DOI: 10.17026/ar/hrtguo
title: De 17de-eeuwse vestingwerken van Amsterdam (AAR 98)
title: Vijf Archeologische Begeleidingen en een VIO op zes locaties langs de vestingwerken van Amsterdam (2008-2015)

description: Eind 17de eeuw werd Amsterdam omgeven door 26 bolwerken die met tussenliggende walmuren in een halve cirkelvorm rond de stad gesitueerd lagen. Deze vestingwerken waren in het kader van de stadsuitbreidingen van de Derde en de Vierde Uitleg (1613 en 1663) in twee fasen aangelegd. Nadat de militaire functie in 1798 was komen te vervallen werden gaandeweg de 19de eeuw de verschillende onderdelen van deze vestingwerken afgebroken.

Uit archeologisch onderzoek van onderdelen van de stadswal, dat MenA vanaf 2000 op in totaal 19 locaties in de stad heeft uitgevoerd, is gebleken dat bij de afbraak veelal niet dieper dan het maaiveld werd gesloopt en dat ondergronds nog veel archeologische sporen in situ aanwezig zijn. 

Het veldonderzoek werd uitgevoerd tussen 2008 en 2015 als IVO op de Marnixstraat (MAR11) en als Archeologische Begeleiding (AB) van funderingsherstel op de Marnixstraat (MAR6 en MAR8), bij de renovatie van de Hoge Sluis (AM8) en van de civieltechnische ontgraving van de bouwput op de Sarphatistraat en aan de Cruquiuskade (SAR1 en FUN6).

Met betrekking tot de uitvoering van de bolwerken bij de Vierde Uitleg, waren de
tongewelven loodrecht aan de binnenzijde van de schildmuur ca. 4 m breed en gefundeerd op minimaal 75 cm brede ribben, en kwam onder de verschillende soorten baksteen in het metselwerk van de diverse onderdelen van de fortificatie één type - een oranje/rode baksteen van 22,5/23,5 x 10,5/11,5 x4/4,5 cm - het meest voor. Ook bij het optrekken van de schildmuur in 1672 ter hoogte van de aarden wallen van de Derde Uitleg bleek deze baksteen te zijn gebruikt. 

De planmatige aanpak blijkt ook uit het feit dat de top van het funderingshout op de verschillende (ver van elkaar verwijderde) locaties zich standaard op een niveau van 1,40 tot 1,50 m – NAP bevond. De funderingsdiepte van de gevonden resten van het walfragment op vindplaats FUN6 toont aan dat in de uitvoering van de bouw een zekere flexibiliteit mogelijk was waarbij het standaard ontwerp waar nodig aanpaste aan de landschappelijke omstandigheden ter plekke.

Bij de aanbesteding van de sloop van de resten van het bolwerk in 1806 werd bepaald dat deze tot op het funderingshout zouden worden geruimd. De diverse onderzoeken ter hoogte van dit bolwerk (FUN2, FUN5 en FUN6) hebben aangetoond dat het bolwerk inderdaad vrijwel volledig tot op de standaarddiepte van 1,50 m – NAP was verwijderd.

Op vindplaats FUN6 (bolwerk Jaap Hannes en omgeving) kon voor het eerst de achterzijde van de funderingsgewelven van een walstuk worden gedocumenteerd. De tongewelven loodrecht aan de binnenzijde van de schildmuur waren maximaal 2,3 m hoog. Ter hoogte van de Marnixstraat (MAR6, MAR8 en MAR11) en de Hogesluis (AM8) werd zichtbaar dat aannemers in 19de-eeuws Amsterdam pragmatisch omgingen met de resten van de vestigwerken. Daarnaast kon worden aangetoond dat, reparaties werden uitgevoerd (MAR8) of complete delen werden
vervangen (SAR1).
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten