DOI: 10.17026/dans-xr9-rgt9
title: Aan de rand van de stad: Arnhem Bartok
title: Een archeologische begeleiding en opgraving

description: &lt;p&gt;ADC ArcheoProjecten heeft een Archeologische Begeleiding en Opgraving uitgevoerd voor het plangebied Arnhem Bartok tussen 13 juli en 13 september 2016. Op de locatie wordt de bestaande bebouwing inclusief ondergrondse kelders afgebroken en nieuwbouw geplaatst. De locatie is een zone met hoge archeologische verwachting voor resten uit de prehistorie tot en met de Nieuwe tijd. De voorgenomen bouwplannen betreffen het uitgraven van een kelder en het plaatsen van series heipalen met een dusdanige dichtheid en diepte dat al deze resten ernstig zullen beschadigen of vernietigd worden. Het bevoegd gezag van de gemeente Arnhem heeft daarom besloten het weghalen van de ondergrondse kelders en bestaande heipalen te laten begeleiden en vóór de nieuwbouw het plangebied vlakdekkend te laten opgraven. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 1600 m2 en was vóór aanvang van de begeleiding braakliggende bouwgrond. Het gebied ligt in het centrum van Arnhem ten zuiden van het ‘Kleine Oord’, ten oosten van de Vossenstraat en ten noorden van de Langstraat. In het oosten wordt het plangebied begrensd door de bovengrondse parkeergarage Rozet. In het gebied is één werkput aangelegd met een totale oppervlakte van 1.150 m2, die in stroken is ontgraven. In totaal zijn zeven (deel-)vlakken aangelegd. Het totale aantal m2 in aangelegde vlakken is 3.795 m2. Aan de noord-, oost en westzijde zijn lengteprofielen gedocumenteerd. Het plangebied ligt op de overgang van twee landschappelijke eenheden. In het noordelijke deel van het plangebied bestaat de natuurlijke ondergrond uit (deels verspoelde) stuwwalafzettingen. Hier zijn pakketten sterk grindig, slecht gesorteerd zand aanwezig met ingeschakelde leemlagen. Het centrale en zuidelijke deel maakt daarentegen deel uit van de middeleeuwse overstromingsvlakte van de Rijn. Hier bestaat de ondergrond uit een afwisseling van kalkrijke kleilagen en humeuze lagen. Uit 14C-dateringen blijkt dat de humeuze lagen in de 11e-13e eeuw zijn gevormd. Het onderliggende kleipakket stamt vermoedelijk uit de 10e eeuw. In het zuidelijke deel van het plangebied is een crevassegeultje aanwezig dat oorspronkelijk ca. 3 m breed was, ruim 1 m diep en noordwest-zuidoost georiënteerd. Dit geultje is waarschijnlijk aan het einde van de 12e of aan het begin van de 13e eeuw gevormd en in de daarop volgende eeuw grotendeels opgevuld geraakt. De aangetroffen sporen kunnen verdeeld worden in vijf perioden of fasen. De eerste fase loopt van 900 tot 1275. De aangetroffen sporen op de diepste vlakken bestaan voornamelijk uit met vlechtwerk en paaltjes beschoeide sloten die waarschijnlijk zijn gegraven om het zompige gebied enigszins te ontwateren en geschikt te maken voor agrarische landbouwactiviteiten. Enkele afvalcontexten duiden erop dat er in de (vroege) 13e eeuw toch al enige vorm van bewoning in, of in de nabije omgeving van, het gebied moet zijn geweest. Sporen van huizen zijn echter niet aangetroffen. Fase 2 loopt van 1275-1400. Aan het eind van de 13e eeuw zijn de sloten en de geul in het plangebied gedicht en worden ophogingspakketten aangebracht. Centraal in het plangebied wordt de Jansbeek uitgegraven. Deze is in eerste instantie beschoeid met vlechtwerk, takkenbossen en paaltjes. Rond 1300 wordt de stadsmuur gebouwd: deze ligt precies in de zuidelijke profielwand van het plangebied. Dit is al vrij vroeg in de ontwikkeling van de stad, maar kan mogelijk verklaard worden door de ligging: de stadsmuur hield niet alleen mogelijke belegeraars buiten, maar ook het water van de Rijn die soms nog buiten zijn oevers trad. De bouw van de muur stelde de Arnhemmers in staat het gebied echt bij de stad te betrekken. Huizen zullen in deze periode nog van hout zijn vervaardigd: resten hiervan zijn echter niet aangetroffen. Dat er wel gewoond moet zijn geven de afvalputten- en kuilen aan. Fase 3 loopt van 1400-1700: uit deze periode zijn de meeste sporen en vondsten aangetroffen. Aan het eind van de 14e eeuw zijn in het plangebied de stadsmuur aanwezig en een Jansbeek die een duidelijke structuur geven. Rond 1400 wordt het plangebied nogmaals opgehoogd en hierna worden ook de beschoeiingen van de Jansbeek verstevigd met bakstenen muren, poeren en fikse palen met planken ertegen. Uit de aangetroffen bakstenen fundering en puinsleuven kunnen dertien gebouwen worden gereconstrueerd. De eerste huizen lijken vooral gebouwd te zijn aan de noordzijde van het plangebied: de funderingen bestaan uit (hergebruikte) bakstenen daterend vanaf 1350 en ook zijn keien en (hergebruikte) tufsteenblokken gebruikt. Datering van deze huizen kan rond 1400 worden geplaatst. Deze huizen hadden hun voorgevel aan de Oeverstraat en hun erven richting de Jansbeek. Twee vloerniveaus geven het oorspronkelijke loopniveau in de huizen aan: tussen 10,79 en 10,93 m +NAP (ca. 2,80 m onder het huidige maaiveld). Er lijkt geen sprake te zijn geweest van onderkeldering. Vervolgens worden gebouwen grenzend aan de Jansbeek gerealiseerd tussen 1400 en 1450. Bakstenen daterend tussen 1550 en 1600 geven aan dat er in die periode nog enige verbouwingen of herbouw is geweest van de panden. Opvallend is dat alleen in de huizen grenzend aan de Jansbeek ambachtelijke structuren zijn aangetroffen: de nabijheid van water was dus van vitaal onderdeel voor het proces. De structuren bestaan uit een stookvloer, een met leem bedekte (water-)kuip en twee putten waarvan één met houtsnippers en kalk erin. Mogelijk zijn de ambachten van leerlooien en bierbrouwen op de locatie uitgevoerd. Afvalcontexten bestaan nu vooral uit bakstenen beerputten waarin gebruiksaardewerk- en glas, metalen voorwerpen, bouwmateriaalresten, houten voorwerpen, consumptieresten van dieren en planten, leer, textiel en zelfs haar is aangetroffen. De voorwerpen zijn niet van verhoogde sociale status. Langs de stadsmuur zijn enkele bouwsels aangetroffen, daterend ná 1550, die als muurhuisjes kunnen worden geïnterpreteerd. In fase 4, daterend tussen 1700 en 1950, lijken de huizen die zo strak waren aangelegd langs de Jansbeek en de Oeverstraat in het gebied weer te verdwijnen: percelen worden anders ingericht en het gebied wordt weer enkele tientallen centimeters opgehoogd. Er zijn geen afvalcontexten uit deze periode aangetroffen: archeologisch gezien lijkt het er op dat bewoning een stuk minder intensief is. Toch zijn enkele muurfunderingen, een restant van een vloer, vier waterputten en een brandlaag aangetroffen. Ook zijn de Jansbeek en de stadsmuur aan het begin van deze periode nog in het gebied aanwezig. De bovenste vullingen waarmee de Jansbeek is gedempt bevat materiaal tot 1900: we kunnen ervan uitgaan dat de Jansbeek tot die periode zichtbaar is geweest. Er zijn geen sporen aangetroffen van overkluizing van de Jansbeek en er zijn tevens geen aanwijzingen dat de beek als riool in gebruik moet zijn geweest. Tot wanneer de stadsmuur binnen het plangebied bovengronds zichtbaar was, geeft het archeologisch onderzoek niet prijs. Uit historische kaarten echter blijkt dat de stadsmuur in 1715 nog wel is aangegeven en in 1775 niet meer. Fase 5, daterend van 1950 tot en met 2016, laat zien wat er in de periode na de Tweede Wereldoorlog met het gebied is gebeurd. Deze recente activiteiten geven vooral een indicatie van verstoringen die er in de bodem hebben plaatsgevonden. Een dik pakket van geel zand (1,80-2 m -mv) geeft aan dat veel van de voorgaande bebouwing is afgebroken; ook zijn er (zeer dikke) betonnen heipalen en poeren gebruikt in de Nieuwe tijdse bebouwing die de sporen tot op zekere hoogte hebben verstoord. Alle (herkenbare) vondsten zijn geanalyseerd in hun context. Vondsten van aardewerk, keramiek, pijpaardewerk, glas, natuursteen, bouwmateriaal, leder, textiel, metaal, dierlijk bot, hout en haar zijn aangetroffen. Van het aardewerk en glas zijn vooral gebruiksvormen aanwezig die duiden op het bereiden, eten en opslaan van voedsel, verlichten van het huis en voor hygiënische doeleinden: pispotten. Opvallend zijn een pelgrimshoorn van Duits hafnerwaar met een driedubbel gedraaide buis en resten van versierd glaswerk, namelijk een zogenaamd vleugelglas en een slangenglas. Van glas zijn tevens enkele (gebrandschilderde) ruitfragmenten aanwezig. Dat er gerookt werd blijkt uit de aanwezigheid van veel simpele pijpfragmenten, waarvan één een Jonaspijp is met een afbeelding van een walvis. Het (keramische) bouwmateriaal bestaat overwegend uit bakstenen en dakpannen; daarnaast zijn ook enkele plavuizen, een gering aantal resten van wandtegeltjes, en enkele brokken kalkmortel en (hutten)leem gevonden. Ook het natuursteen bestaat bijna volledig uit bouwmateriaal. De enige twee uitzonderingen zijn een vijzelrand van Drachenfelstrachiet en een rond leitje. Van leder zijn vooral resten van schoenen aanwezig: de meeste laten reparaties zien en enkele hebben latere aanpassingen. Resten van productieafval zijn van te beperkte omvang om te bepalen op welke schaal leerbewerking heeft plaatsgevonden. Opvallend zijn de rijkere voorwerpen, namelijk resten van een lederen trip en een beurs. Van textiel zijn kleine fragmenten wollen weefsels aangetroffen die waarschijnlijk lappen zijn die van kleding zijn gescheurd. De kwaliteit van het weefsel is overwegend goed en dicht: het oppervlak van de meeste fragmenten is iets tot sterk vervilt wat duidt op gebruik. Enkele benen stokjes zijn omwikkeld met garen. De aanwezigheid hiervan duidt mogelijk op het maken van garen of het verwerken ervan in textiel. Overige aanwijzingen voor grootschalige spin- of weefactiviteiten afgezien van twee spinsteentjes zijn niet aangetroffen: mogelijk gaat het dus alleen om huisnijverheid. Van metaal zijn veel verschillende type vondsten gedaan: het gaat vooral om gebruiksvoorwerpen als messen en lepels, gespen, vingerhoeden, een belletje, een vingerring en een hoefijzer, maar ook onderdelen van huizen zoals gehengduimen en spijkers. Zeldzaam zijn twee gotische ijzeren draaisleutels en een zwaardpommel. Kammen zijn aangetroffen van zowel ivoor als van hout. Van hout zijn tevens veel resten bewaard gebleven: het gaat vooral om delen van tonnen die als beerput zijn gebruikt en vlechtwerk en palen van beschoeiingen. Maar ook voorwerpen zijn aanwezig: de zitplank en deksel van een beerput, kommen, borden, een deksel, een flessenstop, een halve bal en bouwelementen met soms nog nagels of deuvels erin. In een beerkuil werd een pluk mensenhaar met zeer veel luizeneitjes erin aangetroffen: dit duidt echter niet op een lage sociale afkomst: dergelijk ongedierte kwam in alle rangen en standen voor. In afvalcontexten zijn botresten aangetroffen die de mogelijkheid geven een beeld te schetsen van wat de bewoners vanaf de 12e tot en met de 17e eeuw hebben gegeten. De best vertegenwoordigde bronnen van vlees tijdens alle eeuwen zijn afkomstig van rund en in mindere mate van schaap en varken. Vooral delen van (zeer) jonge en juveniele dieren zijn aanwezig en in mindere mate volwassen of oude dieren. Zowel vleesrijke als vleesarme delen werden geconsumeerd. Aan de hand van sommige fragmenten kan worden geconcludeerd dat enkele dieren op de locatie zijn geslacht. Ook kunnen de aanwezige hoornpitten van rund en geit duiden op het ambacht van de leerlooier, aangezien de slager de huiden vaak aanleverde met de onderpoten en achterhoofden er nog aan. Tijdens fase 3 werd het menu aangevuld met konijn en kip: in fase 1 en 2 alleen met gans. Uit fase 3 zijn tevens visresten aangetroffen: haring, schelvis, platvis en, waarschijnlijk vanuit Noorwegen geïmporteerde, kabeljauw. De aanwezigheid van zeevruchten in de vorm van kokkels, oesters en mosselen, duiden eveneens op handel, daar de (levende) schelpen vanuit zee naar Arnhem gekomen moeten zijn. Enkele eischalen zijn waarschijnlijk van kippeneieren. Op basis van de gepreserveerd gebleven pollen en zaden kan een beeld geschetst worden van de vegetatie in de wijdere omgeving en kan inzicht verkregen worden in het voedselspectrum van de bewoners van plangebied Bartok. Opvallend is de zeer grote hoeveelheid aan graanpollen (rogge, gerst, het schijngraan boekweit) in de monsters uit de periodes van 1000-1300 n. Chr. En 1300-1500 n. Chr. Dit wijst erop dat er in de buurt van de bemonsteringslocatie verwerking en/of teelt van graan plaatsvond. Het landschap was vermoedelijk vrij open met wat bosschages op de stuwwal afgewisseld met heidevelden. Op de lager gelegen, vochtigere gronden groeiden elzenstruwelen, wilgen, varens en verschillende oeverplanten in de ondergroei. Verder kwamen in de directe nabijheid van het onderzoeksgebied graslanden en heidevelden voor. In de periode van 1000-1300 n. Chr. Werden tuinboon of erwt, hop of hennep, vlas, biet, dille, zwarte mosterd, kers en walnoot geteeld; vijg en druif zullen via internationale handel in Arnhem zijn geraakt. Bramen, bosbessen en hazelnoten werden mogelijk in de omgeving verzameld. Cultuurplanten die in de periode 1300-1500 n. Chr. Groeiden zijn vlas, wouw, ijzerhard, slaapbol, vijg, biet, zwarte mosterd, appel/peer, mispel, zoete of zure kers, pruim en moerbei. Sommige soorten zoals bosbes, gewone braam en framboos konden goed in het wild geplukt worden. Ook vijg en druif werden gegeten. Macroresten uit de periode 1500 - 1800 n. Chr. Laten zien dat nog steeds de soorten verbouwd werden die ook al in de vorige periode voorkwamen: nieuwe cultuurplanten zijn pluimgierst, cichorei, komkommer of augurk en sleedoorn. Ook in deze periode werden soorten aangetroffen die mogelijk in het wild werden verzameld zoals bosaardbei en aalbes. Daarmee is het duidelijk dat de voormalige bewoners van de onderzoekslocatie een zeer gevarieerd botanisch dieet hadden. Over echte luxeproducten kunnen we hier voor de betreffende periodes niet spreken.&lt;/p&gt;
description: Date Submitted: 2022-03-24