DOI: 10.17026/dans-xpv-nfpn
title: Prehistorische raatakkers op de Hoorneboegse Heide bij Hilversum
title: Rapportage Archeologische Monumentenzorg 225

description: &lt;p&gt;In maart 2012 ontving de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed het bericht dat op beelden van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN2) verschillende structuren zichtbaar waren. De beelden waren gemaakt van het gebied van de Hoorneboegse Heide, ten zuiden van Hilversum, door R. Wortelboer. Een van deze structuren was een dambordvormig patroon dat sterk leek op het walsysteem van een prehistorisch akkercomplex, ook wel ‘raatakker’ of ‘Celtic field’ genoemd. Dit zijn uitgestrekte akkercomplexen van vele tientallen hectaren in omvang. De aaneengesloten, vaak vierkante akkertjes van ongeveer 35-40 meter zijn begrensd door 30 tot 100 cm hoge wallen, die aan de basis 8 tot 12 meter breed zijn. De oostelijke randzone van dit mogelijke raatakkercomplex bevindt zich in het oostelijke deel van de Hoorneboegse Heide, dat onder de bescherming van de Monumentenwet valt. Twee terreinen met een gezamenlijk oppervlak van 17,8 ha zijn wettelijk beschermd vanwege de aanwezigheid van prehistorische grafheuvels en bundels karrensporen uit de late middeleeuwen. In overleg met het Goois Natuurreservaat, de terreinbeherende instantie, is besloten een veldtoets uit te voeren. Het doel daarvan was tweeledig: enerzijds vast te stellen of er op de Hoorneboegse Heide inderdaad een raatakkercomplex aanwezig is en anderzijds na te gaan of het afplaggen van de heide een negatief (nivellerend) effect heeft gehad op de reliëfverschillen in het landschap. De veldtoets bestond uit een visuele inspectie en een booronderzoek. Daaraan voorafgaand is een bureauonderzoek uitgevoerd. De resultaten van deze activiteiten zijn in deze rapportage samengebracht. De visuele inspectie en het booronderzoek zijn uitgevoerd op 10 en 11 december 2012. In totaal zijn met een Edelmanboor twaalf boringen gezet, waarbij ook een aantal monsters is genomen. Op twee onderzoekslocaties zijn in totaal twee boorraaien uitgezet, waarbij zowel in de wallichamen als in de velden is geboord en zowel in geplagde stroken als in niet-geplagde zones. De wallichamen van het raatakkercomplex waren op het AHN2-beeld wél en in het veld niet zichtbaar. De hoogteverschillen zijn minimaal en de begroeiing met grote heidestruiken was zo dicht dat de wallen ter plekke niet herkenbaar zijn. Door vooraf kruispunten van wallen met jalons te markeren alsook de begin- en eindpunten van de boorraaien, konden de onderzoekers zich visueel goed oriënteren en konden zij gericht in wallichaam en veld boren. Uit het booronderzoek werd duidelijk dat op de locatie van de verwachte wallichamen een begraven bodem aanwezig is. Het gaat om een afgedekt pakket met een dikte van 30-40 cm. Dit pakket bevat kleine fragmenten handgevormd aardewerk dat zeer waarschijnlijk uit de ijzertijd dateert. De visuele inspectie wees daarnaast uit dat er op de wandelpaden op bepaalde afstanden grindconcentraties zichtbaar waren. Na inmeting bleek dat deze samenhangen met de wallichamen die op de AHN-beelden zichtbaar zijn. Op die locaties waar de paden de oude wallichamen hebben aansneden, heeft het erosieproces geleid tot het verdwijnen van de fijne fractie van het sediment, waardoor de grovere fractie (grind) is achtergebleven. Monsters van sediment afkomstig uit en onder de wallichamen bleken uitsluitend houtskoolfragmenten te bevatten. Het houtskool is voornamelijk afkomstig van eik, gevolgd door wilg, appel/peer/meidoorn, sleedoorn en den. Kortom, met de veldtoets is aangetoond dat er inderdaad een prehistorisch akkersysteem op de Hoorneboegse Heide aanwezig is. De identificatie is positief en daarmee is dit raatakkercomplex het meest westelijke van Nederland. Ook is vastgesteld dat de fysieke kwaliteit matig is: het akkercomplex is slechts gedeeltelijk geconserveerd. Het eeuwenlange gebruik van de heide – onder meer als bron voor onder andere zand en plaggen – heeft geleid tot afvlakking van het oorspronkelijke raatakkerreliëf. De recente, eenmalige plagactiviteiten hebben een veel minder nivellerend effect gehad dan op voorhand – op basis van de AHN-beelden – werd gedacht. Maximaal 5 cm van de top van het bodemprofiel is in de afgeplagde stroken verdwenen. Omdat in die stroken ook de grote heidestruiken zijn verdwenen, lijkt het effect veel groter. De Hoorneboegse Heide is een rijk archeologisch gebied, waar verschillende overblijfselen uit een ver en minder ver verleden aanwezig en zichtbaar zijn. De grafmonumenten en het raatakkercomplex zijn belangrijke getuigen van een prehistorisch cultuurlandschap. Het duidelijke wegenpatroon van bundels karrensporen en de opgevulde antitankgracht uit de Tweede Wereldoorlog zijn andere bijzondere elementen. Hun gezamenlijke aanwezigheid op de Hoorneboegse Heide maakt dit tot een aansprekend voorbeeld van een gelaagd landschap dat het bewaren waard is. Deze archeologische rijkdom maakt het eveneens een kwetsbaar landschap. Het Goois Natuurreservaat is zich daarvan bewust. Het beheer is daar ook op afgestemd. Duidelijk is dat ingrijpende werkzaamheden die het reliëf zouden kunnen aantasten, moeten worden vermeden. Het gebied wordt intensief gebruikt, vooral door wandelaars met (loslopende) honden, maar dit gebruik beperkt zich vooral tot de paden. Het is juist voor deze recreanten dat het bijzondere verhaal van de Hoorneboegse Heide meer beleefbaar kan worden gemaakt.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Rapportage Archeologische Monumentenzorg 225&lt;/p&gt;