DOI: 10.14457/tu.the.2017.1237
title: มาตรการทางกฎหมายในการคุ้มครองการมีส่วนร่วมของประชาชนในประเด็นสาธารณะที่เกี่ยวข้องกับคดีสิ่งแวดล้อม: ศึกษากรณีการแกล้งฟ้อง

description: กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในประเด็นสาธารณะเรื่องสิ่งแวดล้อมปรากฏทั้งในกฎหมายรัฐธรรมนูญและพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ ยกตัวอย่างเช่น เรื่องการกำหนดให้บุคคลหรือชุมชนมีสิทธิในการจัดการบำรุงรักษาและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างสมดุลและยั่งยืน กำหนดให้บุคคลมีหน้าที่ในการร่วมกันอนุรักษ์และคุ้มครองทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และกำหนดให้รัฐมีหน้าที่ในการอนุรักษ์ บำรุงรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุลและยั่งยืน อีกทั้ง ยังรับรองสิทธิแก่ประชาชนในการเข้าถึงความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อมโดยการร้องเรียนต่อหน่วยงานของรัฐเพื่อให้มีการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นโดยเร็ว รวมไปถึงให้สิทธิแก่ประชนในการฟ้องหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้องด้วย หากว่าได้ปล่อยปละละเลยหรือละเว้นหน้าที่ในการที่จะดำเนินการแก้ไขปัญหา และพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติก็ได้บัญญัติถึงสิทธิเรื่องการมีส่วนร่วมของประชาชนไว้เช่นเดียวกัน โดยบัญญัติเรื่องสิทธิในการร้องเรียนกล่าวโทษ หากพบว่าบุคคลใดได้กระทำการอันฝ่าฝืนต่อกฎหมายสิ่งแวดล้อม กรณีดังกล่าวข้างต้นย่อมมีผลเป็นการตรวจสอบในเรื่องที่เป็นสาธารณะ เช่น การตรวจสอบการใช้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมร่วมกับภาครัฐ การส่งหนังสือร้องเรียน การชุมนุมเรียกร้อง การพูดในเวทีสาธารณะ รวมถึงการพูดในฐานะตัวแทนกลุ่มเคลื่อนไหว อีกทั้ง เป็นการสร้างและรักษาไว้ซึ่งผลประโยชน์ของส่วนรวมในเรื่องสิ่งแวดล้อม (public Interest) สิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดี (right to healthy environment) สิทธิในเรื่องความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม (right to environmental justice) และเพื่อให้การพัฒนาของประเทศเป็นไปอย่างยั่งยืน(sustainable development)อย่างไรก็ดี หากการแสดงความคิดเห็น หรือการติดตามตรวจสอบการประกอบกิจการอย่างใดๆ ที่อาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม หรือการร้องเรียนไปยังหน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้อง ลุกล้ำหรือกระทบต่อสิทธิในชื่อเสียงเกียรติยศของปัจเจกชน ผู้ที่ถูกตรวจสอบก็มีสิทธิโดยชอบด้วยกฎหมายเช่นกันในการที่จะฟ้องคดีต่อประชาชนที่ได้ใช้สิทธิเสรีภาพในเรื่องสิ่งแวดล้อมตามที่รัฐธรรมนูญหรือพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติบัญญัติรับรองไว้ เพื่อเยียวยาความเสียหายที่เกิดขึ้นทั้งในทางแพ่งและทางอาญา เช่น การฟ้องคดีในความผิดฐานละเมิดและความผิดฐานกล่าวไขข่าวแพร่หลาย ตามมาตรา 420 ประกอบมาตรา 423 ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ หรือการฟ้องคดีในความผิดฐานหมิ่นประมาท ตามมาตรา 326 ประมวลกฎหมายอาญาจากการศึกษาพบว่า การฟ้องคดีในหลายๆ กรณี อาทิ คดีเหมืองแร่ทองคำ จังหวัดเลย ในคดีหมายเลขแดงที่ 261/2559 ของศาลจังหวัดเลย คดีเหมืองหินเขาคูหา จังหวัดสงขลา ในคดีหมายเลขแดงที่ 922/2556 ของศาลจังหวัดสงขลา คดีบริษัทเหมืองแร่ฟ้องหมิ่นประมาทนายแพทย์ ในคดีหมายเลขแดงที่ อ.2073/2558 ของศาลอาญากรุงเทพใต้ คดีบริษัทเหมืองแร่ฟ้องแกนนำชาวบ้าน ในคดีหมายเลขแดงที่ อ.1430/2558 ของศาลจังหวัดแม่สอด คดีบริษัทเหมืองแร่ไทยในเมียนมาร์ฟ้องหมิ่นประมาทผู้สื่อข่าว ในคดีหมายเลขแดงที่ 2986/2560 ของศาลจังหวัดนครปฐม ผู้ฟ้องคดีหาได้มีเจตนาในการแสวงหาความยุติธรรมโดยใช้กระบวนการทางศาลอย่างแท้จริง แต่เป็นการฟ้องคดีเพื่อยับยั้งการมีส่วนร่วมของประชาชน หรือเพื่อข่มขู่การใช้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นของพวกเขาเหล่านั้น ซึ่งการฟ้องคดีในลักษณะนี้เรียกว่าการแกล้งฟ้อง (SLAPP - Strategic Lawsuit Against Public Participation) หมายถึง การดำเนินคดีเชิงยุทธศาสตร์โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อต่อต้าน ขัดขวางการใช้สิทธิในการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตรวจสอบประเด็นสาธารณะ มีลักษณะเป็นการดำเนินคดีเพื่อข่มขู่หรือเพื่อทำให้หยุดการแสดงออกในบางเรื่อง ซึ่งการฟ้องหรือดำเนินคดีดังกล่าวจะมีประสิทธิผลเป็นการทำลายแรงจูงใจของผู้ที่ตรวจสอบหรือแสดงความคิดเห็นในประเด็นสาธารณะโดยใช้คดีอาญาหรือคดีแพ่งเพื่อให้ผู้แสดงความคิดเห็นเกิดความลังเลหรือตัดสินใจเลิกติดตามหรือยุติการตรวจสอบวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาเกี่ยวกับมาตรการทางกฎหมายในการคุ้มครองการมีส่วนร่วมของประชาชนในประเด็นสาธารณะที่เกี่ยวข้องกับคดีสิ่งแวดล้อมจากการแกล้งฟ้อง โดยการนำเสนอถึงสภาพปัญหา แนวความคิดพื้นฐาน พัฒนาการของหลักเกณฑ์การพิจารณาของศาลในเรื่องการแกล้งฟ้อง รวมถึงวิเคราะห์มาตรการทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการแกล้งฟ้อง ทั้งของประเทศไทยและต่างประเทศ เพื่อเสนอแนวทางในการปรับปรุงกฎหมายให้มีความเหมาะสมและมีประสิทธิภาพในการให้ความคุ้มครองบุคคลจากการแกล้งฟ้อง และส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนและการใช้เสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นเรื่องสิ่งแวดล้อม ทั้งนี้ จากการศึกษาพบว่า แนวทางการแก้ไขปัญหาการแกล้งฟ้องในคดีสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสมสำหรับประเทศไทย คือ การบัญญัติกฎหมายเฉพาะเพื่อคุ้มครองบุคคลจากการแกล้งฟ้องที่เกี่ยวข้องกับการมีส่วนร่วมของประชาชนในประเด็นสาธารณะที่ครอบคลุมถึงเรื่องสิ่งแวดล้อม ดังจะกล่าวถึงในรายละเอียดต่อไป