DOI: 10.14457/tu.the.2015.913
title: ปัญหาการใช้วิธีการชำระราคาในการค้าระหว่างประเทศ: กรณี Bank Payment Obligation

description: สืบเนื่องจากในช่วงเวลาหนึ่งการแข่งขันในการค้าระหว่างประเทศเป็นไปอย่างเข้มข้น ในขณะที่ผู้ซื้อและผู้ขายต่างก็มีจุดยืนในการเลือกวิธีการชาระราคาที่แตกต่างกันเพื่อให้ตนได้รับประโยชน์สูงสุด การชาระราคาแบบเลตเตอร์ออฟเครดิต คือ การชาระราคาที่มีธนาคารเข้ามาเป็นคนกลางในการชาระราคาและเข้ารับภาระผูกพันในการชาระเงินแทนผู้ซื้อ จึงเป็นที่แพร่หลายและเข้ามาแทนที่การชาระราคาแบบวิธีการเปิดบัญชีและการชาระราคาล่วงหน้าที่ยังคงมีความเสี่ยงเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของผู้ซื้อและผู้ขายส่งผลให้ผู้ขายและผู้ซื้อเป็นฝ่ายเสียเปรียบ เพราะการชาระราคาแบบเลตเตอร์ออฟเครดิตเป็นวิธีการชาระราคาที่มีความสะดวกรวดเร็ว และช่วยลดความเสี่ยงระหว่างผู้ซื้อและผู้ขายจากการไม่ได้รับชาระราคานั่นเอง อย่างไรก็ตาม วิธีการชาระราคาแบบเลตเตอร์ออฟเครดิตก็ยังมีข้อบกพร่องบางประการซึ่งส่งผลกระทบต่อผู้ซื้อและผู้ขาย เช่น ความล่าช้าในการได้รับ ใบตราส่งสินค้าเพื่อรับมอบสินค้าจากผู้ขนส่ง ความผิดพลาดในการตรวจสอบเอกสารของธนาคาร เป็นต้น ดังนั้น เครือข่าย Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication หรือเรียกโดยย่อว่า SWIFT จึงได้พัฒนาวิธีการชาระราคาซึ่งเป็นนวัตกรรมการบริการทางการค้ารูปแบบใหม่ขึ้นที่เรียกว่า Bank Payment Obligation (BPO) โดย BPO นี้เป็นวิธีการชาระราคาผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ทาให้เกิดความสะดวกรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น ปัจจุบันระบบอิเล็กทรอนิกส์ที่นามาใช้กับวิธีการชาระราคาแบบ BPO มีเพียงระบบTrade Service Utility (TSU) ที่คิดค้นโดยเครือข่าย SWIFT เท่านั้น วิธีการชาระราคาแบบ Bank Payment Obligation หรือ BPO เป็นวิธีการชาระราคาที่ผสมผสานระหว่างการชาระราคาแบบวิธีการเปิดบัญชีและเลตเตอร์ออฟเครดิต โดยกระบวนการชาระราคาของ BPO จะคล้ายคลึงกับเลตเตอร์ออฟเครดิตซึ่งเน้นให้ผู้ขายได้รับหลักประกันในการชาระเงินเช่นเดียวกับเลตเตอร์ออฟเครดิตแต่การส่งเอกสารทางการค้าผู้ซื้อและผู้ขายจะทาการ ส่งระหว่างกันเองเช่นเดียวกับการชาระราคาแบบวิธีการเปิดบัญชี แม้ BPO จะมีการดาเนินการผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์แต่ BPO ไม่ใช่เลตเตอร์ออฟเครดิตอิเล็กทรอนิกส์ โดยสิ่งสาคัญที่BPOแตกต่างจากเลตเตอร์ออฟเครดิตและเลตเตอร์ออฟเครดิตอิเล็กทรอนิกส์ คือ วิธีการในการตรวจสอบความถูกต้องของเอกสารซึ่ง BPO จะนาระบบอิเล็กทรอนิกส์เข้ามาใช้ในการตรวจสอบความถูกต้องของเอกสารแทนการใช้คนธรรมดาที่เป็นพนักงานของธนาคาร ทาให้ความผิดพลาดจากกการตรวจเอกสารลดน้อยลง ซึ่งระบบดังกล่าวเรียกว่า ระบบการจับคู่ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (Transaction Matching Applicationหรือ TMA) ซึ่งจะทาการตรวจสอบข้อมูลของผู้ซื้อและผู้ขายที่ส่งผ่านธนาคารผู้ซื้อและธนาคารผู้ขาย ทั้งนี้ สิ่งที่ระบบทาการตรวจสอบคือข้อมูลเท่านั้นไม่ใช่เอกสารไม่ว่าเอกสารในรูปแบบกระดาษหรือรูปแบบอิเล็กทรอนิกส์ และข้อมูลเหล่านี้คือข้อมูลสาคัญจากเอกสารทางการค้าที่เกี่ยวข้องนั่นเอง เช่น ใบสั่งซื้อสินค้า ใบตราส่งสินค้า เป็นต้นเพื่อส่งเสริมและสนับสนุนให้วิธีการชาระราคาแบบ BPO มีการใช้กันอย่างแพร่หลายและมีความเป็นมาตรฐานสากล เครือข่าย SWIFT ได้ขอความร่วมมือหอการค้านานาชาติในการจัดทากฎเกณฑ์ในทางการค้าระหว่างประเทศเพื่อนามาบังคับใช้กับ BPO เรียกว่า กฎระเบียบเกี่ยวกับภาระผูกพันการชาระเงินของธนาคาร (Uniform Rules ofBank Payment Obligation: ICC Publication No. 750หรือ URBPO) กฎเกณฑ์ดังกล่าวมีลักษณะเช่นเดียวกับระเบียบปฏิบัติและ พิธีปฏิบัติเกี่ยวกับเครดิตที่มีเอกสารประกอบ (ICC Uniform Custom and Practice for Documentary Creditsหรือ UCP) ทั้งนี้ URBPO เป็นกฎเกณฑ์ที่ใช้ระหว่างธนาคารด้วยกันโดยจะกาหนดบทบาทหน้าที่ของธนาคารที่เกี่ยวข้องไว้เป็นการเฉพาะ รวมถึงการดาเนินการเกี่ยวกับระบบการจับคู่ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ด้วย แม้ URBPO จะเป็นกฎเกณฑ์ที่ใช้บังคับกับธนาคาร แต่กฎเกณฑ์นี้จะมีความเกี่ยวพันกับผู้ซื้อและผู้ขายด้วยสืบเนื่องจากข้อตกลงระหว่างผู้ซื้อผู้ขายและธนาคารที่ยอมรับว่าจะกฎเกณฑ์ดังกล่าวมาบังคับแก่กัน แม้ URBPO จะได้รับการยอมรับให้บังคับใช้กับวิธีการชาระราคาแบบ BPO เป็นการทั่วไปแต่เนื่องจากกฎเกณฑ์ดังกล่าวไม่ได้มีสถานะเป็นกฎหมายการนามาบังคับใช้จึงขึ้นอยู่กับข้อตกลงของคู่สัญญา และกฎหมายที่จะนามาบังคับใช้กับวิธีการชาระราคาแบบ BPO ก็คือ กฎหมายภายในของประเทศนั้น ๆ ด้วยเหตุที่ประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายเฉพาะในเรื่อง BPO และเลตเตอร์ออฟเครดิต จึงต้องนาบทบัญญัติแห่งกฎหมายทั่วไปในเรื่องนิติกรรมสัญญามาบังคับใช้แก่กรณี ซึ่งก็คือ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์นั่นเองอย่างไรก็ตาม เนื่องจากลักษณะสัญญาของ BPO มีความแตกต่างจากสัญญาทั่วไป การนาบทกฎหมายดังกล่าวมาใช้บังคับจึงก่อให้เกิดปัญหาน่าพิจารณาหลายประการ ประการแรก คือ สิทธิของผู้ขายกรณีที่ธนาคารไม่ชาระราคาตามสัญญา BPO ประการต่อมา ความผิดพลาดในการส่งข้อมูลเข้าสู่ระบบการจับคู่ธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ ปัญหาเกี่ยวกับข้อยกเว้นความรับผิดของธนาคาร ปัญหาในการใช้ความระมัดระวังในการรับข้อมูลทางการค้าของธนาคาร และประการสุดท้าย ปัญหากรณีผู้ขายจงใจไม่ปฏิบัติตามสัญญาโดยการให้ข้อมูลที่ไม่ถูกต้องแก่ธนาคารแม้วิธีการชาระราคาแบบ BPO จะเป็นวิธีการชาระราคารูปแบบใหม่ที่เพิ่งเริ่มใช้กันอย่างแพร่หลายเมื่อไม่นานมานี้ จึงยังไม่มีคาพิพากษาหรือความเห็นทางวิชาการในประเทศไทยเผยแพร่มากนัก แต่ผลจากการนากฎหมายทั่วไปมาบังคับใช้กับวิธีการชาระราคาแบบ BPO อาจทาให้เกิดการตีความของนักวิชาการและนักกฎหมายหลายท่านที่มีความแตกต่างกันไปอย่างเช่นเลตเตอร์ออฟเครดิตก็ได้ซึ่งจะทาให้เกิดความไม่แน่นอนในการใช้บังคับและขาดความน่าเชื่อถือต่อชาวต่างชาติที่จะเข้ามาทาการค้าขายกับผู้ประกอบการของไทย ดังนั้น การศึกษาและทาความเข้าใจวิธีการชาระราคาแบบ BPO ซึ่งเป็นวิธีการชาระราคารูปแบบใหม่จึงมีความสาคัญไม่น้อย เนื่องจากความเข้าใจที่ถูกต้องของลักษณะและกระบวนการชาระราคาดังกล่าวย่อมนาไปสู่การตีความและการปรับใช้กฎหมายที่ถูกต้องตรงกับลักษณะที่แท้จริงของสัญญา BPO รวมถึงการแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นจากการไม่มีกฎหมายเฉพาะในเรื่องดังกล่าวได้ ซึ่งน่าจะถือได้ว่าเป็นประโยชน์ต่อการค้าระหว่างประเทศของประเทศไทยเป็นอย่างมาก นอกจากนี้ เพื่อก่อให้เกิดความแน่นอนและความมั่นใจในการประกอบธุรกิจการค้าระหว่างประเทศ ผู้เขียนจึงมีความเห็นว่า ประเทศไทยควรมีกฎหมายเฉพาะที่กาหนดในเรื่องดังกล่าวโดยในการร่างกฎหมายที่จะนามาใช้บังคับกับวิธีการชาระราคาแบบ BPO นั้นควรเป็นร่างกฎหมายที่กาหนดบทบัญญัติที่สามารถบังคับใช้ได้กับวิธีการชาระราคาทุกกรณีที่มีลักษณะเช่นเดียวกับเลตเตอร์ออฟเครดิตและ BPO รวมถึงวิธีการชาระราคารูปแบบอื่น ๆ ในอนาคต โดยมิจาต้องกาหนดรายละเอียดทุกอย่างที่เกี่ยวข้องเนื่องจากบางกรณีก็สามารถนาบทกฎหมายที่มีอยู่แล้วในปัจจุบันมาบังคับใช้ได้ เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และกฎหมายว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ เป็นต้น อนึ่ง นอกจากจะควรมีกฎหมายเฉพาะที่กาหนดในเรื่องดังกล่าวเพื่อให้เกิดความชัดเจนในการบังคับใช้กฎหมายแล้ว หน่วยงานของรัฐซึ่งมีหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง เช่น ธนาคารแห่งประเทศไทย จาต้องเข้ามามีบทบาทกากับดูแลการให้บริการการชาระราคาในการค้าระหว่างประเทศเพื่อให้เกิดความเป็นธรรมด้วย