DOI: 10.17026/dans-xjp-nqqy
title: 14015071 KAT.GEM.ARC Eindrapportage archeologisch onderzoek Moleneind 44 te Rijnsburg

description: &lt;p&gt;Gespecificeerde archeologische verwachting&lt;br&gt;Op basis van de verzamelde landschappelijke gegevens heeft het plangebied in het Laat-Neolithicum een ligging gekregen op de overgang van een strandwal (westelijke helft) naar een strandvlakte (oostelijke helft). Daarvoor lag het plangebied in zee. Direct ten zuiden van het plangebied vormde zich gelijktijdig het Oude Rijn-estuarium. De zee kon via het Oude Rijn-estuarium het gebied binnendringen (transgressie), waarbij door invloed van getij (transgressiefase Duinkerke 0) in dezelfde archeologische periode zeeklei werd afgezet in de strandvlakte en de flanken naar de strandwallen. Gedurende de Bronstijd groeide over deze kwelderafzettingen een veenpakket. Op de strandwal ontwikkelde zich Oude Duinen. Door winderosie is ook een deel van deze oude duinen in oostelijke richting verstoven op het veen en de kwelderafzettingen, waarna hierboven vaak weer opnieuw veengroei tot ontwikkeling kwam. Aan het begin van de IJzertijd is er door toenemende invloed van de zee (transgressiefase Duinkerke I), die ter plaatse van de Oude Rijnmond het gebied kon binnendringen, een getijdegeul ontstaan die de voorloper is van de huidige Vliet. Het plangebied ligt binnen dit geulsysteem, dat tijdens zijn actieve fase een deel van de strandwal binnen het westelijke deel van het plangebied en mogelijk het verstoven oude duinzand, veenlagen en onderliggende kwelderafzettingen in het oostelijke deel van het plangebied heeft geërodeerd. Tijdens de actieve fase van de getijdegeul kwam het tot afzetting van getijdeafzettingen (oeverwallen langs de getijdegeulen en van zwaardere komkleiafzettingen op grotere afstand van de getijdegeul). Waarschijnlijk in de Romeinse tijd degradeerde de getijdegeul tot een restgeul met een betrekkelijk geringe getijdewerking. Er zullen voornamelijk zwaardere komkleien tot afzetting zijn gekomen tijdens perioden van hoogwater onder invloed van de zee (hoogtij, springtij).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vermoedelijk al vanaf het einde van de Vroege-Middeleeuwen treedt in het gebied een periode van vernatting in ten gevolgde van de transgressiefase van de zee (transgressiefase Duinkerke IIIB). De Oude Vliet verland steeds verder/slibt verder dicht met restgeulafzettingen, in combinatie met door de zee aangevoerde kwelderklei. De laatste restgeul komt te liggen nabij de huidige loop van De Vliet, direct ten zuidoosten van het plangebied. Waarschijnlijk vanaf het ontstaan van de getijdegeul zal het plangebied geen gunstige ligging hebben gehad voor bewoning. De voorkeur zal meer zijn uitgegaan naar de hogere delen van de intact gebleven strandwallen. Ten noorden van het plangebied komen deze voor, waar tijdens eerder uitgevoerd archeologisch onderzoek sporen van nederzettingen vanaf de Late-IJzertijd en/of de Romeinse tijd en een vroegmiddeleeuws grafveld zijn aangetroffen binnen een restant van de strandwal, waar de getijdegeul als het ware omheen slingert (onderzoek ter plaatse van het plangebied De Horn 1, AMK-terrein 1.148). Ook na de definitieve sluiting van de Oude Rijnmond aan het einde van de 12e eeuw zal het plangebied te maken hebben gehad met wateroverlast, omdat voor het uit het achterland komende water geen uitweg naar zee meer voorhanden was. In de tijden dat het gebied periodiek onder water stond kon een dun laagje klei worden afgezet. Dit houdt dus in dat een deel van de kleiige bouwvoor na de 12e eeuw kan zijn afgezet. Vanwege deze geregelde overlast van het binnenwater was het gehele gebied in de Late-Middeleeuwen waarschijnlijk alleen geschikt als gras- en/of hooiland. Waarschijnlijk pas nadat waterhuishoudkundige ingrepen hadden plaatsgevonden (graven van watergangen/sloten en bouwen van watermolens), in combinatie met het kunstmatig ophogen met duinzand, zal het plangebied geschikt zijn geweest voor bewoning. Uit historische gegevens is bekend dat in de 17e eeuw het plangebied bebouwd is geraakt met een zogenaamde vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten. Aan het begin van de 19e eeuw werd dit pand aangeduid onder de naam ‘Menistekerk’. Waarschijnlijk rond halverwege de 19e eeuw is het gebouw gesloopt, waarna nieuwbouw heeft plaatsgevonden van waarschijnlijk een woonboerderij. Het plangebied bleef in gebruik als woonerf.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het plangebied heeft geen verwachting meer voor resten uit de perioden (Laat-)Paleolithicum en Bronstijd. Voor de perioden IJzertijd t/m de Middeleeuwen heeft het plangebied een lage verwachting, aangezien het plangebied deel uitmaakt van een gebied dat onderhevig is geweest aan dezelfde meanderende, eroderende werking van de Oude Vliet (voorloper van de huidige Vliet). Bij een eventuele aanwezigheid van archeologische resten (losse vondsten?) uit deze perioden worden de resten verwacht in het pakket getijdeafzettingen/restgeulafzettingen afgezet door de voorloper van de huidige Vliet. Voor de perioden Nieuwe tijd heeft het plangebied een hoge verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten, specifiek resten die te relateren zijn aan de vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten. Hierbij zal het vooral gaan om afvalresten en ondergrondse restanten van muurwerk/funderingsresten. Archeologische resten uit deze periode worden verwacht direct onder het maaiveld en in de humus houdende bovenlaag/bewerkte grond. Restanten van muurwerk/funderingsresten kunnen wel tot grotere diepte doorlopen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Resultaten inventariserend veldonderzoek&lt;br&gt;Uit de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (IVO, verkennende fase direct gecombineerd met de karterende fase) blijkt dat de bodemopbouw binnen het plangebied vrij eenduidig is. Tot gemiddeld 75 cm -mv, komt een laag donkerbruin tot lichtbruin gekleurde, zwak humeuze, sterk zandige klei tot zwak kleiig, matig siltig, zeer fijn zand voor, vaak met een antropogene bijmenging van vooral baksteen. Dit betreft een bewerkte/geroerde laag, inclusief huidige bouwvoor (Ap-horizont). De maximale verstorings-/bewerkingsdiepte tot 90 cm -mv kan gezien worden als een indicatie van bewerking door het zogenaamde drie-steek-delven (zanderijgrond), maar waarschijnlijk ook van moderne bodemingrepen. Het aanwezige bodemprofiel betreft wel een tuineerdgrond.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De onbewerkte/onverstoorde bodem bestaat tussen gemiddeld 75 en 115 cm -mv uit grijsbruin tot groengrijs gekleurde, sterk zandige klei met veel gleyvlekken. Hieronder komt donker bruingrijs tot donkergrijs gekleurd, sterk kleiig, sterk siltig, zeer fijn zand. Het betreft een gelaagde afzetting, dat kenmerkend is voor getijde-/kwelderafzettingen. Strandwalzand zal wellicht op grotere diepte aanwezig zijn, waarvan de oorspronkelijke top zal zijn geërodeerd door de getijdegeul van de Oude Vliet. Het bovenliggende sterk zandige kleipakket moet gezien worden als restgeulafzettingen binnen de getijdegeul van de Oude Vliet, de uiteindelijke verlandingsfase nadat de kustlijn zich sloot ter plaatse van het mondingsgebied van de Oude Rijn. In het oostelijke deel van het plangebied en de zuidoostelijke strook direct langs de loop van De Vliet bestaat de verstoorde bodemopbouw uit een halfverhardingslaag van puin en baksteen met hierboven een asfalt- of grindverharding. De onverstoorde bodem is verder vergelijkbaar zoals hierboven besproken. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;In het opgeboorde materiaal zijn geen begraven bodems of donkergekleurde niveaus aangetroffen die hebben gefungeerd als een oorspronkelijk maaiveldniveau/loopniveau. Waarschijnlijk heeft het plangebied vanaf het moment van de vorming van de getijdegeul van de Oude Vliet een natte/drassige ligging gehad dat bij hoogwater/overstromingen vanuit zee (altijd) onder water kwam te staan. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Antropogeen (“bodemvreemd”) materiaal is vrijwel alleen aangetroffen In de bewerkte/geroerde laag, inclusief huidige bouwvoor (Ap-horizont, bewerking waarschijnlijk door drie-steek-delven). De meeste resten bevinden zich dan ook in de bovenste meter. Naast de vele resten/brokken (sub)recent daterende baksteen zijn in de meeste boringen fragmenten aardewerk aangetroffen, waaronder een fragment grijsbakkend aardewerk (1300-1500 na Chr., Late-Middeleeuwen B), vier fragmenten Faience aardewerk/tegel (1650-1900 na Chr., Nieuwe tijd B/C), twee fragmenten witbakkend geglazuurd aardewerk (1500-1700 na Chr., Nieuwe tijd A) en diverse fragmenten roodbakkend geglazuurd aardewerk (zowel daterend uit de periode 1400-1600 na Chr., Late-Middeleeuwen B/Nieuwe tijd A, als uit de 18e/19e eeuw, Nieuwe tijd C). Andere resten betreffen industrieel aardewerk (voornamelijk 20e eeuw) en twee stukken van een pijpensteeltje (18e/19e eeuw). Een deel van deze resten zijn mogelijk te relateren aan de voormalige bebouwing van de vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten, waarmee de hoge verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten uit de Nieuwe tijd wordt bevestigd. Wel dient gemeld te worden dat er door de bewoner aan het Moleneind 44 er tijdens de bouw van de huidige woning eind jaren ’70 van de 20e eeuw geen resten (ondergrondse delen bijvoorbeeld in de vorm van muurresten) zijn aangetroffen van de vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten. Deze huidige woning betreft natuurlijk een beperkt deel van de oppervlakte van het plangebied. Oudere fragmenten aardewerk uit de Late-Middeleeuwen B/Nieuwe tijd A zijn wellicht resten die duiden op eerdere bewoning/bebouwing. Anderzijds kunnen het ook losse resten/van elders aangevoerde afvalresten betreffen die door het intensieve gebruik van de bodem zijn meegeroerd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hoewel het een vage melding betreft als het gaat om een kerkhof dat rondom de vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten (Aan het begin van de 19e eeuw werd het pand aangeduid onder de naam ‘Menistekerk’) heeft gelegen, dient er tevens rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van begraving.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Conclusie &lt;br&gt;Op basis van de geleverde onderzoeksinspanning en de daarbij aangetroffen archeologische indicatoren kan niet met zekerheid worden geconcludeerd dat er binnen het plangebied nu wel of geen sprake (meer) is van een archeologische vindplaats. Daarnaast is een archeologisch karterend booronderzoek niet de juiste methode voor het opsporen van funderingsresten van voormalige bebouwing (funderingsresten van de vergaderzaal van de Rijnsburger Collegianten). Indien er sprake is van een archeologische vindplaats dan zal deze door de voorgenomen ingreep (bouw van 7 à 8 woningen en de aanleg van een weg en een deel van een brug over de huidige watergang van De vliet) worden verstoord. Door middel van een vervolgonderzoek (gravend onderzoek) kan de vraag worden beantwoord of er nu wel of niet sprake is van een archeologische vindplaats en of deze behoudenswaardig is.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectieadvies&lt;br&gt;Op grond van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt door Econsultancy de aanbeveling gedaan om een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Behoud van de mogelijk aanwezige archeologische vindplaats zal niet mogelijk zijn bij een niet aangepaste uitvoering van de huidige plannen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In principe geldt het advies om het vervolgonderzoek te laten uitvoeren in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (IVO-P). Vanuit pragmatisch oogpunt (deels bebouwd terrein wat de aanleg van proefsleuven voorafgaand aan de sloop van de huidige bebouwing bemoeilijkt) kan het wenselijk zijn om de geplande sloop- en graafwerkzaamheden ten behoeve van de herontwikkeling (bouw van 7 à 8 woningen en de aanleg van een weg en een deel van een brug over de huidige watergang van De vliet) archeologisch te laten begeleiden, conform protocol Opgraven. Hierbij dient de initiatiefnemer wel rekening te houden dat bij het aantreffen van een behoudenswaardige vindplaats dit kan leiden tot een vertraging van de sloop- en/of graafwerkzaamheden. Voor zowel het proefsleuvenonderzoek (IVO-P) als de archeologische begeleiding (conform protocol Opgraven) dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. Dit PvE dient te worden beoordeeld door het bevoegd gezag (gemeente Katwijk).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Omdat er nog rekening gehouden moet worden met de aanwezigheid van begravingen dient dit specifiek vermeld te worden in het op te stellen PvE (en dus ook specifiek rekening moet worden gehouden tijdens het gravend onderzoek)&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Dit selectieadvies is voorgelegd aan het bevoegd gezag in kwestie, Burgemeester en Wethouders van de gemeente Katwijk en door middel van een selectiebesluit als zodanig bekrachtigd (beoordeling door de heer H. Siemons van de gemeente Katwijk, d.d. 6 mei 2014). Met bovenstaand selectieadvies wordt ingestemd.&lt;/p&gt;
description: Date Accepted: 2014-06-05