DOI: 10.17026/dans-27t-gn2h
title: Termunten, Ursuskerk, Gemeente Delfzijl (Gr.). Archeologische Begeleiding.
title: 2019-05/17

description: &lt;p&gt;Op 27 en 28 mei 2019 heeft een archeologische begeleiding plaatsgevonden in Termunten bij de Ursuskerk aan het Petrus Muntinghepad 11. De aanleiding voor het onderzoek is de restauratie van de kerk. Hierbij werd aan de buitenzijde rondom het kerkgebouw een drainagebuis ingegraven om optrekkend vocht in de muren te voorkomen. De bodemingrepen vormden een bedreiging voor de archeologische waarden in het terrein. De werkzaamheden binnen het plangebied zijn uitgevoerd onder archeologische begeleiding conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie 4.1 en BRL SIKB 4000, protocol 4004 variant AB.&lt;br&gt; &lt;br&gt;Op basis van de resultaten van de bureaustudie door Libau (Van der Velde 2016) en het PvE dat door De Steekproef bv voorafgaand aan de begeleiding is geschreven (Van der Heul 2019), is een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld (zie Hoofdstuk 2.5). Hieruit blijkt dat het plangebied de zeer directe omgeving van de Ursuskerk betreft. De wierde waarop de kerk gebouwd is, dateert uit de vroege middeleeuwen en de vroegst bekende voorlopers van de huidige kerk dateren uit de 12e eeuw. Het is niet uitgesloten dat daarvóór een houten kerkgebouw op deze plek stond. Begravingen en grafzerken stammen ook vanaf deze periode tot later tijden. Op basis van de resultaten van het onderzoek door Van Giffen (Van Giffen 1964) is vastgesteld dat de kerk in totaal vijf bouwfases heeft gekend, waarvan de oudste uit een monumentale tufstenen kruiskerk heeft bestaan. De laatste bouwfase is van na de restauratiewerkzaamheden, die na de Tweede Wereldoorlog zijn uitgevoerd. De toren, aan de westzijde van de kerk, stamt uit 1951. De verwachte sporen en structuren bestaan vooral uit restanten van voorlopers van de huidige kerk en resten van grafzerken en/of begravingen. Vondsten die hierbij verwacht mogen worden zijn voornamelijk bouwmateriaal, aardewerk, metaal, bot- en houtresten. Onder de ophogingslaag van de wierde kunnen bewoningsresten vanaf de ijzertijd worden gevonden. Sporen uit deze periode kunnen bestaan uit (delen van) paalgaten, afvalkuilen, greppels en waterputten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tijdens de archeologische begeleiding is de uitgegraven drainagesleuf geïnspecteerd op archeologische sporen en materiaal. Vanwege de grote hoeveelheid aan fragmenten puin en vanwege het muurwerk van de kerk met een getrapte fundering van kloostermoppen werd de aanleg van een vlak bemoeilijkt. Sporen en muurwerk in de sleuf zijn vrijgelegd, gefotografeerd, ingemeten en gedocumenteerd. In de sleuf zijn meerdere funderingsresten aangetroffen van de Ursuskerk, direct onder de kerkmuren. Daarnaast zijn twee vloeren van (fragmenten van) kloostermoppen gevonden en bestrating tegen de noordelijke kerkmuur. Onder de bestrating in de noordoostelijke hoek van de kerk is een puinhoudende mortellaag aangetroffen. Er zijn tijdens de graafwerkzaamheden geen wierdelagen waargenomen. De bovengrond in het plangebied was verstoord door eerdere graafwerkzaamheden ten behoeve van het plaatsen van eerdere drainagebuizen, het ontgraven en ruimen van graven door de eeuwen heen en door de restauratiewerkzaamheden die in het verleden aan het kerkgebouw zijn verricht. Het vondstmateriaal bestaat uit menselijk botmateriaal, aardewerk scherven en metaal. Omdat het om 'losse' beenderen ging, zonder duidelijke context is in overleg tussen de senior archeoloog en de koster van de kerk (dhr. Prins; conform het PvE) besloten om de menselijke botten te verzamelen en tijdelijk in de kerk op te slaan. In een later stadium zullen deze menselijke resten worden herbegraven nabij de kerk. In totaal zijn drie fragmenten aardewerk verzameld uit de stortlaag (Spoor 2), deze zijn te dateren vanaf de dertiende eeuw tot de achttiende eeuw. Tot slot zijn vier metalen objecten verzameld uit de stortlaag (Spoor 2). Dit betreft een ijzeren handvat van een grafkist, een bronzen 1-Cent munt en twee fragmenten van een loden kloot. Alle vondsten zijn gedaan in een verstoorde context, de stortlaag Spoor 2.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectieadvies door senior KNA-archeoloog drs. C.R.C. Schamp (registratienr. Actorregister: 46647395):&lt;br&gt;Tijdens het onderzoek zijn resten van archeologische waarde gevonden die alle in verband kunnen worden gebracht met de Ursuskerk en het bijbehorende kerkhof dat gedurende enkele eeuwen in gebruik is geweest als begraafplaats. In de sleuf zijn meerdere funderingsresten aangetroffen van de kerk, direct onder de kerkmuren. Daarnaast zijn vloeren van (fragmenten van) kloostermoppen gevonden en bestrating tegen de noordelijke kerkmuur aan. De funderingsresten maken deel uit van het huidige kerkgebouw. De grond direct naast het kerkgebouw is verstoord geraakt door eerdere graafwerkzaamheden. Desondanks kunnen in de ondergrond van het plangebied nog waardevolle archeologische resten aanwezig zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Met betrekking tot het vondstmateriaal wordt voorgesteld al het vondstmateriaal (Vondstnummer 1 tot en met 4) te deselecteren voor deponering, vanwege de lage wetenschappelijke informatiewaarde, gezien de ligging in de geroerde stortlaag (Spoor 2). Geadviseerd wordt om indien in de toekomst in het plangebied graafwerkzaamheden zijn gepland, opnieuw archeologisch (veld)onderzoek uit te laten voeren. De kans op archeologische waarden in het plangebied blijft namelijk onveranderd. De verwachtingswaarden op de archeologische beleidskaart van de gemeente Delfzijl (De Jong et al. 2013), waarbij het plangebied onderdeel uitmaakt van een AMK-terrein (Archeologische MonumentenKaart: AMK-nummer 6999) en de Dubbelbestemming Archeologie - Waarde 2 uit het bestemmingsplan Termunten – Termunterzijl – Borgsweer (NL.IMRO.0010.11BP-VG01) zijn hierbij nog steeds van toepassing op het plangebied.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ook wijzen wij erop dat als in de toekomst bij (vergunningsvrij) graafwerk in het plangebied onverhoopt toch archeologische grondsporen worden aangetroffen en/of vondsten worden gedaan, dat daarvan direct melding dient te worden gemaakt conform de Erfgoedwet 2015, artikel: 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Delfzijl (dhr. D. van Ommeren).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De coördinator archeologie en adviseur cultuurhistorie van de gemeente Delfzijl, mevr. N. van der Mei, heeft op 10 oktober 2019 laten weten dat er geen op- of aanmerkingen zijn op de conceptversie van het rapport. De gemeente is akkoord met de bevindingen van het onderzoek en heeft besloten het selectie-advies over te nemen. Het rapport is hierbij definitief gemaakt.&lt;/p&gt;