DOI: 10.14457/tu.the.2023.581
title: สิทธิของทายาทโดยธรรมในการรับมรดกตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 (3) และ (4): กรณีศึกษาเปรียบเทียบระบบซีวิลลอว์กับระบบคอมมอนลอว์

description: ลำดับชั้นของทายาทโดยธรรมประเภทญาติตามมาตรา 1629 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์นั้น เป็นบทบัญญัติที่กำหนดประเภทของทายาทโดยธรรมที่มีสิทธิได้รับมรดกก่อนหลังในกรณีที่เจ้ามรดกมิได้ทำพินัยกรรมเอาไว้ ในวิทยานิพนธ์เล่มนี้ได้ทำการศึกษาทายาทโดยธรรมประเภทญาติในลำดับพี่น้องตามมาตรา 1629 (3) และ (4) ไว้โดยเฉพาะ ซึ่งการที่จะถือว่าเจ้ามรดกเป็นพี่น้องร่วมบิดาเดียวกันได้ จำเป็นหรือไม่ที่เจ้ามรดกจะต้องเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของบิดาคนเดียวกันกับทายาท กรณีจึงมีประเด็นให้ต้องพิจารณาว่าการเป็นทายาทโดยธรรมในฐานะพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันจะต้องพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างเจ้ามรดกกับทายาทตามความเป็นจริง หรือพิจารณาจากความชอบด้วยกฎหมายเป็นหลัก ทั้งนี้ เจ้ามรดกและทายาทในลำดับที่ 3 และ 4 ต่างก็เป็นพี่น้องร่วมมารดาเดียวกันเสมอตามมาตรา 1546 ความชอบด้วยกฎหมายของมารดากับบุตรจึงไม่เป็นปัญหาสำหรับการพิจารณาในเรื่องนี้ การพิจารณาถึงสิทธิของทายาทโดยธรรมประเภทพี่น้องตามมาตรา 1629 (3) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันและมาตรา 1629 (4) พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกันนั้น ปรากฏแนวทางการตัดสินของศาลฎีกาตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 4828/2529 ว่าการพิจารณาความเป็นทายาทโดยธรรมในลำดับพี่น้องร่วมบิดาเดียวกัน ศาลฎีกายึดถือความเป็นพี่น้องกันทางสายโลหิตตามความเป็นจริงเท่านั้น บิดาและมารดาของบุคคลนั้นจะจดทะเบียนสมรสกันโดยชอบด้วยกฎหมายหรือไม่นั้น มิใช่สาระสำคัญที่ต้องพิจารณาแต่อย่างใด ทำให้ทายาทโดยธรรมที่เป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันกับเจ้ามรดกตามความเป็นจริงมีสิทธิในการรับมรดกดีกว่าพี่น้องร่วมแต่บิดาเดียวกันกับเจ้ามรดกตามความชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งจะก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมแก่พี่น้องร่วมแต่บิดาเดียวกันกับเจ้ามรดกตามความชอบด้วยกฎหมาย แม้จะมีแนวคำพิพากษาศาลฎีกาปรากฏให้เห็นมาบ้างแล้ว แต่ปัญหาดังกล่าวก็ยังคงเป็นปัญหาในการตีความและปรับใช้กฎหมายในแวดวงวิชาการจนถึงปัจจุบันจากการศึกษาเปรียบเทียบระบบซีวิลลอว์ ได้แก่ หลักกฎหมายของประเทศฝรั่งเศส และหลักกฎหมายของประเทศญี่ปุ่นที่มีหลักการตกทอดทรัพย์มรดกทันทีที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตายเช่นเดียวกับหลักกฎหมายของประเทศไทย เปรียบเทียบกับระบบคอมมอนลอว์ที่มีการวางหลักเกณฑ์เกี่ยวกับสิทธิของทายาทโดยธรรมในการรับมรดก ได้แก่ หลักกฎหมายของประเทศอังกฤษที่มีหลักการตกทอดทรัพย์มรดกผ่านผู้แทน และหลักกฎหมายของประเทศสหรัฐอเมริกา (มลรัฐอิลลินอยส์) ซึ่งในปัจจุบันประมวลกฎหมายแพ่งฝรั่งเศสมิได้มีการแบ่งแยกประเภทของบุตรอีกต่อไปแล้ว ทำให้บุตรที่ชอบด้วยกฎหมายและบุตรที่มิชอบด้วยกฎหมายมีสิทธิรับมรดกเท่ากันในทุกกรณี ทำให้ความชอบด้วยกฎหมายระหว่างทายาทโดยธรรมในลำดับพี่น้องกับเจ้ามรดกจึงมิใช่สาระสำคัญที่จำต้องพิจารณา เนื่องจากพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน และพี่น้องร่วมแต่บิดาหรือร่วมแต่มารดาคนเดียวกันก็มีสิทธิรับมรดกเท่ากันและไม่ตัดสิทธิกันในทุกกรณี ดังนั้น ประเทศฝรั่งเศสจึงมีแนวการปรับใช้กฎหมายที่สอดรับกับการตีความพี่น้องโดยพิจารณาตามความเป็นจริงและไม่มีการแบ่งประเภทของบุตรและพี่น้องอีกต่อไป เช่นเดียวกับการพิจารณาสิทธิของทายาทโดยธรรมในลำดับพี่น้องตามประมวลกฎหมายแพ่งญี่ปุ่นที่ให้พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันและพี่น้องร่วมแต่บิดาหรือร่วมแต่มารดาเดียวกันมีสิทธิในการรับมรดกร่วมกันในฐานะทายาทโดยธรรมลำดับชั้นเดียวกัน และได้รับทรัพย์มรดกในสัดส่วนที่เท่าเทียมกันไม่ว่าพี่น้องร่วมบิดาคนเดียวกันกับเจ้ามรดกเหล่านั้นจะเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดาหรือไม่ก็ตาม ซึ่งเป็นแนวทางการปรับใช้กฎหมายที่พิจารณาความเป็นทายาทโดยธรรมในลำดับพี่น้องตามความเป็นจริงเช่นเดียวกับแนวคำพิพากษาของศาลฎีกาไทยอย่างไรก็ดี จากการศึกษากฎหมายของประเทศอังกฤษพบว่าในประเด็นดังกล่าวก็ยังคงมีแนวความเห็นแบ่งออกเป็นสองความเห็นหลัก โดยความเห็นแรก เห็นว่าทายาทโดยธรรมที่เป็นพี่น้องร่วมบิดาและมารดาเดียวกันกับเจ้ามรดกตามความเป็นจริงต้องพิสูจน์ให้สิ้นสงสัยจึงจะมีสิทธิดีกว่าทายาทโดยธรรมที่เป็นพี่น้อง ซึ่งเป็นแต่บุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของบิดาเดียวกันกับเจ้ามรดก และความเห็นที่สอง เห็นว่า ความเป็นพี่น้องก็คือการมีบิดาและมารดาคนเดียวกัน หรือจะมีเพียงบิดาคนเดียวกัน หรือมีเพียงมารดาคนเดียวกันก็ถือว่าเป็นพี่น้องแล้ว ในทางกลับกันการพิจารณาสิทธิในการรับมรดกของทายาทโดยธรรมประเภทพี่น้องตามกฎหมายของประเทศสหรัฐอเมริกา ในมลรัฐอิลลินอยส์ที่ผู้เขียนได้เลือกมาศึกษานั้น แม้จะเป็นระบบกฎหมายคอมมอนลอว์เช่นเดียวกับประเทศอังกฤษ แต่มีแนวทางการพิจารณาสิทธิในการรับมรดกของพี่น้องจากความสัมพันธ์ตามความเป็นจริงเป็นหลัก พี่น้องเหล่านั้นจะเป็นบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของบิดาคนเดียวกันกับเจ้ามรดกหรือไม่ ก็มิใช่สาระสำคัญที่จะทำให้พี่น้องเหล่านั้นเสียสิทธิในการรับมรดกแต่อย่างใด ซึ่งเป็นแนวทางการปรับใช้กฎหมายที่สอดรับกับแนวทางการตีความปรับใช้กฎหมายของศาลฎีกาไทย ด้วยเหตุนี้ สิทธิโดยธรรมในการรับมรดกของทายาทในลำดับพี่น้องตามมาตรา 1629 (3) และ (4) จึงควรได้รับการพิจารณาในมุมมองของปัญหาการตีความและปรับใช้กฎหมายโดยอาศัยการศึกษาเปรียบเทียบหลักกฎหมายต่างประเทศ ผู้เขียนเสนอว่าหากนำแนวทางการปรับใช้กฎหมายของประเทศอังกฤษที่ให้พี่น้องที่ชอบด้วยกฎหมายสามารถรับมรดกร่วมกับพี่น้องตามความเป็นจริงแต่ไม่ใช่บุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของบิดาได้ โดยมีภาระการพิสูจน์ให้ศาลปราศจากความสงสัยตามสมควรมาปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติในเรื่องสิทธิของทายาทโดยธรรมในการรับมรดกตามมาตรา 1629 (3) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน และมาตรา 1629 (4) พี่น้องร่วมแต่บิดาหรือร่วมแต่มารดาเดียวกัน จะเกิดประโยชน์กับทายาทโดยธรรมประเภทญาติในลำดับพี่น้องให้ได้รับความเป็นธรรมและสมดั่งเจตนารมณ์ของผู้ตายอย่างแท้จริง