DOI: 10.17026/ar/s1l4on
title: Aanvullend archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande dijkversterking tussen Culemborgse Veer en Beatrixsluis (gemeenten Nieuwegein en Houten)

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd ten behoeve van het dijkversterkingsproject Culemborgse Veer – Beatrixsluis (CUB), in de gemeenten Nieuwegein en Houten. Het project is onderdeel van het omvattende project Sterke Lekdijk. Het onderhavige deelproject betreft een dijk tracé van ca. 10,9 kilometer, waarbinnen diverse maatregelen zullen worden genomen. De ingrepen hebben doorgaans de vorm van het plaatselijk aanbrengen van een verticale constructie tegen piping (en voor stabiliteit), taludverflauwing en het aanbrengen van een stabiliteitsberm. In het eerste geval is er meestal sprake van damwanden, maar bestaat de archeologisch relevante ingreep voornamelijk uit het voorafgaand afgraven van een sleuf van enkele meters breed en ca. 1 m diep. Voor taludverflauwing bestaat de ingreep uit het afgraven van de leeflaag van ca. 30 cm, waarna het talud daarna wordt opgehoogd en de leeflaag weer wordt teruggebracht. Voor het aanbrengen van een stabiliteitsberm bestaat de ingreep uit het afgraven van de leeflaag van ca. 30 cm, waarna het talud met ca. 50 cm klei wordt opgehoogd en de leeflaag weer wordt teruggebracht.

In het onderzoek is nog een 12-tal meekoppelkansen meegenomen: ‘Honswijkerwaard’; ‘Steenwaard’; ‘Sluis van Fort Honswijk’; ‘rustpunt kazemat Vreeswijk-Oost’; ‘Ecologie op de dijk; de bloemrijke dijk’; ‘Wandelroute Wielen’; ‘Wandelroute Waalse Bos’; ‘Rustpunt batterij aan de Noordelijke Lekdijk’; ‘Fort Honswijk omgeving rond de inlaatsluis’; ‘Rustpunt Werk aan de Groeneweg’; ‘Verkeer en recreatie, bereikbare en veilige Lekdijk’; en ‘Taludverflauwing incl. beheerstrook’. 

Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de maatregelen mogelijk archeologische waarden in het geding kunnen raken. In een eerdere fase is door Vestigia een Heritage Impact Assessment uitgevoerd met betrekking tot de Nieuwe Hollandse waterlinie en overige cultuurhistorische waarden, met een cultuurhistorische inventarisatie en bijbehorende adviezen. 
Het onderhavige bureauonderzoek archeologie betreft het opstellen van het archeologisch verwachtingsmodel, waartegen de ingrepen uit het VKA worden afgezet.

Archeologische verwachting
In principe is er langs het dijkversterkingstracé een grote variatie in verwachting voor vrijwel alle archeologische perioden vanaf de Bronstijd/IJzertijd, op de locatie van een aantal fossiele stroomgordels die de Lek kruisen, en voor resten vanaf de Vroege Middeleeuwen op de stroomgordel van de Lek en het directe achterland. Over het algemeen is deze verwachting binnendijks hoger dan buitendijks als gevolg van de erosieve werking van de Lek. Binnendijks kunnen in ieder geval in meer of mindere mate sporen van (tijdelijke) nederzettingen verwacht worden, met een lage tot middelhoge verwachting voor bewoning vanaf de late prehistorie tot aan de Late Middeleeuwen. Tot aan de Late Middeleeuwen met de bedijking van de Lek en de ontwatering van het binnendijkse gebied, zullen alleen de hoger gelegen delen van het landschap aantrekkelijk zijn geweest voor bewoning; zoals oeverwallen of door de mens opgeworpen terpjes. Voor de periode Bronstijd/IJzertijd tot aan de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd gaat het dan om veelal individuele erven, en niet of nauwelijks om geclusterde bebouwing.

Buitendijks kunnen mogelijk restanten van oude dijken verwacht worden voor zover deze niet door de rivier zijn opgeruimd. Het gaat dan om eenvoudige, van zand of zandige klei opgeworpen dijklichamen, die mogelijk meerdere aanleg. – en herstelfasen kennen. Daarnaast kan buitendijks water gerelateerde archeologie verwacht worden zoals resten van watermanagement (dammen, duikers etc.) en resten van waterexploitatie (fuiken, scheepsresten etc.).

De dijken langs de Lek vormen een historisch dijktracé dat teruggaat tot de 11e/12e eeuw. Het is op dit moment niet mogelijk om gedetailleerde uitspraken te doen over de archeologische verwachting van de dijken zelf. Wel moet worden opgemerkt dat verwacht mag worden dat ondanks het feit dat zeker sinds het begin van de 19e eeuw het dijktracé niet wezenlijk van plaats is veranderd, dit niet wil zeggen dat altijd zo geweest is. Eigendomsverhoudingen en de daaraan gerelateerde mate en aard van het dijkonderhoud, dijkdoorbraken (kolken) en herstellingswerkzaamheden zullen ervoor gezorgd hebben dat de biografie van de dijk van dijkvak tot dijkvak zal verschillen. De dijken hebben als historisch object ook een archeologische waarde. Als ingrepen in het historisch dijkprofiel (coupures/ dwarsdoorsnijdingen) worden voorzien dan dienen deze archeologisch gedocumenteerd te worden (door middel van een proefsleuf/archeologische begeleiding), om het profiel, en daarmee de opbouw, en fasering/datering in kaart te brengen (zoals het recente onderzoek bij de Westfriese Omringdijk).

Naast de dijklichamen is er ook sprake van verspreide historische bewoning en bebouwing langs de dijk. Al moet worden opgemerkt dat ondanks het uitgestrekte tracé deze historische bebouwing zeer plaatselijk is geweest, tot aan het midden van de 20e eeuw. Andere historische elementen worden gevormd door de relicten uit de Tweede Wereldoorlog, een vorm van archeologie die tegenwoordig meer in de belangstelling staat. Binnen het plangebied is mogelijk sprake van verschillende wapen- en geschutsopstellingen en loopgraven, die bovengronds niet meer zichtbaar zijn, maar waar de sporen onder het maaiveld nog aanwezig kunnen zijn.

Advies vervolg Dijkversterking CUB
In het kader van dit archeologisch bureauonderzoek is aan de hand van het Voorkeursalternatief van de voorgenomen dijkversterking Culemborgse Veer-Beatrixsluis (CUB) gekeken naar de waarden en verwachtingen binnen genoemde dijkvakken. Het resultaat is weergegeven in tekst en in een serie kaarten waarop de geïnventariseerde waarden en verwachtingen zijn gelokaliseerd. Op basis van het bureauonderzoek is een archeologisch verwachtingsmodel opgesteld, dat geconfronteerd kan worden met de geplande ingrepen.

Vestigia B.V. adviseert om bij bodemroerende ingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden op basis van de bestemmingsplannen/beleidskaarten (zie paragraaf 3.2) vervolgonderzoek uit te voeren. Dat betekent dat doorgaans binnen de gemeente Nieuwegein ingrepen dieper dan 30 cm onderzoeksplichtig zijn, en binnen de gemeente Houten ingrepen dieper dan 50 cm -mv. Het advies per dijkvak is weer gegeven in tabel 4 op pagina 75-76. Afhankelijk van de verwachting kan dit vervolgonderzoek de vorm hebben van een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen of door middel van proefsleuven/archeologische begeleiding. De specifieke aard van de te verwachten archeologische resten is daarbij bepalend; voor het in kaart brengen van de landschappelijke setting is doorgaans een booronderzoek de aangewezen methode; voor historische elementen als (inmiddels verdwenen) historische bebouwing, stellingen van de Nieuwe Waterlinie en objecten/structuren uit de Tweede Wereldoorlog zal dit doorgaans een onderzoek door middel van proefsleuven/archeologische begeleiding zijn. 

De dijken hebben als historisch object ook een archeologische waarde. Het VKA voorziet niet in coupures/dwarsdoorsnijdingen van de dijk, maar als er in de toekomst toch ingrepen in het historisch dijkprofiel (coupures) worden voorzien dan dienen deze archeologisch gedocumenteerd te worden (door middel van een proefsleuf/archeologische begeleiding), om de opbouw, en fasering/datering in kaart te brengen (zoals bijvoorbeeld het onderzoek aan de Westfriese Omringdijk). 

Het verdient de voorkeur om op basis van het (Definitief) ontwerp te bepalen wat de precieze aard en locatie wordt van de bodemroerende ingrepen, en met welk oppervlak en diepte. Als de verstoringen binnen het plangebied beperkt blijven tot ingrepen binnen de vrijstellingsgrenzen op basis van de bestemmingsplannen/beleidskaarten, kan een vervolgonderzoek achterwege blijven. Hierbij kan mogelijk rekening worden gehouden bij het opstellen van het (Definitief) ontwerp. Gezien de omvang van de dijkversterking zullen de gemeentelijke vrijstellingsgrenzen echter vrijwel zeker worden overschreden. Het vroegtijdig uitvoeren van archeologisch veldonderzoek in de Planuitvoeringsfase heeft daarbij wel de voorkeur om de risico’s op het gebied van de archeologie in een vroegtijdig stadium in kaart te brengen, en het afwegen van eventuele noodzaak tot het doen van vervolgonderzoek (tot aan een eventuele opgraving), danwel tot planaanpassing/mitigerende maatregelen. Bij het uitwerken van het ontwerp in de Planuitvoeringsfase zal in detail moeten worden gekeken naar het relatieve (gekwantificeerde) effect op de archeologische (en cultuurhistorische) waarden. Eventuele wijzigingen op het ontwerp dienen daarbij opnieuw te worden voorgelegd om te bepalen wat het effect is op de archeologische en cultuurhistorische waarden.

Advies meekoppelkansen
In het kader van het onderhavige bureauonderzoek is ook een aantal meekoppelkansen meegenomen in het onderzoek. De archeologische verwachting op basis van landschap, in combinatie met de eventuele aanwezigheid van historische objecten is meegenomen in het kaartmateriaal. Dit leidt tot de volgende adviezen voor vervolgonderzoek (zie tabel 5, pagina 81-83):

- Honswijkerwaard: Opgemerkt kan worden dat op basis van het bureauonderzoek het plangebied deels geen, en deels een middelhoge archeologische verwachting heeft. Op een enkele locatie is sprake van verdwenen historische bebouwing aan de buitenzijde van de dijk. In het kader van het onderzoek Ruimte voor de Lek is er al grofmazig geboord in de Honswijkerwaard. Hierbij zijn naast uiterwaard- en komafzettingen ook oeverafzettingen en archeologische indicatoren aangetroffen. Geadviseerd wordt om binnen het te ontgraven gebied met een middelhoge archeologische verwachting een verkennend booronderzoek en oppervlaktekartering uit te voeren, alsmede met een uitbreiding binnen het zuidelijke deel van het plangebied waar weliswaar geen verwachting bestaat op basis van de beleidskaart maar waar wel bij eerder onderzoek oeverafzettingen zijn aangetroffen. Hiervoor dient eerst een Plan van Aanpak te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Houten. De ingrepen hebben echter ook betrekking op een locatie waar sprake is van verdwenen bebouwing volgens de Kadasterkaart 1811-1832. Indien op deze locatie geen planaanpassing kan plaatsvinden om eventuele resten te ontzien, wordt geadviseerd hier een vervolgonderzoek uit te voeren door middel van een archeologische begeleiding. 
- Sluis Fort Honswijk: In het kader van dit project zal er gegraven worden in het Rijksmonument. Omdat hier sprake kan zijn van oudere/afgedekte objecten en structuren, dient hiervoor een archeologische begeleiding plaats te vinden. Hiervoor dient eerst een Programma van Eisen te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag. Omdat het een Rijksmonument betreft, zal eerst een vergunning moeten worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
- Steenwaard: Het plangebied heeft op basis van het bureauonderzoek deels geen, en deels een middelhoge archeologische verwachting. Voorafgaand aan het uitgraven van de huidige waterpartijen is in 1998 een booronderzoek met een veldverkenning uitgevoerd. Daarbij zijn enkele oppervlaktevondsten gedaan uit de Romeinse tijd en Late Middeleeuwen. Aangenomen werd dat deze verspoeld waren. Recente karteringen laten echter weer veel vondstmateriaal zien van zowel aardewerk als metalen voorwerpen uit de Romeinse tijd, wat doet vermoeden dat er mogelijk nog archeologische potentie is. De voorgenomen ingrepen bestaan onder andere uit het afgraven en afplaggen van delen van de uiterwaard, waaronder delen met een middelhoge archeologische verwachting, en waar vondsten zijn gedaan. Geadviseerd wordt om binnen het te ontgraven gebied met een middelhoge archeologische verwachting een verkennend booronderzoek en oppervlaktekartering uit te voeren. Hiervoor dient eerst een Plan van Aanpak te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Houten.
- Rustpunt kazemat Vreeswijk-Oost: Het plangebied ligt in een gebied of terrein van archeologische waarde, vanwege de ligging langs de ontginningsas van de oude Lekdijk. Binnen of nabij dit gebied is geen sprake van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing. Het meest van belang is hier de aanwezigheid van een betonnen kazemat, die na de verbreding van het Lekkanaal naar deze locatie is verplaatst. De ingrepen zijn zeer plaatselijk, kleinschalig en deels binnen het bestaande dijklichaam (aanbrengen van een trap en verharding op de dijk, en een looppad van half-verharding onderaan de dijk richting de kazemat). De ingrepen zijn dusdanig beperkt en oppervlakkig dat hiervoor geen vervolgonderzoek wordt geadviseerd. Mochten de vrijstellingsgrenzen toch worden overschreden (ingrepen dieper dan 30 cm -mv met een oppervlakte groter dan 500 m2) dan dient alsnog onderzoek plaats te vinden.
- Ecologie op de dijk, de bloemrijke dijk: Deze meekoppelkans heeft nog geen ruimtelijke begrenzing, zodat nu nog niet duidelijk is waar eventuele ingrepen gaan plaatsvinden. Op basis van de beschrijving lijkt het of alleen de doorlaatbare laag wordt vergroot door het aanvullen van kalkhoudende grond. Het gaat dan om hoogstens enkele decimeters. Indien er verder niet vooraf wordt afgegraven, is er geen vervolgonderzoek noodzakelijk. Wordt er bijvoorbeeld eerst een bovenlaag afgegraven, dan zal vervolgonderzoek alleen noodzakelijk zijn bij de oppervlakte- en diepte criteria van de betreffende vrijstellingsgrens op de gemeentelijke beleidskaart. Dat betekent dat doorgaans binnen de gemeente Nieuwegein ingrepen dieper dan 30 cm onderzoeksplichtig zijn, en binnen de gemeente Houten ingrepen dieper dan 50 cm -mv. ). Verder is er bij vervolgonderzoek afhankelijk of er sprake is van een archeologische verwachting op het aantreffen van bijvoorbeeld historische bebouwing langs de dijk.
- Wandelroute Wielen: Het plangebied ligt in een gebied met een hoge archeologische verwachting, waar verder geen sprake is van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing. De ingrepen zijn zeer plaatselijk, kleinschalig en binnen het bestaande dijklichaam (aanbrengen van een trap en verharding op de dijk). De ingrepen zijn dusdanig beperkt en oppervlakkig dat hiervoor geen vervolgonderzoek wordt geadviseerd.
- Wandelroute Waalse Bos: Het plangebied ligt in een gebied met een middelhoge archeologische verwachting, waar verder geen sprake is van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing. De ingrepen zijn zeer plaatselijk, kleinschalig en binnen het bestaande dijklichaam (aanbrengen van een trap en verharding op de dijk). De ingrepen zijn dusdanig beperkt en oppervlakkig dat hiervoor geen vervolgonderzoek wordt geadviseerd.
- Rustpunt batterij aan de noordelijke Lekdijk: Het plangebied ligt in een gebied met een middelhoge archeologische verwachting, waar verder geen sprake is van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing in de vorm van boerderijen, woonhuizen etc.. Het is echter wel een locatie waar in het verleden een batterij heeft gelegen, al is deze vanwege veiligheidsredenen niet op topografisch kaartmateriaal afgebeeld. De batterij is in 1909-1910 aangelegd, en diende als opstelplaats voor geschut en als schuilplaats voor manschappen. De batterij bevatte opstelplaatsen voor zes kanonnen, met een tussengelegen brikken-betonnen schuilplaats. Bij de dijkverzwaring in 1985 is de batterij geslecht, maar zal nu weer terugkeren in het landschap. Het is de vraag of er met archeologisch onderzoek nog waardevolle informatie verkregen kan worden. De batterij bestond uit een aardwerk, met een betonnen schuilplaats. Bij de verwijdering van de batterij in 1985 is het talud met eventuele bijbehorende grondsporen vergraven; het beton is verwijderd. Uit cultuurhistorisch oogpunt draagt het opnieuw zichtbaar en beleefbaar maken van de batterij bij aan het behouden en versterken van de cultuurhistorische waarden van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Uit archeologisch oogpunt wordt er geen vervolg geadviseerd.
- Rustpunt inlaatsluis Fort Honswijk en omgeving rond de inlaatsluis: In het kader van dit project zullen er ingrepen plaatsvinden binnen het Rijksmonument. De ingrepen zijn minder ingrijpend dan voor de meekoppelkans Sluis Fort Honswijk, maar ook hier zal een vergunning moeten worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. In overleg kan worden bepaald of er bijvoorbeeld nog een archeologische begeleiding dient plaats te vinden (waarschijnlijk met name voor de ingrepen langs de waterkant). Dit kan in een gezamenlijk Programma van Eisen worden opgenomen, dat de goedkeuring behoeft van de RCE.
- Rustpunt Werk aan de Groeneweg: Het plangebied ligt op de rand van een zone met een hoge archeologische verwachting, deels ook zonder een archeologische verwachting. In de omgeving is verder geen sprake van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing in de vorm van boerderijen, woonhuizen etc. In het kader van dit project zullen er enkele beperkte ingrepen plaatsvinden die binnendijks deels binnen het Rijksmonument vallen, maar niet op een locatie waar bijvoorbeeld sprake is van bunkers. De ingrepen binnen het monument zijn zeer kleinschalig, maar ook hier zal een vergunning moeten worden aangevraagd bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. In overleg kan worden bepaald of er nog een vervolgonderzoek noodzakelijk is.
- Meekoppelkans Verkeer en recreatie, bereikbare en veilige Lekdijk: Deze meekoppelkans heeft nog geen ruimtelijke begrenzing, zodat nu nog niet duidelijk is waar eventuele ingrepen gaan plaatsvinden, behalve dat er sprake is van de gemeente Houten. Op basis van de beschrijving lijkt het of er alleen sprake is van een plaatselijke beperkte verbreding van de weg (nieuw asfalt, grasbetontegels etc.), en een taludverflauwing. Het gaat dan om een ophoging van hoogstens enkele decimeters. Indien er verder niet vooraf wordt afgegraven, is er geen vervolgonderzoek noodzakelijk. Wordt er bijvoorbeeld eerst een bovenlaag afgegraven, dan zal vervolgonderzoek alleen noodzakelijk zijn bij de oppervlakte- en diepte criteria van de betreffende vrijstellingsgrens op de gemeentelijke beleidskaart (voor de gemeente Houten ingrepen dieper dan 50 cm -mv), en of er sprake is van een archeologische verwachting op het aantreffen van bijvoorbeeld historische bebouwing langs de dijk.
- Meekoppelkans Taludverflauwing + beheerstrook: Deze meekoppelkans heeft betrekking op een groot aantal stroken langs het tracé, binnen zowel de gemeente Nieuwegein als Houten, waarbij het binnen zowel de gemeente Nieuwegein als Houten zones doorkruist die zijn aangeduid als gebied van archeologische waarde, of met een hoge, gematigde, lage of zonder archeologische verwachting. In de omgeving van de locaties is in de meeste gevallen geen sprake van archeologische vondsten of verdwenen historische bebouwing in de vorm van boerderijen, woonhuizen etc. Er zijn wel enkele uitzonderingen. Er is op drie locaties sprake van ingrepen waar op basis van de Kadastrale Minuut 1811-1832 in het verleden inmiddels verdwenen historische bebouwing heeft gestaan :
- de overgang van dijkvak 1 en 2a. Hier heeft ook een Duitse stelling gelegen. 
- op de overgang tussen dijkvak 4a en 4b. 
- op de overgang tussen dijkvak 5b en 6 (bij Lekdijk 62a Schalkwijk)
Eventuele ingrepen op deze locaties dienen archeologisch te worden begeleid. 
Bij Fort Honswijk vallen de ingrepen binnen het Rijksmonument. De ingrepen binnen het monument zijn niet gepland op een locatie die gevoelig is. Geadviseerd wordt in overleg te treden met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed om in overleg te bepalen of er een monumentenvergunning dient te worden aangevraagd en of er nog een vervolgonderzoek noodzakelijk is. 

Het is aan het bevoegd gezag, de gemeenten Nieuwegein en Houten, de provincie Utrecht en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed , om een besluit te nemen ten aanzien van het beëindigen of verder laten verlopen van het onderzoeksproces. Dit besluit kan afwijken van het bovenstaande advies.

Ook wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het onderzochte gebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeenten, provincie en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

Naschrift
Dhr. B. Peters, gemeentelijk archeoloog van Houten, heeft op 6 januari 2023 gereageerd op het conceptrapport. Hij heeft daarbij aangegeven akkoord te zijn met het rapport, met als opmerking ten aanzien van de meekoppelkansen dat “voor de gemeente Houten archeologisch onderzoek alleen verplicht is als de vrijstellingsgrenzen worden overschreden. Wanneer dat niet zo is, ligt de financiële afweging bij de opdrachtgever”.

Mevr. S. Gresnigt, beleidsadviseur archeologie en erfgoed, heeft namens de gemeente Nieuwegein het conceptrapport beoordeeld. De opmerkingen zijn verwerkt in het definitieve rapport.