DOI: 10.18150/cu04di
title: Badania poleskie Józefa Obrębskiego z lat 1934-1937

description: W roku 1934 rządowa Komisja Naukowych Badań Ziem Wschodnich zainicjowała program badawczy dotyczący społeczno-demograficznej i etniczno-językowej sytuacji wschodnich województw II Rzeczypospolitej. Jego głównym celem było rozpoznanie zachodzących w tym rejonie procesów modernizacyjnych i przemian kulturowych, a zwłaszcza stanu asymilacji narodowej mieszkańców tamtejszych wsi. Badania na Polesiu powierzono Józefowi Obrębskiemu (1905–1967), świeżo obronionemu doktorowi po studiach antropologicznych u Bronisława Malinowskiego w London School of Economics, mającemu już istotne doświadczenie w prowadzeniu etnograficznych badań terenowych w Macedonii (1932–1933). Badania poleskie realizowane były przez Obrębskiego i jego współpracowników (m.in. Zygmunta Korybutiaka i Stanisława Dworakowskiego) w latach 1934–1936. Zebrano wówczas bogate dane terenowe dotyczące stosunków etnicznych i wyznaniowych, ruchów narodowych, pamięci społecznej, postaw względem państwa i jego instytucji oraz ogólnej sytuacji społeczno-ekonomicznej mieszkańców poleskich wsi. Znaczną część badań poświęcono również procesom rozpadu tradycyjnej kultury chłopskiej i  przemianom struktury tradycyjnej wielkiej rodziny patriarchalnej oraz rozprzestrzenianiu się nowych wzorców społeczno-kulturowych. Ten nurt badań kontynuował potem Obrębski bardziej szczegółowo z inną grupą współpracowników, już pod auspicjami Państwowego Instytutu Kultury Wsi, w jednej z poleskich wsi (Olmany) w 1937 roku. Skupił się wówczas zwłaszcza na problematyce funkcjonowania polskiej szkoły w ruskiej wsi  oraz wzorach kulturowych i aspiracjach młodzieży wiejskiej.Badania poleskie stały się  podstawą  dwóch artykułów Obrębskiego z roku 1936: Dzisiejsi ludzie Polesia i Problem etniczny Polesia oraz dwóch nieopublikowanych za życia monografii „Polesie archaiczne” i „Pańska szkoła i mużyckie dzieci”, a także szeregu innych opracowań. Pełna, krytyczna edycja jego prac poleskich, zawierająca także artykuły z 1936 roku zredagowane na podstawie obszerniejszych wariantów rękopiśmiennych, ukazała się dopiero w roku 2007.Prezentowany zbiór zawiera fotokopie oryginalnych poleskich materiałów terenowych z obu przedsięwzięć badawczych: notatek i transkrypcji wywiadów, zapisów tekstów folkloru i analiz dialektologicznych, fragmentów zeszytów i wypracowań szkolnych, wypisów z danych urzędowych, map, planów i szkiców wsi, spisów mieszkańców i podstawowych o nich danych, wycinków z gazet, kwestionariuszy i dyspozycji badawczych oraz pierwszych szkiców prac pochodzących z badań Józefa Obrębskiego na Polesiu. Oryginalne materiały zostały przekazane po śmierci Obrębskiego przez jego syna, Stefana Obrębskiego, Archiwum Biblioteki Uniwersytetu Massachusetts w Amherst (http://scua.library.umass.edu/umarmot/obrebski-jozef/) i są przez nas udostępniane za zgodą tej instytucji.Prezentujemy jedynie część znajdującej się tam kolekcji, ograniczając się przede wszystkim do materiałów z badań terenowych. Zachowano zbliżony do amerykańskiego sposób uporządkowania materiałów, dzieląc je na cztery zasadnicze części:Materiały terenowe z lat 1934–1936 z różnych miejscowości (Box 35)Materiały terenowe z Olman z 1937 r. (Box 36 i 37)Mapy i plany (Box 38)Konspekty, kwestionariusze i opracowania wstępne (Box 46)Część poleskich materiałów terenowych Józefa Obrębskiego w Amherst (Box 39 i 40) zawiera kolekcję przedwojennych prac konkursowych pisanych przez mieszkańców tamtejszych wsi. Ze względu na odrębny charakter tych danych, utworzyliśmy z nich osobny zbiór: Autobiografie chłopskie z lat 30. XX wieku.