DOI: 10.17026/dans-x7e-3w5r
title: ’s-Hertogenbosch, Parkeergarage Sint-Jan/Stadswalzone (BSWZ)
title: Opgraving en archeologische begeleiding

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente ’s-Hertogenbosch heeft BAAC (onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie) gedurende 61 dagen, verspreid over de periode tussen 22 april 2013 en 14 juli 2014, een opgraving en archeologische begeleiding uitgevoerd in het onderzoeksgebied stadswalzone/parkeergarage Sint-Jan. Het onderzoek vond plaats in het kader van de realisatie van een ondergrondse parkeergarage en een verdiepte voetgangerstoegang.&lt;br&gt;Het onderzoeksgebied is gelegen rond de vestingwerken aan de Hekellaan, aan de zuidkant van het historische centrum van de stad ’s-Hertogenbosch. Hier bevindt zich de laat-middeleeuwse stadsmuur, voorzien van muurtorens, en een bastion uit de nieuwe tijd. Ten zuiden van de stadsmuur en het bastion bevond zich tot omstreeks 1900 de gracht.&lt;br&gt;Ten noorden van de stadsmuur bevindt zich het park de Casinotuin, die op historische plattegronden als onbebouwd is aangegeven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor zover bekend was het gehele onderzoeksgebied van nature een laagte, waarin pleistoceen dekzand is verspoeld. De top van het dekzand bevindt zich op ongeveer 0,20 m +NAP in het westelijk deel van het gebied en op 0,80 m +NAP in het oosten. Op het dekzand heeft zich vanaf omstreeks 7000-6000 v.Chr. tot aan de ingebruikname van het gebied veen gevormd, waarin vermoedelijk tijdens overstromingen kleilaagjes zijn afgezet. De maaiveldhoogte ten tijde van de stichting van de stad was vermoedelijk gelegen op ongeveer 2,30 m +NAP.&lt;br&gt;De aanwezigheid van het veen toont aan dat ten tijde van de stichting van de stad het onderzoeksgebied gedurende grote delen van het jaar onder water stond. Dit laaggelegen gebied werd aan de west- en noordkant begrensd door een natuurlijke tak van de Dommel/Binnendieze.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De stadsmuur en de Casinotuin&lt;br&gt;Vanaf omstreeks 1300 werd in ‘s-Hertogenbosch gebouwd aan de tweede stadsmuur. Ook net ten westen van het onderzoeksgebied, aan de tegenwoordige Zuidwal, werd aan het begin van de 14de eeuw een stadsmuur gebouwd. Tussen dit deel van de stadsmuur en het onderzoeksgebied werd de Grote Hekel aangelegd; hier stroomde de Dommel de stad in. Maar in het natte onderzoeksgebied werd niet onmiddellijk aan het vervolg van de stadsmuur gewerkt. Dit deel van het tracé werd geruime tijd later aangelegd; tussen 1375 en 1425, mogelijk rond 1400. Misschien vond men een tijdlang dat het laaggelegen, natte veengebied ook zonder muur voldoende bescherming bood.De fundering van de tweede stadsmuur bestaat elders in de stad voor zover bekend grotendeels uit een stelsel van poeren en grondbogen, maar werd hier aangepast aan de natte, venige ondergrond. Er werd een strokenfundering aangelegd die aan de basis zeer breed was en middels vele versnijdingen de gewenste muurdikte van het opgaand werk bereikte. In de strokenfundering is het bovengrondse patroon van poeren en een schildmuur opgenomen.&lt;br&gt;Bovengronds dragen de poeren de weergangsbogen, waarbij onder iedere boog een schietgat is opgenomen.&lt;br&gt;Boven de weergangsbogen bevond zich vermoedelijk de weergang met een borstwering; hiervan resteert niets, maar er is wel een trap naar de weergang aangetroffen, die in de muurdikte van een poer omhoog loopt en waarmee ook de in het tracé opgenomen muurtoren kon worden bereikt. De doorgang naar de trap geeft aan dat men van plan moet zijn geweest na de bouw het maaiveld op te hogen tot ongeveer 4,50 m +NAP. Dit is echter lange tijd niet gebeurd.&lt;br&gt;Vermoedelijk kon men langs de muur lopen en de trap naar de weergang bereiken over een zwevende steiger, aangebracht in een reeks kortelinggaten.&lt;br&gt;Het is echter niet duidelijk hoe de steiger bereikt kon worden over het natte terrein.&lt;br&gt;In de loop van de 15de eeuw verweerde de stadszijde van de muur op het niveau van de hoogwaterspiegel; pas in het eerste kwart van de 16de eeuw werd voor het eerst opgehoogd. De ophoging werd alleen aangebracht in een strook langs de stadszijde van de muur, zodat voortaan langs de muur kon worden gelopen over een aardlichaam. Rond 1550 werden de schietgaten en de doorgang naar de trap dichtgezet en werd een wal aangelegd, die vermoedelijk tot aan de weergang reikte.&lt;br&gt;Na de aanleg van deze eerste wal lijkt er lange tijd weinig te zijn gebeurd binnen het onderzoeksgebied, tot er aan het eind van de 17de eeuw een veel bredere en hogere wal werd opgeworpen. Deze wal stak vermoedelijk boven de muur uit en mogelijk werd hierbij de borstwering van de muur afgebroken.&lt;br&gt;De wal zou in de loop van de 18de eeuw nog enkele malen verder worden verbreed, waardoor het laaggelegen, natte gebied ten noorden van de stadsmuur en wal steeds kleiner werd. Dit gebied werd voor zover bekend echter pas aan het eind van de 18de eeuw voor het eerst in zijn geheel opgehoogd. In het eerste kwart van de 19de eeuw werd het gebied verder opgehoogd en in 1867 werd het eigendom van Sociëteit Casino; mogelijk dateert een verharding van grind uit deze periode. Voorafgaand aan deze periode was in 1840 de muurtoren verbouwd tot een kruittoren. Vermoedelijk werd tegelijk met de aanleg van de kruittoren de veldzijde van de stadsmuur en de muurtoren voorzien van een schuinstaande klamp.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bastion Baselaar&lt;br&gt;Tot in de 17de eeuw lag dit deel van het onderzoeksgebied buiten de stadsmuren, in een laaggelegen, nat veengebied. Iets ten noorden van het onderzoeksgebied bevonden zich sinds de late middeleeuwen de tweede stadsmuur en de stadsgracht. Ter plekke van de gracht en deels in het veengebied werd in de loop van de 17de eeuw gefaseerd een bastion aangelegd.&lt;br&gt;Volgens de archeologische gegevens bestond het bastion aanvankelijk uit een aardwerk; een wal om een lager gelegen terreplein (een hol bastion). Dit eerste aardwerk kan stratigrafisch gedateerd worden vóór 1640/1650. Mogelijk werdhet aardwerk aangebracht in de periode 1622-1626, toen er in stadsrekeningen sprake was van de aanleg van het bastion. Het bastion werd in deze periode ‘het houten bolwerk’ genoemd; mogelijk heeft dit te maken met een reeks beplankte palen die in het aardwerk werden aangetroffen.&lt;br&gt;In de periode 1640-1650 werd de wal rond het aardwerk verhoogd. Pas daarna werd het bastion ommuurd; de insteken van het muurwerk werden door de wal gegraven. Op een fundering van poeren en grondbogen werd in twee fasen of bouwcampagnes een doorlopende schildmuur gebouwd. De ommuring van het bastion is volgens het aardewerk in de insteken te dateren in de periode 1650-1700 en volgens de kapdatum van de (voor zover bekend) jongste plank die in de fundering is verwerkt ná 1653; de gecombineerde gegevens wijzen op een datering tussen 1653 en 1700. In dezelfde periode of iets later, tussen 1680 en 1700, werd ook de wal verbreed en verhoogd. Vervolgens werd het terreplein opgehoogd, waarmee bastion Baselaar een vol bastion werd. Het verweerde muuroppervlak van de veldzijde van de bastionmuur werd voorzien van een klamp, vermoedelijk in 1840.&lt;/p&gt;