DOI: 10.17026/ar/8f23vy
title: Bijlandse plas en Bijlandse waard te Tolkamer
title: Een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek

description: ADC ArcheoProjecten heeft in het voorjaar van 2022 een inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd naar de kans op de aanwezigheid van archeologische waarden op de locatie Bijlandse Plas en Waard te Tolkamer. De aanleiding voor het onderzoek is de geplande ontgronding van het plangebied. 

Uit het uitgevoerde bureauonderzoek blijkt dat op basis van de boorgegevens van het verkennende onderzoek de verwachting voor verspoelde Romeinse resten in de binnen de Bijlandse plas en mogelijk ook binnen de Bijlandse waard gedifferentieerd kan worden. In het zuidelijke deel van de plas, zandwinvak 1 – 6 lijkt geen sprake te zijn van een voormalige bedding van de Waal waarin verspoelde Romeinse resten te verwachten zijn. De intacte natuurlijke afzettingen bestaan uit klei en veenlagen op zand. De klei en veenlagen lijken op basis van de boringen te zijn gevormd in een komachtig milieu. Hoewel de ouderdom van deze lagen onbekend is, is het niet aannemelijk dat zich hierin archeologische resten bevinden. Of er in de top van het onderliggende zandpakket sprake kan zijn van archeologische resten hangt onder meer af van de ouderdom van dit sediment. Indien dit uit het Weichselien dateert zouden hier in theorie resten van neanderthalers aanwezig kunnen zijn. 
In de noordelijke vakken is sprake van verstoorde holocene beddingzanden met vermoedelijk Romeinse resten. Ook kunnen hierin resten van het verspoelde dorp Herwen aanwezig zijn. In de diepere ondergrond bevinden zich grofzandige afzettingen gevormd door vlechtende rivieren. Dergelijke afzettingen zijn gevormd gedurende de ijstijden. Het is niet duidelijk of de aangetroffen zandlagen gevormd zijn in de laatste ijstijd, het Weichselien of dateren uit de voorlaatste ijstijd, het Saalien. In de afzettingen van de vlechtende rivieren worden geen archeologische resten verwacht. 
De situatie in de Bijlandse waard is nog onbekend maar verwacht wordt dat hier het noordelijke deel bestaat uit beddingafzettingen van de Oude Waal. In deze beddingafzettingen kunnen verspoelde Romeinse resten aanwezig zijn. Mogelijk bevinden zich in het zuidelijke deel van de Bijlandse waard eveneens klei en veenlagen in de diepere ondergrond. In dat geval geldt een vergelijkbare lage verwachting als voor het zuidelijke deel van de Bijlandse plas.

Uit het uitgevoerde booronderzoek blijkt dat in het zuidelijke deel van de plas vanaf een diepte variërend tussen 3, 5 – 2,5 m NAP sprake is van een natuurlijke ogende bodemopbouw bestaande uit een afwisseling van humeuze komklei en veenlagen. Aan de basis van het profiel bevindt zich een goed gesorteerd matig fijne zandpakket waarvan de top ontkalkt is. Op basis van de goede sortering en afronding van de zandkorrels lijkt het om eolische afzettingen te gaan; waarschijnlijk betreft het dus dekzand. In enkele boringen zijn in het zandpakket leem- en of grove zandlagen aangetroffen. Deze niveaus betreffen waarschijnlijk fluvio-glaciale afzettingen. De fluvio-glaciale zanden zijn iets grover. De top van deze vermoedelijk pleistocene zanden bevindt zich tussen -1,0 – 0,0 m NAP. Datering van de veenlagen dient uit te wijzen of het om een met veen en klei opgevulde vroeg holocene geul gaat of dat sprake is van oudere afzettingen. Ten noorden van de boring 13 en 21 is er sprake kalkrijk zand aan de basis van de boringen. Dit zandpakket is redelijk goed gesorteerd en is geïnterpreteerd als beddingafzettingen van de Oude Waal. Waarschijnlijk dienen de grofzandige en slecht gesorteerde afzettingen in het noordelijke deel van de plas hier ook toe gerekend te worden. Boven de natuurlijke afzettingen is sprake van een heterogeen, slecht gesorteerd zandpakket. Dit betreft vermoedelijk omgewerkt of teruggestort materiaal. Dit verstoorde zandpakket wordt afgedekt door een humeuze sliblaag.
De bodem in de Bijlandse waard bestaat uit oever op grofzandige tot grindige beddingafzettingen van de Oude Waal. De beddingafzettingen zijn afgedekt met een pakket oeverafzettingen. In de top van de oeverafzettingen is een bouwvoor gevormd. In een deel van de boringen zijn de oeverafzettingen niet meer intact aanwezig en bestaat de bovengrond uit een verstoord pakket zand en grind. 
Voor in-situ archeologische resten zijn geen relevante landschappelijke eenheden aanwezig, maar dat was ook niet de verwachting. Voor verspoelde Romeinse resten zijn de dieper gelegen beddingafzettingen van de Oude Waal relevant. De grotere Romeinse resten kunnen verwacht worden in de grindige beddingafzettingen.