DOI: 10.17026/dans-zfe-4kvq
title: Ecologische verbindingszone Kleine Beerze, deeltraject Den Aard-Molenbroek, gemeente Bladel en Eersel

description: &lt;p&gt;In opdracht van Waterschap De Dommel heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in juni 2007 een archeologische verwachtingskaart opgesteld ten behoeve van de herinrichting van de Kleine Beerze deeltraject Den Aard-Molenbroek. Doel van dit onderzoek was in een vroeg stadium de verwachte archeologische waarden in de deelgebieden vast te stellen. Dankzij heemkundige studies en onderzoek van de Vrije Universiteit van Amsterdam zijn vele cultuurhistorische waarden binnen en op de hoge oevers van het beekdal bekend. Dit betekent echter niet dat alle cultuurhistorische resten in het plangebied in kaart zijn gebracht. Om deze kennisleemte zoveel mogelijk te dichten, is voor het plangebied een cultuurhistorische verwachtingskaart opgesteld. Achterliggend idee van het verwachtingsmodel is dat cultuurhistorische waarden niet willekeurig over het beekdal zijn verspreid, maar zijn gerelateerd aan bepaalde hydrologische, geomorfologische en bodemkundige karakteristieken. De verwachtingszones zijn per deelgebied beschreven. De bodem in het plangebied bestaat uit enkeerdgronden, natte veldpodzolgronden en veengronden. Alle bodems in het plangebied hebben grondwatertrap III of lager. In het deelgebied kunnen vindplaatsen voorkomen die aan het beekdal gerelateerd zijn. Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek is het plangebied opge- deeld in 4 verschillende verwachtingszones: - Verwachtingszone paars (watermolenbiotoop): de aanwezigheid van een water- molen bij Den Heuvel is aangetoond. Onzekerheid bestaat over de aanwezigheid van een watermolen bij de voormalige beekovergang bij de Antwerpse Baan. Hoogstwaarschijnlijk hebben/heeft de watermolen(s) een of meerdere voorgan- gers gekend die niet altijd exact op dezelfde plaats hebben gelegen. - Verwachtingszone rood: voor de zone ten oosten van de Kaboutersberg geldt een hoge trefkans op beekovergangen, afvaldumps, rituele deposities en sporen van delfstoffenwinning. - Verwachtingszone geel: voor de zone ten noorden van Ellenbroek en ten westen van Vessem geldt een hoge trefkans op beekovergangen en een middelhoge tref- kans op afvaldumps en rituele deposities. - Verwachtingszone groen: voor het overige deel van het plangebied geldt een onbekende kans op het aantreffen van cultuurhistorische waarden. Gaafheid, conservering en diepteligging van de cultuurhistorische resten In het verleden is het beekdal herhaaldelijk opnieuw ingericht. Sommige herinrich- tingen zijn gepaard gegaan met grootschalige graafwerkzaamheden. Als gevolg van delfstoffenwinning (veen, leem en ijzeroer), bomenteelt op rabatten, aanleg van beemden, graven van ontwateringsloten en het afstemmen van het beekdal op de aanwezigheid van een watermolen zijn oudere structuren verloren gegaan. Als gevolg van deze graafwerkzaamheden zijn waarschijnlijk archeologische resten voorgoed verloren gegaan en zijn nieuwe cultuurhistorische waarden toegevoegd. Grootschalige en op dit moment minder gewaardeerde ingrepen in het beekdallandschap van de Kleine Beerze kwamen voort uit de ruilverkavelingwerkzaamheden. De beekbedding werd rechtgetrokken, verbreed en uitgediept. Op basis van de aanwezigheid van beekdalgronden in het plangebied wordt verwacht dat eventuele aanwezige archeologische resten zich voornamelijk aan de basis van het humeuze dek bevinden (dieper dan de huidige bouwvoor: 35 cm -Mv). In beek- dalgronden kunnen naast anorganische ook organische resten (zoals organische artefacten, houten constructies en faunaresten) in het vondstspectrum vertegen- woordigd zijn. Als gevolg van de ‘verbetering’ van de afwatering is ook de grond- waterspiegel naar beneden gebracht. Dit heeft zeker een nadelig effect gehad op mogelijk aanwezige cultuurhistorische resten waarin de organische component is vertegenwoordigd. De resten bevinden zich als gevolg van deze ingreep niet langer in een zuurstofvrije context met als gevolg dat het oxidatieproces van de organische resten is versneld. De exacte ruimte begrenzingen van de in het verleden uitgevoerde graafwerkzaamheden zijn niet bekend. Aanbevelingen De onderliggende beslissingsregels over wat waardevol of minder waardevol wordt bevonden, kunnen zeer wisselend zijn. Wat wel dan niet behouden dient te blijven, verschilt per achtergrond en doelgroep. Globaal is onderscheid te maken tussen wetenschappelijke behoudsdoelen enerzijds en argumenten voor behoud die worden gehanteerd door opdrachtgever, politici, planoloog of landschapsarchitect anderzijds. Adviezen gericht op behoud (in/ex situ) Aanbevolen wordt de archeologische resten zoveel mogelijk in situ te behouden. Dit betekent dat bodemingrepen in de zones waarvoor een hoge of middelhoge trefkans geldt zoveel mogelijk vermeden dienen te worden. Hierdoor wordt niet alleen het archeologisch erfgoed voor toekomstig wetenschappelijk onderzoek veiliggesteld. Door tussen (mogelijk aanwezige) archeologische resten door te laveren, kunnen hoge opgravingskosten (bronnering, damwanden) vermeden worden. Indien er toch werkzaamheden binnen de zones zijn gepland, hoeft behoud in situ geen ‘gepasseerd station’ te zijn. Door binnen de geselecteerde zones de werkzaamheden op de voet te volgen, kunnen archeologische sporen en structuren opgetekend worden. Het grote verschil met opgravingen is dat de archeologische sporen niet opgegraven worden (dus niet verloren gaan). Nadat de archeologische sporen zijn opgetekend, worden deze weer afgedekt. Dit vereist wel een flexibele opstelling van het water- schap. Binnen het bestek dient ruimte te worden gecreëerd om van het oorspronkelijke plan af te wijken. Concreet zou dat kunnen betekenen dat tijdens het werk de locatie van de nieuwe geul lichtelijk moet worden aangepast. Gezien de zeer beperkte graafwerkzaamheden en de ‘speculatieve’ aanwezigheid van archeologische resten binnen het plangebied, wordt aanbevolen het archeologisch vervolgonderzoek te verrichten onder de vlag van een archeologische begeleiding. Bij de archeologische begeleiding ligt het accent op prospectie. Voorafgaand aan de archeologische begeleiding van de graafwerkzaamheden dient een Plan van Aanpak te worden opgesteld. Dit PvA dient te worden goedgekeurd door de provincie. Adviezen gericht op ontsluiting van cultuurhistorische resten. De cultuurhistorische rijkdom van het plangebied moet echter niet alleen als een beperkende, geldverslindende factor ervaren worden bij de herinrichting van de Kleine Beerze. Behalve de bescherming van archeologische resten vanuit een weten- schappelijke relevantie, kan gekozen worden om de beschermde vindplaatsen te benutten voor een groot publiek in cultuur-toeristische en educatieve zin. Met name voor ‘het publiek’ speelt de belevingswaarde van cultuurhistorische resten een belangrijke rol. Voor een brede publieke betrokkenheid (maatschappelijk draag- vlak) is het van belang dat cultuurhistorische relicten beleefd kunnen worden en dus zichtbaar worden gemaakt in het landschap. Het is wel goed om er bewust van te zijn dat visualisatie en bescherming van archeologische resten met elkaar in conflict kunnen komen. Bij de ingrepen ten behoeve van ontsluiting kunnen de (nog aanwe- zige) archeologische overblijfselen aangetast/vernietigd worden. Aanbevolen wordt de ‘Kaboutersberg’, de bijbehorende weg en (vermoedelijke) beekovergang te reconstrueren. Het voormalige heuvellichaam evenals de onder- grondse sporen daarvan zijn geheel uit het landschap verdwenen. Het enige dat er nog aan herinnert, is de naamgeving en de opgravingsgevens. Met andere woorden: de reconstructie van het heuvellichaam conflicteert niet met de wetenschappelijke waarde omdat de fysieke kennisbron geheel is verdwenen. Dit geldt hoogstwaar- schijnlijk niet voor de beekovergang. In het dal van de Kleine Beerze worden sporen verwacht van de beekovergang uit de Romeinse tijd. Zoveel mogelijk concrete archeologische gegevens zijn evenwel noodzakelijk om tot concrete invulling van ontsluitingsvoorstellen van de beekovergang te komen. De concrete archeologische gegevens kunnen verkregen worden zonder dat de informatiewaarde van een archeologische vindplaats verloren hoeft te gaan. Door de werkzaamheden binnen de geselecteerde zone waarin de beekovergang wordt verwacht op de voet te volgen, kunnen archeologische sporen en structuren opgetekend worden. Nadat de archeo- logische sporen zijn opgetekend, worden deze weer afgedekt. Dit betekent dat tijdens het werk de mogelijkheid moet worden geboden de locatie van de nieuwe geul lichtelijk aan te passen. Een bijkomend archeologisch voordeel is dat de kwaliteit, omvang en aard van de vindplaats eenduidig kunnen worden bepaald. Hierdoor wordt het moge- lijk een passend beschermings- en beheerbeleid op vindplaatsniveau te formuleren. Op deze wijze kan het spanningsveld tussen wetenschap (gericht op behoud van de wetenschappelijke/informatieve waarde) en het publiek/de maatschappij (gericht op de belevingswaarde) mogelijk ondervangen worden. Aanbevolen wordt om de mythische beleving van de Kaboutersberg en haar directe omgeving levend te houden. Deze mythische beleving klinkt door in sagen en mythen die in de 19e eeuw zijn opgetekend. Deze mystieke beleving kan ook een ruimtelijke invulling krijgen. Geacht kan worden om in het heuvellichaam de ‘residentie’ van de kabouterkoning te realiseren. Door het aanleggen van een tunnelnetwerk in de Kabouterberg kan de woning van kabouterkoning Kyrie worden bezocht. Daarnaast kan ook het verhaal van de Klokkenkuil nieuw leven ingeblazen worden door het voor- malige vennetje uit te graven. Tevens wordt hierdoor een paddenpoel gecreëerd. Het zand dat hierbij vrijkomt, kan gebruikt worden voor het heuvellichaam van de Kaboutersberg. Aanbevolen wordt om nieuwe functies in de directe omgeving van de Kaboutersberg af te stemmen op de ‘ziel’ van dat landschap. Naast de voormalige grafheuvel zijn ook kleinere rechthoekige grafmonumenten uit de Romeinse tijd en IJzertijd aan- getroffen. De grafmonumenten zijn niet alleen verbonden met grafrituelen, maar onderstrepen ook de status van de overledenen en nabestaande. Deze status kwam het best tot uitdrukking door de begroeiing ter plaatse kort te houden. Hierdoor waren de grafmonumenten duidelijk zichtbaar. Aanbevolen wordt de openheid van het terrein zoveel mogelijk te behouden door het beplantingstype hierop af te stemmen. Tevens wordt aanbevolen in de directe omgeving van het ‘dodenlandschap’ ruimte te reserveren waar de lokale bevolking bomen kan planten die herinneren aan pasgeborenen, (collectieve) feesten, dierbare overledenen, etc. Hierdoor sluit het inrichtingsplan aan op de ‘geest’ die het ‘herinneringslandschap’ uitstraalt. Aanbevolen wordt de voormalige molenvijver bij Den Heuvel in het ontwerp op te nemen. Hierdoor wordt niet alleen een oude historische structuur zichtbaar gemaakt. De molenvijver kan tevens gebruikt worden als retentiebekken en in de winter- maanden als schaatsvijver. Aanbevolen wordt het Loonsche Bos in de ecologische verbindingszone te betrekken. In het bos zijn nog structuren aanwezig (paden, rabatten en omringende houtwal) die getuigen van bosbouw vanaf de Late Middeleeuwen. De voormalige functie van productiebos wordt onderstreept door de aanwezigheid van oude eiken en beuken alsmede hakhoutstoven (historische ecologie). Naast de beschikbare financiële middelen is de rijkdom aan natuur in het Loonsche Bos voor de gemeente Bladel reden om het bos een exclusieve natuurfunctie te geven door spontane processen de ontwikkeling te laten bepalen. Hierdoor dreigen sporen die getuigen van een grote tijdsdiepte van het voormalige productiebos te verdwijnen of te worden gemaskeerd. Aanbevolen wordt om het beheer van het bos niet alleen af te stemmen op de natuur- waarde. Door een afgewogen kapbeleid en plaatselijk herstel van de omringende houtwal krijgt het bos naast natuurfunctie haar historische dimensie terug.&lt;/p&gt;