DOI: 10.17026/ar/fpl0sc
title: Het Statenbolwerk doorbroken
title: Archeologisch proefsleuvenonderzoek op de locatie van het Statenbolwerk en het Kostverlorenrondeel op de Mars
title: Zutphense Archeologische Publicaties 126, ZAP 126

description: In maart 2017 heeft het team archeologie van de gemeente Zutphen een archeologisch onderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek verricht op de locatie van de toekomstige nieuwbouwwijk tussen de Kostverlorentunnel en de voormalige Overweg. De onderzoekslocatie ligt langs het spoor. Tijdens het onderzoek zijn twee sleuven gegraven door het Statenbolwerk, een vestingwerk dat is aangelegd in 1612, als onderdeel van de vestingwerken die in opdracht van Prins Maurits zijn aangelegd, nadat deze de stad in 1591 had veroverd en had uitgeroepen tot frontierstad. Dit bolwerk verving het Kostverlorenrondeel dat in 1535 op deze locatie voor de huidige Kruittoren is gebouwd. Zowel het rondeel als het bolwerk hadden tot doel om de stad te verdedigen tegen de vernietigende kracht van kanonnen. Door veranderingen in de manier van oorlogvoeren was het noodzakelijk om de vestingwerken te blijven verbeteren en in 1710 wordt rond Zutphen de Linie van Coehoorn aangelegd waarbij ook het Statenbolwerk wordt aangepast en verbeterd. In 1863 wordt het terrein ingericht tot Spoorwegemplacement en wordt het Statenbastion wederom aangepast om het spoorgebied binnen de vestingwerken op te nemen. Na de opheffing van de vestingstatus van Zutphen in 1874 verliest het bastion haar verdedigende taak. 

In de profielen zijn doorsneden van de wallen en aanzetten van de grachten gevonden waarmee het mogelijk is om de oude kaarten goed te georefereren. Tegen de verwachting in zijn er onder het bolwerk nog restanten van de oudere buitengracht aangetroffen en een klein deel van de wal tussen de binnengracht en de buitengracht rond de middeleeuwse stadsmuren. Na onderzoek van oud kaartmateriaal blijkt dat de proefsleuven het rondeel Kostverloren op een haar na gemist hebben. Het rondeel ligt net buiten het onderzoeksgebied onder het huidige spoorwegemplacement. Het Statenbolwerk is als het ware rond de locatie van het rondeel gebouwd. Een belangrijke constatering was het feit dat eerst het bastion is aangelegd en daarna het rondeel werd gesloopt. Dat was vanuit defensief oogpunt ook een logische volgorde. Op de plek van het rondeel en de oude gracht eromheen bleef een natte laagte achter, wat blijkt uit het voorkomen van een venige laag met daarin onder andere resten van lisdodden. Onder deze venige laag zijn vier rechthoekige palen gevonden die mogelijk hebben behoord tot een steiger, of mogelijk tot een helling het bolwerk op, waarmee bijvoorbeeld voorraden en munitie het bolwerk op gebracht konden worden. In de laagte is een grote hoeveelheid vondsten gedaan, waarvan de meest indrukwekkende vondst de verzameling van 48 kanonskogels is. De laagte is een dynamische plek waarbij vondsten gedurende de 17e tot 19e eeuw in dezelfde laag terecht zijn gekomen. De vondsten hebben een overwegend militair karakter (kanonskogels, musketkogels, een mondstop van een kanonsloop, een lontstok, een schroef van een pistool, een degen). Ook de vele goedkope, lokaal geproduceerde kleipijpen kunnen aan garnizoenssoldaten worden toegeschreven.

Geconcludeerd mag worden dat onder de ophogingen voor het spoorwegemplacement de basis van het Statenbolwerk ruim twee meter hoog uitstekend behouden is gebleven en dat de grachten, waaronder de middeleeuwse gracht onder het bolwerk, eveneens uitstekend behouden zijn gebleven in de bodem. Deze structuren zijn door middel van dit onderzoek goed in beeld gebracht, waarbij nieuwe inzichten zijn verkregen over de ontwikkeling van de verdedigingswerken en de precieze ligging ervan. Ook de militaire vondsten geven inzicht in het functioneren van de stadsverdediging.