DOI: 10.17026/ar/aigqtg
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de herontwikkeling van het archeologisch Rijksmonument Herenlaan te Maasland, gemeente Midden-Delfland

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied aan de Herenlaan te Maasland, gemeente Midden-Delfland (kaart 1; afbeelding 1). Het plangebied is momenteel in gebruik als weiland, en heeft een oppervlakte van ca. 2,81 ha (percelen I98 en I145). De initiatiefnemer, BVB Substrates wil de mogelijkheden onderzoeken om het terrein in gebruik te nemen als parkeerterrein en als locatie voor de tijdelijke opslag van pallets. De inrichting is nog niet bekend; deze is o.a. afhankelijk van de uitkomsten van het archeologisch onderzoek. 

Waarschijnlijk gaat de herinrichting gepaard met bodemroerende werkzaamheden. Binnen het plangebied is sprake van ‘bekende archeologische waarden’ : het plangebied is een Rijksmonument, nr. 508082, een terrein met resten uit de IJzertijd en Late Middeleeuwen. Voorafgaand aan de ontwikkelingen dient daarom in kaart te worden gebracht wat de aard is van de te verwachten archeologische waarden, en op welke wijze het mogelijk negatieve effect van de ingrepen te mitigeren valt.

Op basis van het uitgevoerde onderzoek is binnen het onderhavige plangebied sprake van een vindplaats met een tweetal archeologische sporenniveaus; een middeleeuws niveau direct onder de bouwvoor in Duinkerke IIIa dekafzettingen en een vegetatiehorizont uit de IJzertijd in een licht zandige Duinkerke I-kleilaag op ca. 50-90 cm -mv, met de ondergrond van een zandige Duinkerke 0-geulafzetting. 
De horizontale verspreiding van de twee niveaus lijkt zich te concentreren aan de noordzijde en het centrale deel van het onderhavige plangebied (afbeelding 20). Het IJzertijd niveau beslaat waarschijnlijk een oppervlak van ca. 90 x 60 m; het middeleeuwse niveau een oppervlak van ca. 100 x 85 m. Het IJzertijd niveau duidt op een nederzetting uit die periode. Het middeleeuwse niveau lijkt te duiden op een vindplaats uit de Late Middeleeuwen, tussen 1050-1250. Het gaat dan om een kleine nederzetting, agrarisch complex en/of voorburcht horend bij het stenen huis of motte-kasteel van ridder Dirc van Coudenhoven, of diens voorgangers, dat aan de overzijde van de Herenlaan was gelegen. In 1243 kwam dit in bezit van de Duitse Orde, die daar was gevestigd tot de verplaatsing van de commanderij naar een locatie bij de kerk van Maasland in 1365. Waarschijnlijk zijn toen alle gebouwen afgebroken en is het materiaal gebruikt voor de bouw van het Duitse Huis in Maasland. Duidelijk is dat een gracht van het complex aan de westzijde van de Herenlaan doorloopt onder en ten oosten van de Herenlaan. Jongere archeologische resten worden op basis van het beschikbare historisch kaartmateriaal binnen het onderhavige plangebied niet verwacht.

Advies
Middels het onderhavige bureauonderzoek zijn de bekende landschappelijke en archeologische gegevens met betrekking tot het plangebied samengevat. Het plangebied heeft op basis van eerder archeologisch onderzoek een zeer hoge verwachting op het aantreffen van archeologische resten uit de IJzertijd en de Late Middeleeuwen, met name in de vorm van nederzettingsresten. Dat er een vindplaats ligt, is duidelijk maar zonder verder gravend onderzoek is het echter lastig een beeld te vormen wat precies de aard en spreiding van de archeologische resten is; ook de mate van conservering van de resten is nog onduidelijk. Het uitgevoerde booronderzoek wijst op een concentratie van het vondstmateriaal, en daarmee van de kern van de vindplaats, in het noordelijke en centrale deel van het plangebied. Booronderzoek kent echter beperkingen in het (volledig) kunnen opsporen, karteren en waarderen van alle typen archeologische resten. Met name moet dan gedacht worden aan vondstarme typen sporen in de vorm van kleinere objecten en structuren zoals schuren en bijgebouwen, en de bij de nederzetting horende greppels. Ook de ligging van eventuele muurresten kan niet met boringen worden opgespoord. Mogelijk dat in het zuidelijk deel van het plangebied er alleen sprake is van archeologische resten in de vorm van sloten/greppels, maar dat is slechts een aanname.

De geplande inrichting als parkeerplaats heeft mogelijk tot gevolg dat archeologische resten op twee manieren worden bedreigd: door graafwerkzaamheden in de bodem, en door het afdekken van die bodem waardoor er verblauwing kan optreden.

Ingrepen in de vorm van graafwerkzaamheden (bijvoorbeeld voor de aanleg van drainage) zullen in ieder geval in de kern van de vindplaats vrijwel altijd leiden tot een directe bedreiging van archeologische waarden. Het middeleeuwse niveau is daar namelijk al direct onder de bouwvoor aanwezig, al kan de aard, omvang, conservering etc. niet volledig uit het eerder uitgevoerde booronderzoek worden afgeleid. Of en in welke mate graafwerkzaamheden in het zuidelijk deel, of langs de noordelijke en oostelijke randen ook archeologische resten bedreigen is in feite ook nog onbekend omdat daar niet of nauwelijks onderzoek is uitgevoerd. 

Om voor de inrichting van het terrein als parkeerplaats met tijdelijke opslag van pallets het fenomeen van verblauwing te voorkomen, zijn in dit bureauonderzoek enige suggesties gedaan. Het gaat dan om het kiezen van een vorm van verharding die ervoor zorgt dat regenwater/zuurstof nog voldoende in de ondergrond kan doordringen. Vaak worden voor de verharding van parkeerplaatsen materialen gebruikt als asfalt, stelconplaten etc., maar met het oog op verblauwing zou nu gedacht moeten worden aan bijvoorbeeld half-open grastegels, met daaronder een laag scherp zand. Aandachtspunten daarbij zijn dat de bodem niet mag worden afgegraven, anders dan het verwijderen van de graszoden, en dat er nader onderzoek nodig is naar de wieldruk die vrachtwagens uitoefenen (met het oog op de dikte van het zandpakket en het soort tegels die die druk kan weerstaan).

Vraag blijft echter wat nu precies de aard, oppervlak en conservering van de archeologische resten is. Destijds in het perceel in zijn geheel aangewezen als monument. Ingrepen buiten de kern van de vindplaats (voor zover we de ligging daarvan nu kunnen inschatten) zijn mogelijk niet of minder schadelijk dan die in de kern. Wellicht dat in het zuiden, of aan de oostelijke of noordelijke randen, er geen of weinig sprake is van archeologische resten, maar om dat te kunnen bepalen is nader onderzoek nodig. Tijdens het overleg van 28 juni 2022 met de Rijksdienst en andere belanghebbenden, is nadrukkelijk de wens uitgesproken dat dit de vorm dient te krijgen van een overkoepelend onderzoek ten aanzien van de hele vindplaats, in plaats van steeds stukjes van de vindplaats “af te knabbelen”. Daarom adviseert Vestigia om in eerste instantie een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven uit te voeren voor het hele plangebied, en op basis van de resultaten te bepalen of en zo ja waar er welke ingrepen mogelijk zijn. Zelfs in geval er geen gravende werkzaamheden zijn voorzien, en er mitigerende maatregelen ter voorkoming van verblauwing worden genomen, hebben we nog steeds te maken met een archeologisch Rijksmonument, waar zorgvuldig mee moet worden omgegaan. Er is eerst meer informatie nodig, en dat kan alleen in de vorm van een gravend onderzoek. Voorafgaand aan een dergelijk proefsleuvenonderzoek dient eerst een door het bevoegd gezag, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, vooraf goedgekeurd Programma van Eisen te worden opgesteld. Gezien de status als archeologisch Rijksmonument zal tevens een monumentenvergunning dienen te worden aangevraagd bij de Rijksdienst.

Het bevoegd gezag, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Indien er ingrepen worden gepland, bijvoorbeeld in de vorm van een archeologisch onderzoek, dient eerst bij de Rijksdienst een monumentenvergunning te worden aangevraagd.

Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondsten of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondsten). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondsten’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Naschrift
Het bevoegd gezag, mevr. C. Verschoor van de RCE, heeft het conceptrapport getoetst, en als volgt gereageerd: “In het rapport wordt geadviseerd om een Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven te laten uitvoeren om de aard, spreiding en conservering van de vindplaats(en) in kaart te brengen. Dit mede vanuit de gedachte dat buiten de kern van de vindplaats naar verwachting minder archeologische resten te vinden zijn en dat dit meer mogelijkheden biedt voor herinrichting. Het is echter niet de wens vanuit de RCE om de vindplaats actief te onderzoeken en daarbij onnodig te verstoren door het uitvoeren van gravend onderzoek. De vindplaats in zijn geheel heeft door de aanwijzing als rijksmonument een waardering die niet nader onderzocht hoeft te worden en de standaard onderzoeksmethodiek voor een vindplaats is dan ook niet de bedoeling. Het uitgangspunt bij bodemverstorende activiteiten ter plaatse van een rijksmonument is om de aanwezige vindplaats niet te verstoren. Daar waar dit met technische aanpassingen niet haalbaar blijkt dient dit zo beperkt mogelijk gehouden te worden. In deze gevallen zal gravend onderzoek wel toegepast worden, maar dus puur om de archeologische resten ex situ te behouden. De inrichting als parkeerplaats dient in principe dus zodanig plaats te vinden dat de vindplaatsen niet verstoord worden. De vindplaats uit de middeleeuwen bevindt zich direct onder de bouwvoor. De vindplaats uit de ijzertijd op circa 50-90 cm onder maaiveld. Met name voor de vindplaats uit de Middeleeuwen is een duidelijke kern aan te wijzen waardoor op deze locatie mogelijk beperkingen zijn voor de inrichting. Daarbuiten zijn meer mogelijkheden. Daarnaast bestaat de kans bij een inrichting als parkeerplaats dat er verblauwing van de bodem optreedt en dat er sprake kan zijn van zetting door de opslag van zwaar materiaal zoals vrachtwagens. De in het rapport genoemde aanpak om dit te voorkomen: het verwijderen van de graszoden waarna een laag scherp zand wordt opgebracht en afgedekt met halfopen grastegels zou een methode zijn die volgens de RCE voldoende is in de aanpak tegen verblauwing. Het is volgens de RCE ook niet de verwachting dat zetting tot problemen gaat leiden in het behoud van de vindplaats. Een bijkomend voordeel van dit voorstel is dat er een ophooglaag van 30-50 cm wordt aangebracht waardoor er meer ruimte is voor de graafwerkzaamheden ten behoeve van de aanleg van de parkeerplaats en eventueel benodigde drainage. Indien de aanleg van leidingwerk zoals drainage dieper noodzakelijk blijkt, is nader overleg nodig om te beoordelen of dit aangelegd kan worden onder archeologische begeleiding. Terughoudendheid is echter wel gevraagd ter hoogte van de kern van de middeleeuwse vindplaats. Graafwerk willen we hier vermijden. Het zou goed zijn als in het Bureauonderzoek geprobeerd wordt de ligging van de gracht en funderingsresten zo ver als mogelijk is op kaart aan te geven. In het westelijk deel is daar eerder als geofysisch onderzoek naar gedaan en ook het booronderzoek geeft indicaties van de ligging van de gracht.” 

Bij verdere navraag over bovenstaande heeft mevr. Verschoor geantwoord dat:

- Ophogen en het gebruik van grastegels in principe ook voor de kern van de vindplaats een optie is; 
- Het ophogen en eventueel hanteren van een buffer tussen de ingrepen en het niveau van de vindplaats is iets waar zorgvuldig naar gekeken moet worden, met name omdat de kern van de vindplaats dichter aan het oppervlak ligt. Omdat de kern van de vindplaats minder diep ligt zou dit betekenen dat met inachtneming van een buffer er hoogteverschillen zullen ontstaan als je niet overal even veel ophoogt.. 
- Voor het hanteren van de grastegels wordt in principe uitgegaan van het gehele plangebied. Eventuele afwijkingen aan het patroon of aan de wijze van verharding dienen zorgvuldig besproken te worden. Verblauwing kan overal optreden. 
- Verder gaf zij aan dat zij ook graag nog iets van een verwijzing zou willen zien naar de vindplaats, wat nog niet terugkwam in het eerdere advies.