DOI: 10.14457/tu.the.2020.646
title: ปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับการตรวจสอบประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารโดยองค์กรตุลาการ: ศึกษากรณีรัฐประหาร 22 พฤษภาคม 2557

description: เมื่อเกิดการรัฐประหารขึ้น การออกกฎเกณฑ์และคำสั่งในรูปแบบของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารเป็นเครื่องมือทางกฎหมายที่คณะรัฐประหารนำมาใช้ในการยึดอำนาจและปกครองประเทศในช่วงรัฐประหารทุกยุคทุกสมัย ปัญหาในทางกฎหมายคือ การออกประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารมักถูกรับรองให้ชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมาย ทำให้การใช้อำนาจดังกล่าวของคณะรัฐประหารไม่สามารถตรวจสอบได้โดยองค์กรตุลาการ เช่นเดียวกันกับการทำรัฐประหารโดยคณะรักษาความสงบแห่งชาติ หรือ คสช. เมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 ซึ่งในระหว่างการใช้อำนาจปกครองประเทศในสถานะคณะรัฐประหารยาวนานกว่า 5 ปี คสช.ได้ใช้อำนาจพิเศษออกประกาศและคำสั่ง คสช. จำนวนมากที่ส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของบุคคล แต่ด้วยผลของการมีบทบัญญัติรับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมายให้กับประกาศและคำสั่ง คสช. ทั้งตามมาตรา 44 ของรัฐธรรมนูญฉบับชั่วคราว และการรับรองต่อเนื่องตามมาตรา 279 ของรัฐธรรมนูญฉบับถาวร การใช้อำนาจดังกล่าวซึ่งส่งผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพของประชาชนจึงไม่ถูกตรวจสอบโดยองค์กรตุลาการวิทยานิพนธ์นี้จึงมุ่งศึกษาถึงสภาพปัญหาในการตรวจสอบประกาศและคำสั่งของคณะรัฐประหารโดยองค์กรตุลาการ อันเป็นปัญหาทางกฎหมายที่เกิดจากการมีบทบัญญัติรัฐธรรมนูญรับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมายดังกล่าว โดยศึกษาถึงสถานะทางกฎหมายของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหาร และศึกษาวิเคราะห์แนวคำวินิจฉัยของศาลทั้งในอดีตและคำวินิจฉัยที่เกี่ยวกับการรัฐประหารของ คสช. จากการศึกษาพบว่า การมีอยู่ของบทบัญญัติรับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมายของประกาศและคำสั่ง คสช. ไม่ได้ส่งผลเฉพาะในคดีที่ศาลต้องตรวจสอบประกาศและคำสั่งดังกล่าวโดยตรงเท่านั้น แต่ยังส่งผลให้เกิดปัญหาในคดีที่ขอให้ตรวจสอบการกระทำหรือคำสั่งที่อาศัยอำนาจจากประกาศและคำสั่ง คสช. ด้วย ทั้งในแง่ของปัญหาอำนาจการรับคำฟ้องขององค์กรตุลาการและปัญหาการนำประกาศและคำสั่ง คสช. มาใช้ในฐานะกฎหมาย ส่วนคดีที่อยู่ในอำนาจของศาลยุติธรรมและศาลทหาร พบว่าศาลนำประกาศและคำสั่ง คสช. ที่มีผลลงโทษทางอาญาต่อบุคคลมาบังคับใช้โดยจำเลยไม่อาจโต้แย้งสถานะทางกฎหมายของประกาศและคำสั่งดังกล่าว และไม่อาจโต้แย้งประเด็นความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของประกาศหรือคำสั่งดังกล่าวได้ นอกเหนือจากปัญหาทางกฎหมายที่เกิดจากการมีบทบัญญัติรับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมายของประกาศและคำสั่ง คสช. แล้ว ผู้เขียนพบว่าปัญหาการตรวจสอบการใช้อำนาจในรูปแบบดังกล่าวของคณะรัฐประหารยังมีสาเหตุสำคัญมาจากแนวความคิดขององค์กรตุลาการที่ยอมรับสถานะทางกฎหมายของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารไปจนกว่าจะถูกยกเลิก ทำให้องค์กรตุลาการยอมตนผูกพันต่อประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารทุกยุคสมัย การนำประกาศและคำสั่งมาใช้ในคดีกลายเป็นเรื่องปกติเช่นเดียวกับการบังคับใช้กฎหมายอื่น ๆ กล่าวคือหากไม่มีการโต้แย้งโดยคู่กรณี ศาลจะไม่หยิบยกปัญหาสถานะและความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของประกาศหรือคำสั่งคณะรัฐประหารที่ศาลจะใช้ในคดีขึ้นมาพิจารณาโดยศาลเองแม้ว่าคณะรัฐประหารได้สิ้นสุดอำนาจไปนานแล้วก็ตามจากปัญหาเหล่านี้ ผู้เขียนเห็นว่า แม้จะมีบทบัญญัติที่รับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญให้กับการใช้อำนาจของคณะรัฐประหาร แต่หาใช่ว่าองค์กรตุลาการจะต้องยอมรับบทบัญญัติดังกล่าวโดยสิ้นเชิงโดยถือว่าประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารไม่อาจตรวจสอบได้ทุกกรณีไม่ จากการศึกษาพบว่า องค์กรตุลาการสามารถใช้นิติวิธีในการตีความบทบัญญัติที่รับรองความชอบด้วยรัฐธรรมนูญและกฎหมายเพื่อตรวจสอบประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารรวมทั้งการกระทำที่อาศัยอำนาจจากประกาศและคำสั่งดังกล่าวได้ ในส่วนของการปรับใช้ประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารในคดี องค์กรตุลาการจำเป็นต้องคำนึงถึงหลักการคุณค่าพื้นฐานของรัฐธรรมนูญรวมถึงความสัมพันธ์สอดคล้องของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารกับระบบกฎหมายปกติ ทั้งยังสามารถตีความบังคับใช้โดยลดทอนผลร้ายของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารได้ นอกเหนือจากนั้น การหยิบยกประเด็นสถานะและความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของประกาศและคำสั่งคณะรัฐประหารขึ้นวินิจฉัยก่อนบังคับใช้ในคดีก็เป็นเรื่องจำเป็นที่จะต้องเรียกร้องต่อองค์กรตุลาการ โดยเฉพาะในช่วงเวลาหลังประกาศใช้รัฐธรรมนูญฉบับถาวรและคณะรัฐประหารสิ้นสุดอำนาจแล้วอย่างไรก็ตาม การศึกษาถึงปัญหาการตรวจสอบการใช้อำนาจคณะรัฐประหาร นอกจากจะศึกษาถึงปัญหาที่เป็นข้อจำกัดในทางกฎหมายแล้ว ยังควรต้องพิจารณาถึงข้อจำกัดในทางการเมืองที่เกิดจากอำนาจในทางความเป็นจริงของคณะรัฐประหารที่อาจส่งผลต่อการปฏิบัติหน้าที่ขององค์กรตุลาการในสถานการณ์รัฐประหารด้วย แม้ว่าข้อจำกัดทางการเมืองจะอยู่นอกเหนือข้อเสนอแนะที่เกิดจากปัญหาในทางกฎหมาย แต่การมองเห็นถึงข้อเท็จจริงเกี่ยวกับสถานการณ์ทางการเมืองและนำมาวิเคราะห์ในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของปัญหาดังกล่าว ก็ย่อมชี้ให้เห็นถึงสภาพปัญหาที่แท้จริงและแนวทางการแก้ปัญหาการดังกล่าวบนพื้นฐานความเป็นจริงที่รอบด้านมากขึ้น