DOI: 10.17026/dans-zba-e72n
title: Een klooster in oorlogstijd. Het Huis van de Paters Sacramentijnen in de Nijmeegse wijk Brakkenstein
title: projectcode: Hn5

description: &lt;p&gt;Naar aanleiding van de vondst van een granaat uit de Tweede Wereldoorlog is in de jaren 2014-2017 een sanering van niet gesprongen explosieven in de voormalige tuin van het klooster van de Paters Sacramentijnen in de Nijmeegse wijk Brakkenstein uitgevoerd. Deze is archeologisch begeleid omdat naast munitie ook andere zaken gevonden zouden kunnen worden die licht zouden kunnen werpen op het verblijf van soldaten in het klooster tijdens de oorlogsjaren.&lt;br&gt;Het onderzoeksterrein ligt op tijdens de voorlaatste ijstijd (Saalien, 240.000-130.000 jaar geleden) afgezette grindrijke zandafzettingen. In de daarop volgende periode, tot circa 40.000 jaar geleden, trekken Neanderthalers in het gebied rond, zo laat een gevonden Keilmesser van vuursteen zien. Na het einde van de laatste ijstijd (Weichselien) rond 12.000 jaar geleden ontwikkelt zich in het gebied rond Brakkenstein bos, dat later door rondtrekkende schaapskuddes verandert in een uitgestrekt heidegebied, met hier en daar bosschages. Op basis van de gevonden kleipijpen is het onderzoeksterrein rond het midden van de 18e eeuw ontgonnen, dat volgens historische bronnen vijftig jaar later voor de productie van eikenhakhout in gebruik is genomen. Daarvoor zijn de tijdens het onderzoek aangetroffen rabatgreppels speciaal aangelegd. Honderd jaar later is het perceel met eikenhakhout aan de Paters Sacramentijnen geschonken voor de bouw van het klooster van de Paters Sacramentijnen.&lt;br&gt;In mei 1940 wordt Nederland door de Duitsers bezet. In de daarop volgende jaren wordt het klooster langzaam maar zeker in de oorlogshandelingen meegesleurd. Vanwege de dreiging die uitging van geallieerde luchtaanvallen laten de paters in 1942 in de tuin een schuilloopgraaf aanleggen. In de zomer van 1943 vorderen de Duitsers het klooster, en pas na het vertrek van de Canadezen in 1945 krijgen de paters het uitgeleefde gebouw weer in hun bezit. Zij treffen veel afval en munitie aan, dat zij daarna samen met de nog aanwezige munitie in de tuin begraven. Uit de sporen in de tuin en de opgegraven voorwerpen is een deel van de geschiedenis van het klooster tussen augustus 1943 en april 1945 te reconstrueren. Enkele dagboeken maken het mogelijk om de gevonden sporen en vondsten binnen een historisch kader te plaatsen en waar mogelijk ook beter te kunnen interpreteren.&lt;br&gt;Een groot aantal voorwerpen (heiligenbeelden, vaatwerk, bestek en andere voorwerpen) laat een glimp zien van de kloosterinventaris voor de komst van de Duitse 4. Kompanie MG van het Grenadier Ausbildungs- und Ersatz-Bataillon 365 in 1943. Ruim honderd voorwerpen herinneren aan het verblijf van de Duitsers. Naast militaire zaken is er ook aardewerk gevonden dat uit verschillende delen van het toenmalige Duitsland afkomstig is. Enkele souvenirs weerspiegelen herinner aan 'die Sehnsucht an der Heimat' van de ingekwartierde soldaten. Behalve Duitse soldaten waren volgens het dagboek van pater Jan Beurskens tijdelijk ook soldaten uit de Elzas in het klooster ingekwartierd. Minstens een scherf herinnert aan hun verblijf in Nijmegen. De berichten van de optrekkende geallieerde troepen bereiken ook het klooster en op 4 september 1944 verlaten de Duitsers in allerijl het klooster.&lt;br&gt;Op 17 september 1944 arriveren de eerste diezelfde dag bij Groesbeek gelande Amerikaanse para's Brakkenstein en bouwen in de directe omgeving van het klooster een hoofdkwartier, waar zij tot eind november verblijven. Een klein aantal voorwerpen kan met hun bezoeken aan de kloosterboerderij en het klooster in verband worden gebracht. Daarbij zitten enkele flessen van Budweiser, lappen van parachutes, een flak vest en een verpakking van Wrigleys cinnamon flavor-kauwgum zijn de meest duidelijke zaken. Van meer persoonlijke aard is een mess tin waarop Floyd Smith zijn naam heeft gekrast. Andere Amerikaanse voorwerpen zijn pas later door de Canadese troepen achtergelaten.&lt;br&gt;Twee dagen later arriveren de eerste eenheden van het Britse Tweede Leger in Brakkenstein. Zij stellen bij het klooster geschut op en het gebouw zelf wordt gebruikt om soldaten in onder te brengen. In de tuin leggen zij dugouts aan, waarvan de grootste is opgetrokken uit met zand gevulde 25-pounder kisten. Naast deze tijdens het onderzoek aangetroffen sporen is ook een deel van de door hen aangelegde communicatiekabels tussen de kerktoren en het geschut terug gevonden. In het klooster zal het een komen en gaan zijn geweest van soldaten die even konden bijkomen van de strijd aan het front. Vondsten geven aan dat in ieder geval een eenheid van het Somerset Light Infantry Regiment 'Prince Albert's' op het kloosterterrein verbleef. Hun eten komt uit rantsoenblikken, waarvan talrijke grotendeels vergane fragmenten zijn gevonden. Enkele glazen flessen laten zien dat dit op smaak is gebracht met typisch Engelse sauzen als Mason OK en Henderson's Relish. Verder hebben zij het rundvleesextract Bovril gebruikt bij de bereiding van voedsel. Ook stond het typisch Engelse Marmite de soldaten ter beschikking. Het bier dat zij dronken kwam deels uit brouwerijen in Belgisch Limburg.&lt;br&gt;Eind november worden de Engelse eenheden aan de zuidoostelijke kant van Nijmegen afgelost door troepen van de 3rd Canadian Division. Uit het dagboek van kanonnier en seiner James Brady blijkt dat in ieder geval het 4th Medium Field Regiment RCA gedurende twee langere perioden bij het klooster is gestationeerd. Zij renoveren een door de Engelsen achtergelaten grote dugout achter het klooster door er zelfgebouwde kachels in te plaatsen. Tijdens rustpauzes vinden frontsoldaten van verschillende eenheden van de Canadese infanterie in het klooster en omliggende huizen onderdak, zoals het 3rd Battalion 'Stormond, Dundas and Glengarry Highlanders' en het Régiment de la Chaudière. Sommige van hen laten souvenirs van hun verblijf aan het front achter in het klooster. Een andere soldaat verliest een koperen plaatje waaruit blijkt dat hij in 1939 in het Regiment Saint-Hyacinte diende. Ter plekke verblijven ook enige tijd een schoenmaker en een eenheid van de Royal Canadian Engineers. Laatstgenoemde onderhoudt het rijdende materieel, en laat naast werktuigen ook veel onderdelen van Sherman tanks, carriers en andere voertuigen in de kloostertuin achter.&lt;br&gt;De vele gevonden drankflessen staan symbool voor de gezellige momenten van de Canadezen, maar kunnen ook een uiting zijn van stress en verveling. Het gaat vooral om bier uit Engeland en Schotland dat vanaf 9 december in grotere hoeveelheden in Nijmegen arriveerde, al is ook een enkele maal sterkere drank genuttigd. Uit het gevonden glaswerk wordt duidelijk dat het Canadese soldatendieet uit blik aangevuld is met andere etenswaren. Zij genoten onder meer van saus van Heinz, smeerkaas van Kraft en uit Canada aangevoerde olijven en mosterd. De soldaten zorgden waar mogelijk goed voor hun persoonlijke hygiëne en het uiterlijk, zoals een zelfgebouwde douche, tandenborstels, scheergerei, verpakkingen van Brylcreem en kammen laten zien. Ontmoetingen met jonge Nederlandse vrouwen zullen aan de orde van de dag zijn geweest. Daarop wijzen parfumflessen, maar ook enkele goedkope broches en een make-updoosje die in het klooster zijn achtergebleven.&lt;br&gt;Na het vertrek van de Canadezen kunnen de Paters Sacramentijnen vanaf april 1945 de schade aan hun bezit gaan opnemen. Deze is zeer groot zo blijkt uit documenten uit het kloosterarchief, alsook uit de in hun tuin gevonden voorwerpen.&lt;br&gt; als het project wordt gedeponeerd.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;rapportcode: Archeologische Berichten Nijmegen - Rapport 89&lt;/p&gt;