DOI: 10.17026/ar/jkocjs
title: Kadewerken langs de Lijnbaansgracht (AAR 135), MenA Gemeente Amsterdam
title: Opgraving ‐ variant archeologische begeleiding Fietsenstalling Leidseplein, Amsterdam (2019)

description: Monumenten en Archeologie heeft in opdracht van Ingenieursbureau, Gemeente Amsterdam de aanleg van de ondergrondse fietsenstalling Leidseplein, onder het Kleine‐Gartmanplantsoen in Amsterdam, archeologisch begeleid.
Het Kleine‐Gartmanplantsoen werd in 1914 aangelegd op de plek van de overkluisde en deels gedempte Lijnbaansgracht, de buitenste gracht binnen de stadsuitbreiding van omstreeks 1660. Het veldonderzoek richtte zich op de verschillende kadewerken en bodemopbouw van de historische gracht, die voor de aanleg van de fietsenstalling tot 5,90 m onder maaiveld (ca. NAP ‐ 4,70 m) werd ontgraven. Concreet ging het hierbij om de volgende onderzoeksvragen: 1. Hoe werd de aanleg van de Lijnbaansgracht technisch aangepakt? 2. Hoe waren archeologische structuren, zoals oeverbeschoeiingen en kademuren uitgevoerd? Werd hierbij afgeweken van het bestek? 3. Welke ruimtelijke ontwikkelingen doorliep de onderzoekslocatie in de 17de‐19de eeuw? 4. Zijn er resten van een stedelijke afvalstort en individuele vondsten in de voormalige grachtbodem aanwezig? 5. Is de gracht voorafgaand aan de demping in 1914 uitgebaggerd? 6. Met welk materiaal werd de gracht in 1914 gedempt? 7. Wat is de looptijd van de archeologische vondsten en de vondsttypen of vondstcategorieën waartoe zij behoren? 8. Hoe zag de verspreiding van vondsten eruit en hoe valt dit te verklaren? De archeologische begeleiding bestond uit de aanleg en documentatie van een sporenvlak en vier profielen, verdeeld over twee werkputten. Werkput 1 is aangelegd tijdens het bovendakse deel van de ontgraving en richtte zich op de historisch bekende kademuur van 1887 die in het vlak en profiel is vastgelegd. Werkput 2 werd aangelegd tijdens de tweede, onderdakse fase van de ontgraving. In deze fase zijn op drie plaatsen profielen aangelegd tot op de natuurlijke veenbodem op maximaal NAP ‐3,78 m.
De archeologische begeleiding heeft informatie opgeleverd over de technische aanpak van de kadeaanleg tussen de 17de en 19de eeuw. Het oorspronkelijke veenweideland – waargenomen op NAP ‐3,68 m – werd met opeenvolgende lagen van kleiige veenbrokken en grijze klei opgehoogd. Waarschijnlijk gaat het om lokaal gewonnen ophoogmateriaal, mogelijk vrijgekomen bij het uitgraven van de Lijnbaansgracht. Tussendoor waren de ophogingen afgedekt met dunne lagen baksteengruis, puin en aardewerk, die als tijdelijke verhardingen van het werkgebied kunnen hebben gediend. De bovenste ophooglagen (vanaf NAP ‐2,10 m) uit deze fase bestonden uit grijs zand en puin. De onderste ophogingen hadden een schuine afloop richting de nieuw gegraven Lijnbaansgracht en vormden in eerste instantie zo een glooiend oevertalud. Met de aanleg van een houten beschoeiing kreeg de gracht een harde begrenzing en werden de ophogingen aangevuld tot straatniveau (vraag 1).
De Lijnbaansgracht was tot omstreeks 1887 voorzien van houten beschoeiingen. De oudste waargenomen beschoeiingsresten konden niet exact gedateerd worden, maar lagen in de – uit oude kaarten af te lezen – 17de/18de‐eeuwse kadelijn. De oudste hiervan betrof een restant van een trekanker – een constructie die de horizontale druk door het grondpakket achter de beschoeiing moest opvangen. De volgende – beter bewaarde – fase dateerde uit de late 18de of vroege 19de eeuw en had een standaarduitvoering van staande en liggende naaldhouten schotten, gestut door gekantrechte palen. De beschoeiing was op een later moment afgebroken lokaal variërend tussen NAP ‐0,80 tot NAP ‐1,30 m. De volgende beschoeiing had een overeenkomstige constructie en dateerde waarschijnlijk uit het tweede kwart van de 19de eeuw. Deze fase was afgezaagd op ca. NAP ‐2 m om plek te maken voor de historisch gedocumenteerde kademuur van 1887. Deze werd op hoofdlijnen volgens bestek gebouwd, zij het met dikker metselwerk en zonder schuine schoorpalen aan de grachtzijde (vraag 2). De ligging van de verschillende kadeconstructies toont aan dat de Lijnbaansgracht meerdere malen is versmald. Het tracé van de beschoeiing uit de late 18de of vroege 19de eeuw viel samen met de kadelijn die zichtbaar is op het kadastraal minuutplan van 1820, toen de gracht hier een breedte had van ca. 23 m. In het tweede kwart van de 19de eeuw werd de gracht ter plaatse met 4,5 m aangeplempt en een nieuwe beschoeiing gerealiseerd. In 1887 kwam hier met de verstening van de kade 1,5 tot 2,5 m bij. Daarmee sluit de ontwikkeling van de gracht goed aan bij hetgeen uit oude kaarten naar voren komt (vraag 3). Na de verschillende aanplempingen in de 19de eeuw kwam met de gedeeltelijke overkluizing en stort van grote hoeveelheden (grijs) zand in 1914 een einde aan dit deel van de Lijnbaansgracht. In beide perioden werd de grachtbodem waarschijnlijk eerst diepgaand uitgebaggerd, wat het vrijwel ontbreken van sporen van een slibbodem binnen het onderzoeksgebied verklaart. Een tweede verklaring is dat de grachtbodem door het dempingspakket tot beneden de ontgravingsdiepte is weggedrukt. Vanwege het ontbreken van een slibbodem hadden vondsten een incidenteel karakter (vraag 4).
De meeste vondsten die aan een context konden worden toegeschreven waren afkomstig uit ophooglagen van 1662 en uit de 19de‐ en 20ste‐eeuwse dempingspakketten van zand en puin (vraag 6). Eén vondstcomplex uit de late 17de tot late 19de eeuw, afkomstig van onder de kademuur van 1887, is wel in verband gebracht met de grachtbodem. Deze vondsten kunnen onder druk van het dempingszand plaatselijk met het slib zijn opgestuwd tegen de resten van de oude beschoeiing van de Lijnbaansgracht. De vondsten geven een indruk van de materiële cultuur die tussen de late 17de en late 19de eeuw in de stad circuleerde (vragen 5, 7, 8).