DOI: 10.14457/tu.the.2015.854
title: การถ่วงดุลและตรวจสอบฝ่ายตุลาการในระบบกฎหมายไทย

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ศึกษาระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบฝ่ายตุลาการไทยโดยเปรียบเทียบกับระบบของต่างประเทศที่มีการปกครองแบบเสรีนิยมประชาธิปไตยโดยใช้ระบบของประเทศสหรัฐอเมริกา อังกฤษ ฝรั่งเศส เยอรมนีและญี่ปุ่นเป็นประเทศหลัก การเปรียบเทียบพิจารณาทั้งในแง่พัฒนาการ มโนทัศน์ที่เป็นหลักการพื้นฐาน การจัดโครงสร้างการบริหาร และระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบการใช้อำนาจพิจารณาพิพากษาคดีของฝ่ายตุลาการ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อชี้ให้เห็นจุดบกพร่องในระบบของไทยและเสนอแนะแนวทางการแก้ไขจุดบกพร่องนี้จากการศึกษาพบว่าระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบของแต่ละศาลยกเว้นระบบศาลทหารจะให้ความสำคัญกับหลักความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการมาก ซึ่งความเป็นอิสระดังกล่าวมีลักษณะเป็นความเป็นอิสระแบบสัมบูรณ์(Absolute Independence) ที่มุ่งปฏิเสธความสัมพันธ์กับองค์กรภายนอกโดยมองว่าความสัมพันธ์ดังกล่าวไม่ว่าจะอยู่ในรูปแบบใดจะเป็นช่องทางในการแทรกแซงความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการได้ ดังนั้น ระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบที่จะทำให้ฝ่ายตุลาการเป็นอิสระจึงเป็นระบบการตรวจสอบกันเองภายในฝ่ายตุลาการ(Judicial Self-Regulation) หรือให้ฝ่ายตุลาการได้ปกครองกันเอง(Judicial Self-Government) ส่วนในระบบศาลทหารจะแตกต่างไปจากระบบศาลอื่นๆ โดยสิ้นเชิง เนื่องจากไม่ได้มีการแยกสถานะศาลและตุลาการออกจากสถานะข้าราชการทหาร อีกทั้งไม่มีหลักประกันความเป็นอิสระที่มั่นคงเพียงพอจึงทำให้โครงสร้างตลอดจนระบบและกลไกในการถ่วงดุลและตรวจสอบของระบบศาลทหารจึงไม่ได้สอดคล้องกับหลักความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการและควรจะต้องมีการปรับปรุงให้ระบบศาลทหารเป็นระบบศาลสมัยใหม่ที่สอดคล้องกับหลักการสากลระบบและกลไกต่างๆ ในการถ่วงดุลและตรวจสอบระบบศาลยุติธรรมจะวางอยู่บนฐานของระบบการตรวจสอบกันเองภายในฝ่ายตุลาการอย่างเข้มข้นจึงมีการถ่วงดุลและตรวจสอบจากองค์กรภายนอกน้อย ขาดการความเชื่อมโยงกับประชาชนโดยมองว่าจะเป็นช่องทางให้ฝ่ายการเมืองแทรกแซงฝ่ายตุลาการได้ ทำให้ระบบศาลยุติธรรมเป็นองค์กรที่ขาดความชอบธรรมทางประชาธิปไตยและหากพิจารณาถึงระบบและกลไกในการถ่วงดุลและตรวจสอบภายในของฝ่ายตุลาการจะพบว่ามีลักษณะที่เป็นระบบปิดและอาจก่อให้เกิดความไม่อิสระภายในฝ่ายตุลาการ ส่วนในระบบศาลปกครองซึ่งได้ก่อตั้งขึ้นมาใหม่หลังรัฐธรรมนูญ ฉบับปี พ.ศ.2540 จึงมีลักษณะเป็นองค์กรที่เปิดกว่าในระบบศาลยุติธรรม แต่ยังมีข้อบกพร่องที่ควรได้รับการแก้ไขในบางจุด ในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้เสนอแนะให้มีการแก้ไขข้อบกพร่องในระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบใน 5 เรื่องที่สำคัญ ได้แก่ ประการแรก ปัญหาฐานรากของฝ่ายตุลาการที่แม้ฝ่ายตุลาการไทยจะยึดถือหลักความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการเป็นพื้นฐานเหมือนกับสากลประเทศ แต่เป็นความอิสระแบบสัมบูรณ์ที่มุ่งจำกัดความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับฝ่ายอื่นๆ ในสังคมโดยเฉพาะฝ่ายการเมืองจึงควรแก้ไขให้ฝ่ายตุลาการยังคงมีอิสระในการพิจารณาพิพากษาคดีได้แต่ก็สามารถถูกถ่วงดุลและตรวจสอบโดยฝ่ายอื่นได้เช่นกัน หรือเป็นฝ่ายตุลาการมีความเป็นอิสระแบบพร้อมรับผิดได้ ประการที่สอง ปัญหาการจัดโครงสร้างการบริหารฝ่ายตุลาการและการจัดระเบียบผู้พิพากษาที่จะต้องเปิดให้องค์กรภายนอกมีส่วนร่วมในการบริหารฝ่ายตุลาการมากขึ้น และปรับปรุงระบบการตรวจสอบโดยองค์กรภายนอกให้มีความเหมาะสมมากขึ้น ประการที่สาม ปัญหาการกำหนดความรับผิดของผู้พิพากษาตุลาการควรจะต้องมีการบัญญัติความรับผิดต่างๆ ให้ชัดเจน และมีระบบคุ้มครองความเป็นอิสระของผู้พิพากษาในการพิจารณาพิพากษาคดีให้เหมาะสม ประการที่สี่ ปัญหาระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบการพิจารณาพิพากษาคดีนั้น สำหรับมาตรการควบคุมกระบวนการพิจารณาคดีควรจะต้องปรับระบบการควบคุมภายในที่ให้ดุลพินิจแก่ผู้มีอำนาจควบคุมอย่างมากโดยให้ผู้พิพากษามีอิสระมากขึ้นในการพิจารณาคดี และควรจะเปิดให้ประชาชนทั่วไปที่ไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญได้เข้าร่วมพิจารณาพิพากษาคดีร่วมกับองค์คณะผู้พิพากษาอันเป็นการถ่วงดุลอำนาจของผู้พิพากษาประเภทหนึ่ง ส่วนในระบบการตรวจสอบการใช้อำนาจตุลาการควรปรับให้มีช่องทางและเครื่องมือที่หลากหลายเพื่อให้การตรวจสอบสามารถทำได้อย่างครอบคลุมรอบด้าน และควรจะมีการรับรองเสรีภาพในการวิพากษ์วิจารณ์ฝ่ายตุลาการให้มากขึ้น ประการสุดท้าย ปัญหาของการถ่วงดุลและตรวจสอบอำนาจของศาลรัฐธรรมนูญ ควรให้ฝ่ายการเมืองเป็นองค์กรที่ทำหน้าที่ถ่วงดุลศาลรัฐธรรมนูญโดยการคัดเลือกตุลาการที่มีระบบการคุ้มครองความเป็นอิสระของตุลาการได้ และปรับเขตอำนาจของศาลรัฐธรรมนูญให้มีขอบเขตที่จำกัดมากขึ้นและมุ่งไปที่การคุ้มครองสิทธิมนุษยชนมากกว่าการควบคุมตรวจสอบปัญหาทางการเมือง และจะต้องมีการบัญญัติรับรองหลักการยับยั้งตนเองของฝ่ายตุลาการให้ชัดเจนข้อเสนอในการปรับปรุงฝ่ายตุลาการนี้มีเงื่อนไขสองประการ ประการแรก โครงสร้างองค์กรทางการเมืองจะต้องเป็นการปกครองแบบเสรีนิยมประชาธิปไตยที่อย่างน้อยที่สุดองค์กรทางการเมืองหลักทั้งฝ่ายนิติบัญญัติและฝ่ายบริหารจะต้องเป็นองค์กรที่มีความชอบธรรมทางประชาธิปไตยผ่านการเลือกตั้งโดยตรงหรือโดยอ้อมของประชาชน และประการที่สอง ในรัฐธรรมนูญจะต้องรับรองความแตกต่างหลากหลายของกลุ่มการเมืองต่างๆ เพราะการเปิดให้องค์กรภายนอกเข้าไปถ่วงดุลและตรวจสอบฝ่ายตุลาการให้มากขึ้นจำเป็นจะต้องให้องค์กรภายนอกนั้นถ่วงดุลและตรวจสอบกันเองเพื่อให้การคานอำนาจขององค์กรภายนอกดังกล่าวจนไม่สามารถมีกลุ่มการเมืองใดแต่เพียงกลุ่มเดียวมีอำนาจในการควบคุมตรวจสอบฝ่ายตุลาการทั้งหมด ดังนั้น หากองค์กรภายนอกฝ่ายตุลาการเป็นระบอบเผด็จการที่อำนาจทั้งหมดถูกรวมศูนย์เบ็ดเสร็จเด็ดขาดก็จะทำให้ระบบการถ่วงดุลและตรวจสอบฝ่ายตุลาการตามข้อเสนอนี้กลายเป็นเครื่องมือในการแทรกแซงความเป็นอิสระของฝ่ายตุลาการได้