DOI: 10.14457/tu.the.2018.1420
title: การบริหารจัดการคดี: ศึกษากระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญาในศูนย์คุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญาของศาลยุติธรรม

description: ดุษฎีนิพนธ์เล่มนี้มุ่งหมายจะศึกษาว่ากระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญาของศาลยุติธรรมในทางทฤษฎีหรือในทางวิชาการคืออะไร และศึกษาถึงประสิทธิภาพและประสิทธิผลในการอำนวยความยุติธรรมของกระบวนการดังกล่าว โดยศึกษาเปรียบเทียบแนวคิดและหลักเกณฑ์ของกฎหมายไทยและต่างประเทศ ในประเด็นของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์และการต่อรองคำรับสารภาพ และวิเคราะห์ว่ากระบวนการที่ศาลดำเนินการอยู่ มีประสิทธิภาพและประสิทธิผลเพียงใดผลการศึกษาพบว่า1)กระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญาเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาตั้งแต่ปี 2551 ศาลยุติธรรมนำกระบวนการสมานฉันท์และสันติวิธีมาใช้แก้ไขปัญหาคดีล้นศาล ต่อมาในปี 2559 ศาลยุติธรรมได้ปรับปรุงกระบวนการดังกล่าวมาเป็นกระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญา โดยการให้ผู้พิพากษาเข้ามาบริหารจัดการคดีในเบื้องต้น ด้วยการอ่านและอธิบายฟ้องให้จำเลยฟัง อธิบายกระบวนการที่จะเกิดขึ้นในการพิจารณาคดี และแจ้งสิทธิให้ผู้ที่เกี่ยวข้องทราบ อันเป็นก้าวแรกในการคุ้มครองสิทธิของผู้เกี่ยวข้อง อีกทั้งยังเป็นการทำให้จำเลยและผู้เสียหายเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมโดยสะดวก นอกจากนี้ยังมีการเจรจาพูดคุยกับจำเลยและผู้เสียหาย ซึ่งผู้พิพากษาจะใช้ประสบการณ์และความรู้ทางด้านกฎหมายพูดคุยทำความเข้าใจกับทั้งจำเลยและผู้เสียหาย ทำให้คดีที่จำเลยกระทำผิดจริง จำเลยไม่ต่อสู้คดี และให้การรับสารภาพ ส่วนผู้เสียหายสามารถปรับความเข้าใจกับจำเลยได้ และจำเลยตกลงชดใช้ค่าสินไหมทดแทนให้ผู้เสียหายได้ คงเหลือเฉพาะคดีที่จำเลยต้องการต่อสู้คดีจริงๆ เท่านั้นที่เข้าสู่ระบบการสืบพยาน ทำให้คดีเสร็จสิ้นโดยเร็ว และเสียค่าใช้จ่ายน้อย แต่ยังพบปัญหาในการคัดเลือกผู้พิพากษามาทำหน้าที่คุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญา เนื่องจากส่วนใหญ่คัดจากผู้พิพากษาที่มีอาวุโสสูง ไม่ได้คัดเลือกจากความสามารถในการเจรจาพุดคุยซึ่งเป็นคุณสมบัติที่จำเป็นในกระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญา นอกจากนี้ยังมีปัญหาไม่มีการเก็บรักษาความลับ ทำให้คู่กรณีไม่กล้าเปิดเผยความจริง เนื่องจากหากคดีไม่สามารถตกลงกันได้ ความจริงที่เปิดเผยอาจจะย้อนกลับมาเป็นผลร้ายในการต่อสู้คดีต่อผู้เปิดเผยความจริงได้2)กระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญามีการสร้างจิตสำนึกให้จำเลยสำนึกผิด จำเลยชดใช้ความเสียหายแก่ผู้เสียหาย ผู้เสียหายได้รับการเยียวยา และให้อภัยจำเลย ให้โอกาสกลับตัวเป็นคนดี และคืนจำเลยกลับสู่สังคม มีลักษณะคล้ายกับรูปแบบการประนอมข้อพิพาทระหว่างผู้เสียหายและผู้กระทำผิด (Victim Offender Mediation หรือ VOM) ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์ ซึ่งในคดีอาญาแผ่นดินที่มีผู้เสียหาย หากมีการพูดคุยกันจนจำเลยสำนึกผิด และจำเลยเยียวยาและชดใช้ค่าเสียหายแก่ผู้เสียหายเป็นการบรรเทาผลร้ายแห่งความผิด ผู้พิพากษาอาจพิพากษาให้รอการลงโทษจำเลยได้ตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 ให้โอกาสจำเลยกลับสู่สังคม แต่พบปัญหาว่าหากไม่เข้าเงื่อนไขตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา 56 เช่น จำเลยต้องโทษจำคุกมาก่อน ก็จะรอการลงโทษจำเลยไม่ได้ และการที่ผู้พิพากษาเป็นผู้ประสานการประชุมอาจมองได้ว่า เป็นผู้มีอำนาจเหนือทั้งจำเลยและผู้เสียหาย เนื่องจากเป็นผู้ตัดสินคดี คู่กรณีอาจยอมรับข้อเสนอต่างๆ โดยไม่เต็มใจ จำเลยมิได้รู้สึกสำนึกผิด และผู้เสียหายมิได้ให้อภัยกันจริงๆ ก็ได้ นอกจากนี้ยังพบว่าขาดการมีส่วนร่วมจากบุคคลภายนอกหรือชุมชน เนื่องจากหากบุคคลบางคนเข้าร่วมเจรจาจะทำให้การเจรจาสำเร็จได้ง่าย3)กระบวนการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพในคดีอาญาในส่วนการอธิบายผลดีผลเสียในการดำเนินคดีต่างๆ เช่น หากจำเลยให้การรับสารภาพศาลลดโทษให้กึ่งหนึ่ง แล้วจำเลยตัดสินใจให้การรับสารภาพ มีลักษณะเป็นการต่อรองคำรับสารภาพ ในลักษณะการต่อรองโทษ ซึ่งการต่อรองคำรับสารภาพโดยทั่วไปมีข้อกังวลว่าอาจไม่เป็นที่พอใจของผู้เสียหายก็ได้ แต่ในกระบวนการดังกล่าวมีการนำผู้เสียหายเข้าร่วมเจรจาด้วย ทำให้แก้ไขปัญหาข้อกังวลเกี่ยวกับผู้เสียหายได้ แต่มีข้อควรระวัง หากมีการจูงใจด้วยการให้สัญญาว่าจะให้ประโยชน์ที่ไม่มีการบัญญัติไว้โดยกฎหมาย ล่อลวง หรือข่มขู่ให้จำเลยรับสารภาพ เป็นการขัดต่อสิทธิที่จะไม่ถูกบังคับให้เบิกความเป็นปรปักษ์ต่อตนเอง