DOI: 10.17026/ar/jbccbg
title: De Ipenslotersluis in de Diemerzeedijk (AAR 102)
title: Archeologische en bouwhistorische begeleiding Ipenslotersluis en Diemerzeedijk, Amsterdam (2017)

description: De Ipenslotersluis dient samen met de Diemerdammersluis om de waterhuishouding van het Amstelland te regelen. In het najaar van 2016 werd gestart met de vervanging van de Ipenslotersluis. Voor dit plangebied gold een archeologische verwachting aangezien er (bouw)sporen van de sluis vanaf de 17de eeuw (en mogelijk eerder) tot in de 20ste eeuw aanwezig kunnen zijn. 

Omdat de nieuwe sluis breder wordt uitgevoerd dan de bestaande, zou aan de oostzijde van de sluis een strook uit de aanliggende Diemerzeedijk (voorheen ook wel Diemerdijk) worden weggegraven. Dit was aanleiding voor een interdisciplinair archeologisch en bouwhistorisch onderzoek naar de ontwikkelingsgeschiedenis van de Ipenslotersluis en de Diemerzeedijk. Dit is uitgevoerd door Monumenten en Archeologie (MenA) vooraf gaand en tijdens de sloopwerkzaamheden in de periode december 2016 tot en met juni 2017.

Bij de Allerheiligenvloed van 1570 brak niet alleen de dijk door, maar ging ook de oorspronkelijke Ipenslotersluis verloren. De nieuwe houten sluis werd iets verder naar het oosten aangelegd. Deze sluis werd in 1601 vervangen door het huidige stenen exemplaar. Deze was opgetrokken uit oranje baksteen (circa 25 x 12,5 x 5 cm). Dwars op de kolkmuren waren twee 1,5 m lange en 1,35 m brede steunberen gemetseld die niet alleen zorgden voor de stevigheid van de kolkmuren, maar ook voor verankering van de sluis in de dijk. De ruimte tussen de steunberen was
opgevuld met zware klei. Over de sluiskolk was een gewelf gemetseld. 

De kern van de zeedijk direct naast de sluis was tussen 2,90 m – en 0,40 m + NAP opgebouwd uit donkerbruine venige kleizoden. Deze kern werd in één keer opgeworpen. De zodendijk was aan de Zuiderzee‐zijde tegen het zeewater beschermd door een homogene lichtgrijze kleilaag. In deze kleilaag was nog de onderste helft ingebed van de wierriem, die oorspronkelijk net zo hoog als de zodendijk was. Dit wierpakket werd aan de waterkant gezekerd door rechtopstaande palen en planken die in het kleiige voorland voor de voet van de dijk waren geslagen. Wanneer dit dijkdeel precies gerealiseerd werd, blijft mede vanwege het ontbreken van vondsten in de kern van de dijk onduidelijk. Wel is zeker dat het materiaal waarmee de dijkkern was opgeworpen duidelijk afwijkt van de kleivulling die tussen de steunberen van de sluis uit 1601 is aangetroffen. Een gelijktijdige totstandkoming van de dijk en de sluis is daarmee zeer onwaarschijnlijk.

Na de Allerheiligenvloed in 1675 werd in 1678 bij resolutie besloten een nieuw dijkprofiel te ontwerpen. In de jaren 1714‐1717 was er meermaals sprake van stormachtig weer, waarbij vooral in januari 1717 het water uitzonderlijk hoog aan de dijk stond. Dat jaar werd de semipermanente waterkering bestaande uit losse schotbalken aan de IJ‐zijde vervangen door een schuif. Hiervoor moesten de aanwezige buitenvloeddeuren ongeveer 1 m naar binnen worden geplaatst, waardoor de bestaande sluishoofden tot aan het niveau van de gewelfgeboorte voor een groot deel te zijn weg gesloopt. De oorspronkelijke natuurstenen bekleding was daarbij bijna tot op de bodem van de sluis verwijderd. De oude blokken natuursteen waren vervolgens hergebruikt als vulling in het nieuwe metselwerk van de sluishoofden dat verder was opgetrokken uit geel‐geaderde
paarsbruine klinkers (21,5 x 10,0 x 4,2 cm). Dit nieuwe metselwerk werd bekleed met circa 50-60 cm hoge, 100-130 cm lange en 33 cm dikke blokken zandsteen. Voor de bevestiging van deze nieuwe zandstenen bekleding aan het achterliggende metselwerk werden lange smeedijzeren muurankers gebruikt. 

In 1752 was het gehele palenscherm van de Diemerzeedijk vervangen door een bedekking van steen, naar aanleiding van de paalwormcrisis in 1734. Kort daarop was besloten om de zeedijk te versterken door deze te voorzien van een steenglooiing. Ter hoogte van de dijkkruin, op circa 2,20 m + NAP, was op deze midden 18de-eeuwse dijk een wegverharding van schelpen en baksteenpuin aangebracht.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten