DOI: 10.17026/ar/lvnmlo
title: Passeerder/Osdorp: schakelpunt van de 17de-eeuwse stadswal (AAR 81)
title: Archeologische Opgraving Nieuwe Passeerdersstraat 2, Amsterdam (2012)

description: In januari 2013 heeft Bureau Monumenten & Archeologie een archeologische opgraving uitgevoerd binnen het plangebied Bernardus, gelegen langs de Singelgracht op de hoek Marnixstraat / Nieuwe Passeerdersstraat. Hier was rond 1613 het bolwerk de Passeerder opgericht. Rond 1660 is dit bolwerk verbouwd tijdens de uitbreiding van de toenmalige stadswal. De naam is toen gewijzigd in Osdorp. Na opheffing van de fortificatie in 1798 vestigde zich in 1846 de op stoom aangedreven suikerraffinaderij van de firma C. De Bruyn & Zonen op het bolwerk, in 1877 voortgezet door de AmstelSuikerraffinaderij. In 1914 werd op de plek van deze fabriek het roomskatholieke verzorgingstehuis (Gesticht van Liefde) St. Bernardus gebouwd.

De ondergrond binnen het plangebied bestaat vanaf ca. NAP 1,70 m uit een natuurlijke onderlaag van roodbruin veen dat was afgedekt met een ophoging van bruingrijze zware klei. In dit pakket lag op NAP 1,40 tot – 1,50 m de houten fundering van het bolwerk. Daarop lagen massieve restanten van metselwerk van de linkerface en de linkerflank, alsmede de hoek tussen beide onderdelen. Ter hoogte van de Marnixstraat werden muurresten aangetroffen die de overgang van de bolwerkflank naar de stadswal markeerden. 

Dendrochronologisch onderzoek van verschillende funderingsonderdelen leverde een kapdatum van 1658 als jongste datering op. Uitgaande van het gegeven dat hout doorgaans pas een of twee jaar na de kap wordt gebruikt is deze fundering op zijn vroegst na 1660 gerealiseerd. Dit betekent dat de muurresten toebehoren aan het bolwerk Osdorp dat in 1663 ontstond na verlegging van het oudere bolwerk de Passeerder dat in 1613 was aangelegd. De ophogingsklei die onder meer werd aangetroffen als opvulling van de gewelfbogen achter de flank bevatte verschillende vondsten van aardewerk afval uit het einde van de 16de en het begin van de 17de eeuw.

Ter hoogte van de overgang tussen stadswal en bolwerk lagen de vloerplanken onder de linkerflank haaks op die onder de naastgelegen weermuur. Uit de aansluiting van beide vloeren kan worden opgemaakt dat eerst de funderingsvloer van het bolwerk en daarna die van de stadswal was aangelegd. Omdat er in het opgaande muurwerk geen fasering of onderbreking zichtbaar was is het aannemelijk dat de muren van wal en flank in één fase zijn opgebouwd.

Als onderdeel van de fortificatie was voor het bolwerk een gracht gegraven tot in het natuurlijk veen. Op de planken van de houten beschoeiing in de gracht en op het onderste metselwerk van het bolwerk zijn sporen van zeepokken zichtbaar, waaruit mag worden geconcludeerd dat de voet van het bolwerk in open water stond en dat het water van de Singelgracht brak was. De herstelwerkzaamheden lieten een spoor
van trasmortel aan de voet van de muur op dit zandbed achter. Vervolgens raakte deze zandlaag in de loop van de 18de eeuw afgedekt met een pakket afval dat in de gracht werd gedumpt.

Na de aanplemping van de gracht is het bolwerk verder ontmanteld en heringericht voor de vestiging van een suikerraffinaderij in 1846. Van de suikerfabriek zijn enkele muurresten en twee poeren gedocumenteerd. Een dendromonster uit het funderingshout wees uit dat de poeren van na 1873 dateren. De aanleg van de poeren kan samenhangen met een verbouwing of uitbreiding van de fabriek na het faillissement van De Bruyn en de overname door de Amstelraffinaderij.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten