DOI: 10.17026/ar/basquu
title: Breda KMA muurwerk oostgracht Gemeente Breda Opgraven (variant Archeologische Begeleiding)

description: In opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken, Rijksvastgoedbedrijf heeft 
team Erfgoed van de gemeente Breda een Opgraving variant Archeologische Begeleiding (AOvAB) uitgevoerd op 30 november 2022 op het oostelijke deel van het KMA 
terrein.Aanleiding voor het onderzoek waren de werkzaamheden aan de beschoeiing 
in de oostelijke gracht. Bij deze werkzaamheden is een deel van het oostelijke talud 
afgeschoven en kwam muurwerk tevoorschijn. De werkzaamheden aan de beschoeiing waren, in eerste instantie niet archeologie-plichtig omdat ze niet gepaard zouden 
gaan met bodemverstoring. Er is hier dus sprake van een noodonderzoek, waarbij het 
vrijgekomen muurwerk gedocumenteerd moest worden. De archeologische documentatie dient als één van de uitgangspunten voor de te kiezen oplossing om de 
muur te behouden. De vraagstelling van dit onderzoek betreft het toetsen van de 
archeologische verwachting zoals verwoord in het PvE. Het doel van het archeologisch proces Opgraven variant Archeologische Begeleiding is het documenteren van 
gegevens en het uitwerken en veiligstellen van materiaal van vindplaatsen conform 
het Programma van Eisen (PvE), om daarmee informatie te behouden die van belang 
is voor de kennisvorming over het verleden. 
Uit onderzoek is gebleken dat de natuurlijke bodem die in profiel 1 te zien is, plaatselijk tot op een uitzonderlijk hoog niveau bewaard is gebleven. De natuurlijke bodem 
is hier waarschijnlijk goed bewaard gebleven omdat hier, vanaf de eerste aanleg van 
de vestingwerken tot de slechting van de vesting, een bastion (Duifhuis) heeft 
gelegen, en de ondergrond hier dus niet door grachten is vergraven.
S 001 is het meeste noordelijk aangetroffen muurwerk. Dit muurdeel liep aan de 
westzijde verder de aarden wal in en stak ongeveer 1,5 meter richting het oosten de 
gracht in. Dit muurdeel is een uiteinde van een muur of een steunbeer. Het was niet 
te achterhalen of we hier te maken hadden met het uiteinde van een muur of met 
een steunbeer. Wanneer we de verschillende vestingkaarten projecteren op dit 
muurwerk kunnen we dit muurwerk niet relateren aan bekende bouwelementen die 
op de kaarten te zien zijn.
Iets zuidelijker is muurwerk gevonden dat spoornummer 002 gekregen heeft. Dit 
muurwerk is onder het talud van de aarden wal te voorschijn gekomen en sluit aan 
op de huidige kademuur. Deze muur is opgebouwd in twee fases waaraan twee 
vullingen zijn gegeven. Vulling 2 is gegeven aan het 16e eeuwse muurwerk dat 
gefungeerd heeft als bekledingsmuur van de oostelijke wal, ook wel revêtement 
genoemd. Het revêtement hoorde bij de fortificatie, aangelegd door Hendrik III van 
Nassau dat tussen 1531 en 1535 moet zijn gebouwd. Vulling 1 is gegeven aan een 
latere bekledingsmuur, het parament, dat waarschijnlijk bij de restauratie na de 
tweede wereldoorlog tegen het revêtement is aangebouwd. Aan de noordzijde van S 
002 maakt de muur een hoek richting het westen en verdwijnt in het talud van de 
aarden wal. Een afwijkend en opvallend gedeelte van S 002 vormt het muurgedeelte 
dat op ongeveer 1,5 meter ten zuiden van het einde van het revêtement in de gracht 
richting het oosten uitsteekt. Op de reconstructie kaarten van de vesting uit 1577-
1583 (Willem van Oranje) en die van 1591-1624 (prins Maurits) is een oost-west muur 
te zien die het zuidelijke deel van het bastion en de wal heeft bekleed en aansluit op 
het revêtement. Hoewel de ligging van die muur op de kaart 20 meter zuidelijker ligt 
dan waar wij het uitstekende deel hebben gevonden is het aanneembaar dat dit 
muurwerk daarmee verband houdt. 
Onder muur S 002 zagen we in de gracht nog een halfrond muurdeel (S 007) 
liggen. 
Tijdens de werkzaamheden aan de beschoeiing zijn er door de aannemer twee 
geweren en twee natuurstenen bollen/kogels gevonden. Mogelijk zijn de natuurstenen bollen oorspronkelijk gebruikt als slinger- of kanonskogels en met een ‘blijde’ of 
steenmortier afgeschoten. De twee geweren die zijn gevonden in de zuidelijke 
kasteelgracht waren een Lee Enfield No 1 Mk III en een Mannlicher M95 die in 
Oostenrijke-Hongarije is gefabriceerd.