DOI: 10.14457/tu.the.2016.859
title: ความเหมาะสมในการแก้ไขพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้า: ศึกษากรณีดำเนินคดีผู้ซื้อและผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอม

description: ปัจจุบันการละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าที่เกิดขึ้นในประเทศไทยมีเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะการจำหน่ายสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมที่พบเห็นได้ทั่วไป และมีแนวโน้มในการขยายตัวเพิ่มมากขึ้น ซึ่งการละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าส่งผลกระทบโดยตรงต่อเจ้าของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้า เนื่องจากสินค้าที่เป็นของแท้มีแหล่งผลิตที่มาจากหลายประเทศ ทำให้ประเทศที่มีการผลิตและจำหน่ายสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมได้รับการกดดันจากประเทศเจ้าของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าดังกล่าว แม้ประเทศไทยมีนโยบายและมีการเพิ่มมาตรการในการป้องกันและปราบปรามการละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าแล้วก็ตาม แต่ก็ยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาได้ จึงได้เกิดแนวความคิดที่จะเอาผิดกับผู้ซื้อสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมขึ้นโดยมองว่าจะเป็นการลดการผลิตสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมได้ นอกจากนี้ยังมีแนวความคิดที่จะกำหนดให้ความผิดฐานละเมิดลิขสิทธิ์เป็นความผิดอันยอมไม่ได้อีกด้วยโดยมองว่าหากกำหนดให้ความผิดฐานละเมิดลิขสิทธิ์เป็นความผิดอันยอมความไม่ได้แล้วจะทำให้ผู้ที่คิดจะละเมิดลิขสิทธิ์เกิดความเกรงกลัวการละเมิดลิขสิทธิ์มากขึ้นเมื่อพิจารณาถึงพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 และพระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า พ.ศ.2534 พบว่าไม่มีบทบัญญัติกำหนดความรับผิดของผู้ซื้อและผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอม คงมีแต่ความรับผิดของผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมไว้เพื่อหากำไรหรือเพื่อจำหน่ายเท่านั้น จึงหมายความว่าการครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมโดยลำพังแม้จะครอบในปริมาณเท่าใดย่อมไม่มีความผิดฐานละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้า จากการศึกษากฎหมายลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าของประเทศฝรั่งเศสและประเทศอิตาลีแล้วพบว่าทั้งประเทศฝรั่งเศสและอิตาลีได้มีบทบัญญัติความรับผิดของผู้ครอบครองแต่สินค้าละเมิดลิขสิทธิ์ไว้แต่ยังมีความแตกต่างกันในการบังคับใช้ ซึ่งบริบทในการออกกฎหมายในการกำหนดให้ผู้ซื้อและผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์มีความผิดทางอาญาของประเทศฝรั่งเศสและประเทศอิตาลีนั้นแตกต่างจากบริบทในการผลักดันให้มีการออกกฎหมายดังกล่าวของประเทศไทย   ทำให้การกำหนดให้ผู้ซื้อและผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมในประเทศไทยมีความผิดอาญาจึงไม่เหมาะสมเมื่อพิจารณารัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 มาตรา 77 จะเห็นได้ว่า การกำหนดให้ผู้ซื้อและผู้ครอบครองต้องมีความรับผิดและรับโทษทางอาญานั้นย่อมส่งกระทบต่อประชาชนของประเทศโดยส่วนใหญ่ที่ไม่ทราบถึงการมีอยู่ของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้า อีกทั้งประเทศไทยเป็นประเทศกำลังพัฒนา ประชาชนส่วนใหญ่ยังขาดความรู้ความเข้าใจในเรื่องกฎหมายลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้า จึงไม่สามารถแยกแยะได้ว่าสินค้าใดเป็นสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์หรือเครื่องหมายการค้าปลอม ทำให้ผู้ซื้อและผู้ครอบครองที่ไม่มีเจตนากระทำผิดอาญามีความเสี่ยงอย่างมากที่จะตกเป็นผู้ถูกกล่าวหาว่ากระทำผิดอาญาได้ง่าย นอกจากนี้สินค้าที่ซื้อมาก็ไม่ใช่สิ่งของที่มีไว้เป็นความผิดในตัวเอง ซึ่งการซื้อและการครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมนั้นไม่มีผลกระทบต่อสังคมส่วนรวม แต่เป็นการกระทบต่อเจ้าของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าเพียงคนเดียว ดังนั้นการซื้อและการครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมจึงไม่ใช่ความผิดร้ายแรง จึงไม่ควรกำหนดให้เป็นความผิดอาญาในปัจจุบันมาตรฐานสากลและแนวปฏิบัติของประเทศภาคีสมาชิกอนุสัญญากรุงเบอร์นและข้อตกลงทริปส์ (TRIPS) ส่วนใหญ่สนับสนุนให้เจ้าของสิทธิบังคับสิทธิของตนผ่านกระบวนการทางแพ่งที่มีประสิทธิภาพแทนการบังคับสิทธิผ่านกระบวนการทางอาญา โดยมองว่าลิขสิทธิ์เป็นสิทธิส่วนบุคคลจึงเป็นการกระทบกระเทือนถึงบุคคลเป็นรายๆไป ไม่ได้มีผลกระทบต่อสังคมส่วนรวม จึงเป็นสิทธิในทางแพ่งเท่านั้น แต่ประเทศไทยกลับเน้นการดำเนินคดีอาญาเป็นหลักในการคุ้มครองสิทธิของเจ้าของสิทธิ ซึ่งเป็นการกระทำตรงข้ามกับมาตรฐานสากลโดยรูปแบบการบังคับสิทธิที่เบี่ยงเบนออกจากมาตรฐานสากลมากเกินสมควรมีส่วนทำให้การบังคับสิทธิในประเทศไทยมีความรุนแรงหากบัญญัติให้การบัญญัติให้การซื้อหรือการครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมเป็นความผิดอาญา และมีการฟ้องร้องคดีละเมิดด้วย ผู้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์หรือเครื่องหมายการค้า ได้ใช้สิทธิฟ้องคดีแพ่งก็จะเป็นการใช้สิทธิทางคดีความเพื่อแสวงหารายได้ แม้ว่าจะเป็นสิทธิที่ควรได้ตามผลของกฎหมาย แต่เมื่อวิเคราะห์ถึงความเป็นธรรมและคุณธรรมทางกฎหมายแล้ว การละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าไม่ว่าจะได้ละเมิดโดยตรงหรือโดยอ้อมนั้นพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าบัญญัติให้เป็นความผิดอาญาซึ่งเจ้าของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้ามีสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายทางแพ่งได้ทั้งสองกรณีอยู่แล้ว หากจะบัญญัติให้ผู้ซื้อและผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมเป็นความผิดกรณีที่สามอีกย่อมทำให้เจ้าของลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าได้รับค่าเสียหายเกินความจำเป็นการที่พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์กำหนดให้ความผิดฐานละเมิดลิขสิทธิ์เป็นความผิดอันยอมความได้ แสดงให้เห็นถึงการคุ้มครองสิทธิของเจ้าของลิขสิทธิ์โดยการดำเนินคดีฐานละเมิดลิขสิทธิ์นั้นจะต้องเป็นการดำเนินคดีโดยความประสงค์ของเจ้าของลิขสิทธิ์เสียก่อน รัฐไม่สามารถดำเนินคดีได้โดยปราศจากความยินยอมของเจ้าของลิขสิทธิ์ ผู้เขียนเห็นว่าเมื่อสิทธิของเจ้าของลิขสิทธิ์เป็นสิทธิส่วนตัว จึงควรให้เจ้าของลิขสิทธิ์เป็นผู้รักษาผลประโยชน์ของตนเองในการดำเนินคดี หากกำหนดให้ความผิดฐานละเมิดลิขสิทธิ์เป็นความผิดอันยอมไม่ได้คดีความที่จะขึ้นสู่ศาลจะมีเป็นจำนวนมากและจะทำให้คดีของเอกชนกลายเป็นภาระของรัฐ ดังนั้น รัฐควรเลือกใช้ทางเลือกในการจัดการผู้ซื้อและครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมที่ประหยัดทรัพยากรของประเทศที่สุด ซึ่งสามารถแก้ไขโดยวิธีอื่นได้โดยไม่จำเป็นต้องใช้กฎหมายอาญา เช่น การใช้มาตรการทางแพ่งที่มีประสิทธิภาพ หรือการใช้มาตรการทางปกครองโดยการให้ผู้ซื้อหรือผู้ครอบครองเข้ารับการอบรมเกี่ยวกับกฎหมายลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าเหมือนกรณีผู้ขับขี่รถยนต์ตามพระราชบัญญัติจราจรทางบก เป็นต้น วิธีการเหล่านี้เป็นวิธีการที่ไม่สิ้นเปลืองทรัพยากรของรัฐในการจัดการกับการซื้อและการครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมได้อย่างมีประสิทธิภาพดังนั้นผู้เขียนจึงเสนอให้รัฐควรบังคับใช้กฎหมายในการเอาผิดและลงโทษผู้ผลิตและผู้ขายสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าปลอมอย่างเคร่งครัด ผู้เขียนเชื่อว่าสามารถที่จะปราบปรามการละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าได้อย่างมีประสิทธิภาพแล้ว โดยไม่จำเป็นต้องตรากฎหมายในการเอาผิดทางอาญาแก่ผู้ซื้อหรือผู้ครอบครองสินค้าละเมิดลิขสิทธิ์และเครื่องหมายการค้าอีก และควรเพิ่มบทสันนิษฐานการครอบครองสินค้าละเมิดเครื่องหมายการค้าเกินจำนวนที่เหมาะสมโดยให้ถือว่าการครอบครองสินค้าละเมิดเครื่องหมายการค้าเกินจำนวนที่กฎหมายกำหนดเป็นพฤติกรรมที่สามารถสันนิษฐานได้ว่าเป็นการครอบครองเพื่อหากำไรตามพระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้า มาตรา 110 แต่ต้องเป็นข้อสันนิษฐานไม่เด็ดขาดโดยเปิดโอกาสให้ผู้ต้องหาหรือจำเลยสามารถพิสูจน์หักล้างข้อสันนิษฐานได้ ซึ่งการเพิ่มบทสันนิษฐานนี้จะเป็นการบังคับใช้พระราชบัญญัติเครื่องหมายการค้าพ.ศ. 2534 มาตรา 110 ได้ดียิ่งขึ้นโดยจะเป็นการสร้างภาระให้แก่ผู้ที่ครอบครองสินค้าละเมิดเครื่องหมายการค้าปลอมจำนวนมากๆได้ ถึงแม้ว่าการบัญญัติกฎหมายในลักษณะนี้จะเป็นการปราบปรามผู้กระทำความผิดในรายย่อยซึ่งเป็นปลายเหตุ แต่ก็ยังมีส่วนช่วยในการปราบปรามการละเมิดทรัพย์สินทางปัญญาให้เกิดประสิทธิภาพมากขึ้นจนในที่สุดการขายและการผลิตในรายใหญ่จะสามารถหมดไปในที่สุด