DOI: 10.17026/ar/vnopgv
title: In de schaduw van de VOC (AAR 5)
title: Archeologische opgraving Rapenburg (2005)

description: De bouwlocatie Rapenburg 46-54 was gelegen in een stedelijk gebied met een hoge
archeologische verwachting. Oorspronkelijk was dit een 17de-eeuws haveneiland waar de eerste scheepswerf van de VOC was gesitueerd en talrijke particuliere scheepswerven waren ingericht. Een archeologische sondering tijdens het bouwrijp maken van het terrein bevestigde het vermoeden dat in de bouwput restanten van historische scheepswerven aanwezig waren. Als noodonderzoek werd een archeologische opgraving ingelast voor de documentatie van sporen van de aanleg en de inrichting van het haveneiland.

De aanleg van het eiland in de jaren 1592-1596 ging gepaard met het opbrengen van ongeveer 1 m grond op de bodem van het IJ. Vanaf 1608, na veiling van de eerste kavels, werden de eerste activiteiten ontplooid op Rapenburg. Op het perceel Rapenburg 46 is een houtconstructie van circa 18 x 4 m aangelegd die uit twee niveaus was opgebouwd. Het onderste bestond uit een aantal planken die in de lengterichting aflopend naar het water waren georiënteerd. Hierop lagen twee dwarsliggers (S 14). Deze constructie werd dendrochronologisch op omstreeks 1625 gedateerd. Opvallend was dat naast nieuw hout uit Westfalen ook van elders afkomstig, ruim 150 jaar oud, sloophout in de constructie was verwerkt. De planken en dwarsliggers werden afgedekt met een pakket van houtsnippers dat op basis van het vondstmateriaal in het eerste kwart van de 17de eeuw te plaatsen was. Hierop was een tweede, in de richting van de gracht aflopend, plankier aangelegd (S 2). In hoeverre deze vloer in de loop der tijd was hersteld of vervangen, kon niet worden vastgesteld, aangezien het hout niet geschikt bleek voor dendrochronologische analyse. Om het omliggende drassige terrein beloopbaar te houden was het houtsnipperniveau afgedekt met een dunne gruislaag van sintels en fijn bouwpuin, lokaal vermengd met fragmenten vilt, dat was doordrongen van harpuis en deels afkomstig van teerzwabbers.

Aangenomen wordt dat de twee houtniveaus een samenhangende constructie hebben gevormd, waarbij het onderste de fundering vormde voor het bovenliggende plankier. Hierop wees ondermeer het identieke verval van beide niveaus, ongeveer 5 cm per m, in de richting van de gracht (de bovenste vloer van 0,14 m tot 0,76 m ÷ NAP). Opvallend was de slordige aanleg met dwarsliggers willekeurig onder en boven de ongelijk verdeelde houtsnipperlaag geplaatst. Gelet op de geringe hellingshoek van 2,8 graden heeft de plankconstructie waarschijnlijk niet als scheepshelling gediend. Veeleer valt te denken aan een plankier voor het lossen en de opslag van scheepshout dat bijvoorbeeld werd aangevoerd voor de Peperwerf van de VOC. Op stadsplattegronden van zowel Pieter Bast (1614) als Balthasar Florisz van Berckenrode (1625) staan aan de noordkant van het eiland scheepshellingen aangegeven, terwijl aan de zuidzijde (de bouwlocatie) hout opgestapeld lag. 

Op basis van vondstmateriaal uit de alles afdekkende dunne egaliseerlaag
van venige klei kon vastgesteld worden dat het werkterrein rond 1725 buiten gebruik is gesteld. Het onderzoeksterrein maakte deel uit van het gebied tussen de straat Rapenburg en de Rapenburgwal waar tot 1877 niet gebouwd mocht worden. Nadien is in het plangebied een slechts ondiep gefundeerd gebouwtje verrezen. Dit heeft ervoor gezorgd dat de aangetroffen archeologische structuren goed geconserveerd waren.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten