DOI: 10.14457/tu.the.2016.808
title: สถานะทางกฎหมายของพรรคการเมืองในการปกครองระบอบประชาธิปไตยในทางผู้แทน: ศึกษาเชิงประวัติศาสตร์และเชิงกฎหมายเปรียบเทียบ

description: “พรรคการเมือง” เป็นวัตถุแห่งการศึกษาที่ศึกษากันมากในมิติของรัฐศาสตร์ เพราะ พรรคการเมืองเป็นกลไกสำคัญในการปกครองระบอบประชาธิปไตยในทางผู้แทน การศึกษาในแนวทางรัฐศาสตร์นี้จึงเป็นการศึกษาธรรมชาติของพรรคการเมืองในทางข้อเท็จจริง กล่าวคือ เป็นการศึกษาถึงการดำรงอยู่ของพรรคการเมืองในระบบการเมืองการปกครองว่ามีลักษณะอย่างไรแต่เมื่อพิจารณานิยามของพรรคการเมืองในมิติของนิติศาสตร์ พบว่ามีความซับซ้อนในการอธิบาย เนื่องจากพรรคการเมืองมีลักษณะสำคัญสองด้าน ด้านหนึ่งเป็นองค์การที่มีส่วนสำคัญในการเมืองการปกครองอันเป็นแดนกฎหมายมหาชน แต่อีกด้านหนึ่งเป็นองค์การที่เกิดจากการรวมกลุ่มของบุคคลอันเป็นแดนกฎหมายเอกชน คำถามสำคัญจึงมีว่า “พรรคการเมืองเป็นองค์การเอกชน หรือ องค์กรของรัฐ” เพราะ จากคำตอบของคำถามนี้ส่งผลต่อการใช้การตีความกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับพรรคการเมือง โดยเฉพาะการตีความนิติสัมพันธ์ในแต่ละกิจกรรมของพรรคการเมืองว่ามีลักษณะอย่างไร และเมื่อเกิดข้อพิพาทเป็นคดีความ ศาลใดมีเขตอำนาจ การศึกษาในแนวทางนี้เป็นการศึกษาค้นหาสถานะทางกฎหมายของพรรคการเมือง กล่าวคือ เป็นการค้นหา “ตำแหน่งแห่งที่ของพรรคการเมืองในระบบกฎหมาย” นอกจากนี้ยังมีปัญหาต่อการแยกพรรคการเมืองออกจากการรวมกลุ่มอื่น ๆ ที่มีลักษณะคล้ายพรรคการเมืองวัตถุประสงค์ของวิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งหมายว่า เป็นการศึกษาพรรคการเมืองในเชิงประวัติศาสตร์และเชิงกฎหมายเปรียบเทียบ โดยการศึกษาระบบกฎหมายสหราชอาณาจักร สหรัฐอเมริกา และ สหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี เพื่อทำความเข้าใจถึงสถานะทางกฎหมายของพรรคการเมืองในระบบกฎหมายไทย ระบบกฎหมายสหราชอาณาจักรซึ่งเป็นต้นแบบของระบบรัฐสภาและต้นกำเนิดของพรรคการเมือง ระบบกฎหมายสหรัฐอเมริกาเป็นระบบของประเทศที่ก่อตั้งขึ้นใหม่และมีรัฐธรรมนูญลายลักษณ์อักษร แม้ว่าในรัฐธรรมนูญดังกล่าวไม่มีการระบุถึงพรรคการเมืองก็ตาม แต่ด้วยพัฒนาทางการเมืองการปกครอง ส่งผลให้เกิดระบบพรรคการเมืองขึ้นมา ทั้งในสหราชอาณาจักรและสหรัฐอเมริกาไม่ปรากฏว่ามีกฎหมายพรรคการเมืองเป็นการเฉพาะ ในระบบกฎหมายสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีนั้น มีประวัติศาสตร์การเมืองการปกครองที่เปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่หลายครั้ง จนยุคปัจจุบัน คือ ยุครัฐธรรมนูญฉบับกฎหมายพื้นฐานที่รับรองถึงเสรีภาพในการจัดตั้งพรรคการเมืองไว้อย่างชัดเจนและมีกฎหมายพรรคการเมืองเป็นการเฉพาะจากการศึกษาในเชิงประวัติศาสตร์และเชิงกฎหมายเปรียบเทียบ วิเคราะห์ได้ว่าระบบกฎหมายไทยได้รับอิทธิพลจากสามประเทศดังกล่าวเป็นอันมาก ปรากฏหลักฐานสำคัญในการอภิปรายเกี่ยวกับระบบกฎหมายพรรคการเมืองในสภาแต่ละยุคแต่ละสมัย โดยมีการอ้างถึงระบบกฎหมายของสามประเทศนี้เป็นสำคัญ ซึ่งมีข้อสรุปว่า พรรคการเมืองโดยทั่วไปเป็น “องค์การเอกชน” เพราะ เกิดจากการรวมกลุ่มของบุคคล การแสดงเจตนารวมกลุ่มเป็นหลักการสำคัญของกฎหมายเอกชน แตกต่างจากองค์กรของรัฐที่เกิดขึ้นจากการใช้อำนาจกฎหมาย จุดกำเนิดของพรรคการเมืองไม่ว่าในระบบกฎหมายต่างประเทศหรือระบบกฎหมายไทย เกิดขึ้นจากฐานข้อความคิดว่าด้วย “สมาคม” ซึ่งสำหรับระบบกฎหมายไทยมีลักษณะพิเศษ คือ บังคับให้พรรคการเมืองต้องจดทะเบียน การจดทะเบียนนี้ทำให้พรรคการเมืองมีสภาพบุคคลเป็น “นิติบุคคลเอกชน”ผลของการที่พรรคการเมืองมีสถานะทางกฎหมายว่าเป็นนิติบุคคลเอกชนนั้น ทำให้นิติสัมพันธ์อันเกี่ยวข้องกับกิจกรรมพรรคการเมืองย่อมต้องใช้หลักกฎหมายเอกชนมาปรับใช้ และข้อพิพาทที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมพรรคการเมืองย่อมอยู่ในเขตอำนาจของศาลยุติธรรม เว้นแต่ มีกฎหมายระบุไว้เป็นการเฉพาะว่าอยู่ในเขตอำนาจของศาลอื่น เนื่องจากพรรคการเมืองเป็นนิติบุคคลเอกชนที่มีส่วนร่วมในการเมืองการปกครอง บางกิจกรรมจึงถูกรัฐเข้า “ควบคุมดูแล” ไม่ให้เป็นแดนอิสระทางแพ่งของพรรคการเมือง พรรคการเมืองไม่อาจกำหนดกิจกรรมดังกล่าวได้โดยอิสระ