DOI: 10.17026/ar/2zcnyw
title: Archeologische Opgraving Bestemmingsplan Hengelo-Noord, Plangebied Duizendpoot, Hengelo, Gemeente Hengelo
title: Sporen uit de Steentijd, een grafveld uit de IJzertijd, en nederzettingsterreinen uit de IJzertijd, Romeinse tijd en Vroege Middeleeuwen op een dekzandrug in het Bekken van Hengelo

description: In het onderzoeksgebied zijn archeologische resten aangetroffen uit verschillende perioden en van verschillende complextypen. De oudste resten dateren van niet ver na het einde van de laatste ijstijd uit het Vroeg Mesolithicum. Vondsten, haardplaatsen en andere sporen van activiteiten wijzen op incidentele aanwezigheid van jagers-verzamelaars tijdens verschillende momenten in het Mesolithicum en Neolithicum. Enkele sporen en vondsten wijzen eveneens op niet nader te interpreteren activiteiten door mensen van vroege landbouwbeschavingen vanaf het Midden Neolithicum t/m de Bronstijd. De sporen uit bovengenoemde periode zijn verspreid over het gehele onderzoeksgebied aangetroffen, maar op enkele locaties was sprake van concentraties.

Tijdens de overgang van de Vroege- naar de Midden IJzertijd is de hoogst gelegen zone van het oostelijke deel van de dekzandrug in gebruik genomen als grafveld. Vermoedelijk is er tijdens deze periode of daaraan voorafgaand, een erf aanwezig geweest ter plaatse van het westelijke deel van de dekzandrug. Binnen het onderzoeksgebied en de zone ter plaatse van de wadi (2004) zijn in ieder geval 23 graven aangetroffen en daarnaast nog mogelijk andere grafveld-gerelateerde sporen. In alle gevallen betrof het relatief ondiep aangelegde en daarom slecht geconserveerde crematiegraven. Op basis van de aangetroffen resten is geconcludeerd dat er zowel sprake is geweest van een ritueel waarbij de crematieresten uit de brandstapel werden geselecteerd en in de grafkuil werden bijgezet, alsook van een ritueel waarbij de brandstapelresten en crematieresten gezamenlijk werden bijgezet. Er zijn geen bijzettingen in een urn aangetroffen en ook slechts weinig, gefragmenteerde en incomplete, grafgiften. Slechts bij een drietal graven werd een randstructuur vastgesteld, waarvan bij een van deze alleen de randzone is aangetroffen. In één geval betrof het een kringgreppel met een diameter van circa 9 meter en bij een tweede graf een vierkante greppelstructuur met een diameter van circa 8.5 meter. 

Het grafveld moet bij een kleine gemeenschap of familiegroep in gebruik zijn geweest, in ieder geval tot in de 1ste eeuw voor Chr. Uit de tijd van het grafveld zijn ter plaatse van het onderzochte deel van de dekzandrug geen bewoningssporen aangetroffen. Het grafveldareaal loopt nog door onder de Duizendpoot en ten zuiden daarvan. Voor Twente heeft het grafveld veel nieuwe gegevens opgeleverd met betrekking tot het grafritueel en de dateringen van graftypen uit de periode van de Midden- en Late IJzertijd. Grafvelden uit deze periode zijn immers in deze regio tot nu toe nauwelijks onderzocht. Ook het aantreffen van diverse grafgiften, ongeacht het incomplete karakter, is bijzonder.
Niet veel later, of mogelijk vrijwel direct volgend op de gebruiksperiode van het grafveld, werd de dekzandrug (opnieuw) ingericht als nederzettingsterrein. Dit gold zowel voor het westelijke deel, alsook voor het oostelijke deel, waar ook het grafveld was gelegen. Een nauwkeurige begindatering voor de vroegste huisplaatsen binnen de nederzetting is lastig te geven. In ieder geval zal dit in de eerste helft van de 1ste eeuw na Chr. zijn geweest, maar een begindatering net voor de aanvang van de jaartelling is eveneens nog mogelijk.

Ter plaatse van het onderzoeksgebied zijn in totaal 21 huisplattegronden aangetroffen behorende tot meerdere deels gelijktijdige erven. Bij een klein deel van de huisplattegronden is sprake van overeenkomsten met zuidelijke en voornamelijk noordelijke bouwtradities, zoals blijkt uit de geheel tweebeukige en driebeukige gebouwplattegronden en de aanwezigheid van wandgreppels. Het merendeel van de huisplattegronden kan echter worden beschouwd als een tussenvorm, met driebeukige stalgedeelten en een- of tweebeukige woongedeelten. Daarnaast kwamen eveneens verschillende typen wandconstructies voor, die in combinatie met de constructiewijze overeenkomsten hebben met de contemporaine Drentse typen, zoals het type Noordbarge en Fochteloo. 

Het aardewerkcomplex duidt op (zuid)oostelijke invloeden, aangezien een groot deel van het aardewerk kan worden gerekend tot de Rijn-Weser-Germaanse aardewerkgroep. Daarnaast zijn ook enkele importen(?) vastgesteld uit het noordelijke kustgebied, Zuid-Nederland en Duitsland. Slechts een klein aantal aardewerkfragmenten betreft Romeins draaischijfaardewerk dat binnen het Romeinse Rijk is geproduceerd. Ook onder de metaalvondsten is slechts een beperkt aantal artefacten dat afkomstig is uit het Romeinse Rijk. Dit betreft onder meer een zilveren munt, een serratus die is geslagen in 79 voor Chr. en Romeinse schoenspijkers (clavi). Vooral deze laatste vondst, afkomstig uit een paalkuil van een huisplattegrond spreekt tot de verbeelding. Zeker tegen de achtergrond van de Germaanse huurlingen, waaronder Tubanti/ Tuihanti, in dienst van het Romeinse leger, waarvan op basis van historische bronnen en altaarstenen bekend is dat deze er zijn geweest.

Naast de huisplattegronden zijn ter plaatse van de verschillende erven veel sporen aangetroffen die zijn gerelateerd aan het dagelijkse bestaan in een overwegend agrarisch ingestelde gemeenschap. Dit betreft onder meer waterputten, hutkommen, kleine bijgebouwen (waaronder spiekers), afval- en voorraadkuilen. Ook zijn er sporen aangetroffen van afwijkende bouwsels, die samenhingen met bepaalde activiteiten zoals textielproductie, het houden van vee en werkzaamheden waarbij haarden en ovens werden gebruikt. Tevens is op kleine schaal ijzer geproduceerd. Hoewel er geen primaire sporen van ijzerproductie zijn aangetroffen, zoals intacte kuilovens of smeedhaarden, zijn er wel productieslakken en smeedslakken aangetroffen. 

De nederzetting heeft vermoedelijk plaats geboden aan enkele gelijktijdige erven, waarbij het hoogtepunt vermoedelijk lag in de tweede helft van de 1ste eeuw en de eerste helft van de 2de eeuw na Chr. Mogelijk is er in deze periode sprake geweest van een relatief intensieve bewoning met drie tot vijf gelijktijdige erven. In de loop van de 2de eeuw en in het begin van de 3de eeuw na Chr. lijken de erven ter plaatse van het westelijke deel van de dekzandrug geleidelijk te zijn verlaten. Er waren toen nog twee erven aanwezig ter plaatse van het oostelijke deel van de dekzandrug. Er zijn desondanks aanwijzingen voor activiteiten en misschien ook bewoning in de 3de en 4de eeuw na Chr. Mogelijk dat een kleine huisplattegrond ter plaatse van een van de voornoemde erven uit deze periode dateert. Ook kunnen bewoningslocaties uit deze periode mogelijk worden verwacht ter plaatse van het zuidelijke deel niet onderzochte deel van de dekzandrug.

Er zijn ook aanwijzingen gevonden voor menselijke aanwezigheid na de Romeinse Tijd. Dit betreft een enkele bewoningsfase, vermoedelijk in de 6de eeuw na Chr. Tijdens deze periode is ook een forse eiken paal centraal in het ven geplaatst, een grensmarkering of een religieuze uiting? Daarnaast is een houtskoolconcentratie in de kringgreppel uit het IJzertijd-grafveld gedateerd in de tweede helft van de 5de of 6de eeuw na Chr. en zou ook een van de huisplattegronden uit deze periode kunnen stammen. Qua vondstmateriaal is slechts een zeer kleine hoeveelheid aardewerkfragmenten uit deze periode aangetroffen.

In de 10de of 11de eeuw na Chr. is het hoger gelegen areaal op de dekzandrug (opnieuw) in gebruik genomen als landbouwgrond. Er werden op grootschalige wijze akkers ingericht en er werd een greppel rondom het akkercomplex gegraven. Het meest noordoostelijke deel van dat areaal is op een zeker moment als een nieuw boerderijerf ingericht, dat echter buiten het onderzoeksgebied was gelegen. Het gebied bleef tot voor kort in gebruik als bouwland, waarna hier nu opnieuw een nederzetting is gerealiseerd in de vorm van de nieuw aangelegde wijk.