DOI: 10.14457/tu.the.2022.1502
title: มาตรการทางกฎหมายในการส่งเสริมและควบคุมการปลูกพืชสมุนไพรอย่างยั่งยืนในระบบเกษตรแปลงใหญ่เพื่อการพาณิชย์

description: ในปัจจุบันการส่งเสริมและสนับสนุนให้ปลูกพืชสมุนไพรในเชิงพาณิชย์เพื่อป้อนเข้าสู่อุตสาหกรรมสมุนไพร โดยเฉพาะการส่งเสริมการปลูกพืชสมุนไพรแปลงใหญ่ซึ่งเป็นการรวมแปลงเกษตรกรรมที่อยู่ติดกันหรืออยู่ในชุมชนใกล้เคียงกัน จำนวนไม่น้อยกว่า 300 ไร่ หรือเกษตรไม่น้อยกว่า 30 ราย ให้ปลูกพืชสมุนไพรชนิดเดียวกันในช่วงเวลาเดียวกันเพื่อเพิ่มอำนาจการต่อรองของเกษตรกรตลอดกระบวนการผลิตตลอดโซ่อุปทาน เพราะเล็งเห็นว่าเป็นสมุนไพรสินค้าเกษตรที่มีศักยภาพ เนื่องจากความพร้อมด้านต้นทุนการผลิตของประเทศไทยและความต้องการของตลาดทั้งภายในและภายนอกประเทศ อย่างไรก็ตาม แม้ว่าประเทศไทยมีทรัพยากรพืชสมุนไพรทั้งในป่าตามธรรมชาติและจากการเพาะปลูกเป็นจำนวนมาก แต่ในปัจจุบันประเทศไทยกลับมีการนำเข้าวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์สมุนไพรเป็นหลักและแนวโน้มขยายตัวเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยมีสาเหตุจากวัตถุดิบสมุนไพรที่ปลูกในประเทศไทยไม่ได้มาตรฐานและไม่มีคุณภาพตรงกับความต้องการของตลาด และการปลูกพืชสมุนไพรดังกล่าวยังก่อให้เกิดปัญหาและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมหลายประการ การปลูกพืชสมุนไพรในเชิงพาณิชย์ในปัจจุบันจึงเป็นการใช้ทรัพยากรทางธรรมชาติอย่างไม่คุ้มค่าและไม่ยั่งยืน และประเทศไทยไม่มีมาตรการทางกฎหมายในการส่งเสริมและควบคุมการปลูกพืชสมุนไพรเพื่อการพาณิชย์โดยตรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการปลูกพืชสมุนไพรในรูปแบบเกษตรแปลงใหญ่ ทำให้ปัญหาที่เกิดขึ้นเหล่านี้ไม่ได้รับการบริหารจัดการและควบคุมให้เป็นไปตามนโยบายอย่างเป็นระบบและขาดความเป็นเอกภาพเนื่องจากการกระจัดกระจายของกฎหมายหลายฉบับ และแม้จะมีกฎหมายบางฉบับที่เกี่ยวข้องในทางอ้อม แต่กฎหมายเหล่านั้นไม่ครอบคลุมและไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอในการจัดการกับปัญหาเหล่านี้และปัญหาซึ่งอาจเกิดขึ้นได้ในอนาคตอย่างเป็นระบบและยั่งยืนดังนั้น วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึงสถานการณ์ ปัญหา และผลกระทบจากการปลูกพืชสมุนไพรในเชิงพาณิชย์ต่อสิ่งแวดล้อม และหาแนวทางการส่งเสริมและควบคุมการปลูกพืชสมุนไพรในระบบเกษตรแปลงใหญ่เพื่อการพาณิชย์อย่างเป็นระบบและยั่งยืน โดยการศึกษาหลักการของระบบเกษตรกรรมยั่งยืน หลักเกณฑ์การปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีและการเก็บรวบรวมสำหรับพืชสมุนไพร หลักเกณฑ์การปฏิบัติด้านสุขอนามัยสำหรับผลไม้และผักสด หลักเกณฑ์การปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีของ GLOBALG.A.P. และกฎหมายว่าด้วยวัตถุดิบสมุนไพรจีนของสาธารณรัฐประชาชนจีน โดยมุ่งเน้นศึกษาและพิจารณาในเรื่องระบบการปลูกและคุณภาพของผลผลิตในเชิงพาณิชย์เป็นสำคัญ เพื่อศึกษา วิเคราะห์ และเปรียบเทียบกับมาตรการทางกฎหมายของประเทศไทย ซึ่งรวมถึงนโยบายที่เกี่ยวข้อง เพื่อพิจารณาหาแนวทางปรับใช้มาตรการทางกฎหมายเพื่อแก้ไขปัญหาและผลกระทบที่เกิดขึ้น โดยทำการศึกษาด้วยวิธีศึกษาวิจัยเชิงเอกสาร ค้นคว้าและรวบรวมข้อมูลจากหนังสือ วารสาร รายงานการวิจัย เอกสารทางวิชาการ วิทยานิพนธ์ บทความ ข้อมูลจากเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ ข่าวสาร ตัวบทกฎหมาย หลักเกณฑ์ระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้อง ทั้งภาษาไทยและภาษาต่างประเทศ ผลจากการศึกษาพบว่า สถานการณ์การปลูกพืชสมุนไพรเพื่อเป็นวัตถุดิบในอุตสาหกรรมสมุนไพรมีการขยายตัวเพิ่มขึ้น แต่ประเทศไทยยังไม่มีนโยบายเพื่อวางกรอบการพัฒนาประเทศในด้านการส่งเสริมการปลูกพืชสมุนไพรในเชิงการพาณิชย์ให้เป็นระบบและยั่งยืน แม้จะมีแผนปฏิบัติการด้านเกษตรอินทรีย์ และแผนปฏิบัติการด้านสมุนไพรแห่งชาติ แต่ทั้งสองนโยบายดังกล่าวมีวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกันอย่างชัดเจน น่าสับสันและไม่เป็นเอกภาพในทางปฏิบัติ และประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายที่เกี่ยวกับการส่งเสริมและควบคุมการปลูกพืชสมุนไพรอย่างยั่งยืนในระบบเกษตรแปลงใหญ่เพื่อการพาณิชย์โดยตรง แต่กฎหมายระดับพระราชบัญญัติมีมาตรการที่อาจใช้เป็นแนวทางให้การแก้ไขนี้ได้ และกฎหมายลำดับรองที่เกี่ยวข้องในปัจจุบัน ไม่มีความครอบคลุมและไม่สามารถใช้แก้ปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพ เนื่องจากไม่มีการการประกาศเขตเกษตรเศรษฐกิจสำหรับการปลูกพืชสมุนไพร ตามพระราชบัญญัติเศรษฐกิจการเกษตรฯ และไม่มีมาตรฐานสินค้าเกษตรการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี สำหรับพืชสมุนไพรอินทรีย์ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ จึงวิเคราะห์ปัญหาดังกล่าว กำหนดแนวทางการแก้ไขปัญหา สรุปผล และนำเสนอข้อเสนอแนะเพื่อให้เกิดการส่งเสริมและควบคุมการปลูกพืชสมุนไพรในระบบเกษตรแปลงใหญ่เพื่อการพาณิชย์อย่างเป็นระบบและยั่งยืน