DOI: 10.14457/tu.the.2015.879
title: ปัญหาการนำบทบัญญัติลักษณะตั๋วเงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาใช้กับบัตรเงินฝาก

description: บัตรเงินฝาก (Negotiable Certificate of Deposits : NCD) เป็นตราสารเปลี่ยนมือซึ่งสถาบันการเงินใช้เพื่อระดมเงินทุนจากประชาชนในรูปแบบของบัญชีเงินฝากที่สามารถโอนเปลี่ยนมือได้เหมือนกับตั๋วเงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์  การออกบัตรเงินฝากช่วยให้สถาบันการเงินมีกระแสเงินสดหมุนเวียนในกิจการของตน พร้อมทั้งสามารถวางแผนบริหารจัดการกระแสเงินสดที่ต้องใช้ในกิจการและเงินสดที่ต้องนำมาจ่ายคืนให้แก่ผู้ฝากเงินได้ง่าย โดยผู้ฝากเงินก็ได้รับประโยชน์จากบัตรเงินฝากในรูปแบบของดอกเบี้ย หรือส่วนลดเป็นการตอบแทน อย่างไรก็ตาม แม้ว่าบัตรเงินฝากจะถูกนำมาใช้ในประเทศไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 ซึ่งปัจจุบันบัตรเงินฝากอยู่ภายใต้พระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 แต่บัตรเงินฝากกลับไม่เป็นที่รู้จัก และไม่ได้รับความนิยมตามความตั้งใจของผู้ร่างกฎหมาย โดยผู้เขียนพบปัญหาหลายประการทั้งปัญหาบทบัญญัติแห่งกฎหมาย และปัญหาแนวทางปฏิบัติของสถาบันการเงินที่มีต่อบัตรเงินฝากซึ่งกระทบต่อความนิยมในบัตรเงินฝากอย่างสำคัญ ซึ่งวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ศึกษาเปรียบเทียบการใช้บัตรเงินฝากในประเทศไทย ซึ่งแยกสามารถพิจารณาได้ดังนี้1. บัตรเงินฝากเป็นตั๋วเงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์หรือไม่ จากการศึกษาพบว่าบัตรเงินฝากมีความคล้ายคลึงกับตั๋วสัญญาใช้เงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์อย่างมาก ซึ่งบัตรเงินฝากในตางประเทศที่อยู่ในขอบข่ายการศึกษาวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ทั้งประเทศกฎหมายสหรัฐอเมริกา และกฎหมายประเทศฝรั่งเศสที่พิจารณาให้บัตรเงินฝากเป็นตั๋วสัญญาใช้เงินประเภทหนึ่ง ส่วนกฎหมายประเทศอังกฤษมิได้พิจารณาให้บัตรเงินฝากเป็นตราสารเปลี่ยนมือชนิดหนึ่ง แต่มิใช่ตั๋วสัญญาใช้เงิน  เมื่อพิจารณากฎหมายว่าด้วยบัตรเงินฝากของประเทศไทยพบว่า บัตรเงินฝากไม่ใช่ตั๋วสัญญาใช้เงิน เพราะ ไม่มีรายการ “คำบอกชื่อว่าเป็นตั๋วสัญญาใช้เงิน”ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ 983 ซึ่งเป็นรายการสำคัญที่ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 984 ไม่ได้บัญญัติทางแก้ไขไว้ เมื่อบัตรเงินฝากไม่มีรายการคำบอกชื่อว่าเป็นตั๋วสัญญาใช้เงิน ดังนั้น บัตรเงินฝากจึงมิใช่ตั๋วเงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เพียงแต่พระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 บัญญัติให้นำเอาบทบัญญัติในประมวลกฎหมายดังกล่าวบางมาตรามาบังคับใช้กับบัตรเงินฝากโดยอนุโลมเท่านั้น 2. สืบเนื่องจากการที่พระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 บัญญัติให้นำเอาประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาบังคับใช้กับบัตรเงินฝากโดยอนุโลม โดยหวังให้การใช้บัตรเงินฝากมีมาตรฐานเดียวกันกับตั๋วเงินก็ตาม แต่ในเรื่องสถานะความเป็นหนังสือตราสารของบัตรเงินฝากหรือไม่ ยังมีความคลุมเครืออยู่ เนื่องจากพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มิได้บัญญัติให้บัตรเงินฝากเป็นหนังสือตราสารเหมือนกับกรณีตั๋วเงินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ซึ่งคำว่า “หนังสือตราสาร”นั้น ทั้งประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 ก็ไม่ได้ให้ความหมายของคำดังกล่าวไว้เช่นกัน แต่ในทางวิชาการแล้วได้มีการอธิบายความหมายของหนังสือไว้ว่า หนังสือตราสารต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษรลงลายมือชื่อผู้ออกตราสารนั้น ต้องมีรายการตามที่กฎหมายกำหนด และต้องก่อสิทธิทางหนี้และทางทรัพย์ให้แก่ผู้ทรงตราสาร ในทางกลับกันกฎหมายว่าด้วยบัตรเงินฝากในต่างประเทศ ทั้งประเทศอังกฤษ สหรัฐอเมริกา หรือประเทศฝรั่งเศส ไม่มีการอธิบายถึงการเป็นหนังสือตราสารไว้ แต่กลับอธิบายว่า ตราสารใดมีลักษณะเป็นตราสารเปลี่ยนมือได้บ้างเท่านั้น หากจะพิจารณาบัตรเงินฝากในมุมมองของกฎหมายประเทศไทยแล้ว บัตรเงินฝากมีลักษณะเป็นหนังสือตราสารโดยลักษณะของบัตรเงินฝากเอง เพียงแต่กฎหมายไม่ได้บัญญัติไว้เท่านั้น   3.บัตรเงินฝากมีมูลหนี้เดิมหรือไม่นั้น จากการศึกษาพบว่ามูลหนี้เดิมในการออกบัตรเงินฝากทุกฉบับนั้นมาจากมูลหนี้ตามสัญญาฝากทรัพย์เท่านั้น และการโอนบัตรเงินฝากต้องอาศัยมูลหนี้เดิมเช่นกัน ซึ่งมูลหนี้เดิมอาจมาจากนิติเหตุใดก็ได้ อย่างไรก็ตาม ในเรื่องความระงับแห่งมูลหนี้ตามบัตรเงินฝากกลับไม่มีกฎหมายบัญญัติเอาไว้โดยเฉพาะ เหมือนกรณีตั๋วเงิน กล่าวคือ มูลหนี้เดิมอันเป็นฐานแห่งการออกหรือโอนตามตั๋วเงินจะระงับก็ต่อเมื่อได้มีการจ่ายเงินตามตั๋วเงินโดยชอบแล้วตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 321 วรรคสาม ซึ่งบทบัญญัติดังกล่าวใช้บังคับเฉพาะตั๋วเงิน และประทวนสินค้าเท่านั้น เมื่อบัตรเงินฝากไม่ใช่ทั้งตั๋วเงิน และประทวนสินค้า จึงไม่อาจปรับใช้แก่บัตรเงินฝากได้แม้ว่าบัตรเงินฝากจะเป็นตราสารเปลี่ยนมือเหมือนกับตั๋วเงินก็ตาม ดังนั้น การชำระหนี้ด้วยบัตรเงินฝากถือเป็นการชำระหนี้เป็นอย่างอื่น ส่งผลให้มูลหนี้เดิมตามบัตรเงินฝากระงับลง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 321 วรรคแรก ซึ่งกระทบต่อความเป็นตราสารเปลี่ยนมือของบัตรเงินฝาก ตรงข้ามกับแนวความคิดทางกฎหมายในเรื่องการชำระหนี้ด้วยบัตรเงินฝากในประเทศกลุ่มแองโกลอเมริกา และกลุ่มประเทศภาคพื้นยุโรป กล่าวคือ เมื่อบัตรเงินฝากเป็นตราสารเปลี่ยนมือมูลหนี้จะระงับไปก็ต่อเมื่อได้มีการจ่ายเงินตามบัตรเงินฝากโดยชอบแล้วเท่านั้น  ในประเด็นนี้เป็นช่องว่างทางกฎหมายที่ต้องได้รับการแก้ไขให้การชำระหนี้ด้วยบัตรเงินฝากไม่เป็นเหตุให้มูลหนี้เดิมและมูลหนี้ตามบัตรเงินฝากระงับเหมือนกับกรณีตั๋วเงิน  อีกทั้งยังมีประเด็นปัญหาในเรื่องบัตรเงินฝากนั้นไม่มีบทบัญญัติที่กำหนดให้คู่สัญญาสามารถฟ้องร้องบังคับตามมูลหนี้เดิมที่เป็นฐานแห่งการออกหรือโอนบัตรเงินฝากได้ ดังเช่นกรณีตั๋วเงินอีกด้วย เนื่องจากพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงินมิได้บัญญัติให้นำประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1005 มาบังคับใช้กับบัตรเงินฝากโดยอนุโลม จากการศึกษาเปรียบเทียบกฎหมายประเทศอังกฤษ กฎหมายสหรัฐอเมริกา และกฎหมายประเทศฝรั่งเศส คู่สัญญามีสิทธิที่จะฟ้องร้องบังคับตามมูลหนี้เดิมอันตามบัตรเงินฝากด้วยกันทั้งสิ้น ในประเด็นปัญหานี้ ผู้เขียนเห็นว่าควรแก้ไขกฎหมายว่าด้วยบัตรเงินฝากให้สอดคล้องกฎหมายบัตรเงินฝากในต่างประเทศ และประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ด้วยนอกจากนี้ ในเรื่องอายุความตามมูลหนี้เดิมในบัตรเงินฝากมีระยะเวลายาวนานถึง 10 ปี ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 193/30 เนื่องจากพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 มิได้บัญญัติให้นำประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1001 มาตรา 1002 และ มาตรา 1003 ซึ่งมีอายุความ 3 ปี 1 ปี และ 6 เดือน ซึ่งสอดคล้องกับกฎหมายและเทศฝรั่งเศสมาบังคับใช้กับบัตรเงินฝากโดยอนุโลม จึงเป็นอุปสรรคในการฟ้องร้องบังคับตามมูลหนี้เดิม และกระทบต่อความนิยมในบัตรเงินฝากอย่างยิ่ง เช่นนี้ จึงควรแก้ไขอายุความตามบัตรเงินฝากให้มีระยะเวลาที่สั้นกว่าอายุความตามมูลหนี้เดิมเช่นเดียวกับกรณีตั๋วเงิน เพื่อทำให้บัตรเงินฝากได้รับความนิยมมากยิ่งขึ้น4. เมื่อใดก็ตามที่บัตรเงินฝากมีลายมือชื่อผู้สลักหลังปลอม ผู้ที่ได้รับผลร้ายที่สุด คือ ผู้ที่รับโอนบัตรเงินฝากคนแรกหลังจากที่มีการปลอมลายมือชื่อผู้สลักหลัง เพราะ นอกจากผู้ปลอมลายมือชื่อแล้ว บุคคลดังกล่าวไม่อาจเรียกให้คู่สัญญาตามบัตรเงินฝากรับผิดต่อตนได้เลย แม้ว่าตนจะสุจริตไม่ทราบถึงข้อเท็จจริงเช่นนั้นก็ตาม ตามพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 ประกอบประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1008 ซึ่งในทางปฏิบัติเป็นไปได้ยากที่จะทราบว่าผู้โอนบัตรเงินฝากให้แก่ตนนั้น เป็นเจ้าของที่แท้จริงตามบัตรเงินฝาก การนำบทบัญญัติดังกล่าวมาใช้ย่อมกระทบต่อการโอนเปลี่ยนมือ และความน่าเชื่อถือในการใช้บัตรเงินฝากอีกด้วย จากการศึกษากฎหมายต่างประเทศ กฎหมายประเทศอังกฤษ และกฎหมายสหรัฐอเมริกาต่างบัญญัติเรื่องการปลอมลายมือชื่อไว้เช่นเดียวกับกฎหมายว่าด้วยบัตรเงินฝากของประเทศไทย แต่กฎหมายทั้งสองประเทศต่างก็มีแนวทางปฏิบัติที่ผ่อนปรนหลักการเช่นนั้นไว้ด้วย หากการปลอมลายมือชื่อนั้นเจ้าของเดิมแห่งบัตรเงินฝากมีส่วนรู้เห็น หรือทำให้เกิดการปลอมแปลงขึ้น ส่วนการปลอมลายมือชื่อผู้สลักหลังบัตรเงินฝากในประเทศฝรั่งเศส  ลายมือชื่อดังกล่าวไม่มีผลใดๆ ต่อบัตรเงินฝาก ผู้รับโอนบัตรเงินฝาก ผู้รับโอนบัตรเงินฝากที่มีลายมือชื่อผู้สลักหลังปลอมแต่อย่างใด เช่นนี้ จึงเห็นควรให้แก้ไขบทบัญญัติเรื่องการปลอมลายมือชื่อผู้สลักหลังให้เป็นไปในแนวทางเดียวกับกฎหมายประเทศฝรั่งเศส เพื่อสร้างความเชื่อมันให้แก่ผู้ลงทุนในบัตรเงินฝาก อีกทั้งยังส่งผลให้บัตรเงินฝากได้รับความนิยมมากขึ้น5. บัตรเงินฝากประเภท Transferable Certificate of Deposit หรือ TCD เป็นบัตรเงินฝากที่ขีดคร่อมและลงข้อความห้ามเปลี่ยนโดยผู้ออกบัตรเงินฝาก โดยประสงค์ให้บัตรเงินฝากไม่อาจโอนเปลี่ยนมือได้ อย่างไรก็ตาม จากการศึกษาพบว่า ในกรณีบัตรเงินฝากมีเพียงผู้ทรงเท่านั้นที่มีอำนาจระบุข้อความห้ามเปลี่ยนมือบนบัตรเงินฝากได้ ตามพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 ประกอบประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 995 (3) แม้ว่าผู้ทรงจะกำหนดข้อความเช่นนั้นลงบนบัตรเงินฝากขีดคร่อม บัตรเงินฝากดังกล่าวก็ยังสามารถโอนเปลี่ยนมือต่อไปได้ตามวิธีการโอนบัตรเงินฝากชนิดนั้นๆ เพียงแต่ ผู้รับโอนจะมีสิทธิเท่ากับสิทธิที่ผู้โอนให้ตนมีเท่านั้น ตาม พระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 ประกอบประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 999 หาใช่ต้องนำวิธีการโอนสิทธิเรียกร้องโดยทั่วไปมาใช้กับบัตรเงินฝากดังที่เข้าใจไม่ การที่ผู้สั่งจ่ายเขียนข้อความดังกล่าวจึงไม่มีผลใดๆต่อบัตรเงินฝากเลย ตามพระราชบัญญัติธุรกิจสถาบันการเงิน พ.ศ. 2551 มาตรา 45 ประกอบประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 899