DOI: 10.17026/ar/etcgqi
title: Langegracht 31 Amersfoort
title: Bouwhistorische verkenning

description: Het onderzochte pand Langegracht 31, is beschermd als rijksmonument (rijksmonumentnummer: 7954). De redengevende omschrijving luidt: ‘Eenvoudig laag HUIS met rechte kroonlijst. Brede bakstenen gevel. Gevelsteen met de franse lelie.’
Het pand lijkt met zijn vier vensterassen brede voorgevel, gemetseld in kruisverband waarbij bakstenen in Rijnformaat zijn toegepast en klezoren bij de hoekoplossingen en ingangspartij met natuurstenen stoep uit omstreeks 1700 te dateren. Het pand blijkt echter zeer waarschijnlijk al in de vijftiende eeuw te zijn gebouwd. Hierop wijzen beide dikke zijmuren van het pand met een breedte van circa 1,40 m op kelderniveau, die op de begane grond verjongen naar een breedte van 0,55 m, met (delen van) spaarnissen op de begane grond en op de tweede bouwlaag, het toegepaste baksteenformaat en beide muurstijlgebinten met dubbel gebroken, gesneden telmerken en een zeldzaam timmermansmerk. In de late middeleeuwen bestond het pand uit twee bouwlagen onder een dwarskap en een kelder. In de kelder waren de balken oorspronkelijk in beide dikke zijmuren opgelegd. De locatie van een haardgewelf in de kelder wijst erop dat zich op de begane grond een schouw in het midden tegen de achtergevelzijde heeft bevonden. Dit is mogelijk een tussenmuur van een diep pand waarvan we de oorspronkelijke achtergevel niet kunnen vaststellen. 

Op basis van een promotieonderzoek (Alberts 2015) blijkt dat in het onderzochte pand, nu aangeduid met adres Langegracht 31, al in de vijftiende eeuw een brouwerij was gevestigd die later ‘De Lelie’ werd genaamd. De gevelsteen met de franse lelie in de voorgevel herinnert hier nog aan. De eigenarengeschiedenis van opeenvolgende brouwers kan gevolgd worden vanaf 1479 tot en met 1787. Volgens verkoopadvertenties uit de achttiende eeuw maakte een rosmolen onderdeel uit van de brouwerij. In 1822 kocht timmerman Elbrink de helft van de voormalige brouwerij ‘De Lelij’ die zich strekte tot aan de Kromme Elleboogsteeg en de Breestraat. In 1903 werden bij het graven van funderingssleuven, funderingsresten aangetroffen die destijds werden geïnterpreteerd als overblijfselen van brouwerij ‘De Lelie’. 
In het pand wijst enkel de brede gemetselde, luie keldertrap die oorspronkelijk vanaf de voormalige steeg aan de linkerzijde van het pand toegankelijk was mogelijk op de gebruiksfunctie van brouwerij. Deze brede trap zou gediend kunnen hebben voor de bevoorrading van de kelder. Vanwege de huidige stahoogte in de kelder lijkt het niet aannemelijk dat de kelder ook werd gebruikt voor ‘het vaten’ zoals in één van de verkoopadvertenties werd genoemd. Mogelijk zijn onder de huidige moderne vloerafwerking van de kelders, oudere vloerniveaus aanwezig en was de stahoogte oorspronkelijk hoger. 

In de periode van de zeventiende eeuw tot en met omstreeks 1700 heeft behalve de vernieuwing van de voorgevel ook de wijziging van de dwarskap naar een langskap plaatsgevonden waardoor het pand lager werd. De tweede bouwlaag kreeg na deze aanpassing de functie van zolderverdieping. In het interieur zal ook de indeling van een portaal met aansluitende gang aan de rechter muurzijde en een voor- en achterkamer aan de linkerzijde uit deze periode dateren. In het portaal zijn het enkelvoudige balkenplafond met consoles voorzien van ojiefprofilering, de geprofileerde doorgang naar de aansluitende gang en het daarboven aangebrachte oeil de boeuf met putti bijzonder. In het balkenplafond is de smalle trapraveling van de verdwenen spiltrap nog aanwezig. De begane grond vloerbalklaag van het portaal is lager dan die van de aangrenzende voorkamer. De vloerbalken van het portaal zijn lager aangebracht. Mogelijk is dit gedaan om het vloerniveau van het portaal op gelijk niveau met de aangrenzende ruimte van het aangrenzende rechter buurpand te brengen. Het deurkozijn van de dichtgezette doorgang in de rechter zijmuur is nog aanwezig. De scheidingsmuren in de kelder zijn, met uitzondering van de jonge scheidingsmuur tussen de twee kelderruimtes aan de rechter voorzijde, mogelijk ook tijdens deze verbouwing aangebracht. De positie van de scheidingsmuren in de kelder komt grotendeels overeen met de gebruiksindeling op de begane grond. De kelderruimte aan de rechter achterzijde hoort momenteel bij het rechter buurpand.

In de negentiende eeuw zijn moderniseringen uitgevoerd. De voor- en achterkamer kregen een stucplafond waarbij in de voorkamer een geprefabriceerd middenstuk met putti en mand rozet werd aangebracht afkomstig van Ornament-Fabriek van S.J. Vissers uit Den Haag. Ook werd een, recentelijk gerestaureerde, neoclassicistische schouw in de voorkamer en een kachelnis in de achterkamer aangebracht. De voormalige steeg aan de linkerzijde van het pand werd, nadat de doorgang vanaf de Langegracht was dichtgezet, bebouwd met enkele vertrekken/ruimtes. In de voorgevel werden de acht-ruits empire schuifvensters aangebracht. Op het dak werd de dakkapel aan de voorgevelzijde met zadeldak vervangen door een dakkapel met plat dak. 

Tot slot zijn bij een verbouwing in 1989 en restauratie in omstreeks 2000 meerdere wijzigingen aangebracht. Zo zijn onder andere de houten keldertrap en zoldertrap met metalen balusters langs de rechter muurzijde aangebracht, werden alle vertrekken op de zolderverdieping gerealiseerd, en werd een vliering met vide en houten spiltrap naar de vliering gemaakt. De aanbouw met zadeldak aan het einde van de gang is ingericht als moderne keuken. Volgens de kadastrale gegevens werd deze aanbouw aan de noordzijde uitgebreid. Mogelijk heeft deze uitbreiding gelijktijdig plaatsgevonden met de herbouw van het rechter buurpand in 1878. De schuur onder lessenaarsdak in de achtertuin dateert zeer waarschijnlijk uit het vierde kwart van de twintigste eeuw. 

In aanvulling op het bouwhistorisch onderzoek is door Borghaerts Houtdatering een dendrochronologisch onderzoek uitgevoerd in november 2024. Het bemonsterde hout bevatte echter te weinig jaarringen waardoor een datering niet mogelijk was.