DOI: 10.14457/tu.the.2018.1284
title: มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมสารกลุ่มไดออกซิน (dioxins) และสารพีซีบี (dioxin-like PCBs) ในอาหารที่มาจากสัตว์

description: สารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีเป็นมลพิษทางสิ่งแวดล้อม หรือที่รู้จักกันดีในชื่อ “หนึ่งโหลอันตราย” เป็นกลุ่มสารเคมีที่เป็นอันตรายชื่อว่าสารมลพิษที่ตกค้างยาวนาน (persistent organic pollutants (POPs)) สารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีนั้นกลายเป็นประเด็นที่น่ากังวลเนื่องจากความเป็นพิษที่สูงของมัน ซึ่งจากผลการทดลองแสดงให้เห็นว่าความเป็นพิษดังกล่าวส่งผลเสียต่อระบบต่างๆ ในร่างกาย เมื่อร่างกายมนุษย์หรือสัตว์ได้รับสารกลุ่มไดออกซินหรือพีซีบีเข้าสู่ร่างกายแล้วจะสะสมสารดังกล่าวไว้ในร่างกายตลอดชีวิต เนื่องจากคุณสมบัติทางเคมีที่ย่อยสลายยากและสามารถดูดซึมและกักเก็บไว้ในเนื้อเยื่อไขมันซึ่งเป็นที่ที่ร่างกายจะสะสมสารดังกล่าวไว้หลังจากรับสารเข้าไป และครึ่งชีวิตในการย่อยสลายสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีนั้นใช้ระยะเวลายาวนานถึง 7 – 10 ปี ในสิ่งแวดล้อมสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีมีแนวโน้มจะปนเปื้อนเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารของมนุษย์ได้โดยสะสมในสัตว์ที่ใช้เป็นอาหาร สารดังกล่าวสามารถถ่ายทอดได้ผ่านห่วงโซ่อาหาร ดังนั้นยิ่งมีการปนเปื้อนในสัตว์มากเท่าใดก็ยิ่งสามารถปนเปื้อนในอาหารมนุษย์ได้มากเท่านั้น แหล่งกำเนิดของสารกลุ่มไดออกซินมิได้เกิดจากการสร้างขึ้นโดยเจตนาแต่เป็นผลพลอยได้ที่เกิดจากกิจกรรมต่างๆ ของมนุษย์ในสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเผาไหม้ต่างๆ รวมไปถึงอุตสาหกรรมที่มีสารคลอรีนเป็นส่วนประกอบ ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีกิจกรรมที่ก่อให้เกิดสารกลุ่มไดออกซินเกิดขึ้นค่อนข้างมาก เช่น การเผาขยะของเทศบาล การเผาซากศพ การเผาไหม้เชื้อเพลิงต่างๆ รวมไปถึงการเผาป่า หรือไฟป่าที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ การเผาไหม้ในชุมชนเหล่านี้มักจะเกิดขึ้นอย่างไม่เหมาะสมทำให้เกิดสารกลุ่มไดออกซินปนเปื้อนเข้าสู่สิ่งแวดล้อมได้ง่าย และเข้าปนเปื้อนในห่วงโซ่อาหารในที่สุด และด้วยความที่สารดังกล่าวเกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจทำให้การทราบถึงการปนเปื้อนสารดังกล่าวเข้าสู่อาหารเป็นไปได้ยาก ส่วนสารพีซีบีนั้นเป็นสารเคมีที่ผลิตขึ้นโดยตั้งใจเพื่อใช้ในอุตสาหกรรมแต่เนื่องด้วยมีคุณสมบัติทางเคมีและความเป็นพิษที่คล้ายสารไดออกซินจึงมักเรียกสารพวกนี้ว่าสารที่ออกฤทธิ์คล้ายไดออกซิน (dioxin-like PCBs) และในบางแห่งจะจัดสารพวกนี้อยู่ในกลุ่มของสารไดออกซินด้วย สารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีนั้นมีความเป็นพิษสูงและสามารถก่อให้เกิดผลกระทบต่อระบบสืบพันธุ์ และปัญหาเกี่ยวกับพัฒนาการด้านต่างๆ อีกทั้งยังก่อให้เกิดผลกระทบต่อระบบภูมิคุ้มกัน ระบบฮอร์โมน และยังก่อให้เกิดมะเร็งอีกด้วย ซึ่งกว่าร้อยละ 90 ของการได้รับสารดังกล่าวของมนุษย์นั้นเกิดจากการบริโภคอาหารที่มีการปนเปื้อนโดยเฉพาะอย่างยิ่งอาหารประเภทเนื้อสัตว์และผลิตภัณฑ์นม ปลาและหอย หน่วยงานในหลายประเทศจึงมีการเฝ้าระวังการปนเปื้อนสารไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารด้วยการควบคุมการปนเปื้อนของสารดังกล่าวในสิ่งแวดล้อมในระดับโลกนั้น ได้มีการจัดทำอนุสัญญาสต็อกโฮลม์เพื่อจัดการกับสารมลพิษอินทรีย์ที่ตกค้างยาวนานในสิ่งแวดล้อมซึ่งครอบคลุมถึงสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีด้วย ประเทศไทยซึ่งได้เข้าร่วมลงนามเป็นภาคีของอนุสัญญาฯ ดังกล่าว ได้ดำเนินการวางมาตรการหลายด้านเพื่อควบคุมการปลดปล่อยสารมลพิษออกสู่สิ่งแวดล้อม แต่การดำเนินการทางด้านอาหารยังไม่มีความชัดเจน การควบคุมการปนเปื้อนของสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารนั้นแม้จะไม่มีการทำอนุสัญญาระหว่างประเทศแต่รัฐบาลของหลายประเทศก็ให้ความใส่ใจในด้านนี้กันมาก โดยเฉพาะประเทศต่างๆ ในสหภาพยุโรป ดังจะเห็นได้จากการที่สหภาพยุโรปออกกฎหมายกำหนดระดับการปนเปื้อนสูงสุดที่ยอมรับให้มีได้ของสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารและอาหารสัตว์ประเภทต่างๆ เพื่อป้องกันไม่ให้อาหารและอาหารสัตว์ที่มีการปนเปื้อนสูงเข้าสู่ห่วงโซ่การผลิตอาหาร นอกจากนั้นแล้ว การปนเปื้อนของสารกลุ่มดังกล่าวเข้าสู่อาหารหลายครั้งเกิดจากการปนเปื้อนในอาหารสัตว์ด้วย ดังนั้น เพื่อการควบคุมการปนเปื้อนของสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีนอกจากจะต้องควบคุมในสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังจำเป็นต้องมีการควบคุมทั้งในอาหารและอาหารสัตว์ โดยดำเนินการควบคู่ทั้งทางด้านการวางนโยบายเพื่อให้เห็นถึงภาพรวมในการดำเนินงานเกี่ยวกับการควบคุมสารทั้งด้านสิ่งแวดล้อมและอาหาร พร้อมไปกับการออกกฎหมายควบคุมการปนเปื้อนต่อไป อย่างไรก็ตามการประสานงานของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและความชัดเจนในหน้าที่ของแต่ละหน่วยงานก็เป็นปัจจัยสำคัญในการดำเนินการลดการปนเปื้อนของสารไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารได้อย่างมีประสิทธิภาพวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงได้ทำการศึกษาเกี่ยวกับข้อความคิดพื้นฐานเกี่ยวกับสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีโดยศึกษาแนวทางการควบคุมการปนเปื้อนสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารจากประเทศสหภาพยุโรปซึ่งเคยได้เผชิญผลกระทบจากการปนเปื้อนกลุ่มดังกล่าวอยู่หลายครั้ง จนใช้เวลากว่า 30 ปีที่ผ่านมาพัฒนาทั้งนโยบาย มาตรการทางกฎหมายและองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์เพื่อลดการปนเปื้อนสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารและอาหารสัตว์ และศึกษาการควบคุมการปนเปื้อนสารกลุ่มไดออกซินและพีซีบีขององค์การระหว่างประเทศอย่าง ได้แก่ องค์การอนามัยโลก (World Health Organization – WHO และโครงการมาตรฐานอาหารระหว่างประเทศ (The CODEX Alimentarius) เพื่อเปรียบเทียบกับมาตรการทางกฎหมายในการควบคุมการปนเปื้อนสารกลุ่มดังกล่าวของประเทศไทย เพื่อนำไปสู่การเสนอมาตรการทางกฎหมายในการควบคุมการปนเปื้อนสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหาร ตลอดจนถึงด้านนโยบายระดับประเทศ และข้อเสนอแนะในด้านอื่นๆ อันจะเป็นแนวทางในการพัฒนากฎหมายเพื่อควบคุมการปนเปื้อนสารกลุ่มไดออกซินและสารพีซีบีในอาหารของไทยในอนาคตต่อไป