DOI: 10.17026/ar/7b0urg
title: Plangebied Mispeleindsche Heide te Mispeleind, gemeente Reusel-De Mierden
title: een archeologisch en cultuurhistorisch een bureauonderzoek
title: RAAP-Rapport 5991

description: Landschap & archeologie.
Geomorfologisch gezien gaat het in het plangebied vooral om terrasafzettingswelvingen: de glooiende resten van Rijn/Maas-afzettingen. Rondom de grote centraal gelegen vennen in het plangebied (De Flaes in het westen en Het Goor in het oosten) bevindt zich een laagte zonder randwal. In het uiterste westen en oosten wordt die begrensd door een terrasafzettingsvlakte. Tot slot zijn er grote zones met landduinen (stuifzanden) in het noordoosten, zuidwesten en noordwesten. Volgens de bodemkaart komen er in vrijwel het hele plangebied goed ontwaterde veldpodzolgronden voor. In het stuifzandgebied in het noordwesten ligt een combinatie van nog drogere haarpodzolgronden en duinvaaggronden. Al deze bodems zijn gevormd in leemarm en zwak lemig fijn zand.

Het plangebied maakt deel uit van een extensief gebruikt heide- en bosgebied (“woeste grond”), dat gekenmerkt wordt door het voorkomen van prehistorische begravingen (urnenveld uit de ijzertijd in de directe omgeving, en twee mogelijke grafheuvels uit de bronstijd) en resten van kampementen van jager-verzamelaars uit de periode van het laat-paleolithicum tot mesolithicum, bestaande uit strooiingen van vuurstenen artefacten.

Rondom de vennen het Goor en de Flaes doen zich uitgesproken gradiëntsituaties voor en worden zodoende (resten van) kampementen van jager-verzamelaars verwacht. Gezien de ouderdom van de terrasafzettingen in het gebied kunnen deze resten terug gaan tot het midden-paleolithicum. Op de landduinen die uit de laatste ijstijd dateren kunnen vindplaatsen vanaf het laat-paleolithicum voorkomen. De vindplaatsenkenmerken zich door een (oppervlakkige) spreiding van vuurstenen werktuigen en afval.

Het plangebied kenmerkt zich uit bodemkundig perspectief door relatief onvruchtbare podzolgronden, die niet geschikt waren voor landbouwkundig gebruik. Dit blijkt ook uit het feit dat het gebied omstreeks 1900 nog altijd onontgonnen was (en de bewoning sterk gekoppeld was aan de hogere ruggen langs de dalen van de Aa en de Groote Beerze). In het gebied worden zodoende geen nederzettingsresten van landbouwers verwacht. De onontgonnen gronden werden echter wel gebruikt voor begravingen. Daarvan getuigen ook het vastgestelde urnenveld uit de ijzertijd, direct ten westen van het plangebied, en de mogelijke grafheuvels uit de bronstijd in het noorden van net plangebied. Resten van begravingen in dit soort landschappen kunnen in principe tot in de vroege middeleeuwen dateren.

In niet-ontgonnen natuurgebied kunnen ingrepen vanaf het maaiveld leiden tot aantasting van eventuele archeologische resten. Wanneer er sprake is van een A-horizont of bouwvoor kunnen dergelijke resten daaronder nog in situ voorkomen (en losse vondsten erin). Dit betekent dat, afhankelijk van het landgebruik, bij ingrepen dieper dan het maaiveld archeologische resten in het geding kunnen zijn. Binnen stuifzand kan het archeologisch niveau op verschillende dieptes voorkomen.

Cultuurhistorie.
Het plangebied bestaat voor het grootste deel uit onontgonnen heide waarin diverse vennen voorkomen, waarvan Het Goor en De Flaas de grootste zijn. In 1911 werd het grootste deel van het plangebied aangekocht door landgoed De Utrecht, met uitbreidingen in 1936 en 1950-1951.

Vanouds doorkruisten verschillende paden en twee doorgaande wegen het gebied: de Bredaasche baan van noordwest naar zuidoost en de Baan van Lage Mierde naar Oirschot van zuidwest naar noordoost. Aanvankelijk vond in het gebied kleinschalige recreatie plaats – onder meer wandelen en zwemmen – door bezoekers van De Utrecht en er zijn ook pogingen gedaan van De Flaas een visvijver te maken. In de jaren 1930 werd het gebied aangeduid als natuurreservaat en vanaf 1950 was het niet meer toegankelijk. Enkel de paden langs de randen en in het bos zijn sindsdien toegankelijk. De wegen op de heide zijn sindsdien verwilderd.
Ten westen van De Flaas zijn in natte laagtes in de jaren 1930 rabatten aangelegd waarop (productie)bos is aangeplant. In het huidige relatief jonge bos komen enkele grote oude bomen voor.

Zie bijlage 3 voor een volledig overzicht van alle geïnventariseerde cultuurhistorische waarden. Deze bestaan uit kleedhokjes, de Sophia Bank, de Bredaasche baan en de Baan van Lage Mierde naar Oirschot, zandwegen, karrensporen, ontwateringsgreppel en –sloten, de verbindingssloot tussen Het Goor en De Flaas, ontwateringssloot t.b.v. visvangst, grensmarkeringsgreppels/-wallen, dammen in De Flaas, verdwenen landbouwgrond, rabatten, duikers, het grensbos, mogelijke grafheuvels/grensmarkeringen, de mogelijke grenspaal (Blauwe kei), beplanting op de dammen en eilandjes en markante beplanting in het rabattenbos.

Aanbevelingen.
Archeologie.
In geval van mogelijke aantasting van archeologische resten door bodemingrepen die de beleidsondergrenzen (zie tabel 1) overschrijden, wordt er in eerste instantie een verkennend booronderzoek aanbevolen om vast te stellen hoe de plaatselijke bodemopbouw is. Op basis daarvan kan een advies op maat worden gegeven.

Cultuurhistorie.
De aanbevelingen richten zich enerzijds op de planologisch beschermde cultuurhistorische waarden en hun verhouding tot de voorgenomen ingrepen en anderzijds tot verbetering van de conservering en beleefbaarheid van de cultuurhistorische waarden in het plangebied

Houd in de rabattenbossen de onregelmatige greppels herkenbaar. Verder zou in zijn algemeenheid herkenbaar moeten blijven dat het om een zone met rabatten in een laagte in het landschap gaat, waarop een productiebos is aangeplant. Behoud en versterk de herkenbaarheid van de banen en paden op de heide. Van de paden op de heide rest vaak niet meer dan delen van karrensporen. Grondwerkzaamheden en berijding met (zwaar) materieel zijn ongewenst op en nabij dit kwetsbare microreliëf.