DOI: 10.17026/ar/dw6v05
title: Sint Jacob (AAR 92)
title: Inventariserend Veldonderzoek Plantage Middenlaan 52, Amsterdam (2016)

description: Voorafgaand aan de geplande nieuwbouw bij het verpleegtehuis Sint Jacob aan de Plantage Middenlaan 52, werd ter hoogte van de westelijke binnenplaats een Inventariserend Veldonderzoek (IVO) uitgevoerd teneinde de eventuele aanwezigheid van archeologische waarden vast te kunnen stellen die verband kunnen houden met de voormalige Nieuwe Stadsherberg.

Voorafgaande aan de aanleg van de Nieuwe Stadsherberg (1688-1861) was het maaiveld
uit de pre-stedelijke fase (S 6, ca. 1,00 m - NAP) opgehoogd met een kleiige zandlaag. In deze 17de-eeuwse ophoging tot ca. 0,40 m – NAP waren restanten van muren uit los gestapelde baksteen die waarschijnlijk toebehoorden aan een (ingegraven) gootconstructie ter hoogte van de pleziertuin. 

Tijdens de sloop van de herberg in 1861 is de ophoging vergraven waarbij fragmenten van
bouwmateriaal (1600-1700) vermengd zijn geraakt met het ophoogmateriaal. Het
bouwmateriaal is mogelijk afkomstig van de gesloopte herberg. Vondsten uit deze vergraven ophoging dateren uit de tweede helft van de 19de eeuw, de periode waarin niet alleen de herberg werd gesloopt maar ook het eerste Sint Jacobgebouw tot stand kwam. Ook de ophoging van kleiig zanden lagen van gedumpte kolensintels waarmee het terrein werd geëgaliseerd tot ca. 0,20 m + kunnen in verband worden gebracht met de bouw van Sint Jacob in 1866.

Op basis van historische kaarten kunnen de bouwmuren S 8 en S9 in sleuf 1 worden toegeschreven aan het Barbarahuis dat in 1910 als westelijke zijvleugel van Sint Jacob
werd gebouwd. Bij de sloop van het huis in 1975 zijn de bouwmuren tot bijna op het langshout geslecht. Vervolgens is het terrein weer aangevuld tot ca. 0,20 m + NAP. Door de opeenvolgende bouw- en sloopactiviteiten met betrekking tot het Barbarahuis zijn in sleuf 1 het kleiige zand van S4 en de sintels van S 16 vermengd geraakt, terwijl deze in sleuf 2 nog als afzonderlijke pakketten in situ lagen.

In 1984 werd ook het hoofdgebouw gesloopt en vervangen door nieuwbouw dat langs de
Plantage Middenlaan werd voorzien van een kelder. Bij de aanleg van deze kelderbak, die
gedeeltelijk onder de huidige binnentuin ligt, werd de ondergrond nogmaals diep vergraven. In sleuf 1 was deze verstoring zichtbaar als de insteekvulling S 7. Ook de grondlagen S 2, S 3 en S 21 kunnen worden gerelateerd aan deze bouwfase en de daaropvolgende (her)inrichting van het binnenterrein. Voor de aanleg van hemelwaterafvoer (S 19) is een geul gegraven dwars door de tuin. Na aanvulling van deze geul (met S 17 en S 18) werd het binnenterrein afgedekt met een laag teelaarde (S 1) tot gemiddeld 1,20 m + NAP als basis voor de huidige tuinbeplanting.

Tot slot: het kleipakket dat ter hoogte van het plangebied op het natuurlijk veen ligt was,
met een diepte tot minimaal 4,50 m – NAP, omvangrijker dan verwacht. Bij archeologisch
onderzoek elders in de stad wordt het oorspronkelijke maaiveld van het veenweidegebied aangesneden op ca. 2,75- 3,25 m –NAP. Uit de boringen van Search BV bleek dat de top van het natuurlijk veen richting de zuidzijde van de binnentuin oploopt naar 3 tot 3,50 m – NAP. Ook twee boringen langs de Plantage Muidergracht, ten zuiden van Sint Jacob, geven een veenniveau aan
op 3,50 m – NAP. Een mogelijke verklaring voor de opvallend diepe ligging ter hoogte van het
plangebied kan zijn dat hier ooit sprake is geweest van een doorbraak van de nabij gelegen Sint Anthonisdijk, die oorspronkelijk ter hoogte van het huidige Artis lag, waarbij het veen hier op deze locatie grotendeels was verslagen.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten