DOI: 10.14457/tu.the.2017.1212
title: องค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค

description: การจัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคเป็นรูปแบบการดำเนินการให้มีการรวมกลุ่มของผู้บริโภค การคุ้มครองผู้บริโภคนั้นมิเพียงแต่การใช้มาตรการในทางกฎหมายหรือให้เจ้าหน้าที่ของรัฐเป็นผู้ดำเนินการตามมาตรการต่างๆเท่านั้นจึงจะแก้ปัญหาของผู้บริโภคได้สำเร็จ หากแต่เป็นหน้าที่ของสังคมหรือความรับผิดชอบต่อสังคม โดยรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยได้บัญญัติให้อำนาจไว้ ซึ่งลักษณะการดำเนินงานขององค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคนั้นจะแตกต่างจากงานคุ้มครองผู้บริโภคแบบเดิมคือ ถึงแม้จะมีสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคและมีอำนาจหน้าที่ในการทำงานการด้านคุ้มครองผู้บริโภคซึ่งอาจถือว่าคลอบคลุมทั่วประเทศแต่ก็ยังไม่เพียงพอที่จะดูแล เนื่องจากปัญหาของผู้บริโภคมีจำนวนมาก อีกทั้งเจ้าหน้าที่ปฏิบัติงานมีน้อยแต่ต้องดูแลประชากรถึงหกสิบกว่าล้านคน แต่การมีองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคขึ้นมานั้นจะช่วยเสริมการคุ้มครองผู้บริโภคควบคู่ไปกับองค์กรของรัฐที่มีอยู่ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น เพราะเป็นการให้อำนาจขององค์กรดังกล่าวอย่างอิสระ โดยมีภารกิจการดำเนินงานหลักที่จะต้องดำเนินการและขับเคลื่อนองค์กรฯเพื่อให้เกิดพลังในการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภคตามรัฐธรรมนูญ โดยดำเนินการประสานงานกับทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง อันได้แก่ ผู้บริโภค ผู้ประกอบการ หน่วยงานของรัฐและองค์กรระดับนโยบาย รวมทั้งอำนาจในการป้องกันความเดือดร้อนเสียหายที่อาจเกิดขึ้นแก่ผู้บริโภค โดยการกำหนดมาตรการทางกฎหมายต่างๆที่จำเป็นเพื่อความปลอดภัยของผู้บริโภค รวมถึงการให้ความรู้แก่ประชาชน จึงสะท้อนให้เห็นว่าเป็นการทำงานทั้งในเชิกรุกและเชิงรับอย่างเต็มที่ กรณีจึงนำมาสู่ปัญหาการพิจารณาสถานะทางกฎหมายขององค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค และ สิทธิหน้าที่ของผู้ที่เกี่ยวข้อง ว่าควรจะนำบทบัญญัติลักษณะใดมาใช้บังคับและจะออกมาในรูปแบบหรือลักษณะใดรวมถึงความเหมาะสมในการจัดตั้งองค์กรฯดังกล่าว โดยผู้เขียนได้ทำการศึกษาเปรียบเทียบกฎหมาย และแนวทางแก้ไขของประเทศ อังกฤษ เครือรัฐออสเตรเลีย และฮ่องกง ซึ่งในแต่ละประเทศต่างก็มีองค์กรหรือหน่วยงานที่มีความเป็นอิสระดูแลเรื่องการคุ้มครองผู้บริโภคโดยตรง ซึ่งได้มีการกำหนดสิทธิของผู้บริโภคที่ควรได้รับการคุ้มครอง ในการแก้ไขปัญหาของแต่ละประเทศนั้นจะใช้วิธีการที่แตกต่างกันออกไปตามสภาพสังคม กฎหมาย และวัฒนธรรม วิทยานิพนธ์เล่มนี้ได้นำเสนอให้เห็นถึงแนวคิด ทฤษฎี รวมถึงมาตรการทางกฎหมายและการดำเนินงานต่างๆที่เกิดขึ้นดังต่อไปนี้1. ความเป็นมา แนวคิด ทฤษฎี รวมถึงมาตรการหรือสถานะทางกฎหมายของการจัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค ซึ่งแม้ตามกฎหมายไทยหรือกฎหมายต่างประเทศจะไม่ได้ให้นิยามไว้โดยชัดเจนแต่มีความเห็นของนักกฎหมาย นักวิชาการ หรือหน่วยงานต่างๆได้ให้ความเห็นเป็นไปในทิศทางเดียวกันว่า องค์กรฯดังกล่าวต้องมาช่วยดูแลความเดือดร้อนหรือแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนต่างๆของผู้บริโภค ซึ่งโดยทฤษฎีแล้วการคุ้มครองผู้บริโภคสามารถกระทำได้หลายทางนอกเหนือไปจากมาตรการทางกฎหมายเพื่อป้องกันและเยียวยาความเสียหายซึ่งหน่วยงานของรัฐเป็นผู้รับผิดชอบแล้ว การกระตุ้นให้ผู้บริโภคเองมีความตื่นตัวในการที่จะป้องกันส่วนได้เสียของตนด้วยวิธีการเผยแพร่ความรู้ หรือโดยการรวมตัวกันเข้าเป็นสมาคม และมีบริการด้านข่าวสารการเสนอข้อมูลและบัญชีราคาสินค้าที่มีคุณภาพและราคาเป็นธรรมที่สุด2. ประเด็นที่สองหน้าที่และประสิทธิภาพของหน่วยงานที่เกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคในประเทศไทยพบว่า ถึงแม้จะมีสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคหรือหน่วยงานอื่นๆที่เกี่ยวข้อง แต่ปัญหาของผู้บริโภคยังไม่ได้รับการแก้ไขอย่างมีประสิทธิภาพและการทำงานของหน่วยงานรัฐดังกล่าวไม่สอดรับกับความต้องการของประชาชน หากมีองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคเกิดขึ้นจะช่วยแก้ไขปัญหาต่างๆของผู้บริโภคอย่างเป็นระบบเป็นขั้นตอน โดยทำหน้าที่สนับสนุนงานผู้บริโภค เนื่องจากงานด้านคุ้มครองผู้บริโภคมีหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อันได้แก่ กระทรวงสาธารณสุข กระทรวงพาณิชย์ กระทรวงอุตสาหกรรม และหน่วยงานหลักคือสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคซึ่งน่าจะสามารถประสานงานตามกฎหมายให้เกิดการแก้ไขปัญหาการละเมิดสิทธิผู้บริโภคได้แต่กลับพบว่าการดำเนินงานต่างๆของภาครัฐในปัจจุบัน ยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนของผู้บริโภคได้อย่างมีประสิทธิภาพ ยังคงมีปัญหาในด้านต่างๆอาทิ บริการสาธารณสุข โทรคมนาคม การเงินการธนาคาร บริการสาธารณะ ที่อยู่อาศัย ผลิตภัณฑ์สุขภาพ สินค้าและบริการ  ดังนั้น การเกิดขึ้นขององค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคจะช่วยสร้างกระบวนการเพื่อให้เกิดพลังในการคุ้มครองและพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภค สิ่งสำคัญคือการทำให้ผู้บริโภคมีความเข้มแข็ง รู้จักปกป้องและคุ้มครองสิทธิของตนเอง รวมถึงการทำงานในการประสานความร่วมมือกับส่วนราชการ หน่วยงานของรัฐ และเอกชน จึงเปรียบเสมือนศูนย์หรือหน่วยงานประสานรับเรื่องร้องเรียนต่างๆของผู้บริโภค และเป็นหน่วยงานที่รวบรวมบุคลากรต่างๆที่มีความรู้ความสามารถในด้านการคุ้มครองผู้บริโภคแล้ว มีความสามารถในการกลั่นกรองช่วยเหลือประชาชนและที่สำคัญยังมีส่วนในการสนับสนุนในการให้ข้อมูลกับผู้บริโภคและประชาชนทั่วไป รวมถึงส่งเสริมให้ผู้บริโภคตระหนักและรู้เท่าทันปัญหาในยุคผู้บริโภคนิยม สนับสนุนการมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนและคุ้มครองสิทธิของตนเอง จึงเห็นควรที่จะต้องมีการจัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น3. ประเด็นที่สามรูปแบบขององค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคควรเกิดขึ้นในรูปแบบคณะกรรมการในการปฏิบัติงาน คือเป็นลักษณะกลุ่มบุคคลซึ่งได้รับมอบหมายให้กระทำการด้านคุ้มครองผู้บริโภค โดยมีเป้าหมายที่จะแก้ไขปัญหาของผู้บริโภคเพื่อให้เกิดการคุ้มครองผู้บริโภคที่มีประสิทธิภาพ เหตุควรใช้รูปแบบคณะกรรมการนั้นเนื่องจากคณะกรรมการจะประกอบด้วยบุคคลผู้ทรงคุณวุฒิทั้งทางด้านวิชาการและทางด้านปฏิบัติงานทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนความคิดเห็น รับรู้ข้อเท็จจริงได้มากกว่าบุคคลเพียงคนเดียว มีทางเลือกในการตัดสินใจ ไม่เกิดการผูกขาดจากบุคคลหนึ่งบุคคลใดโดยเฉพาะมีการประสานแผนงานและนโยบาย ถ่ายทอดข่าวสารต่างๆเพื่อการบริหารแผนแบบองค์รวม และหัวใจสำคัญคือต้องการให้ตัวแทนมาจากผู้มีส่วนได้เสียและเข้ามามีส่วนร่วมในการพิจารณาปัญหาต่างๆที่เกิดขึ้น เข้ามาสร้างกระบวนการเพื่อให้เกิดพลังในการพิทักษ์สิทธิของผู้บริโภค อาทิ ส่งเสริมให้เกิดการรวมตัวกันของผู้บริโภค การให้ความช่วยเหลือองค์กรของผู้บริโภค การเผยแพร่ข้อมูลหรือให้ความรู้แก่ผู้บริโภค การให้คำปรึกษาแก่ผู้บริโภค การเป็นตัวแทนของผู้บริโภค และดำเนินการประสานความร่วมมือกับส่วนราชการ หน่วยงานรัฐ และเอกชน รวมถึงนำข้อขัดข้องหรือสภาพปัญหาการละเมิดสิทธิของผู้บริโภคไปสู่ระดับนโยบาย คณะกรรมการดังกล่าวจึงควรมีหน้าที่ให้ความเห็นและข้อเสนอแนะเพื่อประกอบการพิจารณาของคณะรัฐมนตรีและหน่วยงานรัฐในการกำหนดนโยบายต่างๆ การบังคับใช้กฎหมาย กฎระเบียบต่างๆเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคหรือตามที่หน่วยงานของรัฐขอความเห็น4. ประเด็นที่สี่แนวทางที่เหมาะสมสำหรับการคุ้มครองผู้บริโภคของประเทศไทยนั้นแสดงให้เห็นถึงการตระหนักซึ่งความสำคัญในการคุ้มครองผู้บริโภคเป็นอย่างมาก เพราะเป็นองค์กรที่เป็นอิสระจากหน่วยงานของรัฐและเป็นองค์กรของภาคประชนอย่างแท้จริง และเนื่องจากองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคเป็นไปตามบทบัญญัติในรัฐธรรนูญแห่งราชอาณาจักรไทย รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยพุทธศักราช 2540 ได้กำหนดไว้ในมาตรา 57 ซึ่งเป็นฉบับแรกของรัฐธรรมนูญที่บัญญัติให้จัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคและเป็นนิติบุคคลที่มีฐานะเป็นหน่วยงานอิสระจากหน่วยงานของรัฐทั้งในเรื่องของการบริหารจัดการ และบทบาทหน้าที่ เมื่อรัฐธรรมนูญได้บัญญัติให้อำนาจไว้จึงควรต้องตรากฎหมายเป็นพระราชบัญญัติดังกล่าวให้เป็นไปตามวิธีการออกกฎหมาย โดยคณะรัฐมนตรีได้เสนอร่างพระราชบัญญัติ เมื่อผ่านการพิจารณาให้ความเห็นชอบจากสภาผู้แทนราษฎรแล้วจึงนำเสนอให้วุฒิสภาพิจารณา การพิจารณาร่างพระราชบัญญัติต้องพิจารณาทั้งสามวาระ รับหลักการ แปรญัตติ และลงมติให้ความเห็นชอบ หากทั้งสองสภาต่างเห็นชอบกับร่างพระราชบัญญัติดังกล่าวให้ถือว่าร่างพระราชบัญญัตินั้นเป็นอันได้รับความเห็นชอบของรัฐสภา และให้นายกรัฐมนตรีนำขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายและประกาศให้มีผลบังคับใช้ต่อไป จึงเห็นได้ว่าการตราพระราชบัญญัติดังกล่าวเป็นการเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้ามาทำหน้าที่ให้ความเห็นเพื่อประกอบการพิจารณาของหน่วยงานของรัฐในการกำหนดมาตรการต่างๆโดยผ่านสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ทั้งนี้ให้รัฐสนับสนุนงบประมาณในการดำเนินการขององค์กรอิสระดังกล่าวด้วย ในส่วนการดำเนินงานนั้น ผู้เขียนเห็นว่าการดำเนินการจัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระคุ้มครองผู้บริโภคของประเทศไทย ควรนำหลักการดำเนินงานของสภาผู้บริโภคฮ่องกงมาเป็นแบบอย่างในการจัดตั้ง เนื่องจากสภาผู้บริโภคฮ่องกงถือเป็นหน่วยงานที่มีประสิทธิภาพ เป็นหน่วยงานที่อิสระได้รับงบประมาณจากภาครัฐ โดยมีภารกิจในการดูแลสินค้าและบริการในสังคม ปกป้องสิทธิตามกฎหมายของผู้บริโภค สนับสนุนผู้บริโภคให้เรียกร้องสิทธิในการฟ้องร้อง และแนะนำแนวทางแก่ผู้บริโภคในการบริโภคอย่างถูกสุขอนามัย โดยมีวิธีการดังนี้ 1.การไกล่เกลี่ย 2.เป็นตัวแทนเรียกร้องจากบริษัท             3.เป็นตัวแทนเรียกร้องกับรัฐบาล 4.ประสานหน่วยงานอื่นเข้ามาดำเนินการวิทยานิพนธ์เล่มนี้จึงมุ่งศึกษาปัญหาดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้นและเสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปัญหาให้มีความเหมาะสมกับสภาวการณ์ในปัจจุบันมากยิ่งขึ้น พร้อมทั้งเสนอแนะแนวทางการจัดตั้งองค์กรที่มีความเป็นอิสระฯให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์และเจตนารมณ์ภายใต้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยเพื่อให้องค์กรฯดังกล่าวมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น