DOI: 10.17026/dans-xd8-xazk
title: De Onstaborg te Sauwerd (gemeente Het Hogeland)
title: Een geofysisch onderzoek en inventariserend veldonderzoek (IVO-O)

description: &lt;p&gt;Volgens de erfgoedkaart van de voormalige gemeente Winsum ligt het plangebied op een wierde, die op de kaart aangegeven wordt als AMK-terrein 07B-205. Het borgterrein betreft een wettelijk beschermd archeologisch rijksmonument (waarde-archeologie 1). Het insteekhaventje, aan de westkant van het borgterrein, heeft een waarde-archeologie 2 en wordt omschreven als archeologisch waardevol gebied. Volgens de erfgoedkaart ligt het plangebied in een gebied waar vanaf de IJzertijd bewoning heeft plaatsgevonden. In de omgeving van het plangebied zijn dan ook resten waargenomen vanaf de IJzertijd. &lt;br&gt;De oudste bewoning in het plangebied en de eerste vermelding over de borg binnen het plangebied dateren pas uit de 15e eeuw. Vanaf deze periode tot in de 19e eeuw wordt de borg bewoond en meerdere keren verwoest. De laatste historische terreinindeling die bekend is dateert uit de tweede helft van de 17e eeuw. In de 18e eeuw werd de borg uiteindelijk gesloopt maar de structuren bleven nog lange tijd intact. Deze laatste structuren bestaan waarschijnlijk uit een binnen- en een buitengracht met daartussen een singel. Het borgterrein is nog verrassend gaaf. De huidige sloten rondom de borgstee worden gevormd door de bodem van de voormalige grachten. De borgstee is nog als een lichte verhoging herkenbaar en ook de structuren van het buitenhof zijn nog duidelijk zichtbaar. Ten oosten van het borgterrein heeft de kerk van Sauwerd gestaan. Vanaf het borgterrein was het mogelijk om via een brug de kerk te bereiken. De bruggenhoofden zijn nog deels aanwezig in het talud. In de kerk heeft een grafkelder van de familie Onsta gelegen. Het lijkt er dus op dat er gesproken kan worden van een relatie tussen de kerk en de familie Onsta die op de borg gewoond heeft. Eveneens is het insteekhaventje dat in de 15e eeuw is gegraven om met schepen tot in borggracht te kunnen varen, nog aanwezig. Het slootje ten westen van het borgterrein is hier een restant van. &lt;br&gt;Tijdens onderhavig onderzoek is een geofysisch meetonderzoek en een booronderzoek uitgevoerd. Bij het booronderzoek is gebruik gemaakt van een guts met een diameter van 3 cm. De x-, y-, en z-coördinaten van de boringen zijn ingemeten met behulp van RTK-GPS. Het opgeboorde sediment is met de hand onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool en aardewerk. Het opgeboorde sediment is beschreven conform de NEN 5104 en de Archeologische Standaard Boorbeschrijvingsmethode (ASB). &lt;br&gt;Ter plaatse van het voormalige borgterrein en insteekhaventje is een geofysisch onderzoek uitgevoerd in de vorm van grondradar om structuren op het terrein, de omgrachting van het terrein en het insteekhaventje naar het borgterrein in kaart te brengen. In verband met de aard en diepte van de verwachte structuren is ervoor gekozen het onderzoek met een grondradarsysteem in te meten. Het meetgebied is lopend ingemeten met een 300 Mhz grondradarsysteem in een gedetailleerd grid van minimaal 2 bij 2 m. &lt;br&gt;Uit het geofysisch onderzoek en het booronderzoek komt naar voren dat in het plangebied de vindplaats nog aanwezig is zoals vastgesteld in Archis. Ophogingslagen van de wierde zijn waargenomen. De lagen van de wierde omvatten de ophogingslagen die beschikbaar kwamen bij het graven van de gracht en het mogelijke insteekhaventje aan de westkant van het terrein. Het lijkt hier dan ook te gaan om een uitbreidingsfase van de wierde in de Late Middeleeuwen. Uit het veldonderzoek komt naar voren dat de ophogingslagen van de wierde door zorgvuldige afbraak van de borg verstoord zijn met puin en mortel. Uit het geofysisch onderzoek en het booronderzoek kan vervolgens geconcludeerd worden dat de gebouwen behorende bij de borg in de oosthoek van het terrein waren gesitueerd. Daarnaast is de gracht rond het borgterrein waargenomen. Op basis van het onderzoek kan geconcludeerd worden dat de gracht gedempt is met de ophogingslagen van het borgterrein. De brug aan de noordoostkant van het plangebied, die een verbinding vormt tussen de kerk en het borgterrein, is tijdens het veldonderzoek niet aangetroffen.De mogelijke brug aan de zuidoostkant, is wel herkend tijdens het geofysisch onderzoek. Ook is een nog onbekend langgerekte structuur waargenomen tijdens het veldonderzoek, Deze structuur loopt van het voormalige insteekhaventje aan de noordwestkant van het terrein, schuin over naar de vermoedelijke brug en verlaat hier het terrein. Het insteekhaventje, aangelegd in de 15e eeuw, ten westen van het plangebied naar het borgterrein is tijdens het veldonderzoek niet aangetroffen. &lt;br&gt;Het uitgevoerd veldonderzoek en de op basis daarvan uitgevoerde waardering van het plangebied laat zien dat het borgterrein een hoge tot middelhoge waarde heeft. Het karakter van het terrein is dan ook nog duidelijk zichtbaar aanwezig en archeologische resten van de borg worden in het plangebied nog verwacht. Het rijksmonument dient dan ook in de staat waarin het zich nu bevindt behouden te worden.&lt;/p&gt;