DOI: 10.17026/ar/tlckpx
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van riolerings- en wegwerkzaamheden bij de Brederodestraat e.o. te Vianen, gemeente Vijfheerenlanden.

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd in het kader van geplande werkzaamheden aan de openbare weg en aan het riool bij de Brederodestraat e.o. te Vianen, gemeente Vijfheerenlanden (afbeelding 1, kaart 1). Het betreft een tracé van ca. 410 m lengte. In het noorden beslaat het plangebied de Stalstraat vanaf de kruising met de Achterstraat, dan zuidwaarts de Brederodestraat, met een zijtak oostwaarts de Oliestraat, en in het zuiden een klein deel west- en zuidwaarts over de Molenstraat. De ingrepen hebben o.a. betrekking op het vervangen van de bestrating, en het verwijderen en vervolgens vervangen van het riool. Achterin het rapport bij bijlage 2 zijn de tekeningen opgenomen van de geplande ingrepen. De meeste ingrepen zijn oppervlakkig en/of in reeds verstoorde grond. Het gaat dan om werkzaamheden zoals het aanbrengen van nieuwe straat- of trottoirkolken, vervangen van tegels, straatbakstenen, trottoirbanden etc. op locaties waar nu ook al sprake is van trottoirs en straatverharding. De exacte aard en diepte van de ingrepen is echter nog niet bekend. De ingrepen die het meest archeologisch relevant lijken, zijn de diepere ingrepen over een groter oppervlak, die met name betrekking hebben op de aanleg van een nieuw droogweerafvoer- en hemelwaterriool. Van belang hierbij is dat de nieuwe HWA riolering volgens de bestekstekeningen doorgaans naast, en de DWA riool doorgaans op de zelfde locatie als het te verwijderen GWA riool wordt aangelegd. Verwacht mag worden dat daarbij ingrepen in ongestoorde grond zullen gaan plaatsvinden. Afbeelding 2 geeft als voorbeeld de dwarsprofielen A-E weer van de rioleringswerkzaamheden. De binnen-onderkant-buis (b.o.b.) maat ligt bij het profiel A bij de Stalstraat bijvoorbeeld op 1,52 m +NAP (met een maaiveld op 3,4 m +NAP = 1,88 m -mv); bij de Oliestraat ligt de b.o.b. op 1,86 +NAP (met een maaiveld op 2,97 m +NAP = 1,11 m -mv). Omdat bij de geplande ingrepen de vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek op basis van de gemeentelijke archeologische beleidskaart en het vigerende bestemmingsplan worden overschreden (alle ingrepen dieper dan 30 cm -mv zijn onderzoeksplichtig) dient in het kader van de omgevingsvergunning het onderhavige onderzoek te worden uitgevoerd.
Het plangebied ligt binnen de historische kern van Vianen en heeft daarmee in zijn algemeenheid een hoge archeologische verwachting op het aantreffen van resten uit de Late Middeleeuwen/ Nieuwe tijd. Het huidige stratenplan heeft echter al snel vorm gekregen. Vergelijking met kaarten van Van Deventer uit het midden van de 16e eeuw, Blaeu uit het midden van de 17e eeuw, en de Kadastrale Minuut uit het begin van de 19e eeuw laten een vrijwel 1 op 1 overlap zien van het huidige stratenplan. De enige uitzondering is het gedeelte van het plangebied bij de Molenstraat. Hier is een belangrijk verschil tussen de Kaart van Van Deventer en de latere kaarten: op de kaart van Van Deventer lijken ter plaatse van de Molenstraat twee straten zichtbaar te zijn, met een smalle strook bebouwing daartussen. Op de latere kaarten is er maar sprake van één straat, de Molenstraat. Deze zone achter de wal kan belangrijke informatie opleveren over de eerste fasen van de ontwikkeling van de stad, met de oude stadsmuren en achterliggende straten- en huizenpatroon, en kan mogelijk een verklaring bieden voor het afwijkende kaartbeeld. Mogelijke archeologische resten die kunnen worden aangetroffen zijn resten van bebouwing en bewoning, zoals resten van muren, funderingen, paalgaten, afvalkuilen, en vlechtwerk etc. Eventueel vondstmateriaal kan bestaan uit aardewerk, steengoed, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, metaal etc.. Hiermee samenhangend is de doorstreek van de Molenstraat richting de gracht bij Molenstraat nr. 45. Deze doorsteek gaat door perceel 2085 dat vanwege de ligging van de voormalige stadsmuur een Rijksmonument is (nr. 37311). Hier kunnen dus mogelijk resten worden verwacht van de oude stadsmuur, naast de stadstoren. Gezien de ligging van het plangebied lijkt de kans klein dat zich binnen het plangebied nog resten bevinden van de agrarische nederzetting uit de voorstedelijke fase. Die worden eerder verwacht ten noorden van het plangebied en met name bij de Voorstraat. Advies. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert om een Opgraving – variant archeologische begeleiding uit te voeren tijdens alle graafwerkzaamheden binnen het west-oost georiënteerde gedeelte van het plangebied bij de Molenstraat vanaf de kruising met de Brederodestraat (afbeelding 19). Voor de doorsteek van de Molenstraat naar de gracht geldt dat hier ook alle gravend werkzaamheden begeleid dienen te worden, zowel voor aanleg als voor verwijdering (afbeelding 21). Dit vanwege de grote kans dat tijdens deze werkzaamheden resten van de oude stadsmuur worden aangesneden. Anderzijds bieden de werkzaamheden ook een zeldzame kans om deze resten te kunnen documenteren. Opgemerkt dient te worden dat perceel 2085 een Rijksmonument betreft, zodat mogelijk voor werkzaamheden een monumentenvergunning is vereist. Voor de andere delen van het riooltracé wordt alleen een vorm van passieve archeologische begeleiding aangeraden. Dit kan bijvoorbeeld door middel van het opstellen van een werkprotocol toevalsvondsten (inclusief meldtelefoon) als onderdeel van het PvE en de werkomschrijving voor de civiele aannemer. Voorafgaand aan een archeologische begeleiding dient altijd eerst een Programma van Eisen te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Vijfheerenlanden. Zonder een getekend/goedgekeurd PvE kan niet met de werkzaamheden worden begonnen. De overige werkzaamheden, bestaande uit het vervangen van tegels, straatbakstenen, trottoirbanden etc. kunnen worden vrijgegeven, voor zover deze betrekking hebben op vervanging zonder dat er sprake is van graafwerkzaamheden dieper 30 cm -mv. Bij werkzaamheden waarbij dieper dan 30 cm wordt gegraven, dienen de werkzaamheden eerst te worden voorgelegd aan het bevoegd gezag. Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Vijfheerenlanden, om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van eventueel vervolgonderzoek of het beëindigen van het archeologisch onderzoeksproces. Ook wanneer het plangebied op enig moment op basis van de resultaten van archeologisch onderzoek wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Vijfheerenlanden, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Naschrift. De adviseur van het bevoegd gezag, mevr. L. Bruning van de Omgevingsdienst Regio Utrecht, heeft het conceptrapport beoordeeld en per mail d.d. 22 februari 2022 aangegeven akkoord te gaan met het advies voor vervolgonderzoek, in iets gewijzigde vorm, namelijk: - “Voor het riooltracé geldt dat alle graafwerkzaamheden ten zuiden van de Brederodestraat 48 moeten worden verricht onder actieve archeologische begeleiding, d.w.z. permanente aanwezigheid van een archeoloog. - Voor de rest van het riooltracé kan worden volstaan met een passieve begeleiding: de archeoloog is aanwezig op een aantal vooraf afgesproken tijdstippen en op afroep, bij het aantreffen van vondsten. In het kader van de passieve begeleiding moeten op zes nader te bepalen locaties in het riooltracé profielopnames worden gemaakt (profielkolom van tenminste 1 meter breed) om de bodemopbouw in kaart te brengen, m.n. diktes, aard en dateringen/faseringen in de stedelijke ophogingspakketten, diepteligging van de natuurlijke ondergrond, en potentiële archeologische niveaus in de natuurlijke ondergrond. Voorafgaand aan de werkzaamheden moeten hierover afspraken worden gemaakt tussen de civiele aannemer en de archeoloog, die worden vastgelegd in het door de archeoloog op te stellen PvA. - De overige werkzaamheden zijn nog niet voldoende bekend. Op grond van het bestemmingsplan geldt een onderzoeksverplichting voor alle bodemingrepen dieper dan 30 cm. Alle ingrepen dieper dan 30 cm moeten daarom ter beoordeling aan de gemeente Vijfheerenlanden worden voorgelegd, zodat bekeken kan worden of voor deze ingrepen een archeologisch onderzoek noodzakelijk en zinvol is.”