DOI: 10.17026/dans-zb6-chfy
title: Marslanden II - Havezathe Es te Colldoorn, gemeente Hardenberg
title: Bureauonderzoek en IVO-verkennende fase

description: &lt;p&gt;Laagland Archeologie heeft op 19 en 20 september 2016 een bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek uitgevoerd ter plaatse van in het toekomstige woningbouwgebied Havezathe Es dat deel uitmaakt van de uitbreidingslocatie Marslanden II. Het woningbouwgebied ligt in de buurschap Collendoorn. Het onderzoek vond plaats in verband met het op te stellen bestemmingsplan. Het bureauonderzoek had tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen. Op grond van het onderzoek diende een advies te worden opgesteld voor eventueel aanvullend onderzoek danwel het terrein ten aanzien van het omgevingsaspect archeologie vrij te kunnen geven. Het inventariserend veldonderzoek betrof een verkennend booronderzoek dat tot doel had om het in het bureauonderzoek opgesteld gespecificeerde verwachtingsmodel te toetsen en eventueel bij te stellen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bureauonderzoek Het plangebied ligt overwegend op een relatief kleine, hoefijzervormige dekzandrug. Op de hooggelegen dekzandruggen zijn plaggendekken ontstaan. Volgens de bodemkaart gaat het om hoge bruine en zwarte enkeerdgronden van tenminste 50 cm dik. Een klein noordwestelijk deel ligt in een zone met een veldpodzolbodem en in het zuidwesten liggen plangebieden overwegend op een gooreerdgrond. Vermoedelijk zijn de enkeergronden op een veldpodzolbodem ontstaan. Gezien de relatief hoge ligging kan ervan worden uitgegaan dat er sprake is van een doorgaans goede ontwatering, waardoor podzolverschijnselen (bodemvorming) is te verwachten. De aanwezige enkeerdgronden fungeren als een beschermende laag tegen moderne (diepe) bodemingrepen, waardoor de oorspronkelijke ondergrond vermoedelijk goed geconserveerd is gebleven. Op locaties waar geen enkeerdgrond aanwezig is (veldpodzolbodem en gooreerdgrond) is het bodemprofiel vermoedelijk tot in de C-horizont verstoord als gevolg van landbouwactiviteiten. In de omgeving van het plangebied zijn diverse waarden uit het mesolithicum, neolithicum, bronstijd – Romeinse tijd en late middeleeuwen aangetroffen. Het gaat daarbij deels om nederzettingsresten. Een groot deel van het plangebied is geregistreerd als archeologisch monumententerrein van hoge waarde. De buurschap Collendoorn is vermoedelijk niet vóór 1100 ontstaan. Vanaf de 14e – 15e eeuw kende het buurschap twee havezaten waarvan één in het plangebied ligt (AMK-terrein 13322). De laatste resten van deze havezate zijn rond 1900 definitief gesloopt en op het terrein bevindt zich vanaf het begin van de vorige eeuw een boerderij. Twee erven in het plangebied (erf Hamhuis en erf Faassen) zijn vermoedelijk als katersteden vanaf de 14e eeuw ontstaan. Het centrale deel van de Collendoorner es is mogelijk al langer in gebruik als landbouwgebied. &lt;/p&gt;&lt;p&gt; Het veldonderzoek Uit het veldonderzoek door middel van verkennende boringen is gebleken dat de hoge archeologische verwachtingen zoals die op basis van het bureauonderzoek zijn bepaald, nagenoeg geheel bevestigd kunnen worden. Op de dekzandruggen, zowel aan de noord- als aan de zuidzijde van de Havezatheweg is een plaggendek aanwezig waaronder oude akkerlagen voorkomen. Deels zijn de plaggendekken ontstaan op stuifzandlagen die met name voorkomen in de locatie H en deels in de locaties G en I. Dat het om stuifzand gaat is in ieder geval duidelijk aantoonbaar vanwege het voorkomen van een fossiele cultuurlaag onder deze zandlaag. Het kan dan zeker geen dekzand zijn&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het is lastig gebleken om precies te bepalen wat de ondergrens van het plaggendek is. Het gaat om een bruin plaggendek waarvan de onderzijde geleidelijk overgaat in d onderliggende bruine B-horizont. Het kan dan ook zijn dat er geen B-horizont aanwezig is en dat het plaggendek in dat geval nog dikker is.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor wat betreft de ouderdom van het stuifzand is het ook lastig om daarover uitspraken te doen. Mocht er in de bovenkant van het stuifzanddek geen bruine B-horizont zijn ontstaan dan er sprake is van een onderste laag van het plaggendek. Het stuifzand is dan vermoedelijk afgezet in de middeleeuwen of de nieuwe tijd. Het is uit historische bronnen is bekend dat de markegenoten van onder andere Collendoorn te kampen hadden met overstuivingen van bouwlanden en daartoe maatregelen namen. In het andere geval, waarbij er dan sprake is van een B-horizont in de top van het stuifzand, dan is het stuifzand een aanzienlijk oudere afzetting. De ontwikkeling van een B-horizont in nieuw gevormd sediment duurt namelijk minimaal enkele eeuwen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het meest waarschijnlijk is echter dat het stuifzand uit historische perioden dateert. In tegenstelling tot boringen waar onder het plaggendek een oude akkerlaag voor komt, zien we bij boringen waar duidelijk wel stuifzand op een oudere bodem of een fossiele cultuurlaag ligt, juist geen oude akkerlaag onder het plaggendek. Dat kan verklaard worden vanuit de hypothese dat pas nadat de dekzandrug is ontgonnen verstuivingen zijn opgetreden. Daarbij kan de tot dan toe ontstane ontginnings- en akkerlaag (oude akkerlaag) zijn uitgestoven en/of zijn overdekt met een stuifzandpakket. In dit stuifzandpakket is dan wederom bouwland aangelegd in een fase waarin de plaggenbemesting in zwang kwam. Dit kan dan aan het einde van de late middeleeuwen of in het begin van de nieuwe tijd zijn geweest.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het voorkomen van archeologische vondsten in enkele boringen bijeen en de aanwezigheid van een fossiele cultuurlaag duidt in ieder geval op een archeologische vindplaats op de zuidelijke dekzandrug. Deze zone kan worden aangeduid als een zone met een zeer hoge archeologische verwachting waarbinnen feitelijk al zones zijn waarbinnen sprake is van een aangetoonde archeologische vindplaats.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bovendien kan ook de oude akkerlaag duiden op een ontginning die zeker al in de late middeleeuwen heeft plaatsgevonden maar die mogelijk ook al ouder is. Vanwege de aanwezigheid van enkele erven langs de Havezatheweg die vrijwel zeker in de late middeleeuwen al bestonden, kunnen er sporen van ook oudere voorgangers van deze erven op de hogere dekzandruggen aanwezig zijn. Verder is er gezien de aard van de vondsten in de boringen op locatie H zeker sprake van een vindplaats uit de periode van het Neolithicum – Romeinse tijd. Daarom wordt vooralsnog de kans groot geacht dat er op de gehele dekzandrug, zowel aan de noord- als aan de zuidzijde van de Havezatheweg, archeologische vindplaatsen aanwezig zijn. In de advieskaart (kaartbijlage 9) is het gebied aangeduid waarbinnen deze vindplaatsen worden verwacht. Deze zone is daarom aangeduid als een zone met een hoge archeologische verwachtingswaarde.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Een lage verwachting wordt toegekend aan de lager gelegen gronden ten noorden en ten zuiden van de Havezatheweg. Deels vanwege de lage ligging en de van nature nattere bodems (vooral ten zuiden van de dekzandrug in de locaties F en grotendeels ook G, en deels vanwege het gegeven dat de bodem overwegend is verstoord (locaties B en C). Dat geldt ook voor het westelijke deel van locatie A waar zich de overgang bevindt van een hogere dekzandrug naar de meer noordelijk gelegen lage natte gronden. Wel is daar nog de opmerkelijke vondst van kogelpotaardewerk in een veenlaag die in een kleine natuurlijke of gegraven verlande waterloop is gevonden. Deze scherf zal ongetwijfeld gerelateerd kunnen worden aan het nabijgelegen erf Faasen (voorheen Ruitminck) dat iets zuidelijker ligt. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Advies Het onderzoek heeft geleid tot een gespecificeerde verwachting die met veldonderzoek is getoetst. Voor het plangebied is een gedetailleerde verwachtingskaart opgesteld die in bijlage 9 is weergegeven Deze verwachtingskaart geldt als een advieskaart voor verder onderzoek. In de zones met een hoge en zeer hoge archeologische verwachting dient vervolgonderzoek uitgevoerd te worden conform het stappenplan in de AMZ-cyclus (zie bijlage). Dit onderzoek dient in zoverre te worden uitgevoerd om te kunnen komen tot een waardestelling van de aanwezige en te verwachten archeologische waarden. Dit dient in ieder geval plaats te vinden binnen de bestemmingsplanprocedure. In de ruimtelijke onderbouwing dienen de archeologische waarden in beeld gebracht te zijn om te kunnen bepalen hoe bij de ruimtelijke ontwikkeling rekening gehouden worden met deze archeologische waarden. Wij raden aan om een vervolgonderzoek uit te voeren door middel van proefsleuven in het gebied met een zeer hoge en hoge archeologische verwachting. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ten aanzien van de locatie van de voormalige havezate Collendoorn (locatie E) moet nog worden bepaald of en in hoeverre er archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden. Als binnen deze locatie nieuwbouw zal plaatsvinden zal er eveneens onderzoek nodig zijn om te kunnen bepalen wat er nog aan resten van de gebouwen en grachten van de havezate aanwezig is. Vanwege de huidige staat van deze locatie met de nog bestaande opstallen en huizen is dat vooralsnog niet goed mogelijk. Dit geldt feitelijk ook voor het erve Faasen waar wel woningbouw is gepland. Ter plaatse van de erf kunnen in de ondergrond eveneens bebouwings- en mogelijk ook omgrachtingssporen uit de tweede helft van de late middeleeuwen voorkomen. Ook hier achten wij aanvullend onderzoek van belang maar zijn er vanwege de huidige bebouwing nog geen goede mogelijkheden voor onderzoek. Gezien de lage archeologische verwachtingswaarde zoals die in onderhavig onderzoek is vastgesteld wordt door Laagland Archeologie geadviseerd geen aanvullend archeologisch onderzoek te laten uitvoeren en gelden er ten aanzien van archeologische waarden in het plangebied geen verdere bezwaren tegen de voorgenomen ontwikkeling.&lt;/p&gt;