DOI: 10.17026/dans-z63-eem4
title: Tilburg, Stappegoor Een Romeinse en middeleeuwse vindplaats te Nieuw Stappegoor

description: &lt;p&gt;In december 2014 en van februari tot en met maart 2015 heeft BAAC bv een proefsleuvenonderzoek en een opgraving uitgevoerd in het plangebied Nieuw Stappegoor. Nieuw Stappegoor wordt ontwikkeld tot een gebied waar wonen, sporten, studeren en uitgaan samenkomen. Onderdeel van deze gebiedsontwikkeling is de realisatie van twee woongebieden, Willemsbuiten (deelgebied 1) en Zuiderpark (deelgebied 2). De herinrichting van het gebied zal gepaard gaan met bodemingrepen die een bedreiging vormen voor het bodemarchief. Uit het vooronderzoek is gebleken dat binnen het plangebied archeologische resten van diverse aard en ouderdom te verwachten zijn.&lt;br&gt;Deelgebied 1 ligt op de overgang van een dekzandrug naar het beekdal van de Katsbogte. De bodem is nog grotendeels intact en afgedekt met een plaggendek of ophoogdek. Plaatselijk is de bodem verstoord als gevolg van bebouwing en de aanwezigheid van kabels en leidingen. Deelgebied 2 ligt op de overgang van een dekzandrug naar een fluvioperiglaciaal dal. De bodem is in het grootste deel van het onderzoeksgebied nog intact en afgedekt met een plaggendek. In het zuidoostelijke deel is de bodem als gevolg van het eeuwenlange gebruik als erf en bouw- en sloopwerkzaamheden deels verstoord. Om een goed inzicht te krijgen in de aard, omvang en behoudenswaardigheid van de mogelijke aanwezige archeologische resten is een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in deelgebied 1 en 2. Gezien de hoge prioriteit van fase 1 (voetbalveld) van het woningbouwplan in deelgebied 1 is bij het aantreffen van archeologische sporen hier een opgraving uitgevoerd.&lt;br&gt;Uit het onderzoek is gebleken dat het plangebied is gelegen op een noordwestzuidoost georiënteerde dekzandrug met in het zuiden het beekdal van de Katsbogte en in het noorden de Korvelse waterloop. Op basis van het uitgevoerde onderzoek blijkt dat Nieuw Stappegoor een rijke geschiedenis kent. Bij het proefsleuvenonderzoek in het beekdal van de Katsbogte is een veenlaag aangetroffen die dateert rond de overgang van het AllerØd (relatief warm interstadiaal) naar de jonge Dryas (het laatste stadiaal, koude fase). In de beginfase van de veengroei is het landschap nog relatief open, maar in de loop der tijd groeit het landschap dicht met berken en dennen en is de bodem een groot deel van het jaar permanent bevroren. Sporen van menselijke activiteiten uit het laat-paleolithicum zijn niet aangetroffen. De eerste sporen van menselijke activiteiten stammen uit het mesolithicum – neolithicum. Bij de opgraving in deelgebied 1 zijn één artefact en twee afslagen uit die periode aangetroffen. Vanaf het laat-neolithicum tot en met de bronstijd heeft zich in het beekdal van de Katsbogte ook weer een veenlaag kunnen vormen. In die periode was ook weer sprake van een dicht bebost landschap met een gemengd eikenbos. Er zijn geen aanwijzingen voor menselijke activiteiten in de directe omgeving. Uit onderzoeken in de wijdere omgeving blijkt dat vanaf de middenbronstijd het gebied rond Nieuw Stappegoor voor bewoning in gebruik is genomen. Te Tilburg-Tradepark en op het HaVeP-terrein (plangebied Puijacker) zijn huizen uit de midden-bronstijd opgegraven.&lt;br&gt;Vanaf de vroege ijzertijd zijn er in beide deelgebieden van Nieuw Stappegoor aanwijzingen voor menselijke activiteiten, maar de eerste eenduidige bewoningssporen in deelgebied 1 stammen pas uit de late ijzertijd. In deelgebied 2 zijn daarentegen vondstmateriaal en een aantal vaag afgelijnde sporen uit de vroege – midden-ijzertijd aangetroffen (vindplaats 3). Het aardewerk dat is aangetroffen, komt overeen met het aangetroffen materiaal op Tilburg-Stappegoor I. De kern van de ijzertijdnederzetting is tijdens het proefsleuvenonderzoek niet aangetroffen. Zeer waarschijnlijk bevindt deze zich meer richting het noordwesten, buiten het onderzoeksterrein. In de late ijzertijd – vroeg-Romeinse tijd vestigen zich boeren op het terrein van deelgebied 1. Op de overgang van de zuidwest-noordoost georiënteerde dekzandrug naar het beekdal van de Katsbogte ontstaat een plaats vast nederzettingsterrein met minimaal tien hoofdgebouwen, dertien bijgebouwen, een waterput en enkele (water)kuilen. De oudste plattegronden vertonen sterke overeenkomsten met het huistype Oss-Ussen 5A, maar ze zijn echter breder en ook de cilindrische middenstijlen zijn groter in diameter dan die van Oss-Ussen. Vijf huizen worden om die reden gerekend tot het overgangstype Oss-Ussen 5A/Alphen-Ekeren. De overige vijf huizen kunnen worden geplaatst onder het type Alphen-Ekeren. De aangetroffen bewoningssporen betreffen maar een deel van de nederzetting. De begrenzing is alleen aan de zuidzijde van het terrein aangetroffen. Mogelijk behoort de huisplattegrond die bij het onderzoek op het HaVeP-terrein (plangebied Puijacker), ten noorden van deelgebied 1, is aangetroffen, ook nog bij de nederzetting van Nieuw Stappegoor. Hoe groot de nederzetting is geweest, is niet te achterhalen. Vanwege het niet volledig in beeld hebben van de nederzetting is het moeilijk te bepalen hoelang het terrein in gebruik is geweest als nederzettingsterrein. Op basis van de gegevens dat er een aantal huizen zijn van het overgangstype Oss-Ussen 5A/Alphen-Ekeren en dat maar in drie van de tien huizen gedraaid aardewerk is aangetroffen, zal de bewoning tussen 100 voor en 100 na Chr. hebben plaatsgevonden.&lt;br&gt;Hoewel de late ijzertijd – vroeg-Romeinse tijd zich hoofdzakelijk lijkt te concentreren op de dekzandrug, is er ook bewijs dat het beekdal in die periode is gebruikt. In het beekdal is ten zuiden van de nederzetting een kuil door de veenlaag uit het laat-neolithicum – bronstijd heen gegraven. In de kuil is aardewerk aangetroffen dat dateert in de late ijzertijd en hoogst waarschijnlijk te correleren is aan de nederzetting uit de late ijzertijd – vroeg-Romeinse tijd. Na de late ijzertijd – vroeg-Romeinse tijd is de dekzandrug van deelgebied 1 verlaten en lijkt er geen bewoning meer te zijn in het beekdal van de Katsbogte tot de 15e/16e eeuw. Deelgebied 2 lijkt eveneens te zijn verlaten na de ijzertijd, maar in de vroege – volle middeleeuwen verschijnen er bewoningssporen op de dekzandrug/flank, gelegen tussen het beekdal van de Katsbogte in het zuiden en de Korvelse Waterloop in het noorden. Vindplaats 1 bestaat uit drie bewoningsclusters, waarbij de oudste bewoningsfase (cluster 1) met vroegmiddeleeuws aardewerk zich bevindt in het noordwestelijke deel van het onderzoeksgebied. In het zuiden is eveneens een cluster (cluster 2) aanwezig maar in de sporen is geen vroegmiddeleeuws aardewerk aangetroffen, maar volmiddeleeuws aardewerk. De jongste bewoningsfase ligt in het noorden van deelgebied 2, direct ten oosten van vindplaats 2, en betreft cluster 3 die mogelijk in de late middeleeuwen dateert. De kans is aanwezig dat deze sporen behoren bij de sporen van vindplaats 2 die dateert in de late middeleeuwen – nieuwe tijd. Vindplaats 2 bestaat uit een aantal kuilen die zijn gelegen in een laagte op het terrein en greppels die verspreid over deelgebied 2 zijn aangetroffen. In één kuil is aardewerk aangetroffen dat dateert aan het einde van de 15e – begin van de 16e eeuw. In diezelfde periode is in het beekdal van de Katsbogte weer een veenlaag ontstaan die op bepaalde locaties tijdens het proefsleuvenonderzoek in deelgebied 1 is aangetroffen. In de 15e/16e eeuw is er sprake van een sterk bebost landschap. Den lijkt een groot aandeel te hebben gehad in het beboste landschap, maar dennen komen van oorsprong alleen voor op plaatsen waar loofbomen niet kunnen groeien. Het is heel goed mogelijk dat het dennenpollen afkomstig is van ingezaaide dennen. In de 16e eeuw kwamen vanuit Duitsland ‘dennenzaaiers’ naar ons land om dennenbossen in te zaaien. Vermoedelijk komt de eindfase van de veenvorming overeen met het in cultuur brengen van het beekdal. In Tilburg-Stappegoor II zijn in het beekdal bewoningsresten uit de 16e eeuw aangetroffen. Het beekdal zal door het graven van sloten en greppels, die tijdens het proefsleuvenonderzoek zijn aangetroffen, een rol zijn gaan spelen in het agrarische systeem. Tevens is op een aantal locaties in het gebied veen afgegraven waarna het terrein is opgehoogd om het begaanbaar te maken. In de 19e eeuw is zichtbaar dat het beekdal van de Katsbogte in gebruik is als weidegebied.&lt;/p&gt;