DOI: 10.14457/tu.the.2016.1715
title: การสื่อสารทางการเมืองสู่การรวมศูนย์อำนาจ: บทพระราชนิพนธ์ไกลบ้าน

description: การศึกษา “การสื่อสารทางการเมืองสู่การรวมศูนย์อำนาจ: บทพระราชนิพนธ์ไกลบ้าน” ได้นำบทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาใช้ในการศึกษาด้วยการอภิปรายความ การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีการศึกษาแบบหลังนวสมัย โดยอาศัยแนวคิดเรื่องชาตินิยม ความเป็นสมัยใหม่ และอำนาจมาเป็นกรอบในการศึกษาเพื่อใช้ตอบวัตถุประสงค์ 2 ข้อ คือ 1) เพื่อศึกษาภาพรวมของบทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านในมุมต่างๆ ได้แก่ สถานการณ์ทางการเมือง บริบททางการสื่อสาร และสภาพสังคมและวัฒนธรรม และ 2) เพื่อวิเคราะห์และแสวงหาแนวคิดที่อยู่เบื้องหลังการรวมศูนย์อำนาจจากบทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านผลการศึกษาพบว่า สถานการณ์ทางการเมืองการปกครองในตอนต้นรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีลักษณะการปกครองแบบกระจายอำนาจซึ่งเป็นผลมาจากความไม่ชัดเจนในการแบ่งเขตแดนของสยาม หัวเมืองและประเทศราชมีอำนาจในการปกครองตนเองทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวปกครองได้ยาก การปกครองแผ่นดินแบบดั้งเดิมที่มีพระมหากษัตริย์เป็นประมุขของประเทศและให้อำนาจการบริหารราชการแผ่นดินกับขุนนางข้าราชการทำให้เกิดการฉ้อราษฎร์บังหลวง ด้วยเหตุนี้พระมหากษัตริย์จึงมิได้มีอำนาจสิทธิ์ขาดในการบริหารราชการแผ่นดิน ช่วงเวลาเดียวกันนั้นประเทศเจ้ามหาอำนาจทางฝั่งยุโรปได้แก่ อังกฤษและฝรั่งเศส ได้แผ่ขยายการรุกรานเข้ามาสู่ภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้และได้เข้าครอบครองประเทศต่างๆ โดยรอบสยามไว้แล้ว ทำให้สยามต้องตกอยู่ในอันตรายและเสี่ยงต่อการสูญเสียเอกราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงตัดสินพระทัยปฏิรูปการปกครองโดยรวบรวมอำนาจที่มีอยู่อย่างกระจัดกระจายนั้นให้มาอยู่ภายใต้การปกครองของพระองค์แต่เพียงผู้เดียว เนื้อความในบทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านจึงได้ปรากฏให้เห็นว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญและความจำเป็นของระบอบการปกครองที่จะต้องมีพระมหากษัตริย์เป็นผู้นำของประเทศ ในส่วนของบริบททางการสื่อสาร พบว่า บทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านแสดงให้เห็นว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้พระราชอำนาจในการดำรงรักษาพระราชอำนาจของพระองค์ด้วยวิธีการสื่อสาร 3 ลักษณะ ที่ใช้ในวัตถุประสงค์ที่แตกต่างกัน วิธีการสื่อสารที่ใช้นั้นจะมีรูปแบบทันสมัยตามธรรมเนียมตะวันตก พระองค์ทรงใช้การสื่อสารระหว่างบุคคลในการบริหารราชการแผ่นดินผ่านการเขียนจดหมายและโทรเลข การสื่อสารแบบกลุ่มและการสื่อสารมวลชนพระองค์ทรงใช้เพื่อสร้างอุดมการณ์ความเป็นชาตินิยม ในการสื่อสารแบบกลุ่มทรงใช้การสื่อสารด้วยรูปวาด ขณะที่การสื่อสารมวลชนพระองค์ทรงใช้การสื่อสารด้วยรูปถ่ายและนิทรรศการ สำหรับสภาพสังคมและวัฒนธรรมนั้น บทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านได้ชี้ให้เห็นว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปรับเปลี่ยนสังคมและวัฒนธรรมของสยามแบบดั้งเดิมให้มีความเป็นสมัยใหม่เช่นเดียวกับตะวันตกโดยพระองค์ทรงเริ่มจากการปรับเปลี่ยนพระราชนิยมได้แก่ ฉลองพระองค์ การรับประทานอาหาร การให้ของกำนัลและการซื้อของฝากของที่ระลึกเมื่อนำภาพรวมของบทพระราชนิพนธ์ไกลบ้านมาวิเคราะห์จะพบว่า มีแนวคิดที่อยู่เบื้องหลังการรวมศูนย์อำนาจ 2 เรื่อง คือ แนวคิดเรื่องการยอมรับและแนวคิดเรื่องความจงรักภักดี โดยแนวคิดเรื่องการยอมรับปรากฏให้เห็นผ่านปฏิบัติการทางการสังคมคือ การแสดงความเคารพ การต้อนรับ การรับเสด็จ การเลี้ยงพระกระยาหาร และการเข้าเฝ้า ส่วนแนวคิดเรื่องความจงรักภักดีนั้นเห็นจากปฏิบัติการทางสังคมคือ การร้องไห้อาลัยอาวรณ์เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต้องจากบ้านเมืองเพื่อเสด็จพระราชดำเนินไปยุโรป แนวคิดทั้ง 2 นี้ทำให้ชาวสยามเกิดการยึดเหนี่ยวและยินยอมพร้อมใจที่จะมอบอำนาจสิทธิ์ขาดให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นผู้นำของตน บริหารและปกครองประเทศซึ่งนำไปสู่การรวมศูนย์อำนาจในที่สุด