DOI: 10.17026/ar/fxqveo
title: Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen Klimaatbestendige waterafvoer, Lopikerwaardroute, gemeente Krimpenerwaard en Lopik
title: Antea Group Archeologie 2021/117

description: In opdracht van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden heeft Antea Group een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd, gevolgd door een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen in april en mei 2021 en januari 2022. De aanleiding is de voorgenomen verbreding van de bestaande watergangen in het kader van de Capaciteitsuitbreiding Klimaatbestendige Wateraanvoer, KWA deelproject Lopikerwaard. 
&lt;p&gt;
Het bureauonderzoek is in eerste instantie als apart document opgeleverd en ter beoordeling voorgelegd aan de bevoegde overheid. Het bureauonderzoek is in onderhavig document opgenomen als hoofdstuk 2 en dit betreft de aangepaste versie naar aanleiding van deze beoordeling door de bevoegde overheden. Het onderzoeksplan voor het archeologisch booronderzoek is vastgelegd in een Plan van Aanpak (document conform BRL4000, protocol 4003) en ook dit plan van aanpak is voorgelegd aan de adviseurs van de bevoegde overheden, B. Bouwman voor de gemeente Lopik en C. Thanos voor de gemeente Krimpenerwaard. Beiden hebben middels telefonisch contact akkoord gegeven tot het uitvoeren van het onderzoek zoals omschreven in dat plan van aanpak. Echter niet alle boringen zoals omschreven in het PVA konden in mei 2021 worden geplaatst vanwege het ontbreken van enkele betredingstoestemmingen. In januari 2022 waren deze betredingstoestemmingen er wel en kon het restant van het onderzoek worden uitgevoerd. Ook zijn in januari 2022 aanvullende karterende boringen gezet bij boring K65. Het plan van aanpak voorzag in deze aanvulling. In juli 2021 is revisie 00 van dit rapport opgeleverd aan de opdrachtgever. Die revisie is echter toen niet aan de bevoegde overheid voorgelegd. 
&lt;p&gt;
In november 2021 is het ontwerp voor de Lopikerwaardroute (en daarmee ook de locaties waar bodemingrepen worden voorzien) in de fase van ‘definitief VO’ ofwel VO+ terechtgekomen. Dit betekent dat het formeel nog in de voorlopig ontwerp fase zit, maar dat er geen wijzigingen meer worden voorzien naar het definitief ontwerp. Het bureauonderzoek en het veldonderzoek zijn geactualiseerd op het VO+ ontwerp. Daarbij is ook als maatregel toegevoegd het verleggen van de landbouwbrug over de Grote Kerkvliet/Lansing ter hoogte van de derde of Achterste Molen van Cabauw. 
&lt;p&gt;
Conclusies bureauonderzoek&lt;br&gt;
Op basis van een eerder uitgevoerd archeologisch bureauonderzoek uit 2016 is bekend dat binnen plangebied Lopikerwaard KWA+ rekening moet worden gehouden met archeologische waarden. De actualisatie van het bureauonderzoek heeft aangetoond dat het archeologisch beleid ongewijzigd is en de archeologische verwachting en de verplichting tot vervolgonderzoek gelijk blijft. Omdat nu de locatie en de omvang van de voorgenomen ingrepen bekend zijn, kan worden aangegeven waar mogelijke archeologische waarden verstoord dreigen te worden en waar vervolgonderzoek noodzakelijk is.
&lt;p&gt;
Op de stroomgordelafzettingen van de Autena, Haastrecht, Cabauw en Goyland kunnen in theorie archeologische resten uit het neolithicum en de bronstijd aangetroffen worden. Op de stroomgordelafzettingen van Lopik kunnen resten worden aangetroffen uit het neolithicum tot en met de vroege middeleeuwen. De top van deze afzettingen bevindt zich in het plangebied vermoedelijk binnen 1 m-mv.
&lt;p&gt;
In het bewoningslint van Polsbroek en het bewoningslint langs de Lek geldt een verwachting op ontginnings- en bewoningssporen uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd. Resten hiervan kunnen vanaf het maaiveld aangetroffen worden. 
&lt;p&gt;
Op twee locaties binnen het plangebied zijn mogelijk resten van verdwenen molens uit de nieuwe tijd aanwezig. Eventuele molenresten hiervan kunnen vanaf het maaiveld aangetroffen worden.
&lt;p&gt;
Waar sprake is van een middelhoge of hoge verwachting én conform het ontwerp van het bestek bodemingrepen plaatsvinden, heeft Antea Group geadviseerd om een vervolgonderzoek uit te voeren. Het verkennend onderzoek dient om de mate van intactheid van de bodemopbouw en eventueel aanwezige archeologische lagen (stroomgordelafzettingen, molenplaatsen) te bepalen. Waar sprake is van mogelijk archeologische resten kan worden overgeschakeld naar een karterend booronderzoek.
&lt;p&gt;
Conclusies veldonderzoek &lt;br&gt; 
In het bureauonderzoek is de verwachting voor stroomgordels gespecificeerd, waarbij het einde van de actieve fase van een stroomgordels steeds als potentieel hypothetisch moment van het begin van een archeologische fase is beschouwd. Het veldonderzoek bevestigt in grote lijnen de aanwezigheid van deze stroomgordels. In elk van de sublocaties zijn de verwachte stroomgordels aangetroffen. Er zijn ter plaatse van de Achterkade langs de Lansing (sublocatie 10) sporen van bodemverstoring aangetroffen, die vermoedelijk zijn ontstaan door de aanleg van het watergang en het opwerpen van de kade. Ook ter plaatse van de te verplaatsen landbouwbrug, onderdeel van sublocatie 9, zijn mogelijk verstoringen aanwezig. Afgezien van die locaties is de geconstateerde bestaande bodemverstoring gering. 
&lt;p&gt;
Haastrecht-stroomgordel &lt;br&gt;
De stroomgordelafzettingen van de Haastrecht zijn in het onderzochte gebied niet archeologisch relevant, daar ze na de actieve fase van de stroomgordel in een (nog) nat milieu werden opgenomen. 
&lt;p&gt;
Lopik-stroomgordel &lt;br&gt;
Voor de Lopik stroomgordel is dat anders: daar zijn aanwijzingen dat er na de actieve fase een relatief droge fase aanbrak waarbij zich een bodem ontwikkelde in de vorm van een A-horizont in de middelhoge delen van de stroomgordelafzettingen en rijping (gleyvorming) in de hoogste delen (de hoog opgeslibde met oeverwalachtige tot komklei-afzettingen bedekte beddingen). De hoogste delen van dit systeem waren mogelijk bewoonbaar en zelfs de middelhoge delen waren vermoedelijk begaanbaar, hierop duiden ook de vegetatiehorizonten. De hooggelegen oeverwalachtige afzettingen van de Lopik stroomgordel al dan niet met een vegetatiehorizont of humeuze (maar deels gerijpte) kleilaag in het zwaardere kleidek beginnen plaatselijk direct onder de bouwvoor (vanaf 0,25 m-mv), of onder een zeer dunne veenlaag. Deze oeverwalachtige afzettingen zijn alleen aanwezig op de hoge geul en beddingafzettingen, namelijk waar deze zandige afzettingen ondieper liggen dan circa 1 m -mv. De oeverwalachtige afzetting (zwak zand/siltgelaagde klei) is nergens buiten de bedding aangetroffen. 
&lt;p&gt;
Ter plaatse van boringen K64-K65 werd na het uitvoeren van het verkennend booronderzoek een mogelijke vindplaats vermoed op basis van de aanwezigheid van houtskool in een laag die wordt geïnterpreteerd als een vegetatiehorizont (of begraven A-horizont) in boring K64, in combinatie met de ligging op/naast een smalle stroomrug van de Lopik stroomgordel die alleen in boring K65 is aangetroffen. Op deze locatie is aanvullend onderzoek uitgevoerd (karterende boringen K65-1 tot en met K65-5) met een boorpuntsafstand van 10 m en een grootvolumeboor (12 cm). Hierbij is gebleken dat de inversierug zeer smal was (slechts in boring K65-3) en met de flanken op K65-2 en K65-4. In de dekafzetting van zware, humeuze klei (Ks2) is in elk van de boringen houtskool aangetroffen. De aanwezigheid van houtskool is ook in andere boringen L38-L42 aangetroffen, enkele honderden meters verderop, aan de top van de afzettingen van de Lopik-stroomgordel. Mogelijk refereert deze wijde verbreiding van houtskool op een periode van bosbranden, die al dan niet te relateren aan menselijke aanwezigheid in het gebied. Het is echter ook niet uit te sluiten dat het houtskool in deze laag afkomstig is van haarden of vuurplaatsen (menselijke bewoning). 
&lt;p&gt;
Voor de stroomgordel van de Hollandse IJssel geldt dat deze een fraai voorbeeld is van een veenstroomgordel, met een bedding die óp een veenlaag ligt en met smalle dunne klei-oevers, maar er is geen aanleiding om aan bewoning op deze stroomgordel te denken. 
&lt;p&gt;
De veldtoets was er op gericht te bepalen in hoeverre de stroomgordels bewoonbaar waren. Bij die veldtoets blijken de Haastrechtse en Hollandse IJssel geen potentiële archeologische niveaus te bevatten. Anders is dit voor de Lopikse stroomgordel, waar in boring K64 (in de boring naast de inversierug van boring K65) indicatoren zijn aangetroffen van een mogelijke vindplaats. Een vergelijkbare locatie betreft boring L26, waar echter geen houtskool werd aangetroffen.
&lt;p&gt;
Er zijn twee vindplaatsen aangetroffen: &lt;br&gt;
• Vindplaats 1: sublocatie 3: poldermolen, nieuwe tijd &lt;br&gt;
• Vindplaats 2: sublocatie 9: poldermolen, nieuwe tijd &lt;br&gt;
&lt;p&gt;
Selectieadvies 
Wij adviseren om de werkzaamheden ter plaatse van vindplaatsen 1 en 2 archeologisch te begeleiden. De ingreep te vindplaats 1 betreft een verbreding van de watergang waarbij de rand van het erf van de Westerse Achtermolen (sublocatie 3) wordt vergraven. De ingreep te vindplaats 2 bestaat uit het verleggen van het bruggehoofd met enkele meters (5 tot 10 m). Niet uit te sluiten is dat met het graafwerk dat hiertoe dient te worden uitgevoerd resten van de voormalige molenaarswoning of het omringende erf worden verstoord. Uit het archeologisch onderzoek is gebleken dat er op beide locaties funderingen of een mogelijk sloopniveau, naast resten van erfinrichting en bewoning te verwachten zijn.
&lt;p&gt;
Vindplaats 1 is gelegen in de gemeente Krimpenerwaard. Vindplaats 2 in de gemeente Lopik. Een archeologische begeleiding dient plaats te vinden onder een namens de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen. 
&lt;p&gt;
Voor de hoge stroomruggen van de stroomgordel van Lopik (boringen K65, L26 en L41) en de aansluitende zones met vegetatieniveaus geldt een restverwachting voor speciale activiteiten (exploitatiekampen), met name uit de periode ijzertijd-Romeinse tijd, mogelijk bronstijd en vroege middeleeuwen. Het uitgevoerde onderzoek heeft de kans op daadwerkelijke nederzettingsterreinen uitgesloten, maar zeer kleinschalige, kortstondig gebruikte vindplaatsen (bijvoorbeeld bestaande uit een of enkele haarden met een spreiding van een weinig materiaal eromheen) kunnen in principe overal voorkomen. Wij adviseren de genoemde drie locaties op te nemen in het Programma van Eisen voor de desbetreffende gemeente en op karterende wijze op één of enkele van deze locaties tijdens de uitvoeringsfase een archeologische (eenvoudige) begeleiding uit te voeren.
&lt;p&gt;
Voor de overige locaties wordt vrijgave geadviseerd. &lt;br&gt;
&lt;p&gt;
Selectiebesluit &lt;br&gt;
De gemeente Lopik heeft ingestemd met de inhoud en de advisering in dit rapport (d.d. 4 mei 2022). De gemeente Krimpenerwaard (Omgevingsdienst Midden Holland) is akkoord met de inhoud van onderhavig rapport, maar heeft in haar selectiebesluit aangegeven om het vervolgonderzoek bij de molenplaats (vindplaats 1) onder protocol opgraven uitgevoerd te willen zien (d.d. 21 maart 2022).
description: Kofax PowerPDF