DOI: 10.17026/dans-xfk-5a94
title: Plangebied Restauratie Kerkmuren St. Dionysiuskerk in Schinnen, gemeente Beekdaelen; archeologisch onderzoek: een bureauonderzoek en opgraving (variant archeologische begeleiding).

description: &lt;p&gt;In opdracht van Laudy Bouw en Ontwikkeling heeft RAAP van 15 februari 2019 tot en met 1 april 2019 archeologisch onderzoek uitgevoerd in het kader van de renovatie van de kerkmuren van de St. Dionysiuskerk in Schinnen in de gemeente Beekdaelen. Het onderzoek volgde op een melding van het aantreffen van menselijk botmateriaal tijdens de eerste fase van de werkzaamheden in december 2018 en bestond uit een uitgebreid bureauonderzoek en een opgraving – variant archeologische begeleiding.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De doelstelling van de opgraving - variant archeologische begeleiding had door de specifieke context en aanleiding van het onderzoek een ietwat ander karakter dan normaal gesproken. Het primaire doel van het onderzoek bestond uit het veiligstellen van eventueel menselijk botmateriaal. Deze resten hadden over het algemeen een beperkte ouderdom (ca. 1900) en waren niet meer in-situ aanwezig. Hierdoor was de wetenschappelijke waarde van de resten beperkt. De gevoelswaarde (het waardig omgaan met menselijke resten) werd daarentegen wel van groot belang geacht. Daarnaast had het bureauonderzoek tot doel een overzicht te geven van de oorsprong en (ruimtelijke) ontwikkeling van de St. Dionysiuskerk en de daaromheen liggende begraafplaatsen. Op basis hiervan zijn vervolgens aanbevelingen gedaan met betrekking tot de risico’s van het aantreffen van archeologische resten tijdens toekomstige werkzaamheden aan, onder en rondom de kerk.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit het bureauonderzoek blijkt dat de basis van de huidige kerk uit de 12e eeuw stamt, maar dat er ook aanwijzingen zijn dat de oorsprong terug gaat tot in de vroege middeleeuwen. Helaas is er zeer weinig bekend van de periode van vóór 1600, maar wel is duidelijk geworden dat in de loop van de tijd is de kerk verschillende keren is verbouwd en dat zowel het gebouw als het omringende kerkhof geleidelijk uitgebreid werd. De grootste aanpassingen vonden plaats gedurende de 19e en het begin van de 20e eeuw. Hieronder valt ook de bouw van de kerkmuur die in 1842 is gebouwd en tijdens de huidige werkzaamheden is gerestaureerd. Vanuit een archeologisch oogpunt is het noemenswaardig dat de heuvel waarop de kerk ligt oorspronkelijk veel steiler is geweest dan vandaag de dag het geval is. Verschillende ophogingen waarmee het kerkterrein geleidelijk is opgehoogd en afgevlakt. De implicatie van deze observatie is dat de kern van het oorspronkelijk (middeleeuwse) kerkterrein kleiner is geweest dan vandaag de dag en dat deze zich geconcentreerd zal hebben onder en direct rondom de huidige kerk.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tijdens het veldonderzoek zijn geen archeologische resten aangetroffen die meer informatie kunnen verschaffen over de ontwikkelingsgeschiedenis van de kerk en/of het kerkhof. Wel zijn er tijdens een inspectie in december 2018, uitgevoerd naar aanleiding van het aantreffen van menselijk botmateriaal tijdens de werkzaamheden, muurresten aangetroffen ten zuiden van de kerk en direct langs de inmiddels gesloopte trap in de kerkmuur. Veel was er niet bewaard gebleven, waardoor de datering en functie in eerste instantie onduidelijk bleven. Een nadere analyse maakt het aannemelijk dat d e resten in ieder geval van vóór 1842 moeten dateren en dat ze mogelijk verband houden met een geruimde en gesloopte grafkelder. De mogelijkheid dat de muurresten toebehoren aan een afgebroken grafkelder is interessant, omdat het tot aan het begin van de 19e eeuw de gewoonte was om elitepersonen in de kerk te begraven. Pas na de komst van Reynerus Paquay in 1818 verdween deze gewoonte. Dit kan betekenen dat de potentiële grafkelder slechts zeer kort in gebruik is geweest. Een alternatief is dat alleen de allerrijksten in de kerk werden begraven en dat personen behorende tot de lagere elite een grafkelder bezaten direct buiten de kerk. Dit zou niet alleen betekenen dat de muurresten mogelijk van voor het begin van de 19e eeuw stammen, maar dat er in potentie nog meer al dan niet verstoorde grafkelders rondom de kerk aanwezig kunnen zijn die nu niet meer bekend zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Aanbevelingen Zoals reeds aangegeven, was één van de doelen van het onderzoek om adviezen te kunnen geven over waar archeologische resten in de toekomst verwacht kunnen worden. De grootste risico’s liggen voornamelijk onder en direct rondom de kerk:&lt;/p&gt;&lt;p&gt; De grootste onduidelijkheden met betrekking tot de ontwikkelingsgeschiedenis van de kerk liggen vooral in de periode van vóór 1600. Vragen die hierbij openstaan is wanneer de kerk precies is gesticht, hoe deze zich vervolgens ruimtelijk heeft ontwikkeld en of er voorafgaand aan de oorspronkelijke kerk nog eerdere gebouwen op of in de directe omgeving van het terrein hebben gestaan. De grootste kansen op het aantreffen van archeologische resten uit de vroegste perioden, in de vorm van funderingsresten, liggen voornamelijk onder de toren en het oudste deel van de kerk (rode zone op figuur 44 aan het einde van het rapport). Het is dan ook met name in deze zone dat bij werkzaamheden onder de vloeren rekening moet worden gehouden met het aantreffen van bijvoorbeeld funderingsresten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt; Een andere vraag is waar precies de oorspronkelijke begraafplaatsen hebben gelegen. Naast begravingen in de kerk moet het kerkgebouw al in de middeleeuwen omgeven zijn door een eigen ruimte, het kerkhof, waar ongetwijfeld al ten tijde van de bouw van de oudste kerk in de 12e eeuw werd begraven. Gezien het feit dat de kerk mogelijk haar oorsprong kent in de vroege middeleeuwen, kan het zijn dat er ook al in eerdere perioden mensen ter aarde besteld werden. Naar verwachting zullen dergelijke graven direct rondom de oorspronkelijk kerk hebben gelegen. Dit betekent dat tijdens werkzaamheden in en direct rondom met name de oudste architecturale fasen van de kerk rekening moet worden gehouden met het aantreffen van graven en architecturale elementen die gelinkt zijn aan alle overige activiteiten die op het oorspronkelijke kerkhof hebben plaatsgevonden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt; Indien de muurresten die zijn aangetroffen meteen ten oosten van de inmiddels gesloopte trap aan de zuidzijde van de kerk inderdaad toebehoren aan een grafkelder van voor 1842 moet er, ondanks het feit dat de elite tot het begin van de 19e eeuw over het algemeen in de kerk werden begraven, rekening mee worden gehouden dat (resten van) tot nu toe onbekende grafkelders worden aangetroffen tijdens grondwerkzaamheden rondom de kerk (met een focus op de blauwe zon e in figuur 44).&lt;/p&gt;&lt;p&gt; Gedurende de gehele geschiedenis van de kerk, maar toch voornamelijk vanaf het begin van de 19 e eeuw, zijn de kerk en het kerkterrein steeds verder uitgebreid. Een schematische weergave van de ruimtelijke ontwikkeling is weergeven in figuur 44 aan het einde van het rapport. Bij werkzaamheden buiten de blauwe zone (&lt;1841) moet er vooral rekening worden gehouden met het aantreffen van graven van na 1841. Overige archeologische sporen worden hier minder verwacht, hoewel dit niet volledig kan worden uitgesloten.&lt;/p&gt;
description: Issued: 2019-03-29