DOI: 10.17026/dans-z3k-zc8z
title: IVO-P Collendoorn Havezathe Es IVO-P Havezathe Es Collendoorn, gemeente Hardenberg (OV)

description: &lt;p&gt;Laagland Archeologie heeft in juli 2020 een Inventariserend veldonderzoek - proefsleuven uitgevoerd aan de Havezathe Es te Collendoorn, gemeente Hardenberg (OV). Het onderzoek vond plaats vanwege de op te stellen ruimtelijke onderbouwing van het bestemmingsplan voor de ontwikkeling van het woningbouwgebied Marslanden-Havezate Es. Een aanzienlijk deel van de uit te geven bouwkavels ligt in een zone met een hoge archeologische verwachting zoals die is vastgesteld bij eerder karterend booronderzoek. Het onderhavige proefsleuvenonderzoek is een waarderend onderzoek dat tot doel heeft om mogelijke archeologische vindplaatsen op te sporen en te waarderen. En diende antwoord te geven op de in het PvE opgestelde onderzoeksvragen. Het onderzoek bestond uit een proefsleuvenonderzoek conform het KNA protocol 4003 IVO-P. &lt;br&gt;De archeologische verwachting was tweeledig. Op de dekzandrug en de aflopende zuidflank daarvan konden archeologische sporen en resten worden verwacht uit de prehistorie die ten dele afgedekt waren met stuifzandlagen. Ter plaatse van de voormalige havezate Collendoorn, waar in de huidige situatie een boerenerf ligt, werden sporen en resten van deze voormalige havezate verwacht. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uitvoering In eerste instantie zijn langs de zuidflank van de dekzandruggen proefsleuven gegraven ter plaatse van een strook met bouwpercelen om de verwachte prehistorische vindplaats te onderzoeken en zijn proefsleuven gegraven ter plaatse van de voormalige havezate. Dit proefsleuvenonderzoek is uitgebreid in een tweede fase. Na het aantreffen van prehistorische sporen en akkerlagen zijn er drie lange proefsleuven haaks op de proefsleuven uit de eerste fase gegraven met het doel om een beter inzicht te krijgen in het noord-zuid verloop van de uitwiggende stuifzand- en oude akkerlagen, alsmede om te kunnen vaststellen of op het hoogste deel van de dekzandrug ook nederzettingssporen aanwezig waren. Ten noordoosten van de voormalige havezate zijn ook extra proefsleuven gegraven. Op luchtfoto’s uit de droge zomer van 2019 bleken daar namelijk twee rechthoekige structuren zichtbaar en uit aanvullende informatie van de voormalige eigenaar van de boerderij ter plaatse van de voormalige havezate kwam naar voren dat daar in het verleden veel puinresten waren aangetroffen. Daarom zijn er ter plaatse van de rechthoekige structuren gekruiste proefsleuven gegraven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Resultaten De bevindingen van het proefsleuvenonderzoek zijn bijzonder te noemen. Op de dekzandrug zijn onder een plaggendek zowel prehistorische als laat-middeleeuwse akkerlagen aangetroffen. Op het hoger deel van de dekzandrug was er onder het plaggendek een fossiele akkerlaag aanwezig die vermoedelijk in de Late-Middeleeuwen dateert. Onder deze akkerlaag lagen prehistorische nederzettingssporen. Op de zuidflank van de dekzandrug lagen onder deze akkerlaag stuifzandlagen waarin en waaronder fossiele akkerlagen van prehistorische ouderdom aanwezig zijn. In deze zone zijn op meerder niveaus ook sporen van kuilen, greppels en paalkuilen aangetroffen. In zowel de oude akkerlagen als in het stuifzand zijn vondsten van vuurstenen artefacten en handgevormd aardewerk aanwezig. Ook in een aantal sporen zijn deze vondsten aangetroffen. De datering van deze vondsten is echter summier vanwege het ontbreken van daterende kenmerken bij zowel de aardewerk- als de vuursteenvondsten. Slechts een zeer klein aantal daarvan kon gedateerd worden. Enkele fragmenten van het handgevormde aardewerk dateren in de Midden-Bronstijd (Elp cultuur), een fragment lijkt te dateren in de Late-Bronstijd en enkele fragmenten kunnen mogelijk uit het Midden- Neolithicum dateren (Trechterbeker cultuur: TRB). Tot de TRB worden ook een tweetal vuursteenartefacten gerekend. Verder zijn er enkele vuursteenartefacten die in het Laat- Neolithicum gedateerd kunnen worden (Klokbeker-cultuur: KBC). Het gehele complex van vuursteenartefacten is op basis van de technologische kenmerken te dateren in de periode van het Midden-Neolithicum tot en met de Bronstijd. Dat geldt in grote lijn ook voor het handgevormde aardewerk. &lt;br&gt; &lt;br&gt;Vanwege de termijn voor het bestemmingsplan konden geen natuurwetenschappelijke analyses worden uitgevoerd omdat die een veel langere doorlooptijd hebben. Deze analyses zouden nog aanvullende dateringen en informatie kunnen leveren over de periodes waarin de fossiele akkerlagen en stuifzandlagen zijn ontstaan alsmede de aard van de akkerlagen. Voor de waardering is deze informatie niet strikt nodig, een vindplaats met nederzettingssporen, afdekkende stuifzandlagen en fossiele akkerlagen, daterend uit de periode van het Midden-Neolithicum tot en met de Bronstijd is ook zonder deze informatie als zeer waardevol en behoudenswaardig aan te merken. Bijkomend is nog het zeer grote onderzoekspotentieel bij een combinatie van nederzettingssporen en fossiele akkerlagen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ook voor wat betreft de voormalige havezate Collendoorn zijn er compleet nieuwe bevindingen. Ter plaatse van de voormalige havezate bij de oude boerderij zijn nog geen sporen en resten aangetroffen die veel info over de laatste fase van deze havezate opleveren. Dat was mede het gevolg van de geringe ruimte die beschikbaar was voor de proefsleuven. In de kruissleuven op de twee locaties waar op de luchtfoto structuren zichtbaar waren is in beide gevallen een rechthoekige structuur aangetroffen, bestaande uit grachten of sloten van verschillende breedtes. De locaties blijken te liggen in een natuurlijke laagte waarin nog een restveenlaag op het dekzand lag. Deze laagte is ter plaatse van de structuren opgehoogd met een zandpakket waarin de grachten en sloten zijn gegraven. In de noordelijke structuur lijken meerder greppelstructuren een binnenplaats te hebben omgeven. Resten van steenbouw zijn hier niet aangetroffen, wel zijn er meerder paalsporen aangetroffen waaronder een aantal die mogelijk een rechthoekige structuur vormden. Op basis van vondsten wordt deze locatie mogelijk de eerste fase van de latere havezate vormde en dateert uit de 16e eeuw maar mogelijk ook al uit de 15e eeuw. Deze locatie wordt voorlopig als havezate 1 aangemerkt.&lt;br&gt;In de zuidelijke structuur zijn aan de binnenzijde van de gracht aan drie zijden funderingen van oerbrokken aanwezig. Op basis van vondsten dateren deze uit de 16e eeuw. De betekenis van deze funderingen is vooralsnog niet duidelijk. Vooralsnog wordt rekening gehouden met een groot stenen gebouw dat zich uitstrekte tot aan de binnenrand van de gracht. Het is echter ook denkbaar dat er op de fundering een gebouw met een houtskeletconstructie heef gestaan. In het omgrachte binnengebied zijn verder nagenoeg geen paalsporen of ander sporen aanwezig. Op basis van vondsten is deze locatie in de 17e eeuw te dateren en wordt als havezate 2 aangemerkt. &lt;br&gt;De jongste fase is te vinden ter plaatse van de bestaande boerderij. Hoewel het proefsleuvenonderzoek daar beperkt was blijkt uit het vondstmateriaal dat deze fase (havezate 3) pas in de late 18e dateert, wat in overeenstemming is met de historische gegevens. Het lijkt er op dat de fasering ook grotendeels samenhangt met de historische gegevens waaruit blijkt dat vanaf de 16e of mogelijk ook de 15e eeuw drie opeenvolgende geslachten (van Kalendoorn, Blanckvoort en van Rechteren) een adellijk huis oprichtten en een aantal keer verplaatsten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Advies Zowel de locaties van de havezate en de voorgangers daarvan als de prehistorische vindplaats zijn bij de waardering volgens de KNA-waarderingscriteria als zeer waardevol en daarom behoudenswaardig gekwalificeerd. Indien behoud in situ niet of slechts gedeeltelijk mogelijk is dient in zones waar als gevolg van de geplande ontwikkeling de archeologische niveaus verstoord zullen worden, opgravingen uitgevoerd moeten worden.&lt;/p&gt;