DOI: 10.14457/tu.the.2017.351
title: ความหลากหลายของไซยาโนแบคทีเรียในระบบนิเวศป่าชายเลนทางภาคตะวันออกของประเทศไทย

description: เก็บตัวอย่างสังคมไซยาโนแบคทีเรียบนรากไม้ป่าชายเลน ได้แก่ รากหายใจของต้นแสมขาว (Avicennia alba Bl.) รากค้ำยันของต้นโกงกางใบใหญ่ (Rhizophora mucronata Lam.) รากหัวเข่าของต้นโปรงแดง (Ceriops tagal (Perr.) C.B. Rob.) และรากหายใจของต้นแสมทะเล (Avicennia marina Forsk.) ในพื้นที่ป่าชายเลนที่กระจายตามแนวชายฝั่งของจังหวัดชลบุรี ตราด และจันทบุรี ทางภาคตะวันออกของประเทศไทย ดำเนินการระหว่างเดือนมกราคม พ.ศ. 2559 ถึงเดือนมีนาคม พ.ศ. 2560 โดยนำตัวอย่างรากไม้ทุกชนิดมาขูดตะกอนดินในน้ำทะเลที่ผ่านการฆ่าเชื้อแล้ว ก่อนจะนำมากระจายบนอาหารแข็งสูตร BG-11 ที่เพิ่มความเข้มข้นของโซเดียมไนเตรท (NaNO3) เป็น 3 กรัมต่อลิตรในน้ำทะเลความเค็ม 20 ppt ทำการบ่มที่อุณหภูมิห้องภายใต้สภาวะแสงธรรมชาติเป็นเวลา 30 วัน จากนั้นย้ายโคโลนีบริสุทธิ์ลงในอาหารเหลวสูตร BG-11 บ่มที่อุณหภูมิ 25 องศาเซลเซียส ให้แสง 12 ชั่วโมง เพื่อเพิ่มจำนวนเซลล์และเก็บสายพันธุ์บริสุทธิ์ ศึกษาความหลากหลายของไซยาโนแบคทีเรียในเชิงคุณภาพจากอาหารเหลวที่บ่มในอุณหภูมิห้องภายใต้สภาวะแสงธรรมชาติก่อนจะจัดจำแนกในระดับสกุล จากนั้นวิเคราะห์ความคล้ายคลึงกันด้วย Sorensen’s similarity เพื่อเปรียบเทียบความหลากหลายของไซยาโนแบคทีเรียที่ปรากฏบนพื้นผิวที่อยู่อาศัยและช่วงเวลาการเก็บตัวอย่างที่แตกต่างกัน และทำการทดสอบความสัมพันธ์ด้วยสมการถดถอยระหว่างปัจจัยสิ่งแวดล้อมกับจำนวนชนิดพันธุ์ พบว่าสังคมไซยาโนแบคทีเรียในระบบนิเวศป่าชายเลนที่จำแนกได้ทั้งหมด 13 วงศ์ 25 สกุล 72 ชนิด ไซยาโนแบคทีเรียเหล่านี้มี 11 สกุล (49 ชนิด) อยู่ในรูปของเส้นสายที่ไม่มีเฮเทอโรซิสต์ (filamentous non-hetercystous form) ในจำนวน 11 สกุล (18 ชนิด) ปรากฏในรูปของเซลล์เดี่ยวหรือโคโลนี (unicellular or colonial form) และ 3 สกุล (5 ชนิด) อยู่ในรูปของเส้นสายที่มีเฮเทอโรซิสต์ (filamentous heterocystous form) ไซยาโนแบคทีเรียที่พบจำนวนชนิดมากที่สุด 2 สกุล คือ Oscillatoria (18 ชนิด) ตามด้วย Pseudanabaena (9 ชนิด) เมื่อเปรียบเทียบไซยาโนแบคทีเรียระหว่างพื้นผิวที่อยู่อาศัยพบจำนวนชนิดพันธุ์สูงสุด (20 สกุล 61 ชนิด) บนรากหายใจของแสมขาว ขณะที่รากหายใจของแสมทะเลพบ 17 สกุล 50 ชนิด ตามด้วยรากค้ำยันของโกงกางใบใหญ่ (ชลบุรี) 11 สกุล 28 ชนิด รากค้ำยันโกงกางใบใหญ่ (จันทบุรี) 14 สกุล 22 ชนิด และน้อยที่สุดในรากหัวเข่าของโปรงแดง (11 สกุล 19 ชนิด) นอกจากนี้มีไซยาโนแบคทีเรีย 6 สกุลที่พบได้ทั่วไปบนพื้นผิวรากไม้ทั้ง 5 แหล่ง ได้แก่ Aphanocthece, Myxosarcina, Pseudanabaena, Anabaena, Oscillatoria และ Phormidium เมื่อพิจารณาความแปรปรวนของฤดูกาลต่อความหลากหลายไซยาโนแบคทีเรียที่ทำการศึกษาเฉพาะบนรากหายใจของแสมขาว ชี้ให้เห็นว่าชนิดพันธุ์ของไซยาโนแบคทีเรียมีจำนวนสูงสุดในฤดูหนาว พ.ศ. 2560 (16 สกุล 47 ชนิด) ตามด้วยฤดูฝน พ.ศ. 2559 (14 สกุล 46 ชนิด) ฤดูหนาว พ.ศ. 2559 (15 สกุล 32 ชนิด) และพบน้อยที่สุดในฤดูร้อน พ.ศ. 2559 (11 สกุล 25 ชนิด) โดยไซยาโนแบคทีเรียทั้ง 22 ชนิด จาก 10 สกุล พบได้ทั่วไปในทุกฤดูกาล เมื่อวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยสิ่งแวดล้อมที่ส่งผลต่อความหลากหลายของไซยาโนแบคทีเรียพบว่าทุกปัจจัยมีอิทธิพลต่อจำนวนชนิดพันธุ์ในระดับสูง 71.3-99.4% ยกเว้นความเข้มแสง (22.4%) แต่ทุกปัจจัยไม่มีความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติกับจำนวนชนิดพันธุ์ และการวิเคราะห์ดัชนีความคล้ายคลึงกันของไซยาโนแบคทีเรียระหว่างพื้นผิวที่อยู่อาศัยมีค่าอยู่ระหว่าง 0.340 ถึง 0.763 ส่วนสังคมไซยาโนแบคทีเรียตามช่วงฤดูกาลบนรากหายใจของแสมขาว มีค่าความคล้ายคลึงกันระหว่าง 0.561 ถึง 0.839 ดังนั้นความแตกต่างของพื้นผิวที่อยู่อาศัยสอดคล้องกับสภาวะแวดล้อมที่แปรปรวน ซึ่งส่งผลต่อความหลากหลายของไซยาโนแบคทีเรียในระบบนิเวศป่าชายเลน