȩ nobis accider̃. qm̃ trans¬
acta sunt. sic habent᷑ ad mom̃tũ felicitatis & miseriȩ: quasi ñ¬
quã accidissent Quid gͦ mͥ ob est. si eẽ qͥndo cȩperĩ nescio: cũ
eẽ me nouerim. nec fut᷑um esse desꝑem: Non enĩ inp̃terita
me attendo. ut tanquã errorẽ ꝑniciosissimũ uerear. si alit̃
de his sensero quã fuerunt: s in id quod futurꝰ sũ. cursũ diri¬
go. duce miscđa conditoris mei. De hoc gͥ quod futurus sũ. &
de illo apud quẽ futurus sũ. si alit̃ quã ueritas sese ht̃. credido
aut sensero: ue hem̃ter cauendꝰ est error. ne mͥ aut necessa¬
ria ñ preparẽ. aut ad eũ ipsũ finẽ ꝓpositi mei dũ aliud ꝓali

Expanded text:
t revera in iis etiam, quae ad hanc vitam pertinent, prosperis adversisque rebus, quid quisque fuerit non satis curat: in id vero quod futurum speratur, sese omnis curarum aestus agglomerat. Nescio quo quippe intimo naturalique sensu, ea quae nobis acciderunt, quoniam transacta sunt, sic habentur ad momentum felicitatis et miseriae, quasi nunquam accidissent. Quid igitur mihi obest, si esse quando coeperim nescio, cum esse me noverim, nec futurum esse desperem? Non enim in praeterita me attendo, ut tanquam errorem perniciosissimum verear, si aliter de iis sensero quam fuerunt: sed in id quod futurus sum, cursum dirigo duce misericordia Conditoris mei. De hoc igitur quod futurus sum, et de illo apud quem futurus sum, si aliter quam veritas sese habet credidero aut sensero, vehementer cavendus est error; ne mihi aut necessaria non praeparem, aut ad eum ipsum finem propositi mei, dum aliud pro
Abbreviated transcription (Latin):
facile aggrediendũ uidi potest. Nunc gͦ ut quod instituimꝰ
ad creaturã ꝑtinet. uł narrant᷑ preterita. uł prenũtiant᷑ fu¬
tura. quȩ ad cõmendandã ualeant integͣm religionẽ. exci¬
tando nos ad sincerissimã dilectionẽ dei ⁊ ꝓximi: sine dubita¬
cione credenda sunt. Ad uersus incredulos aut̃ hactenꝰ de¬
fendenda: ut uel mole auctoritatis infidelitas eoꝵ obtera¬
tur. uł eis ostendat᷑ qͣntũ potest: pͥmo quã nõsit stultũ talia
credere: de inde quã sit stultũ talia ñ credere: Ueruntam̃ falsam
ximȩ de incõmutabilibus oportet refellere. & qͣntũ dat᷑ ꝑspi¬
cua ratione conuincere. Sane in miseria tẽporaliũ. inqui¬
sicioni p̃teritoꝵ. futuroꝵ expectatio p̃ferenda est: quando¬

Expanded text:
facile aggrediendum videri potest. Nunc ergo ut quod instituimus, facile aggrediendum videri potest. Nunc ergo ut quod instituimus, ad creaturam pertinet, vel narrantur praeterita, vel praenuntiantur futura, quae ad commendandam valeant integram religionem, excitando nos ad sincerissimam dilectionem Dei et proximi, sine dubitatione credenda sunt: adversus incredulos autem hactenus defendenda, ut vel mole auctoritatis infidelitas eorum obteratur, vel eis ostendatur, quantum potest, primo quam non sit stultum talia credere, deinde quam sit stultum talia non credere. Verumtamen falsam xime de incommutabilibus oportet refellere, et quantum datur, perspicua ratione convincere. 61. Sane in serie temporalium inquisitioni praeterito
Abbreviated transcription (Latin):
tiam dei uł plus uł minꝰ quã trinitatẽ eẽ contendit. Cui trini¬
tati piȩ sobrieq intelligendȩ omĩs excubat uigilantia xp̃iana:
& om̃is eiꝰ ꝓuectꝰ intendit᷑ De euiꝰ trinitatis unitate & equa¬
litate. & singłarũ in ea ꝑsonarũ quadam ꝓprietate: non hic locꝰ
est disserendi: Hamcõ memorare quȩdã de dño dõ auctore & for¬
matore & ordinatore rerũ om̃iũ. quȩ ad salub̾rimã fidẽ ꝑtine¬
ant. & quib latens. atq terrenis in cęlestia sese attollere incipi¬
ens utilit̃ ad minculet᷑ uitentio: & factu facillimũ. & a pleriꝰq
iã facͥtũ est: Pertractare aut̃ totã istam atq uta uersare que¬
stionẽ. ut ꝑspicuȩ racioni. quantũ in hac uita dat᷑. omĩs hu¬
mana intelligentia sub iuget᷑: non mͦ eloquio. s ne cogitatio¬
ne quidẽ. uł cuiꝗͣ hominũ. uł certę nobis satis expeditũ. &

Expanded text:
tiam Dei vel plus vel minus quam Trinitatem esse contendit: cui Trinitiam Dei vel plus vel minus quam Trinitatem esse contendit: cui Trinitati pie sobrieque intelligendae omnis excubat vigilantia christiana, et omnis ejus provectus intenditur. De cujus Trinitatis unitate et aequalitate, et singularum in ea personarum quadam proprietate, non hic locus est disserendi. Nam commemorare quaedam de Domino Deo auctore et formatore et ordinatore rerum omnium, quae ad saluberrimam fidem pertineant, et quibus lactens atque a terrenis in coelestia sese attollere incipiens, utiliter adminiculetur intentio, et factu facillimum et a plerisque jam factitatum est: pertractare autem istam totam, atque ita versare quaestionem, ut perspicuae rationi, quantum in hac vita datur, omnis humana intelligentia subjugetur, non modo eloquio, sed ne cogitatione quidem vel cuiquam hominum, vel certe nobis satis expeditum et
Abbreviated transcription (Latin):
terita & futura credamꝰ. Quȩ fidei disciplina. ut auͤtorita¬
te p̃polleat: diuina miscđa gub̾nat᷑: Presentia uͦ qͣntũ ad
creaturã ꝑtinet. incorporis & animi mobilitate & mutabilitate:
quasi transeuntia sentiunt᷑ In quibꝰ quicqͥd non exꝑim᷑. cogni¬
tione qualicunq tenere nõ possumꝰ Quȩcunq gͦ nob̃ de quibꝰ¬
cunq creaturis. uł preterita uł futura diuina auetoritate cre¬
denda narrant᷑. quanuis partĩ priꝰꝗͣ ea sentire potuerimꝰ p̃te¬
rierint. partim nũdũ in nros sensus ꝑuenerint. tñ quia pluri¬
mũ ualent ad roborandã spem nr̃am. & exoͬrtandã dilectionẽ
dũ nob̾ cõm̃dãt ꝑ ordinatissimã tempoꝵ seriem. quã nõ negli¬
gat lib̾ationẽ nram ds: sine ulla dubitatione credenda sunt:
S quisqͥs error ꝑsonã sibi diuinȩ̨ auctoritatis assumit. ea maxi¬
stantia dei. credere aut affirmare conuincit᷑. eamq substan¬

Expanded text:
i disciplina, ut auctoritate praepolleat, divina misericordia gubernatur. Praesentia vero, quantum ad creaturam pertinet, in corporis et animi mobilitate et mutabilitate, quasi transeuntia sentiuntur. In quibus quidquid non experimur, cognitione qualicumque tenere non possumus. Quaecumque ergo nobis de quibuscumque creaturis vel praeterita vel futura divina auctoritate credenda narrantur, quamvis partim priusquam ea sentire potuerimus praeterierint, partim nondum in nostros sensus pervenerint; tamen quia plurimum valent ad roborandam spem nostram, et exhortandam dilectionem, dum nobis commendant per ordinatissimam seriem onem nostram Deus, sine ulla dubitatione credenda sunt. Sed quisquis error personam sibi divinae auctoritatis assumit, ea maxistantia Dei credere aut affirmare convincitur, eamque substan
Abbreviated transcription (Latin):
in corpore. Ds̃ itaq supͣ om̃em creat᷑am modũ est. sup omẽm
speciem. supͣ omẽm ordinẽ. nec spaciis locoꝵ supͣ est. s in effabili
⁊ singłari potentia. a quo omĩs modus. omĩs spes. omĩs ordo. ħ
tria uͥ magna sũt. magna bona sũt. Ubi parua sũt. paruabona st̃.¬
magnȩ naturȩ sunt. ubi parua sunt. paruȩ nat᷑ȩ sunt. Ubi nullas
malũ. pͥꝰ querendũ est quid sit malum. Qđ nͥlaliuo ẽ. quã corrup¬
ta est. Nam in corrupta utiq bona ẽ. s &̃ ipsa corrupta in qͦntũ
natura: bona est. in quãtũ corrupta ẽ mala ẽ. fieri aut̃ pot̾ ut q̃dã
nat᷑a quȩ mͦ ⁊ spẽ nat᷑ali. excellentiꝰ ordinata ẽ. & corrupta meli¬
or sit adhurc. quã incorrupta alt̾a .q̃ minore mͦ ⁊ sp̃e naturali. in¬
feriꝰ ordinata ẽ. Sic̃ in hominũ estimatione. scđm qualitatẽ quȩ

Expanded text:
in corpore. deus itaque supra omnem creaturae modum est, supra omnem in corpore. deus itaque supra omnem creaturae modum est, supra omnem speciem, supra omnem ordinem: nec spatiis locorum supra est, sed ineffabili et singulari potentia; a quo omnis modus, omnis species, omnis ordo. haec tria ubi magna sunt, magna bona sunt; ubi parua sunt, paruamagnae naturae sunt; ubi parva, parvae naturae sunt; ubi nulla sunt, malum, prius quaerendum est quid sit malum: quod nihil aliud est quam corrupta est: nam incorrupta utique bona est. Sed etiam ipsa corrupta, in quantum natura est, bona est; in quantum corrupta est, mala est. CAPUT V. natura, quae modo et specie naturali excellentius ordinata est, etiam corrupta melior sit adhuc quam est incorrupta altera. quae minore modo et specie naturali inferius ordinata est . sicut in hominum aestimatione secundum qualitatem, quae
Abbreviated transcription (Latin):
cendus est: eũ qͣm illuminare noluerit Sic ⁊̃ repellere eũ: qͣm uocare
noluerit. Qs ti p̃destinaũ. illos ⁊ uocauit. i qͦs uocaũ: illos ⁊i iustificaũ¬
nitas. sapientia condidit. iusticia dãpnauit. grã lib̃̾aũ. Aũdꝰ N qͣuis
ꝓ tp̃r ex qͦ factus est ceꝑit: in illa diuinȩ p̾scientiȩ luce faciendus. sul¬
lum potuit harẽ pͥncipiũ. Et quanticũq uł ͤadã usq modiernũ
nꝰ di uini obtutꝰ lumine ꝑ manentes. Ds̃ N ꝗ nec loco claudit᷑. nec

Expanded text:
cendus est eum quem illuminare noluerit: sic etiam repellere eum quem vocare cendus est eum quem illuminare noluerit: sic etiam repellere eum quem vocare noluerit. Quos enim praedestinavit, illos et vocavit: et quos vocavit, illos et justificanitas, sapientia condidit, justitia damnavit, gratia liberavit. Munduspore ex quo factus est coeperit, in illa divinae praescientiae luce faciendus nullum potuit habere principium: et quanticumque vel ex Adam usque nus divini obtutus lumine permanentes. Deus enim qui nec loco cl
Abbreviated transcription (Latin):
uilt indurat: ibi paululũ humanȩ mentis intentio. ũbi nouitate
confidit᷑. S non ita intelligendũ ẽ: quasi dĩ in hoĩe. ipsam quȩ
ñ. eẽt. duritiã cordis operet᷑. Qͥd ẽ. enĩ aliud duritia: quã dei obui¬
are mandatis: Uñ illud beatꝰ stephanꝰ dicebat ad popłm. dura ceruice.
iñ circunciso corde ⁊ auribus. uos sẽꝑ sp̃ui scõ restitistis. Quã qͥ adõ
fieri putat. ꝓpt̾ea ꝙ. dictũ ẽ. quẽ uult indurat: ipsũ p̾uari¬
cationis intueatur exordium. ⁊ deo dante mandatũ: ꝗͥ tͦnsgͣssio¬
nis culpã inuecorde fuerit operatus attendat: quanuis ne ab ipso
qͥdẽ si negar& assensũ: potuit tẽptatore cãpelli. Ergo qͥc qͥo pꝰillã p̃¬
uaricationẽ natꝰ supplicii homo patit᷑: iuste reodi meritoq fatea¬
t᷑. Indurare enĩ dr̃ dĩ eũ: quẽ mollire noluerit Sic &̃ excerare di¬

Expanded text:
vult indurat; ibi paululum humanae mentis intentio verbi novitate vult indurat; ibi paululum humanae mentis intentio verbi novitate confunditur. Sed non ita intelligendum est, quasi Deus in homine ipsam, quae non esset, duritiam cordis operetur. Quid enim aliud est duritia, quam Dei obviare mandatis? Unde illud beatus Stephanus dicebat ad populum: Dura cervice, et non circumciso corde et auribus, vos semper Spiritui sancto restitistis . Quam qui a Deo fieri putat, propterea quod dictum est, Quem vult indurat; ipsum praevaricationis intueatur exordium, et Deo dante mandatum, qui transgressionis culpam in corde fuerit operatus attendat: quamvis ne ab ipso quidem, si negaret assensum, potuit tentatore compelli. Ergo quidquid post illam praevaricationem natus supplicii homo patitur, juste reddi meritoque fateatur. Indurare enim Deus dicitur eum quem mollire noluerit: sic etiam excaecare di
Abbreviated transcription (Latin):
inxp̃o renati sunt. uidemꝰ mortis lege constringi: ꝑhoc quos uide
to. pęna minime sequeret᷑. quã ut nulla cõmunicatione peccati. par¬
tẽ sumat pęnȩ. qͥ nõ ht̃ culpȩ. Si gͦ ut apparuit. de p̾uaricatioris
semine om̃s nascim̃ debitores. qm̃ in ipso om̃s sic̃ ait apłi peccauer¬
upsa iã in pͥncipio uñ descendimꝰ massa dãpnata est. nullus de
duricia sua. nullus pͤȩna conqueri audeat. quȩ &̃ ñ existentib pec¬
ciam:s ad donantis misericordissimã lib̾tatẽ. ueritatis ratione refe¬
rendum. ẽ. An audebit debitor creditorẽ iniquitatis arguere: si alt̾i
donans. ab eo quod debeat exegerit: Si gͦ int̾ contractus hominũ.
nullus ex hoc p̃scriptionis locus est. ut se dicat debitor in uiste ex¬
igi. qr scit alii debitori. ab eodẽ q debeat creditore donatũ: qͥs in
tantã insaniã ꝓphanȩ uocis erumpat. ut in iusticiȩ dm̃ arguat.
si unt indebitã donauerit grãm. alteri reddiderit debitã pęnã: Ita

Expanded text:
isto renati sunt, videmus mortis lege constringi; per hoc quod vicato, poena minime sequeretur, quam ut nulla communicatione peccati partem sumat poenae, qui non habet culpae. Si ergo, ut apparuit, de praevaricatoris semine omnes nascimur debitores quoniam in ipso omnes, ut ait Apostolupsa jam a principio unde descendimus, massa damnata est; nullus de duritia sua, nullus de poena conqueri audeat, quae etiam non existentibus pectoris injustitiam, sed ad donantis misericordissimam largitatem, veritatis ratione referendum est. An audebit debitor creditorem iniquitatis arguere, si alteri donans, ab eo quod debebat exegerit? Si ergo inter contractus hominum, nullus ex hoc praescriptionis locus est, ut a se dicat debitor injuste exigi, quia scit alii debitori ab eodem quod debeat creditore donatum: quis in tantam insaniam profanae vocis erumpat, ut injustitiae Deum arguat, si uni indebitam donaverit gratiam, alteri reddiderit debitam poenam? CA
Abbreviated transcription (Latin):
se diciuersꝰ. quamid quod dictũ est radicẽ omĩũ maloꝵ eẽ auari¬
ciam: hocest plus uelle quam sat est Tantum aut̃ sat est: quan¬
tũ sibi erigit naturȩ in suo genere conseruande modus Auaricia
gis unde nomen duxisse resonat. argento enim nũmi. aut mix¬
to argento frequentiꝰ apuo ueteres fiebant. s in omĩbꝰ rebus quȩ
ĩmoderatȩ cupiunt᷑. intelligenda est.: ubicunq omĩno plus
uult quisq quã sat est. Hec aut̃ auaricia. cupiditas est: Porro

Expanded text:
se dici verius quam id quod dictum est, radicem omnium malorum esse avarise dici verius quam id quod dictum est, radicem omnium malorum esse avaritiam , hoc est, plus velle quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturae in suo genere conservandae modus. Avaritiande magis nomen duxisse resonat; argento enim nummi vel mixto argento frequentius apud veteres fiebant: sed in omnibus rebus quae immoderate cupiuntur intelligenda est, ubicumque omnino plus vult quisque quam sat est. Haec autem avaritia cupidi
Abbreviated transcription (Latin):
nonita dispertiret᷑ creatura rationalis. ut alia nũquã perc&¬
& alia inpeccando ꝑseueret: alia quasi media in terutramq
aliquando peccet. aliqñ ad rectȩ faciendũ conuertat᷑. Que cau¬
sa in has tres partes. eam distribuit: s nolo mͥ respondeat᷑ uo¬
luntas. Ego enim causam quero: ipsius uoluntatis: Non enĩ
sine causa nunquã uult illa peccare. numquã ista nõ uult.
quedam uero aliquando uult aliquando non uult: cũ eiꝰdẽ
generis om̃s sint: Hoc solum enim mͥ uidere uideor ñsine
causa eẽ istam triꝑtitã uoluntatẽ racionał creature . s quę
sam ipsi uoluntatis qͣueris. si hanc inuenire putuero nonne
causam etiam escausȩ quȩ inuenta fuerit quesiturꝰ es: Et qͥs erit
querendi modꝰ. quifinis ꝑ cunctandi ac disserendi. cũ te ult᷑ radi¬
cem querere nichil oporteat: Caue enim putes quicquã potuis¬

Expanded text:
non ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia nunquam peccenon ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia nunquam peccet, alia in peccando perseveret, alia quasi media inter utramque aliquando peccet, aliquando ad recte faciendum convertatur. Quae causa in has tres partes eam distribuit? Sed nolo mihi respondeatur, Voluntas: ego enim causam quaero ipsius voluntatis. Non enim sine causa nunquam vult illa peccare, nunquam ista non vult, quaedam vero aliquando vult, aliquando non vult, cum ejusdem generis omnes sint. Hoc solum enim mihi videre videor, non sine causa esse istam tripartitam voluntatem rationalis creaturae; sed quae sam ipsius voluntatis inquiris, si hanc invenire potuero, nonne causam etiam ejus causae quae inventa fuerit quaesiturus es? Et quis erit quaerendi modus, quis finis percunctandi ac disserendi, cum te ultra radicem quaerere nihil oporteat? Cave enim putes quidquam potuis
Abbreviated transcription (Latin):
purgabis. qui nichil p̃ter sui conditoris instituta commisit.
Qui si rectȩ defendit᷑: non peccauit Nonest gͦ. quod tribuas
conditori: Laudemꝰ gͦ conditorẽ: si potest defendi peccator
laudemꝰ sinon potest Si enim iustȩ defendit᷑: non est pecca¬
tor. Lauda gͦ creatorem: Si aut̃ defendi non potest: intantũ
peccator est: in quantũ se acreatore a uertit: Iauda gͦ ere¬
atorem: Omnino gͥ non inuenio. nec inueniri posse. & pror¬
sus noneẽ confirmo. qͦmͦ tribuant᷑ peccata nrã creatori nr̃o
dõ. quando & inpsis eum laudabilem inuenio: Nonsolum qͥd ea
punit: s etiam quod tunc fiunt. cũ ab eius ueritate recedit᷑.
.eb. Accipio ista libentissime ac probo: & omnino uerũ esse con¬
sentio nullo mͦ fieri posse. ut creatorinrõ rectȩ peccata nr̃a
peccet. quam non peccaturam presciuit deus. & quare ista pce¬
ect. quȩ ab illo peccatura p̃uisa est: Non enim iam puto ipsa

Expanded text:
purgabis, qui nihil praeter sui Conditoris instituta commisit, purgabis, qui nihil praeter sui Conditoris instituta commisit, qui si recte defenditur, non peccavit: non est ergo quod tribuas Conditori. Laudemus ergo Conditorem, si potest defendi peccator; laudemus, si non potest. Si enim juste defenditur, non est peccator: lauda ergo Creatorem. Si autem defendi non potest, in tantum peccator est in quantum se a Creatore avertit: lauda ergo Creatorem. Omnino igitur non invenio, nec inveniri posse, et prorsus non esse confirmo, quomodo tribuantur peccata nostra creatori nostro Deo; quando et in ipsis eum laudabilem invenio, non solum quod ea punit, sed etiam quod tunc fiunt, cum ab ejus veritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo; et omnino verum esse consentio, nullo modo fieri posse ut Creatori nostro recte peccata nostra tpeccet, quam non peccaturam praescivit Deus, et quare ista peccet, quae ab illo peccatura praevisa est. Non enim jam puto, ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
debet. nulla culpa est conditoris: ut & laus sit qm̃ quod
debet patit᷑. & in eo ipso quod uituꝑat᷑ non faciendo quod
debet: ñ nͥ laudet᷑ ille cui debet Si enim tulaudaris uiden¬
do qͥd facere debeas: cũ id nõ uideas. nͥ in illo qui est in cõmu¬
tabilis ueritas: qͣntomagis ille qui & uelle p̃cepit. & posse
p̃buit: & ñ impune nolle ꝑmisitꝰ Si enim hoc debet qͥs¬
q: qđ accepit. ⁊ si hõ factus est. ut ne cessario peccet: Hoc
debet ut peccet: Cum gͦ peccat: quod debet facit. Qͦ si
scelus est dicere: neminẽ naturasua cogit ut pecoet S nec
alien a: Non enĩ quisq dũ id quod ñ uult patit᷑ peccat.
Nam siiuste patit᷑. non ineo peccat quod patit᷑ inui t.
s. ineo peccauit quod ita fecit uolens: ut quod nollet iure pa¬
q: aliena natura peccare quis cogit᷑: restat ut propriauolun¬
tate peccet᷑: Quod si tribuere uolueris conditori. peccantem

Expanded text:
debet, nulla culpa est Conditoris, ut et laus sit, quoniam quod debet, nulla culpa est Conditoris, ut et laus sit, quoniam quod debet patitur, et in eo ipso quod vituperatur non faciendo quod debet, non nisi laudatur ille cui debet. Si enim tu laudaris videndo quid facere debeas, cum id non videas, nisi in illo qui est incommutabilis Veritas; quanto magis ille qui et velle praecepit, et posse praebuit, et non impune nolle permisit? Si enim hoc debet quisque quod accepit, et sic homo factus est, ut necessario peccet, hoc debet ut peccet. Cum ergo peccat, quod debet facit. Quod si scelus est dicere, neminem natura sua cogit ut peccet. Sed nec aliena. Non enim quisquis dum id quod non vult patitur, peccat. Nam si juste patitur, non in eo peccat quod patitur invitus, sed in eo peccavit quod ita fecit volens, ut quod nollet jure paque aliena natura quis peccare cogitur, restat ut propria voluntate peccetur. Quod si tribuere volueris Conditori, peccantem
Abbreviated transcription (Latin):
cet ab illo ałiquid deberi meritis suis: certe ut eẽt nonei
debebat᷑. Non enim erat. cui deberet᷑: Et tñ quod meritũ est
conuerti ad eum ex quo es. ut ex ipso etiam melior sis ex quo
hs ut sis. Quid gͦ ei pre rogas ut tanquam debitũ poscas.
qͣndo si nolles ad eũ conuerti. nichil ei de eẽt: tibi aut̃ ipsi
sine quo nichil eẽs. & ex quo ita es aliquid. ut nͥ conuerten¬
dote ad illum. reddideris ei quod ab ipso es. non quidem ni¬
chil s miser tñ eris Omã gͦ illi debent. Primo quod sunt
in quantũ naturȩ sunt: de inde que quid meliꝰ possunt
eẽ siuelint. quȩ cunq acceperunt ut uelint. aut qui c¬
quid oportet eas eẽ: Exeo gͥ quod non accepit: nullus re¬
us est Ex eo uero quod non facit quod debet: iuste reus ẽ
Debet autem: si accepit & uoluntatẽ liberam ⁊ sufficientis.¬
simam facultatẽ. Usq ad eo autẽ dum nonfacit quisq quod

Expanded text:
cet ab illo aliquid deberi meritis suis, certe ut esset, non ei cet ab illo aliquid deberi meritis suis, certe ut esset, non ei debebatur. Non enim erat cui deberetur. Et tamen, quod meritum est converti ad eum ex quo es, ut ex ipso etiam melior sis, ex quo habes ut sis? Quid ergo ei praerogas, ut tanquam debitum poscas; quando si nolles ad eum converti, nihil ei deesset, tibi autem ipse, sine quo nihil esses, et ex quo ita es aliquid, ut nisi convertendo te ad illum, reddideris ei quod ab ipso es, non quidem nihil, sed miser tamen eris? Omnia ergo illi debent, primo quidquid sunt, in quantum naturae sunt: deinde quidquid melius possunt esse si velint, quaecumque acceperunt ut velint; et quidquid oportet eas esse. Ex eo igitur quod non accepit, nullus reus est: ex eo vero quod non facit quod debet, juste reus est. Debet autem, si accepit et voluntatem liberam, et sufficientissimam facultatem. 46. Usque adeo autem dum non facit quisque quod
Abbreviated transcription (Latin):
quod dictũ ẽ: si non reddet patiendo quod debet Nullo¬
aut̃ interuallo temporis ista diuidunt᷑. ut quasi alio tp̃r
non faciat quod debet. ⁊ alio patiat᷑ quod debet: ne uel
puncto tpr̃is uniuersalis pulchritudo turpet᷑. ut sit in
ea peccati de decus: sine decore uindictȩ. S infuturũ iu¬
dicium seruat᷑. ad manifestacionẽ atq ad cerrimũ sensũ
miseriȩ. quicquid nc̃ occultissime uindicatur: Sicut enĩ
qui ñ uigilat dormit: sic quisq non facit quod debet. si¬
ne interuallo patit᷑ quod debet. qm̃ tanta est beatitudo
iusticiȩ. ut nemo ab ea nisi admiscriam possit abscedere:. In
omnbus gͦ defectibus. aut non acceperunt ultra ẽẽ quę
deficiunt. et nulla culpa est. sicut etiam cum sunt. quia
non acceperunt amplius esse quam sunt. nichilominꝰ
nulla culpa est. aut nolunt eẽ quod si uellent. eẽ accepunt
li debet aliquid: quia omĩa gͣtuto p̃stat Et si quisquã di¬

Expanded text:
quod dictum est, Si non reddquod dictum est, Si non reddautem temporis intervallo ista dividuntur, ut quasi alio tempore non faciat quod debet, et alio patiatur quod debet, ne vel puncto temporis universalis pulchritudo turpetur, ut sit in ea peccati dedecus sine decore vindictae. Sed in futurum judicium servatur ad manifestationem atque ad acerrimum sensum miseriae, quidquid nunc occultissime vindicatur. Sicut enim qui non vigilat, dormit; sic quisquis non facit quod debet, sine intervallo patitur quod debet, quoniam tanta est beatitudo justitiae, ut nemo ab ea nisi ad miseriam possit abscedere. In omnibus ergo defectibus, aut non acceperunt ultra esse quae deficiunt, et nulla culpa est; sicut etiam cum sunt, quia non acceperunt amplius esse quam sunt, nihilominus nulla culpa est; aut nolunt esse, quod si vellent, esse acceperunt; li debet aliquid, quia omnia gratuito praestat. Et si quisquam di
Abbreviated transcription (Latin):
facta laudari: Et tota turbabit᷑ humanę mentis intentio
uitamq subuertet. Aut uituperabitur factũ. quod ita fa¬
ctum est ut debuit: & execrabił insania. uł ut mitꝰ loquar
error miserrimꝰ orietur: aut si cogit uerissima ratio. sicuti co¬
git. ut & uituꝑent᷑ peccata. et quic quid rectę uituperat᷑. idõ
uituꝑetur quia non tta est ut eẽ debuit: quere quid debe¬
at natura peccatrix. & inuenies rectȩ factũ: Quere euide¬
beat: & inuenies dm̃ Aquo enim accepit: posse rectȩ facere
cum uelit: ab eo accepit ut sit etiam misera si non fecerit¬
& beata sifecerit. Quia enim nemo suꝑat leges omĩpo¬
tentis creatoris: non sinit᷑ anima non reddere debitũ: du
enim reodit bene utendo qđ accepit: aut reddit amit¬
tendo quod uti noluit Bene itaq sinon reddit faciendo
iusticiam: reddet patiendo miseriam. quia in utroq uer¬
bum illud debiti sonat. Hoc enim etiam mͦ dicipotuit

Expanded text:
facta laudari, et tota turbabitur humanae mentis intentio, facta laudari, et tota turbabitur humanae mentis intentio, vitamque subvertet: aut vituperabitur factum quod ita factum est ut debuit, et exsecrabilis insania, vel, ut mitius loquar, error miserrimus orietur: aut si cogit verissima ratio, sicuti cogit, ut et vituperentur peccata, et quidquid recte vituperatur ideo vituperetur, quia non est ita ut esse debuit; quaere quid debeat natura peccatrix, et invenies recte factum; quaere cui debeat, et invenies Deum. A quo enim accepit posse recte facere cum velit, ab eo accepit ut sit etiam misera si non fecerit, et beata si fecerit. 44. Quia enim nemo superat leges omnipotentis Creatoris, non sinitur anima non reddere debitum. Aut enim reddit bene utendo quod accepit, aut reddit amittendo quo bene uti noluit. Itaque si non reddit faciendo justitiam, reddet patiendo miseriam; quia in utroque verbum illud debiti sonat. Hoc enim etiam modo dici potuit
Abbreviated transcription (Latin):
tum agunt. & tantũ reddunt eicui debent: Quoosi in qͣntũ¬
cunq sunt. Qui enim dolet deficere: sermonẽ suũ oportet at¬
tendat. Eocerte ipso quod ista conquerit᷑. si iustũ & pruden¬
tia ꝓfectũ eẽ arbitratur Cuiꝰ sermonis quod ad sonũ eiꝰ atti¬
net. si quis unã particulam diligat. nec eam uelit cȩteris de¬
ficiendo locum dare. quib decedentibus ⁊ succedentibus totꝰ
suis temporib om̃a ꝑagant᷑. nemo defectũ rectę uituꝑat: ꝙr
nemopotest dicere debuit ꝑmanere. cum acceptas metas tͣn¬
sire non posset. Increaturis aut̃ rationalib quib siue peccã¬
tib siue non peccantib. uniuersał pulchritudo modis
congruentissimis terminat᷑. aut nulla peccata sunt. quod ab¬
surdissimũ est dicere. peccat enim saltẽ qui uł dampnat qͣsi
peccata quȩ nulla sunt: aut non sunt uituꝑanda peccata.
quod nichilominꝰ absurdũ est: Incipient quippe nec rectȩ

Expanded text:
tum agunt, et tantum reddunt ei cui debent quod sunt in quantumtum agunt, et tantum reddunt ei cui debent quod sunt in quantumcumque sunt. Qui enim dolet ea deficere, sermonem suum oportet attendat, eum certe ipsum quod ista conqueritur, si justum et a prudentia profectum esse arbitratur; cujus sermonis quod ad sonum ejus attinet, si quis unam particulam diligat, nec eam velit caeteris deficiendo locum dare, quibus decedentibus et succedentibus totus suis temporibus omnia peragantur, nemo defectum recte vituperat; quia nemo potest dicere, Debuit permanere, cum acceptas metas transire non posset. In creaturis autem rationabilibus, quibus sive peccantibus sive non peccantibus, universalis pulchritudo modis congruentissimis terminatur, aut nulla peccata sunt, quod absurdissimum est dicere peccat enim saltem, qui vel damnat quasi peccata quae nulla sunt: aut non sunt vituperanda peccata, quod nihilominus absurdum est; incipient quippe nec recte
Abbreviated transcription (Latin):
dei. uerȩ summȩq est sicuti est: respice quo tendat quicquid
abilla discedit: Qui tam̃ defectꝰ non eẽt uituperatione dignꝰ
nͥ esset uoluntariꝰ. Attende enim queso: utrum recte uitu¬
peres. qđ ita est. sicutieẽ debuit. Nonopinor: s utiq quod ñ
ita est debuit Nemo aut̃ debet: quod non accepit: Et quis qͥs
debet. cui debet nisi aquo accepit ut debeat: Nam & quȩ red¬
dunt᷑ tralegando. ei reddunt᷑ quia tralegauerit. Et quod ere¬
ditorum iustis successoribus redditur. ipsis utiq redditꝰ qͥ¬
bus isti iure suitedunt. Aliter non redditio. s cessio uel a¬
missio. uel siquid aliud huiꝰcemodi nominanda est: Qua¬
ꝓpter omĩa temporalia quȩ in hoc rerũ ordine locata sunt.
ut nͥ deficiant non possint p̾teritis futura succedere. ut
tota tempoꝵ in suo genere pulchritudo ꝑ agat᷑: absurdissi¬
mȩ dicimꝰ non debere deficere. Quantũ enim acceperunt: tan¬

Expanded text:
Dei, vere summeque est, sicuti est, respice quo tendat quidquid Dei, vere summeque est, sicuti est, respice quo tendat quidquid ab illa discedit. Qui tamen defectus non esset vituperatione dignus, nisi esset voluntarius. Attende enim, quaeso, utrum recte vituperes quod ita est sicuti esse debuit: non opinor; sed utique quod non ita est ut debuit. Nemo autem debet, quod non accepit: et quisquis debet, cui debet, nisi a quo accepit ut debeat? Nam et quae redduntur translegando, ei redduntur qui translegaverat. Et quod creditorum justis successoribus redditur, ipsis utique redditur quibus isti jure succedunt. Aliter non redditio, sed cessio vel admissio, vel si quid aliud hujusmodi nominanda est. Quapropter omnia temporalia, quae in hoc rerum ordine ita locata sunt, ut nisi deficiant, non possint praeteritis futura succedere, ut tota temporum in suo genere pulchritudo peragatur, absurdissime dicimus non debere deficere. Quantum enim acceperunt, tan
Abbreviated transcription (Latin):
adu̾satur : tantum additur malitiȩ uitioꝵ. quantum
naturarũ integritati minuitur. Cũ gͦ uituꝑas uitium:
id ꝓfecto laudas ciuus integritatẽ desideras. Cuius autẽ
nisi naturȩ integritatem: Hatura enĩ ꝑfecta. ñ solum
nulla uituꝑatione: sed etiã laude in suo genere digna ẽ
Q gͦͣ ꝑsectioni nature deeẽ ꝑspexeris. id uocas uitiũ. satis
tibi eam eam placere contestans. quam ut uituꝑationem im¬
rum. etam quarũ sunt uicia. naturarum decus. dignitatem¬
q: cõm̃dat: qͣntomagis deus conditor om̃ium naturarũ.
etiam in earum uitiis laudandus est. cũ & hoc ab illo habe¬
ant quod naturȩ sunt. ⁊ intantũ uiciose sint. inquantũ ab
enis quȩ facte sunt arte discedunt. & intantum rectȩ uitup¬
antꝰ. inquantũ earum uituꝑator artẽ qua factȩ sunt uidet.
ut hoc mn eis uituꝑ& quod ibi non uidet Et si arsipsa ꝑqͣm
facta sunt omiã. hoc est summa & incommutabilis sapientia

Expanded text:
adversatur, tantum additur malitiae vitiorum, quantum adversatur, tantum additur malitiae vitiorum, quantum naturarum integritati minuitur. Cum ergo vituperas vitium, id profecto laudas cujus integritatem desideras: cujus autem, nisi naturae integritatem? Natura enim perfecta, non solum nulla vituperatione, sed etiam laude in suo genere digna est. Quod ergo perfectioni naturae deesse perspexeris, id vocas vitium, satis tibi eam placere contestans, quam vituperatione imrum etiam, quarum sunt vitia, naturarum decus dignitatemque commendat, quanto magis Deus conditor omnium naturarum etiam in earum vitiis laudandus est; cum et hoc ab illo habeant quod naturae sunt, et in tantum vitiosae sint, in quantum ab ejus qua factae sunt arte discedunt, et in tantum recte vituperentur, in quantum earum vituperator artem qua factae sunt videt, ut hoc in eis vituperet, quod ibi non videt! Et si ars ipsa per quam facta sunt omnia, hoc est summa et incommutabilis Sapientia
Abbreviated transcription (Latin):
ad explendam indigentiam sui luminis eos comnuita¬
re putandus est. aut id facere ullo uitio suo: aut saltẽ
ipsi oculi ui tuꝑandi sunt. quia & dño suo cesserunt
ut contra lu cem aꝑirentur: & ipsi luci ut corrũpe¬
rentur: Omim igitur corruptionũ sola quȩ uitiosa
est corruptiorecte uituꝑatur. Ceterȩ autẽ aut ne
corruptionesqͥ dem dicende sunt: aut certe quia
uitiosȩ non sunt. digne uituꝑatione eẽ non possunt:
Nam & ipsa uituꝑatio quod sõli uitio parata. id ẽ apta
& debita sit: inde traxisse uocabulum creditur. ut
uituꝑatio diceretur: Uitium autẽ ut dicere cȩꝑam.
non aliunde malum est nisi quia nature aduersat᷑
eius ipsius rei cuius est uitium. Unde manifestum ẽ
hanc eandem rem euius uitium uituꝑatur. naturã
ẽẽ laudabilem. ita ut omĩno hanc ipsam uituꝑationẽ
uitiorũ. naturarũ laudem eẽ fateamur: earũ scilicet
quarii uitia uituꝑantur. Quia enĩ uitium nature

Expanded text:
ad explendam indigentiam sui luminis eos commutaad explendam indigentiam sui luminis eos commutare putandus est, aut id facere ullo vitio suo; aut saltem ipsi oculi vituperandi sunt, quia et domino suo cesserunt ut contra lucem aperirentur, et ipsi luci ut corrumperentur. Omnium igitur corruptionum sola quae vitiosa est corruptio recte vituperatur: caeterae autem, aut ne corruptiones quidem dicendae sunt, aut certe quia vitiosae non sunt, dignae vituperatione esse non possunt. Nam et ipsa vituperatio, quod soli vitio parata, id est apta et debita sit, inde traxisse vocabulum creditur, ut vituperatio diceretur. 41. Vitium autem, dicere coeperam, non aliunde malum est, nisi quia naturae adversatur ejus ipsius rei cujus est vitium. Unde manifestum est hanc eamdem rem cujus vitium vituperatur, natura esse laudabilem; ita ut omnino hanc ipsam vituperationem vitiorum, naturarum laudem esse fateamur, earum scilicet quarum vitia vituperantur. Quia enim vitium naturae
Abbreviated transcription (Latin):
torem potentiorẽ q eẽ hominis naturam etiano ticiã¬
lon quam non iuciosas quoque frugesa Roter stpa
fieri. ut aliquam inferiorẽ potentior natura si tũpat
et hoc maliiis earum uicio fiat. Si quidẽ iuiciũ diciho
quos uitupatione dignũ est. Quis aue eltenga leste¬
mine nichil aliuo defrugibus quã suꝑlementa nat̾e
queritantẽ uituꝑare audeat. aut eas dem fraagesi ad
usu ciborum es corrumpunt᷑. Tat enim nelcuecete
corruptio dr̃: quia maximȩ uicii nomen sola ce arru
ptio. Nã & illud in rebus facile animaduerti potest: qͦd ple¬
rũq in nullos usus explendȩ indigentię suȩ natureͫ po¬
tentior inferiorẽ corrumpit. uł iustitię ordine dum
uindicat culpam. ex qua regula illud ab apło didũ
ordine mutabilium rerum sibi cedentiũ scđm lege̾ con¬
gruentissimas. ꝓ ualentia cuiusq partis uniuersitatis
datas: Neq enim si cuiusquã oculos ꝓ naturȩ suȩ mo¬
dulo ferendȩ lucis inualidos sol fulgore corrũpat. aut

Expanded text:
otentioremque esse hominis naturam etiam vitiosam, quam non vitio as quasque fruges? 40. Potest etiam fieri ut aliquam inferiorem potentior natura corrumpat, et hoc nullius earum vitio fiat: siquidem vitium dicimus, quod vituperatione dignum est. Quis autem vel frugalem hominem nihil aliud de frugibus, quam supplementa naturae quaeritantem vituperare audeat, aut easdem fruges quod usu ciborum ejus corrumpantur? Talis enim nec usitate corruptio dicitur, quia maxime vitii nomen solet esse ptio. Nam et illud in rebus facile animadverti potest, quod plerumque in nullos usus explendae indigentiae suae natura potentior inferiorem corrumpit, vel justitiae ordine dum vindicat culpam; ex qua regula illud dictum est ab ordine mutabilium rerum sibi cedentium secundum leges congruentissimas pro valentia cujusque partis universitati datas. Neque enim si cujusquam oculos pro naturae suae modulo ferendae lucis invalidos sol fulgore corrumpat, aut
Abbreviated transcription (Latin):
gͣdiendũ in erti sibi cred& posse deferri. ⁊ nulliꝰ laboris industriã stu¬
dio sui ꝓfectus adhib̾&: ita unt̃ se atq hoiẽs ds̃ tpr̃a officiaq distri¬
buens ordinauit. ut uocatioẽ ipsius. bonoꝵ pͥncipia sumeremꝰ. uocatiaut̃
atq illuminati. uias mandatoꝵ eiꝰ. ratioĩs ingen̾tȩ intelligentia
nosceremꝰ: & eas lib̾o. ł eligeremꝰ uł relinqueremꝰ arbitrio Quas tñsi
ipsiꝰ fulti ad iutorro. continua deuotione seq̃rem᷑: infine rursus. ñ
repugnantẽ mandatis suis subiectã in nob̾ obedientiã coronaret. li¬
berũ uͦ ꝙ ab eo habemꝰ arbitriũ. ꝓiino ad neqͥtiã lapsu fluit. icũ ad
uir tutis indolẽ. dĩ auxilio deserente nichil possit. ad genꝰ ome pec¬
cati. idonea fultũ uirtute subsistit. Trahit enĩ lex inm̃bris nata pec¬
catis. ⁊ds̃ a leni uigo mandatoꝵ suoꝵ. leuiq sarcina recedentes. atq
scđm suã iusticiã derelinqͥt. eos uͦ qͥ uocationis munꝰ. congrua pie¬

Expanded text:
isi labore gradiendum, inerti sibi crederet posse deferri, et nullius laboris industriam studio sui profectus adhiberet, ita inter se atque homines Deus tempora officiaque distribuens ordinavit, ut vocatione ipsius bonorum principia sumeremus; vocati autem atque illuminati, vias mandatorum ejus rationis ingenitae intelligentia nosceremus, et eas libero vel eligeremus vel relinqueremus arbitrio. Quas tamen si ipsius fulti adjutorio continua devotione sequeremur, in fine rursus non repugnantem mandatis suis, subjectam in nobis obedientiam coronaret. Liberum vero quod ab eo habemus arbitrium, prono ad nequitiam lapsu fluit; et cum ad virtutis indolem Dei auxilio deserente nihil possit, ad genus omne peccati idonea fultum virtute subsistit. Trahit enim lex in membris nata peccati, et Deus a leni jugo mandatorum suorum levique sarcina recedentes, atque secundum suam justitiam derelinquit. Eos vero qui vocationis munus congrua pie