DOI: 10.17026/ar/najtss
title: Integrale verkenning Dijkverbetering van Lith naar Bokhoven, gemeenten Oss en 's -Hertogenbosch.
title: Bureauonderzoek Aardkunde, Archeologie en Cultuurhistorie.
title: RAAP-RAPPORT 7238

description: &lt;p&gt;Waterschap Aa en Maas is voornemens om dijkversterkingsmaatregelen te treffen aan de Maasdijk aan 
de Brabantse zijde vanaf Lith tot aan Bokhoven inclusief een zone binnen- en buitendijks in de 
gemeenten Oss en ’s-Hertogenbosch. De te nemen maatregelen vinden plaats in het kader van het 
Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). 
De Integrale Verkenning Lith-Bokhoven bestaat uit een aantal conditionerende onderzoeken waaronder 
een bureauonderzoek aardkunde, archeologie en cultuurhistorie. Witteveen + Bos Raadgevende 
Ingenieurs B.V heeft RAAP opdracht gegeven voor het aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch 
bureauonderzoek.
&lt;p&gt;Aardkunde
Aardkundige waarden zijn die onderdelen van het landschap die iets vertellen over de natuurlijke 
ontstaanswijze van een gebied. Deze waarden hebben een relatie met de geologische opbouw, de 
geomorfologie (landvormen), de geohydrologie en de bodems van een gebied.
Binnen het onderzoeksgebied ligt één van de 42 gebieden met aardkundige waarden die in de 
provinciale omgevingsverordening zijn opgenomen. Het betreft drie zones met breuken van het 
Peelrandbreukenstelsel aanwezig zijn. Van deze breuken is ter plaatse van het onderzoeksgebied niets 
zichtbaar aangezien hier gedurende het Holoceen een (dik) pakket zand en klei is afgezet. 
Elders langs de Maas zijn door de provincie Noord-Brabant ook kronkelwaardsystemen aangeduid als 
aardkundige waarde, maar de binnen huidig onderzoeksgebied aanwezige kronkelwaarden zijn niet als 
zodanig aangeduid. 
Met betrekking tot de adviezen binnen het thema aardkunde worden suggesties gegeven voor de 
laatpleistocene dalvlakte van de Dieze en om het microreliëf, waar het rivierengebied zich door 
kenmerkt, zo veel mogelijk te behouden (of te versterken). Tevens wordt de suggestie gegeven om 
door bemonstering van restgeulvullingen meer inzicht te krijgen in bijvoorbeeld de ouderdom van deze 
geulen.
&lt;p&gt;Archeologie
Het onderzoeksgebied bevindt zich in het rivierengebied, een gebied dat sterk beïnvloed wordt door de 
rivieren Maas en Rijn. Deze rivieren waren dan ook belangrijke elementen in de keus van de mens om 
waar te gaan wonen. Specifiek voor de Henriëttewaard in gemeente ’s-Hertogenbosch geldt dat dit 
gebied sterk beïnvloed is door de Dieze en waar een laatpleistocene dalvlakte aanwezig is in de 
ondergrond. In de zones waar in het Holoceen geen stroomgordels (voorgangers van en huidige Maas) 
hebben gelegen, is de top van de pleistocene ondergrond waarschijnlijk nog intact. Deze pleistocene 
top kan zich meters onder het maaiveld bevinden en bestaat uit dekzand of een leemachtige laag die 
de Laag van Wijchen wordt genoemd. In het Vroeg-Holoceen had de rivier één insnijdende geul. In de 
loop van de tijd steeg de zeespiegel, waarmee de stroomgordels in dit gebied veranderden van een 
insnijdend (erosief) naar een accumulerend (meanderend) systeem. Door avulsies ontstonden er door 
de tijd heen herhaaldelijk nieuwe stroomgordels en werden oude inactief. In de Romeinse tijd ontstond 
de huidige loop van de Maas, waarvan verreweg het grootste deel van de afzettingen in het huidige 
buitendijkse gebied ligt. Al de bekende rivierafzettingen zijn in kaart gebracht en voorzien van een 
gespecificeerde archeologische verwachting.
&lt;p&gt;De archeologische inventarisatie laat zien dat er uit de Steentijd en bronstijd nauwelijks vindplaatsen 
bekend zijn in het onderzoeksgebied. De oudst bekende nederzettingslocaties dateren uit het 
mesolithicum en bevinden zich op restanten van oude stroomgordels en dekzandopduikingen die op 
een ouder pleistoceen terras liggen. Er kunnen nog oudere archeologische resten op (laat)pleistocene 
terrasrestanten aanwezig zijn, maar gezien de diepteligging (enkele meters onder maaiveld) zijn daar 
nog geen vondstlocaties van bekend. Vanaf de ijzertijd kende het onderzoeksgebied een intensieve 
bewoningsperiode. Uit de opvolgende Romeinse tijd zijn vele nederzettingsterreinen bekend. Nadat in 
de vroege middeleeuwen eerst het bevolkingsaantal afnam ontstonden vanaf de Karolingische tijd de 
huidige dorpen. In de volle en late middeleeuwen breidden deze zich langzaam uit. Tevens ontstond de 
bovenklasse van lage adel die diverse kastelen bouwden. Ook ontstonden in deze periode kerken en 
kapellen.
&lt;p&gt;De archeologische inventarisatie heeft als aanvulling en verfijning op de bestaande gemeentelijke 
archeologische beleidskaarten nieuwe vindplaatsen opgeleverd. Soms betreffen dit losse vondsten 
zonder enkele context, maar veelal zijn het vindplaatsen waarvan de begrenzing grotendeels bekend is. 
Het betreft onder andere nederzettingsterreinen, historische dorpskernen, locaties met historische 
bebouwing, elementen die betrekking hebben op militair erfgoed, waterstaatkundige elementen,
enzovoort. Tevens bevinden zich in het onderzoeksgebied twee gemeentelijke archeologische 
monumenten. Voor beide gemeenten geldt dat bij bodemingrepen dieper dan 30 (in sommige gebieden 
40 of 50) cm -mv archeologisch onderzoek nodig is. Naast deze vrijstellingsdiepte geldt ook een 
vrijstellingsoppervlak, maar de verwachting is dat de geplande ingrepen dermate omvangrijk zijn, dat 
deze het vrijstellingsoppervlak overstijgen. Slechts enkele kleinere zones zijn vrijgesteld van 
archeologisch onderzoek omdat er sprake is van diepe verstoringen, of al afdoende archeologisch 
onderzoek heeft plaatsgevonden.
&lt;p&gt;In het hoofdstuk met adviezen wordt tevens ingegaan op kennislacunes en kansen ten aanzien van het 
thema archeologie. Zo is nog weinig bekend over de top van de pleistocene ondergrond en de 
begrenzing van holocene stroomgordels. Kansen liggen er op het gebied van onderzoek naar bredere 
thema’s als dorpsontwikkeling, de Romeinse tijd en militair erfgoed. Er worden suggesties gedaan hoe 
de lokale bevolking door middel van archeologisch onderzoek (op een positieve manier) betrokken kan 
raken bij het dijkversterkingsproject. Daarnaast worden specifiek voor de Henriëttewaard 
aanbevelingen gedaan over integraal archeologisch onderzoek in dit gebied aangezien vanuit diverse 
kanten een druk op het gebied ligt. 
&lt;p&gt;Cultuurhistorie
Het onderzoeksgebied bevat nog duidelijke sporen van de strijd tegen het water en de strijd tegen 
buitenlandse mogendheden. Deze geschiedenis komt tot uiting in de vele wielen en verschillende 
militaire versterkingen die een rijk cultuurhistorisch verhaal vertellen. Daarnaast is de Koornwaard een 
uitstekend voorbeeld van hoe de uiterwaarden vóór de 20e eeuw werden gebruikt voor landbouw. Ook 
het werkverschaffingsproject uit 1937, gericht op de verbetering van de Maas, is op fraaie wijze in het 
landschap zichtbaar.
&lt;p&gt;In de gemeente ’s-Hertogenbosch is het cultuurhistorische verhaal van de strijd tegen het water en 
buitenlandse mogendheden grotendeels goed beschermd op rijks-, provinciaal- en gemeentelijk niveau. 
Hierbij is rekening gehouden met de cultuurhistorische ensembles. In de gemeente Oss is dit echter 
minder het geval: hier zijn geen beschermde dorpsgezichten, en een gebied met nog zeer intacte 
cultuurhistorische relicten, zoals de oude en de nieuwe Hamdijk en de werkverschaffingsproject uit 1937, geniet geen enkele bescherming. Wel kent de gemeente Oss meer monumenten in het 
onderzoeksgebied dan de gemeente ’s-Hertogenbosch, wat van belang is om mee te nemen in de 
overwegingen.
&lt;p&gt;Voor het thema cultuurhistorie heeft een inventarisatie plaatsgevonden van beschermde en nietbeschermde cultuurhistorische waarden. Uit het cultuurhistorisch onderzoek is gebleken dat ingrepen in
een groot deel van het dijktracé invloed zullen hebben op de cultuurhistorische waarden van het 
dijklichaam, het omringend cultuurlandschap en de historische bouwkunst op en nabij het dijklichaam
&lt;p&gt;Voor cultuurlandschappen met een zeer hoge waarde wordt geadviseerd te streven naar behoud van 
de cultuurhistorische waarden. Grotendeels zijn de cultuurlandschappen al beschermd als provinciaal 
cultuurhistorisch waardevol gebied of als rijksmonument. Alleen de vroegere en huidige Hamdijk ten 
oosten van Lith is niet beschermd. Indien behoud hierin niet mogelijk is, wordt geadviseerd in te zetten 
op behoud door ontwikkeling: erfgoed dat meegroeit met de tijd en zich zodanig ontwikkelen in nieuwe 
functies om ze te behouden voor de toekomst. Ook voor de rijks- en gemeentelijke monumenten, de
rijksbeschermde buitenplaatsen en dorpsgezichten wordt geadviseerd te streven naar behoud van de 
cultuurhistorische waarden en indien dit niet mogelijk is in te zetten op behoud door ontwikkeling. Bij 
het gebouwde erfgoed dient er rekening mee te worden gehouden dat de cultuurhistorische waarden 
zich niet beperken tot het bouwwerk, maar ook aanwezig zijn in de relatie van het bouwwerk met zijn 
omgeving.
&lt;p&gt;Binnen de gemiddeld- en hooggewaardeerde cultuurlandschappen zijn de cultuurhistorische waarden 
veelal aanwezig in de hoofdstructuur van het landschap. In deze gebieden liggen volop kansen de 
cultuurhistorische karakteristieken te versterken. Voor gebieden met een lage waardering wordt geen 
specifiek advies gegeven. De mate van invloed op de cultuurhistorische waarden is echter vooral 
afhankelijk van de wijze van uitvoering. Ten aanzien van de hoog- en gemiddeld-gewaardeerde 
dijklandschappen wordt geadviseerd te streven naar behoud van de aanwezige cult uurhistorische 
karakteristieken. Indien dit niet mogelijk is, dient te worden ingezet op oplossingsrichtingen die de 
(verdwenen) cultuurhistorische karakteristieken kunnen versterken. Voor de laag - en nietgewaardeerde dijklandschappen worden geen specifieke adviezen gegeven ten aanzien van 
cultuurhistorie.