DOI: 10.17026/ar/gawkra
title: Noorderhaven 2018: De Lijmerij (2)
title: Nieuw onderzoek aan de 18e-eeuwse lijmziederij aan de voormalige Havenstraat in Zutphen
title: Zutphense Archeologische Publicaties 132

description: In mei 2018 werd het terrein van het gesloopte pakhuis op Lijmerij 11 archeologisch onderzocht, voorafgaand aan nieuwbouw door opdrachtgever ZoZijn. Archeologisch gezien was dit onderzoek het sluitstuk van eerdere onderzoeken op belendende percelen naar de geschiedenis van de Lijmerij, een 18e-eeuwse lijmziederij.
De Lijmerij werd in de jaren dertig van de 18e eeuw binnen de wallen van een van de lunetten van de linie van Van Coehoorn gevestigd. Deze lunet werd in of kort na 1702 aangelegd, als een verbetering van de oude 17e-eeuwse vestinglinie. Het even ten westen van de Lijmerij gelegen hoornwerk werd daarbij geslecht. Het terrein van de Lijmerij werd aan de zuidzijde begrensd door de contrescarpgracht. De ligging aan het water was belangrijk in het productieproces van de lijm. De archeologische vindplaats wordt verder begrensd door de gracht van de 19e-eeuwse vestingfase. In 1863 werd de vestinglinie langs de Mars voor de tweede maal gewijzigd, ditmaal om er voor te zorgen dat de nieuwe spoorlijn en het bijbehorende station binnen de vestingwallen kwamen te liggen. In 1874 werd de Vestingwet van kracht. Dit hield in dat de vestingwerken achterhaald waren en geslecht konden worden. Daarmee konden de steden uitbreiden buiten de middeleeuwse stadsgrenzen omdat zowel de geslechte wallen als de gedempte grachten bebouwd konden worden. In het geval van de Mars werd er een park aangelegd en werden in het westelijke deel fabrieken en pakhuizen gebouwd. In het geval van de voormalige Lijmerij ging het om een broodfabriek (1884).
Bij het onderhavige onderzoek werd op grote diepte ten opzichte van het huidige maaiveld een dikke vondstlaag aangetroffen met daarin materiaal ut de gebruiksfase van de Lijmerij. Het vondstmateriaal valt grofweg in twee delen uiteen: botmateriaal dat als basis diende voor de productie van lijm en gebruiksafval van de mensen die er woonden en werkten (waaronder ook bot, slachtafval). Het overgrote deel van het botmateriaal bestaat uit onderpoten van schapen en runderen, en dan met name de metapodia. Daarbij is het opvallend dat bij de schapen vrijwel alleen botten van oude dieren zijn gebruikt en bij de runderen uitsluitend poten van kalveren. Dit beeld strookt volkomen met de beschrijvingen van lijmproductie die in de 18e en 19e eeuw in gebruik waren. Daarnaast zijn andere botten gevonden zoals konijnenpootjes, hoornpitten en enkele paardenbotten. Ook deze botten zullen gelieerd zijn aan lijmproductie. Daarnaast zijn er enkele botten gevonden zoals ribben en delen van bovenpoten van runderen en schapen die waarschijnlijk geduid moeten worden als standaard botmateriaal dat gerelateerd moet worden aan voedsel (dit zijn de delen met vlees). Dat er gewoond en geleefd werd op het terrein wordt duidelijk aan de hand van het aardewerk- en glasspectrum. Dit spectrum is behoorlijk omvangrijk en omvat al de standaardvormen van een gewoon huishouden uit die tijd, zoals kookpotten, borden, koffiekopjes, testen, vergieten, komforen, drinkglazen en wijnflessen. Een glazen eau de toilette-flesje bevatte lijnwater, naar lavendel geurend parfum om het linnengoed lekker te laten ruiken. Dit kan in de privésfeer zijn gebeurd, maar er kan ook een relatie zijn met de bleek die eveneens binnen de wallen van de lunet lag. Daarnaast zijn er vele kleipijpen gevonden, die echter net per se op een huishouden wijzen omdat er ook veel gerookt zal zijn tijdens het werken. Wel geven deze pijpen, in samenhang met de rest van het vondstmateriaal, een goede datering aan de gebruiksfase van de Lijmerij. Deze datering ligt globaal tussen 1730 en 1830 (plus enkele iets jongere pijpen, vóór 1863). Onder de metalen voorwerpen vinden we twee loden: een accijnslood en een lood met het woord “lymsel”. Omdat dit lood een wapen met de Nederlandse leeuw draagt hebben we een aanwijzing dat de Lijmerij ook na 1815 nog functioneerde. Een ander metalen object is een zwaar versierd koperen plaatje met twee gekartelde spleetjes die suggereren dat er een lint doorheen kon worden gehaald. Het zou kunnen gaan om een versiering van een choker of een hoed, maar lijkt in ieder geval een goede aanwijzing voor vrouwelijke bewoning ter plekke. Dat geldt mogelijk ook voor een hoge hak van een damesschoen van een type dat in de jaren ‘80 van de 18e eeuw in gebruik was. Ook werd een herenhak gevonden. Het is echter net zeker dat deze schoenen hier zijn gedragen: ze kunnen ook grondstof voor lijm zijn geweest.
In het onderste vlak werd ook een aantal forse houten palen aangetroffen. Acht daarvan maakten duidelijk deel uit van een structuur: een bak van houten planken die met de palen op hun plek werden gehouden. Uit de beschrijving van Duhamel du Monceau uit 1771 weten we dat in deze bakken leerresten van de leerlooierij verder werden opgeslagen die gebruikt werden voor de lijmproductie (colle fort). Omdat leerresten verder weinig kans maken om terug te worden gevonden geeft deze bak nieuwe informatie over het geproduceerde soort lijm (eerder werden alleen botten gevonden die duidelijk voor lijmproductie waren gebruikt. Voor een samenvatting zie de vraag: Voor welke soorten lijm zijn de botten gebruikt? in hoofdstuk 10: Conclusie). Naast de bak werd een hoop gebluste kalk gevonden. Ongebluste kalk werd toegepast om de huiden te ontvetten, de hoop is het afvalproduct daarvan. Zowel de bak als de kalkhoop zijn afgedekt door afvallagen van de Lijmerij, en zijn dus tijdens de gebruiksfase afgedankt en waarschijnlijk is er elders op het erf een nieuwe bak gebouwd. Van de bak zijn twee palen dendrochronologisch gedateerd. De een heeft een datering in 1730, hetgeen samenvalt met de veronderstelde bouw van de Lijmerij. De tweede paal van de bak dateert uit 1441: hier moet dus bouwhout zijn hergebruikt. Ín de bak werden ook forse palen aangetroffen, die dus jonger moeten zijn dan de bak. Ze lijken deel uit te maken van een structuur die bestaat uit een dubbele rij palen met een behoorlijke afstand ertussen. De locatie van deze structuur lijkt te overlappen met de baksteenstrook erboven. Deze baksteenstrook valt samen met de waterlijn van de vestingwal ut 1863. Uit een contemporaine tekening van een doorsnede van deze wal weten we dat langs de waterlijn ingeslagen palen en bouwpuin aanwezig waren. Uit de doorsnede wordt de functie van de palen niet duidelijk, maar waarschijnlijk waren hier planken aan bevestigd die het waltalud tegen spatwater moesten beschermen. Van deze palen is er één dendrochronologisch gedateerd, en wel in 1730, dus 133 jaar eerder dan de bouw van de vestingwal. Het is zeer waarschijnlijk dat het gebruikte hout dus afkomstig was van het gebouw van de Lijmerij. Weliswaar raakte de Lijmerij tussen 1832 en 1834 buiten gebruik, maar het gebouw zelf komt nog voor op een in 1852 gepubliceerde militaire kaart. Daarmee is de kans dus groot dat het gebouw pas in 1863 is gesloopt om plaats te maken voor de nieuwe vestinglinie. Uit georeferentie blijkt dat het gebouw zelf in het tracé van de latere gracht lag. Alle informatie over het terrein moet dus van het erf met zijn afvallagen en structuren als de huidenbak komen. Van de vestingwal uit 1863 is een doorsnede inclusief de baksteenstrook en de palen gedocumenteerd in een ruim vier meter hoog profiel. Dergelijke profielen geven aanvullende detailinformatie over de vestingwallen die niet direct van contemporaine tekeningen te halen valt. Daarnaast bieden deze waarnemingen houvast om kaartmateriaal beter te kunnen georeferen. De laatste waarneming op het terrein is die van een keldertje. Deze is opgetrokken uit kloostermoppen, maar moet op stratigrafische gronden na 1863 gedateerd worden. De binnenzijde heeft overigens een klamp van kleinere stenen en is afgesmeerd met portlandcement. De kelder maakte deel uit van een pakhuis dat bij de Broodfabriek hoorde. Dit complex aan de nieuwe Noorderhaven (aanleg 1881) kreeg in 1884 een bouwvergunning, dus het keldertje zal van even na deze datum dateren.