DOI: 10.14457/tu.the.2016.835
title: สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการ: ศึกษารัฐธรรมนูญไทยเปรียบเทียบกับรัฐธรรมนูญต่างประเทศ

description: สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการเป็นสิทธิทางรัฐธรรมนูญหรือสิทธิขั้นพื้นฐานที่มีรากฐานมาจากการที่มนุษย์คิด ค้นคว้า และตั้งคำถามเพื่อแสวงหาความจริงที่แตกต่างไปจากความเชื่อแบบเดิม จึงนำไปสู่ความขัดแย้งกับศาสนาและรัฐ การเรียกร้องเพื่อให้ได้มาซึ่งการคิด ค้นคว้า และแสวงหาความจริงที่เป็นอิสระปราศจากการแทรกแซงจากศาสนาและรัฐ ถือเป็นจุดเริ่มต้นของแนวคิดสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการ ขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการสามารถกำหนดได้ด้วยลักษณะเนื้อหาแห่งสิทธิที่ต้องมีความเป็นวิชาการ และการกำหนดขอบเขตของสิทธิอาจเกิดขึ้นได้ในอีกกรณี กล่าวคือ เมื่อสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการขัดกับสิทธิทางรัฐธรรมนูญอื่น ขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการย่อมมีอยู่เท่าที่ไม่กระทบต่อสิทธิดังกล่าว ด้วยเหตุนี้จึงทำให้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการมีความพิเศษและแตกต่างจากสิทธิทางรัฐธรรมนูญประเภทอื่น ปัจจุบันหลายประเทศรับรองแนวคิดสิทธิในเสรีภาพทางไว้ในรัฐธรรมนูญ ซึ่งแต่ละประเทศอาจมีขอบเขตการให้ความคุ้มครองสิทธิในระดับที่ต่างกัน วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาเกี่ยวกับขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการตามบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญและปัญหาของการใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการ เพื่อทราบถึงแนวทางการให้ความคุ้มครองสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการตามบทบัญญัติรัฐธรรมนูญของแต่ละประเทศจากการศึกษาพบว่า สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการในเยอรมนี ตามมาตรา 5 วรรคสาม ของกฎหมายพื้นฐาน ไม่มีเงื่อนไขให้ฝ่ายนิติบัญญัติตรากฎหมายมาจำกัดสิทธิได้ แต่ในบางกรณีเมื่อรัฐตรากฎหมายเพื่อคุ้มครองสิทธิทางรัฐธรรมนูญประเภทอื่น เช่น สิทธิในชีวิต กฎหมายนั้นอาจกระทบต่อการใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการได้ นอกจากนี้ในเยอรมนีเคยมีการถกเถียงกันเกี่ยวกับสถานะทางกฎหมายของอาจารย์มหาวิทยาลัย โดยความเห็นส่วนใหญ่ในทางวิชาการเห็นว่า อาจารย์มหาวิทยาลัยควรเป็นข้าราชการจึงจะประกันสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการได้ดีกว่าอาจารย์มหาวิทยาลัยที่เป็นลูกจ้าง รวมไปถึงปัญหาการจัดโครงสร้างการบริหารงานของมหาวิทยาลัยที่ไม่คุ้มครองสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการ ซึ่งศาลรัฐธรรมนูญแห่งสหพันธ์เคยวินิจฉัยไว้ในคดี Hochschulurteil สำหรับสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการของสหรัฐอเมริกาไม่มีการรับรองไว้ในรัฐธรรมนูญโดยตรง การพัฒนาแนวคิดสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการจึงเกิดขึ้นจากการวางหลักของศาลสูงสุดแห่งสหรัฐอเมริกาโดยการอ้างอิงบทบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมครั้งที่หนึ่ง ดังนั้น ขอบเขตการให้ความคุ้มครองสิทธิเสรีภาพทางวิชาการของสหรัฐอเมริกาจึงขึ้นอยู่กับข้อเท็จจริงเป็นรายกรณีรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยฉบับปัจจุบัน รับรองสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการในมาตรา 34 วรรคสอง ซึ่งไม่มีเงื่อนไขให้ฝ่ายนิติบัญญัติตรากฎหมายมาจำกัดสิทธิได้ คงมีเฉพาะการกำหนดขอบเขตที่รัฐจะให้ความคุ้มครองเท่านั้น จากการศึกษาพบว่า มาตรา 34 วรรคสอง กำหนดขอบเขตของสิทธิด้วยถ้อยคำที่มีความหมายไม่เฉพาะเจาะจง ต้องอาศัยการตีความ ทำให้รัฐสามารถก้าวล่วงเข้ามาจำกัดเนื้อหาของสิทธิได้โดยง่าย เป็นผลให้ผู้ทรงสิทธิไม่สามารถใช้สิทธิได้เลยการกำหนดขอบเขตของสิทธิที่จะให้ความคุ้มครองสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการได้ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้เสนอว่า ไม่ต้องบัญญัติถ้อยคำดังกล่าวไว้ในบทบัญญัติ เนื่องจากขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการสามารถกำหนดขึ้นได้ด้วยลักษณะเนื้อหาของสิทธิเอง กล่าวคือ ต้องมีลักษณะของความเป็นวิชาการ นอกจากนี้ขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการอาจถูกกำหนดขึ้นเมื่อสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการขัดกับสิทธิทางรัฐธรรมนูญประเภทอื่น ทำให้ขอบเขตของสิทธิในเสรีภาพทางวิชาการย่อมมีอยู่เท่าที่ไม่กระทบต่อสิทธินั้น ทั้งนี้ การใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการของอาจารย์มหาวิทยาลัย กรณีมหาวิทยาลัยในกำกับรัฐ พบว่า การจัดโครงสร้างองค์กรบริหารงานวิชาการของมหาวิทยาลัยไม่คุ้มครองการใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการ โดยศึกษาเปรียบเทียบคดี Hochschulurteil ของเยอรมนี วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงเสนอว่า การจัดโครงสร้างการบริหารงานวิชาการต้องกำหนดสัดส่วนของคณาจารย์ให้มีจำนวนมากกว่าหรือเท่ากับบุคลากรภายนอกและบุคลากรฝ่ายบริหารของมหาวิทยาลัยจึงจะคุ้มครองการใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการของอาจารย์มหาวิทยาลัยได้ รวมไปถึงการกำหนดสถานะทางกฎหมายของอาจารย์มหาวิทยาลัย หากพิจารณาจากความมั่นคงในการประกอบอาชีพ พบว่า ในบริบทของประเทศไทยสถานะข้าราชการส่งเสริมการใช้สิทธิในเสรีภาพทางวิชาการมากกว่าสถานะของพนักงานมหาวิทยาลัย