DOI: 10.14457/tu.the.2020.672
title: การทดลองยาในมนุษย์: ร่างกาย อำนาจ และจริยธรรม

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาแง่มุมทางสังคมของการทดลองยาผ่านกรณีศึกษาการทดลองยารักษาเอชไอวีในผู้ป่วยระยะเฉียบพลัน โดยมีวัตถุประสงค์สำคัญ 3 ประการ ดังนี้ 1) เพื่อศึกษาการตัดสินใจเข้าร่วมการทดลองยาของผู้ติดเชื้อเอชไอวีในระยะเฉียบพลัน และประสบการณ์ที่เปลี่ยนไปในแต่ละระยะของการทดลอง 2) เพื่อศึกษาจริยธรรมการวิจัยในฐานะกระบวนการที่แฝงฝังอยู่ในความสัมพันธ์เชิงอำนาจทั้งในและนอกบริบทการทดลองยา และ 3) เพื่อศึกษาประสบการณ์ความเจ็บป่วยทางกายของผู้เข้าร่วมการทดลองยาต่อการตัดสินใจ เข้าร่วม คงอยู่ ถอนตัวจากการทดลอง ผ่านการมองภายใต้หลักจริยธรรมการวิจัยสากลว่ามีข้อจำกัดใดบ้าง ข้อมูลจากงานศึกษามาจากการสังเกตุการณ์ในบริบทการทดลองทั้งมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วมประกอบกับการสัมภาษณ์เชิงลึก รวมถึงการวิเคราะห์เนื้อหาจากเอกสารจริยธรรมและบันทึกอาการต่างๆ ในระหว่างการทดลอง โดย ทำการศึกษาผู้เข้าร่วมการทดลองยาในโครงการวิจัยเพื่อทดสอบประสิทธิยาต้านไวรัสแบบฉีดเข้าเส้นเลือดจำนวน 15 คนผลการศึกษาพบว่า จากความเสี่ยงที่จะเกิด “การตีตรา” ทางสังคมหากถูกพบว่าเป็นผู้ป่วยเอชไอวีทำให้การตัดสินใจเข้าร่วมการทดลองเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขของ “ตราบาป” ส่งผลให้ทางเลือกในการใช้สิทธิ์การรักษาตามระบบของรัฐไม่ใช่ทางเลือกสำหรับบางคน ทำให้การทดลองยาถูกรับรู้โดยผู้เข้าร่วมการทดลองว่าเป็นช่องทางในการรักษา การตัดสินใจเข้าร่วมการทดลองจึงไม่ใช่ “ความสมัครใจ” ที่แยกออกจากเงื่อนไขของการตีตราทางสังคมได้ ในช่วงของการทดลองยา ผู้เข้าร่วมการทดลองยาต่างเผชิญกับความรู้สึกเจ็บปวด ไม่สุขสบาย ความกลัว และความอาย โดยประสบการณ์เหล่านี้ มักถูกละเลยจากนักวิจัย เนื่องจากนักวิจัยมักทำตามข้อกำหนดในการทดลองเพื่อหลีกเลี่ยงการเบี่ยงเบนจากโครงการวิจัย ความรู้สึกเหล่านี้จึงมักถูกมองข้ามและถูกทำให้กลายเป็นเพียง “ความรู้สึก” ไม่ใช่ประเด็นทางจริยธรรม นอกจากนั้นผู้เข้าร่วมการทดลองยายังมีความสัมพันธ์กับร่างกายของตนภายใต้ความคาดหวังว่าจะ “ได้รับยาจริง” ที่เท่ากับว่าเขา “ได้รับการรักษา” งานศึกษานี้พบว่าอาการที่ผู้เข้าร่วมการทดลองยาบอกเล่าต่อนักวิจัย มีนัยยะเชื่อมโยงกับความคาดหวังว่าตนเองจะได้ยาจริงที่ไม่ใช่ยาหลอก นอกจากนี้งานศึกษานี้ชี้ให้เห็นว่า ภายใต้ข้อกำหนดโครงการวิจัย (Protocol) มีจริยธรรมทางการแพทย์ที่เป็นสากลคอยกำกับอยู่ แต่จริยธรรมที่เกิดขึ้นจริงในกระบวนการทดลองยา เป็นจริยธรรมที่แฝงฝังอยู่ในชีวิตทางสังคม (Socially embedded ethics) ซึ่งอยู่ภายใต้ความสัมพันธ์ทั้งในและนอกบริบทการทดลอง ทั้งกับนักวิจัย คู่รัก เพื่อนร่วมงาน บุคคลรอบข้าง ผลกระทบที่เกิดขึ้นมักไม่ได้ถูกพูดถึงในหลักจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์ เช่น ความสัมพันธ์กับเรือนร่าง ความสัมพันธ์กับคู่รัก และความสัมพันธ์กับการทำงาน เป็นต้น อำนาจภายใต้บริบทการทดลองยา เป็นรูปแบบอำนาจที่กระทำต่อร่างกาย (Bio-Power) นักวิจัยได้จัดการร่างกายของผู้เข้าร่วมการทดลองยาผ่านปฏิบัติการทางการแพทย์ ด้วยการเข้าไปควบคุม จัดการ ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการรับประทานอาหารเสริม การฉีดวิตามิน ฮอร์โมนปรับสมดุลเพศ รวมถึงการมีเพศสัมพันธ์ ที่มีผลต่อความสัมพันธ์ชุดอื่นๆ นอกบริบทของการทดลอง เช่น การถูกสงสัยจากที่ทำงานจากรอยเข็ม การไม่สามารถใกล้ชิดทางกายกับคนรักอย่างไรก็ดี แม้ว่ากระบวนการทดลองยาจะให้อำนาจนักวิจัยในการจัดการกับร่างกายผู้เข้าร่วมการทดลอง แต่ผู้เข้าร่วมการทดลองยาก็ได้ใช้ร่างกายที่เจ็บป่วยต่อรองอำนาจกับนักวิจัยด้วยลักษณะการต่อรองแบบถ้อยทีถ้อยอาศัย เช่น การต่อรองเรื่องเวลานัดหมายเจาะเลือด ให้ยาทดลอง หัตถการเจาะ ฉีด ต้องมียาชาแบบครีมทาบริเวณผิวหนังก่อนทุกครั้ง การเสนอให้ผู้เข้าร่วมการทดลองนอนโรงพยาบาลหรือโรงแรมใกล้คลินิกวิจัยหากพวกเขายินยอมเก็บตัวอย่างจากร่างกายมากกว่า 3 กระบวนการ และ การต่อรองเชิงความหมายด้วยแนวคิดที่ว่าการทดลองยาจะไม่ประสบผลสำเร็จถ้าไม่มีพวกเขา เป็นต้นหลักจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์แม้จะถูกกำหนดขึ้นเพื่อปกป้องอาสาสมัคร ปกป้องสวัสดิภาพ ความอยู่ดี มีสุข และความปลอดภัยของอาสาสมัคร แต่งานศึกษานี้สะท้อนให้เห็นว่า กระบวนการขอความยินยอม ผลประโยชน์ – ความเสี่ยง และความยุติธรรมล้วนแล้วแต่ส่งผลต่อร่างกาย และความรู้สึกผู้เข้าร่วมการทดลองยา แม้ว่านักวิจัยต่างให้ความสำคัญและปฏิบัติตามหลักการจริยธรรมการวิจัยในมนุษย์อย่างเคร่งครัด แต่เมื่อนำมาปฏิบัติจริงกลับพบว่า หลักการดังกล่าวไม่ได้ครอบคลุมถึงปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในการทดลองยา เช่น กระบวนการขอความยินยอมที่เน้นการให้ข้อมูลอย่างพอเพียง และการตัดสินใจอย่างอิสระ แต่งานศึกษานี้แสดงให้เห็นว่า เนื่องจากผู้เข้าร่วมการทดลองยามีเงื่อนไขความเจ็บป่วยเป็นสำคัญ จึงไม่มี “การตัดสินใจอย่างอิสระ” แต่ขึ้นอยู่กับความคาดหวังของผู้เข้าร่วมการทดลองยาว่าร่างกายเจ็บป่วย จะทุเลาได้ด้วยการรักษาควบคู่ไปกับการทดลองยา ผลประโยชน์ ความเสี่ยง ที่ผู้เข้าร่วมการทดลองยาต้องเผชิญกับเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์จากยา ที่เกิดขึ้นตลอดระยะของการทดลองยาและพวกเขาก็ไม่ได้จัดการกับผลกระทบดังกล่าวได้ด้วยการถอนตัวออกจากการทดลองยา ผู้เข้าร่วมการทดลองยาได้ใช้ความรู้ ประสบการณ์ความเจ็บป่วย คำแนะนำจากนักวิจัย มาใช้เพื่อสนับสนุนเหตุผลการคงอยู่ในการทดลองยาต่อไป ทั้งนี้แม้ว่า ผู้เข้าร่วมการทดลองยาบางรายจะขอถอนตัวออกจากการทดลองยาก่อนกำหนด แต่การตัดสินใจนั้นก็ไม่ได้อยู่บนพื้นฐานการตัดสินใจได้อย่างอิสระ แต่กลับขึ้นอยู่กับคำแนะนำจากนักวิจัย หลักการความยุติธรรม ได้เน้นถึงการคัดเลือกอาสาสมัครอย่างเป็นธรรม และกระจายผลประโยชน์อย่างเท่าเทียม ในงานศึกษานี้พบว่า การคัดเลือกผู้เข้าร่วมการทดลองยามีความไม่เท่าเทียมกันอยู่ในเชิงกระบวนการ เช่น เพศชายมักได้รับโอกาสเป็นผู้เข้าร่วมการทดลองยามากกว่าเพศหญิง ความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจ การขาดโอกาสการเข้าถึงงานรายได้สูง ได้ผลักให้ผู้เข้าร่วมการทดลองยาบางรายตัดสินใจทำกระบวนการเก็บตัวอย่างเพื่อรับค่าตอบแทนสำหรับใช้จ่ายประจำวัน นอกจากนี้หลังจากการทดลองยาเสร็จสิ้นลง ผู้เข้าร่วมการทดลองยาในกลุ่มได้รับยาจริง และกลุ่มได้รับยาหลอกต่างคาดหวังการจัดสรรผลประโยชน์จากนักวิจัย ผู้ให้ทุน และบริษัทยาตามความเสี่ยงทางกายที่ตนเองต้องเผชิญตลอดระยะของการทดลองยา