DOI: 10.17026/ar/ftbyc7
title: Archeologisch bureau- en verkennend veldonderzoek door middel van boringen De Gijzel 43 te Helvoirt (gemeente Vught)

description: Op 10 augustus 2023 is door Aeres Milieu een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek uitgevoerd aan de Gijzel 43 (gemeente Vught). 
De aanleiding voor het laten uitvoeren van dit bodemonderzoek betreft een (her)ontwikkeling. De diepte van de toekomstige bodemverstoring is op dit moment onbekend, maar uitgaande van een standaard funderingsdiepte zonder onderkeldering, zal de bodemverstoring tot ten minste 80 centimeter (vorstvrije diepte) beneden maaiveld reiken. De verwachting is dan ook dat bij het uitgraven van de bouwputten, ten behoeve van de voorgenomen nieuwbouw, de bodem tot in het archeologische niveau verstoord zal worden en eventueel aanwezige archeologische waarden daardoor verloren zullen gaan.
De onderzoekslocatie ligt volgens de Archeologische Beleidskaart van de gemeente Vught in een zone 3: gebied met archeologische waarde (overige historische kernen en bebouwing). Binnen het Paraplubestemmingsplan Archeologie (2023) geldt de dubbelbestemming Waarde – Archeologie 3. Voor deze zone geldt een onderzoeksplicht bij bodemingrepen met een oppervlakte groter dan 50 m2 en dieper dan 30 cm beneden maaiveld. Middels deze kaart heeft de gemeente aangegeven dat de locatie onderzoeksplichtig is.
Op de geomorfologische kaart ligt het plangebied binnen een gebied van dekzandwelvingen. Op het AHN is duidelijk reliëf te herkennen tussen de dekzandwelvingen en de lager gelegen verspoelde vlakte direct ten westen van het plangebied. Het plangebied zelf ligt in een overgangszone in het landschap. De hoge ligging van het plangebied nabij water zal een aantrekkelijke vestigingslocatie zijn geweest. Enkel in de wijde omgeving zijn enige vuursteenvondsten bekend. Om deze redenen wordt een hoge verwachting toegekend voor vindplaatsen uit het laat-paleolithicum tot en met het mesolithicum.
De ligging van het plangebied op dekzandwelvingen zal voor latere landbouwende samenlevingen een aantrekkelijke vestigingsplaats zijn geweest. In de wijde omgeving zijn enkele vondsten en nederzettingsresten bekend uit de periode neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen. Deze vondsten zijn met name gedaan op een soortgelijke locatie ten noordwesten van het plangebied. Voor het plangebied geldt daarom een hoge verwachting voor zowel nederzettingsresten uit de periode neolithicum tot en met de ijzertijd als voor nederzettingsresten uit de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen. 
Het plangebied ligt aan De Gijzel. De weg De Gijzel vormde een uitvalsweg vanuit de Gijzel en liep via de tussenliggende akkercomplexen naar Helvoirt. Uit bestudering van historische kaarten blijkt dat het plangebied sinds tenminste circa 1800 bebouwd was. Het betreft een huis met drie bijgebouwen (stallen, schuren), een tuin en een boomgaard. Op basis van deze gegevens geldt voor het plangebied een hoge verwachting voor de periode late middeleeuwen en nieuwe tijd. 
Wat betreft de conservering en gaafheid van eventueel aanwezige archeologische resten kan het volgende gesteld worden: Wegens de verwachte aanwezigheid van enkeerdgrond en daarmee een plaggendek zijn archeologische resten beschermd tegen latere invloeden. Over het algemeen kunnen (anorganische) vondsten en sporen onder zo’n dek in goede toestand worden aangetroffen. Mogelijke vuursteenvindplaatsen kunnen echter verstoord zijn geraakt bij de aanleg van het plaggendek en de eerste bewerking ervan. Hierdoor is vaak de top van de natuurlijk bodem opgenomen in het bovenliggende opgebrachte dek. Wat betreft eventueel aanwezige organische resten is het afhankelijk hoe diep het grondwater zit. Bij hoge enkeerdgronden zijn de omstandigheden voor het aantreffen van organische resten minder goed: door de lage grondwaterstand (GWT VI) kunnen organische resten vaak enkel in dieper, waterhoudende sporen zoals waterputten bewaard blijven. 
 
Op basis van het uitgevoerd verkennend veldonderzoek middels boringen kan worden gesteld dat de bodemopbouw bestaat uit hoge zwarte enkeerdgronden. Hierdoor is de kans groot dat archeologische resten in de ondergrond kunnen worden aangetroffen. De bodemopbouw bestaat uit een AC-profiel. De top van bodem is ter plaatse van deze boringen niet meer in oorspronkelijke vorm aanwezig. De overgangen naar de natuurlijke ondergrond is veelal scherp. Dit betekent dat de top van het potentieel archeologisch niveau voor de periode jager-verzamelaars niet meer intact is. Op basis hiervan wordt de hoge verwachting voor deze periode bijgesteld naar laag. Voor de daaropvolgende periode van meer sedentaire bewoningsvormen met robuustere sporen kan worden gesteld dat deze naar verwachting nog goed aangetroffen kunnen worden. 
De graafwerkzaamheden bij de voorgenomen planontwikkeling kunnen een negatieve impact hebben op het verwachte aanwezige archeologische niveau. Op basis van de bodemkundige gesteldheid kunnen onder de humushoudende bovengrond (0 - 30 centimeter beneden maaiveld) archeologische resten aanwezig zijn. Wanneer in het plangebied graafwerkzaamheden gaan plaatsvinden, dan kunnen eventueel aanwezige archeologische resten verloren gaat. Op basis hiervan wordt voor het plangebied een vervolgonderzoek geadviseerd.
Dit vervolgonderzoek vindt bij voorkeur in de vorm van een proefsleuvenonderzoek plaats. Hiervoor dient voorafgaand een Programma van Eisen (PvE) ter toetsing te worden voorgelegd te worden aan de bevoegde overheid (gemeente Vught). 
Selectieadvies gemeente Vught 
De gemeente stemt niet in met het advies om een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Op basis van het onderzoek wordt ingeschat dat het plangebied landschappelijk gezien in een zone ligt waar de kans op het aantreffen van behoudenswaardige vindplaatsen uit de periode tot de Nieuwe tijd gering is. Het plangebied ligt op de overgang van een dekzandwelving naar een beekdal. Op basis van de bodemopbouw is vermoedelijk in de Nieuwe tijd het plangebied bij het akkercomplex aan de oostzijde getrokken door het bezanden van de lemige gronden en het afschuiven van een deel van het plaggendek richting het beekdal. Op basis van de positionering van de geplande nieuwbouw en de ligging van de bebouwing uit 1832 wordt ook de kans op het aantreffen van behoudenswaardige vindplaatsen uit de nieuwe tijd als laag ingeschat. De wettelijke verplichting tot het melden van toevalsvondsten blijft wel van toepassing.
Wij willen de opdrachtgever erop wijzen dat dit selectieadvies nog niet betekent dat er al bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. 
Het uitgevoerde onderzoek is verricht conform de gestelde eisen en gebruikelijke methoden. Het onderzoek is gericht op het inzichtelijk maken van de toestand van het bodemarchief. Hiermee kan de beschadiging, dan wel vernietiging, als gevolg van de voorgenomen verstoring van een mogelijk aanwezig bodemarchief tot een minimum worden beperkt.