DOI: 10.17026/ar/v0o5pi
title: Prehistorische jagers aan de Moerputten
title: een waardestellend archeologisch onderzoek door middel van boringen in plangebied Vlijmenseweg te 's- Hertogenbosch, gemeente 's-Hertogenbosch
title: RAAP Rapport 5029

description: &lt;p&gt; Inleiding
In opdracht van de gemeente 's-Hertogenbosch heeft RAAP in februari en maart 2021 een
waardestellend archeologisch onderzoek in de vorm van een booronderzoek uitgevoerd in het
plangebied Vlijmenseweg te ’s-Hertogenbosch. Het onderzoek heeft betrekking op een
steentijdvindplaats op een hogergelegen terrein ‘het heuveltje’ aan de Vlijmenseweg, nabij de
Moerputten. Het onderzoek vond plaats in het kader van het opstellen van een gemeentelijk
beschermingsdossier voor deze vindplaats.
&lt;p&gt; Landschap en bodem
Het booronderzoek heeft nieuwe informatie opgeleverd over de landschappelijke ontwikkeling van het
plangebied. Vermoedelijk is de Moerputten een deflatiebekken, gevormd op het einde van de laatste
ijstijd, de Late Dryas. Door de uitblazing is oostelijk van het bekken een paraboolduin ontstaan,
waarvan ‘het heuveltje’ onderdeel is. De samenstelling van de natuurlijke ondergrond duidt hier ook op.
Op het AHN zijn meer ruggen en koppen zichtbaar langs de oostelijke rand van de Moerputten.
Verspreid in de lagere delen gaat het zand geleidelijk over in moerige klei. Wellicht is deze klei tijdens
extreem hoogwater door de Maas en/of Dommel afgezet, in een periode van landschappelijke
vernatting en ophoping/slechte afbraak van humus. Dit sluit aan bij bekende fysisch-geografische
kaarten die de aanwezigheid van komkleiafzettingen in dit gebied vermelden. Vermoedelijk is de klei
afgezet in het Vroeg of Midden Holoceen, toen dit gedeelte rond ’s-Hertogenbosch sterk vernatte onder
toenemende fluviatiele invloed. In het deflatiebekken/de Moerputten is op veel plekken veen en/of
moerige klei aangetroffen. De veengroei wordt in het algemeen ver na de steentijdbewoning in het
(vroeg) mesolithicum geplaatst, tussen 3850 en 2750 voor Chr. In veel boringen is op het veen klei of
zand aangetroffen. Dit wijkt sterk af van een normale natuurlijke opbouw. Bovendien is dit pakket erg
heterogeen van samenstelling en zijn er lokaal kleibrokken in aanwezig, wat wijst op verspoeling van
oudere fluviatiele sedimenten. In het zand is veelal een sterk ontwikkelde veldzolgrond aanwezig. Ook
dit wijst erop dat het afdekkend pakket jong is en pas laat in het Holoceen is afgezet, wellicht tijdens de
St. Elisabethsvloed(en) (1404-1421). Dit zou de afwijkende opbouw kunnen verklaren.
&lt;p&gt; Archeologie
In het plangebied is in ARCHIS geen vondstlocatie, Rijksmonument of AMK-terrein bekend. Echter, in
het verleden zijn honderden vuurstenen artefacten verzameld op ‘het heuveltje’, en zijn ze vervolgens
opgegraven. Op basis van de aanwezige werktuigen zijn twee ronde vuursteenconcentraties in het
vroeg mesolithicum gedateerd.
&lt;p&gt; Tijdens het velonderzoek is in relatief veel boringen vuursteenmateriaal aangetroffen. Daarom is de
kans groot dat buiten de twee reeds eerder opgegraven vindplaatsen nog meer (vroeg) mesolithische
vuursteen-concentraties op het duin aanwezig kunnen zijn. De beperkte hoeveelheid vondsten en
ruimtelijke omvang zou erop kunnen duiden dat de vindplaatsen maar korte tijd zijn bewoond. Een flink
deel van het opgegraven vuursteen is verbrand, wat wijst op de aanwezigheid van een haard. Dit is een
goede indicator voor een menselijke occupatie van vermoedelijk minstens één of meerdere dagen,
mogelijk zelfs weken. In dat geval is er voedsel geconsumeerd in de vorm van verzamelde noten,
bessen, knollen en jachtwild. Er kan ook zijn gejaagd op watervogels en ook hun eieren kunnen zijn geraapt. De waterrijke omgeving van de Moerputten is immers een aantrekkelijke gebied voor
watervogels.
&lt;p&gt; Het vrijwel ontbreken van jongere vondsten vormt een aanwijzing dat het terrein nooit in cultuur is
gebracht voorafgaand aan de ontginning in de nieuwe tijd. De bodem is relatief intact, zeker in de lage
gebiedsdelen, en de kleine 19e
 eeuwse greppeltjes dwars over het duin zijn ook tegenwoordig in het
landschap zichtbaar. Dit wijst erop dat er geen grootschalig grondverzet heeft plaatsgevonden, en dat
ook het agrarisch gebruik maar weinig invloed heeft gehad op het microreliëf. De kans is dus groot dat
eventuele nog niet ontdekte vuursteenconcentraties relatief goed zijn bewaard.
&lt;p&gt; Waardering van de archeologische resten
De fysieke kwaliteit van de archeologische resten is gemiddeld. De gaafheid loopt uiteen van laag tot
hoog, afhankelijk van de bodemopbouw. De top van het duin is verstoord door landbouwwerkzaamheden tot 20-30 cm –Mv, maar op de duinflanken is de bodem volledig intact door de afdekking met
jongere sedimenten. De conservering van de archeologische resten is gemiddeld. Het lithisch materiaal
is niet noemenswaardig aangetast door postdepositionele processen, en er is (mesolithisch?) organisch
materiaal (verbrand bot) aangetroffen. Omdat het veen en de vernatting van de Moerputten enkele
millennia na het vroeg mesolithicum zijn gedateerd, is de kans klein op goed geconserveerd organisch
materiaal en paleo-ecologische resten uit het (vroeg) mesolithicum. De inhoudelijke kwaliteit van de
archeologische resten is hoog, gezien de zeldzaamheid in dit deel van Noord-Brabant en de gemeente
’s-Hertogenbosch en de ensemblewaarde. De landschappelijke context is immers intact en twee vroegmesolithische vindplaatsen in het plangebied zijn reeds opgegraven. De onbekende datering van
organische vondsten is echter een gemis in de waardering.
&lt;p&gt; Advies
Het waardestellend onderzoek leidt tot de conclusie dat in het plangebied waardevolle archeologische
resten aanwezig zijn en dat het plangebied in aanmerking komt voor bescherming. Het advies is in
eerste instantie gericht op het zoveel mogelijk vermijden van ingrepen die tot (fysieke) aantasting van
de verwachte archeologische resten kunnen leiden. Voor het plangebied geldt dat behoud van de
bestaande situatie uitgangspunt is. Geadviseerd wordt om het plangebied in situ te beschermen. Om
verstoring van vindplaatsen te voorkomen wordt geadviseerd om een maximale verstoringsdiepte van
de bovengrond van 20 cm –Mv te hanteren. Concreet betekent dit dat in het algemeen gestreefd dient
te worden naar extensief grondgebruik en dat op het weiland bodemingrepen dieper dan de bouwvoor
(circa 20-30 cm -Mv) dienen te worden vermeden. Bodemerosie ten gevolge landbouwbewerking op het
duin is de belangrijkste bedreiging voor het plangebied. Het aangrenzend deel, de Moerputten, bestaat
uit broekbos. Hier vindt geen bedreiging door landbouwbewerking plaats. Gezien de mogelijke
bedreiging van de vindplaatsen is het zinvol om een beheersplan op te stellen. Tevens wordt
aangeraden om de archeologische resten binnen hun bredere landschappelijke context te ontsluiten.
Dit kan middels een aantal eenvoudige, kleinschalige ingrepen met betrekking tot de hele Moerputten
en het paraboolduin.
&lt;p&gt; Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente 's-Hertogenbosch,
deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.