DOI: 10.17026/ar/bhs8eo
title: Poldermolens aan de Rijperkolk (AAR 106)
title: Archeologische Begeleiding Uitdammerdijk 30, Amsterdam (2017)

description: In het kader van een landschappelijke herinrichting werd in 2017 de bodem van perceel Uitdammerdijk 30, gelegen tussen de Uitdammer Die en de Rijperkolk in Waterland, lokaal tot 1 m onder het maaiveld gesaneerd. Ook zijn hier enkele nieuwe perceelsloten gegraven tot max. 1,5 m onder het maaiveld. 

Bij het plangebied waren mogelijk poldermolenresten aanwezig die verband houden met het feit dat in 1649 langs de Rijperkolk vijf poldermolens zijn gebouwd, waarvan de laatste in 1892 werd gesloopt. In april en mei zijn de bodemverstorende werkzaamheden archeologisch begeleid (AB) door de afdeling Archeologie van Monumenten en Archeologie. Bij de interpretatie van de veldgegevens werd een belangrijke bijdrage geleverd door mevrouw Jorinde Pijnnaken –Vroeijenstijn van de Vereniging De Hollandsche Molen in Amsterdam.

Onderzoek op een van de twee vermoedde molenplaatsen (molenplaats 3 in werkput 2) bracht de karakteristieke achthoekige fundering van een poldermolen met een inpandig scheprad aan het licht. De plattegrond van ca. 10 x 10 m bestond uit acht poeren van ca. 1,25 x 1,25 m die uit 13 tot 17 palen waren samengesteld. Deze palenclusters lagen gemiddeld op 1,50 m – NAP en harthart 3,7 m uit elkaar. Middenin de achthoek bevonden zich clusters van heipalen die onder andere konden worden toegeschreven aan de fundering van de binnenstoel. Samen met de buitenstoel, waarvan de fundering aan de zijkant van de molen tussen twee van de acht poeren was gesitueerd, vormde dit de constructie waar de as van het scheprad over draaide.

Omdat in het kader van de herinrichting de voormalige molenwaterloop in de
oostelijke helft van de plattegrond opnieuw zou worden uitgegraven werd ter hoogte van deze doorgraving een tweede archeologisch vlak aangelegd. Hierin konden sporen van de opleider, de voorwaterloop en een 6,5 m lange bakstenen keermuur worden gedocumenteerd. 

Van de verschillende ingegraven houtconstructies waren alleen nog fragmenten van eikenhouten liggers en dwarsliggers over. De binnenmaat van de opleider, die overeenkwam met de maximale breedte van het waterrad, bedroeg 54 cm. Daarmee had deze molen het grootste formaat scheprad dat in poldermolens in gebruik was. Jaarringonderzoek dateert de houtconstructies van de voorwaterloop en de opleider ná 1712. Van poldermolens is bekend dat de houten onderdelen vanwege slijtage met regelmaat moesten worden vervangen. Mogelijk dat de vernieuwing van de opleider en de bovenwaterloop op molenplaats 3 ná 1712 in het licht van opgelopen schade door de Kerstvloed uit 1717 kan worden gezien. Waarschijnlijk zijn bij deze werkzaamheden enkele rookpijpketels (1715‐1730) en twee tinnen lepels (1689‐1725) tussen het constructiehout terecht gekomen.

Ter hoogte van de vermoedelijke molenplaats 4 is een proefsleuf (werkput 5) aangelegd waarin sporen van drie poeren en de keermuur in de zuidoostelijke hoek van de molenfundering konden worden gedocumenteerd. Een projectie van deze funderingssporen op die van molenplaats 3 laat zien dat de beide molens volgens een zelfde (standaard)ontwerp waren gebouwd. De aanwezigheid van vondsten tussen de funderingspalen van de buitenstoel en ter hoogte van de keermuur van molenplaats 4 wijzen uit dat ook aan deze molen aan het eind van de 18de eeuw omvangrijke werkzaamheden zijn uitgevoerd.

Op basis van de informatie uit werkput 5 konden de omvang en locatie van de tweede molenplaats exact worden bepaald. Hiermee verviel de noodzaak voor een aansluitende opgraving en kon de nieuw te graven perceelsloot zodanig worden verlegd dat de tweede molenplaats in situ bewaard kon blijven.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten