DOI: 10.17026/dans-xch-fpfc
title: Plangebied defensielocatie MMC Kamp Alphen bij Alphen, gemeente Alphen-Chaam; een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek.

description: &lt;p&gt;Aanleiding &lt;br&gt;In opdracht van Rijksvastgoed Sectie Natuur heeft RAAP in juli 2019 een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied defensielocatie MMC Kamp Alphen bij Alphen, in de gemeente Alphen-Chaam. Het onderzoek vond plaats in het kader van een nieuw bestemmingsplan.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Landschap Op de geomorfologische kaart is het grootste, centrale deel van het plangebied gekarteerd als een terrasafzettingswelving. Hieromheen bevindt zich in het noordoosten en zuidwesten een zone met landduinen met bijbehorende vlakten en laagten. In het uiterste zuidoosten bevinden zich de uitlopers van gebieden met landduinen en een dekzandplateau. Op het Actueel Hoogtemodel Nederland (AHN: www.ahn.nl) is het stuifzandgebied in het noordoosten en oosten van het plangebied duidelijk zichtbaar in de vorm van lage landduinen met laagtes daartussen. Het duinen reliëf schemert vaag door in het noordwesten van het plangebied, maar het lijkt er op dat het plangebied hier grotendeels is afgegraven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op de bodemkaart ligt het plangebied vrijwel helemaal in een zone met duinvaaggronden (stuifzand). In het noordoosten is er een smalle strook met vlakvaaggronden, en in het westen met een veldpodzol. Al deze bodems komen voor in leemarm en zwak lemig fijn zand. Alle bodems zijn droog. Op basis van milieukundige boringen in het noorden van het plangebied wordt verondersteld dat het hier om grotendeels onverstoord fijn stuifzand gaat. Vanaf het oppervlak komen er mogelijk regelmatig podzolbodems voor, gekenmerkt door een bruine laag (B-horizont). Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor in het stuifzand begraven podzolen. Vanaf ca. 2,5 m kan leem voorkomen, en vanaf ca. 5,5 m klei.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Archeologie &lt;br&gt;Er zijn slechts drie archeologische vindplaatsen in of nabij het plangebied bekend. Het betreft de vondst van transversale vuursteen spits uit het Late Neolithicum. Een andere vindplaats bestaat uit mesolithische vuurstenen artefacten en een vuurstenen spits met schachtdoorn en weerhaken ("denneboompje") uit de periode Midden Neolithicum - Midden Bronstijd. Bij de derde vindplaats gaat het om een terrein met resten van een wal. Het betreft een uit plaggen opgebouwde (zeer) hoge wal. Het gaat waarschijnlijk om een "stuifzandvanger" , en/of versterking uit mogelijk de Late Middeleeuwen. Deze vindplaats is aangeduid als een archeologisch monument van hoge waarde. De schaarste aan vindplaatsen direct rondom (afstand 250 m) het plangebied houd mogelijk samen met het beperkt aantal onderzoeken rondom Alphen. Het vrijwel ontbreken van vindplaatsen in het plangebied zelf hangt mogelijk samen met de ontoegankelijkheid voor amateurarcheologen en/of de afdekkende stuifzandlaag. Vindplaatsen in de iets ruimere omgeving (afstand 500 m) wijzen op bewoning en gebruik in het Mesolithicum, Neolithicum, IJzertijd en de Middeleeuwen. Er geldt de volgende archeologische verwachting:  veldpodzol middelhoge verwachting voor begravingen van landbouwers  stuifzand/duinvaaggrond onbekende verwachting voor nederzettingen van jagerverzamelaars en landbouwers en begravingen van landbouwers  wsch. afgegraven/vlakvaaggrond lage verwachting In principe kunnen ingrepen onder het maaiveld resulteren in de aantasting van eventuele archeologische resten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Cultuurhistorie &lt;br&gt;Aan de hand van het cultuurhistorisch onderzoek zijn er ten aanzien van het plangebied drie fasen onderscheiden. Fase 1 betreft het heide- en stuifzandgebied van vóór de bebossing in de tweede helft 19e eeuw. Fase 2 is die van de bebossing door Hendriks en Van Bael (vanaf 1864). We vinden hier we nog een aantal wegen (bospaden) terug die later hergebruikt zijn voor de aanleg van de smalspoorlijn. Een deel van het opgaand bos, dat niet als zodanig op de kaart is aangeduid, dateert ook nog uit deze periode, maar een groot deel zal ook jongere opslag zijn. Ook uit de periode vóór 1954 dateren wellicht relicten van hakhout her en der in het terrein (stoven met meerdere stammen), alsmede mogelijk enkele grotere eiken die aan de groeivorm te zien ooit solitair stonden. Fase 3 betreft de gebruiksfase van Defensie, met name de periode van de inrichting van het terrein uit 1954. Het gaat om de infrastructuur (voorheen smalspoorlijnen, nu onverharde en verharde wegen), de parallel daaraan verlopende structuur van brandgangen (ouderdom onbekend), de opslagplaatsen in de openlucht (met scherfwerende wallen en nog aanwezige ‘inrichting’ in de vorm van sets van steeds twee betonnen banden, afgedekt met hout, haaks op de smalspoorlijn), een groot deel van de oorspronkelijke opslaggebouwen (magazijnen; drie typen), een groot deel van de centrale gebouwen bij de entree en de daarbij gelegen locomotiefloods, de heuvel waarop de brandtoren stond met herkenbare communicatie infrastructuur, en een groot aantal oude blusvijvers (soms wel, soms niet watervoerend). In de jaren 70 lijkt er een kleine moderniseringsslag te hebben plaatsgevonden, gevolgd door een grotere in de vroege jaren 90.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Advies&lt;br&gt;Archeologie Aanbevolen wordt om voorafgaand aan graafwerkzaamheden groter dan 750 m² in de zones met een middelhoge verwachting een verkennend booronderzoek uit te voeren tot een diepte van ca. 30 cm onder de beoogde verstoringsdiepte, met als doel inzicht te krijgen in de bodemopbouw en daarmee de archeologische potentie.1 In geval van een voldoende gave bodem kunnen vervolgens proefsleuven gegraven worden om resten op te sporen. Ook in de zone met een lage verwachting dient een dergelijk onderzoek uitgevoerd te worden om na te gaan in hoeverre dit gebied daadwerkelijk is afgegraven. Op basis daarvan kan de verwachting en h et eventuele vervolgonderzoek nader worden bepaald.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Cultuurhistorie &lt;br&gt;Voor het aspect cultuurhistorie gelden adviezen in een tweetal richtingen. Allereerst is het voor de toekomst raadzaam om vervolgonderzoek ten aanzien van een aantal aspecten uit te voere n:  Een vergelijkend onderzoek tussen de munitieopslagplaatsen in Nederland, ten einde meer inzicht te krijgen in de specifieke positie van de waarden in Alphen ten opzichte van andere munitieopslagplaatsen;  Verdiepend archiefonderzoek naar de exacte ontwikkeling van bebouwing en terreininrichting;  Een nadere verkenning naar cultuurhistorische waarden in de interieurs van de opgenomen panden en een meer gedetailleerdere waardenstelling van de gebouwen;  Een verdiepend onderzoek naar historisch bosbeheer in het terrein, met name op basis van veldonderzoek. Dergelijk onderzoek is evenwel vooral nodig bij herontwikkelingen, en nog niet in het kader van een beschrijving van de aanwezige waarden voor het bestemmingsplan. De tweede adviesrichting heeft betrekking op eventuele toekomstige herinrichtingen van het terrein, maar ook op het beheer. We bevelen aan om bij beheer en eventuele toekomstige terrein(her)inrichting rekening te houden met de kwaliteiten uit de drie genoemde tijdsperioden (heide & stuifzand, heidebebossing, militair gebruik), en zaken die waardevol zijn en niet ‘in de weg staan’ zoveel mogelijk te behouden. Op die manier blijft de geschiedenis afleesbaar en het gebied een bepaalde kwaliteit behouden. Het kan zowel om grotere kwesties gaan (herinrichting van deelgebieden, sloop van gebouwen) als om kleinere (wat doen we met kleine relicten als het smalspoorrelict in het noorden?). Het is wenselijk om bij (ingrijpende) inrichtingsmaatregelen op het terrein een cultuurhistoricus mee te laten denken met de ontwerper en/of een meer in detail uitgewerkte waardenstelling van de betreffende aspecten waaraan gewerkt gaat worden, te laten opstellen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Alphen-Chaam, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.&lt;/p&gt;