DOI: 10.17026/ar/8mjkvq
title: Vroegmiddeleeuwse bewoning langs de Vecht en het laatmiddeleeuwse Cisterciënzer vrouwenklooster Mariëndaal
title: QHP01: Opgraving en archeologische rioolbegeleiding Queeckhovenplein en Vechtplantsoen
title: Basisrapportage 146

description: Archeologen van de afdeling Erfgoed van de gemeente Utrecht hebben tussen 29 januari 2018 en 5 juli 2019 een archeologisch onderzoek gedaan in de Utrechtse wijk Zuilen. Aanleiding van het onderzoek was de vervanging van het riool in de straten rond het Queeckhovenplein en het Vechtplantsoen. Ruim zestig jaar eerder was men bij de aanleg van het oude riool al gestuit op resten van het Cisterciënzer vrouwenklooster Mariëndaal (1244-1586). Delen van dit voorname convent, dat grotendeels voorbehouden was aan adellijke dames, zijn in de jaren 1956-57 opgegraven door de Dienst Gemeentewerken van Utrecht in samenwerking met de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek. Hierbij heeft men een groot deel van de kloosterplattegrond in kaart gebracht waaronder de dertiende-eeuwse kloosterkerk en delen van de pandhof en aangrenzende kruisgang en overige laatmiddeleeuwse kloostergebouwen. Onder de vele vondsten bevonden zich diverse spectaculaire stukken, zoals divers kalkstenen polychroom beschilderd beeldhouwwerk uit de late vijftiende eeuw waaronder grote fragmenten van een heilig graf- of grafleggingsgroep met Maria en de apostel Johannes.

Het oude riool uit de jaren ’50 was in 2018 dringend aan vervanging toe. Deze werd vervangen door een dubbel riool met gescheiden opvang van vuil- en hemelwater waardoor de nieuwe rioolsleuf breder en dieper moest worden uitgegraven. Op basis van een in 2016 uitgevoerd gecombineerd bureau- en verkennend booronderzoek bleek het plangebied te liggen op rivierafzettingen van het Angstel-Vechtsysteem waarvan oever- op beddingafzettingen en restgeulafzettingen in boringen aangetoond. Op basis van deze landschappelijke ligging was vooraf de archeologische verwachting dat de kans groot was dat binnen het plangebied (bewonings)resten aanwezig zijn uit de ijzertijd, Romeinse tijd en/of vroege middeleeuwen. Verder was de aanwezigheid van de (twaalfde-eeuwse?) Daalsedijk en het klooster Mariëndaal (1244-1586) door eerder historisch en archeologisch onderzoek vastgesteld. Aangezien bij de rioolvervanging waardevolle archeologische resten verstoord dreigden te raken, is een archeologische opgraving ingesteld. Deze opgraving is grotendeels uitgevoerd in de vorm van een archeologische begeleiding aangezien het onderzoek gelijktijdig moesten worden uitgevoerd met de civiele werkzaamheden. Het onderzoek had ten doel om archeologische vindplaatsen te documenteren en daarmee de gegevens veilig te stellen ten behoeve van kennisvorming over het verleden van Utrecht. In het geval van de resten van klooster Mariëndaal gaat het daarbij vooral om resten die het bestaande beeld aanvullen. De centrale vraag was of binnen het plangebied archeologische resten aanwezig zijn die meer vertellen over het verleden van het onderzoeksgebied, en zo ja wat de aard, datering en conservering is van de archeologische resten.

Al aan het begin van het archeologische onderzoek werd duidelijk dat binnen het plangebied veel meer archeologisch waardevolle resten aanwezig waren dan vooraf was ingeschat. Een aanzienlijk deel van de sporen en vondsten blijken te dateren uit de vroege middeleeuwen en dan met name uit de late zevende en achtste eeuw (overgang Merovingische en Karolingische tijd). Het vroegmiddeleeuwse vondstmateriaal bestaat uit divers en doorgaans goed geconserveerd nederzettingsafval (aardewerk, weefgewichten, glas, ijzerslakken, bewerkt bot, slachtafval, coprolieten, etc.). Dit vroegmiddeleeuwse nederzettingsafval is voornamelijk is gevonden in de vondstlaag die een oudere restgeul van de Vecht en een groot kolkgat afdekt. In de vroegmiddeleeuwse restgeul stond lange tijd vrijwel stilstaand water blijkens de sterk humeuze gyttja-vulling en de aangetroffen zoetwaterslakjes. Een van wilgentenen gemaakte fuik geeft aan dat in de restgeul werd gevist op paling. De palingfuik is 14C-gedateerd tussen 671 en 876 na Chr. en dateert op basis van stratigrafische samenhang waarschijnlijk uit de late zevende of (vroege) achtste eeuw.

Aan de rand van de restgeul lijkt men in de vroege middeleeuwen een dammetje te hebben opgeworpen met aan weerszijden een beschoeiing van houten palen en deels ook vlechtwerk. Op basis van de 14C-dateringen en verschillende gebruikte houtsoorten lijkt een zekere fasering aanwezig. Waarschijnlijk dateert de dam in oorsprong uit de zevende eeuw en is hij begin achtste eeuw hersteld na een grote overstroming. Hierbij is een groot en diep kolkgat ontstaan (zoals bij een dijkdoorbraak). Op basis van de gelaagde vulling van het kolkgat en de aangetroffen zoetwaterschelpen is het water in het kolkgat afwisselend stilstaand tot (zwak) stromend geweest. Een aantal houten staken en tufstenen netverzwaringen suggereren dat er in de vroege middeleeuwen in het kolkgat is gevist met (staande) netten.

Op de nabijgelegen oeverafzettingen zijn diverse vroegmiddeleeuwse kuilen en paalsporen gevonden, waaronder van een bijgebouw met ca. 1,5 meter diep ingeheide eikenhouten palen. Op basis van een Bayesiaanse gemodelleerde 14C-datering dateert dit gebouw uit de periode 667-708 óf 727-774 na Chr. Op basis van vergelijkbare bijgebouwen van andere vroegmiddeleeuwse vindplaatsen zoals LR51/54 (A2-opgraving) en Vleuten-Haarzicht (HAR06) ligt een laat zevende-eeuwse datering het meest voor de hand. De grote funderingsdiepte geeft aan dat de palen een zware last hebben kunnen dragen en waarschijnlijk hebben dergelijke gebouwen een verhoogde vloer gehad waardoor zij ook bij overstromingen geschikt waren voor de opslag van goederen en/of zware gewassen. Gezien het nabijgelegen kolkgat geen overbodige luxe. Onder het botmateriaal domineert slachtafval van runderen. De visresten suggereren dat in de vroege middeleeuwen naast paling enkel zoetwatervis is gegeten. Onder het vondstmateriaal uit de zevende en achtste eeuw bevinden zich enkele glasfragmenten van tuimelbekers die als drinkbeker en/of olielamp zijn gebruikt. De glasvondsten wijzen op een zekere welstand en een uitgebreid handels-/uitwisselingsnetwerk. Hierop wijzen ook botanische resten van vroegmiddeleeuwse vijg, die in gedroogde vorm uit het Mediterrane gebied afkomstig zal zijn. Er zijn historische aanwijzingen dat de vroegmiddeleeuwse nederzetting vereenzelvigd mag worden met de plaats Zwesen: in de zevende en achtste eeuw een belangrijk Fries aristocratisch landgoed en tevens de geboorteplaats van Liudger: de bekende Friese missionaris, stichter van het klooster Werden en eerste bisschop van het door Karel de Grote gestichte bisdom Münster.

Bij het archeologische onderzoek zijn aanwijzingen gevonden dat het gebied min of meer continu bewoond is gebleven tot aan de stichting van het klooster Mariëndaal in 1244. Zo zijn onder het aardewerk en metaal diverse vondsten aanwezig die dateren die zijn te dateren in respectievelijk de negende, tiende, elfde en twaalfde eeuw. Ook onder 14C-gedateerde houten palen zitten twee exemplaren die vermoedelijk uit de late negende of tiende eeuw dateren. Een bronzen riemtong met een geometrisch patroon dat is uitgevoerd als een vlechtbandmotief laat zich goed vergelijken met tiende tot elfde-eeuwse exemplaren uit Engeland. De versiering valt onder de zogenoemde Borre-stijl die typerend is voor Vikingkunst. Mogelijk wijst deze vondst op (handels)contacten met Engeland of Scandinavië. Verder opvallend zijn diverse scherven van grote reliëfbandamforen uit de tiende en elfde eeuw waarvan wordt aangenomen dat zij zijn gebruikt voor het transport en opslag van wijn. Dit kan een aanwijzing zijn voor handelsactiviteiten in deze periode. Niet geheel toevallig is uit de late tiende of vroege elfde eeuw ook een penning gevonden geslagen onder koning Otto III (983-1002). De zilveren munt is doormidden geknipt als gevolg van schaarste aan zilver en de behoefte aan kleingeld. 

Diverse rivierafzettingen nabij het Vechtplantsoen dateren uit de volle middeleeuwen. Scheepssintels uit deze periode wijzen op het belang van de Vecht als scheepsroute.

Bij het archeologische onderzoek zijn verder voornamelijk resten gevonden van klooster Mariëndaal. Deze abdij is vóór september 1244 opricht als een convent voor Cisterciënzer nonnen, voornamelijk van adellijke komaf. De stichting was mogelijk dankzij een schenking van Theodericus Kovelwaat, een kanunnik van Oudmunster te Utrecht. Voor de bouw van het klooster stelde hij een landgoed beschikbaar, mogelijk een domeinhof (curtis) die al in twaalfde eeuw in historische bronnen wordt genoemd. In 1245 zal de kloosterkerk zijn ingewijd en waren de vertrekken voor de nonnen gereed. De eerste nonnen waren afkomstig uit de St. Servaasabdij in Utrecht; beide kloosters vielen onder toezicht van de abt van het Cisterciënzerklooster Kamp. Klooster Mariëndaal was ingericht op dertig nonnen. Blijkbaar floreerde het klooster, want in 1261 is Mariëndaal in staat twaalf nonnen onder leiding van zuster Mabilia van Wulven te sturen naar het zusterklooster Leeuwenhorst (Ter Lee). In 1580 wordt de openbare uitoefening van de katholieke godsdienst verboden door de Staten van Utrecht en betekende dit voor Mariëndaal de formele opheffing van het klooster. Tussen 1586 en 1602 wordt het klooster grotendeels gesloopt. Alleen de pachtboerderij Den Daal blijft behouden tot deze in 1956 alsnog wordt gesloopt ten behoeve van nieuwbouw.

Dankzij het nieuwe archeologische onderzoek is een beter beeld gekregen van de bouwfasering van het klooster en de materiële cultuur. In de dertiende eeuw hebben veel kloostergebouwen nog wanden van vakwerk en houten planken en een dakbedekking van (al dan niet geglazuurde) daktegels. Een aantal eikenhouten planken, die in de late dertiende en veertiende eeuw zijn hergebruikt, hebben daarbij een dendrochronologische datering in 1244/1245 opgeleverd en behoren tot de stichting van het klooster! De kloosterkerk en de kruisgang rond het pandhof lijken rond het midden van de dertiende eeuw al geheel in baksteen te zijn opgetrokken. Opvallend is het grote aantal ‘mestkuilen’ uit de dertiende en veertiende eeuw in de zone ten noordoosten van het pandhof. In de loop van de veertiende en vijftiende eeuw wordende kloostergebouwen geleidelijk verder in baksteen opgetrokken. Wellicht is een toename aan bouw- en herstelwerkzaamheden rond 1400 te relateren aan een historische gebeurtenis: in 1383 slaat de bliksem in en is een deel van het klooster verwoest. In de zestiende eeuw wordt het aantal beerputten direct ten noorden van de kruisgang flink uitgebreid. Wellicht is dit een aanwijzing voor veranderd gebruik van de kloostergebouwen. Het exterieur van de kloosterkerk is sinds de dertiende eeuw echter nauwelijks veranderd: het betreft een eenbeukige kerkgebouw van ruim veertig meter lang en elf meter breed met een Romaans aandoende halfronde koorsluiting. De enige wijziging van belang is dat in de vijftiende eeuw (?) een bescheiden kerktoren tegen het westelijke uiteinde van de kerk wordt gebouwd. De kerk heeft een voor Cisterciënzerkloosters een wat ongebruikelijke ligging ten zuiden van de pandhof en kruisgang; mogelijk heeft dit te maken met de landschappelijke gesteldheid. De kloosterkerk heeft waarschijnlijk al rond het midden van de dertiende eeuw een fraaie mozaïekvloer gehad van donkerbruine, groene en gele breukplavuizen, naast grotere plavuizen met ingelegde slibversiering en enkele tingeglazuurde tegels met figuratieve voorstellingen. Het dak van de kerk is op basis van vondsten zeer waarschijnlijk vanaf de dertiende eeuw af bedekt geweest met leistenen in Rijnlandse dekking. Het kloosterterrein wordt omgeven door een brede gracht die als slootje nog tot aan 1955 zichtbaar was. De gracht is op twee plekken aangesneden tijdens de rioolbegeleiding en lijkt grotendeels pas te zijn gedempt na de sloop van het klooster vanaf 1586.

Hoewel de kloosterregel van de Cisterciënzers een sobere levensstijl voorschrijft, heeft men dat in de praktijk de vijftiende en zestiende eeuw grotendeels losgelaten. De kloosterkerk staat in deze periode vol met verguld en polychroom beschilderd beeldhouwwerk en de sobere glas-in-lood ramen zijn vervangen voor veelkleurig gebrandschilderd glas. Historische bronnen geven een meer luxe levensstijl aan in het voedsel dat de nonnen aten, wat ook deels terugkomt in het archeobotanische onderzoek van de inhoud van beerputten. Waarschijnlijk kregen de nonnen ander eten voorgeschoteld dan de lekenzusters die ook in het klooster verbleven. Misschien kunnen de ingekraste eigendomsmerken (voornamelijk in de vorm van initialen) hiermee in verband worden gebracht.

Tot slot is nog aparte vermelding op zijn plaats voor een bronzen crucifix uit de late dertiende eeuw waarvan uit het Verenigd Koninkrijk drie exacte parallellen bekend. Bijzonder is dat alle exemplaren lijken te zijn gegoten in dezelfde gietmal.