DOI: 10.17026/ar/s9wulb
title: Archeologisch onderzoek Fietstunnel Emmalaan, gemeente Ede. Inventariserend veldonderzoek d.m.v. verkennende boringen

description: In opdracht van de gemeente Ede heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch inventarisend veldonderzoek (verkennende fase) uitgevoerd naar de locatie Emmalaan, gemeente Ede. De aanleiding voor dit onderzoek is de aanleg van een fietstunnel. Voorafgaand aan dit onderzoek is een korte en beknopte verwachting geschetst van het plangebied. Dit is gedaan, aangezien het bevoegd gezag heeft besloten dat voor dit gebied geen archeologisch bureauonderzoek noodzakelijk is, maar dat meteen gestart kan worden mate en verkennend booronderzoek.

Archeologische verwachting
Archeologische vondsten kunnen in een holtpodzolgrond bij een intact bodemprofiel worden verwacht vanaf het maaiveld tot een gemiddelde diepte van 50 cm -mv. Zichtbare bewoningssporen kunnen worden verwacht vanaf de onderzijde van de Ah/Ap-horizont.
Het plangebied ligt op de flank van de stuwwal bij Ede. Op de Kadastrale Minuutplan van 1811-1832 staat het gebied aangegeven als heide. Het plangebied is in het verleden mogelijk gebruikt voor het afplaggen van de bovengrond ten behoeve van potstalbemesting van het bouwlandcomplex ten zuidwesten van het plangebied, waardoor ondiepe sporen uit het Paleolithicum en Mesolithicum vernietigd zullen zijn. Indien wel resten aanwezig zijn, kunnen vondststrooiingen van vuurstenen artefacten, houtskoolpartikels of vondstconcentraties behorende tot tijdelijke kampementen van mensen uit de jagers-verzamelaarscultuur worden verwacht. Gezien de verwachte mate van verstoring van de bodem in het (recente) verleden, is de kans daarop is echter klein. In de perioden vanaf het Neolithicum gingen mensen sedentair leven en kunnen sporen van nederzettingsterreinen bestaande uit individuele huis- of boerderijplaatsen met erven, afvalkuilen, waterputten en aardewerkstrooiing worden verwacht. Bij nederzettingterreinen kunnen grafvelden voorkomen. Op circa 60 meter van het plangebied is versierde scherf van een beker met vingertopversiering aangetroffen daterend uit het Late Neolithicum. Deze beker behoort tot de Klokbekercultuur en dateert tot circa. 2500 tot 2000 v.Chr.
Vanaf de late bronstijd werden doden hoofdzakelijk gecremeerd. De as werd veelal in een urn bijgezet in een graf dat al dan niet voorzien werd van een grafheuvel. Uit deze periode kunnen grafvelden naast nederzettingsterreinen verwacht worden. Aanvankelijk heeft het
nederzettingspatroon bestaan uit verspreide groepjes boerderijen met een kleine oppervlakte bouwland. Het bouwlandareaal was zeer beperkt: één tot enkele hectaren. Tot in de ijzertijd kunnen zogenaamde zwervende erven voorkomen. Dit betekent dat huis en erf vaak verplaatst werden en verspreid over een hoger gelegen gebied relatief veel archeologisch resten kunnen worden aangetroffen. De verwachting op het aantreffen van resten uit het Neolithicum, bronstijd en ijzertijd is hoog. Deze hoge verwachting is
gebaseerd op het aantreffen van materiaal uit deze periodes in de omgeving van het plangebied.
In het huidige centrum van Ede was in de Romeinse tijd een nederzetting. Vanuit deze nederzetting waren er handelcontacten met het zuidelijker gelegen Romeinse Rijk. Binnen het plangebied worden geen resten van Romeinse nederzettingen verwacht. Oude handelsroutes hebben mogelijk door of langs het plangebied gelopen, waarbij ook hier een nederzetting geweest kan zijn. Aan het einde van de Romeinse tijd nam de bevolkingsdichtheid sterk af. De verwachting op het aantreffen van resten uit de Romeinse tijd is middelhoog en, vanwege een lage bevolkingsdichtheid, voor de vroege middeleeuwen laag.
De afname van de bevolkingsdichtheid liep door tot aan de late middeleeuwen. In de late middeleeuwen ontstonden op hogere zandgronden aaneengesloten bouwlandcomplexen. Voor landbouw ongeschikte gronden werden gebruikt als heideveld, waarbij mogelijk grond werd afgeplagd ten behoeve van de potstalbemesting. Het grondgebruik in het plangebied bestond tot in de 20e eeuw uit heide. Enkele paden liepen door het plangebied. Op circa
380 m ten noorden van het plangebied is op de voormalige heide een kogelpot gevonden uit de Late Middeleeuwen. De verwachting op het aantreffen van sporen uit de late middeleeuwen is hoog en voor de nieuwe tijd met uitzondering van karresporen laag.

Methode en resultaten veldonderzoek
Het veldwerk voor het inventariserende veldonderzoek is verricht op 7 november door Wessel Wolzak (KNA Prospector MA, actornummer 48487734). Hierbij zijn 15 handmatige grondboringen verricht met behulp van een Edelmanboor met een diameter van 7 cm en een guts. De boringen zijn uitgevoerd tot 0,3 m in de C-horizont en/of tot een maximale diepte van 2 m beneden maaiveld. Boringen 3 en 4 zijn gelijktijdig uitgevoerd met het milieukundig onderzoek. Voor de landschappelijke en geologische ontwikkeling van het gebied is megekeken bij een milieutechnische boring tot 5 m. Deze boorbeschrijving is opgenomen in de boorprofielen als boring 15. Dit heeft geen gevolgen gehad voor de interpretatie.
De top van de oorspronkelijke podzolbodem is in het gehele plangebied vergraven. In het noordelijke deel is dit vergraven tot diep in de C-horizont (tot minstens 0,85 m -mv). In het zuidelijke deel van het plangebied is de top van de podzol vergraven tot in de B-horizont of
ondiep in de C-horizont (tot minstens 0,4 m -mv). Intacte restanten van de B-horizont zijn aangetroffen tussen 0,45 en 0,7 m -mv in boringen 13 en 14. Er geldt nog een hoge archeologische verwachting voor diepere bewoningssporen in de C-horizont uit de late prehistorie en een middelhoge verwachting voor de Romeinse tijd. Voor het noordelijke deel van het plangebied kan de verwachting voor archeologische resten worden bijgesteld naar laag.

Advies
Zuidelijke deel
Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt voor het zuidelijke deel van het plangebied vervolgonderzoek aanbevolen (Bijlage 4). Dit vervolgonderzoek bestaat gezien de grootte van het gebied uit een archeologische opgraving, protocol begeleiden in het zuidelijke deel van het plangebied bij werkzaamheden dieper dan
0,4 m -mv (circa 19 m +NAP). Voor een dergelijk vervolgonderzoek dient een Programma van Eisen te worden opgesteld en te zijn goedgekeurd door het bevoegd gezag alvorens de werkzaamheden mogen plaatsvinden.

Noordelijke deel
Voor het noordelijke deel wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden toch onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht (vondstmelding via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: Archis-vondstmelding en de bevoegde overheid).
Dit rapport is ter goedkeuring voorgelegd aan de bevoegde overheid. De gemeente Ede adviseert in het zuidelijke deel een vervolgonderzoek uit te laten voeren in de vorm van een inventariserend onderzoek – proefsleuven (IVO-P) met mogelijke doorstart naar een archeologische opgraving (DO). Voor een dergelijk vervolgonderzoek dient een Programma van Eisen te worden opgesteld en te zijn goedgekeurd door het bevoegd gezag alvorens de werkzaamheden mogen plaatsvinden.