DOI: 10.17026/ar/p6rh8x
title: Archeologische Opgraving Haarlemmerstraat 101-111/Stille Rijn 8-9, Leiden Gemeente Leiden

description: IDDS Archeologie heeft van 17 september 2018 tot en met 23 april 2019 een opgraving uitgevoerd aan de Haarlemmerstraat 101-111 en Stille Rijn 8-9 in Leiden, gemeente Leiden. De aanleiding voor dit onderzoek is de herinrichting binnen het plangebied, bestaande uit volledige sloop en nieuwbouw.
Het doel van de opgraving is het documenteren en bergen van vondsten en het vastleggen van grondsporen binnen de grenzen van de grondwerkzaamheden. Het onderzoek wordt uitgevoerd om de bestaande kennislacunes ten aanzien van het archeologisch bodemarchief in te vullen. De vroegste geschiedenis van Maredorp ten noorden van de Rijn is zo een kennislacune. Vragen omtrent het moment waarop de dijk is aangelegd, het ontstaan van de eerste woonkern en de fasering waarin dit uitgroeide tot de middeleeuwse stad kunnen met dit onderzoek worden beantwoord. Ook geeft deze opgraving een eerste mogelijkheid om de sociaaleconomische situatie ten noorden van de Rijn te vergelijken met die ten zuiden van de Rijn waar de oudste kern van Leiden is ontstaan.
Het plangebied lag in de 10e en 11e eeuw nog in de loop van een zijtak van de Mare. In het stromende water heeft men rond het jaar 1000 enkele rijen houten palen geplaatst, mogelijk voor het afmeren van een bootje, als visweer of als kribben. Dit is de periode waarin ook de Burcht wordt opgericht, niet ver van het plangebied vandaan. 
Na het afdammen van de Rijn neemt het water af en kan het gebied verlanden. In de 13e eeuw is dit proces afgerond en wordt het nieuwe land in gebruik genomen. Dit is waarschijnlijk ook de periode waarin de dijk onder de Haarlemmerstraat wordt opgeworpen. Grote kuilen die zijn aangetroffen duiden op kleiwinning. Mogelijk is deze klei gebruikt voor de ophoging van de dijk. De kuilen zijn vervolgens opgevuld, vermoedelijk met stadsafval. In de 13e eeuw lijkt er al een perceelsgrens midden door het plangebied te lopen. Deze perceelsgrens wordt in de volgende eeuwen gehandhaafd. In de tweede helft van de 14e eeuw vindt zowel in het oostelijk als in het westelijk perceel de eerste bebouwing plaats. Dit is echter zeer fragmentarisch, zodat over de inrichting van het gebouw en het erf in deze periode niet zoveel kan worden gemeld. In de 15e eeuw richt de bebouwing zich op de Haarlemmerstraatzijde en is vermoedelijk al aaneengesloten. Op basis van historische bronnen kan gesteld worden dat de Stille Rijn rond 1483 in gebruik wordt genomen, waarna ook aan deze zijde bebouwing, in de vorm van een brouwhuis, voorkomt. Van aanplempingen en landwinning, zoals aan de overzijde van de Rijn (Aalmarkt) wel werd waargenomen, is geen sprake. 
Het grootste deel van het plangebied was in de 16e eeuw eigendom van Cornelis Adriaensz van Barrevelt en daarvoor van zijn vader en wellicht ook zijn opa. Cornelis Adriaensz van Barrevelt was een brouwer en in de 15e eeuw stonden de brouwketels op het perceel Stille Rijn 8. In de 16e eeuw worden nieuwe stookvloeren voor de brouwketels aan de huidige rooilijn van de Stille Rijn gebouwd. Ook een stookvloer op het achterterrein van Stille Rijn 7 dateert in deze periode en valt binnen het grondgebied van Van Barrevelt. Stille Rijn 9 is in deze periode een houten schuur die aan timmerlieden werd verhuurd. In de 16e eeuw wordt het pand Haarlemmerstraat 105 verbouwd en in gebruik genomen als kuiperij. Hier werden mogelijk de tonnen gemaakt voor het bier van Van Barrevelt. Na 1600 stond hetzelfde pand bekend als de Vlaszak, wat doet vermoeden dat de kuiperij een nieuwe functie krijgt. Omstreeks dezelfde tijd, het begin van de 17e eeuw, wordt Stille Rijn 8 verkocht aan een verver. In de ketels op de stookvloeren werd nu textiel geverfd, in plaats van bier gebrouwen. Stille Rijn 9 werd aan het einde van de 16e eeuw verkocht aan een kalkbrander. De kalk werd op een stookvloer in het midden van het pand gebrand.
In de 18e en 19e eeuw worden de panden vooral bovengronds verbouwd tot winkels en bedrijfsruimten waarboven gewoond werd. Dit beeld bleef bestaan tot aan de sloop in 2018.