DOI: 10.17026/dans-xak-c5h7
title: Bewoningssporen van de Midden-IJzertijd tot en met de Volle Middeleeuwen in De Stelt-Noord te Lent, Nijmegen-Noord. Landschap en bewoningsgeschiedenis en Standaardrapportage

description: &lt;p&gt;Bewoningssporen uit de ijzertijd&lt;br&gt;Tot voor kort werd aangenomen dat de opslibbing tot aan de bodemvorming zal hebben aangehouden tot ver in de 8e eeuw voor Chr., maar op basis van het pollendiagram uit de restgeul van vindplaats 35 en enkele 14C-ouderdomsbepalingen lijkt het erop dat al vlas werd verbouwd in deze omgeving in de late bronstijd. Dat impliceert dat de bodemvorming waarschijnlijk al aanving in de late bronstijd in plaats van de vroege ijzertijd. Hoe dan ook, tussen de Steltsestraat en de Waaldijk zijn geen vondsten bekend van late-bronstijdaardewerk of sporen van de die ouderdom. Uit een pollendiagram uit de restgeul ten zuiden van de Steltsestraat komen ook aanwijzingen voor akkerbouw, veeteelt en bewoning in de vroege ijzertijd en later. Sporen ontbreken echter. De op vindplaats 35 aangetroffen sporen en vondsten dateren ruwweg tussen 400 en 200 voor Chr., oftewel vanaf de tweede fase van de midden-ijzertijd tot in de eerste fase van de late ijzertijd. Dit komt naar voren uit zowel het onderzoek naar het handgevormd aardewerk als ook uit enkele 14C-dateringen. Aan de hand van voornoemde 14C-dateringen, het vondstmateriaal en huistypologieën is getracht in kaart te brengen welke sporen mogelijk tot de midden- en/of late ijzertijd behoord hebben.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het eerste probleem dat zich daarbij voordoet is dat huisplattegronden uit de midden-ijzertijd en de late ijzertijd in het Midden-Nederlandse Rivierengebied slecht gekend en slecht herkenbaar zijn. Waarbij het één onlosmakelijk met het ander verbonden is. Er is sprake van een aanzienlijke pluriformiteit aan vrij onregelmatige plattegronden. Daarbij is vaak sprake van nederzettingsterreinen met grote 'palenzwermen' waarin de weinig regelmatige plattegronden niet of nauwelijks te herkennen zijn. Voor het onderzoek op De stelt is dit ook het geval gebleken. Duidelijke huisplattegronden bleken niet herkenbaar te zijn. Daarom heeft het vondstmateriaal een belangrijke rol gehad in de zoektocht naar de sporen uit de ijzertijd. Op basis hiervan konden op vindplaats 35 vijf clusters met sporen worden onderscheiden die (hoogstwaarschijnlijk) tot de bewoningsfase in de ijzertijd behoren.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het eerst is een centraal op de vindplaats gelegen cluster met kuilen, palenrijen en vermoedelijke huisplattegronden. De plattegronden bestaan uit een rij middenstaanders, zodat het tweebeukige plattegronden zijn. Sporen van wandstaken, overige binnen- en buitenstaanders zijn niet bewaard of waren niet zichtbaar. In het zuidwesten van de vindplaats bevinden zich een aantal kuilen waarvan het merendeel in de midden- of late ijzertijd gedateerd mag worden. Bijzonder hierin is een kuil met 543 fragmenten van kust- of briquetage-aardwerk. Dit is organisch verschraald, zachtgebakken aardewerk dat is gebruikt voor het zieden en opslaan van zout en is vervaardigd in de kuststreken. In dit geval betreft het allemaal potscherven van zoutcontainers waarin het zout is verhandeld naar het achterland. In de noordelijke zone van vindplaats 35 ligt een viertal grote kuilen die aan de hand van het daarin aangetroffen aardewerk in de midden-/late ijzertijd gedateerd kunnen worden. De bevindt zich in de zuidelijke helft van Sl1-werkput 6 een grote palenzwerm. Deze paalsporen hebben weinig scherven aardewerk prijsgegeven en die zijn vrijwel allemaal van handgevormd aardewerk. Een cluster paalsporen met maar weinig vondstmateriaal zou kunnen worden verklaard als het gevolg van het oprichten van één of meer bouwsels op een locatie die niet in gebruik was en vervuild met (zwerf) afval van nabij gelegen bewoning. Dit cluster van paalsporen behoort mogelijk toe aan een van de vroegere bouwfases in vindplaats 35. Een palenzwerm als deze past goed in het beeld van midden- en late-ijzertijdsites in het rivierengebied die overwegend bestaan uit paalsporen waarin geen woonstalhuizen herkenbaar zijn en alleen kleine bouwsels vergelijkbaar met spiekers. Ook binnen deze palenzwerm zijn twee vierpalige spiekers herkend. Tussen en rond de sporen van de Romeins gedateerde huizen 1 t/m 3 bevinden zich tientallen veel kleinere paalkuilen die niet direct met de huisplattegronden te associëren zijn. Het merendeel van de sporen bevat geen potscherven van gedraaid aardewerk uit de Romeinse tijd, maar wel van handgevormd aardewerk. Deze sporen lijken dan ook tot een midden- tot late-ijzertijdpalenzwerm te behoren, waarin mogelijk één of meer (bij-)gebouwen verborgen liggen. De reeds herkende bijgebouwen 1 en 3 zijn gezien de aanwezigheid van louter handgevormd aardewerk in de daartoe behorende sporen daarom waarschijnlijk in de ijzertijd te dateren.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De materiële cultuur van de ijzertijd bestaat uit potscherven van handgevormd aardewerk, (fragmenten van) keramische objecten zoals weefgewichten, spinklosjes en slingerkogels, fragmenten van glazen La Tène armbanden, een groot aantal fibulae en een paar fragmenten van metalen armbanden en fragmenten van maalstenen van vesiculaire lava. Opmerkelijk is dat de verspreiding van de glazen armbanden en de fibulae zich concentreert in vindplaats 35, alhoewel in vindplaats 122 ook enkele fragmenten van glazen armbanden zijn gevonden. Vindplaats 122 omvat sporen uit de Romeinse tijd die allemaal lijken te dateren uit de midden-Romeinse tijd en vooral in de tweede helft van de 2e eeuw na Chr. Niettemin stammen van deze vindplaats vele tientallen scherven van handgevormd aardewerk en dit lijkt overwegend te zijn gemaakt in de midden- tot late ijzertijd en niet in de Romeinse tijd aangezien scherven van organisch verschraald aardewerk zo goed als niet aanwezig zijn en evenmin voorbeelden van (meervoudig) gefacetteerde randen of vormen met korte verticale bandoren. Dit ijzertijdaardewerk in vindplaats 122 stamt uit lagen of als opspit in de jongere sporen uit de Romeinse tijd, zodat het zou kunnen worden geïnterpreteerd als weggegooid nederzettingsafval.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De opgravingen langs de Steltsestraat in Lent tonen aan dat de ijzertijdbewoning met vele vraagtekens is omgeven. In vindplaats 35 is een concentratie van sporen en vooral vondsten die dateren in de tweede helft van de midden-ijzertijd tot in de late ijzertijd. We kunnen concluderen dat deze ijzertijdlieden een agrarisch bestaan erop nahielden gebaseerd op gemengde landbouw, waarin runderen en graanverbouw de voornaamste componenten zijn geweest. Niettemin blijft het lastig om aan te geven hoe deze lieden waren behuisd, want eenduidige huisplattegronden met een ijzertijddatering zijn niet aanwijsbaar. Een opmerkelijk verschijnsel in het ijzertijdonderzoek van met name vindplaats 35 is de weinig overtuigende synchroniteit tussen het aardewerk enerzijds en anderzijds de fibulae en de glazenarmbanden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Een nederzetting uit de Romeinse tijd&lt;br&gt;Zowel op vindplaats 35 als op vindplaats 122 is sprake van een vindplaats daterend uit de Romeinse tijd. Beide vindplaatsen bevinden zich op de noordelijke oever van een aanzienlijke restgeul die destijds periodiek watervoerend moet zijn geweest. De aangetroffen sporen zijn een grote hoeveelheid paalsporen, kuilen, waterputten en greppels van een nederzettingsterrein, waarin een aanzienlijke hoeveelheid structuren is herkend. Het betreft ten minste zeven huisplattegronden, alsmede een aantal palenrijen die mogelijk als huisplattegrond kunnen worden aangeduid. Eén van de huisplattegronden is van een bijzonder type en hebben we aangeduid als porticushuis. Daarnaast zijn tien bijgebouwen, voornamelijk spiekers, en tien waterputten of -kuilen herkend en tevens een groot aantal greppels. Hoewel sprake is van twee vindplaatsen mag, met inachtneming van de (deels) overeenkomende datering en de onderlinge afstand van ca. 40 m, ruimtelijk gezien, gesproken worden van één en hetzelfde nederzettingsterrein. Dit terrein wordt in het zuiden begrensd door de laagte van de restgeul vindplaats 35C), waarlangs verschillende malen greppels zijn uitgegraven die waarschijnlijk de nederzetting hebben begrensd en/of onderverdeeld.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van het onderzoek naar het vondstmateriaal en de resultaten van de 14C-analyses vangt de bewoning al voor of in de late ijzertijd aan en beslaat vervolgens vrijwel de gehele Romeinse tijd, tot en met de 5e eeuw. Hoewel de het vondstmateriaal in zijn algemeen en dateringen van de huisplattegronden, bijgebouwen en waterputten in het bijzonder in vindplaats 35 de gehele vroeg- en midden-Romeinse tijd beslaan (jonger vondstmateriaal is zeldzamer), is dat voor vindplaats 122 niet het geval. Zowel de porticuswoning als het hier aangetroffen bijgebouw daten in de midden-Romeinse tijd B (150-200 resp. 150-230). De metaalvondsten beperken zich tot de late 2e en vroege 3e eeuw. Binnen het onderzoeksgebied van vindplaats 122 kon slechts één huisplattegrond (Ste2 huis 1; ) worden gereconstrueerd. In tegenstelling tot de overige op vindplaats 35 aangetroffen woonstalboerderijen met een wandgreppel, lijken we hier te maken te hebben met een zogenaamd porticushuis of porticusboerderij. De grote hoeveelheden militaria die elders wel vaak gevonden worden rond porticushuizen zijn hier spaarzaam aanwezig en dan met name in de vorm van paardentuig. Fibulae die met het leger worden geassocieerd, zoals die uit de Aucissa-familie, ontbreken in vindplaats 122 maar zijn in vindplaats 35, ongetwijfeld onderdeel van dezelfde nederzetting, wel aanwezig. Wel komen sleutels voor en andere delen van sloten zoals slotplaten. Deze objecten kunnen samen met de eveneens aangetroffen delen van spiegels en een scheermes worden geassocieerd met een hogere status of rijkdom van de bewoners, die ook aan de porticuswoningen zelf wordt toegedicht. De paar scherven vensterglas mogen wat dat betreft ook niet ongenoemd blijven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In vindplaats 35 zijn zes huisplattegronden aangetroffen met een wandgreppel. Op de overige drie vindplaatsen in de Stelt Noord komt dit type plattegrond niet voor. Omdat drie van deze plattegronden deels buiten de contouren van de opgravingen vallen, konden alleen de overige drie (huis 1 t/m 3) in hun geheel worden onderzocht. Ondanks de matige conservering van de plattegronden en het feit dat een deel van de plattegronden niet volledig is onderzocht, zijn toch enkele algemene kenmerken van de plattegronden te benoemen. Zo betreft het in hoofdzaak huisplattegronden met een tweebeukige indeling van het type Alphen-Ekeren, zoals dat in het rivierengebied gangbaar is in de vroeg- en midden-Romeinse tijd. Het tweede meest gangbare type in deze periode, dat zich ontwikkelde gedurende de vroeg-Romeinse periode, is het deels twee-, deels driebeukige huis dat is vertegenwoordigd door huis 3 dat met minimaal 28,5 m in lengte vermoedelijk alleen wordt overtroffen door het porticushuis in vindplaats 122. Met een datering in de eerste helft van de 3e eeuw wordt hier nogmaals bevestigd dat dit type tot ver in de midden-Romeinse tijd is gebouwd en bewoond. In totaal zijn tien waterputten en één waterkuil aangetroffen. Alle waterputten lijken zeker beschoeid te zijn geweest. Het gaat dan op één geval na steeds om een beschoeiing van vlechtwerk van wilgentenen. De dateringen van de waterputten beslaan een groot deel van de Romeinse tijd. Opvallend is de aanwezigheid van twee waterputten uit de 5e eeuw, maar de afwezigheid van putten uit de 4e eeuw. Verder zijn ook de waterputten uit de vroeg-Romeinse tijd nagenoeg afwezig aangezien de vroegste waterputten lijken te dateren vanaf ca. 50/70 na Chr.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor wat betreft het aardewerk kan vindplaats 122 kan worden beschouwd als een voor de Betuwe tamelijk doorsnee inheems-Romeinse nederzettingscontext, waarin handgevormd aardewerk nauwelijks meer circuleerde. De tafelwaar is mondjesmaat aanwezig en de kruiken zijn wat betreft vormen slecht vertegenwoordigd. Het aandeel dolia en wrijfschalen is als gebruikelijk. Er zijn echter diverse verschillen tussen vindplaatsen 35 en 122 aan te wijzen. Dit verschil wordt veroorzaakt door een dateringsverschil tussen vindplaats 35 en 122 en komt tot uiting in het aangetroffen aardewerkspectrum. Het metaal uit de vroeg- en midden-Romeinse tijd blijft grotendeels beperkt blijft tot vindplaatsen 35 en 122. Ten opzichte van vindplaats 35 is de hoeveelheid Romeins materiaal uit vindplaats 122 gering. Onder het metaal uit vindplaats 122 is geen vroeg-Romeins materiaal. Het gros van het metaal dateert uit de 2e en eerste helft van de 3e eeuw. Romeinse metaalvondsten uit vindplaats 35 maken duidelijk dat er sprake is van continue activiteit vanaf de late ijzertijd tot in de 3e eeuw na Chr. Een verschil ten opzichte van de late ijzertijd is echter dat de vondsten niet enkel in en langs de geul verspreid zijn maar ook meer bij de sporenconcentraties binnen het nederzettingsterrein gevonden zijn. De natuurstenen gebruiksvoorwerpen zijn onder te verdelen in (roterende) maalstenen en gereedschappen (slijpgereedschap, polijststenen, wrijfstenen etc.).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Gedurende de ijzertijd en de Romeinse tijd is de dierlijke component binnen de bestaansbasis gebaseerd op veeteelt. Runderen, schapen/geiten en varkens vormen de veestapel. Daarnaast zijn ook paarden en honden aanwezig. In de ijzertijd vormen schapen/geiten een aanzienlijk deel van de veestapel hoewel rundvlees in alle fasen het meest gegeten vlees is. In de loop van de Romeinse tijd neemt het aandeel rund toe. Deze ontwikkeling wordt niet terug gevonden in andere nabijgelegen inheemse nederzettingen. Daar is het aandeel schaap/geit groter omdat de runderen worden verhandeld met de Romeinen. Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor een aanvulling op het dieet in de vorm van vogel- of visvangst. Aanwijzingen voor de jacht zijn beperkt tot edelhert. Enkele bewerkte geweifragmenten en voorwerpen van been duiden op he gebruik van dierlijke grondstoffen om adhoc voorwerpen van te maken.&lt;br&gt;De middeleeuwse nederzettingen&lt;br&gt;De bewoningssporen van vindplaats 103 maken deel uit van een bewoningskern die geconcentreerd was rondom het kruispunt tussen de Lentse Tuinstraat en de Steltsestraat. De sporen van vindplaats 129 lijken deel uit te maken van een andere, iets latere bewoningskern. Hoewel deze bewoningskernen soms worden omschreven als dorpskern, zijn het in het aanvankelijk niet veel meer dan enkele erven langs een weg of rondom een kruispunt. De vele waterputten en paalsporen erop dat we ons ter hoogte van zowel vindplaats 103 als vindplaats 129 op middeleeuwse woonerven bevinden, waarop de woonstalhuizen niet ver van de weg af waren gebouwd, zoals gangbaar is tijdens de 10e een 11e eeuw. De huizen zelf waren overwegend haaks georiënteerd op de richting van de weg, maar de verdere erfindeling lijkt overwegend onafhankelijk van de weg te zijn ontstaan: de oriëntatie van bijgebouwen is de ene keer parallel, de andere keer weer haaks op de richting van de wegen. Dat zou betekenen dat eventuele structuren binnen de sporenclusters die zijn aangewezen in hoofdstuk 11 en 12 dan ook niet noodzakelijkerwijs boerderijen zijn geweest, maar andere gebouwen als schuren, spiekers, hooimijten en dergelijke. De opgegraven sporen in vindplaats 129 behoren waarschijnlijk tot een eenfasige huisplaats, gezien het gebrek aan oversnijdingen van sporen. Vindplaats 103 daarentegen is een nederzettingsterrein dat gedurende enkele eeuwen bewoond is. Doordat in geen van de twee vindplaatsen huisplattegronden herkend zijn, kunnen geen uitspraken gedaan worden over hoeveel faseringen zich in deze periode van bewoning bevinden. Hiervoor zouden grotere aangrenzende oppervlakten moeten worden onderzocht. Als de dateringen van de middeleeuwse waterputten in het plangebied van de Stelt in een diagram onder elkaar worden gezet, valt op dat de waterputten die binnen vindplaats 103 zijn gevonden elkaar grotendeels opvolgen. Dit betekent dus dat hier niet zozeer meerdere gelijktijdig bewoonde erven hebben gelegen, maar hooguit twee, waarbinnen verscheidende malen een nieuwe waterput is aangelegd. In de 12e-13e eeuw eindigde het gebruik van bijna alle waterputten ten zuiden van de Steltsestraat, wat ook past binnen het beeld dat rond die tijd de bewoning zich meer samentrekt rondom de historische dorpskern van Lent.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het gedraaide aardewerk uit de Karolingische periode bestaat voor het merendeel uit Mayen-aardewerk en Badorf-aardewerk. Walberberg-aardewerk is wat minder goed vertegenwoordigd. Daarnaast neemt Karolingisch grijs aardewerk (gedeeltelijk afkomstig uit Mayen) een klein aandeel in. Wanneer wordt gekeken naar de samenstelling van het aardewerk uit de volle middeleeuwen van vindplaats 103 en vindplaats 129, dan is dit erg vergelijkbaar. Meer dan de helft (54-60%) bestaat uit lokaal kogelpotaardewerk. Het overige aardewerk is geïmporteerd. Een kwart tot een derde van het aardewerk betreft Pingsdorf-aardewerk uit het Duitse Rijnland. Het kogelpotaardewerk en blauwgrijs Paffrath-type aardewerk betreft vooral kookgerei. Onder het Pingsdorf-aardewerk bevinden zich vooral schenk-/drinkgerei en slechts enkele exemplaren kookgerei. De metaalaanvoer lijkt vanaf het derde kwart van de 5e eeuw ten einde te komen. De hoeveelheid aan Merovingische metaalvondsten is gering. Binnen vindplaats 103 is echter nog wel sprake van een kleine concentratie aan Merovingisch materiaal waarbij het zwaartepunt vooral in de 7e eeuw ligt. Er zijn opvallend weinig Karolingische metaalvondsten. Hier is sprake van een opvallend contrast ten opzichte van het opgegraven middeleeuws nederzettingsterrein uit de periode 875-1375, ongeveer 500 m ten zuiden van vindplaats 103. Voor de metalen voorwerpen uit de late middeleeuwen geldt in feite hetzelfde als bij de hierboven genoemde Karolingische vondsten, het aantal vondsten is zeer gering. Bij de opgravingen langs de Steltsestraat zijn 147 fragmenten van maalstenen van vesiculaire lava geanalyseerd in middeleeuwse sporen. De 147 fragmenten representeren enkele tientallen maalstenen en dat illustreert hoe veelvuldig ze werden gebruikt. Die intensiteit van gebruik blijkt ook uit de slijtage, de maalstenen lijken dus echt te zijn 'opgebruikt'. Hetgeen impliceert dat de aanvoer van deze maalstenen uit de Duitse Eifel continue en grootschalig is geweest.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op zowel vindplaats 103 als 129 zijn vooral zoogdierresten gevonden, afkomstig van landbouw(huis)dieren. Dit betekent dat op de vindplaatsen geen wild is aangetroffen en, met resten van (voornamelijk) rund, varken en een enkele schaap/geit (waaronder schaap zeker aanwezig is), een samenstelling vertoont met een normaal karakter voor een (agrarische) nederzetting. Ook het aangetroffen gevogelte (kip en gans) sluit daar bij aan. De aanwezigheid van skeletelementen uit allerlei lichaamsdelen, inclusief de vleesloze, wijst op een slacht en verwerking van het vlees binnen de nederzetting. Buiten de consumptie van vlees en gevogelte heeft mogelijk consumptie van vis plaatsgevonden.&lt;/p&gt;