DOI: 10.17026/ar/9frad3
title: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen Gasunie-tracé Hoornaar-Reijerscop-Utrecht; gemeente Vijfheerenlanden
title: Antea Group Archeologie 2021/80

description: Antea Group heeft in juli-december 2019 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd gevolgd door een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen in de periode maart en december 2021 voor het tracé van twee gastransportleidingen. Het gaat om een tracé van 23,6 km HTL (hoofdtransportleiding) van afsluiterschema S-238 Hoornaar tot M&R (Meet –en regelstation) A-107 Reijerscop en een tracé 2,7 km RTL (regionale transportleiding) van afsluiterschema S-6227 AS-Utrecht tot afsluiterschema S-6265 Lage Weide. De ligging van het nieuw aan te leggen tracé Hoornaar-Reijerscop is in afbeelding 2 weergegeven. Het plangebied loopt door zes verschillende gemeentes: Utrecht, Montfoort, IJsselstein, Lopik, Vijfheerenlanden en Molenlanden. Dit rapport heeft alleen betrekking op het gedeelte van het tracé dat gelegen is binnen de gemeente Vijfheerenlanden (afbeelding 1).
&lt;/p&gt;
Conclusies bureauonderzoek &lt;/br&gt;
Het plangebied maakte tijdens het Pleistoceen deel uit van een rivierengebied met een
verwilderd geulenpatroon en plaatselijk rivierduinen (donken). De donken vormden
aantrekkelijke vestigingsgebieden, hoewel ook op de rivierterrassen archeologische
waarden zouden kunnen voorkomen. Voor zover bekend komen in het plangebied
geen donken voor en bevinden de fluviatiele afzettingen zich op een diepte van circa
8m –mv. Een (groot) deel van deze sedimenten zullen door Holocene rivierlopen zijn
geërodeerd. De kans op het aantreffen van archeologische resten uit het paleolithicum
en het begin van het mesolithicum is derhalve erg klein. Vooral op de locaties waar het tracé van het plangebied een stroomgordel kruist, bestaat een gerede kans op het aantreffen van archeologische waarden. De datering van de verwachte archeologische resten is afhankelijk van de periode waarin de betreffende stroomgordel actief was. Op de Kapel-stroomgordel kunnen mogelijk archeologische resten uit de middeleeuwen verwacht worden. De Zijderveld-stroomgordel heeft een verwachting op archeologische resten uit het neolithicum, bronstijd en ijzertijd. De stroomgordel van Achthoven is mogelijk tijdens de late prehistorie en romeinse tijd bewoond geweest. Door de diepe ligging van de afzettingen van deze stroomgordel (onder de stroomgordel van Achthoven) worden eventuele archeologische resten hier niet bedreigd door de geplande werkzaamheden. Op de Lek-stroomgordel (van voor de bedijking) kunnen mogelijk archeologische resten uit de vroege en late middeleeuwen aanwezig zijn. De stroomgordel van Schoenrewoerd heeft een archeologische verwachting op resten vanaf het neolithicum tot de middeleeuwen. Op basis van de datering van de Nieuwland-stroomgordel kunnen hier mogelijk archeologische resten uit het laat mesolithicum en neolithicum aangetroffen worden. Langs de weg Achthoven, de Zouwendijk en de Broekweg kunnen ook eventuele
archeologische resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd aangetroffen worden.
De aanwezigheid van archeologische sporen is sterk afhankelijk van het feit of de
bodem in het plangebied verstoord is geraakt en of de verwachting op grond van
bekende gegevens ook op basis van de daadwerkelijke veldsituatie kan worden ondersteund. Het uitvoeren van een booronderzoek is een belangrijke stap in het
toetsen van de verwachting uit dit bureauonderzoek. Antea Group adviseert dan ook
om in het plangebied een verkennend booronderzoek uit te voeren, in de zones waar
de leiding door middel van open ontgraving wordt aangelegd. Dit onderzoek vindt
plaats in de delen van het gebied waar stroomgordelafzettingen in de ondergrond
aanwezig zijn en die op grond daarvan een middelhoge tot hoge verwachting hebben
en/of waarvoor een andere verwachting geldt die niet aan eventuele stroomgordels is
gebonden. Op die locaties wordt een karterend booronderzoek geadviseerd met een
boorpuntsafstand van 25 m. In de overgangszones naar de veenkommen met een
veelal lage tot gematigde verwachting wordt een onderzoek met een boorpuntafstand
van 50 m geadviseerd (verkennende fase).
&lt;/p&gt;
Conclusies veldonderzoek &lt;/br&gt;
De bodemopbouw is te onderscheiden in veenkommmen met al dan niet dieper
gelegen (overdekte) stroomgordels en uit stroomgordelafzettingen zonder veendek.
Laatstgenoemde stroomgordelafzettingen zijn aangetroffen ter plaatse van boringen
1102-1110, bestaande uit een oeverwal met gerijpte komafzetting op geul- en
beddingafzettingen van de Schoonrewoerdse stroomgordel, en aan de zuidelijke
Lekdijk bij Achthoven, met een kom- en oeverwalpakket en een overslagpakket met
aanwijzingen voor verstoring of resten uit de nieuwe tijd en late middeleeuwen
behorend bij de onbedijkte en bedijkte Lek. Steeds zwakker wordende
oeverwalachtige afzettingen zijn vanaf boring 245 in de nabijheid van de dijk tot aan
boring 235 aanwezig. In de veenkommen en de onder veen begraven stroomgordelafzettingen bestaat de bovengrond uit komklei met aan de basis (op de overgang naar het veen) soms een humeuze horizont. Ook in het veen is in veel plaatsen een overstromingslaagje aanwezig waarin zich een vegetatiehorizont heeft gevormd. Dit laagje is waargenomen op een diepte van steeds 1,5 tot 2,2 m -NAP en is op de meeste plaatsen slap, maar in enkele boringen is deze wel iets gerijpt (boringen 151 en 153). Daaronder ligt weer een veenpakket dat op de meeste plaatsen kleiige niveaus heeft of bestaat uit venige klei (voormalig Afzettingen van Gorkum). In boring 103 ligt de vegetatiehorizont direct onder de bouwvoor. Waar onder het veen nog stroomgordelafzettingen aanwezig zijn, zijn deze meestal niet of nauwelijks gerijpt. In de meeste van deze begraven systemen (in mindere mate de Achthovense) is geen oeverwalpakket ontwikkeld.
&lt;/p&gt;
Selectieadvies &lt;/br&gt;
Naar aanleiding van het bureauonderzoek en de landschappelijk-archeologische
veldtoets (IVO-O) resteren er twee locaties met een hoge archeologische verwachting:
de Schoonrewoerdse stroomrug in het zuiden van het plangebied en de oeverwal van
de Lekdijk in het noorden. Het bewoningslint van Broek op de een crevasse van de
onbedijkte Lek betreft ook een interessante locatie, maar die locatie wordt aangelegd
door middel van HDD en zonder werkstrook aan het maaiveld. Daar vinden dus geen
verstoringen plaats.
&lt;/p&gt;
Schoonrewoerdse stroomrug &lt;/br&gt;
Er zijn meerdere directe aanwijzingen uit de nabijheid van het plangebied dat
afzettingen die aan deze stroomrug te relateren zijn, bewoonbaar waren in de periode neolithicum en bronstijd (en latere perioden). In het plangebied is de zone van de
stroomrug (inclusief de aanhechting van de aftakking aan de noordzijde) in brede zin
begrensd door boringen 1102-1110 en in enge zin 1105-1107 (daar waar de bedding
hoger dan 1 m -NAP ligt). In deze boringen is geen vindplaats aangetroffen, maar
doordat de laklaag hier gebroken is, is de archeologische laag deels verploegd. Van een eventuele vindplaats resteert mogelijk alleen een sporenvlak. Het planvoornemen is om in deze zone een HDD-uitlegstrook te realiseren. Dit betekent dat het plangebied
naderhand cultuurtechnisch wordt hersteld (omgespit/gewoeld), waarbij ongezien
archeologische resten zouden kunnen worden geschaad. Wij adviseren tot het
uitvoeren van een karterend proefsleuvenonderzoek om te bepalen of er op deze
plaats sprake is of kan zijn van een prehistorische nederzetting. Het advies is om in dat
proefsleuvenonderzoek in elk geval de top van de stroomrug mee te nemen (nabij
boring 1106) alsook de flank waar nog sprake is van een intacte laklaag/vegetatielaag
op de uitwaaierende oeverwal of kleiwig (zoals boring 1102 of 1110). Indien kan
worden voorkomen dat de laag beneden 0,20 m-mv wordt verstoord (bijvoorbeeld
door de aanleg van een tijdelijk stabiliserend dek) kan het proefsleuvenonderzoek
achterwege blijven. Verder is in het veenkomgebied direct ten noorden van de stroomrug in een brede uitwaaiieringszone een ongerijpte laklaag aangetroffen, die gevormd is in een vermoedelijk periodiek natte omgeving. In boring 103 is deze laklaag iets beter gerijpt. De laklaag is vermoedelijk gelijktijdig aan die boven op de afzettingen van de stroomrug, zodat verondersteld wordt dat deze zone ook het loopvlak was ten tijde van bewoning op de Schoonrewoerdse stroomrug. Voor deze zone in de veenkom met de laklaag geldt daarom een verwachting voor archeologische resten van extensieve aard betreft (agrarische landinrichting en landgebruik). Het advies is om deze zone (rondom boring 103) te onderzoeken in de vorm van een archeologische begeleiding van de graafwerkzaamheden, om daarmee de zone op de overgang van de bewoonbare stroomrug naar de veenkom archeologisch te onderzoeken. Advieszone 1102-1110 heeft een omvang van circa 6600 m2 . Het (afgetopt)
archeologisch vlak kan direct onder de bouwvoor aanwezig zijn, vanaf 0,2 m -mv of
dieper. Advieszone 103 heeft een omvang van 1700 m2 . De laklaag kan hier vanaf 0,2
m -mv aanwezig zijn. De eerstgenoemde locatie ligt in de werkstrook zonder open
ontgravingen. Ter plaatse van boring 103 wordt de aanleg in open ontgraving
uitgevoerd. Een proefsleuvenonderzoek (IVO-P, BRL4000 protocol 4003) of archeologische begeleiding (BRL4000 protocol 4004) dient plaats te vinden onder een door de bevoegde overheid goedgekeurd programma van eisen (PVE, BRL4000 protocol 4001).
&lt;.p&gt;
Oeverwal Lekdijk &lt;/br&gt;
Een tweede zone met een hoge archeologische verwachting betreft een zone waar een relatief hooggelegen oeverwal of oeverwalachtige lagen aanwezig zijn met tekenen van rijping, restanten van een oude bouwvoor en archeologische indicatoren.
Waarschijnlijk betreft het de achtererven en land/tuinbouwpercelen uit de
middeleeuwen en nieuwe tijd. Indien een alternatieve aanlegstrategie niet mogelijk is
wordt voor de werkzaamheden (aanleg in open ontgraving) ter plaatse van boringen
231 t/m 245 aanbevolen om deze archeologisch te laten begeleiden. Proefsleuven is in
dit gebied niet verkiesbaar, enerzijds omdat het een verwachting op archeologische
resten van extensieve aard betreft (agrarische landinrichting en landgebruik) en anderzijds vanwege de ligging in de berm van de Polderweg. De beschikbare ruimte is
er beperkt en er liggen secundaire (niet op de KLIC aanwezige) kabels en leidingen. De archeologische verwachting is er bovendien gematigd door de plaatselijk aangetroffen bodemverstoringen (verbonden met de ligging in berm en bestaande ondergrondse infrastructuur). Het adviesgebied heeft een omvang van 8500 m2 . De archeologische verwachting voor de aanwezigheid van een oude bouwvoor geldt voor een diepte van circa 0,5 tot 1 m-mv. De verwachting is oplopend richting de Lek.
Een archeologische begeleiding op basis van een selectiebesluit (BRL4000 protocol
4004) dient plaats te vinden onder een namens de bevoegde overheid goedgekeurd
Programma van Eisen (BRL4000 protocol 4001). Het bovenstaande betreft een selectieadvies. Dit rapport en de adviezen hierin dienen ter beoordeling te worden voorgelegd aan de bevoegde overheid. Zij zal, op voorspraak van haar adviseur, op basis hiervan overgaan tot een selectiebesluit. Revisie 0A van dit rapport is voorgelegd aan en beoordeeld namens de gemeente Montfoort door de Omgevingsdienst Regio Utrecht als onderdeel van een MER-beoordeling. In de onderhavige revisie zijn de ontvangen op- en aanmerkingen verwerkt. De onderhavige rapportage (in revisie 0B) dient wederom aan de gemeente te worden voorgelegd voor een tweede beoordeling, mede omdat aan deze revisie ook nieuwe onderzoeksgebieden zijn toegevoegd.
description: Antea Group Archeologie