DOI: 10.14457/tu.the.2015.884
title: การแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริต

description: บุคคลวิกลจริตถือว่าเป็นบุคคลที่มีความอ่อนแอในด้านการคิดและการตัดสินใจซึ่งอาจถูกเอารัดเอาเปรียบจากบุคคลที่มีความสมบูรณ์กว่าได้ ดังนั้นเพื่อป้องกันความเสียหายที่จะเกิดแก่บุคคลวิกลจริต ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ของไทยจึงได้มีบทบัญญัติในเรื่องความสามารถในการทำ    นิติกรรมของบุคคลวิกลจริต โดยมีวัตถุประสงค์ในการมุ่งคุ้มครองการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริต อย่างไรก็ตามจากการศึกษาของผู้เขียนพบว่ายังมีประเด็นปัญหาเกี่ยวกับการแสดงเจตนาในการทำ      นิติกรรมของบุคคลวิกลจริตดังนี้ประเด็นเกี่ยวกับลักษณะของบุคคลวิกลจริต เนื่องจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไม่ได้กำหนดคำนิยามหรือลักษณะของบุคคลวิกลจริตไว้ จึงมีประเด็นที่ต้องศึกษาว่าบุคคลวิกลจริตที่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายมีลักษณะอย่างไรประเด็นเกี่ยวกับผลของการแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริต ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ได้มีบทบัญญัติทั่วไปเกี่ยวกับผลของการแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมไว้ในมาตรา 30 กำหนดให้การแสดงเจตนาทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริตจะเป็นโมฆียะก็ต่อเมื่อได้กระทำในขณะจริตวิกลและคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งได้ทราบว่าบุคคลดังกล่าวเป็นบุคคลวิกลจริต อย่างไรก็ตามบทบัญญัติมาตรา 30 ยังมีประเด็นที่ต้องพิจารณาหลายประการ เช่น บทบัญญัติมาตรา 30 นั้นครอบคลุมถึงการแสดงเจตนาของบุคคลวิกลจริตลักษณะใด เนื่องจากบุคคลวิกลจริตมีระดับและลักษณะความรุนแรงที่แตกต่างกัน และการนำมาตรา 30 มาปรับใช้กับการทำนิติกรรมฝ่ายเดียว นิติกรรมที่สมแก่ฐานานุรูปและเป็นการอันจำเป็นต่อบุคคลวิกลจริตและนิติกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อบุคลวิกลจริตฝ่ายเดียวนั้นมีความเหมาะสมหรือไม่ อย่างไร นอกจากนี้ยังมีประเด็นที่ต้องพิจารณาเกี่ยวกับบทบัญญัติที่เกี่ยวกับการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริตที่กฎหมายบัญญัติไว้เป็นการเฉพาะ คือ บทบัญญัติมาตรา 1611 ที่กำหนดหลักเกณฑ์เกี่ยวกับการสละมรดกหรือรับมรดกที่มีภาระติดพันว่าบุคคลวิกลจริตจะสละมรดกหรือรับมรดกที่มีภาระติดพันต้องได้รับความยินยอมจากผู้อนุบาลและได้รับอนุมัติจากศาลด้วย มีประเด็นที่ต้องพิจารณาว่าคำว่า “บุคคลวิกลจริต”จะต้องเป็นบุคคลวิกลจริตที่ศาลสั่งเป็นคนไร้ความสามารถหรือไม่ และคำว่า“ผู้อนุบาล” หมายถึงผู้อนุบาลโดยนิตินัยหรือโดยพฤตินัย และในเรื่องการทำพินัยกรรมของบุคคลวิกลจริตที่มาตรา 1704 วรรคสองกำหนดผลว่าเป็นอันเสียเปล่านั้นจะมีผลทางกฎหมายอย่างไรเมื่อพิจารณากฎหมายต่างประเทศ พบว่า กฎหมายของอังกฤษและสหรัฐอเมริกา กำหนดลักษณะของบุคคลทีมีความบกพร่องทางจิตว่าเป็นบุคคลที่ไม่เข้าใจลักษณะของการทำสัญญา ส่วนกฎหมายของเยอรมนีกำหนดบุคคลวิกลจริต คือบุคคลที่ถูกรบกวนทางจิตจนไม่สามารถกำหนดเจตนาได้อย่างอิสระและมีลักษณะที่เป็นประจำ ส่วนกฎหมายของอิตาลี กำหนดให้บุคคลวิกลจริตเป็นบุคคลที่ไม่สามารถที่จะก่อความประสงค์หรือความตั้งใจในการทำนิติกรรม กฎหมายของสวิตเซอร์แลนด์ กำหนดให้บุคคลที่มีความบกพร่องทางจิตหรือมีความผิดปกติทางจิตถือว่าเป็นบุคคลที่ไม่มีความสามารถในการตัดสินใจและเป็นบุคคลที่ไม่มีความสามารถตามกฎหมาย และผลของการแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริตมีการกำหนดผลทางกฎหมายที่แตกต่างกัน บางประเทศกำหนดผลเป็นโมฆียะ เช่น กฎหมายของอังกฤษ อิตาลีและมลรัฐส่วนใหญ่ของสหรัฐอเมริกา เว้นแต่กรณีของการแสดงเจตนาทำ     นิติกรรมที่เกี่ยวกับสิ่งจำเป็นต่อการดำรงชีพ (Necessaries) ผลของการแสดงเจตนาของบุคคลวิกลจริตย่อมสมบูรณ์ตามกฎหมาย บางประเทศกำหนดผลเป็นโมฆะ เช่น เยอรมนี บางมลรัฐของสหรัฐอเมริกา และบางประเทศกำหนดให้ไม่มีผลทางกฎหมาย เช่น ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ส่วนผลของการทำพินัยกรรมนั้นก็มีผลที่แตกต่างกัน เช่น กำหนดให้พินัยกรรมเป็นโมฆะ กำหนดให้พินัยกรรมไม่มีผลใช้บังคับ หรือกำหนดพินัยกรรมให้สามารถถูกยกเลิกได้ เป็นต้นจากประเด็นปัญหาเกี่ยวกับการแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริตนั้น จึงขอเสนอแนวทางในการปัญหาดังกล่าวดังนี้ลักษณะของบุคคลวิกลจริตนั้น เห็นว่าควรมีการกำหนดลักษณะของบุคคลวิกลจริตเพื่อใช้ในการตีความว่าบุคคลใดเป็นบุคคลวิกลจริตโดยไม่จำเป็นต้องมีการนิยามลักษณะของบุคคลวิกลจริต ดังนี้ประการแรก เป็นบุคคลที่มีจิตผิดปกติ ซึ่งความผิดปกติทางจิตนั้นอาจเกิดจากสภาพจิตใจหรืออาจเกิดจากสภาพทางกายอันมีผลกระทบต่อจิตใจ ซึ่งก็คือกระทบต่อการคิดหรือการตัดสินใจ ประการที่สอง จิตผิดปกติถึงขนาดไม่เพียงแต่จิตฟั่นเฟือน แต่จะต้องถึงขนาดทำให้บุคคลขาดสติสัมปชัญญะ ขาดความรำลึก ขาดความรู้สำนึกหรือแม้รู้สำนึกแต่กระทำไปโดยไม่รู้ผิดชอบ ประการที่สาม ความผิดปกติทางจิตจะทำให้บุคคลอาจทำการอันเป็นที่เสียหายแก่ทรัพย์สินหรือฐานะของตนเองหรือไม่สามารถประกอบกิจการงานของตนหรือประกอบกิจการส่วนตัวได้ และประการสุดท้ายต้องมีลักษณะที่เป็นประจำส่วนผลของการแสดงเจตนาในการทำนิติกรรมของบุคคลวิกลจริตนั้นมีความแตกต่างกันไปตามลักษณะของอาการของบุคคลวิกลจริต ในกรณีบุคคลวิกลจริตที่ทำนิติกรรมในขณะขาดสติสัมปชัญญะ ขาดความรำลึก ขาดความรู้สำนึก ซึ่งไม่สามารถที่จะกระทำการโดยรู้สำนึกได้ ทำให้บุคคลดังกล่าวไม่มีการกระทำทางกฎหมาย ไม่สามารถคิด ตัดสินใจ และกระทำตามที่คิดและตัดสินใจและแสดงเจตนาให้ปรากฏออกมาภายนอกได้ ดังนั้นจึงเห็นควรตีความว่าการกระทำของบุคคลวิกลจริตที่ถึงขนาดไม่รู้สำนึกนั้นไม่สามารถแสดงเจตนาให้มีผลทางกฎหมายได้ ไม่มีผลเป็นนิติกรรมเกิดขึ้นและไม่อยู่ภายใต้บังคับของบทบัญญัติมาตรา 30 ส่วนบุคคลวิกลจริตที่ทำนิติกรรมในขณะที่ไม่รู้ผิดชอบนั้น เห็นว่ายังมีความรู้สำนึกในการกระทำ แต่ได้กระทำโดยไม่มีสติรู้ว่าสิ่งใดถูกหรือผิด หรือเป็นไปโดยปราศจากการไตร่ตรองด้วยเหตุผลเช่นคนปกติได้ บางครั้งอาการก็ไม่ปรากฏออกมาภายนอก เป็นการยากที่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งจะรู้ได้ว่าผู้ทำนิติกรรมเป็นคนวิกลจริต การพิสูจน์ถึงเจตนาที่แท้จริงของบุคคลวิกลจริตที่ทำนิติกรรมในขณะไม่รู้ผิดชอบจึงไม่สามารถพิสูจน์ได้อย่างแน่ชัด ดังนั้นจึงเห็นว่าการแสดงเจตนาของบุคคลวิกลจริตในขณะที่ไม่รู้ผิดชอบนั้นควรตีความให้อยู่ภายใต้บังคับบทบัญญัติมาตรา 30นอกจากนี้การนำมาตรา 30 มาใช้กับนิติกรรมฝ่ายเดียว นิติกรรมที่จะเป็นต่อการดำรงชีพและ นิติกรรมที่เป็นประโยชน์แก่บุคคลวิกลจริตนั้น เห็นว่ามีความเหมาะสมแล้ว เช่น การทำนิติกรรมฝ่ายเดียวซึ่งต้องมีผู้รับการแสดงเจตนา ควรตีความว่าผู้รับซึ่งการแสดงเจตนาเป็นคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่ง เนื่องจากขณะทำนิติกรรมย่อมต้องมีผู้รับการแสดงเจตนา ประกอบกับมาตรา 30 ใช้คำว่าคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งไม่ใช่คู่สัญญา ดังนั้นจึงสามารถพิจารณาตามบทบัญญัติมาตรา 30 ได้ ส่วนการทำนิติกรรมที่เป็นประโยชน์ฝ่ายเดียวเห็นว่า เห็นว่าการนำมาตรา 30 มาปรับใช้มีความเหมาะสมแล้ว เนื่องจากแม้ว่าคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งจะทราบว่าบุคคลดังกล่าวเป็นบุคคลวิกลจริตและผลของนิติกรรมดังกล่าวเป็นโมฆียะ กฎหมายก็กำหนดให้บุคคลวิกลจริตเท่านั้นที่มีสิทธิบอกล้างนิติกรรมดังกล่าว และหากคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งหรือบุคคลภายนอกมีการกล่าวอ้างว่านิติกรรมที่เป็นประโยชน์ต่อบุคคลวิกลจริตไม่มีผลทางกฎหมาย เนื่องจากนิติกรรมไม่เกิดขึ้น เห็นว่าบุคคลดังกล่าวไม่สามารถอ้างได้เนื่องจากเป็นการใช้สิทธิที่เป็นการเสียหายต่อบุคคลวิกลจริตอันเป็นการใช้สิทธิโดยไม่สุจริตส่วนการแสดงเจตนาสละมรดกหรือรับมรดกที่มีภาระติดพัน เห็นว่าคำว่า “บุคคลวิกลจริต” ตามมาตรา 1611 นั้น หมายถึงบุคคลวิกลจริตทั้งที่ศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถและศาลไม่ได้สั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถ ส่วนคำว่า “ผู้อนุบาล”หมายถึง ผู้อนุบาลตามกฎหมายที่ศาลได้สั่งตามมาตรา 1610 โดยไม่จำต้องมีการสั่งให้บุคคลวิกลจริตเป็นคนไร้ความสามารถ ส่วนผลของการทำพินัยกรรมของบุคคลวิกลจริตตามมาตรา 1704 วรรคสองที่กำหนดว่าเป็นอันเสียเปล่านั้น เห็นว่าพินัยกรรมดังกล่าวไม่ได้เป็นโมฆะเนื่องจากนิติกรรมที่จะเป็นโมฆะนั้นกฎหมายต้องมีการบัญญัติไว้อย่างชัดแจ้ง แต่ผลของพินัยกรรมที่เป็นอันเสียเปล่านั้นมีผลทางกฎหมายเช่นเดียวกับการเป็นโมฆะ ดังนั้นจึงต้องนำหลักเรื่องผลของโมฆะมาใช้โดยอนุโลม อย่างไรก็ตามเพื่อให้เกิดความแน่นอนในการบังคับใช้กฎหมาย จึงขอเสนอให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมบทบัญญัติมาตรา 1704 วรรคสอง โดยกำหนดพินัยกรรมมีผลเป็นโมฆะ