DOI: 10.17026/dans-zrc-cvcv
title: Arnhem - Helstraat. Aan de rand van stad en beek, stadskasteel, Broerenklooster en bouwblok
title: Baac rapport A-16.0079 / A-16.0260

description: &lt;p&gt;In opdracht van de Gemeente Arnhem, Cluster Strategie, Beleid en Regie,&lt;br&gt;Fysiek Domein heeft BAAC een opgraving uitgevoerd in het plangebied&lt;br&gt;Helstraat te Arnhem, gemeente Arnhem. Tijdens het onderzoek zijn in totaal 15 opgravingsputten met een totale oppervlakte van 3400 m2 onderzocht. De aanleiding voor het archeologisch onderzoek vormde de voorgenomen realisatie van een bodemsanering en nieuwbouwplannen in het plangebied.&lt;br&gt;In totaal zijn er tijdens het onderzoek 859 sporen onderzocht, bestaande uit muren, beerputten, waterputten, kuilen, paalkuilen, greppels, een oven, een kuip en paalkuilen. Hieruit konden tien structuren worden herleid. De structuren bestaan uit prestedelijke verkavelingsgreppels, de Sint-Jansbeek, een stadskasteel, het Broerenklooster, een watermolen, beschoeiingen van de beek, een brug en resten van een laatmiddeleeuws bouwblok (zie tabel 3.1). Deze zijn weer onder te verdelen in vijf fasen.&lt;br&gt;De onderzoekslocatie is gelegen in een kronkelwaard van de Rijn, waarvan de afzettingen op basis van een 14C datering gedateerd kunnen worden tussen 1100 tot 1200 AD. Deze kronkelwaardafzettingen worden afgedekt door kleihoudende afzettingen die het verlandingsproces van de Rijn markeren en op basis van aardewerkvondsten zijn te dateren in het laatste kwart van de 13e eeuw. In de daaropvolgende eeuwen wordt het terrein in verschillende fasen opgehoogd. In fase 1, die de prestedelijke periode beslaat, worden in de door de Rijn veroorzaakte depressie een zijtak van de Sint-Jansbeek en greppels gegraven voor een betere afwatering van het terrein. De greppels en de eerste fase van de gegraven Sint-Jansbeek konden op basis van aardewerk gedateerd worden tussen 1250 en 1275. Het ontbreken van bebouwingssporen en de aanwezigheid van mestkuilen doet veronderstellen dat in fase 1 het onderzoeksgebied agrarisch benut werd al dan niet in de nabijheid van de opkomende stad.&lt;br&gt;In fase 2 komt de eerste bebouwing tot stand in het onderzoeksgebied. De&lt;br&gt;meest opvallende structuur uit fase 2 wordt gevormd door de resten van&lt;br&gt;een groot representatief gebouw, een zogenaamd stadskasteel. Onder een stadskasteel wordt een groot representatief gebouw binnen de muren van een middeleeuwse stad verstaan. Deze werden bewoond door een rijke of adellijke familie. De term stadskasteel is vooral bekend uit het Utrechtse, waar deze gebouwen kasteelachtige kenmerken hadden zoals een toren en een weergang. In andere steden zoals Breda zijn dergelijke gebouwen bekend als hofhuizen en in Alkmaar als Steenhuizen. In Arnhem werd ook wel de naam hof of huis gebruikt, zoals het hof van Anderlecht en het Presikhaafhuis. Van het stadskasteel zijn funderingen, delen van leemvloeren, water- en beerputten en delen van de ommuring teruggevonden. Dit gebouw is in de tweede kwart van de 14e eeuw gebouwd, mogelijk gaat het om het huis Rodenburg, maar deze&lt;br&gt;interpretatie zou onderbouwd moeten worden middels aanvullend historischonderzoek. In de resten zijn meerdere bouwfasen te onderscheiden. Naast beer- en waterputten zijn er ook een aantal kuilen gevonden die gezien de geringe hoeveelheid vondstmateriaal en de berige vulling zeer waarschijnlijk hebben gefunctioneerd als mestkuil. Vijf van deze kuilen komen voor op het perceel van het grote representatieve huis, mogelijk hebben ze hier gediend voor de opslag van mest voor de tuin die bij dit gebouw heeft gehoord.&lt;br&gt;In fase 3 verandert het plangebied ingrijpend van karakter. Zo wordt het grote representatieve pand uit fase 2 gesloopt om plaats te maken voor het Broerenklooster. Het klooster en bijbehorende kerk krijgen een oost-west oriëntering. De Sint-Jansbeek wordt verplaatst en nabij het Broerenklooster verschijnt een watermolen. Een andere ambachtelijke activiteit die zich nabij het plangebied ontwikkelt is die van leerlooierij. Ook worden de Helsteeg en Trans aangelegd en opgenomen in een bouwblok. Dit gebeurt waarschijnlijk iets eerder dan de bouw van het Broerenklooster; over de beek verschijnt een brug. Al met al wordt het onderzoeksgebied meer opgenomen in het stedelijke gebied.&lt;br&gt;In fase 4 doen er zich grote veranderingen voor. Aangezien het Broerenklooster zijn functie verliest worden de gebouwen opgesplitst en krijgen zij nieuwe functies. De Sint-Jansbeek wordt verlegd en verdwijnt door overkluizing geheel uit het straatbeeld. Daarnaast neemt het aantal waterputten toe alsook het aantal ambachtelijke activiteiten. Langs de Helsteeg verdicht de bebouwing ook steeds meer en een deel van de pandhof wordt een nieuwe steeg. Als we naar de fragmentarische resten van de bebouwing kijken dan zien we een afwisseling in wat grotere en kleine huizen, hetgeen er op wijst dat buurt niet alleen door de allerarmsten werd bewoond.&lt;br&gt;Vanaf de 17e eeuw zien we een verdichting en opsplitsing van percelen. Naast wat rijkere huishoudens zijn er ook armere huishoudens. Deze huishoudens lijken gemixt naast elkaar te wonen er lijkt geen sprake te zijn van een ruimtelijke differentiatie. Gezegd moet worden dat dit beeld in de 19e eeuw verandert getuige de historische bronnen, hier zijn archeologisch echter nauwelijks sporen van teruggevonden.&lt;br&gt;Fase 5 kenmerkt zich door het verder opsplitsen van het voormalige Broerenklooster, uiteindelijk wordt dit helemaal opgenomen in het bouwblok. Tussen de Trans en de Nieuwsteeg ontstaat een nieuwe straat, de Schoolplaats. De resten van fase 5 waren zeer fragmentarisch, waardoor het eigenlijk niet goed mogelijk is om op basis van archeologische gegevens een reconstructie te maken. Een bijzondere vondstcontext uit deze periode vormt de beerkelder van het koffiehuis `de Harmonie`.&lt;br&gt;Er zijn geen sporen van de Tweede Wereldoorlog teruggevonden, deze zijn&lt;br&gt;tijdens de wederopbouw geheel opgeruimd.&lt;br&gt;De aangetroffen vondsten geven een goede datering en determinatie van de sporen en structuren. Op basis van de vondsten zijn de meeste dateringen tot stand gekomen. Verreweg het grootste deel van het materiaal dateert in de late middeleeuwen en de nieuwe tijd. Het meeste materiaal is verzameld uit sporen, slechts een deel is afkomstig uit lagen. Uit de sporen komt 76% van het glas, 95% van het keramisch bouwmateriaal, 86% van het metaal, 93% van het bot, ca. 69% van het leer, 86% van het leisteen en 100% van het tufsteen en overige natuursteen. Ongeveer tweederde van het aantal aardewerkscherven is&lt;br&gt;afkomstig uit vijf vondstrijke contexten: beerput 1025, kuil/laag 2075, kuil 9000, kuil 10025, beerput 8008, beerkelder 10034, beerkelder 10035, beerput 13025, beerkelder 12004 en lagen en vullingen van de Sint-Jansbeek. De overige sporen bevatten telkens slechts enkele tientallen aardewerkfragmenten. In eerste instantie belandde het afval in de Sint-Jansbeek. Vanaf de 15e zien we dat het afval niet alleen in de beek belandt, maar ook in beerputten. Vanaf de 17e eeuw zien we dat het afval alleen nog in beerputten belandt. In de 19e eeuw zien we ook het gebruik van beerkelders in het onderzoeksgebied.&lt;br&gt;Over het algemeen kan gesteld worden dat naarmate de bebouwing toeneemt het afval steeds minder in de beek belandt en er meer gekozen wordt voor een hygiënischer oplossing van een beerput of beerkelder. Er zijn tijdens het onderzoek geen sporen van de percelen aan de Langestraat gevonden, deze waren verstoord door de kelders onder de flats en voor een deel viel deze zone buiten het onderzoeksgebied.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Definitief archeologisch onderzoek&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;In verband met de omvang van het aantal veldfoto's zullen deze van het projectdeel A-16.0260 worden nagezonden.&lt;/p&gt;