DOI: 10.17026/ar/qkiw2l
title: Zerken en graven in de Nieuwezijds Kapel (AAR 7)
title: Inventariserend veldonderzoek Rokin (2005)

description: Het archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat zich in de ondergrond van de
Nieuwezijds Kapel cultuurhistorische resten van hoge waarde bevinden. Onder het
huidige vroeg 20ste-eeuwse gebouw bleek een vloer met hardstenen grafzerken van de oorspronkelijke kerk aanwezig. Het ging om het middendeel van de 15de-eeuwse kerk met nog circa 200 zerken die na de sloop van het voorste deel en het koor 1908 in situ bewaard bleven. Behalve zerken waren er in de vloer ook acht basementen van de pijlers van het middenschip bewaard. Deze stamden hoogstwaarschijnlijk uit de laatste herbouw- en uitbreidingsfase van de kerk die rond 1500 was voltooid na verwoesting door de stadsbrand van 1452.

Uit de grafopschriften viel op te maken dat de zerken dateerden uit circa
1600-1860, de periode na de Alteratie van 1578 toen de kapel in protestantse handen overging. Nadat het gebouw enkele jaren diende voor de opslag van allerlei handelswaar kreeg het in 1595 weer een kerkelijk gebruik. Tot laat in de 19de eeuw hebben hier begravingen plaatsgevonden.

Gezien het cultuurhistorisch belang van de vloer werd het bouwplan aangepast om
schade aan de zerken en onderliggende begravingen te voorkomen. Voor het nieuwe bouwplan was een funderingsonderzoek van de oorspronkelijke basementen nodig. In dat kader heeft BMA het inventariserend veldonderzoek uitgebreid met drie kleinschalige sonderingen. Daarbij kwam aan het licht dat de fundering afweek van de in de 15de eeuw gebruikelijke roosterconstructies op kleef. Het metselwerk rustte op brede houten platen die weer waren ondersteund door dwarsbalken op heipalen. Tevens waren de basementen in de lengte richting van de kerk aan elkaar geschakeld met een zware muur. De historische funderingen waren zo solide dat ze voor een alternatieve ondersteuning konden dienen en de historische vloer integraal bewaard bleef.

In de zuidoosthoek van de kerk was sprake van een hoge dichtheid van begravingen. De onderzochte grafkuilen onder drie zerken waren gemiddeld 2,50 m diep (van 1,35 m NAP tot 1,00 m ÷ NAP) en bevatten gemiddeld zeven begravingen boven elkaar. Hieruit bleek in ieder geval dat de beschikbare begravingsruimte optimaal werd benut. De vondst (op 0,60 m ÷ NAP) van een grafkist met het jaartal 1789 op het deksel deed vermoeden dat de meeste begravingen uit de 18de eeuw dateerden. Aangezien het een steekproef betrof blijft de mogelijkheid open dat oudere, 17de-eeuwse bijzettingen elders onder de vloer aanwezig zijn. Naast deze individuele begravingen in grafkisten zijn tijdens de sondering verschillende knekelputten met grote hoeveelheden losse beenderen aangetroffen. Dit zijn zonder twijfel herbegravingen uit 1908 vanwege de graven die tijdens de sloop waren geruimd.

De vondst van enkele crucifixen en van geschilderde kruizen op grafkistdeksels duidde op katholieke begrafenisrituelen en een voortzetting van het katholiek gebruik van de begraafplaats in de protestante periode. Opvallend was ook dat enkele van de dertien onderzocht kisten met het hoofdeinde naar het oosten waren gekeerd.

Een bemonstering van skeletresten in en rond de grafkisten en uit verschillende knekelputten (in totaal 36 individuen) bood gelegenheid tot een eerste fysisch-antropologisch onderzoek naar de begravingenpopulatie. Opvallend aan de voorlopige resultaten zijn, ondanks het relatief geringe aantal individuen, de vele aanwijzingen voor een slechte gezondheid. Op het botmateriaal zijn naast sporen van infecties en aantasting door tumors opvallend veel gevallen van rachitis, Engelse ziekte, geconstateerd. Deze aandoening is het gevolg van slechte levensomstandigheden met eentonige voeding en te weinig zonlicht. Aangezien de ziekte vooral bij de armere klassen in de samenleving voorkomt, weerspreekt deze uitkomst de verwachting dat in kerken over het algemeen de meer welgestelden werden begraven. Er van uitgaande dat de knekelputten slechts op een paar plaatsen zijn aangelegd en de ondergrond van de 200 zerken grotendeels onberoerd is, zouden er met zeven begravingen per grafplaats nog minstens 1400 begravingen intact zijn.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten