DOI: 10.17026/dans-zcc-y8xn
title: De nederzetting Zandwijk aan de Linge tegenover Tiel. Bewoningssporen uit de 10de en 11de eeuw na Chr. in het plangebied Tiel-Binnenheuvel

description: &lt;p&gt;In maart 2005 heeft ACVU-HBS in opdracht van de gemeente Tiel een archeologisch onderzoek uitgevoerd in het plangebied Binnenheuvel (5 ha). Ten noorden en ten zuiden van de parkeergarage in aanbouw zijn zes smalle proefsleuven gegraven met een totale lengte van 470 m en een oppervlakte van ruim 2000 m2.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In alle delen van het plangebied zijn in de sleuven zo’n 800 sporen en 3000 vondsten aangetroffen: de resten van een grote woonplaats die in die omvang alleen bestaan heeft in de 10de en de 11de eeuw na Chr. De naam van deze plaats, Sandewihc of Zantwich, komt voor in historische bronnen uit het jaar 893 en 1022, en slaat op het dorp Zandwijk, nu opgenomen in de bebouwde kom van Tiel-Noord.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit de analyse van de vondsten, en in het bijzonder het aardewerk, komt naar voren dat de grote nederzetting heeft bestaan van ongeveer 950 tot 1070 na Chr. Het uitzonderlijke van deze vindplaats, zo blijkt uit het onderzoek, is dat hij maar zo kort in gebruik is geweest en dat de bewoningsperiode overeenkomt met de economische bloeitijd van Tiel. Tiel was in deze tijd, toen echte steden hier nog niet bestonden, een van de belangrijkste handelsnederzettingen in dit deel van Europa: het beheerste de handel tussen Engeland en het Duitse Rijnland en had sterke handelsconnecties met Scandinavië. In Tiel lagen op de zuidoever van de Linge een haven en een langgerekte koopliedenwijk met pakhuizen. Daarachter bevonden zich mogelijk een ambachtswijk en een agrarische wijk. Verder bestond de plaats Tiel uit een stenen burcht (hoogst uitzonderlijk voor die tijd), een klooster, een bisschoppelijke kerk, een muntatelier en een koninklijke riviertol. De ligging van Zandwijk op de noordelijke Lingeoever, direct aan de overkant van de rivier ten opzichte van Tiel, en het feit dat de nederzetting verlaten is op het moment dat het belang van Tiel als overslaghaven afnam, maakt het waarschijnlijk dat de woonplaats economisch gebonden was aan Tiel en daar feitelijk deel van uitmaakte. De voorliggende studie maakt ons erop attent dat Tiel in zijn hoogtijdagen veel uitgestrekter en complexer was dan tot nu toe werd vermoed. Wat de precieze rol van Zandwijk was in de vroegstedelijke agglomeratie Tiel, is nog verre van duidelijk, maar het proefsleuvenonderzoek licht enkele eerste tipjes van de sluier op. Door de beperkte omvang van het onderzoek moet dit gezien worden als een eerste aanzet om Zandwijks functie te doorzien. Uit de vondsten blijkt in elk geval dat in Zandwijk rond het jaar 1000 hoorn en gewei is bewerkt, dat men er ijzer heeft gesmeed, en dat hier ruwe halffabrikaten van een vulkanisch gesteente zijn bewerkt tot kant en klare maalstenen. De vondst van de halfproducten toont dat ze bovendien direct van de steengroeve in het Eifelgebergte naar Zandwijk moeten zijn verhandeld. Een hoeveelheid vuursteenknollen komt uit Scandinavië of Engeland, en is waarschijnlijk van daar meegenomen als ballast in schepen. Door het nieuwe onderzoek kon tenslotte een eerder vermoeden worden bevestigd: het in Binnenheuvel gevonden aardewerk bestaat voor meer dan 80% uit importstukken uit het Rijnland. In dit opzicht is Zandwijk alleen vergelijkbaar met de handelsplaats Tiel zelf, en wijkt het volledig af van de landbouwnederzettingen in de regio. Hoewel het zeker niet is uitgesloten dat in Zandwijk ook agrarische activiteiten zijn verricht, laat het onderzoek dus zien dat de bewoners ambachtelijke activiteiten ontplooiden en zich bezighielden met handel. Over de schaal van deze werkzaamheden levert het huidige onderzoek echter nog geen informatie op. Vooral aan de zuidkant van het plangebied lijkt een dichte bebouwing te hebben gestaan, die meermaals opnieuw is opgetrokken. Het precieze uiterlijk en de aard van de behuizingen zijn in het proefsleuvenonderzoek duister gebleven, evenals de inrichting van de door greppels en hekwerken begrensde kavels. Nadere vragen over Zandwijks functies kunnen met name worden beantwoord door het blootleggen van deze structurele elementen. Mogelijk wordt dan duidelijk of het zuidelijke deel van Zandwijk aansloot op een haven langs de noordoever van de Linge, zoals de onderzoeksresultaten suggereren. Alleen nader archeologisch veldwerk kan dit bevestigen of ontkrachten. Het onderzoek toont dat er in de periode 1250 tot 1600 na Chr. opnieuw is gewoond op het terrein, maar nu alleen aan de zuidkant van het plangebied. Waarschijnlijk nam de bevolkingsomvang van het dorp weer toe als gevolg van de stijgende welvaart van Tiel, dat zich juist in de periode 1250-1300 als stedelijke nederzetting weer begon te ontwikkelen. In tegenstelling tot de eerdere handelsnederzetting was de stad Tiel in deze periode alleen van regionaal belang. Een bakstenen kelder en put langs de Binnenhoek hoorden bij bebouwing die is afgebeeld op de stadsplattegrond van Jacob van Deventer uit 1557. Uit historische bronnen blijkt dat het gehele dorp, inclusief de Zandwijkse kerk, rond het jaar 1600 is afgebroken, om het schootsveld voor de stad vrij te maken bij een dreigende aanval van Spaanse troepen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Om het belang van de vindplaats te kunnen vaststellen, zijn de archeologische resten gewaardeerd. De conclusie is dat de bewoningssporen, vooral vanwege de uitzonderlijke zeldzaamheid en de hoge informatie- en ensemblewaarde, behoudenswaardig zijn.&lt;br&gt;Tenslotte is een zogenaamd selectieadvies geformuleerd. Realisatie van de nieuwbouwplannen zal leiden tot zware aantasting dan wel onomkeerbare vernietiging van de overblijfselen van middeleeuws Zandwijk. Aanbevolen wordt om, binnen de grenzen van het haalbare, de voor toekomstige nieuwbouw bestemde delen van het plangebied zo volledig mogelijk te onderzoeken door middel van een archeologische opgraving.&lt;/p&gt;