DOI: 10.14457/tu.the.2017.1252
title: การนำหลักแบ่งปันผลประโยชน์มาใช้กับโครงการที่มีผลกระทบรุนแรงต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชน

description: หลักแบ่งปันผลประโยชน์ (Benefit Sharing) เป็นแนวคิดที่มีฐานทางกฎหมายรองรับและนำแนวคิดทางเศรษฐศาสตร์มาใช้ประกอบกับแนวคิดประโยชน์สาธารณะในกฎหมายมหาชน เพื่ออธิบายให้เห็นถึงความจำเป็นที่รัฐจะต้องจัดทำบริการสาธารณะขนาดใหญ่ต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง โดยยังคงรักษาประโยชน์สาธารณะเป็นหลัก ขณะเดียวกันเป็นแนวคิดที่จะคุ้มครองประชาชนให้ได้รับความเสมอภาคและมีส่วนร่วม แนวคิดทางกฎหมายดังกล่าวเป็นเครื่องมือสำคัญที่จะนำผลประโยชน์จากโครงการนั้น ๆ มาจัดการผลประโยชน์ในลักษณะต่างๆ ให้แก่ชุมชนที่ได้รับผลกระทบโดยในต่างประเทศได้มีการนำแนวคิดนี้ไปปรับใช้กับโครงการขนาดใหญ่ทั้งในประเทศสหรัฐอเมริกา ญี่ปุ่นและยุโรป ซึ่งทำให้ประชาชนในพื้นที่ยอมรับโครงการ  สำหรับกรณีของไทยนั้น พบว่า ยังไม่มีกฎหมายที่เกี่ยวกับการแบ่งปันผลประโยชน์โดยตรง แต่ได้ปรากฏพัฒนาการแนวคิดนี้ในกฎหมายด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ กฎหมายประกอบกิจการพลังงาน กฎหมายแร่ และกฎหมายเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษ แต่ยังไม่ชัดเจน การนำเอาแนวคิดเรื่องการแบ่งปันผลประโยชน์มาปรับใช้กับประเทศไทย จะเป็นเครื่องมือสำคัญสำหรับโครงการที่มีผลกระทบต่อชุมชนหรือสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรงสามารถเดินหน้าต่อไปได้ โดยการพัฒนาประเทศที่ผ่านมาได้มุ่งเน้นการพัฒนาเศรษฐกิจและอุตสาหกรรม แต่มิได้คำนึงถึงสิ่งแวดล้อมและประชาชนในพื้นที่ และเมื่อศึกษาในต่างประเทศพบว่ามีการนำแนวคิดการแบ่งปันผลประโยชน์ไปในใช้ในลักษณะของข้อตกลงร่วมกันกับภาคธุรกิจเอกชนผู้พัฒนาโครงการ และมีการบัญญัติเป็นกฎหมายเพื่อนำไปสู่การปฏิบัติที่ชัดเจน จนประชาชนเกิดการยอมรับ ทำให้เห็นถึงความต้องการของประชาชนในพื้นที่เกี่ยวกับการแบ่งปันผลประโยชน์ โดยเฉพาะมาตรการเศรษฐศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นการให้ประชาชนร่วมลงทุนในโครงการ  การให้เงินตอบแทนแก่ประชาชนโดยตรงและการให้เงินสนับสนุนแก่ส่วนรวม รวมทั้งการแบ่งปันผลประโยชน์ที่ไม่ใช่มาตรการทางเศรษฐศาสตร์ในรูปแบบอื่นๆ ไม่ว่าจะเป็นการจัดการคุณภาพสิ่งแวดล้อม การส่งเสริมอาชีพ การเฝ้าระวังผลกระทบด้านสุขภาพ หรือเพิ่มสวัสดิการสังคม ซึ่งมีลักษณะที่แตกต่างกันอย่างชัดเจนจากการดำเนินการในลักษณะกองทุนตามกฎหมายประกอบกิจการพลังงานหรือกฎหมายแร่ของไทย ซึ่งพบปัญหาและอุปสรรคที่ทำให้การใช้เงินตามกองทุนไม่เป็นไปตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้ ผู้ศึกษาเห็นว่า หลักการเข้าถึงและแบ่งปันผลประโยชน์ในกฎหมายสิ่งแวดล้อมระหว่างประเทศ และหลักเศรษฐศาสตร์ที่ว่าผู้รับประโยชน์เป็นผู้จ่าย จะสามารถนำมาประกอบการพิจารณาแนวคิดและลักษณะการแบ่งปันผลประโยชน์ให้เกิดขึ้นในสังคมไทยได้อย่างแท้จริง ทั้งนี้ รัฐควรเร่งเผยแพร่องค์ความรู้การแบ่งปันผลประโยชน์นี้ เพื่อเป็นพื้นฐานในการอธิบายให้กลุ่มผู้ได้รับประโยชน์จากโครงการยอมเสียผลประโยชน์ของตนบางประการ เพื่อมอบให้กลุ่มผู้เสียสละจากการได้รับผลกระทบจากการดำเนินโครงการ โดยจะต้องพิจารณาด้วยว่า รูปแบบและลักษณะของการแบ่งปันผลประโยชน์นั้น มีระดับที่เหมาะสมกับสภาพสังคม เศรษฐกิจ และวิถีชีวิตของประชาชนในพื้นที่มากน้อยเพียงใด โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต้องคำนึงถึงสิทธิชุมชมเพื่อนำไปสู่การแบ่งปันผลประโยชน์ที่เหมาะสมตรงตามความต้องการของประชาชนและชุมชน ผู้ศึกษามีข้อเสนอแนะว่า การแบ่งปันผลประโยชน์อาจดำเนินการได้สามรูปแบบ ได้แก่ การออกกฎหมายกลางว่าด้วยการแบ่งปันผลประโยชน์ การกำหนดรูปแบบและวิธีการแบ่งปันผลประโยชน์ในกฎหมายเฉพาะ และการแบ่งปันผลประโยชน์ในรูปแบบสัญญาหรือข้อตกลงชุมชน โดยอาจเลือกดำเนินการตามประเภทโครงการต่างๆ เช่น โรงไฟฟ้า กิจการเหมืองแร่ นิคมอุตสาหกรรม เป็นต้น ซึ่งแต่ละประเภทย่อมมีรูปแบบและรายละเอียดที่นำไปสู่การแบ่งปันผลประโยชน์ที่แตกต่างกัน