DOI: 10.17026/ar/npliag
title: Archeologisch onderzoek bureauonderzoek en IVO-O dijkring 79 Thorn-Wessem
title: Archeologisch onderzoek bureauonderzoek en IVO-O verkennende fase d.m.v. boringen dijkring 79 Thorn-Wessem, gemeente Maasgouw

description: In opdracht van Waterschap Limburg heeft Geonius Archeologie van september tot en met november 2023 een archeologisch onderzoek IVO-O verkennende fase d.m.v. boringen uitgevoerd voor dijkring 79 Thorn - Wessem, gelegen tussen Thorn en Wessem in de gemeente Maasgouw.

Voor het project Thorn-Wessem wordt een Projectbesluit (voorheen Projectplan Waterwet) en Milieueffectrapport (MER) opgesteld. Dit archeologisch onderzoek vormt samen met de voorgaande archeologische onderzoeken input voor het Projectbesluit en MER. Het Waterschap Limburg is het bevoegd gezag voor het Projectbesluit. De provincie Limburg dient het Projectbesluit formeel goed te keuren en is daarnaast bevoegd gezag voor het MER. Zij zijn benaderd tijdens de opstart van dit project en hebben kennisgenomen van de uitgangspunten van het bureauonderzoek (BU) en het inventariserend veldonderzoek Overige (IVO-O), verkennende fase.

In delen van het plangebied was een vervolgonderzoek met boringen nodig, omdat daarvoor de archeologische verwachting middelhoog of hoog is. Het bureauonderzoek gaat hier dieper op in. Het booronderzoek beperkt zich tot de zone waar bodemingrepen gepland zijn. Het bureauonderzoek is voor een ruimer gebied.

Het IVO-O verkennende fase door middel van boringen in het plangebied Thorn-Wessem is uitgevoerd in de periode van september tot november 2023. Het booronderzoek was er op gericht om de geomorfologische eenheid, het aanwezige bodemtype, de mate van intactheid van de bodem en de archeologische niveaus vast te stellen. In totaal waren 187 boringen gepland. Een deel is er om inhoudelijke redenen vervallen en uiteindelijk zijn 134 boringen uitgevoerd. Bij de uitwerking zijn door de boringen drie lithogenetische profielen geconstrueerd voor meer inzicht in de bodemopbouw, de genese van het landschap de invloed van kleiwinning en de archeologische potentie.

Het plangebied is in twee deelgebieden verdeeld: een noordelijk deelgebied in het open gebied tussen Thorn en Wessem, (deelgebied 1) en een zuidelijk deelgebied bij Wessem in de laagte waarin de Thornerbeek ligt (deelgebied 2). Binnen beide deelgebieden zijn kleinere eenheden onderscheiden naar globale datering van de natuurlijke sedimenten. Er zijn zones met Maasafzettingen uit het Jonge Dryas en Vroeg-Holoceen en die met Maas- en beekafzettingen uit het Laat-Holoceen.

Bij het veldonderzoek bleek de invloed van kleiwinning voor de grofkeramische industrie groot te zijn. Aftopping van de bodem werd in de boringen geconstateerd en in het landschap zijn veel steilranden en putten te zien die samenhangen met kleiwinning. De afgravingen zijn ook zichtbaar op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Kleiwinning is een bepalende landschapsvormende factor. Het is ook sterk bepalend voor de mate van intactheid van de bodem en daarmee de archeologische verwachting. Daarom is aanvullend bureauonderzoek uitgevoerd om de invloed van kleiwinning duidelijk te krijgen. Daarnaast is ook bij het construeren van de lithologische profielen geschat hoeveel klei afgegraven is. Gekeken is hiervoor naar niet-afgegraven terreindelen, vooral van oude wegen en ook die bij historische gebouwen.

Van deelgebied 1 is de kans dat bij graafwerkzaamheden in de zone met resten van het Jonge Dryas Maasterras intacte archeologische waarden verstoord worden groot. Zowel resten van bewoning van voor de 18e eeuw als van grofkeramische industrie vanaf de 18e eeuw kunnen hier aanwezig zijn. Van het vroegholocene Maasterras heeft de zone nabij de voormalige fabriek Gebr. Van den Boel aan de Meers een hoge verwachting voor sporen die te maken hebben met de grofkeramische productie en kleiwinning. Begin 19e eeuw en daarvoor waren er gebouwen direct ten zuiden van het huidige fabrieksterrein en ten noorden en oosten ervan langs de Erkesteeg tot nabij de boerderij Zegershof aan de Segershof.
De voormalige fabriek van Gebr. Van de Boel ligt op een Maasterrasrestant uit het Jonge Dryas. De grindige afzettingen vormden een stevige fundering en een goed water doorlatende ondergrond. Het omringende gebied ligt op de vroeg-holocene vlakte met een kronkelwaard. Aan de Erkesteeg waren meer fabrieken. In de ondergrond van de meest oostelijke en grootste komt ook grind in de ondergrond voor. Of het antropogeen opgebracht grind is, of ook een terrasrestant uit het Jonge Dryas is, is onduidelijk.
De verwachte sporen van kleiwinning in de zone met vroegholocene afzettingen bestaan vooral uit kleine kleiputten uit de eerste fase of de eerste fasen van kleiwinning. Ook met de grofkeramische industrie samenhangend is de kleine zone met een hoge archeologische verwachting tussen de voormalige fabriek en boerderij Zegershof. Hier worden de deels intacte resten van een fabriek verwacht en ophogingspakketten. Eventuele intacte archeologische resten kunnen voorkomen vanaf circa 0,3 m -mv

De zones met een middelhoge verwachting voor intacte archeologische resten in deelgebied 1 liggen in het gebied met vroeg-holocene Maasafzettingen op kronkelwaardruggen die niet of beperkt door kleiwinning zijn afgetopt. De ondergrond is hier zandig en gedraineerd en de ruggen vormden hogere delen in het landschap. Eventuele archeologische resten die samenhangen met bewoning of andersoortig gebruik kunnen voorkomen vanaf circa 0,3 m -mv. Oude restgeulen van de Maas, kronkelwaardgeulen en de lage zones van de kronkelwaarruggen hebben een lage verwachting. Dit door de lage, vochtige ligging, het verspreide karakter van de verwachte watergebonden archeologische resten en door de sterke aftopping bij kleiwinning.

Van deelgebied 2 heeft de zone op de flank van het Jonge Dryas Maasterras een hoge archeologische verwachting. Het ligt aan de rand van de historische kern en nabij een kerk met vroegmiddeleeuwse voorgangers. Omdat in de 20e eeuw zo’n 2 à 3 m is opgebracht, worden eventuele archeologische waarden hier alleen bij diep reikende graafwerkzaamheden bedreigd. Het gaat meer precies om graafwerkzaamheden die dieper dan circa 21,2 m +NAP reiken. Eventuele resten kunnen een uiteenlopend karakter hebben, van bewoningsresten en wegen op de hogere delen tot beschoeiingsresten en dumpzones in de lagere delen.

De verwachting is laag voor het aantreffen van intacte archeologische resten in de laat-holocene Maasgeul met daarin ook de voormalige geulen van de Thornerbeek. Die Maasgeul was nog actief was in de 16e eeuw. Puntlocaties als dumpzones en watergebonden resten als beschoeiingsresten kunnen voorkomen. Alleen het meest oostelijke deel van deze Maasgeul heeft een middelhoge verwachting door de ligging bij de historische kern van Wessem. Eventuele resten kunnen op meerdere niveaus voorkomen, maar onder de bovenste modern geroerde laag van 0,3 m of meer.

Vervolgonderzoek wordt voorgesteld in die delen van deelgebied 1 en 2 die een middelhoge of hoge archeologische verwachting hebben. Voor de zones met alleen een lage verwachting wordt geen vervolgonderzoek voorgesteld. Opgemerkt moet worden, dat voor modern sterk opgehoogde delen geldt, dat de diepte van de voorgenomen graafwerkzaamheden belangrijk is om te bepalen of er eventuele archeologische waarden worden bedreigd. Dit geldt vooral voor het deel van deelgebied 2 dat aan de rand van de historische kern van Wessem ligt.

Dit rapport is verzonden aan de opdrachtgever om het ter toetsing voor te leggen aan de bevoegde overheid. Hier werd in de tussenliggende periode geen reactie op ontvangen. Aangezien de tweejaarstermijn zoals vastgelegd in de KNA bijna is verstreken, is besloten om dit rapport definitief te maken.