DOI: 10.17026/dans-zf8-u8yu
title: 14065632 BRO.JAA.ARC Eindrapportage archeologisch onderzoek Molenenk 5 te Hengelo (Gld.)

description: &lt;p&gt;Gespecificeerde archeologische verwachting&lt;br&gt;Het plangebied maakt deel uit van het Oost-Nederlandse dekzandlandschap en ligt middenin een dekzandplateau, waarop een dik plaggendek is opgebracht vanaf minimaal de tweede helft van de 18e eeuw, maar zeer waarschijnlijk eerder. Het plangebied heeft deel uitgemaakt van de Hengelder Enck, de oude bouwlanden die direct buiten de historische kern van Hengelo (Gld.) lagen. De aanwe-zigheid van een dik plaggendek zal gefungeerd hebben als beschermende laag, waardoor eventueel aanwezige archeologische resten mogelijk goed zijn geconserveerd. Indien het plangebied in het verleden in gebruik is geweest als bewoningslocatie dan zal voor het plangebied sprake zijn van een afgedekt archeologisch complex met een matige tot hogere vondstdichtheid en al dan niet met een grondsporenniveau. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het dekzandplateau vormde een zeer geschikte locatie voor (tijdelijke) bewoning voor zowel Jagers-Verzamelaars als voor Landbouwers. Het dekzandplateau beslaat een groot gebied en bood meer dan voldoende areaal aan goed ontwaterde gronden voor landbouw. Voor de perioden IJzertijd-Romeinse tijd-Middeleeuwen is de algemene tendens dat de huisplaatsen steeds plaatsvaster werden en zich vaak verplaatsen naar de flanken van de dekzandruggen en mogelijk voor (langere) perioden naar de dekzandvlakten. Geraadpleegd historisch kaartmateriaal uit de tweede helft van de 18e eeuw laat zien dat de boerderijen aan de buitenzijde van het dekzandplateau lagen, zodat het areaal aan akkerlanden optimaal kon worden benut.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Pas in de jaren ’80 van de 20e eeuw ging het plangebied deel uitmaken van het industriegebied dat zich ten zuiden van de kern van Hengelo (Gld.) ligt. Bouwwerkzaamheden hebben binnen het plangebied pas plaatsgevonden in de jaren ’90 van de 20e eeuw. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Eerder uitgevoerd archeologisch onderzoek uitgevoerd binnen het dekzandplateau, waar het plangebied binnen ligt, en daarmee binnen de Hengelder Enck, hebben enkele boerderijplattegronden en archeologische resten opgeleverd uit de IJzertijd. Voor het plangebied is de verwachting op het aantreffen van vergelijkbare laat-prehistorische resten dan ook groot.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van de aanwezige afzettingen en landschappelijke ligging is voor het plangebied de verwachting hoog op de aanwezigheid van resten en sporen. Voor Jagers-Verzamelaars kunnen resten (en mogelijk nog sporen) worden verwacht van een basis-/extractiekamp, waarbij sprake zal zijn van een matig/hoge dichtheid van (resistente) mobilia (stenen werktuigen, bot). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Resten en sporen van Landbouwers worden verwacht in de vorm van een nederzettingscomplex of huisplaats. Bij de aanwezigheid van een archeologische vindplaats uit de perioden vanaf het Laat-Neolithicum is de verwachting dat er sprake is van een matig/hoge dichtheid van resistente mobilia (aardewerk, metaalresten (lokale ijzerproductie) en een matig/hoge spoordichtheid (immobilia). Daar-naast werden nabij de nederzetting water- en drenkkuilen aangelegd (meestal op de overgang naar of in lager gelegen terreindelen, waar minder diep gegraven hoefde te worden tot aan het grondwater). Water- en drenkkuilen moeten wel gezien worden als puntlocaties.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Resultaten inventariserend veldonderzoek&lt;br&gt;Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase direct gecombineerd met de karterende fase) blijkt dat de bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit dekzandafzettingen, behorend tot de Formatie van Boxtel, Laagpakket van Wierden. Hierin heeft zich van nature een veldpodzolprofiel gevormd. Door de mens is een plaggendek opgebracht met een dikte van gemiddeld 50 cm. Dit plaggendek bestaat uit donkerbruingrijs en onderin bruingrijs gekleurd, matig humeus, zwak siltig, matig fijn zand en komt binnen de onbebouwde terreindelen van het plangebied voor tussen gemiddeld 40 en 90 cm -mv. De grijze kleuring van het onderste deel van het plaggendek duidt erop dat het terrein al voor een zeer lange periode beakkerd is, waardoor beter gesproken kan worden van een oude akkerlaag. Mogelijk heeft het terrein al vanaf het ontstaan van de middeleeuwse dorpskern van Hengelo (gld.) gefungeerd als akkerland en is er sprake van een meerfasig plaggendek. Onder het plaggendek bevindt zich het resterende deel van het oorspronkelijke veldpodzolprofiel, waarbij bij de boringen 2, 6 en 7 visueel onderscheid is te maken tussen een inspoelings-Bhe1- en Bhe2-horizont en een overgangs-BC-horizont en bestaat uit donkerbruin en naar onderen toe steeds lichter kleurend naar lichtbruingeel gekleurd, zwak siltig, matig fijn zand. Dit resterende deel van het veldpodzolprofiel bevindt zich tussen gemiddeld 90 en 150 -mv. Hieronder bevindt zich de C-horizont, in de vorm van lichtbeigebruin tot donkergrijsoranje gekleurd, zwak tot sterk siltig, matig fijn tot zeer fijn zand met onderin veel roestvlekken. Op basis van deze bodemopbouw zal de oorspronkelijke minerale bovenlaag (Ah-horizont) en de eventuele uitspoelingshorizont (E-horizont) zijn opgemengd met/tijdens het aanbrengen van het plaggendek/de intensieve beakkering van het terrein. Op basis van deze bodemopbouw dient het aanwezige bodemprofiel geclassificeerd te worden als een hoge enkeerdgrond, aangezien het plaggendek &gt; 50 cm dik is. Binnen de onbebouwde terreindelen van het plangebied is alleen een laag cunetzand en een klinkerverharding opgebracht, zonder dat het onderliggende plaggendek is verstoord. Binnen het bebouwde terreindeel van het plangebied (loods in het centraal-westelijke en noordwestelijke deel van het plangebied) is de bodem diep verstoord, tot minimaal 175 tot maximaal 210 cm -mv en voorbij het archeologisch sporenniveau. Voorafgaand aan de bouw van de loods is de bodem diep uitgegraven (aanleggen bouwput), waarna het is opgevuld met een dunne laag humeus zand en verder merendeels volgestort is met stabilisatiezand.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Daar waar de bodemopbouw intact is, zijn in zowel het plaggendek als in de onderliggende top van de dekzandafzettingen archeologische indicatoren aangetroffen in de vorm van fragmenten potgruis gemagerd handgevormd aardewerk daterend uit de IJzertijd, brokken/stukken ijzerslak (in het plaggendek) en houtskoolfragmenten. De indicatoren zijn aangetroffen in het centrale deel van het plangebied. De hoge verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten wordt hiermee bevestigd. Het kan gaan om een nederzettingscomplex of huisplaats (Landbouwers) van het complextype 4c (boerderijplattegrond uit de IJzertijd). De ijzerslakken kunnen een aanwijzing dat er bij het neder-zettingscomplex of de huisplaats (boerenerven) ook ijzerproductie (voor lokaal gebruik?) plaatsvond. Een dergelijke vindplaats zou aansluiten bij de resultaten van eerder uitgevoerd archeologisch onderzoek in de directe omgeving van het plangebied en binnen de Hengelder Enck, waarbij enkele boer-derijplattegronden en archeologische resten uit de IJzertijd zijn aangetroffen. Hieruit blijkt dat in de IJzertijd de voorkeur voor bewoning nog steeds uitging voor het centrale, hooggelegen deel van het dekzandplateau en (nog) niet voor de flankerende overgangszones naar de dekzandvlakten/-laagten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Conclusie&lt;br&gt;Op basis van de geleverde onderzoeksinspanning en de daarbij aangetroffen archeologische indicatoren wordt geconcludeerd dat er sprake is van een archeologische vindplaats binnen het plangebied. Het kan gaan om een nederzettingscomplex of huisplaats (Landbouwers) van het complextype 4c (boerderijplattegrond uit de IJzertijd met mogelijk ijzerproductie (voor lokaal gebruik?)). Het is goed mogelijk dat de archeologische vindplaats doorloopt buiten het plangebied, gezien zijn beperkte oppervlakte. Binnen de onbebouwde terreindelen van het plangebied ligt de top van de vondstenlaag direct onder het plaggendek, vanaf gemiddeld 90 cm -mv. De meeste archeologische resten en sporen zullen naar verwachting worden aangetroffen tussen circa 90 en 150 cm -mv, in de Bhe- en BC-horizont. Archeologische sporen zullen goed zichtbaar zijn op de overgang van de BC- naar de C-horizont, op een diepte van circa 150 cm -mv. Ook ondiep doorlopende sporen zullen intact worden aangetroffen, aangezien bodemverstorende ingegrepen zich voor het merendeel van het plangebied beperken tot de huidige bouwvoor (eerste 30 cm). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Binnen het bebouwde deel van het plangebied (loods) is de bodem diep verstoord, tot voorbij het archeologische sporenniveau, en worden in situ liggende archeologische resten niet meer verwacht.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Door de voorgenomen ingreep (nieuwbouw van een loods en de nieuwbouw van een receptie in het zuidoostelijke deel van het plangebied) zal binnen de onbebouwde terreindelen van het plangebied de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats verstoord worden. De archeologische laag begint direct onder het plaggendek, op een diepte van circa 90 cm -mv. De te verwachten archeologische vindplaats zal bij de graafwerkzaamheden ten behoeve van de aanleg van de bouwput en de aanleg van nutsvoorzieningen worden verstoord. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectieadvies&lt;br&gt;Op grond van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt door Econsultancy de aanbeveling gedaan om binnen de onbebouwde terreindelen van het plangebied (zie figuur 20) een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Behoud van de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats zal niet mogelijk zijn bij een niet aangepaste uitvoering van de huidige plannen. In principe geldt het advies om het vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Vanuit pragmatisch oogpunt (beperkte oppervlakte waarvoor het vervolgonderzoek noodzakelijk is, zeker voor wat betreft het zuidoostelijke deel van het plangebied waar de uitbreiding van de receptie zal worden gerealiseerd) kan het wenselijk zijn om de geplande graafwerkzaamheden ten behoeve van de nieuwbouw (aanleggen bouwput en sleuven voor nutsvoorzieningen) archeologisch te laten begeleiden, conform protocol Opgraven. Hierbij dient de initiatiefnemer wel rekening te houden dat bij het aantreffen van een behoudenswaardige vindplaats dit kan leiden tot een vertraging van de graaf-/bouwwerkzaamheden ten behoeve van de realisatie van de nieuwbouw/uitbreiding van de loods en de receptie. &lt;br&gt;Voor zowel het proefsleuvenonderzoek (IVO-P) als de archeologische begeleiding (conform protocol Opgraven) dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. Dit PvE dient te worden beoordeeld door het bevoegd gezag (gemeente Bronckhorst).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Indien de initiatiefnemer de uitvoering van de huidige plannen aanpast, waardoor de geplande bodemingrepen niet dieper gaan dan circa 60 cm minus huidig maaiveld (circa 15,4 m +NAP), dan is vervolgonderzoek niet noodzakelijk. De archeologische vindplaats zal dan in situ behouden blijven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor het bebouwde terreindeel van het plangebied (bestaande loods in het centraal-westelijke en noordwestelijke deel van het plangebied) wordt geadviseerd geen vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Ter plaatse is de oorspronkelijke bodemopbouw diep verstoord/uitgegraven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Dit selectieadvies is voorgelegd aan het bevoegd gezag in kwestie, Burgemeester en Wethouders van de gemeente Bronckhorst en door middel van een selectiebesluit als zodanig bekrachtigd (beoordeling archeologisch rapport door de heer drs. M. Kocken, Regionaal Archeoloog Omgevingsdienst Achterhoek, d.d. 7 juli 2014, zaaknummer S2014-0385). Met bovenstaand selectieadvies wordt ingestemd. Aanvullend is aangegeven dat een archeologische begeleiding (AB conform protocol opgraven) is toegestaan, gezien de relatief beperkte vierkante meters aan onverstoorde gronden.&lt;/p&gt;
description: Date Accepted: 2014-07-08