DOI: 10.14457/tu.the.2022.102
title: ผลผูกพันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชน

description: ในประเทศเสรีประชาธิปไตยที่มีรัฐธรรมนูญเป็นกฎหมายสูงสุดยอมรับว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันรัฐให้ต้องเคารพต่อสิทธิทางรัฐธรรมนูญของปัจเจกบุคคล ส่วนในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนด้วยกันนั้นยังคงมีปัญหาที่ต้องพิจารณาว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันเอกชนด้วยหรือไม่ สำหรับปัญหานี้ มีความเห็นที่แตกต่างกันสำหรับระบบกฎหมายของแต่ละประเทศ ยกตัวอย่างเช่น (1) ประเทศสหรัฐอเมริกายึดถือแนวคิดว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันรัฐเท่านั้นอย่างเคร่งครัด แต่แม้เป็นเช่นนั้น ในขณะเดียวกันก็ยอมรับว่าในบางกรณีก็อาจจะมีการกระทำของเอกชนที่ถือว่าเป็นการกระทำของรัฐที่จะต้องผูกพันต่อสิทธิทางรัฐธรรมนูญด้วยผ่านหลักการดำเนินการของรัฐ (State Action Doctrine) (2) ประเทศสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนียอมรับว่า โดยหลักแล้ว สิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันรัฐ แต่สิทธิทางรัฐธรรมนูญก็อาจมีผลผูกพันเอกชนโดยตรงในฐานะที่เป็นกฎหมายที่ใช้บังคับได้โดยต้องถือว่าเป็นข้อยกเว้นเท่านั้น และโดยทั่วไปยังถือว่า สิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันเอกชนโดยอ้อมด้วย ซึ่งเกิดขึ้นจากหน้าที่ของรัฐในการปกป้องคุ้มครองสิทธิทางรัฐธรรมนูญหรือเกิดขึ้นจากการปรับใช้และตีความกฎหมายในฐานะที่สิทธิทางรัฐธรรมนูญเป็นคุณค่าในทางภาวะวิสัยที่มีผลเป็นการแผ่รังสีของสิทธิทางรัฐธรรมนูญมายังกฎหมายเอกชนด้วย (Radiation Effects) (3) ประเทศสาธารณรัฐไอร์แลนด์ ในเบื้องต้นสาธารณรัฐไอร์แลนด์ดูเหมือนว่าจะยอมรับหลักการที่ว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญมีผลผูกพันเอกชนโดยตรงด้วยผ่านหลักการ ละเมิดทางรัฐธรรมนูญ (Constitutional Tort) แต่แนวคิดดังกล่าวก็ยังถูกโต้แย้งและยังมีความเห็นที่แตกต่างกัน ทำให้ประเทศสาธารณรัฐไอร์แลนด์ถูกหยิบยกขึ้นมาศึกษาในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ แต่ในสาธารณรัฐไอร์แลนด์เองหลักการดังกล่าวนี้ก็ยังถูกโต้แย้งและมีความเห็นที่แตกต่างกัน สำหรับระบบกฎหมายไทย มีแนวโน้มไปในทางที่จะยอมรับว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญไม่มีผลผูกพันเอกชนโดยตรง ในขณะที่สิทธิทางรัฐธรรมนูญจะมีผลผูกพันเอกชนโดยอ้อมในฐานะที่เป็นคุณค่าในทางภาวะวิสัยที่มีผลต่อการปรับใช้และตีความกฎหมายด้วยหรือไม่นั้นยังไม่ค่อยมี ความชัดเจนเท่าใดนัก ด้วยเหตุนี้ จึงสมควรที่จะศึกษาผลผูกพันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนทั้งในระบบกฎหมายต่างประเทศและระบบกฎหมายไทย เพื่อนำมาวิเคราะห์เปรียบเทียบแล้วกำหนดแนวทางเกี่ยวกับผลผูกพันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนในระบบกฎหมายไทยให้มีความชัดเจนและเป็นระบบและสามารถนำไปใช้ได้อย่างเป็นรูปธรรมมากยิ่งขึ้นผลจากการศึกษาพบว่า สิทธิทางรัฐธรรมนูญควรมีผลผูกพันรัฐโดยตรงเท่านั้น ในขณะที่ผลผูกพันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญต่อเอกชนโดยตรงจะต้องถือว่าเป็นข้อยกเว้นเท่านั้น ทั้งนี้ ในระบบกฎหมายไทย สิทธิทางรัฐธรรมนูญที่ควรเข้ามามีผลผูกพันเอกชนโดยตรงด้วย ได้แก่ (1) สิทธิในชีวิต (2) สิทธิในความเสมอภาคของลูกจ้างในความสัมพันธ์ทางสัญญาจ้างแรงงาน (3) เสรีภาพ ในการรวมกลุ่มของลูกจ้าง (4) เสรีภาพในการแสดงออกในประเด็นสาธารณะ (5) เสรีภาพของสื่อสารมวลชนของลูกจ้างเอกชน (6) เสรีภาพในการจัดตั้งพรรคการเมืองและการดำเนินกิจกรรมของพรรคการเมือง เป็นต้น อนึ่ง สิทธิทางรัฐธรรมนูญยังมีผลผูกพันเอกชนโดยอ้อมผ่านการปรับใช้และตีความกฎหมายด้วยโดยการพิจารณาว่าสิทธิทางรัฐธรรมนูญจะเข้ามามีผลผูกพันเอกชนหรือไม่และสิทธิทางรัฐธรรมนูญในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนนั้นมีอยู่เพียงใด อาจจะต้องพิจารณาจากปัจจัยที่เข้ามากำหนดผลผูกพันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชน ได้แก่ (1) สถานะความสัมพันธ์ทางอำนาจระหว่างเอกชนซึ่งเป็นคู่กรณี (2) ความเกี่ยวข้องกับประโยชน์สาธารณะ (3) ประเภทของสิทธิทางรัฐธรรมนูญที่เป็นประเด็นปัญหา เป็นต้นอย่างไรก็ดี ในความสัมพันธ์ระหว่างเอกชนนั้น หากสิทธิทางรัฐธรรมนูญเข้ามามีผลผูกพันเอกชนไม่ว่าโดยตรงหรือโดยอ้อมก็ตาม ผู้ปรับใช้และตีความกฎหมายก็ต้องเผชิญกับปัญหา การปะทะกันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ทำให้ผู้ปรับใช้และตีความกฎหมายต้องพิจารณาชั่งน้ำหนักสิทธิทางรัฐธรรมนูญด้วยความระมัดระวัง ซึ่งปัจจัยที่มีผลต่อการพิจารณา ชั่งน้ำหนักสิทธิทางรัฐธรรมนูญนั้น ได้แก่ (1) ระดับคุณค่าของสิทธิทางรัฐธรรมนูญที่เป็นคู่ขัดแย้ง (2) ผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการเลือกคุ้มครองสิทธิทางรัฐธรรมนูญของคู่กรณีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง (3) ผลกระทบต่อแก่นของสิทธิทางรัฐธรรมนูญที่เป็นคู่ขัดแย้ง (4) ผลกระทบต่อสิทธิทางรัฐธรรมนูญที่สาม (5) ประโยชน์ของส่วนรวมที่ได้รับจากการเลือกคุ้มครองสิทธิทางรัฐธรรมนูญของคู่กรณีฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง (6) ความรับผิดชอบของปัจเจกบุคคลซึ่งเป็นคู่กรณีต่อการใช้สิทธิทางรัฐธรรมนูญ ซึ่งข้อพิจารณาเหล่านี้จะนำไปสู่การวินิจฉัยปัญหาเกี่ยวกับการปะทะกันของสิทธิทางรัฐธรรมนูญแล้วกำหนดผลทางกฎหมายที่เป็นธรรมมากที่สุดให้แก่ปัจเจกบุคคลซึ่งเป็นคู่กรณีพร้อมกับการรักษาไว้ซึ่งคุณค่าของสิทธิทางรัฐธรรมนูญอันเป็นคุณค่าพื้นฐานที่พึงมีในระบบเสรีประชาธิปไตยนั่นเอง