DOI: 10.17026/ar/gfmjju
title: Vindplaats “De Moeraseik” op AMK-terrein 12.424 in Almere-Oosterwold, gemeente Almere
title: een waardestellend onderzoek (proefsleuf)
title: RAAP-RAPPORT 5540

description: &lt;p&gt;
In opdracht van de gemeente Almere heeft RAAP in september 2020 een waarderend proefsleuvenonderzoek uitgevoerd nabij de Tureluurweg (figuur 1). Het onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met de Archeologische Werkgroep Nederland (AWN), afdeling Flevoland.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Het onderzoeksgebied ligt binnen AMK-terrein 12.424, een terrein van hoge archeologische waarde, dat ongeveer 94 hectare beslaat. Enkele jaren geleden is voor het stadsdeel Almere Oosterwold, waarbinnen dit AMK-terrein ligt, een grootschalig booronderzoek uitgevoerd. Een deel van het AMK-terrein is tijdens dat onderzoek gedocumenteerd als kavel I, waarbij is gebleken dat op het kavel meerdere vindplaatsen uit de steentijd voorkomen. Eén daarvan is door de gemeente Almere “De Moeraseik” genoemd en beslaat ruim 5 hectare.
Hoewel de vindplaats deel uitmaakt van het AMK-terrein, had er tot voor kort nog geen gravend onderzoek plaatsgevonden en was er dus - behalve de informatie uit het booronderzoek – weinig bekend over de fysieke en inhoudelijke kwaliteit. RAAP heeft daarom in opdracht van de gemeente Almere een kleinschalig gravend onderzoek (proefsleuf) uitgevoerd in het noordoosten van vindplaats De Moeraseik, als een eerste stap richting een afgeronde KNA-conforme waardestelling van de vindplaats, en eventueel uiteindelijk een meer gedetailleerde herwaardering van het AMK-terrein.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
De meest geschikte locatie voor de proefsleuf is bepaald door middel van een mechanisch booronderzoek in een dicht grid. Hierbij is gericht gekeken naar het voorkomen van aardewerk, aangezien de meeste materiaalcategorieën (zoals vuursteen en houtskool) op vindplaatsen uit de gehele steentijd voorkomen, en het bij een kleinschalig gravend onderzoek lastiger is om vast te stellen uit welke periode het aangetroffen materiaal in dat geval dateert. Voor het mechanisch booronderzoek is gebruik gemaakt van een 25-cm Avegaarboor, op dat moment voor het eerst in gebruik in Nederland. De ervaringen met deze methode worden in dit rapport beschreven.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
De vervolgens aangelegde proefsleuf had op het opgravingsvlak een afmeting van ongeveer 7 bij 4 meter en was haaks op het reliëf georiënteerd. Het vlak is onderverdeeld in 126 vakken van 50 x 50 cm, waarvan er uiteindelijk 50 zijn onderzocht. Van ieder vak zijn de bovenste 15 centimeter door middel van troffelen en uitschaven verzameld, in drie lagen van 5 centimeter. De grond is in het veld gezeefd over een maaswijdte van 3 mm. Om de bodemopbouw te documenteren, zijn een korte en een lange zijde van de put volledig gedocumenteerd. Bij het veldonderzoek is intensief samengewerkt met leden van de Archeologische Werkgroep Nederland (AWN), afdeling Flevoland.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Het aangetroffen aardewerk dateert in ieder geval uit Swifterbant-fase SW1 (ca. 4900-4400 v.Chr.) maar kan mogelijk nog hebben doorgelopen tot fase SW2a (4400-4150 v.Chr.). Dit sluit goed aan bij een 14C-datering van het begin van de veengroei op deze diepte (6,0 m -NAP), die uitkomt op 5280 +/- 30 BP (ca. 4235 tot 3985 cal BC). Het vuursteen bevat techno-typologisch zowel mesolithische als neolithische kenmerken, maar veel laat-mesolithische artefacttypen werden nog tot in het Neolithicum gebruikt. Hoewel er dus aanwijzingen zijn voor een laat-mesolithische component in het materiaal, kan de hele assemblage ook goed passen bij de vroeg-Swifterbant-datering van het aardewerk. De verspreidingen van houtskool en hazelnootdoppen lijken te duiden op het voorkomen van oppervlaktehaarden en/of haardkuilen. Onverbrand botmateriaal is niet aangetroffen; van verbrand botmateriaal waren slechts twee kleine fragmenten aanwezig. Macrobotanische monsters zijn in het kader van dit onderzoek niet onderzocht; in het residu van de zeefvakken kwam alleen recent onverkoold materiaal voor.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Landschappelijk gezien lijkt het erop dat de flank van het zandlichaam onderhevig is geweest aan lichte erosie als gevolg van verspoeling. Hierbij zijn hooguit de bovenste centimeters van de A-horizont aangetast, waarbij de A-horizont is gescheiden in dunne witte bandjes uitgeloogd zand, en een fijnere, humeuze component die daarbovenop ligt. Het moment waarop de verspoeling heeft plaatsgevonden, is niet zeker. Op de enkele honderden meters ten zuidoosten gelegen vindplaats Hoge Vaart is eveneens sprake van verspoeling/erosie van de top van de A-horizont. Daar kon de verspoelingslaag worden gedateerd tussen ca. 5000 en 4900 cal BC.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Indien de verspoelingsfase bij De Moeraseik dezelfde is als die wordt vertegenwoordigd door de verspoelde laag van Hoge Vaart (wat op basis van de nabije ligging en de vergelijkbare aard van de erosie goed mogelijk is), dan zou dat betekenen dat de Swifterbant-SW1-vondsten van De Moeraseik van ná de verspoeling dateren en dus in situ liggen. In de stratigrafie en het vondstmateriaal zijn echter zowel argumenten voor als tegen een in situ ligging van het aardewerk te vinden. Dit wordt in het rapport nader toegelicht. In ieder geval is hier binnen het huidige onderzoek nog geen duidelijkheid over verkregen. Hiervoor is minimaal een datering van de verspoelde laag op De Moeraseik nodig, en bij voorkeur ook slijpplatenonderzoek naar de bovenzijde van het zandpakket en de afdekkende lagen.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Ook als de verspoelingslaag ouder blijkt te zijn dan het aardewerk, kan nog steeds een deel van het (mogelijk binnen de vuursteenassemblage aanwezige) laat-mesolithische materiaal verspoeld zijn, namelijk de artefacten uit de bovenste centimeters van de A-horizont. Op basis van het proefsleuvenonderzoek lijkt het grootste deel van het vuursteen echter uit onverstoorde context te komen, gezien de clustering van vuursteen, het voorkomen van het meeste vuursteen in de verzamellagen onder de verspoelde laag, en de constatering dat meerdere refits mogelijk zijn.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Ondanks dat nog geen duidelijkheid bestaat over het moment van verspoeling, wordt de vindplaats vooralsnog wel als behoudenswaardig beschouwd. De fysieke kwaliteit is als gemiddeld gewaardeerd, vanwege enerzijds de erosie maar anderzijds de aanwijzingen voor een in situ ligging van het meeste materiaal, en vanwege de goede conservering van vuursteen maar de slechte conservering van aardewerk en dierlijk botmateriaal. De inhoudelijke kwaliteit is als hoog gewaardeerd, met een gemiddelde score op zeldzaamheid en informatiewaarde en een hoge score op ensemblewaarde. Binnen de vindplaats zelf is sprake van een diachrone ontwikkeling, waarbij het landschap geleidelijk vernatte. Daarnaast vormt de vindplaats een belangrijke schakel tussen de vindplaats Eemgoed ten noordwesten, de vindplaatsen Hoge Vaart, Rassenbeektocht en Gooiseweg-Gooimeerdijk in het zuidoosten, en de vele andere vindplaatsen die op basis van het vooronderzoek worden vermoed in de omgeving. De vindplaats Moeraseik kan bovendien door de ligging vlak naast een geul(arm) een belangrijke bijdrage leveren aan onze kennis van de dynamiek van het stelsel van zandkoppen en geulen waarbinnen al deze vindplaatsen zijn gelegen.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
Bij de waardestelling dient echter rekening te worden gehouden met het feit dat met deze proefsleuf pas 0,06% van de vindplaats De Moeraseik is onderzocht. Zoals gezegd, vormt het huidige onderzoek slechts het begin van het proces van een KNA-conforme waardestelling van de vindplaats; meer gravend onderzoek is nodig. Een van de doelen van het huidige onderzoek was dan ook om na te gaan in hoeverre de hier toegepaste strategie ook toepasbaar is bij toekomstige onderzoeken in het gebied, bijvoorbeeld bij een uitbreiding van het huidige waarderende onderzoek, of wanneer specifieke delen van het AMK-terrein concreet worden bedreigd.
&lt;p&gt;&lt;p&gt;
In hoofdstuk 8 van dit rapport worden deze bevindingen gepresenteerd in de vorm van enkele praktische aanbevelingen. Samengevat kan worden gesteld dat de gehanteerde strategie tot op zekere hoogte geschikt is, zoals het inzetten van de 25cm-Avegaarboor voor het bepalen van de locatie van een werkput, het troffelen vanwege het voorkomen van fragiel aardewerk, en het documenteren van zeefvakprofielen voor inzicht in de bodemopbouw op microniveau. Bij aanvullend onderzoek zijn daarnaast enkele zaken van belang, zoals het aanleggen van langere putten voor het beter kunnen volgen van de bodemprocessen in relatie tot het reliëf, het bemonsteren met het oog op de datering van erosielagen indien die aanwezig zijn, en het goed gebruik maken van de bronnen van al gepubliceerd onderzoek uit de omgeving. Uit het onderhavige onderzoek (en eerdere onderzoeken) blijkt namelijk dat er vele overeenkomsten bestaan tussen de diverse vindplaatsen.
&lt;p&gt;