DOI: 10.14457/tu.the.2015.948
title: การคุ้มครองผู้ฝึกงาน

description: หัวข้อวิทยานิพนธ์การคุ้มครองผู้ฝึกงานชื่อผู้เขียนนางสาวสรัลรัตน์ จันทวีชื่อปริญญานิติศาสตรมหาบัณฑิตสาขาวิชา/คณะ/มหาวิทยาลัยกฎหมายเอกชนนิติศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์อาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ต่อพงศ์ กิตติยานุพงศ์ปีการศึกษา2558บทคัดย่อผู้ฝึกงาน ลูกจ้าง และลูกจ้างทดลองงานมีลักษณะการปฏิบัติงานที่คล้ายคลึงกันทั้งที่บุคคลเหล่านี้มีวัตถุประสงค์ในการเข้าทำสัญญาเพื่อก่อให้เกิดนิติสัมพันธ์ทางกฎหมายที่แตกต่างกันและได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายที่แตกต่างกัน ทำให้เกิดปัญหาเกี่ยวกับความชัดเจนในการจำแนกนิติสัมพันธ์ระหว่างบุคคลเหล่านี้ ระบบการฝึกงานเป็นที่นิยมแพร่หลายแต่ประเทศไทยกลับมีบทบัญญัติที่กำหนดให้ความคุ้มครองผู้ฝึกงานอย่างจำกัด คงมีเพียงผู้ฝึกงานที่อยู่ภายใต้บังคับแห่งกฎหมายส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานเท่านั้นที่จะได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายดังกล่าว ทั้งที่ในทางข้อเท็จจริงการฝึกงานสามารถเกิดขึ้นได้อย่างอิสระในทุกสาขาอาชีพ อีกทั้งปัจจุบันอัตราการแข่งขันในตลาดแรงงานมีความเข้มข้นมากขึ้นเนื่องจากภาวะทางเศรษฐกิจ มีอัตราแรงงานจำนวนมากแต่กลับมีตำแหน่งงานที่ไม่เพียงพอกับความต้องการประกอบกับการต้องการลดต้นทุนในการประกอบธุรกิจ เป็นเหตุให้นายจ้างอาศัยช่องวางเพื่อหลีกเลี่ยงกฎหมายด้วยการอาศัยผู้ฝึกงานเป็นแหล่งแรงงานราคาถูก โดยการนำหลักเสรีภาพในการทำสัญญามาเอื้อประโยชน์ในกิจการของตนด้วยการเริ่มต้นนิติสัมพันธ์กันตามสัญญาฝึกงานซึ่งไม่มีฐานะเป็นลูกจ้างตามกฎหมายแรงงานแทนที่จะเริ่มต้นนิติสัมพันธ์ตามสัญญาจ้างแรงงาน เพื่อจะไม่ต้องรับภาระในการให้สิทธิต่างๆ แก่ลูกจ้างตามที่กฎหมายแรงงานกำหนด เกิดเป็นปัญหาที่ต้องพิจารณาว่าผู้ฝึกงานทุกประเภทควรมีสิทธิและได้รับความคุ้มครองในทางกฎหมายเป็นมาตรฐานเดียวกันหรือไม่ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมีความพยายามอย่างยิ่งที่จะเสนอแนวทางการแก้ไขปัญหาในประเด็นต่างๆ และยังได้นำเสนอกฎหมาย คำพิพากษาของศาลในต่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับผู้ฝึกงานเพื่อนำมาใช้เป็นแนวทางในการกำหนดเกณฑ์ในการแยกความสัมพันธ์ระหว่างผู้ฝึกงาน ลูกจ้าง และลูกจ้างทดลองงาน การปรับปรุงแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายที่เกี่ยวข้องเพื่อคุ้มครองผู้ฝึกงานอย่างเพียงพอและเป็นมาตรฐานเดียวกัน จากการศึกษาเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้ฝึกงานในกฎหมายต่างประเทศมีการบัญญัติกำหนดสถานะทางกฎหมายของผู้ฝึกงานและการให้ความคุ้มครองผู้ฝึกงานไว้อย่างชัดเจน โดยประเทศสหรัฐอเมริกา ประเทศอังกฤษ และประเทศสิงคโปร์บัญญัติไว้เป็นส่วนหนึ่งในพระราชบัญญัติเกี่ยวกับการคุ้มครองแรงงาน ประเทศฝรั่งเศสบัญญัติเป็นบรรพหนึ่งในประมวลกฎหมายแรงงาน ส่วนประเทศเยอรมนีมีการบัญญัติแยกเป็นพระราชบัญญัติเกี่ยวกับผู้ฝึกงานโดยเฉพาะ ทั้งนี้มีการกำหนดรายละเอียดในเรื่องต่างๆ ตั้งแต่การกำหนดสถานะของผู้ฝึกงานตามกฎหมาย การเกิดสัญญาฝึกงาน การกำหนดอายุของผู้ฝึกงาน รายละเอียดเกี่ยวกับการฝึกงาน ค่าตอบแทนการฝึกงาน และการสิ้นสุดของสัญญาฝึกงาน ซึ่งในแต่ละประเทศมีทั้งส่วนที่คล้ายคลึงกันและแตกต่างกันออกไปวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนเสนอแนวทางในการจำแนกความแตกต่างระหว่างผู้ฝึกงาน ลูกจ้าง และลูกจ้างทดลองงาน ประการแรกจะต้องวิเคราะห์จากวัตถุประสงค์เริ่มต้นของคู่สัญญาในการตกลงทำสัญญา ประการต่อมาหากโดยสภาพและคุณสมบัติบุคคลดังกล่าวควรมีฐานะเป็นลูกจ้างแต่กลับมีการทำสัญญาฝึกงานเป็นลายลักษณ์อักษรเพื่ออำพรางสัญญาจ้างแรงงานโดยส่อเจตนาหลีกเลี่ยงกฎหมายแรงงาน ผู้เขียนเสนอให้นำหลักทั่วไปในทางแพ่งคือบทบัญญัติมาตรา 171 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาใช้ในการตีความเจตนาระหว่างคู่สัญญา อีกทั้ง การพิจารณาถึงวัตถุประสงค์ที่แท้จริงระหว่างคู่สัญญาเป็นเรื่องภายในจิตใจยากที่บุคคลอื่นจะทราบถึงเจตนาที่แท้จริง ผู้เขียนเห็นว่าควรมีการทำสัญญาฝึกงานเป็นหนังสือและลงลายมือชื่อของคู่สัญญาทั้งสองฝ่าย พร้อมทั้งกำหนดรายการอย่างน้อยที่สัญญาฝึกงานควรมีเพื่อเป็นประโยชน์ในการตีความและพิจารณาความสัมพันธ์ทางกฎหมาย โดยการทำสัญญาฝึกงานเป็นหนังสือในกรณีนี้ไม่ถือเป็นแบบตามกฎหมาย การจะกำหนดให้การทำสัญญาฝึกงานมีสภาพบังคับและเป็นมาตรฐานเดียวกัน ผู้เขียนเสนอเป็นแนวทางให้การเพิ่มเติมบทบัญญัติในพระราชบัญญัติส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงาน พ.ศ. 2545 และที่แก้ไขเพิ่มเติมเป็นมาตรา 19/1 โดยบัญญัติว่า “มาตรา 19/1 ให้นำบทบัญญัติในส่วนที่เกี่ยวกับการทำสัญญาการฝึกมาใช้บังคับแก่การฝึกงานที่ไม่เป็นไปตามพระราชบัญญัตินี้” ผู้เขียนได้เสนอรายการที่ควรมีกำหนดในสัญญาฝึกงาน อีกทั้งได้วิเคราะห์ข้อบกพร่องของกฎหมายส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบันเพื่อเป็นแนวทางในการปรับปรุงแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้องต่อไป โดยได้วิเคราะห์ในรายละเอียดดังต่อไปนี้ประการแรก วันเริ่มต้นของสัญญาฝึกงาน ตามกฎหมายส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานกำหนดให้ระบุเพียงระยะเวลาการฝึกแต่ไม่ได้กำหนดให้ระบุระยะเวลาเริ่มต้นของสัญญาฝึกงาน ผู้เขียนเสนอว่าควรมีการกำหนดให้ระบุวันเริ่มต้นของสัญญาฝึกงานให้มีความชัดเจน และต้องมีการทำสัญญาฝึกงานก่อนจะมีการเริ่มต้นฝึกงาน ประการที่สอง ในส่วนของระยะเวลาของสัญญาฝึกงานเพื่อมิให้มีการกำหนดระยะเวลาฝึกงานนานเกินความจำเป็นโดยมีเจตนาหลีกเลี่ยงกฎหมายแรงงานของนายจ้าง ผู้เขียนเสนอให้มีการกำหนดระยะเวลาฝึกงานสูงสุด ประการที่สาม ความสิ้นสุดของสัญญาฝึกงานกรณีที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งประสงค์ให้สัญญาฝึกงานสิ้นสุดลงก่อนครบกำหนดระยะเวลาที่ตกลงกัน ผู้เขียนเห็นว่าย่อมสามารถทำได้ตามหลักเสรีภาพในการทำสัญญา อีกทั้งโดยสภาพของสัญญาฝึกงานมีลักษณะเป็นหนี้ในธรรมซึ่งต่างฝ่ายต่างไม่มีหน้าที่ตามกฎหมายที่จะบังคับกันได้ แต่ทั้งนี้ในกรณีที่คู่สัญญาตกลงกันให้มีการเลิกสัญญาก่อนครบกำหนดระยะเวลาตามสัญญาได้ ผู้เขียนเสนอให้ต้องมีการกำหนดเงื่อนไขการเลิกสัญญาในรายการที่ต้องระบุในสัญญาฝึกงาน และควรกำหนดให้มีการบอกกล่าวล่วงหน้าเป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 1 สัปดาห์ เพื่อให้ฝ่ายที่ถูกบอกเลิกสัญญาได้ทราบล่วงหน้า และประการสุดท้ายการขยายระยะเวลาฝึกงานนั้นสามารถทำได้ แต่เพื่อมิให้มีการขยายระยะเวลาฝึกงานออกไปนานเกินความจำเป็น จึงเสนอให้การขยายระยะเวลาฝึกงานสามารถทำได้โดยมีเงื่อนไขและจะต้องมีการกำหนดรายละเอียดในเรื่องต่างๆ ไว้ในสัญญาฝึกงานด้วยกรณีการฝึกงานอิสระที่มิได้อยู่ภายใต้กฎหมายส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานและมิใช่การฝึกงานในระบบสหกิจศึกษา จากการศึกษาผู้เขียนเห็นว่า งานประเภทที่เป็น “แรงงานฝีมือ” (Skilled Labor) เท่านั้นที่ควรจัดให้มีการฝึกงานได้ โดยต้องเป็นงานประเภทที่ต้องใช้วิชาชีพเฉพาะและงานประเภทช่างฝีมือ ส่วนงานที่มีลักษณะไม่ต้องอาศัยทักษะเป็นแรงงานประเภทไร้ฝีมือนั้น ไม่มีความจำเป็นต้องฝึกงานแต่หากประสงค์จะทดสอบการทำงานย่อมสามารถกำหนดให้มีการทดลองงานได้ในช่วงระยะเวลาสั้นๆ และผู้เขียนเห็นว่า ผู้ฝึกงานทุกประเภทควรได้รับความคุ้มครองที่เป็นมาตรฐานเดียวกัน โดยศึกษาทั้งกฎหมายของประเทศไทย กฎหมายต่างประเทศ และอนุสัญญาขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (International Labour Organization : ILO) ที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดอายุขั้นต่ำของผู้ฝึกงาน ระยะเวลาทำงาน เวลาพัก วันหยุดประจำสัปดาห์ในระหว่างการฝึกงาน และความปลอดภัยในการทำงาน และประเด็นว่าควรมีการกำหนดจ่ายค่าตอบแทนแก่ผู้ฝึกงานในระหว่างการฝึกงานหรือไม่ ซึ่งผู้เขียนได้ศึกษาวิเคราะห์รายละเอียดไว้ในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ส่วนประเด็นปัญหาเรื่องความรับผิดของนายจ้างในการกระทำละเมิดของผู้ฝึกงานสมควรจะมีการบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมายให้นายจ้างมีความรับผิดเช่นเดียวกับกรณีความรับผิดในการกระทำละเมิดของลูกจ้างตามมาตรา 425 แห่งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หรือไม่  ในประเด็นนี้ผู้เขียนได้นำเสนอแนวคิดและกฎหมายต่างประเทศที่เกี่ยวข้องและวิเคราะห์ถึงข้อดีและข้อเสียเพื่อนำมาใช้ในการพิจารณาความเหมาะสมของบทบัญญัติดังกล่าว