DOI: 10.14457/tu.the.2015.809
title: ข้อสัญญาไม่เป็นธรรมในสัญญาจ้างนักแสดง

description: บทคัดย่ออาชีพนักแสดงนั้นมีลักษณะเป็นวิชาชีพซึ่งแตกต่างจากลูกจ้างทั่วไป ซึ่งควรจะมีบทกฎหมายพิเศษมาคุ้มครองอาชีพนักแสดงเป็นการเฉพาะ  แต่เมื่อไม่มีบทกฎหมายพิเศษกำหนดไว้เป็นการเฉพาะแล้วจึงต้องนำบทกฎหมายที่มีอยู่มาปรับใช้เป็นกรณีไป โดยสัญญาจ้างนักแสดงนั้นอาจแบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือสัญญาจ้างนักแสดงแบบสัญญาจ้างทำของและสัญญาจ้างนักแสดงแบบสัญญาจ้างแรงงาน โดยส่วนใหญ่ในการทำสัญญาระหว่างผู้ผลิตหรือนายจ้างกับนักแสดงนั้นจะนำสัญญาสำเร็จรูปมาใช้ทำสัญญาระหว่างกันเพื่อให้เกิดความสะดวกรวดเร็วในการทำธุรกิจ โดยฝ่ายนายจ้างหรือผู้ผลิตซึ่งมีอำนาจการต่อรองที่สูงกว่าจะเป็นผู้กำหนดข้อสัญญาต่างๆเอาไว้ล่วงหน้าก่อนแล้ว นักแสดงมีเพียงสิทธิที่จะเลือกเข้าทำสัญญาสำเร็จรูปนั้นหรือไม่เท่านั้น จึงเป็นเหตุให้เกิดข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมเกิดขึ้นในสัญญาสำเร็จรูปที่จัดทำขึ้นโดยฝ่ายนายจ้างหรือผู้ผลิต โดยวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ได้ทำการศึกษาข้อสัญญาที่ใช้กันอยู่จริงในอุตสาหกรรมบันเทิง และพบความไม่เป็นธรรมในข้อสัญญาในปัญหาดังต่อไปนี้ คือ1.) ปัญหาการกำหนดให้โอนสิทธิทุกประการในสิทธินักแสดงและสิทธิในทรัพย์สินทางปัญญาให้ตกเป็นของฝ่ายนายจ้าง  นายจ้างหรือผู้ผลิตมักจะกำหนดข้อสัญญาให้นักแสดงนั้นโอนสิทธิทุกประการในทรัพย์สินทางปัญญาให้นายจ้างหรือผู้ผลิตนั้นมีสิทธิแต่เพียงผู้เดียวในการที่จะใช้ประโยชน์หรือกระทำการอื่นใดกับงานแสดงของนักแสดง แต่กลับมิได้กำหนดให้นักแสดงมีสิทธิได้รับค่าตอบแทนอย่างใดบ้างจากการนำสิ่งบันทึกการแสดงไปใช้ประโยชน์ในเชิงพาณิชย์ การนำไปฉายซ้ำหรือการนำไปขายยังต่างประเทศสร้างรายได้มหาศาลให้แก่ผู้ผลิตอย่างไม่มีที่สิ้นสุด นักแสดงนั้นมีสิทธิเพียงได้รับค่าตอบแทนขั้นต้นเพียงเท่านั้น จึงเป็นประเด็นว่า นักแสดงนั้นควรจะได้รับค่าตอบแทนที่สมเหตุสมผลเช่นกันจากสิ่งบันทึกการแสดงที่นายจ้างนำไปหาประโยชน์ในเชิงพาณิชย์2.) ปัญหาข้อจำกัดสิทธิและเสรีภาพในการประกอบอาชีพการงาน  จะมีข้อสัญญาจำกัดไม่ให้นักแสดงนั้นสามารถไปรับงานจากต่างค่ายหรือจากผู้จัดคนอื่นได้ เว้นแต่จะได้รับอนุญาตจากทางค่ายที่ตนสังกัดก่อน  แต่ในขณะเดียวกันทางค่ายหรือผู้จัดนั้นก็มิได้กำหนดปริมาณงานและค่าตอบแทนเอาไว้ในสัญญา ทำให้นักแสดงนั้นไม่สามารถที่จะรู้ว่าตนเองนั้นจะได้รับค่าตอบแทนเท่าใด จะมีงานมากน้อยเพียงใด  ดังนั้น หากมีข้อสัญญาที่จำกัดสิทธิและเสรีภาพในการทำงานที่มากเกินสมควร กฎหมายข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมควรจะเข้ามาเยียวยาความไม่เป็นธรรมโดยให้ศาลสามารถปรับลดข้อสัญญานั้นให้มีผลเท่าที่เป็นธรรมและสมควรแก่กรณี3.) ปัญหาการเลิกและการต่ออายุสัญญา ในสัญญาจ้างนักแสดงแบบมีสังกัด มักมีข้อสัญญาที่กำหนดให้สิทธิการบอกเลิกสัญญาฝ่ายเดียวโดยฝ่ายนายจ้างหรือสังกัดไว้เท่านั้น และมีข้อกำหนดให้สัญญานั้นมีผลต่ออายุสัญญาไปโดยอัตโนมัติเมื่อสิ้นสุดอายุสัญญาตามที่ระบุไว้ โดยหากนักแสดงมีความประสงค์ต้องการไม่ให้มีการต่อสัญญาโดยอัตโนมัติ เป็นหน้าที่ของนักแสดงที่จะต้องบอกกล่าวทางค่ายให้ทราบล่วงหน้าเอง มิเช่นนั้นสัญญาจะมีผลผูกพันต่อเนื่องไปโดยอัตโนมัติ ดังนั้นหากมีข้อสัญญาที่มีการเลิกหรือต่ออายุสัญญาอันไม่เป็นธรรมเกิดขึ้น  ควรที่จะนำกฎหมายข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมเข้ามาปรับใช้เยียวยาโดยให้เป็นหน้าที่ของศาลที่จะสามารถปรับลดข้อสัญญานั้นให้มีผลเท่าที่เป็นธรรมและเพียงพอ4.) ปัญหาการกำหนดเบี้ยปรับที่สูงเกินส่วน  นายจ้างหรือผู้ผลิตมักกำหนดเบี้ยปรับเอาไว้เป็นจำนวนที่สูงเกินส่วน อาจเป็นเพราะนายจ้างต้องการกำหนดให้เบี้ยปรับนั้นสูงเอาไว้ก่อนเพื่อให้ครอบคลุมความเสียหายที่อาจจะเกิดขึ้น และต้องการให้นักแสดงนั้นเกรงกลัวไม่กล้าที่จะทำการใดๆ ที่มีลักษณะเป็นการผิดสัญญา แต่อย่างไรก็ตามเบี้ยปรับเหล่านั้นก็เป็นจำนวนที่มากเกินความสามารถที่นักแสดงจะชำระได้ ดังนั้นหากเกิดข้อพิพาทขึ้น กฎหมายข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมให้อำนาจศาลสามารถปรับลดเบี้ยปรับที่สูงเกินส่วนให้มีจำนวนที่สมควรและเพียงพอแก่กรณี5.) ปัญหาข้อสัญญาอื่นๆ ในสัญญานักแสดงแต่ละฉบับนั้นมีข้อสัญญาผูกมัดคู่สัญญากันแตกต่างกันไปแล้วแต่กรณี อาจมีข้อสัญญาอื่นๆที่อาจสร้างความไม่เป็นธรรมให้แก่นักแสดง ดังนั้นหากมีความไม่เป็นธรรมเกิดขึ้น กฎหมายข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรมให้ศาลสามารถปรับลดให้ข้อสัญญานั้นมีผลเท่าที่เป็นธรรมและเพียงพอจากการศึกษาวิจัยในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนพบว่าวิธีหนึ่งที่อาจใช้ในการแก้ไขความเป็นธรรมในการทำสัญญาของเหล่านักแสดง  นั่นก็คือ นักแสดงในต่างประเทศได้รวมตัวกันขึ้นเป็นสมาคมนักแสดงเพื่อสร้างความคุ้มครองและสร้างอำนาจการต่อรองให้แก่นักแสดง ให้นายจ้างทำสัญญาโดยใช้ข้อกำหนดสัญญามาตรฐานจากสมาคมนักแสดงเข้าไว้ในการทำสัญญา เป็นมาตรฐานขั้นต่ำที่นายจ้างจะต้องมอบให้นักแสดง  นักแสดงจะต้องไม่ยอมรับงานจากนายจ้างที่หยิบยื่นข้อสัญญาที่ต่ำกว่าข้อกำหนดสัญญามาตรฐาน พร้อมทั้งจัดทำข้อตกลงที่มีผลให้นักแสดงมีสิทธิได้รับค่าตอบแทนอันเกิดจากการใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์ในสิ่งบันทึกการแสดงและในด้านอื่นๆ อย่างสมเหตุสมผลยิ่งขึ้น  ซึ่งหากนำมาเป็นแนวทางดำเนินการสำหรับประเทศไทยน่าจะเป็นประโยชน์อีกทางหนึ่งนอกจากนั้น  ผู้เขียนยังเห็นว่าการสร้างกลไกในการระงับข้อพิพาทของนักแสดงกับนายจ้างหรือผู้ผลิตแบบอนุญาโตตุลาการน่าจะแก้ปัญหาได้อย่างมีประสิทธิภาพและทันท่วงที เพราะการฟ้องร้องโดยใช้กลไกของศาลตามปกตินั้น  ต้องดำเนินไปตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนดไว้และใช้ระยะเวลานาน จึงอาจไม่สามารถเยียวยาได้ทันท่วงที  ดังนั้นการระงับข้อพิพาทแบบอนุญาโตตุลาการโดยให้นักแสดงและนายจ้าง ได้แต่งตั้งบุคคลที่สามซึ่งอาจเป็นบุคคลเพียงคนเดียวหรือหลายคนที่ทั้งสองฝ่ายตกลงกันให้ทำหน้าที่พิจารณาวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทตามที่ตกลงกันไว้ในสัญญา  น่าจะเป็นวิธีที่รวดเร็วและสามารถนำผู้ที่มีความรู้หรือผู้ทรงคุณวุฒิในวงการบันเทิง มาเป็นผู้ตัดสินชี้ขาดข้อพิพาท เพราะอาชีพนักแสดงนั้นเป็นวิชาชีพอย่างหนึ่ง ซึ่งหากผู้ที่เคยได้ทำงานหรือมีประสบการณ์ในวงการบันเทิงนั้นจริงๆมาเป็นผู้พิจารณาและชี้ขาดข้อพิพาทจึงน่าจะเป็นผลที่เหมาะสมและเป็นธรรมได้เป็นอย่างดีคำสำคัญ: ข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม, สิทธินักแสดง, สัญญานักแสดง, สัญญาสำเร็จรูป, นักแสดง