DOI: 10.14457/tu.the.2017.1052
title: การศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในบ้านดอยแช่ ตำบลทากาศ อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน โดยใช้การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม

description: การศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในบ้านดอยแช่ ตำบลทากาศ อำเภอแม่ทา จังหวัดลำพูน โดยใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม เป็นการศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในชุมชนที่คนในชุมชนมีส่วนร่วมในการดำเนินงานตั้งแต่เริ่มต้นจนถึงสิ้นสุด มีวัตถุประสงค์ในการศึกษาทั้งหมด 3 ประการ ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในบ้านดอยแช่ 2) เพื่อหาแนวทางในการสร้างห่วงโซ่อาหารปลอดภัยอย่างมีส่วนร่วมของคน บ้านดอยแช่ และ 3) เพื่อศึกษาผลที่เกิดขึ้นกับชุมชนจากการศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัย   โดยมีกระบวนการในการดำเนินงานร่วมกับชุมชนทั้งหมด 7 ขั้นตอน ได้แก่ 1) ขั้นสร้างความเข้าใจและวางแผนการดำเนินงานร่วมกัน 2) ขั้นพัฒนาศักยภาพทีม 3) ขั้นออกแบบเครื่องมือและ สร้างความเข้าใจ 4) ขั้นเก็บข้อมูลในชุมชนกรณีศึกษา 5) ขั้นสรุปและวิเคราะห์ข้อมูล 6) ขั้นจัดเวทีร่วมกับผู้มีส่วนเกี่ยวข้องและวิเคราะห์เพิ่มเติมข้อมูล และ 7) ขั้นสรุปการดำเนินงานและงานวิจัย ผลการศึกษา พบว่า สถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในบ้านดอยแช่มีผู้เกี่ยวข้องในการขับเคลื่อนห่วงโซ่อาหารทั้งหมด 3 กลุ่ม ได้แก่ ผู้ผลิต ผู้ประกอบอาชีพค้าขายอาหาร และผู้บริโภค โดยมีจุดเริ่มต้นจากผู้ผลิตซึ่งเป็นฐานการผลิตที่มีความสำคัญ และมีอิทธิพลต่อความปลอดภัยของอาหารตลอดห่วงโซ่เป็นอย่างมาก โดยเฉพาะเกษตรกรสวนลำไย และเกษตรกรปลูกพืชร่วมลำไย เนื่องจากมีรูปการผลิตที่พึ่งพาเคมีภัณฑ์ ส่งผลให้เกิดการตกค้างของสารเคมีในดินและการปนเปื้อนในแหล่งน้ำ รวมทั้งเกษตรกรมีระดับความเข้าใจความปลอดภัยในการผลิตไม่เท่ากันและยังไม่เข้าใจความต้องการโภชนาการของพืชในแต่ละช่วงการเจริญเติบโต กลุ่มผู้ประกอบอาชีพค้าขายอาหาร เป็นผู้กระจายอาหารให้กับผู้บริโภคทั้งภายในและภายนอกชุมชน กลุ่มนี้เป็นตัวกลางสำคัญที่ช่วยตอบสนองความต้องการอาหารที่ชุมชนไม่สามารถผลิตได้ จึงมีส่วนในการกำหนดพฤติกรรมการ  บริโภคของคนในชุมชน ซึ่งอาหารบางชนิดก็ไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าปลอดภัยหรือไม่เพราะไม่ทราบแหล่งผลิตที่แน่ชัด ส่วนผู้บริโภคในชุมชนสามารถแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่ใช้ชีวิตอยู่ในชุมชนและกลุ่มที่ออกไปใช้ชีวิตภายนอกชุมชน โดยกลุ่มที่ใช้ชีวิตอยู่ในชุมชน นิยมประกอบอาหารรับประทานเองด้วยวัตถุดิบส่วนใหญ่สามารถหาได้ในชุมชน ส่วนกลุ่มที่ออกไปใช้ชีวิตภายนอกชุมชนมีลักษณะการดำเนินชีวิตที่เร่งรีบและมีข้อจำกัดเรื่องเวลา นิยมซื้ออาหารจากตลาด โรงอาหารโรงเรียน และโรงอาหารที่ทำงาน ทำให้ห่วงโซ่อาหารในส่วนของผู้ประกอบอาชีพค้าขายและผู้บริโภคไม่ปลอดภัย ด้วยเหตุนี้จึงสามารถสรุปได้ว่าห่วงโซ่อาหารในบ้านดอยแช่ยังไม่ปลอดภัยด้วยการพิจารณาจากมิติของผู้เกี่ยวข้องทั้ง 3 กลุ่มผู้ศึกษาจึงได้เสนอแนวทางในการพัฒนาห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในชุมชนไว้ 5 ประการ ได้แก่ 1) สร้างความเข้าใจระดับความปลอดภัยของอาหารให้กับคนในชุมชน 2) อบรมการใช้เคมีภัณฑ์ให้เหมาะสมต่อความต้องการของพืช เพื่อลดการใช้เคมีภัณฑ์ที่ส่งผลเสียต่อทรัพยากรธรรมชาติในชุมชนและการผลิตและวิธีการใช้สารชีวภาพทดแทนการใช้เคมีภัณฑ์ 3) สนับสนุนเกษตรกรอินทรีย์และสร้างพื้นที่กระจายอาหารปลอดภัยในชุมชน 4) สร้างพืชเศรษฐกิจที่ผลิตในรูปแบบเกษตรอินทรีย์ และ 5) ชักชวนเยาวชนและคนรุ่นใหม่ในชุมชนให้เข้ามามีส่วนร่วมในการพัฒนาห่วงโซ่อาหารปลอดภัย ภายหลังเสร็จสิ้นการดำเนินงานผู้ศึกษาได้ศึกษาผลที่เกิดขึ้นกับคนในชุมชนจากการดำเนินงานการศึกษาสถานการณ์ห่วงโซ่อาหารปลอดภัยในบ้านดอยแช่ พบว่า งานวิจัยสามารถสร้างความตระหนักถึงความปลอดภัยของอาหาร รูปแบบการทำเกษตรกรรมที่ส่งผลเสียต่อสุขภาพและทรัพยากรดินและน้ำให้กับคนในชุมชนโดยเฉพาะผู้ที่มีส่วนร่วมในการดำเนินงานได้แก่ ผู้นำชุมชนและ     ทีมวิจัยพื้นที่ และสามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการบริโภคของคนในชุมชนได้แต่ไม่ปรากฏเป็นรูปธรรมอย่างชัดเจน เช่น คนในชุมชนหันมาอุดหนุนผักอินทรีย์ที่ปลูกโดยเกษตรกรในชุมชน ทีมวิจัยพื้นที่และกลุ่มเป้าหมายปลูกผักรับประทานเอง กลุ่มแม่บ้านที่รับผิดชอบทำอาหารในงานประชุมหรือกิจกรรมของหมู่บ้านเปลี่ยนเมนูอาหารให้เข้ากับฤดูกาลและวัตถุดิบที่มีในชุมชน