DOI: 10.14457/tu.the.2021.1034
title: แนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553

description: การศึกษาเรื่อง “แนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553” มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดี ปัญหาอุปสรรคในการปฏิบัติงาน ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 เพื่อศึกษากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชน ปัญหาอุปสรรค และแนวทางในการนำกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูของศาลเด็กและเยาวชนของประเทศสหรัฐอเมริกามาปรับใช้ในประเทศไทย และเพื่อแสวงหาแนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนสำหรับผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมเด็กและเยาวชน วิธีการศึกษาเป็น การวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยการศึกษาค้นคว้าจากเอกสาร (Documentary Study) และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) กับผู้บริหารและผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนทั้งของประเทศไทยและประเทศสหรัฐอเมริกา ผลการศึกษา พบว่า กระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวชนและครอบครัว ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 นั้น ได้ใช้สองมาตรการควบคู่กัน คือ มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญาตามมาตรา 90 กับมาตรการแทนการพิพากษาคดีตามมาตรา 132 วรรค 1 โดยพิจารณาจากหลักเกณฑ์ในแต่ละมารการที่แตกต่างกัน ได้แก่ ขั้นตอนของกระบวนการพิจารณาคดี อัตราโทษจำคุก พฤติการณ์ของคดีไม่ร้ายแรงเกินสมควร ความยินยอมของผู้เสียหาย เด็กหรือเยาวชนไม่เคยได้รับโทษจำคุกมาก่อน และเด็กหรือเยาวชนผู้กระทำผิดสำนึกในการกระทำของตนเอง เป็นต้น โดยการดำเนินการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูนั้นจะดำเนินการผ่านข้อบังคับของประธานศาลฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการและเงื่อนไขในการจัดทำแผนแก้ไขบำบัดฟื้นฟูหลังฟ้องคดี พ.ศ. 2556 และข้อบังคับของประธานศาลฎีกา ว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการกำหนดมาตรการแทนการพิพากษาคดี พ.ศ. 2556 ซึ่งเป้าหมายเบื้องต้นของการกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ต้องการหันเหคดีเด็กและเยาวชนออกจากกระบวนการทางอาญา และเปิดโอกาสให้ผู้กระทำผิดที่เป็นเด็กและเยาวชนได้รับการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูและพัฒนาทางด้านกาย จิต สังคมอย่างต่อเนื่องแทนการดำเนินคดีอาญาหรือการพิพากษาคดี และผู้เสียหายได้รับการคุ้มครองสิทธิและการเยียวยาและชดเชยค่าเสียหายตามสิทธิและความเหมาะสม รวมถึงสังคมและชุมชนได้รับการป้องกันความเสียหายและความรุนแรงจากการกระทำผิดของเด็กและเยาวชน อย่างไรก็ตามการดำเนินการเกี่ยวกับกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวชนและครอบครัว ยังมีปัญหาและอุปสรรคในหลายประการทั้งในด้านการปฏิบัติงาน ด้านสถานที่การแก้ไขบำบัดฟื้นฟู ด้านการประสานงานต่างๆ ด้านข้อกฎหมาย และด้านนโยบายการปฏิบัติงานในส่วนของศาลเด็กและเยาวชนของเมืองซานดิเอโก ประเทศสหรัฐอเมริกา เป็นศาลหนึ่งที่อยู่ภายใต้ศาลสูงสุดของรัฐแคลิฟอร์เนีย (Superior Court of California) ดำเนินการภายใต้หลักกฎหมาย Superior Court of California, County of San Diego, Juvenile Division Rule มีอำนาจหน้าที่ในการพิจารณาคดีเด็กหรือเยาวชนที่มีอายุต่ำกว่า 18 ปี และบุคคลที่อยู่ภายใต้การอุปการะ (Nonminor dependent) อายุระหว่าง 18 ถึง 21 ปี แนวทางหลักการปฏิบัติต่อคดีของเด็กและเยาวชนนั้นจะมี 2 แนวทาง ได้แก่ คดีการกระทำความผิดของเด็กและเยาวชน กับคดีเด็กและเยาวชนที่อยู่อาศัยกับผู้อุปถัมภ์ ซึ่งในกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในการศึกษาครั้งนี้จะอยู่ในส่วนของคดีการกระทำความผิดของเด็กและเยาวชน ทั้งนี้หลักเกณฑ์การพิจารณาในการเข้าสู่กระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ระดับความเสี่ยงของเด็กหรือเยาวชนต่อชุมชน และประเภทของคดีที่กระทำความผิดและพฤติการณ์ของคดี และรูปแบบการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนจะประกอบไปด้วย 2 รูปแบบ คือ การแก้ไขบำบัดฟื้นฟูโดยไม่ใช้สถานที่ควบคุม และการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูในสถานที่ควบคุม โดยหน่วยงานและกลไกสำคัญหลักในการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ศาลเด็กและเยาวชน และกรมคุมประพฤติ ซึ่งมีบทบาทการดำเนินการที่ชัดเจน โดยที่ศาลเด็กและเยาวชนจะมีบทบาทหน้าที่ในการพิจารณาคดีเท่านั้น ส่วนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูจะเป็นหน้าที่ของกรมคุมประพฤติและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในพื้นที่เมืองซานดิเอโก ผู้ศึกษาเห็นว่า เมื่อกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนของประเทศไทย มีทิศทางของการปรับเปลี่ยนในระดับแนวคิดจึงมีผลต่อการเปลี่ยนแปลงแนวทางในระดับปฏิบัติที่ต้องมีการพัฒนา กล่าวคือ การใช้มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญาและมาตรการแทนการพิพากษาคดีเพื่อการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีต้องได้รับการพัฒนา ปรับปรุงให้สอดคล้องต่อการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้างของแนวคิดเกี่ยวกับกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนรูปแบบใหม่ที่มุ่งแก้ไขบำบัดฟื้นฟูและการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องกับเด็กและเยาวชน ดังนั้นข้อเสนอต่อแนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวนและครอบครัวตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ.2553 จึงควรมีการปรับปรุงบริบทต่างๆ ทั้งด้านนโยบาย ด้านหลักการใช้กฎหมายในการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู ด้านโครงสร้างและบุคลากร ด้านกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู และด้านการพัฒนาระบบติดตามเด็กและเยาวชน เพื่อสร้างกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนให้มีประสิทธิภาพและสามารถรองรับกับรูปแบบของกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนในทิศทางใหม่ได้อย่างแท้จริง