DOI: 10.17026/ar/faidll
title: Herinrichting IJsselkade (fase 2 en 3)
title: Geen peil op te trekken? Archeologische opgraving op de IJsselkade in Zutphen
title: Zutphense Archeologische Publicaties 163

description: In kader van de herinrichting van de Zutphense IJsselkade heeft Team Archeologie van de gemeente Zutphen tussen september 2021 en juni 2023 archeologisch onderzoek verricht.

Bij eerder proefsleuvenonderzoek in 2018 was al gebleken dat zich op de IJsselkade nog archeologische resten bevonden in de ondergrond, waaronder de in 1868-70 aangelegde kademuur van basalt. Voor de aanleg van de nieuwe, brede trappartij langs de IJssel moest de oude kade tot grote diepte worden afgegraven. Om archeologische informatie veilig te stellen, is de bedreigde zone vooraf archeologisch onderzocht door middel van een opgraving (conform BRL4000 Archeologie en protocol 4004 (Opgraven) van de KNA versie 4.1). De vraagstelling was hierbij vooral gericht op de aard, omvang en datering van de in de ondergrond nog aanwezige oude kadewerken en beschoeiingen. In andere delen van het plangebied waren de bodemingrepen veel minder ingrijpend. Deze ingrepen zijn evenwel archeologisch begeleid, waarbij de aangetroffen archeologische resten zoveel mogelijk zijn ingepast in de bouwplannen en voor het nageslacht behouden in de bodem.

Onder de archeologische resten bevinden zich de bakstenen walbekleding van het 17e-eeuwse vestingwerk langs de IJssel en diverse kademuren uit de 18e en 19e eeuw. In combinatie met historische gegevens en kaartmateriaal kan hiermee een goed beeld worden geschetst van het uiterlijk van IJsselkade in de afgelopen vierhonderd jaar en het economische en militair-strategische belang van dit rivierfront voor de stad Zutphen. In aanvulling op het reguliere onderzoek zijn in de zomer van 2022 diverse waarnemingen gedaan tijdens de zeer lage waterstand van de IJssel. Bij het Bourgonjebolwerk (Bult van Ketjen), de Vispoorthaven en het Hoornwerk kwamen letterlijk de resten boven water van diverse houten beschoeiingen en de forse grenenhouten fundering en bakstenen walbekleding van het begin 18e eeuw door Menno van Coehoorn verbeterde hoornwerk langs de IJssel.

Een bakstenen muur waarvan bij het proefsleuvenonderzoek werd aangenomen dat het een fundering van een 18e-eeuws gebouw betrof, bleek in werkelijkheid de bakstenen keermuur van de in 1868-70 aangelegde IJsseltrappen. Bij de archeologische opgraving werd in deze trappartij een ingemetselde hardstenen peilschaal teruggevonden waarmee in vroeger tijden de waterstand van de IJssel volgens het Amsterdams Peil kon worden afgelezen. Het bijzondere aan deze oude “Rijks Peilschaal” is de indeling volgens het Nederlands Metriek Stelsel waarbij de in de Franse tijd geïntroduceerde ‘meter’ met de Nederlandse benaming ‘el’ staat aangeduid. Direct naast de hardstenen peilschaal is verder ook de in 1892 aangebrachte geëmailleerde ijzeren peilschaal volgens het Nieuw Amsterdams Peil (NAP) onderzocht. Deze peilschaal is nog tot 1966 in gebruik geweest, maar moest toen wijken voor de nieuwe kade met stalen damwand en betonnen trappen. 

Hogerop de IJsselkade is verder de bakstenen peilput uit 1954 met zogenoemde ‘vervangschaal’ gevonden. Deze geëmailleerde ijzeren peilschaal werd gebruikt als met hoog water de reguliere peilschaal helemaal onder water stond. Verder stond in de peilput het grenspeil van 7,227 m +NAP aangeven: als de rivier deze hoogte had bereikt, werden maatregelen getroffen om overstroming te voorkomen zoals het plaatsen van zandzakken.

De resten van de hardstenen “Rijks Peilschaal” uit 1868 en zijn geëmailleerde opvolger uit 1892 zijn van hoge cultuurhistorische en archeologische waarde in relatie tot de 19e-eeuwse waterstaatkundig-infrastructurele ontwikkelingen in Gelderland en Zutphen in het bijzonder. Het deel van de hardstenen peilschaal dat voor de nieuwe IJsseltrappen moest wijken, is daarom elders aan de IJsselkade (trap nabij Oorlogsmonument) op zijn oorspronkelijke hoogte ingemetseld zodat ook toekomstige generaties dit bijzondere stuk erfgoed kunnen beleven. Ook de uitgebroken basaltzuiltjes van de oude kade uit 1868-70 hebben een mooie herbestemming gekregen: deze zijn gebruikt als de bekleding van de nieuwe dijk bij het IJsselpaviljoen.