DOI: 10.14457/tu.the.2019.1077
title: ข้อเสนอเชิงนโยบายในการดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี: กรณีศึกษา ชุมชนบ้านพลับ อำเภอภาชี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

description: ความเหลื่อมล้ำทางรายได้ประชากรเป็นปัญหาสำคัญที่รัฐบาลไทยหลายยุคหลายสมัยให้ความสำคัญในการแก้ไข กระทรวงมหาดไทยในฐานะผู้รับนโยบายจากรัฐบาลได้มอบหมายให้กรมการพัฒนาชุมชนดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี โดยมุ่งหวังให้เกิดกระแสการท่องเที่ยวชุมชน (Community-based Tourism) โดยใช้ประโยชน์จากการท่องเที่ยวในลักษณะดังกล่าวสร้างให้ชุมชนสามารถขายสินค้าและบริการอันมีพื้นฐานมาจากภูมิปัญญา วิถีชีวิต วัฒนธรรม และความคิดสร้างสรรค์ เพื่อกระจายรายได้จากภาคการท่องเที่ยวสู่ชุมชน ร่วมกับการสร้างความเป็นผู้ประกอบการให้กับคนในชุมชน และสร้างการรวมกลุ่มทำกิจกรรมซึ่งเป็นหนึ่งในกระบวนการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน อย่างไรก็ตาม การดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี ที่ผ่านมา เกิดข้อคำถามจากหลายฝ่ายถึงความคุ้มค่าในการดำเนินการเทียบกับเม็ดเงินที่รัฐบาลได้ลงทุนไป อันเนื่องมาจากตัวเลขชองนักท่องเที่ยวชุมชนที่ไม่เป็นไปตามความมุ่งหวังของโครงการ จึงเป็นที่น่าสนใจว่าเมื่อสิ้นสุดการได้รับงบประมาณตั้งต้นจากการสนับสนุนของรัฐบาลแล้ว ชุมชน จะมีแนวทางในการดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี อย่างไร เพื่อให้โครงการสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างยั่งยืน โดยเฉพาะชุมชนในพื้นที่ที่เป็นเป้าหมายของกลุ่มนักท่องเที่ยวชุมชนดั้งเดิม(Old Community-based Tourists) เช่น ชุมชนบ้านพลับ ตำบลดอนหญ้านาง อำเภอภาชี จังหวัดพระนครศรีอยุธยาจากการลงพื้นที่ในชุมชนบ้านพลับ อำเภอภาชี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา พบว่า มีปัจจัยอยู่สองประการ ที่ทำให้การดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี ของชุมชนบ้านพลับยังไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร ประการแรก ได้แก่ การขาดการบริหารจัดการที่ดี ซึ่งเป็นปัจจัยหลักที่ส่งผลต่อการท่องเที่ยวชุมชนบ้านพลับ กล่าวคือ ชุมชนขาดทั้งกระบวนการและผู้บริหารจัดการผลประโยชน์ที่เหมาะสม ทำให้คนในชุมชนมองว่าผลประโยชน์ไม่ได้เกิดแก่ชุมชนโดยรวม แต่กลับตกแก่กลุ่มผู้นำชุมชนเพียงกลุ่มเดียว ทำให้เกิดกระแสความไม่ไว้วางใจในตัวผู้นำชุมชน ซึ่งส่งผลให้ชุมชนขาดความร่วมมือจากคนในชุมชนรวมถึงเครือข่ายความร่วมมือจากภาคเอกชนภายนอกในการบริหารจัดการและอีกประการหนึ่งที่สำคัญ ได้แก่ การดำเนินโครงการชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถี ตามนโยบายของรัฐบาลซึ่งเป็นช่วงเริ่มต้นของการสร้างกระแสการท่องเที่ยวชุมชนอย่างยั่งยืน ถูกจำกัดด้วยกรอบแห่งวิธีการงบประมาณ ตามระเบียบแบบแผนของทางราชการ ทำให้ขาดความต่อเนื่องของระยะเวลาและงบประมาณสนับสนุนจากรัฐบาล ซึ่งส่งผลให้ชุมชนบ้านพลับยังไม่เป็นชุมชนเป้าหมายสำหรับกลุ่มนักท่องเที่ยวชุมชนใหม่ (New Community-based Tourists) ในทางตรงกันข้าม ปัจจัยอันเป็นปัญหาสำคัญของชุมชนบ้านพลับกลับไม่เกิดขึ้นกับชุมชนท้ายวัด อำเภอบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ด้วยการออกแบบแนวทางการดำเนินโครงการและการบริหารจัดการที่เหมาะสม และก้าวข้ามปัจจัยซึ่งเป็นข้อจำกัดเหล่านี้ให้กลับกลายเป็นจุดพลิกผันแห่งความสำเร็จในการบริหารจัดการการท่องเที่ยวชุมชน เมื่อนำข้อมูลที่ได้จากการรวบรวมข้อมูล ศึกษางานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยวชุมชน จึงนำมาสู่ข้อเสนอเชิงนโยบายในการดำเนินโครงการท่องเที่ยวชุมชน OTOP นวัตวิถี ของชุมชนบ้านพลับ อำเภอภาชี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ดังนี้1. ข้อเสนอเชิงนโยบายต่อชุมชนผู้นำชุมชน และคนในชุมชน ต้องร่วมกันสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชน โดยเริ่มจากการแก้ไขจุดอ่อนที่สำคัญของชุมชน ได้แก่ การสร้างความไว้วางใจระหว่างผู้นำ ผู้ประกอบการ และสมาชิกในชุมชน ผ่านการบริหารจัดการแหล่งท่องเที่ยวที่ก่อให้เกิดรายได้ คือ ศูนย์เรียนรู้บ้านพลับ โดยใช้การบริหารจัดการในรูปแบบคณะกรรมการ เพื่อให้เกิดแกนนำในการดำเนินกิจกรรมอย่างเป็นระบบจัดทำบัญชีรับ-จ่ายรายเดือนของศูนย์เรียนรู้บ้านพลับ และจัดเก็บข้อมูลต่าง ๆ ให้เป็นหมวดหมู่ไว้ที่ส่วนกลางของชุมชนให้คนในชุมชนทุกคนสามารถรับรู้และตรวจสอบรายรับรายจ่ายที่แท้จริงร่วมกันได้ เพื่อลดความขัดแย้งในภายในชุมชน โดยเฉพาะเรื่องการกระจายผลประโยชน์ โดยไม่จำเป็นต้องใช้งบประมาณในการดำเนินการในระยะแรกนั้น ชุมชนอาจใช้กลไกของบริหารจัดการผ่านทางหน่วยงานของรัฐในการแต่งตั้งคณะกรรมการ และจัดทำเวทีกระตุ้นให้เกิดแรงจูงใจระหว่างผู้นำชุมชน และคนในชุมชน ให้สามารถเข้าร่วมพูดคุย แลกเปลี่ยน จนกระทั่งการดำเนินกิจกรรมของศูนย์เรียนรู้มีความชัดเจนขึ้นแล้ว ชุมชนอาจเริ่มกำหนดแนวทางการบริหารจัดการเพื่อเชื่อมโยงศูนย์เรียนรู้กับแหล่งท่องเที่ยวอื่น ๆ ภายในชุมชน และขยายเครือข่ายไปยังหมู่บ้านอื่นที่มีความพร้อมด้านการท่องเที่ยวชุมชนในตำบลเดียวกันหรือในละแวกใกล้เคียงต่อไป2. ข้อเสนอเชิงนโยบายต่อหน่วยงานภาครัฐองค์การบริหารส่วนตำบลดอนหญ้านางในฐานะหน่วยงานส่วนท้องถิ่นสามารถมีส่วนร่วมกับชุมชนในการพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวและสินค้าชุมชน ซึ่งจากการศึกษาพบว่าชุมชนบ้านพลับควรพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวภายในชุมชน โดยเน้นการปรับปรุงภูมิทัศน์ให้เข้ากับสภาพความเป็นอยู่และวิถีชีวิตดั้งเดิมของคนในชุมชนผสมผสานกับระบบสาธารณูปโภคพื้นฐานและสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการท่องเที่ยวชุมชนตามสมควร ตลอดจนการจัดทำและประชาสัมพันธ์แผนการท่องเที่ยวในลักษณะการเชื่อมเส้นทางการท่องเที่ยว ดังนั้น องค์การบริหารส่วนตำบลดอนหญ้านางซึ่งเป็นหน่วยงานที่มีภารกิจและอำนาจหน้าที่โดยตรงในการส่งเสริมการท่องเที่ยวในเขตท้องที่ สามารถสนับสนุนงบประมาณเพื่อดำเนินการได้ โดยเฉพาะการก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน และระบบสาธารณูปโภคที่เอื้ออำนวยกับการท่องเที่ยว ในส่วนการพัฒนาสินค้าชุมชน ควรดำเนินการโดนอาศัยองค์ความรู้เกี่ยวกับการวิเคราะห์สินค้า กลุ่มผู้บริโภค การทดลอง การสร้างสรรค์และการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ซึ่งต้องประสานความร่วมมือกับหน่วยงานภาครัฐหรือภาคีเครือข่ายอื่นซึ่งเป็นหน่วยงานภายนอกชุมชน เช่น สำนักงานเกษตรอำเภอภาชี หรือหน่วยงานทางการศึกษา เช่น มหาวิทยาลัยในพื้นที่จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยสามารถขอรับการสนับสนุนงบประมาณจากองค์การบริหารส่วนตำบลดอนหญ้านาง หรือศูนย์การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.) อำเภอภาชีได้ ทั้งนี้ การพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนที่ได้ลงทะเบียนเป็นสินค้าหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ OTOP ชุมชนสามารถขอรับการสนับสนุนงบประมาณและองค์ความรู้ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ จากสำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอภาชีได้ในอีกทางหนึ่งด้วยในส่วนการดำเนินงานของชุมชนตามที่กล่าวไว้ในข้างต้นนั้น สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอภาชี ในฐานะหน่วยงานผู้ริเริ่มโครงการจะต้องคอยทำหน้าที่พี่เลี้ยงให้กับชุมชน เป็นหน่วยงานกลางในการประสานงาน ตลอดจนสนับสนุนในการแสวงหาภาคีเครือข่ายเพื่อช่วยเหลือการดำเนินกิจกรรมต่าง ๆ ของชุมชนหากมีขั้นตอนใดที่ต้องจัดเวทีเพื่อรวบรวมหรือระดมความคิดเห็น เจ้าหน้าที่สำนักงานพัฒนาชุมชนในฐานะผู้ประสานงานประจำตำบล ควรทำหน้าที่เป็นวิทยากรกระบวนการ เพื่อกระตุ้นให้คนในชุมชนแสดงความคิดเห็นและมีส่วนร่วมในกิจกรรม โดยในระยะเริ่มแรกควรเริ่มจากกิจกรรมที่ไม่ต้องใช้งบประมาณและคนในชุมชนให้ความสนใจ โดยไม่จำต้องกำหนดจำนวนกลุ่มเป้าหมาย ดังจะเห็นได้ว่ามาตรการการดำเนินงานเพื่อให้บรรลุซึ่งข้อเสนอเชิงนโยบายนั้น เริ่มต้นจากการสร้างความร่วมมือของคนในชุมชน และใช้โครงสร้างการบริหารจัดการที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ เป็นเครื่องมือ เมื่อชุมชนบ้านพลับสามารถขจัดปัจจัยอันเป็นจุดด้อยของชุมชน และนำองค์ความรู้ต่าง ๆ ตลอดจนแผนการดำเนินงานที่ชุมชนมีอยู่ มาประกอบกับโอกาสที่เกิดจากภาคีเครือข่ายที่ชุมชนมี โดยได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน การดำเนินงานตามโครงการชุมชนท่องเที่ยวOTOP นวัตวิถีก็จะสามารถดำเนินต่อไปได้โดยความเข้มแข็งที่เกิดจากชุมชนเอง ซึ่งหากแม้ในอนาคตรัฐบาลจะไม่ได้สนับสนุนงบประมาณ ชุมชนก็ยังมีศักยภาพในการดำเนินโครงการต่อไปได้ อันจะนำมาซึ่งรายได้แก่คนในชุมชนสมดังวัตถุประสงค์ของโครงการ