DOI: 10.17026/ar/b0lazf
title: Plangebied Stationsgebied (M-kavels en Trafolocatie) te Leiden, gemeente Leiden;
title: archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek)
title: RAAP RAPPORT 5866

description: &lt;p&gt;
In opdracht van de gemeente Leiden heeft RAAP in de periode mei-juni 2022 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek) uitgevoerd voor het plangebied Stationsgebied (M-kavels en Trafolocatie) te Leiden. 
Het onderzoek vond plaats in het kader van de voorgenomen herontwikkeling van het plangebied met een omvang van circa 4 ha. Hierbij is sloop en nieuwbouw voorzien. De definitieve inrichting en de maximale diepte van de graafwerkzaamheden verspreid over het plangebied zijn nog niet bekend. Het
voorliggende onderzoek is uitgevoerd op basis van het advies van Erfgoed Leiden en Omstreken (C. Brandenburgh, d.d. 11-10-2021). Op basis van dit advies wordt het gehele plangebied, met uitzondering van het gebied rondom de Morspoortgarage (in 2009 met een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek onderzocht; Jacobs, 2009), met een verkennend booronderzoek
onderzocht.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Bureauonderzoek
Voorafgaand aan het onderzoek bestond met name een middelhoge tot hoge archeologische verwachting voor de periode ijzertijd-late middeleeuwen, en eventueel de bronstijd. Deze verwachting bestond specifiek indien in het plangebied afzettingen uit een hoger gelegen afzettingsmilieu (bijvoorbeeld oevers) aanwezig zijn met tekenen van bodemvorming (in de vorm van ontkalkte niveaus
of vegetatiehorizonten) en een goeddeels intact bodemprofiel. Op basis van het geraadpleegde kaartmateriaal uit de nieuwe tijd werd in het deel van het plangebied ten noorden van de Morsweg relatief kleine aantallen (bij)gebouwen verwacht uit de periode voorafgaand aan circa 1875. In het zuidelijk deel van het plangebied, ten noorden van de Morsweg, is een Duitse telefoonbunker uit de
Tweede Wereldoorlog van cultuurhistorische waarde aanwezig.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Resultaten verkennend booronderzoek
Op basis van het uitgevoerde booronderzoek blijkt dat de bovengrond op de meeste locaties tot 40-125 cm –mv bestaat uit opgebrachte grond uit de 19e-20e eeuw, waarbinnen in principe geen in situ archeologische resten aanwezig zullen zijn. Mogelijk kunnen rondom de telefoonbunker aan de Morsweg (gemeentelijk monument) binnen 40-70 cm –mv wel archeologische sporen en resten uit de
Tweede Wereldoorlog (of ouder) aanwezig zijn. De diepte tot waarop de bodem in het plangebied is verstoord is zeer variabel, waarbij met name op de Trafolocatie (tot 1,84-1,96 m –NAP) en rondom Stationsplein 107 plaatselijk diepe bodemverstoringen aanwezig zijn (tot 2,62-2,96 m –NAP). Op andere locaties rondom Stationsplein 107 blijkt de bodemopbouw echter deels intact en hier zijn
ontkalkte oeverafzettingen en laklagen met een middelhoge-hoge archeologische verwachting voor bewoningssporen uit de periode ijzertijd-vroege middeleeuwen aangetroffen (ontkalkte niveaus vanaf 125 cm –mv en laklagen vanaf 194 cm –mv). Voor de ontkalkte oeverafzettingen die elders in het plangebied op lagere niveaus zijn aangetroffen, bestaat een lage-middelhoge archeologische
verwachting, aangezien wordt aangenomen dat de lagere delen van de oeverwallen in het verleden minder intensief zullen zijn gebruikt. Ten zuiden van Stationsplein 107 kunnen onder het ophoogpakket mogelijk ook historische bebouwingsresten uit de 19e eeuw (of ouder) aanwezig zijn (vanaf circa 100 cm –mv). Op basis van het bureau- en booronderzoek blijkt dat de singel, die in het begin van de 17e eeuw is aangelegd, oorspronkelijk breder lijkt te zijn geweest, waardoor ten oosten van de weg Morssingel opvullingen van deze waterpartij met hierin vondstmateriaal en mogelijk beschoeiingen/kades aanwezig kunnen zijn (vanaf circa 50 cm –mv). In het uiterste zuiden van het plangebied zijn langs de Morsweg, die een uitvalsweg vanuit Leiden richting het westen vormde, mogelijk oude dijkophogingslagen vanaf 95 cm –mv aangeboord. Bebouwingresten uit de late middeleeuwen-nieuwe tijd zijn in deze zone op basis van historisch kaartmateriaal waarschijnlijk buiten het plangebied gelegen.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Advies
Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in delen van het plangebied mogelijk archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Het uitgangspunt van de advisering is in situ behoud van archeologische resten, waarbij verstoring van archeologisch relevante niveaus wordt voorkomen. Dit kan door graafwerkzaamheden rondom de bunker te vermijden, waar archeologische sporen en resten uit de nieuwe tijd, inclusief de Tweede Wereldoorlog, binnen 40 cm –mv aanwezig kunnen zijn. Voor een zone ten zuiden van Stationsplein 107 wordt aangeraden niet dieper dan 100 cm –mv te graven om verstoring van archeologisch relevante niveaus en eventueel op
kaart aangegeven bebouwingsresten uit de nieuwe tijd te voorkomen. Indien in de volgende zones graafwerkzaamheden zijn voorzien, wordt in de langgerekte zone langs de singel en langs de Morsweg aanbevolen graafwerkzaamheden niet dieper dan 50 cm –mv uit te voeren. Nabij de verkennende boringen rondom Stationsplein 107, waar ontkalkte oeverafzettingen en/of laklagen aanwezig zijn, wordt geadviseerd niet dieper dan 125 cm –mv te graven.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Indien bovenstaande inpassing van de resultaten van het verkennend archeologisch booronderzoek niet mogelijk is, wordt aanbevolen de onderstaande vervolgstap(pen) uit het proces van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) te nemen ( figuur 27):
 (1) Zone rondom de telefoonbunker, (2) de zone ten zuiden van Stationsplein 107 met mogelijke bebouwingresten uit de nieuwe tijd en (3) de zone ten westen van de singel, waar mogelijk oude beschoeiingen, kades en vullingen van deze waterpartij aanwezig zijn (exclusief het trottoir waar veel kabels/leidingen aanwezig zijn) : archeologisch proefsleuvenonderzoek (protocol IVO-P) om de aanwezigheid van bebouwingresten, waterstaatkundige elementen en/of archeologische grondsporen te toetsen en eventueel te documenteren. Bij graafwerkzaamheden van relatief geringe omvang (&lt; 10 m2) in individuele zones kan mogelijk worden volstaan met de uitvoer van een archeologische begeleiding van 
graafwerkzaamheden (protocol IVO-P) binnen de civieltechnische ontgravingen, aangezien een proefsleuvenonderzoek in dit geval mogelijk tot grotere bodemverstoring leidt dan de voorziene werkzaamheden. Nader archeologisch booronderzoek wordt in ieder geval niet geëigend geacht om de aanwezigheid van mogelijke bebouwingsresten, andere structuren en/of grondsporen te toetsen. Voorafgaand aan deze typen gravend archeologisch vervolgonderzoek dient een door de bevoegde overheid goed te keuren Programma van Eisen (PvE) te worden
opgesteld.
 (4) Morsweg en omgeving: voor dit gebied wordt een archeologische begeleiding (protocol IVO-P) van eventuele graafwerkzaamheden aanbevolen, gezien het gebruik van deze zone als weg/trottoir.
(5) Zone rondom Stationsplein 107 waar ontkalkte oeverafzettingen en/of laklagen in de verkennende boringen zijn aangetroffen (exclusief de zones waar veel kabels/leidingen aanwezig zijn): voor deze zone wordt (in eerste instantie) een karterend booronderzoek geadviseerd om de aanwezigheid, begrenzing en diepteligging van kansrijke archeologische niveaus (met name de laklagen) beter in kaart te brengen en de archeologische verwachting nader te toetsen. Er wordt aanbevolen om dit karterend booronderzoek met een bredere boor
(Edelmanboor 12 cm) in een intensiever grid uit te voeren (20 x 25 m grid). Tijdens dit onderzoek kunnen monsters worden genomen van relevante archeologische niveaus (laklagen, eventueel ontkalkte oeverafzettingen op grofweg hetzelfde niveau) om de aanwezigheid van archeologische indicatoren te toetsen (zeven over een 4 mm zeef). Deze onderzoeksmethoden zijn conform methode C2 uit de ‘KNA-leidraad Karterend booronderzoek‘ voor het opsporen van nederzettingen met een matighoge vondststrooiing van overwegend aardewerk. Op basis van de uitkomsten van dit onderzoek, kan mogelijk aanvullend proefsleuvenonderzoek (IVO-P) noodzakelijk worden geacht.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Voor de niet met boringen onderzochte delen van het plangebied (Morspoortgarage en OO-verdacht gebied nabij het station) kan geen concreet advies worden opgesteld. De zone rondom de Morspoortgarage is voorafgaand aan de bouw op basis van uitgevoerd archeologisch vooronderzoek echter reeds vrijgegeven voor vervolgonderzoek (Jacobs, 2009). Op basis van de resultaten van de uitgevoerde boringen in de kweektuin, wordt vermoed dat de bodemopbouw in de OO-verdachte zone tot relatief diep is verstoord, maar kan dit niet worden hard gemaakt zonder de uitvoer van archeologische boringen op deze locatie.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Voor de overige delen van het plangebied wordt in het kader van de voorgenomen bodemingrepen geen archeologisch vervolgonderzoek aanbevolen. Indien hier bij de uitvoering van de werkzaamheden onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap c.q.
de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verplicht (vondstmelding via ARCHIS).
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Leiden, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
&lt;p&gt;