DOI: 10.17026/ar/da7kgp
title: Prehistorie tussen de zwembassins
title: Archeologisch onderzoek naar een erf uit de vroege ijzertijd op het terrein van het voormalige Graaf Ottobad in Zutphen
title: Zutphense Archeologische Publicaties 129, ZAP 129

description: Voorafgaand aan het bouwrijp maken van het oude zwembadterrein van het Graaf Ottobad (aan de Keucheniusstraat in Zutphen) voor de nieuwbouw van een cluster 3-scholencomplex werd in het voorjaar van 2018 archeologisch onderzoek verricht. Dit werd vanwege de hoge archeologische verwachting meteen ingezet als een proefsleuvenonderzoek en niet als een booronderzoek. Uit het bureauonderzoek was al vast komen te staan dat er tussen de diep verstoorde bassins grote delen van het terrein intact zouden zijn. Inderdaad werden bij het uitgraven van de proefsleuven archeologische resten aangetroffen: een middeleeuwse greppel en een kuil met aardewerk uit het begin van de ijzertijd. Besloten werd omwille van de voortgang en de kostenbesparing om vrijwel direct een doorstart te maken naar een definitief onderzoek. Hierbij werd het grootste deel van een nederzettingsterrein uit de vroege ijzertijd opgegraven. Op de meeste plaatsen werd dit terrein bovendien begrensd door de ingravingen van de zwembadbassins. 

De bovengrond van het terrein was op veel plaatsen ernstig verstoord, maar het sporenniveau in de bovenkant van de C-horizont was grotendeels intact. Hier en daar waren ook nog een oude bruine akkerlaag en een ca. 40 cm dik esdek aanwezig. Het materiaal dat in de oude akkerlaag werd aangetroffen varieert van (slechts) twee stuks mesolithisch vuursteen en prehistorische scherven tot enkele stukjes Pingsdorf- en kogelpotaardewerk en 14e-eeuws steengoed.
Het sporenniveau vertegenwoordigt vier fasen: de vroege ijzertijd, de late middeleeuwen, de 18e eeuw (de naburige boerderij ‘t Eiland) en de periode van het zwembad (1963-2013). Daarnaast werd er dus een zeer bescheiden hoeveelheid mesolithisch vuursteen (n=2) aangetroffen.

Het aandeel van sporen uit de vroege ijzertijd is het hoogst. Het gaat om een
viertal spiekers en een plattegrond van een boerderij (erg onvolledig). Daarnaast zijn er drie hoofdgroepen kuilen aangetroffen: een grote ondiepe houtskoolrijke haardkuil die precies in het midden van de boerderijplattegrond ligt, diepe ronde kuilen met relatief weinig materiaal en een lichte vulling die als silokuilen geduid zijn en ondiepe brede kuilen met een donkere humeuze vulling en veel aardewerk, die mogelijk als latrinekuilen zijn gebruikt. Aan de hand van het aardewerk is de datering van het erf geplaatst in de eerste helft van de 8e eeuw voor Chr. (800-750 BC).

Het geheel wekt de indruk één (of hooguit twee) generaties gebruikt te zijn. Waarschijnlijk omdat het om een relatief lager liggend terrein gaat dat als tweede keus-vestigingsplaats werd beschouwd (de hoger liggende enken kennen doorgaans bewoningscontinuïteit in de late prehistorie). Het gaat om een vrij standaard nederzettingsterrein zonder bijzondere structuren of opzienbarende vondsten, maar door het relatief kortstondige gebruik geeft dit geïsoleerde erf wel een goed en gedetailleerd beeld van de indeling van een dergelijk erf. Bovendien vormt het een mooie aanvulling op de topografische kennis van laatprehistorisch Zutphen. In combinatie met data uit eerder opgravingen ontstaat zo een steeds gedetailleerder beeld over de bewoningsgeschiedenis en bewoningsdynamiek rondom Zutphen en een beeld over de omvang van de bewoning. Deze laatste lijkt in de late prehistorie vergelijkbaar te zijn met die inde late middeleeuwen, waarbij wel de belangrijke kanttekening gemaakt moet worden dat het dan over het platteland gaat: een bewoningsconcentratie als de middeleeuwse stad Zutphen ontbreekt natuurlijk in de prehistorie….

Sporen uit de latere ijzertijd, Romeinse tijd en vroege en volle middeleeuwen (dus tussen 750 voor Chr. en 1250 na Chr.) ontbreken. De enige structuur uit de late middeleeuwen is een 80 cm brede sloot die aan de westzijde voorzien is van een rij palen met een onderlinge afstand van 1,3 meter. Waarschijnlijk is dit een afrastering in de vorm van een vlechtwerkhek geweest. In de vulling uit de dempingsfase werden vrij grote Siegburger steengoedscherven van tussen 1425 en 1475 gevonden. Dat zou een aanwijzing kunnen zijn dat een erf uit die tijd niet ver weg is. De sloot heeft slechts kort bestaan en is niet te koppelen aan later kaartmateriaal.

De laatste fase bestaat uit enkele geclusterde kuilen met 18e-eeuws materiaal. Deze kuilen zijn waarschijnlijk te koppelen aan boerderij ‘t Eiland. Dit erf komt voor het eerst eenduidig voor op kaartmateriaal uit 1818, maar op bijvoorbeeld de Hottingerkaart uit 1784 staat een boerderij op een plaats getekend waar er geen aanwijzingen zijn voor een boerderij en die mogelijk als een verkeerd
geplaatste boerderij ‘t Eiland gezien kan worden. Uit de vondsten en oudste kaarten kan worden geconcludeerd dat ‘t Eiland in de 18e eeuw is gesticht.
Het terrein heeft ook de nodige metaalvondsten opgeleverd, vooral in de vorm van munten. Opvallend genoeg is minder dan de helft daarvan uit de tijd van het zwembad (vanaf 1963, men zou verwachten dat er in de ligweiden veel geld verloren werd). Verder dan de 18e eeuw gaan de munten echter niet terug. Mogelijk is er een link te leggen tussen de 18e-eeuwse munten en de geclusterde kuilen uit de 18e eeuw. Het zou bijvoorbeeld kunnen duiden op een veranderend gebruik van het land in deze periode, waarbij men meer is gaan bemesten ten behoeve van de akkerbouw vanuit het nieuwe naburige erf ’t Eiland. Verder is er een grote diversiteit aan allerlei metaaltjes gevonden variërend van een 16e-17e-eeuws Leids lakenlood en riembeslag tot aan 20e-eeuwse speldjes en speelgoed. Uiteraard werden er ook tal van zwembadgerelateerde zaken gevonden zoals een blikje zonnebrandcrème, ijslepeltjes, lollystokjes, treklipjes van frisdrankblikjes en dergelijke.