DOI: 10.14457/tu.the.2016.807
title: ความเป็นกลางของรัฐกับเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อ

description: โดยทั่วไปมนุษย์ย่อมมีเสรีภาพทางความคิดซึ่งเป็นสิทธิธรรมชาติที่มนุษย์มีติดตัวมาแต่กำเนิด โดยเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อก็เป็นเสรีภาพทางความคิดอย่างหนึ่ง ซึ่งประกอบด้วยหลักการสำคัญ 2 ประการ ประการแรก เสรีภาพในการนับถือศาสนาหรือความเชื่อ ซึ่งโดยสภาพแล้วเป็นเสรีภาพภายในจิตใจ รัฐไม่อาจใช้อำนาจแทรกแซงเสรีภาพดังกล่าวของประชาชนไม่ว่าโดยทางตรงหรือทางอ้อม ประการที่สอง เสรีภาพในการปฏิบัติตามหลักศาสนาหรือความเชื่อ ซึ่งมิได้มีลักษณะบริบูรณ์ดังเช่นเสรีภาพในการนับถือศาสนาหรือความเชื่อ แต่เป็นเสรีภาพที่อยู่ภายใต้เงื่อนไขข้อจำกัดของรัฐ เนื่องจากเป็นที่ยอมรับว่าทุกคนมีเสรีภาพอย่างเท่าเทียมกัน ดังนั้น ในสังคมที่มีความหลากหลายทางศาสนา รัฐจึงมีบทบาทสำคัญในการรับรองและคุ้มครองเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อแก่ประชาชน ในขณะเดียวกันรัฐก็ต้องตระหนักที่จะเคารพในความแตกต่างทางศาสนาและความเชื่อของประชาชน จึงส่งผลให้รัฐต้องมีความเป็นกลางทางศาสนา เพื่อเป็นหลักประกันว่าประชาชนทุกคน ไม่ว่าจะนับถือศาสนาหรือความเชื่อใด ย่อมได้รับการรับรองและคุ้มครองอย่างเสมอภาคกัน ด้วยเหตุนี้ แนวคิดเกี่ยวกับความเป็นกลางของรัฐกับเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อซึ่งถือกำเนิดขึ้นในสังคมตะวันตกจึงได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางในหลายประเทศ และนำไปสู่การบัญญัติหลักสำคัญทั้ง 2 ประการ ได้แก่ หลักความเป็นกลางทางศาสนาของรัฐ และหลักการรับรองเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อ ไว้ในรัฐธรรมนูญซึ่งถือเป็นกฎหมายสูงสุดของประเทศเมื่อพิจารณาความเป็นกลางของรัฐกับเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อของไทยพบว่า แม้ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยจะมีบทบัญญัติที่สะท้อนว่าประเทศไทยมิใช่รัฐศาสนา โดยการไม่กำหนดศาสนาประจำชาติ และมีบทบัญญัติที่แสดงถึงการรับรองเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อแก่ประชาชน แต่จากการศึกษากลับพบว่ามีบทบัญญัติบางมาตราที่สะท้อนว่ารัฐไทยไม่ได้เป็นกลางทางศาสนา โดยการแสดงออกถึงการที่รัฐส่งเสริมและสนับสนุนพระพุทธศาสนาเป็นพิเศษหลายประการ ทั้งนี้ เนื่องจากความสัมพันธ์ระหว่างอาณาจักรกับศาสนจักรที่มีลักษณะอุปถัมภ์ค้ำจุนซึ่งกันและกันตั้งแต่ในอดีตและดำรงอยู่เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน ประกอบกับประชาชนส่วนใหญ่ของประเทศเป็นพุทธศาสนิกชน แต่อย่างไรก็ดี เพื่อที่จะแสดงให้เห็นว่ารัฐตระหนักถึงเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อของประชาชนซึ่งมีความหลากหลาย จึงมีการบัญญัติรับรองเสรีภาพดังกล่าวไว้ในรัฐธรรมนูญ แต่ยังคงประสบปัญหาในเรื่องนิยามและการตีความคำว่า “ศาสนา” รวมถึงปัญหาความไม่ชัดเจนเกี่ยวกับขอบเขตและข้อจำกัดของการใช้เสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อ กรณีดังที่กล่าวมานี้เป็นข้อบ่งชี้ว่ารัฐไทยไม่มีความเป็นกลางทางศาสนา ส่วนการรับรองเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อก็มีลักษณะไม่ครอบคลุมชัดเจน ปัญหาเช่นนี้ยังสะท้อนออกมาให้เห็นในลักษณะของความไม่เป็นกลางของรัฐในการให้การศึกษา และปัญหาเกี่ยวกับการจำกัดเสรีภาพในการแสดงออกประการอื่น ๆ ด้วยเหตุผลทางศาสนาแม้การรับเอาแนวคิดเกี่ยวกับความเป็นกลางของรัฐกับเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อของตะวันตกมาใช้ในประเทศไทยจะมีความแตกต่าง ซึ่งสาเหตุส่วนหนึ่งมาจากการที่ประเทศไทยไม่ได้มีภูมิหลังทางประวัติศาสตร์ในการถูกกดขี่ข่มเหงทางศาสนามาอย่างยาวนานดังที่ปรากฏในสังคมตะวันตก จนทำให้เกิดการตระหนักและเรียกร้องให้มีการเคารพในเสรีภาพทางศาสนาและความเชื่อแก่ประชาชน แต่ด้วยความจริงที่ว่า เสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อเป็นสิทธิธรรมชาติของมนุษย์ที่รัฐไม่อาจบีบบังคับหรือเข้าแทรกแซงได้โดยปราศจากเหตุผลที่จำเป็นและสำคัญอย่างยิ่งเพื่อประโยชน์ส่วนรวม การพยายามที่จะบีบบังคับให้ประชาชนต้องยอมรับความเชื่อใดความเชื่อหนึ่งที่รัฐปรารถนา นอกจากจะเป็นไปไม่ได้โดยสภาพแล้ว ยังจะนำมาซึ่งความแตกแยกทางศาสนา แม้ว่าความเชื่อนั้นจะเป็นความเชื่อที่สอดคล้องกับคนส่วนใหญ่ในประเทศก็ตาม ดังนั้น การใดก็ตามที่รัฐเข้าเกี่ยวข้องกับศาสนา รัฐต้องแสดงให้เห็นว่าการนั้นเป็นการจำเป็นและได้กระทำขึ้นเพื่อประโยชน์ส่วนรวมและเป็นการเคารพในเสรีภาพของประชาชนทุกคนไม่ว่าจะนับถือศาสนาหรือไม่อย่างเท่าเทียมกัน อย่างไรก็ดี โดยที่ความเป็นกลางของรัฐไม่ได้หมายถึงการที่รัฐปฏิเสธบทบาทของศาสนาในสังคม เนื่องด้วยความจริงที่ว่าศาสนายังคงเป็นส่วนหนึ่งในวิถีชีวิตของประชาชน การยอมรับศาสนาในฐานะสถาบันที่มีบทบาททางสังคม แต่ปราศจากการสถาปนา สนับสนุน หรือให้อภิสิทธิ์กับศาสนาใดศาสนาหนึ่งเป็นพิเศษ และการรับรองเสรีภาพในทางศาสนาและความเชื่อแก่ประชาชนทุกคนอย่างชัดเจนและเสมอภาคกัน จึงเป็นสิ่งจำเป็นต่อการอยู่ร่วมกันในรัฐเสรีประชาธิปไตยที่มีความหลากหลายทางศาสนา