DOI: 10.14457/tu.the.2016.841
title: คดีปกครองที่ยื่นฟ้องเมื่อพ้นกำหนดเวลาการฟ้องคดีโดยมีเหตุจำเป็นอื่น

description: วิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งศึกษาเกี่ยวกับ “เหตุจำเป็นอื่น” ที่บัญญัติไว้ในมาตรา 52 วรรคสอง แห่งพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542 ซึ่งเป็นข้อยกเว้นบทบัญญัติอายุความหรือระยะเวลาการฟ้องคดี อันเป็นการเปิดโอกาสให้ผู้ฟ้องคดีสามารถนำคำฟ้องที่พ้นกำหนดเวลาการฟ้องคดีมาฟ้องต่อศาลได้ เนื่องจากพระราชบัญญัติดังกล่าวรวมถึงบทกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องมิได้บัญญัตินิยามความหมายหรือกำหนดลักษณะหรือขอบเขตของเหตุจำเป็นอื่นไว้ รวมทั้งไม่ปรากฏหลักเกณฑ์เงื่อนไขและกระบวนวิธีพิจารณาของศาลที่ชัดเจน จึงอาจพิจารณาได้ว่ากฎหมายจงใจเปิดช่องให้ศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจวินิจฉัยตีความลักษณะหรือความหมาย รวมถึงขอบเขตของเหตุจำเป็นอื่น โดยหลักแล้วเหตุที่จะเป็นข้อพิจารณาในการยกเว้นอายุความหรือระยะเวลาการฟ้องคดีได้นั้นจะต้องกำหนดไว้โดยกฎหมายของฝ่ายนิติบัญญัติเท่านั้น และแม้ว่าเหตุจำเป็นอื่นจะได้มีการบัญญัติโดยกฎหมายของฝ่ายนิติบัญญัติแล้วก็ตาม แต่ก็จะเห็นได้ว่าถ้อยคำดังกล่าวยังมีลักษณะที่เป็นการเปิดช่องให้ศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจในการพิจารณาจากการศึกษาค้นคว้าแนวคำวินิจฉัยของศาลปกครองไทย พบว่า ศาลได้มีการอธิบายลักษณะสำคัญของเหตุจำเป็นอื่นเพื่อเป็นแนวทางในการพิจารณาไว้ในคำวินิจฉัยหลายฉบับ สรุปได้ว่า “เหตุจำเป็นอื่น ย่อมหมายถึง เหตุอันเกิดจากความจำเป็นที่เป็นอุปสรรคขัดขวางมิให้ผู้ฟ้องคดีสามารถนำคดีมาฟ้องต่อศาลได้ภายในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด โดยมิใช่เหตุอันจะโทษผู้ฟ้องคดีได้เป็นสำคัญ” ซึ่งเมื่อศึกษาคำวินิจฉัยของศาลทั้งกรณีที่มีคำสั่งรับและไม่รับคำฟ้องไว้พิจารณาโดยมีเหตุจำเป็นอื่น พบว่า กรณีที่ศาลมีคำสั่งไม่รับคำฟ้องไว้พิจารณา ศาลจะวินิจฉัยโดยพิจารณาจากลักษณะของเหตุจำเป็นอื่นตามแนวทางข้างต้นอย่างเคร่งครัด แต่หากเป็นกรณีที่ศาลมีคำสั่งรับคำฟ้องไว้พิจารณา ศาลจะวินิจฉัยโดยมีดุลพินิจพิจารณาได้อย่างกว้างขวางไม่จำกัดแต่เพียงแนวทางการพิจารณาตามแนวทางข้างต้นเท่านั้น ซึ่งส่งผลให้คำวินิจฉัยในคดีที่มีลักษณะของข้อเท็จจริงหรือข้อกฎหมายในทำนองเดียวกันหรือคล้ายกันเกิดผลที่แตกต่างกัน  นอกจากนี้ กระบวนการขั้นตอนหรือวิธีพิจารณาของศาลก็ไม่ปรากฏหลักเกณฑ์ในการพิจารณาที่ชัดเจนเพียงพอ  เมื่อศึกษาเปรียบเทียบกับกฎหมายว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีปกครอง รวมถึงคำวินิจฉัยของศาลปกครองในต่างประเทศ ได้แก่ ประเทศฝรั่งเศสและประเทศเยอรมัน พบว่า ประเทศฝรั่งเศสไม่มีบทบัญญัติเกี่ยวกับการยกเว้นอายุความหรือระยะเวลาการฟ้องคดีที่เป็นการเปิดโอกาสให้มีการนำคดีที่พ้นกำหนดระยะเวลาการฟ้องคดีแล้วมายื่นฟ้องต่อศาลได้  แต่อย่างไรก็ตาม ศาลปกครองฝรั่งเศสมีอำนาจดุลพินิจในการพิจารณารับคำฟ้องที่พ้นกำหนดอายุความหรือระยะเวลาการฟ้องคดีไว้พิจารณาได้ หากปรากฏว่าการยื่นฟ้องคดีนั้นไม่สามารถกระทำได้เนื่องจากมีพฤติการณ์หรือสภาพแวดล้อมขัดขวางโดยไม่ใช่ความผิดของผู้ฟ้องคดี แต่ก็เป็นอำนาจดุลพินิจที่ศาลใช้อย่างจำกัดมาก  สำหรับประเทศเยอรมันมีบทบัญญัติเกี่ยวกับการกลับสู่สถานะเดิมที่เป็นการเปิดช่องให้นำคำฟ้องที่พ้นกำหนดอายุความหรือระยะเวลาการฟ้องคดีแล้วมายื่นฟ้องต่อศาลได้ โดยบทบัญญัติดังกล่าวได้มีการกำหนดเหตุหรือข้อพิจารณาในการนำคำฟ้องที่พ้นกำหนดระยะเวลาการฟ้องคดีแล้วมายื่นฟ้องต่อศาลได้ และกำหนดหลักเกณฑ์เงื่อนไข รวมถึงขั้นตอนในการพิจารณาไว้อย่างชัดเจน ซึ่งสามารถเป็นหลักประกันสิทธิและเสรีภาพและย่อมสามารถสร้างความเสมอภาคอันเป็นสิทธิขั้นพื้นฐาน รวมถึงอำนวยความเป็นธรรมให้แก่ประชาชนได้เป็นอย่างมีประสิทธิภาพด้วยเหตุที่ “เหตุจำเป็นอื่น” ไม่มีบทนิยามความหมาย เงื่อนไขและหลักเกณฑ์ในการพิจารณา รวมถึงคำวินิจฉัยของศาลปกครองไทยยังไม่มีความชัดเจนเพียงพอ จึงทำให้เกิดความสงสัยขึ้นว่าแท้จริงแล้วขอบเขตความหมายของเหตุจำเป็นอื่นตามเจตนารมณ์ของกฎหมายมีความกว้างแคบเพียงใด และมีเงื่อนไขหรือหลักเกณฑ์ในการพิจารณาอย่างไร รวมไปถึงกระบวนวิธีพิจารณาของศาลสามารถประกันความเป็นธรรมให้แก่คู่กรณีทุกฝ่ายได้อย่างเพียงพอหรือไม่ จึงสมควรมีการปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติของกฎหมายให้มีความชัดเจนมากยิ่งขึ้น เพื่อให้การพิจารณาและการใช้ดุลพินิจของศาลเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและบรรลุเจตนารมณ์ของกฎหมาย รวมถึงประกันความเป็นธรรมให้แก่คู่กรณีต่อไป