DOI: 10.14457/tu.the.2017.777
title: จากแรงงานต่างด้าวสู่การเป็นผู้ประกอบการรายย่อย: ภาคปฏิบัติการชีวิตของผู้ย้ายถิ่นชาวไทใหญ่สัญชาติเมียนมาในประเทศไทย

description: จากแรงงานต่างด้าวสู่การเป็นผู้ประกอบการรายย่อย: ภาคปฏิบัติการชีวิตของผู้ย้ายถิ่น ชาวไทใหญ่สัญชาติเมียนมาในประเทศไทย เป็นงานที่สนใจศึกษาถึงประสบการณ์ชีวิต กระบวนการปรับตัว และกลยุทธ์ในชีวิตประจำวันภายใต้สถานะผู้ย้ายถิ่นข้ามชาติ แรงงานต่างด้าว และผู้ประกอบการ รายย่อยในประเทศไทย รวมถึงสนใจว่าปัจจัยหรือเงื่อนไขใดที่เอื้อต่อการประสบความสำเร็จในฐานะแรงงานต่างด้าวสู่การเป็นผู้ประกอบการรายย่อยในประเทศไทย และความเป็นพลวัตของเครือข่ายทางสังคมของผู้ย้ายถิ่นมีผลต่อการดำเนินกิจการและการเป็น “ผู้ประกอบการรายย่อยในประเทศไทย” หรือไม่อย่างไร ในการทำความเข้าใจประเด็นต่างๆ ตามที่กล่าวถึงข้างต้นนั้น งานศึกษาได้เลือกใช้แนวคิดสนามสังคมข้ามพรมแดน และแนวคิดเครือข่ายทางสังคม เป็นแนวคิดหลักในการมองและอธิบายปรากฎการณ์ในงานศึกษานี้ ผลจากการศึกษาพบว่าเงื่อนไขในการตัดสินใจย้ายถิ่นของผู้ย้ายถิ่นชาวไทใหญ่สัญชาติเมียนมา ไม่ได้มีเพียงแค่เงื่อนไขที่รับรู้กันดีอย่างแรงจูงใจทางเศรษฐกิจอันเป็นผลจากความแตกต่างของค่าเงินและอัตราการแลกเปลี่ยนในประเทศไทยและเมียนมาเท่านั้น แต่ภายใต้การอธิบายถึงแรงจูงใจทางเศรษฐกิจ เราอาจต้องทำความเข้าใจเพิ่มเติมว่าสิ่งเหล่านี้เป็นผลจากโครงสร้างงาน และรายได้ที่ไม่เหมาะสม ไม่มีแหล่งงานรองรับความสามารถของผู้ที่เรียนจบการศึกษาในระดับสูง มากกว่าการอธิบายด้วยมูลค่าของรายได้เพียงอย่างเดียว และรวมถึงการทำความเข้าใจเงื่อนไขอื่นๆ ได้แก่ สถานการณ์ทางการเมืองภายในประเทศ ความอยากรู้อยากเห็นสภาพสังคมใหม่ เงื่อนไขแรงจูงใจทางการศึกษา การมีเขตแดนติดต่อกัน และการมีเครือข่ายทางสังคมในลักษณะต่างๆ ที่ช่วยในการย้ายถิ่น ทั้งนี้ ประสบการณ์การย้ายถิ่นยังเป็นสิ่งที่สัมพันธ์กับช่วงระยะเวลาที่ย้ายถิ่นและตำแหน่งทางสังคม (Social Position) โดยผู้ย้ายถิ่นในงานศึกษานี้ทุกราย ล้วนมีประสบการณ์เริ่มต้นจากการเป็นผู้ย้ายถิ่นภายในประเทศมาก่อน อันเป็นเสมือนการสร้างความคุ้นเคยกับการใช้ชีวิตห่างไกลจากการดูแลของผู้ปกครอง ซึ่งมีส่วนหล่อหลอมต่อการย้ายถิ่นข้ามชาติตามลำพังในเวลาต่อมา ในด้านเงื่อนไขระยะเวลา งานศึกษาพบว่าการย้ายถิ่นก่อนช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา บริบทพื้นที่ชายแดนยังเป็นพื้นที่ที่เป็นพรมแดนทางการค้าทางธรรมชาติ การตรวจตราจึงยังไม่เข้มงวดเช่นปัจจุบัน การหลั่งไหลเข้ามาเพื่อมุ่งหวังที่จะทำงานในประเทศไทยของผู้ย้ายถิ่นชาวเมียนมาก็ยังไม่เป็นที่นิยมแพร่หลาย การเป็นกลุ่มคนรุ่นแรกๆ ที่ตัดสินใจเดินทางย้ายถิ่นจึงส่งผลให้พวกเขาไม่ได้ถูกตรวจตราอย่างเข้มข้นในฐานะผู้หลบหนีเข้าเมือง ผู้ย้ายถิ่นในช่วงดังกล่าวมักเป็นผู้ชายและอยู่ในสถานะนักบวช ซึ่งสถานภาพนักบวชก็ได้สร้างเงื่อนไข ที่เอื้อต่อการเป็นผู้ย้ายถิ่น ด้วยความสามารถในการสะสมทุนผ่านการมีเครือข่ายที่เป็นญาติธรรมที่เอื้อให้การใช้ชีวิตของพระและเณรมีความสะดวกสบายในแง่ที่มีสถานที่พักอาศัย มีอาหาร มีเงินทุนและได้รับ การยอมรับในการย้ายถิ่นมากกว่ากรณีของผู้หญิงที่ประสงค์จะย้ายถิ่น เมื่อย้ายถิ่นเข้าสู่ประเทศไทยได้สำเร็จ ผู้ชายย้ายถิ่นที่อยู่ในสถานภาพนักบวชมักจะไม่ได้ ถูกเรียกร้องหรือบังคับให้ต้องเข้ามาทำงานในฐานะแรงงานต่างด้าว หากแต่พวกเขามีเวลาในการปรับตัวภายใต้สถานะนักบวช ขณะที่กรณีผู้ย้ายถิ่นที่เป็นผู้หญิง พวกเธอมักตกอยู่ในสภาวะความจำเป็น บีบบังคับให้ต้องเลือกทำงานใดก็ได้ไปก่อนเพื่อที่จะมีรายได้ทดแทนค่าใช้จ่ายจากการย้ายถิ่นที่เสียไป  แต่กระนั้นเมื่อผู้ย้ายถิ่นมีการปรับตัวด้านภาษา และเริ่มคุ้นเคยกับลักษณะงาน วัฒนธรรม และเริ่มมีเครือข่ายเพิ่มมากขึ้นภายหลังจากอยู่ในประเทศไทยมาเป็นเวลานาน การเปลี่ยนงานลำดับต่อๆ มา  ผู้ย้ายถิ่นจะสามารถตัดสินใจเลือกได้ด้วยตัวของพวกเขาเองมากขึ้น รวมถึงการประกอบอาชีพอิสระและการเป็นผู้ประกอบการรายย่อยด้วย การเริ่มต้นเป็นผู้ทำอาชีพอิสระหรือเป็นผู้ประกอบการรายย่อยของผู้ย้ายถิ่นชาวไทใหญ่สัญชาติเมียนมาที่ย้ายถิ่นมาประเทศไทยประกอบด้วย 3 เงื่อนไขหลักๆ ได้แก่ 1. การเก็บเกี่ยวประสบการณ์ จากงานที่ตนเคยมีประสบการณ์เมื่อครั้งทำงานในฐานะแรงงาน 2. การต่อยอดจากความรู้ความสนใจเฉพาะทางที่ตนเองมีทุนความรู้ และ 3. การอาศัยเครือข่ายทางสังคมที่มีความรู้ในการแนะนำ สอน หรือแม้แต่การร่วมลงทุน ท้ายที่สุดงานศึกษาพบว่าการดำเนินธุรกิจของผู้ประกอบการรายย่อยในงานศึกษายังคงไม่ได้มีลักษณะมั่นคงเพียงพอต่อการดำรงชีพ ซึ่งทำให้พวกเขาจำเป็นต้องสลับไปมาระหว่าง การเป็นผู้ประกอบการและการเป็นแรงงานอยู่ตลอดเวลา โดยการกลับไปเป็นแรงงานอาจเป็นช่วงระยะสั้นเพื่อหารายได้สนับสนุนการดำรงชีพขณะที่อาชีพหลักมีรายได้ไม่ต่อเนื่อง หรือเป็นช่วงระยะเวลา ที่ยาวนานเพื่อรอโอกาสในการเก็บสะสมเงินทุน ประสบการณ์และโอกาสสำหรับการเริ่มเป็นผู้ประกอบการรายย่อยอีกครั้ง หรือแม้แต่การกลับไปเป็นแรงงานต่างด้าวอย่างถาวรก็ได้