DOI: 10.14457/tu.the.2018.1514
title: แนวทางการจัดการพื้นที่และสภาพแวดล้อมทางกายภาพในพื้นที่ย่านเมืองเก่าเพื่อฟื้นฟูชุมชนภายใต้กรอบแนวคิดนิเวศพิพิธภัณฑ์: กรณีศึกษา ชุมชนบ้านบุ กรุงเทพมหานคร

description: งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาการจัดการพื้นที่และสภาพแวดล้อมทางกายภาพในพื้นที่ย่านเมืองเก่าภายใต้กรอบแนวคิดนิเวศพิพิธภัณฑ์ ซึ่งเป็นแนวคิดพิพิธภัณฑ์ชุมชนรูปแบบใหม่ที่นำเสนอความเชื่อ ศิลปวัฒนธรรม และภมิปัญญาผ่านการลงมือสัมผัส ให้ผู้มาเยือนได้มีส่วนร่วมในการทำกิจกรรม แบ่งพื้นที่จัดแสดงเป็น 2 ส่วน คือ พิพิธภัณฑ์ในบ้านและพิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง เน้นการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนตั้งแต่การกำหนดมรดกร่วมของชุมชนจนถึงสถานที่ที่ใช้ในการจัดตั้ง โดยนิเวศพิพิธภัณฑ์สามารถช่วยส่งเสริมความภาคภูมิใจในชุมชน เป็นพื้นที่สร้างสรรค์ภูมิปัญญาและวัฒนธรรม อีกทั้งช่วยสร้างจุดเด่นและความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของพื้นที่ โดยมีชุมชนบ้านบุ กรุงเทพมหานครเป็นกรณีศึกษา เนื่องจากชุมชนบ้านบุเป็นพื้นที่ที่มีคุณค่าในแง่ของมรดกร่วมของชุมชน เป็นชุมชนเก่าแก่ริมคลองบางกอกน้อยที่มีพัฒนาการตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงปัจจุบัน ตั้งอยู่ในพื้นที่ยุทธศาสตร์ที่เป็นต้นทางของทางรถไฟสายตะวันตก จึงมีเรื่องราวของการตั้งถิ่นฐาน การอพยพเข้ามาของกลุ่มคนที่หลากหลาย การใช้ชีวิตแบบดั้งเดิม มีร่องรอยของสงครามโลกครั้งที่ 2 มีการทำขันลงหินที่เก่าแก่และเหลือเพียงแห่งเดียวในกรุงเทพ มีความเชื่อ ประเพณีและวัฒนธรรมทั้งที่จับต้องได้และจับต้องไม่ได้ ซึ่งเป็นเอกลักษณ์และยังดำรงอยู่ให้ศึกษา เรียนรู้และเยี่ยมชม งานวิจัยนี้มีจุดประสงค์สามส่วนคือ 1) ศึกษามรดกร่วมของชุมชนที่มีศักยภาพในการจัดตั้งนิเวศพิพิธภัณฑ์เพื่อการฟื้นฟูชุมชน โดยใช้กระบวนการสังเกตและสัมภาษณ์ถึงวิถีชีวิต ลักษณะทางกายภาพ ประวัติศาสตร์ของชุมชนตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน เพื่อหามรดกร่วมของชุมชน จากนั้นนำมาวิเคราะห์หาคุณค่าในด้านต่าง ๆ ได้แก่ ด้านประวัติศาสตร์ ด้านสุนทรียศาสตร์ ด้านสังคม-วัฒนธรรม และด้านวิทยาการและการศึกษา 2) ศึกษาสภาพปัจจุบันของพื้นที่ที่มีความสัมพันธ์กับมรดกร่วมของชุมชน แบ่งเป็นมรดกร่วมของชุมชนที่มีพื้นที่รองรับ เพื่อหาวิธีการจัดการพื้นที่ และมรดกร่วมของชุมชนที่ไม่มีพื้นที่รองรับ เพื่อหาพื้นที่ว่างที่ใช้งานอย่างไม่เต็มประสิทธิภาพมารองรับ โดยค้นหาพื้นที่ที่สำคัญในอดีตทั้งที่ยังหลงเหลือร่องรอยและสูญหายไปแล้วที่มีศักยภาพในการพัฒนา เพื่อมาเสนอแนะสร้างนิเวศพิพิธภัณฑ์ 3) ศึกษาความสัมพันธ์ของแต่ละพื้นที่ โดยกำหนดแนวคิดและวัตถุประสงค์ของนิเวศพิพิธภัณฑ์ในชุมชนบ้านบุ เพื่อคัดเลือกตำแหน่งสถานที่ท่องเที่ยว จากนั้นหาความสัมพันธ์ของแต่ละสถานที่ เพื่อกำหนดเส้นทางเดินนิเวศพิพิธภัณฑ์ และหาแนวทางการจัดการพื้นที่และสภาพแวดล้อมทางกายภาพภายในชุมชนที่เอื้อต่อแนวคิดนิเวศพิพิธภัณฑ์จากการศึกษามรดกร่วมของชุมชนพบว่ามี 8 มรดกที่มีศักยภาพในการจัดตั้งนิเวศพิพิธภัณฑ์ ได้แก่ ลักษณะทางกายภาพของบ้านเรือน วัดสุวรรณาราม จุดฝังศพทหารพม่า การทำขันลงหิน ประเพณีต่าง ๆ (ประเพณีเวียนกระทง ประเพณีสงกรานต์ ประเพณีวิ่งม้าแก้บน) การเล่นกระบี่กระบอง ร้านยาสงวนโอสถ และตลาดไร้คาน ส่วนความทรงจำที่ในปัจจุบันไม่มีร่องรอยหลงเหลือ มีเพียงเรื่องเล่าของคนในชุมชนมี 3 เรื่อง ได้แก่ การเล่นว่าว สถานที่ที่เกี่ยวข้องกับสงครามโลกครั้งที่ 2 (บ่อระเบิด หลุมหลบภัย ค่ายทหารบางกอกน้อย) และวงเวียนรถไฟ ซึ่งแต่ละมรดกทีคุณค่าที่แตกต่างกัน บางมรดกอาจมีคุณค่ามากกว่า 1 ด้าน นิเวศพิพิธภัณฑ์ในชุมชนบ้านบุมีเป้าหมายเพื่อสร้างความตระหนักในคุณค่าของมรดกร่วมในชุมชนให้แก่ทั้งคนในพื้นที่และผู้ที่มาเยี่ยมชม โดยมีแนวคิดคือ ให้เป็นศูนย์กลางการท่องเที่ยวและสิ่งอำนวยความสะดวกริมคลองบางกอกน้อย โดยในชุมชนมีสถานที่ท่องเที่ยวทั้งหมด 17 จุด แบ่งเป็น 2 ประเภทคือ พื้นที่เข้าไปเยี่ยมชม 7 จุด และจุดแวะชม 10 จุด โดยพื้นที่เข้าไปเยี่ยมชมเป็นพื้นที่ที่มีการปรับปรุงประโยชน์ใช้สอยของแต่ละพื้นที่ รวมถึงเสนอแนวทางการจัดการด้าน อื่น ๆ ด้านเจ้าหน้าที่ผู้ให้บริการ ด้านสถานที่ สิ่งอำนวยความสะดวก ด้านกิจกรรม และ การจัดแสดง ส่วนจุดแวะชมได้มีการปรับปรุงสภาพแวดล้อมทางกายภาพเผื่อให้เอื้อต่อนิเวศพิพิธภัณฑ์