DOI: 10.14457/tu.the.2020.724
title: กวีนิพนธ์เพื่อชีวิต: การสืบสรรค์วรรณศิลป์กับแนวคิดเพื่อประชาชน

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการสืบสรรค์วรรณศิลป์กับแนวคิดเพื่อประชาชนที่ปรากฏในกวีนิพนธ์เพื่อชีวิต ตั้งแต่ พ.ศ. 2490 – ปัจจุบัน (พ.ศ. 2561) ควบคู่ไปกับการพิจารณาบริบททางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจ ในแต่ละช่วงเวลา โดยมีขอบเขตของการศึกษาจากกวีนิพนธ์เพื่อชีวิตที่ตีพิมพ์รวมเล่ม จำนวน 63 เล่ม ซึ่งได้สร้างงานผ่านกระบวนการสืบสรรค์และ สื่อแนวคิดเพื่อประชาชนอย่างชัดเจนผลการศึกษาพบว่า กวีนิพนธ์เพื่อชีวิต มีเงื่อนไขทางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจ กอปรกับอิทธิพลจากแนวคิด “ศิลปะเพื่อชีวิต ศิลปะเพื่อประชาชน” เป็นปัจจัยสำคัญที่ก่อให้เกิดการสร้างงาน สามารถแบ่งออกได้เป็น 4 ช่วงเวลา ดังนี้ ช่วงแรก กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2490 – 2510 กวีได้ใช้กระบวนการ “สืบสรรค์” ขนบวรรณศิลป์ทางด้านฉันทลักษณ์ ทั้งการสืบทอด การสร้างใหม่ และการนำของเดิมมาพัฒนาให้เป็นรูปแบบใหม่ กอปรกับการนำขนบวรรณศิลป์ต่าง ๆ มาใช้เป็นองค์ประกอบในการประพันธ์ อีกทั้งยังหยิบยกตัวบทจากวรรณคดีโบราณ มาปรับเปลี่ยน ดัดแปลง และล้อเลียน สร้างเป็นตัวบทใหม่ที่หลากหลาย เพื่อนำเสนอ“สาร”สื่อแนวคิดเพื่อประชาชน ใน 3 ประเด็นหลัก ได้แก่ การสื่อความอยุติธรรมของสังคม การสื่อสิทธิ เสรีภาพ และความเหลื่อมล้ำ และการแสดงคุณค่าของประชาชน โดยบทกวีจะเป็นเครื่องมือเผยแพร่อุดมการณ์ ตลอดจนสารที่ส่งถึงประชาชนยังสามารถส่งอิทธิพลมาสู่การสร้างงานในยุคต่อ ๆ มา จนถึงปัจจุบันช่วงที่สอง กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2511 - 2530 ผ่านการใช้กระบวนการ “สืบสรรค์” ใน 2 ลักษณะ คือ การสืบสรรค์ขนบวรรณศิลป์และตัวบทจากวรรณกรรมโบราณเพื่อสื่อแนวคิดเพื่อประชาชน และการสืบสรรค์วรรณศิลป์และแนวคิดเพื่อประชาชนจากกวีนิพนธ์เพื่อชีวิตในช่วง พ.ศ. 2490 – 2510 ทั้งนี้ สามารถแบ่งการสร้างงานได้เป็น 2 ระยะคือ ระยะแรก กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2511 – 2519 สื่อถึงความก้าวหน้าทางสิทธิ เสรีภาพ และความเหลื่อมล้ำ จะใช้กระบวนการสืบทอดฉันทลักษณ์ที่มีอยู่เดิมและฉันทลักษณ์ที่กวีรุ่นพี่ได้พัฒนาขึ้น กอปรกับการนำฉันทลักษณ์เดิมมาปรับแปลงหรือร้อยสัมผัสต่อเนื่องกัน เพื่อสร้างสรรค์เป็นฉันทลักษณ์รูปแบบใหม่ และยังสืบสรรค์ตัวบทจากวรรณกรรมโบราณ วรรณกรรมท้องถิ่น และกวีนิพนธ์เพื่อชีวิตยุคก่อน ในลักษณะของการปรับเปลี่ยน ดัดแปลง และพาดพิง อันแสดงให้เห็นถึงการสั่งสมพัฒนาการ ทั้งทางด้านรูปแบบ เนื้อหา และแนวคิด ซึ่งบทกวีจะถูกนำมาใช้เป็นอาวุธทางอุดมการณ์ควบคู่ไปกับการเมืองภาคปฏิบัติ ส่วนระยะที่สอง กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2520 – 2530 สื่อถึงการทบทวนแนวคิดเพื่อประชาชนสู่แนวคิดสำนึกเชิงสังคม ยังคงใช้กระบวนการสืบสรรค์เช่นเดียวกับระยะแรก และมุ่งเน้นการสืบทอดฉันทลักษณ์ที่มีอยู่เดิมเป็นสำคัญ โดยบทกวีจะไม่ถูกนำมาใช้ในทางการเมือง แต่จะเป็นเครื่องมือทางวรรณศิลป์ที่สร้างพลังทางปัญญาและสำนึกใหม่ ๆ ให้แก่ประชาชนช่วงที่สาม กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2531 – 2550 กวียังคงใช้กระบวนการ “สืบสรรค์”ขนบวรรณศิลป์ทางด้านฉันทลักษณ์ โดยเฉพาะการสืบทอดฉันทลักษณ์เดิม หากแต่จะเลือกใช้รูปแบบที่หลากหลายมากขึ้น อีกทั้งยังสร้างสรรค์ฉันทลักษณ์ใหม่ และนำฉันทลักษณ์ที่มีอยู่เดิมมาผสมผสานให้เป็นรูปแบบใหม่ ตลอดจนนำตัวบทจากกวีนิพนธ์เพื่อชีวิตช่วง พ.ศ. 2490 – 2510 และ พ.ศ. 2511 – 2530 มาสืบสรรค์ แต่จะปรับการนำเสนอเนื้อหาและรูปแบบให้มีความสมดุลกัน สร้างงานให้กลมกลืนกับชีวิตประชาชนมากขึ้น เพื่อนำเสนอ“สาร”สื่อถึงแนวคิดเพื่อประชาชนที่ประสานกับแนวคิดสำนึกเชิงสังคม ในบริบททางสังคม การเมือง และเศรษฐกิจ ที่มีความเปลี่ยนแปลง ช่วงสุดท้าย กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตระหว่าง พ.ศ. 2551 – ปัจจุบัน (พ.ศ.2561) กวีได้ใช้กระบวน “สืบสรรค์”เช่นเดียวกับการสร้างงานในช่วงแรก กล่าวคือ การสืบสรรค์ขนบวรรณศิลป์ จากการสืบทอดฉันทลักษณ์ที่มีอยู่เดิมและนำฉันทลักษณ์ที่มีอยู่เดิมมาสร้างใหม่ กอปรกับการสืบสรรค์ ตัวบทจากวรรณกรรมโบราณ หากแต่จะปรากฏการสร้างสรรค์บทกวีแบบไร้ฉันทลักษณ์ อันสะท้อน ให้เห็นความอิสระทางรูปแบบเพิ่มมากขึ้น เพื่อนำเสนอ“สาร”สื่อถึงการแปรรูปแนวคิดให้มีความสอดคล้องกับวิถีชีวิตของประชาชนในปัจจุบัน โดยบทกวีจะเปลี่ยนแปลงตัวเองให้อยู่ในฐานะเครื่องประเทืองปัญญาและยกระดับจิตใจประชาชน ดังนั้น กวีนิพนธ์เพื่อชีวิตจึงเป็นผลงานที่ได้รับการสร้างสรรค์ควบคู่ไปกับความเปลี่ยนแปลงในแต่ละยุคสมัย และสามารถ“ปรับตัว” ให้คงอยู่ในสายธารของวรรณกรรมไทยมาจวบจนปัจจุบัน ตลอดจนยังแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างวรรณศิลป์กับสังคมได้เป็นอย่างดี