DOI: 10.17026/ar/fa7yu5
title: Archeologisch onderzoek zandwinning fase III en natuurcompensatie Poelkampen te Ellertshaar, gemeente Borger-Odoorn; inventariserend veldonderzoek d.m.v. verkennende boringen

description: In opdracht van Vos Zand & Grind BV heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch inventariserend veldonderzoek (IVO-O) uitgevoerd naar de locatie van een uitbreiding van de zandwinningslocatie Poelkampen te Ellertshaar, gemeente Borger-Odoorn. Het plangebied betreft een uitbreiding van de huidige zandwinningslocatie bij Ellertshaar fase 3 en heeft een oppervlakte van circa 28 hectare. Daarnaast wordt een terrein ingericht voor natuurcompensatie. Dit heeft een oppervlakte van ca. 4 hectare.

Voor het totale complex van de zandwinningslocatie Poelkampen is eerder een bureauonderzoek uitgevoerd. Dit bureauonderzoek is als basis gebruikt voor dit veldonderzoek, aangevuld met actuele informatie met betrekking tot nieuwe gegevens in Archis en het gemeentelijk en provinciaal archeologisch beleid.

Een gedeelte van het onderhavige plangebied aan de oostzijde is tijdens een eerder uitgevoerd booronderzoek onderzocht. De resultaten van dat booronderzoek zijn in een eerder verschenen rapport gepresenteerd. 

Voor de periode Laat Paleolithicum-Mesolithicum heeft het plangebied een middelhoge archeologische verwachting. Vindplaatsen uit deze periode zullen voornamelijk aangetroffen kunnen worden op de relatief hogere delen in het pleistocene (beekdal)landschap direct onder de bouwvoor. Deze vindplaatsen kunnen op dekzandkopjes en gradiëntzones in het beekdal aanwezig zijn in de vorm van kleine (jacht)kampjes. Het plangebied ligt landschappelijk gezien in een zone die zeer gunstig was voor de jacht en visserij, op de overgang van een hooggelegen (dekzand)gebied naar een beekdal. Archeologische indicatoren uit deze periode bestaan uit bewerkte en/of verbrande (vuur)stenen afslagen, houtskool en sporen van haarden of andere ingegraven grondsporen. Hoewel de kans op het aantreffen van resten uit deze periodes in het plangebied aanwezig is, zijn er in de omgeving nog geen Steentijdvindplaatsen (in de vorm van vuursteenconcentraties met haarden) aangetroffen. Wel zijn in de omgeving losse vondsten (deels oppervlaktevondsten) bekend van vuurstenen artefacten. 

Het plangebied heeft een lage archeologische verwachting voor bewoningsresten, nederzettingen en grafvelden uit de periode Neolithicum-Nieuwe tijd. Het plangebied was waarschijnlijk te nat voor bewoning in deze periode. De kans op het aantreffen van nederzettingsresten uit deze periode is derhalve laag. Bestudering van historische kaarten geeft aan dat in het gebied geen nederzettingen bekend zijn in de periode Nieuwe tijd. Het gebied was in deze periode grotendeels woeste grond. Vanaf het midden van de 19e eeuw is op historische kaarten zichtbaar dat het plangebied voor een groot deel in ontginning is gebracht en verkaveld.

Het veldonderzoek is uitgevoerd ter toetsing van de gespecificeerde archeologische verwachting. Hiervoor zijn 124 verkennend boringen uitgevoerd in twee deelgebieden. In de boringen is op 61 locaties een verstoorde of niet meer intacte bodemopbouw vastgesteld. In 16 boringen is een restant van het oorspronkelijk waarschijnlijk dikker veenpakket op dekzand aangetroffen. Deze boringen met een veenrestant liggen in het plangebied zandwinning fase 3 aan de zuidzijde van dit gebied en vallen binnen de contour van het beekdal zoals weergegeven op de gemeentelijke archeologische verwachtings- en beleidskaart. In een aantal andere boringen is in de top van het dekzand direct onder de bouwvoor een podzol of een restant daarvan aangetroffen. In 29 boringen betreft dit een E- en/of een B-horizont; in 18 andere boringen alleen nog een BC-horizont. Deze boorlocaties liggen deels in kleine groepen verspreid binnen het plangebied zandwinning fase 3. 

Er zijn in de boringen geen archeologische indicatoren of vondsten aangetroffen. Met het booronderzoek is de gespecificeerde archeologische verwachting getoetst en bevestigd. In principe is het plangebied zandwinning fase 3 te interpreteren als een kansrijke zone voor de mogelijke aanwezigheid van Steentijdvindplaatsen. Het vondstenniveau van mogelijke vindplaatsen is bij de boringen met alleen nog een B- of BC-horizont weliswaar verdwenen (top dekzand met bodemvorming). Er kunnen hier echter nog wel resten van dieper uitgegraven haarden met houtskool aanwezig zijn. 

De boringen met een veenrestant liggen in het zuidelijke deel van de zandwinning fase 3 waar volgens de Bodemkaart van Nederland moerige eerdgronden met een moerige bovengrond op zand (vWz) en moerige podzolgronden met een humushoudend zanddek en een moerige tussenlaag (zWp) voorkomen. In de zone met een restant van het veenpakket langs de zuidzijde van het plangebied zandwinning fase 3 is de dikte van het veenrestant niet erg dik, circa 40 tot 60 cm. Er kunnen in theorie depotvondsten aanwezig zijn uit de periode Neolithicum-Late Middeleeuwen. 

Ter beantwoording van de gestelde onderzoeksvraag kan gesteld worden dat in het plangebied landschappelijke zones zijn aan te wijzen die kansrijk zijn voor de aanwezigheid van Steentijdvindplaatsen. Dit betreft boorlocaties waar in de top van het dekzand een podzol is aangetroffen waarvan de E- en/of de B-horizont nog aanwezig is. In een aantal boringen langs de zuidzijde van plangebied zandwinning fase 3 is een veenrestant aangetroffen met een gemiddelde dikte van 40-50 cm. Hier worden geen beekdal gerelateerde structuren verwacht en de kans op het aantreffen van depotvondsten wordt als zeer laag beschouwd.

Geconcludeerd kan worden dat de bodemopbouw en de daaruit volgende archeologische verwachting zoals vastgesteld in het eerder opgestelde en voor dit veldonderzoek nader gespecificeerd, gehandhaafd kan blijven. 

Het deel van het onderhavige plangebied zandwinning fase 3 waar eerder booronderzoek is uitgevoerd (oostelijke deel) wordt het advies uit het daarvoor opgestelde rapport overgenomen. Hier is geen vervolgonderzoek geadviseerd.

Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek verkennende fase wordt voor het plangebied een vervolgonderzoek aanbevolen. Dit vervolgonderzoek dient te bestaan uit een inventariserend veldonderzoek door middel van karterend booronderzoek met behulp van (mega)boringen in een dichter boorgrid (20x25 m) rondom de zones waar in het verkennende booronderzoek een (deels) intacte podzol is aangetroffen. Geadviseerd wordt ter plaatse en rond elk van deze verkennende boringen dient een karterende booronderzoek uit te voeren. Hierbij wordt de volgende onderzoeksstrategie geadviseerd:
• Ter plaatse van ‘losse’ boringen met E- en/of B-horizont (boringen 28, 33, 72 en 90): op de boorlocatie van deze verkennende boringen en in de vier windrichtingen daaromheen op een afstand van 12,5 m megaboringen uit te voeren.
• In zones met meerdere verkennende boringen bij elkaar met een E- en/of B-horizont: uitvoeren van megaboringen vanuit de buitenste rand op een afstand van 25 m om de zones beter te karteren. Bij de aanwezigheid van een E- en/of B-horizont wordt opnieuw 25 m verder een boring gezet, net zover tot dat in de boring geen (deels) intacte podzol meer wordt aangetroffen. Vervolgens dienen binnen deze vastgestelde begrenzing van een kansrijke zone in een regelmatig verspreid grid van 20x25 m megaboringen te worden uitgevoerd om een eventuele archeologische vindplaats op te sporen. Dit betreft boringen 16, 21, 22, 24, 32 en 33; boringen 46, 50 t/m 53, 57, 64, 66 en 67; boringen 80, 83 t/m 85 en boringen 97 t/m 99; 117, 122 en 123.

Bij deze boringen dient de top van het dekzand te worden gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 3 mm om eventuele archeologische indicatoren en/of vondsten op te sporen. Doel is een eventuele Steenvindplaats vast te stellen en te begrenzen. 

Ter plaatse van de boringen met een veenrestant langs de zuidzijde van plangebied zandwinning fase 3 wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. De kans op het aantreffen van beekdal gerelateerde structuren en mogelijke depotvondsten wordt hier zeer laag geacht.