DOI: 10.17026/ar/toznvo
title: Profiel van de 17de-eeuwse stadswal (AAR 29)
title: Archeologische Begeleiding Marnixplein (2004)

description: Ten tijde van de Derde Uitleg (1613) is aan de westkant van de stad een nieuwe stadswal aangelegd. Elf bolwerken en tussenliggende rechte wallen (gordijnen) omsloten het nieuwe stedelijke gebied van het IJ tot aan de Leidsegracht. Aan het
Marnixplein zijn restanten van het gordijn tussen de bolwerken Karthuizer en Slotermeer gedocumenteerd. Het wallichaam was opgeworpen met materiaal dat was vrijgekomen bij het graven van de gracht: een mengsel van klei en veenbrokken. Bijzonder was de latere toevoeging van een bakstenen schildmuur. Deze activiteit is in verband te brengen met de versterking van de vestingwerken in het Rampjaar 1672.

Het onderzoek op het Marnixplein heeft uitgewezen dat ook de gordijnen tussen de
bolwerken werden aangepast. Bij de versterking van de oude wal is niet dezelfde
systematiek gevolgd als bij de aanleg van de stadsmuur van de Vierde Uitleg. De
toepassing van gewelfbogen aan de achterzijde van de schildmuur was in dit geval niet mogelijk, omdat dan de gehele wal zou moeten worden afgegraven. Uit situatie aan het Marnixplein viel af te leiden dat men alleen een deel van de buitenzijde van de wal had afgegraven om ruimte te creëren voor de aanleg van de schildmuur. Om de stabiliteit van de fundering te vergroten waren de kespen aan de onderzijde voorzien van inkepingen voor de paalkoppen. Getuige de vele houtsnippers en -spaanders onderin de kleivulling van de insteek achter de schildmuur zijn de kespen ter plaatse op maat gekapt.

Gemeten naar de verzakking van het muurwerk is de aanleg van de schildmuur geen
solide oplossing gebleken. De schildmuur is door de uitwaartse druk van de aarden wal in westelijke richting weggeduwd. De heipalen onder de funderingsvloer stonden nu in een hoek ca. 30º. Ervan uitgaande dat ze oorspronkelijk verticaal waren geplaatst, was het fundament ca. 40 cm in westelijke richting verschoven.

Uit het profiel blijkt dat de sloop van de stadsmuur in 1852 gefaseerd is uitgevoerd. Eerst is het aardlichaam S 2 verlaagd tot gemiddeld 2 m ÷ NAP. Vervolgens is de schildmuur gesloopt tot 60 cm boven het funderingshout. Achter de muur bleef hierdoor een 95 cm brede zone met puin achter op de afgegraven wal (S 3). Vervolgens is het terrein 1,30 m opgehoogd met een zwaar kleipakket (S 2). Deze ophoging had niet alleen tot gevolg dat het drassige terrein achter de schildmuur, waarover in historische bronnen gesproken wordt, begaanbaar werd gemaakt, maar zorgde ook voor een stabiele oever. De aanplempingslagen over en aan de veldzijde van de muur (S 1 en S 11) hebben mogelijk te maken met de demping van de gracht in 1875.

Aan de zuidzijde van de bouwput werd een geïsoleerd muursegment aangetroffen dat verder geen relatie had met de 17de-eeuwse fortificatie. Het metselwerk was gezet op de biezenmat (S 12) die als zinkstuk onderdeel uitmaakte van de aanplemping van de Singelgracht na 1875. Ook het toegepaste Portlandcement, een noviteit uit de tweede helft van de 19de eeuw, is in overeenstemming met een datering van na de aanplemping.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten