DOI: 10.14457/tu.the.2016.1606
title: การใช้การประเมินแบบมีส่วนร่วมในการชี้บ่งปัจจัยที่มีผลต่อการรับรู้ความเสี่ยงของเกษตรกรเกี่ยวกับการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชในอำเภอหนองฉาง จังหวัดอุทัยธานี

description: การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อประยุกต์ใช้การประเมินแบบมีส่วนร่วมในการค้นหาปัจจัยสำคัญที่มีผลต่อการรับรู้ความเสี่ยงและการปฏิบัติตนเมื่อมีการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชของเกษตรกร การศึกษาแบ่งออกเป็น 2 ระยะ โดยระยะแรกของการศึกษาใช้แบบสอบถามในการเก็บข้อมูลจากชาวนาในพื้นที่ตำบลหนองสรวง อำเภอหนองฉาง จังหวัดอุทัยธานี จำนวน 114 ครัวเรือน จากจำนวนประชากรทั้งหมด 371 ครัวเรือน เพื่อชี้บ่งเบื้องต้นถึงปัจจัยที่มีผลต่อการรับรู้ความเสี่ยงของกลุ่มตัวอย่างจากการใช้สารกำจัดศัตรูพืช ระยะที่สองใช้หลักการของการศึกษาเชิงคุณภาพเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการสนทนากลุ่มในกลุ่มตัวอย่างที่คัดเลือกตามหลักการมีส่วนร่วม กลุ่มตัวอย่างประกอบด้วยกลุ่มเจ้าหน้าที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและตัวแทนกลุ่มเกษตรกร จากนั้นนำข้อมูลที่ได้ไปสร้างข้อความหลัก (Key message) และพัฒนาแบบจำลองการสื่อสารความเสี่ยงแบบมีส่วนร่วมสำหรับการใช้สารกำจัดศัตรูพืชอย่างปลอดภัย ผลการศึกษาส่วนแรกพบว่าร้านค้าจำหน่ายสารกำจัดศัตรูพืช ซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ใกล้เคียงกับชุมชนเป็นทั้งแหล่งข้อมูลและที่ปรึกษาการเลือกซื้อสารกำจัดศัตรูพืชของกลุ่มตัวอย่างคิดเป็นร้อยละ 88.6 และ 81.6 ตามลำดับ กลุ่มตัวอย่างร้อยละ 64.9 ให้ความเห็นว่าการใช้สารกำจัดศัตรูพืชทำให้ร่างกายผู้ใช้มีโอกาสสูงที่จะได้รับสารเคมีเข้าสู่ร่างกาย และกลุ่มตัวอย่างเกินกว่าครึ่ง (63.1%) สามารถตอบเกี่ยวกับการปฏิบัติตนเพื่อลดความเสี่ยงในการสัมผัสสารเคมีและป้องกันไม่ให้สารเคมีเข้าสู่ร่างกายได้อย่างถูกต้องโดยเฉพาะเกี่ยวกับการอ่านและปฏิบัติตามฉลากสารเคมี รวมทั้งการตรวจฉลากบรรจุภัณฑ์ (90.4%) ยกเว้น ความเข้าใจในประเด็นการสวมใส่อุปกรณ์การป้องกันอันตรายจากสารเคมีที่กลุ่มตัวอย่างยังเข้าใจว่าอุปกรณ์บางอย่าง อาทิ เสื้อยืด ผ้าขาวม้า หรือหมวกไหมพรม สามารถป้องกันการสัมผัสกับสารเคมีได้ โดยภาพรวมเกษตรกรใช้อุปกรณ์ป้องกันอันตรายจากสารเคมีตามความเข้าใจและความสะดวกของตนเอง โดยสรุปการรับรู้ข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับสารกำจัดศัตรูพืชของกลุ่มตัวอย่างขึ้นกับตัวเกษตรกรเองและผู้จำหน่ายสารเคมีทางเกษตรในพื้นที่มากกว่าช่องทางอื่น  การสนทนาเชิงลึกกับตัวแทนชาวนาผู้ตอบแบบสอบถาม เจ้าหน้าที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องและร้านจำหน่ายสารเคมี ทำให้สามารถอธิบายถึงปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการรับรู้ของชาวนา                ได้ว่า ชาวนาสนใจและให้ความสำคัญเฉพาะเรื่องการเพิ่มผลผลิตข้าวเท่านั้น และมั่นใจว่าการใช้สารกำจัดศัตรูพืชสามารถแก้ปัญหาผลผลิตต่ำได้ ทั้งนี้เลือกปรึกษาร้านจำหน่ายสารกำจัดศัตรูพืชที่ตนให้ความเชื่อถือและเข้าถึงสะดวก มากกว่าหน่วยงานภาครัฐที่มุ่งเน้นปฏิบัติงานตามแผนงานและนโยบายที่กำหนดมาแล้ว และมีขั้นตอนการเข้าพบเพื่อปรึกษาทำให้ไม่สะดวก นอกจากนี้ยังมีข้อจำกัดด้านความรู้ ความเข้าใจ และประสบการณ์ที่ถูกต้องของการใช้สารกำจัดศัตรูพืชและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ประการสำคัญหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องทั้งหมดไม่มีการทำงานร่วมกันอย่างแท้จริง และขาดการประเมินผลติดตามการดำเนินอย่างต่อเนื่องโดยสรุปสิ่งรบกวนกระบวนการสื่อสารระหว่างหน่วยงานและเกษตรกรเกิดจากแหล่งข้อมูลกระจัดกระจาย ขาดการบูรณาการและการจัดการความรู้ เทคโนโลยีและข้อมูลระหว่างหน่วยงานต่างๆ รวมทั้งภาคเอกชนที่เกี่ยวข้องกับสารเคมีทางการเกษตร ขาดที่ปรึกษาหลักทางวิชาการ/เทคนิค ทั้งระหว่างหน่วยงาน และระหว่างหน่วยงานรับผิดชอบกับชาวนา คุณภาพและความเหมาะสมของสื่อและช่องทางสื่อสาร รวมทั้งความสม่ำเสมอและต่อเนื่อง ความสะดวกของการเข้าถึงแหล่งข้อมูล และความเชื่อ ความเคยชิน วัฒนธรรมของเกษตรกรในฐานะผู้รับสารอย่างเดียว ดังนั้นควรมีการจัดระเบียบกระบวนการสื่อสารความเสี่ยงในการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช นับตั้งแต่แหล่งข้อมูลที่ต้องบูรณาการความรู้ ข้อมูล ข่าวสารและเทคโนโลยี จากทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องเพื่อให้เป็นแหล่งข้อมูลเดียวกัน พร้อมทั้งมีการสร้างข้อความหลักสำหรับการสื่อสารเกี่ยวกับสารกำจัดศัตรูพืช รวมถึงปรับปรุงวิธีการสื่อสารผ่านช่องทางต่างๆ ที่เหมาะสม โดยให้รวมกลุ่มผู้รับผิดชอบทุกภาคส่วนแล้วติดต่อกับกลุ่มเป้าหมายโดยตรง เพื่อให้สามารถส่งไปข้อความได้อย่างครบถ้วนและสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องให้กับกลุ่มเป้าหมาย