DOI: 10.17026/ar/gpaacp
title: De Omloop, Utrecht. Inventariserend veldonderzoek door middel van boringen (verkennende fase).
title: Basisrapportage Archeologie 186

description: Erfgoed Utrecht heeft een archeologisch inventariserend veldonderzoek door middel van boringen (verkennende fase) uitgevoerd in vier deelgebieden van het plangebied De Omloop te Utrecht. De aanleiding voor het onderzoek is het voornemen van Woonin (voorheen Mitros) om de woningen langs de Omloop te slopen en te vervangen door nieuwe stadswoningen en appartementen voor de sociale verhuur. Voor de nieuwbouw worden graafwerkzaamheden uitgevoerd ter plaatse van de huidige bebouwing en tussen de gebouwen, waar de binnen- en buitenruimte opnieuw wordt ingericht. Het plangebied beslaat in totaal circa 2,2 hectare en is opgedeeld in vier deelgebieden die gefaseerd gesloopt gaan worden. &lt;br&gt;
Het plangebied ligt op de archeologische waardenkaart van de gemeente Utrecht gedeeltelijk in een gebied met een archeologische verwachting. Hiervoor geldt dat voor ingrepen groter dan 1000 m2 en dieper dan 0,50 m onder maaiveld een archeologievergunning is vereist. Van deelgebied 2 kent het noordelijk deel een hoge archeologische verwachting waarbij voor ingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 0,50 m onder maaiveld een archeologievergunning is vereist. Deze verwachting geldt ook voor deelgebied 3. Tenslotte liggen de deelgebieden 1, 2 en 3 in een gearceerd deel op de waardenkaart, waarbij voor bodemingrepen groter dan de vrijstellingsgrens en dieper dan 0,30 m onder maaiveld een archeologievergunning nodig is. &lt;br&gt;
In de periode van 2021 tot 2023 zijn in de vier deelgebieden archeologische booronderzoeken uitgevoerd, waarbij in drie deelgebieden eveneens boringen binnen de bebouwing zijn geplaatst.
&lt;p&gt;
Deelgebied 1 en 2 &lt;br&gt;
Uit de boringen in deze twee deelgebieden blijkt dat de bodem bestaat uit een recent ophogingspakket dat met de bouw van de woningen is opgebracht. Daaronder is in enkele gevallen de oude bouwvoor nog aanwezig (deelgebied 2). In diverse boringen is hieronder weer een (ouder) ophogingspakket aanwezig, in andere boringen zijn de oeverafzettingen van de Vecht nog waargenomen. In de top van deze laag zijn geen aanwijzingen voor natuurlijke bodemvorming waargenomen. In de meeste oeverafzettingen is sprake van baksteenfragmenten, mortelresten en een enkel fragment aardewerk of pijpaarde wat erop wijst dat de afzettingen verstoord zijn geraakt. Hoewel veelal de natuurlijk fining upwards-sequentie onder in de afzettingen nog herkenbaar is, lijkt met name de top van de oeverafzettingen verstoord te zijn geraakt. &lt;br&gt;
Het is aannemelijk dat de bodem hier grotendeels afgegraven is ten behoeve van de baksteenfabrieken langs de Vecht en vervolgens weer is opgehoogd met baksteenhoudende grond. Hierbij zijn ook eventueel aanwezige archeologische resten vergraven. De kans op het aantreffen van archeologische resten is daarom laag ingeschat. In het selectieadvies dat per deelgebied is opgesteld na het booronderzoek is geadviseerd om het plangebied vrij te geven voor de werkzaamheden van de sloop van de huidige woningen, toekomstige nieuwbouw en de herinrichting van de buitenruimte. Het bevoegd gezag heeft dit selectieadvies overgenomen en de sloop en nieuwbouw zijn inmiddels in uitvoering.
&lt;p&gt;
Deelgebied 3 &lt;br&gt;
In dit deelgebied is een ophogingslaag met puin en baksteenresten en -concentraties aanwezig. Door de ligging nabij de Vecht kan niet worden uitgesloten dat in deze ophogingslagen afvalkuilen van tegel- en/of pannenbakkerijen aanwezig zijn, zoals in deelgebied 4 is geconstateerd tijdens het noodonderzoek (zie hieronder). De laag met poreuze baksteen in boring 30 zou kunnen wijzen op activiteiten die met de baksteenindustrie te maken hebben. &lt;br&gt;
Onder de ophoginglaag waren oeverafzettingen aanwezig die direct zijn afgezet op veen. Dit veen is op het dekzand ontstaan nadat zich in de top van het dekzand een podzolbodem heeft gevormd. Deze bodems ontstaan onder relatief droge omstandigheden op de hoger gelegen dekzandruggen. Dat betekent dat het gebied voor de veenvorming relatief droog is geweest en aantrekkelijk kan zijn geweest voor jagers en verzamelaars. Tijdens het booronderzoek zijn geen archeologische indicatoren (zoals vuursteen) gevonden. Het is echter niet uit te sluiten dat er nog sporen of vondsten binnen het plangebied aanwezig zijn, gezien het verkennende karakter van het booronderzoek. &lt;br&gt;
Binnen het plangebied worden grondwerkzaamheden uitgevoerd die grotendeels tot 1,00 m onder maaiveld gaan. Enkele zones (riolering) worden dieper ontgraven, namelijk tot 1,50 m onder maaiveld. Het ophogingspakket binnen het plangebied is 1,25 tot 1,60 m dik. Dat betekent dat een (groot) deel van de graafwerkzaamheden in het archeologisch niveau van de late middeleeuwen/ nieuwe tijd (afvalkuilen van pannen-/tegelbakkerijen) plaatsvindt. Het prehistorisch niveau wordt met de huidige plannen niet bereikt. &lt;br&gt;
Het advies is om voor de graafwerkzaamheden een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven uit te voeren. Met dit onderzoek wordt direct duidelijk of binnen het plangebied nog archeologische resten uit de late middeleeuwen/nieuwe tijd aanwezig zijn en of deze behoudenswaardig zijn. Wanneer dat het geval is, wordt geadviseerd een doorstart te maken naar een opgraving. Het archeologisch niveau van de prehistorie wordt in principe niet bedreigd door de graafwerkzaamheden, wel kunnen de funderingspalen van de nieuwe woningen mogelijk aanwezige archeologische resten aantasten. Het is daarom aan te bevelen om ofwel met een karterend booronderzoek of door het graven van enkele proefputjes de eventuele aanwezigheid van een steentijdvindplaats in het gebied te onderzoeken. Dit advies is door de gemeente Utrecht overgenomen. 
&lt;p&gt;
Deelgebied 4 &lt;br&gt;
Uit de boringen blijkt dat de bodem binnen het plangebied Omloop deelgebied 4 bestaat uit een recent ophogingspakket van circa 1 m dikte dat vanaf de ontginning
van het gebied en met de bouw van de woningen is opgebracht. Daaronder liggen natuurlijke oeverafzettingen op beddingzand of veen. De oeverafzettingen zijn
redelijk intact, er is geen sprake van grote hoeveelheden baksteen of puin in de natuurlijke afzettingen. De oude bouwvoor is niet meer aanwezig, maar in het opgebrachte pakket opgenomen. In het zuidelijk deel van het plangebied lijkt de restgeul van de middeleeuwse Vechtloop aanwezig te zijn, hoewel in de twee boringen 15 en 16 sprake is van een demping of slootvulling tot in ieder geval 1,50 m onder maaiveld met materiaal uit de nieuwe tijd. Ter hoogte van de bebouwing wordt een fundering tot 2 m onder maaiveld vermoed. Het is niet zeker of dit voor het gehele bouwblok geldt (of alleen ter hoogte van de funderingen). Hoger gelegen oeverafzettingen langs de rivier waren in het verleden geschikte plekken voor bewoning. De oeverafzettingen die binnen het plangebied van deelgebied 4 zijn aangetroffen, lijken redelijk intact te zijn. Dat betekent dat vanaf 0,95 tot 1,40 meter onder maaiveld sporen van bewoning aanwezig kunnen zijn. Gezien het
verkennende karakter van het booronderzoek is niet aan te geven of daadwerkelijk bewoning heeft plaatsgevonden op de oeverafzettingen. Om te onderzoeken of op de oeverafzettingen binnen het plangebied bewoning is geweest en wat de aard, datering en kwaliteit van de sporen is, werd een proefsleuvenonderzoek geadviseerd. De gemeente Utrecht heeft voor dit deelgebied besloten geen proefsleuvenonderzoek te laten uitvoeren voor aanvang van de werkzaamheden. Bij een bezoek aan het terrein tijdens de graafwerkzaamheden bleek dat in de ophogingslaag afvalkuilen en puinconcentraties aanwezig waren, vermoedelijk afkomstig van de ten noorden gelegen tegel- en dakpannenbakkerij. De graafwerkzaamheden zijn vervolgens archeologisch begeleid (noodonderzoek).