DOI: 10.17026/ar/78fus7
title: Hubertusplein: Sporenjacht onder het Hubertusplein
title: Proefsleuvenonderzoek op het voormalige kerkhof van de kerk van Sint Jan de Doper of Nieuwstadskerk te Zutphen
title: Zutphense Archeologische Publicaties 146

description: De aanleiding tot het proefsleuvenonderzoek op het Hubertusplein is het plan om dit plein te herontwikkelen ter verbetering van de woon- en leefkwaliteit van het als Klein Vaticaan bekend staande gebied bij de Sint Jans- of Nieuwstadskerk. Hiervoor is een Structuurbeeld opgesteld dat het plein weer een meer gesloten karakter wil geven zoals deze dat van het midden van de 19de tot het eind van de 20ste eeuw had. In die periode werd het gesloten karakter gecreëerd door het in 1851 opgeleverde Hubertuscomplex, een groot samengesteld gebouw van de katholieke kerk met allerlei religieuze en maatschappelijke functies. Het raakte tegen het eind van de 20ste langzaam steeds meer in onbruik en het laatste deel werd in 1991 gesloopt. Voordat het Hubertuscomplex echter het plein in beslag nam, was deze locatie vanaf de middeleeuwen tot de sluiting in 1829 het kerkhof van de Sint Janskerk. De graafwerkzaamheden voor het realiseren van de geplande nieuwbouw kunnen een bedreiging vormen voor eventuele archeologische resten onder het huidige plein. Dat betreft in de eerste plaats resten van het kerkhof, maar ook resten van het Hubertuscomplex en theoretisch nog geheel onbekende en onverwachte archeologische resten van menselijke activiteiten alhier. Het plein heeft daarom ook een ‘zeer hoge archeologische waarde’ en dientengevolge heeft het bevoegd gezag, de gemeente Zutphen, besloten dat voorafgaand aan herontwikkeling eerst een waardestellend archeologisch onderzoek diende plaats te vinden. Om inzicht te krijgen in de aard en kwaliteit van het bodemarchief onder het Hubertusplein werden in totaal zes proefsleuven gepland, drie langs de Dieserstraat en drie langs de Isendoornstraat op de strook waar de nieuwbouw is gepland. De meest zuidelijk proefsleuf, nr. 1, moest uiteindelijk echter worden verplaatst in verband met een de aanleg verhinderende boom en ondergrondse infrastructuur. Het onderzoek vond plaats in januari 2021. Het hoofddoel was het om de diepteligging van eventueel aanwezige archeologische resten, met name de begravingen, vast te stellen en niet dieper te graven dan voor de beantwoording van deze vraag noodzakelijk zou zijn. Skeletten werden daarom niet verder vrijgelegd dan nodig was. Menselijk botmateriaal zou niet worden meegenomen voor latere analyse. Hierdoor kon alleen een beperkte analyse van de skeletresten ter plekke worden uitgevoerd. Aangetroffen losse menselijke botresten werden aan het eind van het veldwerk op het vlak geplaatst van de proefsleuf waarin ze werden gevonden, waarna de proefsleuven weer werden dichtgemaakt en de bestrating werd hersteld. Bij de aanleg van alle zes proefsleuven werden onder de bestrating vanaf de hogere niveaus losse mensenbotten aangetroffen. Deze bevonden zich behalve in het (recent) verstoorde bovenste deel van de stratigrafie ook in archeologisch relevante pakketten die (nog) geen in situ begravingen bevatten. Afgezien van werkput 5 die voor een heel groot deel een zeer recente verstoring besloeg, waren in alle proefsleuven menselijke resten in situ aanwezig op en in het uiteindelijke vlak. Vanaf 110 cm onder het maaiveld werden de eerste in situ begravingen aangetroffen (werkput 1). Het diepste in situ graf bevond zich 150 cm onder maaiveld(werkput 6). De meeste in situ begravingen werden echter gevonden op een diepte van 130 cm onder maaiveld. Het is derhalve aannemelijk dat dit een al¬gemeen niveau is vanaf waar nog een samenhangend pakket van het voormalige kerkhof aanwezig is, al laten de uitschieters naar boven en naar onderen zien dat geen sprake is van volledige uniformiteit in deze en serieus rekening moet worden gehouden met ook hoger in de stratigrafie aanwezige in situ begravingen. Voor zover dit kon worden beoordeeld, was de standaardoriëntatie van graven op het kerkhof van de Sint Janskerk west-oost, met het hoofd in het westen en de voeten in het oosten, conform de norm voor christelijke begravingen, met op deze vindplaats mogelijk een kleine algemene afwijking richting westnoordwest – oostzuidoost. De aangetroffen individuen betroffen zowel kinderen als volwassenen, waarbij de laatstgenoemde de meerderheid vormden. Ondanks dat daadwerkelijke geslachtsbepalingen door de aard van het materiaal en de werkomstandigheden konden niet worden gedaan, was de eerste indruk dat zich zowel mannen als vrouwen in de graven bevonden. Zoals te verwachten was, lijkt dus een dwarsdoorsnede van de bewoners van de Nieuwstad nog in het resterende deel van het voormalige kerkhof aanwezig te zijn. Dat bevestigt ook direct de vooraf veronderstelde waarde van het bodemarchief ter plekke als een informatiebron over de Zutphense bevolking in het verleden. Daar komt bij dat de toestand waarin de skeletresten zich bevonden goed genoeg was om natuurwetenschappelijke analyses naar DNA, isotopen, eiwitten en lipiden andere (bio)moleculaire informatiebronnen uit te voeren. De datering van de skeletten was op één uitzondering na niet mogelijk door het niet beschikbaar zijn van adequate stratigrafische gegevens en het niet uitvoeren van natuurwetenschappelijk dateringen als 14C-analyse. Het diepst aangetroffen in situ graf aan de zuidzijde van werkput 6 bevatte echter een ijzeren handgreep van een doodskist. Dit type handvat en het bijbehorende type doodskist wijst op een datering in een latere fase van de Nieuwe tijd, de Nieuwe tijd B (1650-1850). Dit kan betekenen dat het gehele begravingsniveau dat in de diverse proefsleuven werd aangetroffen, en waarin de meeste begravingen zich hoger in de stratigrafie bevinden, een postmiddeleeuwse datering heeft. Het is mogelijk dat hieronder nog middeleeuwse graven aanwezig zijn, maar het is ook niet uit te sluiten dat de onderzochte zone langs de rand van het Hubertusplein een later uitbreiding van het kerkhof is, zoals zou kunnen worden afgeleid uit een kaart uit 1649. In werkput 4 die zich in het noordoostelijke deel van het plangebied tegen en haaks op de Isendoornstraat bevond, werden meerdere gemetselde structuren blootgelegd, te weten resten van meerdere muren, waaronder resten van een vermoedelijk kelder, een grote poer en een ronde met een koepel afgedekte waterput. De datering van deze gemetselde structuren is postmiddeleeuws. Deze dating, de aard en de oriëntatie van de structuren en het feit dat voor zover bekend in de postmiddeleeuwse periode geen substantiële bebouwing op deze plek heeft gestaan behalve het Hubertuscomplex, kan met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid worden aangenomen dat het hier overblijfselen van het Hubertuscomplex betreft. Bij de aanleg van werkput 4 werd de grootste hoe¬veelheid los menselijk botmateriaal gevonden, wat een gevolg zou kunnen zijn van verstoring van aldaar aanwezige graven bij de bouw (en/of sloop?) van de aangetroffen en diep in de bodem gebouwde delen van het Hubertuscomplex In proefsleuf 1, die zich parallel aan en dichtbij de muur van de Sint Janskerk bevond, was een complexere stratigrafie aanwezig dan in alle andere proefsleuven. Dit past goed bij de gecompliceerdere formatieprocessen die bij een bodemarchief ter plekke van een eeuwenoude kerk te verwachten is. Desondanks waren ook hier aanwijzingen voor in situ begravingen.
Het anorganische vondstmateriaal is op een enkele uitzondering na afkomstig uit de Nieuwe tijd en bestaat hoofdzakelijk uit aardewerk en metaalvondsten. Het oudste aardewerk was een Pingsdorf-scherf uit de (vroege) 13de eeuw, maar de bulk bestond uit postmiddeleeuws aardewerk en dan vooral uit de la¬tere fasen daarvan. De periode van het derde kwart van de 19de eeuw springt er qua aantallen scherven het duidelijkst uit. In deze tijd raakt het terrein bebouwd (1851) en gebruikt. In werkput 1 werd een afvalkuil uit die periode geborgen.De metaalvondsten betroffen vooral gebruiksvoorwerpen, kledingaccessoires en munten. De totale hoeveelheid vondstmateriaal was voor een stedelijke context met middeleeuwse oorsprong relatief gering, maar dat past goed bij een vindplaats die voor het grootste deel van de periode dat deze deel uitmaakte van een stad in gebruik was als kerkhof. Het hier gerapporteerde onderzoek heeft aangetoond dat het aanwezige bodemarchief behoudenswaardig en niet verstoord zou moeten worden. Indien verstoring toch onvermijdelijk zou blijken, wordt voorafgaand aan de verstoring gedegen archeologisch onderzoek geadviseerd.