DOI: 10.14457/tu.the.2020.912
title: การประเมินความเหลื่อมล้ำทางสังคมผ่านมิติการเข้าถึงระบบขนส่งมวลชนทางรางในพื้นที่กรุงเทพมหานคร

description: ปัจจุบันช่องว่างความเหลื่อมล้ำระหว่างกลุ่มคนรวยกับคนจนมีระยะห่างของรายได้เพิ่มมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นด้านทรัพย์สิน ด้านรายได้ ด้านโอกาส และด้านคุณภาพชีวิต รวมไปถึงด้านคมนาคมขนส่ง ซึ่งความเหลื่อมล้ำด้านคมนาคมขนส่งถูกประเมินได้ในหลายมิติทั้งทางด้านการเข้าถึงบริการสาธารณะและโอกาสในการใช้งาน ดังนั้นในการศึกษานี้มุ่งเน้นการประเมินความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงระบบขนส่งมวลชนทางรางในมิติเชิงกายภาพ โดยทำการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการลงสำรวจพื้นที่ และฐานข้อมูล ประกอบด้วย 3 กลุ่มข้อมูล คือ ข้อมูลระบบคมนาคม ข้อมูลกายภาพ ข้อมูลสังคมและเศรษฐกิจ ขอบเขตการพิจารณาคือระบบขนส่งมวลชนทางรางที่เปิดให้บริการแล้วในพื้นที่กรุงเทพมหานครซึ่งมีทั้งหมด 5 เส้นทาง คือ สายสีน้ำเงิน สายสีม่วง สายสีเขียวเข้ม สายสีเขียวอ่อน และสายแอร์พอร์ต เรล ลิงก์ โดยแบ่งขอบเขตระยะการเข้าถึงออกเป็น 3 ช่วง คือ 500 เมตร 500–1,000 เมตร และ 1,000-2,000 เมตร การศึกษานี้ประยุกต์ใช้ระบบสารสนเทศทางภูมิศาสตร์ (Geographic information system: GIS) ด้วยเทคนิคการวิเคราะห์โครงข่าย (Network analysis) และการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ในเชิงภูมิสถิติ (Spatial statistics) ที่ระดับนัยสำคัญ 0.05 เพื่อวิเคราะห์การการเข้าถึงเชิงพื้นที่ในการเดินทางด้วยระบบขนส่งมวลชนทางราง พร้อมกับการประยุกต์ใช้สัมประสิทธิ์จีนี (Gini Coefficient) และเส้นโค้งลอเรนซ์ (Lorenz curve) เพื่อพิจารณาความเท่าเทียมของการเข้าถึงกับปัจจัยระดับรายได้และราคาที่ดินเชิงพื้นที่ ผลการศึกษาสะท้อนให้เห็นว่า เมื่อพิจารณาการเข้าถึงระบบขนส่งทางรางทุก 50 เขต ภายในพื้นที่กรุงเทพมหานครซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีสถานีรถไฟฟ้าและไม่มีสถานีรถไฟฟ้าให้บริการพบว่าในแต่ละพื้นที่มีการเข้าถึงระบบขนส่งทางรางที่แตกต่างกัน โดยเฉพาะพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลออกไปและไม่มีสถานีรถไฟฟ้าให้บริการในพื้นที่ แม้ว่าจะพิจารณาในกลุ่มพื้นที่ที่มีสถานีรถไฟฟ้าให้บริการและอยู่ในช่วงระยะเส้นทางการเข้าถึงไม่เกิน 2,000 เมตรจากสถานี พบว่าแต่ละพื้นที่ยังคงมีการเข้าถึงระบบขนส่งทางรางที่แตกต่างกันแต่อยู่ในระดับต่ำเมื่อเปรียบเทียบกับการพิจารณาทั้งจังหวัด ทั้งนี้เมื่อนำข้อมูลระยะการเข้าถึงเข้าสู่การวิเคราะห์ความเท่าเทียมร่วมกับปัจจัยรายได้ ราคาที่ดินเชิงพื้นที่ และการกระจุกตัวของกิจกรรม พบว่า เมื่อพิจารณาในภาพรวมของพื้นที่ ซึ่งรวมถึงพื้นที่ที่ไม่มีสถานีให้บริการและอยู่นอกระยะการเข้าถึงที่กำหนดพบว่ามีสัมประสิทธิ์จีนีอยู่ในความไม่เท่าเทียมระดับปานกลาง (อยู่ในช่วง 0.20 – 0.50) เมื่อพิจารณาเฉพาะเขตพื้นที่ที่อยู่ในระยะการเข้าถึงพบว่า ปัจจัยด้านรายได้มีสัมประสิทธิ์จีนีอยู่ในความไม่เท่าเทียมระดับต่ำ (อยู่ในช่วงที่ต่ำกว่า 0.20) แต่ปัจจัยราคาที่ดินมีสัมประสิทธิ์จีนีอยู่ในความไม่เท่าเทียมระดับปานกลาง (อยู่ในช่วง 0.20 – 0.50) ในส่วนปัจจัยการกระจุกตัวของกิจกรรมพบว่ามีสัมประสิทธิ์จีนีอยู่ในความไม่เท่าเทียมระดับปานกลาง (อยู่ในช่วง 0.20 – 0.50) โดยเมื่อพิจารณารายเส้นทาง พบว่า มีสัมประสิทธิ์จีนีอยู่ในความไม่เท่าเทียมระดับปานกลาง (อยู่ในช่วง 0.20 – 0.50) ใน 4 เส้นทาง คือ สายสีน้ำเงิน สายสีเขียวเข้ม สายสีเขียวอ่อน และสายแอร์พอร์ต เรล ลิงก์ โดยสายสีม่วงมีข้อจำกัดด้านข้อมูลเนื่องจากมีเส้นทางที่อยู่ในพื้นที่ศึกษาเพียง 3 สถานีและมีเส้นทางพาดผ่านพื้นที่เขตเพียงเขตเดียวทำให้ข้อมูลปัจจัยที่พิจารณามีการกระจายข้อมูลค่อนข้างต่ำจึงเป็นข้อจำกัดในการพิจารณาประเด็นนี้ อนึ่งเมื่อนำข้อมูลเข้าสู่การพิจารณาความสัมพันธ์ที่ระดับนัยสำคัญ 0.05 สามารถสรุปภาพรวมได้ว่ามีกลุ่มพื้นที่ดังนี้ 1) พื้นที่ที่ไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ 2) พื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้สูงและการเข้าถึงสูง 3) พื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้ต่ำและการเข้าถึงสูง 4) พื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้สูงและการเข้าถึงต่ำ และ 5) พื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้ต่ำและการเข้าถึงต่ำ โดยผลการวิเคราะห์ส่วนใหญ่อยู่ในกลุ่มของพื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้สูงและการเข้าถึงสูง รองลงมาคือ พื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้สูงและการเข้าถึงต่ำ ซึ่งกระจุกตัวอยู่ในพื้นพื้นที่ศูนย์กลางเมืองและตามแนวเส้นทางระบบขนส่งมวลชน แต่อย่างไรก็ตามพบว่ามีพื้นที่ที่มีราคาที่ดิน/รายได้ต่ำและการเข้าถึงต่ำในพื้นที่ด้วยซึ่งเป็นพื้นที่ที่อยู่ห่างไกลออกไปจากพื้นที่ศูนย์กลางเมือง ถึงแม้ว่าจะเป็นส่วนน้อยแต่อย่างไรก็ตามการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางควรสร้างโอกาสในการเข้าถึงอย่างเท่าเทียม โดยควรให้พื้นที่กลุ่มระดับรายได้ที่แตกต่างกันสามารถเข้าถึงระบบขนส่งมวลชนทางรางได้เสมอภาคกัน อย่างไรก็ตามกรุงเทพมหานครมีแผนพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางในอนาคต ซึ่งคาดว่าจะสร้างโอกาสในการเข้าถึงที่เพิ่มขึ้นและเท่าเทียมมากขึ้นสำหรับทุกกลุ่มในอนาคต