DOI: 10.17026/dans-zuf-5vp9
title: Dijkversterking gemeentes Bergen, Gennep en Mook en Middelaar; archeologisch vooronderzoek: verkennend booronderzoek archeologie, Dijkring 54,56,59

description: &lt;p&gt;Voor dijkring 54 kan geconcludeerd dat het booronderzoek waardevolle informatie heeft opgeleverd op basis waarvan de archeologische verwachting nader gespecificeerd kan worden. Het veldonderzoek heeft de gewenste informatie opgeleverd over de bodemopbouw en mate van intactheid van de bodem. Hierna worden algemene conclusies getrokken in e vorm van de antwoorden op de specifieke onderzoeksvragen (zie § 1.2.3), waarna op basis van de gespecificeerde archeologische verwachting per dijksegment aanbevelingen worden gedaan over de wijze waarop met de verwachte archeologie kan worden omgegaan, rekening houdend met de geplande ingrepen. 1. Wat is de bodemkundige, geo(morfo)logische en (paleo)landschappelijke situatie? Op basis van het booronderzoek is vastgesteld dat ter plaatse van dijkring 54 de oorspronkelijke bodemopbouw grotendeels bestaat uit grofzandige afzettingen van een vlechtende rivier (Formatie van Kreftenheye, afgezet door een tak van de Rijn die onderlangs de stuwwal stroomde), die door zandige zogenaamde oude klei worden afgedekt. De oude klei is in de laatste fase afgezet toen de Rijntak werd verlaten aan het eind van de laatste ijstijd. Vanaf het begin van het Holoceen heeft in de oude klei dus bodemvorming plaats kunnen vinden, waardoor deze zich kenmerkt door een humushoudende bovengrond en een door rijping en verwering ontstane B-horizont. Deze bodemkundige situatie kan geëxtrapoleerd worden naar het hogere deel van het Rijnterras waarin/- tegen het dijktalud is aangelegd, maar niet naar het lagere deel. Daar grenst de dijkring aan de holocene overstromingsvlaktes van Maas en Niers. Bij Mook wijkt de situatie lichtelijk af. Niet alleen is hier niet uit te sluiten dat de grove zanden wellicht tot de voet van de stuwwal behoren. Ook worden ze niet afgedekt door zandige oude klei, maar door siltige komklei, waarin maar in beperkte mate bodemvorming is opgetreden. Het betreft waarschijnlijk jongere afzettingen die door de Maas bij hoogwater in de uiterwaarden zijn afgezet. 2. Is er sprake van potentiele archeologische niveaus? Zo ja, wat is daarvan de diepteligging en wat is de aard van te verwachten archeologische vindplaatsen? In het gebied is in principe sprake van één archeologisch niveau dat correspondeert met de top van de oude rivierklei. Dit heeft sinds het Vroeg Holoceen het maaiveld gevormd, totdat de mens ten behoeve van het dijktalud veranderingen in dit oppervlak heeft aangebracht. Plaatselijk ligt de oude klei daardoor afgedekt onder opgebracht materiaal, plaatselijk ligt de klei nog aan het maaiveld en plaatselijk is de oude klei afgetopt door herprofilering van het dijktalud. Dit heeft invloed op de diepte waarop de oude klei zich ten opzichte van het huidige maaiveld bevindt. De boorraaien zoals gepresenteerd op kaartbijlage 1 vormen hiervoor een goed handvat. Gezien de ouderdom van de oude klei kunnen in theorie archeologische resten daterend vanaf het begin van het Holoceen (Mesolithicum) voorkomen. Gezien de gradiëntsituatie op de overgang van het Rijnterras naar het lagere gelegen holocene dal van Maas en Niers worden archeologische vindplaatsen ook daadwerkelijk verwacht. Het kan dan gaan om vindplaatsen zonder grondsporen die zich kenmerken door een vondstlaag (met name vuursteenvindplaatsen) en vindplaatsen met grondsporen die in de oude klei zijn ingegraven en dieper reiken dan een vondstlaag (met name uit de periode van de landbouwers: vanaf het Laat Neolithicum). Bij Mook is een ander archeologisch niveau aangetroffen, dat wordt gevormd door de puinlagen die daar ten zuiden van Maasstaete op circa 1 m -Mv zijn aangetroffen. In combinatie met de historische kaart van 1850 kan geconcludeerd worden dat hier bebouwingsresten uit de periode te verwachten zijn. 3. Waar zijn bodemverstoringen aanwezig, waar bestaan deze uit en is daardoor het archeologisch niveau aangetast? De mate waarin deze bodemopbouw en eventueel daarin aanwezige archeologische resten bewaard zijn gebleven, hangt af van de mate waarin de bodem door de mens is geroerd. Plaatselijk is door grondverzet ten behoeve van het dijktalud de oorspronkelijke bodem afgetopt, terwijl op andere plaatsen de bodem juist met een gerommeld pakket is afgedekt. In alle gevallen is de top van de oude klei geroerd, zodat een intacte vondstlaag niet meer te verwachten is. Archeologische grondsporen kunnen daaronder echter nog intact zijn. Bij Mook is de natuurlijke bodemopbouw verstoord als gevolg van bouwactiviteiten in het verleden. Tegelijkertijd vormen deze verstoringen het interessante archeologisch niveau. In hoeverre de puinlagen behoren tot intacte bebouwingsresten uit de 19e eeuw is echter niet te zeggen. 4. Zijn zones of bodemlagen aan te wijzen die bedreigd worden door de ingrepen en daardoor in aanmerking komen voor vervolgonderzoek? Zo ja, begrens deze zones (X, Y, Z) en definieer welke vorm van vervolgonderzoek zinvol is? De bedreigende ingreep bestaat uit het aanbrengen van een kleidek, omdat dit wordt voorafgegaan door het ontgraven van de aanwezige grond tot 1 m -Mv. Concreet betekent dit dat overal waar het archeologisch niveau binnen 1 m -Mv ligt, de eventuele daarin aanwezige archeologische resten verstoord zullen worden. Overal waar sprake is van opgebrachte/verstoorde lagen en deze dikker zijn dan 1 m, is sprake van een voldoende dikke buffer en blijft het archeologisch niveau gespaard. In de boringen is dit echter vrijwel nergens het geval. De verwachte bebouwingsresten bij Mook liggen op het grensvlak en zullen dus net wel of net niet verstoord worden door de geplande ontgraving. De zones die door wel of niet door de geplande ingrepen bedreigd worden, of waar sowieso geen archeologische resten meer verwacht worden, zijn aangegeven op figuur 9. Hierbij gelden de volgende aanbevelingen: - Zones met hoge archeologische verwachting vanwege een intact archeologisch niveau (oude klei): een karterend/waarderend onderzoek om vast te stellen of en zo ja welke archeologische resten hier aanwezig zijn. Gezien de aard van de verwachte resten (hoofdzakelijk grondsporen) wordt geadviseerd dit onderzoek te laten bestaan uit een proefsleuvenonderzoek voorafgaand aan de geplande ontgraving. - Zones met middelhoge archeologische verwachting (deels afgetopte oude klei): hoewel de top van de bodem en eventueel daarin aanwezige grondsporen zijn afgetopt, kunnen de diepere delen van grondsporen bewaard zijn gebleven. Om dit te controleren, wordt aanbevolen om na verwijdering van de humushoudende bovengrond de graafvlakken archeologisch te inspecteren. - Zones met een lage archeologische verwachting omdat de bodem te nat is: archeologische resten worden hier niet verwacht, maar zijn niet uit te sluiten. Daarom wordt een inspectie van de graafvlakken na ontgraving aanbevolen. - Zones met een lage archeologische verwachting omdat de bodem is verstoord of volledig afgetopt: eventuele archeologische resten zijn volledig verstoord. Hoewel een eventueel dieper grondspoor niet is uit te sluiten, wordt hier vanwege het ontbreken van verdere bovenliggende context geen archeologische waarde meer aan toegekend. Verder onderzoek wordt in deze zones daarom niet nodig geacht. - Zones met hoge verwachting voor bebouwingsresten gekoppeld aan de historische kern van Mook: waarderend onderzoek om meer inzicht te krijgen in de aard, datering en gaafheid van de archeologische resten. Gezien de aard van de verwachte resten (bebouwingsresten) wordt geadviseerd dit onderzoek te laten bestaan uit een proefsleuvenonderzoek voorafgaand aan de geplande ontgraving. Het wordt geadviseerd om in een apart plan van aanpak (PvA) de optimale afstemming te zoeken tussen het archeologisch onderzoek en de concrete uitvoeringsplanning van de ingrepen. Geadviseerd wordt het bevoegd gezag vroegtijdig te betrekken bij het opstellen van dit PvA. Gravende werkzaamheden dienen overigens te worden uitgevoerd conform een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen (PvE). N.B.: Indien planaanpassing toch mogelijk is, dan dient daarbij met de volgende voorwaarden rekening te worden gehouden: - Voorbereidende graafwerkzaamheden mogen niet dieper reiken dan het niveau waarop eventuele archeologische grondsporen intact bewaard zijn gebleven (top van de oude klei). - Het aanbrengen van een afdekkend pakket dient zodanig te geschieden dat de onderliggende lagen niet van geoxideerde in gereduceerde toestand om kunnen slaan.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van het booronderzoek kan voor dijkring 56 geconcludeerd worden dat de archeologische verwachting, zoals opgesteld tijdens het bureauonderzoek, gehandhaafd kan blijven. Het veldonderzoek heeft de gewenste informatie opgeleverd over de bodemopbouw en mate van intactheid van de bodem. Op basis hiervan kan de archeologische verwachting nader gespecificeerd worden. Dat gebeurt hierna middels beantwoording van de gestelde onderzoeksvragen. 1. Wat is de bodemkundige, geo(morfo)logische en (paleo)landschappelijke situatie? Op basis van het booronderzoek is vastgesteld dat ter plaatse van dijkring 56 door de wind afgezette zanden voorkomen die aan het eind van het Pleistoceen zijn afgezet. Deze goed gesorteerde, zwak siltige, matig grove zanden liggen goed ontwaterd op de rand van de hogere pleistocene rivierterrassen. Onder deze omstandigheden heeft zich in het zand een humuspodzolgrond ontwikkeld. 2. Is er sprake van potentiele archeologische niveaus? Zo ja, wat is daarvan de diepteligging en wat is de aard van te verwachten archeologische vindplaatsen? De top van de humuspodzolgrond ligt aan het maaiveld en wordt niet door jongere pakketten afgedekt, met uitzondering van een paar boringen waar sprake is van een dun recent opgebracht zanddek en het boerderij-erf waar sprake is van een dik opgebracht dek. Er is sprake van één doorlopend archeologisch niveau, gerepresenteerd door de top van de humuspodzolgrond. Hierop worden, gezien de ligging op een uitgesproken gradiënt, vindplaatsen uit alle archeologische hoofdperioden verwacht. De diepte waarop eventuele resten beneden dit archeologisch aanwezig kunnen zijn, hangt af van de aard van de vindplaatsen. In het gebied worden zowel vindplaatsen met als zonder grondsporen verwacht. Vindplaatsen met grondsporen reiken dieper dan vindplaatsen zonder grondsporen die zich beperken tot een oppervlakkige vondstlaag. 3. Waar zijn bodemverstoringen aanwezig, waar bestaan deze uit en is daardoor het archeologisch niveau aangetast? Ten behoeve van de waterkerende functie van de dijkring is de natuurlijke overgang van het pleistocene terras naar de holocene overstromingsvlakte in delen van het onderzochte tracé vergraven tot een steilrand. Hierbij is de aangetroffen humuspodzolgrond in meer of mindere mate aangetast. Er is onderscheid te maken in een relatief intact, deels afgetopt en afgetopt bodemprofiel. Voor de zone intacte humuspodzolgronden geldt een hoge archeologische verwachting voor grotendeels intacte grondsporen met daarboven een verstoorde vondstlaag. In de deels afgetopte zone is alleen de BC-horizont nog intact bewaard is, waardoor de vondstlaag en de bovenkant van grondsporen zijn afgetopt. In de laatste zone is de bodem tot in de C-horizont afgetopt, waardoor eventueel alleen de diepste delen van diepe grondsporen bewaard zijn. Eén en ander is ook weergegeven op figuur 6. 4. Zijn zones of bodemlagen aan te wijzen die bedreigd worden door de ingrepen en daardoor in aanmerking komen voor vervolgonderzoek? Zo ja, begrens deze zones (X, Y, Z) en definieer welke vorm van vervolgonderzoek zinvol is? Hoewel de exacte ingrepen ten behoeve van de aanpak van de dijkring niet bekend zijn, ligt het in de lijn der verwachting dat de ingrepen verstorend zullen zijn voor de verwachte archeologie, omdat het archeologisch niveau aan het maaiveld ligt en niet wordt afgedekt door jongere beschermende lagen. Daarbij is onderscheid te maken tussen zones met een hoog bedreigingsrisico (te weten de zones met een relatief intact bodemprofiel), zones met een matig bedreigingsrisico (de zones met een deels afgetopt bodemprofiel) en zones met een laag bedreigingsrisico (de zones met een afgetopt bodemprofiel). Deze zones zijn op figuur 6 aangegeven met respectievelijk de kleuren rood, geel en grijs. Het heeft de voorkeur om verstoring van het archeologisch niveau zoveel mogelijk te voorkomen. Gezien het belang van de dijkversterking is echter al duidelijk dat planaanpassing niet of slechts zeer beperkt mogelijk is. In de zones waar verstoring van het archeologisch niveau niet voorkomen kan worden, wordt verder onderzoek zinvol geacht, waarbij de volgende aanbevelingen gelden: - Zones met hoge archeologische verwachting voor intacte grondsporen (onder een verstoorde vondstlaag): een karterend/waarderend onderzoek om vast te stellen of en zo ja welke archeologische resten hier aanwezig zijn. - Zones met middelhoge archeologische verwachting voor grondsporen: het betreft enkele kleinere zones waar eventueel nog grondsporen aanwezig zijn. Aanbevolen wordt deze pas te onderzoeken als de resultaten van het onderzoek in de zones met een hoge archeologische verwachting daar aanleiding toe geven. - Zones met een lage archeologische verwachting: omdat de bodem hier is afgetopt, zijn eventueel alleen de diepste delen van diepe grondsporen aanwezig. De informatie hiervan is beperkt vanwege het ontbreken van de bovenliggende archeologische context. Daarom wordt aanbevolen om in deze zones een inspectie uit te voeren van de graafvlakken na verwijdering van de bouwvoor indien de resultaten van het onderzoek in de omliggende zones hier aanleiding toe geven. Gezien de aard van de geplande ingrepen in combinatie met de aard van de verwachte archeologische resten (grondsporen), wordt geadviseerd een kartering/waardering uit te voeren middels een gravend onderzoek. De exacte vorm waarin dit moet worden uitgevoerd, hangt af van zowel de aard van de verwachte archeologische resten als van de aard van de geplande ingrepen. Op hoofdlijnen bestaat er een keuze tussen proefsleuven voorafgaand aan de ingrepen of een begeleiding tijdens de ingrepen. Het wordt geadviseerd om in een apart Plan van Aanpak (PvA) vast te stellen waar de exacte ingrepen snijden met het niveau waarop de archeologische resten verwacht worden en vervolgens een optimale afstemming te zoeken tussen onderzoeksmethoden en de concrete uitvoeringsplanning van de ingrepen. Geadviseerd wordt het bevoegd gezag vroegtijdig te betrekken bij het opstellen van het PvA. Gravende werkzaamheden dienen overigens te worden uitgevoerd conform een door het bevoegd gezag goedgekeurd Programma van Eisen (PvE). N.B.: Indien planaanpassing toch mogelijk is, dan dient daarbij met de volgende voorwaarden rekening te worden gehouden: - Voorbereidende graafwerkzaamheden mogen niet dieper reiken dan het niveau waarop eventuele archeologische grondsporen intact bewaard zijn gebleven (figuur 3b: rode stippellijn). - Het aanbrengen van een afdekkend pakket dient zodanig te geschieden dat de onderliggende lagen niet van geoxideerde in gereduceerde toestand om kunnen slaan.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit een in 2013 uitgevoerd archeologisch bureauonderzoek is gebleken dat de dijkring‘Eiland van Bergen’ een hoog terrasrestant vormt, omringd door oude stroomgeulen. Voor het terrasrestant geldt een hoge archeologische verwachting voor vindplaatsen (bewoningssporen) uit alle archeologische perioden. In de lagere geulen worden geen bewoningssporen verwacht, maar kunnen wel resten voorkomen gerelateerd aan de natte context (overgangen en afvaldumps) uit de periode Mesolithicum t/m Nieuwe tijd. Om meer inzicht te krijgen in de diepte van potentiele archeologische niveaus en de mate van bodemverstoring is in het voorjaar van 2014 op basis van een apart Plan van Aanpak een verkennend booronderzoek uitgevoerd. Met behulp van 137 boringen tot gemiddeld 165 cm -Mv en een opgewaardeerde boorbeschrijving (verkenningplus) is inzicht verkregen in de landschappelijke opbouw en genese van het gebied. Dit is vervolgens vertaald in de archeologische potentie. De landschappelijke basis van het gebied bestaat uit pleistoceen terraszand, gekenmerkt door hogere ruggen en lagere geulen gevormd door de vlechtende Maas in de Late Dryas. In het Vroeg Holoceen zijn in de geulen (gelaagde) kleien afgezet en op de overgangen naar de hogere ruggen kleiige zanden. In de daarop volgende rustige periode vond sterke bodemvorming (verbruining) plaats op de terrasruggen en -flanken en veenvorming in de geulen. In de Middeleeuwen nam de rivieractiviteit weer toe. In de geulen werd opnieuw klei afgezet. Op den duur overstroomden bij hoogwater ook de hogere terreindelen weer, waarbij een zandig overstromingsdek werd afgezet. Gezien de sterke bijmenging met puinspikkels en mijnbouwafval is dit dek relatief jong. Op de verbruinde, hogere pleistocene terraszanden en vroeg-holocene oeverafzettingen worden sporen van bewoning en daaraan gekoppelde perifere activiteiten uit de Prehistorie verwacht. Hiervoor zijn tijdens het booronderzoek ook archeologische indicatoren aangetroffen. Dit archeologisch niveau bevindt zich tussen 11,6 en 12,1 m +NAP in de oeverafzettingen en eventueel hoger op zandige terrasruggen. In de lagere geulen worden resten verwacht gerelateerd aan de natte context, zoals afvaldumps en (beek)overgangen, met name op plaatsen waar de oevers rijk bewoond zijn. De kans op de aanwezigheid van goed geconserveerde resten is het grootst in zones met veen, vanwege de daaraan gekoppelde gunstige conserveringsvoorwaarden voor de (veelal) organische archeologische resten. De aangetroffen veenlagen komen doorgaans voor beneden 10,8 m +NAP. Overal waar een hoge archeologische verwachting geldt en de geplande ingrepen dieper reiken dan het archeologisch niveau waarin archeologische resten verwacht worden, is sprake van een bedreiging voor eventuele archeologische resten. Indien verstoring middels planaanpassing niet voorkomen kan worden, wordt nader onderzoek zinvol geacht. Omdat op dit moment de aard van de ingrepen nog niet exact bekend zijn, wordt geadviseerd zodra deze ingrepen wel bekend zijn een Plan van Aanpak (PvA) voor vervolgonderzoek op te stellen om inzichtelijk te maken waar sprake is van verstoring van het archeologisch niveau en hoe hier dan mee om te gaan.&lt;/p&gt;
description: Date: 2015-01-27