DOI: 10.17026/dans-29n-yfw4
title: Leeuwarden, Uniadyk, Gemeente Leeuwarden (Fr.). Een Archeologisch Bureauonderzoek & Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O) Karterende Fase.
title: 2020-06/06

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente Leeuwarden is een inventariserend archeologisch onderzoek uitgevoerd voor twee gebieden aan weerszijden van de Uniadyk te Leeuwarden, gemeente Leeuwarden, provincie Fryslân. De aanleiding voor het onderzoek is de toekomstige uitbreiding van Leeuwarden met de wijk Middelsee. Hoewel de exacte plannen nog niet bekend zijn, zal deze uitbreiding gepaard gaan met graafwerkzaamheden die een bedreiging vormen voor de eventueel aanwezige archeologische waarden. Het doel van het onderzoek is om vast te stellen wat de kans is op de aanwezigheid van archeologische waarden in het plangebied. Het plangebied bestaat uit twee deelgebieden. Deelgebied 1 ligt ten westen van de Uniadyk en heeft een hoge verwachting voor archeologische waarden van de ijzertijd tot de nieuwe tijd. De ligging ten zuiden van het Oude Diep, op een kwelderwal, alsmede de vele archeologische waarden in de omgeving geven aanleiding tot deze hoge verwachting. Daarnaast is van historisch kaartmateriaal bekend dat in dit deelgebied een terp aanwezig was met een verdwenen state, het Barra Huis. Hiervan kunnen zich nog resten bevinden in de bodem zoals puin, sloten en greppels en (delen van) gebruiksvoorwerpen als aardewerk en metaal. Deelgebied 2 ligt ten oosten van de Uniadyk en direct naast een terp waar in 2010 een opgraving is uitgevoerd waarbij sporen zijn aangetroffen en vondsten zijn gedaan uit de ijzertijd, de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen. Tijdens de opgraving werd vermoed dat richting het westen een nederzetting uit de ijzertijd kan liggen. Indicatoren hiervan (of uit andere perioden) kunnen bestaan uit scherven aardewerk en artefacten van bijvoorbeeld steen, metaal of glas. Ook kunnen grondsporen aanwezig zijn zoals paalsporen, greppels en waterputten. Om het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel te toetsen zijn 62 boringen uitgevoerd in deelgebied 1 en 81 boringen in deelgebied 2. Uit de resultaten van het booronderzoek blijkt dat de natuurlijke ondergrond van de beide deelgebieden uit matig slappe, zwak zandige klei bestaat met daarin rond 1,4 meter beneden NAP een pakket Hollandveen van maximaal enkele decimeters dikte. De klei boven en onder dit veenpakket bevat vaak dunne veenlaagjes. Boven ongeveer 1,1 meter beneden NAP is nauwelijks nog veen aanwezig en bestaan de natuurlijke afzettingen uit klei die naar boven toe doorgaans zandiger wordt en wordt onderbroken door steeds meer zandlaagjes. Met name op deelgebied 1 en op het westelijke deel van deelgebied 2 is bovenin een pakket fijn zand (zavel) aanwezig. Langs de westrand van deelgebied 1 zijn vijf boringen geplaatst in het talud van de Brédyk. Hier bestaat de bodem onder een toplaag van humusrijke klei, uit een geroerd kleipakket met een dikte van 1,2 tot 1,6 meter. Dit pakket is waarschijnlijk ontstaan door het onderhoud aan de taluds van de dijk waarbij uit de sloten verwijderde klei is gebruikt om de taluds te versterken. De oudste resten van de dijk liggen waarschijnlijk op enige diepte onder de wegverharding en daarmee buiten het bereik van booronderzoek. Op het deel van deelgebied 1 dat ten noorden ligt van de sloot die dit deelgebied doorsnijdt, zijn geen archeologische resten gevonden. In de boringen die zijn geplaatst ten zuiden van de sloot die dit deelgebied doorsnijdt, is onder een enkele decimeters dikke bouwvoor vaak een pakket geroerde klei aanwezig van enkele decimeters dikte. Het ontstaan hiervan hangt mogelijk samen met de winning van terpaarde. In dit pakket klei komt plaatselijk baksteenpuin voor. In acht boringen zijn op diepere niveaus archeologische resten of overige anomalieën aangetroffen die niet aan de winning van terpaarde kunnen worden geweten. Het betreft de mogelijke vulling van een gracht, deeltjes houtskool, fragmenten kogelpotaardewerk en fosfaat. De ligging van deze punten komt vrij nauwkeurig overeen met de ligging van Barrahus op de kaart van Eekhof uit 1847. Deze zone is weergegeven in Figuur 21 (links). In deelgebied 2 zijn in geen van de boringen die zijn geplaatst op het deel dat ten westen ligt van de sloot archeologische resten gevonden. De boorpunten ten oosten van deze sloot liggen ten gevolge van de winning van terpaarde ongeveer een meter lager. In de boringen die ten zuiden van de Weverij zijn uitgevoerd, zijn evenmin archeologische resten aangetroffen. In veruit de meeste van de ten oosten van de sloot en ten noorden van de Weverij uitgevoerde boringen is net als in deelgebied 1 onder de bouwvoor van humusrijke klei een pakket geroerde klei aanwezig van enkele decimeters dikte die zal zijn ontstaan ten gevolge van de winning van terpaarde. In vijf boringen zijn hierin deeltjes oranje baksteenpuin gevonden. In veertien boringen is in het pakket geroerde klei fosfaat aangetroffen. In vijf boringen bevat dit pakket ook deeltjes houtskool. In drie boringen is in de geroerde klei een fragment terpaardewerk gevonden. In elf boringen worden de natuurlijke afzettingen onderbroken door een pakket matig stevige, zwak humeuze klei met daarin plaatselijk fosfaat, houtskooldeeltjes en een fragment terpaardewerk uit de periode ijzertijd/Romeinse tijd. De zone met de bovengenoemde archeologische indicatoren bevat vrijwel zeker (resten van) grondsporen. De oudste hiervan kunnen uit de ijzertijd dateren. Deze zone is weergegeven in Figuur 21 (rechts). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;selectie-advies door senior KNA-prospector drs. R. Exaltus Voor deelgebied 1 geldt dat de oudste resten van de Uniadijk hier waarschijnlijk op enige diepte onder de wegverharding liggen. De op de overige delen van deelgebied 1 aangetroffen archeologische resten liggen ten zuiden van de sloot die dit deelgebied doorsnijdt en komen qua ligging vrij nauwkeurig overeen met de ligging van Barrahus op de kaart van Eekhof uit 1847. Voor dit deel van deelgebied 1 (roodomlijnd in Figuur 21, links), alsmede voor het deel van de Uniadyk onder de huidige wegverharding, geldt dat hier rekening moet worden gehouden met behoudenswaardige archeologische resten in de ondergrond. Geadviseerd wordt om in de zone die is roodomlijnd op Figuur 21 (links) geen grondwerkzaamheden te verrichten die dieper gaan dan de bouwvoor. Indien de grondwerkzaamheden dieper reiken, dan adviseren wij om daaraan voorafgaand dit deel van het plangebied met proefsleuven te onderzoeken. Voor deelgebied 2 geldt dat archeologische resten zijn gevonden op het deel van dit deelgebied dat een AMK-terrein vormt ten noorden van de Weverij. Hier wordt geadviseerd om in elk geval in het deel van het AMK-terrein ten noorden van de Weverij (roodomlijnd in Figuur 21, rechts) geen grondwerkzaamheden te verrichten die dieper gaan dan de bouwvoor. Indien de grondwerkzaamheden dieper reiken, dan adviseren wij om daaraan voorafgaand dit deel van het plangebied met proefsleuven te onderzoeken. Een proefsleuvenonderzoek dient te worden uitgevoerd door een daartoe bevoegd bureau volgens een vooraf door de gemeente Leeuwarden goed te keuren Programma van Eisen (PvE). Voor de overige delen van de deelgebieden 1 en 2 geldt dat op basis van booronderzoek nooit kan worden uitgesloten dat hier archeologische sporen aanwezig zijn. Voor deze terreindelen blijft dan ook onverminderd van kracht dat indien hier bij graafwerkzaamheden archeologische grondsporen worden aangetroffen en/of toevalsvondsten worden gedaan, dat daarvan direct melding dient te worden gemaakt conform de Erfgoedwet 2015, artikel 5.10. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Leeuwarden.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;2020-06/06&lt;/p&gt;