DOI: 10.17026/ar/xc9f4m
title: Arnhem Koningsplein
title: Een Inventariserend Veldonderzoek in de vorm van proefsleuven

description: ADC ArcheoProjecten heeft tussen 26 juni en 3 juli 2023 een inventariserend veldonderzoek in de vorm van proefsleuven uitgevoerd voor het plangebied
Koningsplein in Arnhem in verband met toekomstige nieuwbouw. De aanleiding voor het proefsleuvenonderzoek is de geplande herontwikkeling van het Koningsplein. Er zal nieuwbouw plaatsvinden aan de zuidzijde van het theater waarbij de uitbouwfase van het theater uit de jaren tachtig zal worden gesloopt. Ten noordwesten van het theater worden de parkeerplaatsen heringericht. Daarnaast is het de bedoeling om alle huidige kabel- en leidingtracés binnen het
Koningsplein te verleggen naar de omliggende straten. Ook zal de openbare ruimte van het Koningsplein worden heringericht. De exacte ingrepen zijn nog niet bekend, maar de voorgenomen ontwikkelingen binnen het plangebied zullen leiden tot verstoring van de bodem, waardoor in de ondergrond aanwezige archeologische resten verloren zullen gaan. Het plangebied maakt deel uit
van AMK monument nummer 13.197 van hoge archeologische waarde en ligt op de
Archeologische Maatregelenkaart van de gemeente Arnhem binnen een waardevol gebied. In deze gebieden is onderzoek noodzakelijk als de oppervlakte van het te verstoren gebied meer dan 30 m2 bedraagt en de diepte meer dan 40 cm. Omdat het gaat om een vindplaats in de historische kern van Arnhem vond het bevoegd gezag het niet zinvol aanvullend booronderzoek te laten verrichten
en heeft zij bepaald dat een proefsleuvenonderzoek moest worden uitgevoerd. Dit om eventuele archeologische vindplaatsen te kunnen begrenzen en waarderen.
In het plangebied zijn twee proefsleuven aangelegd van 30 x 5 m, één op het Koningsplein ten zuiden van het Stadstheater en één tussen het politiebureau en de Waalse kerk in. In het noordwesten is een kijkgat gegraven van ca. 14,5 m lang en 3,3 m breed en in het noordoosten een kijkgat van zo’n 3,8 x 3,7 m. De natuurlijke ondergrond van het plangebied bestaat uit zand en bevindt zich op relatief grote diepte beneden het huidige maaiveld. In het kijkgat in het noordwesten wordt het zand afgedekt door een 2,5 m dik pakket aan ophogingslagen. In deze put is op ongeveer 70 cm -mv een bakstenen goot met (afvoer)put aangetroffen die op basis van de baksteenformaten in de 19e eeuw en misschien zelfs al 18e eeuw kan worden gedateerd. In put 2 ten zuiden van de Waalse kerk zijn de vroegste aanwijzingen voor menselijke activiteiten in
het plangebied gevonden in de vorm van enkele fragmenten Pingsdorfaardewerk met een datering tussen 900 en 1200. In put 2 zijn verschillende kuilen en mogelijke paalkuilen en twee greppels herkend die kunnen duiden op een prestedelijke bewoningsfase. Meerdere van de mogelijke paalkuilen liggen relatief dicht bij elkaar in een ongeveer oost-west georiënteerde lijn, maar in de smalle sleuf ontbreekt het overzicht om hierin een plattegrond van een gebouw of bijgebouw te
herkennen. Op een hoger niveau in put 2 zijn op een diepte van ca. 1,3 tot 1,6 m onder maaiveld zeven gedeeltelijk intacte begravingen gevonden langs de noordelijke putrand. Gedeeltelijk omdat het bovenlichaam van de skeletten zich buiten de sleuf bevindt. In de proefsleuf zijn het voeteneind en de benen van zeven verschillende individuen bewaard gebleven. De begravingen liggen naast
elkaar in dezelfde lijn met een ongeveer noord-zuid oriëntatie. De westelijke vijf begravingen liggen gescheiden van de oostelijke twee door een vierkante of rechthoekige structuur die tussen de begravingen in ligt. Hierbij is het in deze fase van het onderzoek nog niet duidelijk of de begravingen doelbewust naast dit muurwerk zijn begraven of dat dit muurwerk op deze locatie skeletten heeft verstoord. Historisch is bekend dat het Agnietenconvent in 1452 van de pastoor
onder andere toestemming kreeg om een kerkhof in gebruik te hebben. De aangetroffen begravingen zouden dus vanaf het midden van de 15e eeuw kunnen dateren. Op nog weer een hoger niveau tussen 1 en 1,5 m -mv zijn in put 2 funderingen en vierkante of rechthoekige bakstenen structuren aangetroffen die historisch gezien moeten hebben toebehoord aan het hier gelegen kloostercomplex waar in de 17e eeuw het Catharinagasthuis in gevestigd
werd. Eén lange oost-west georiënteerde fundering langs de zuidelijke putrand zou op basis van de gebruikte bakstenen in de 17e eeuw kunnen worden gedateerd. Ten noorden hiervan zijn verschillende vierkante of rechthoekige bakstenen structuren gevonden die aan de bovenzijde met een grijze mortel glad zijn afgewerkt. Ze lijken niet als fundering te hebben gediend en voor een
poer of stiep lijken ze veel te groot. Deze locatie zou volgens de bronnen de kloostertuin en latere nonnengalerij moeten zijn. Mogelijk houden de vierkante/rechthoekige structuren daarmee verband. In het kijkgat in het noordoosten bestaat de bodem tot minimaal 4,2 m diep uit een verrommeld,
brokkig pakket stuwwalafzettingen waarmee de vestinggracht in de 19e eeuw is dichtgegooid. Ook in de proefsleuf ten zuiden van het Stadstheater bestaat de bodem tot minimaal 3,2 m diepte uit ditzelfde dempingspakket. Ten westen van de gedempte gracht is een 1,1 m brede muur gevonden die qua locatie en baksteenformaten geïnterpreteerd kan worden als de 17e-eeuwse vestingmuur.
In het oosten van deze proefsleuf zijn op de gedempte gracht in de 19e eeuw gebouwen neergezet waarvan een klein deel van een kelder en twee bakstenen putten zijn teruggevonden. Interessant aan de twee 19e-eeuwse putten is dat ze volledig zijn opgebouwd uit gebroken kloostermoppen die op basis van het baksteenformaat al tot de 14e eeuw kunnen teruggaan. Gezien de nabijheid van
de verwachte middeleeuwse stadsmuur is het niet uitgesloten dat deze kloostermopfragmenten misschien wel daar vandaan komen. Zowel op fysieke als op inhoudelijke kwaliteit wordt de vindplaats in het plangebied hoog
gewaardeerd en op basis van die hoge waardering als behoudenswaardig aangemerkt. In het plangebied zijn op verschillende niveaus redelijk tot goed bewaarde archeologische resten bewaard gebleven met mogelijke sporen van prestedelijke bewoning uit de periode 900-1300, resten van een kloostercomplex met kerkhof, resten van de vermoedelijk 17e-eeuwse vestingmuur en
gedempte vestinggracht en sporen van historische bewoning/bebouwing uit de 19e eeuw. Met de uitbreiding en vernieuwing van het Stadstheater met waarschijnlijk een nieuwe parkeervoorziening, het verleggen van bestaande kabels, leidingen en riolering en de herinrichting van de openbare ruimte lijkt behoud in situ geen reële optie voor de in het plangebied aangetroffen archeologische vindplaats.
ADC ArcheoProjecten adviseert het bevoegd gezag daarom de informatie en het vondstmateriaal van de behoudenswaardig geachte vindplaats ex situ door middel van een vlakdekkende opgraving veilig te stellen. Dit om informatie te behouden die van belang is voor onze kennisvorming over het verleden. Dit betreft een selectieadvies. Uiteindelijk beslist het bevoegd gezag in de vorm van een
selectiebesluit of zij inderdaad de archeologische vindplaats behoudenswaardig achten en welke vervolgstappen noodzakelijk zijn. In een latere fase heeft in januari 2024 nog een archeologische begeleiding plaatsgevonden voor het graven van twee boomgaten van 1 m diep voor het verplanten van twee bomen in de
Gasthuisstraat. De westelijke van de twee boomgaten ligt bijna tegen de Beekstraat aan en de oostelijke ligt ca. 11 m oostelijker deels overlappend met sleuf 2. Het westelijke boomgat is gedocumenteerd als put 10 en meet ca. 6,7 x 4,9 m. De oostelijke is gedocumenteerd als put 11 en is ongeveer 6,9 x 5,2 m groot. In put 11 is alleen een stukje muur of fundering gevonden die al eerder in proefsleuf 2 was gevonden en vrij gelegd. In put 10 zijn meerdere sporen van baksteen
gevonden in de vorm van funderingen, een (afvoer)putje en een halfronde structuur waarvan de exacte functie niet duidelijk is. De meeste bakstenen structuren zijn opgebouwd uit gebroken, waarschijnlijk hergebruikte bakstenen die in oorsprong mogelijk al uit de late 14e of vroege 15e
eeuw stammen.
description: ADC Rapport