DOI: 10.14457/tu.the.2016.920
title: ประเทศไทยกับการเข้าภาคยานุวัติอนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท ค.ศ. 2013

description: ปรอท (mercury) เป็นธาตุทางเคมีที่เกิดขึ้นได้เองตามธรรมชาติ และมีอยู่หลายรูปแบบด้วยกัน ทั้งที่เป็นธาตุปรอทหรือปรอทบริสุทธิ์ สารประกอบปรอทอินทรีย์และปรอทอนินทรีย์ ซึ่งเมื่อมันถูกปล่อยหรือปลดปล่อยออกสู่สิ่งแวดล้อมธรรมชาติ มันจะแพร่กระจายและหมุนเวียนอยู่ในอากาศ ดิน และน้ำ และถูกถ่ายทอดไปตามลำดับห่วงโซ่อาหาร (food chain)        ปรอทถือเป็นธาตุที่ถูกนำมาใช้ในกระบวนการผลิตในภาคอุตสาหกรรมและใช้เป็นส่วนประกอบในผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ อย่างกว้างขวาง ซึ่งมันเป็นอันตรายในอาหาร (food hazards) ที่มีอัตราการสลายตัวค่อนข้างช้า ทำให้สามารถสะสมอยู่ในสิ่งแวดล้อมได้ยาวนานและมีคุณสมบัติความเป็นมลพิษทางน้ำ ซึ่งถือเป็นช่องทางหลักที่มนุษย์และสัตว์จะรับเอาโลหะหนักเข้าสู่ร่างกาย                อย่างไรก็ดี ถึงแม้ว่าแท้จริงแล้วปรอทและปัญหาผลกระทบต่อสุขภาพของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมจากมลพิษสารปรอทนั้นมีอยู่ในโลกนี้มาเป็นระยะเวลานานแล้ว แต่การเกิดโศกนาฏกรรมโรคมินามาตะในประเทศญี่ปุ่นก็ได้กลายเป็นบทเรียนครั้งยิ่งใหญ่และมีความสำคัญ ที่ทำให้ประชาคมโลกต่างให้ความสนใจและตระหนักถึงความร้ายแรงและปัญหาความเสี่ยงอันตรายจากสารปรอทที่มีต่อสุขภาพของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมมากขึ้น        ด้วยเหตุนี้จึงได้เกิดมี อนุสัญญามินามาตะว่าด้วยปรอท ค.ศ.2013 ขึ้น อันเป็นสนธิสัญญาระหว่างประเทศที่ริเริ่มโดยโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) เพื่อคุ้มครองสุขภาพของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมจากผลกระทบที่อาจได้รับจากปรอท แต่อย่างไรก็ดี ปัจจุบันได้ล่วงเลยระยะเวลาที่อนุสัญญาดังกล่าวได้เปิดให้มีการลงนามแล้ว และประเทศไทยยังไม่เข้าร่วมเป็นภาคีของอนุสัญญาดังกล่าวแต่อย่างใด ซึ่งผู้เขียนมีความเห็นว่าประเทศไทยควรเข้าร่วมเป็นภาคีของอนุสัญญาดังกล่าว แต่การทำเช่นนั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องพิจารณาถึงความเป็นไปได้ ความพร้อมและความเหมาะสมของประเทศไทยต่อการเข้าร่วมเป็นภาคีของอนุสัญญาดังกล่าวอย่างละเอียดถี่ถ้วน        เนื่องจาก หากประเทศไทยเข้าเป็นภาคีของอนุสัญญาดังกล่าว ปัญหามลพิษสารปรอทจะได้รับการจัดการและแก้ไขฟื้นฟูอย่างถูกวิธีและเกิดประสิทธิผล อันจะทำให้สามารถลดปริมาณสารปรอทปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมให้ลดน้อยลงได้ ทั้งยังสามารถควบคุมและป้องกันไม่ให้เกิดปัญหามลพิษปรอทปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมเพิ่มขึ้นอีกในอนาคต ซึ่งไม่ใช่เป็นเพียงผลประโยชน์ของประเทศชาติเท่านั้น แต่ยังเป็นผลประโยชน์ร่วมกันของประชาคมโลกและสิ่งแวดล้อมโลกอีกด้วย    การจัดการกับปัญหามลพิษสารปรอทภายใต้กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศตามมาตรการต่าง ๆ ที่กำหนดไว้โดยอนุสัญญามินามาตะ ฯ นี้ จะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อส่วนรวมและสิ่งแวดล้อมโลกอย่างยั่งยืนได้ กับทั้งเมื่อพิจารณากฎหมายภายในประเทศแล้ว จะเห็นได้ว่าประเทศไทยมีกฎหมายสำคัญอันเป็นหลักที่ใช้เป็นพื้นฐานสำคัญต่อการแก้ไขเพิ่มเติมมาตรการภายในประเทศให้สอดคล้องกับอนุสัญญามากยิ่งขึ้น ซึ่งโดยกฎหมายภายในประเทศของไทยเอง ก็ได้มีการกำหนดมาตรการที่สอดคล้องต่ออนุสัญญามินามาตะ ฯ ทั้งที่เป็นมาตรการในการควบคุมป้องกันปัญหามลพิษปรอท กำหนดการกักเก็บ การเคลื่อนย้าย ตลอดจนการบำบัดหรือกำจัดของเสียหรือวัตถุอันตรายที่มีปรอทและสารประกอบปรอทภายใต้หลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนดไว้ และนอกจากนี้ยังคุ้มครองสิทธิของประชาชนต่อการมีส่วนร่วมในการดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมไว้หลายประการอีกด้วย       เมื่อพิจารณาโดยละเอียดแล้วเห็นว่า การที่องค์กร องค์การระหว่างประเทศ หรือรัฐ  หนึ่ง ๆ จะสามารถขับเคลื่อนและเดินหน้าพัฒนาองค์กร องค์การ หรือรัฐในด้านต่าง ๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพนั้น สิ่งที่เป็นปัจจัยสำคัญและต้องดำเนินควบคู่ไปด้วยกัน คือ กฎหมาย หลักการนโยบาย แผนการดำเนินงาน ทรัพยากรและกลไกทางการเงิน และทรัพยากรบุคคล ซึ่งแม้ว่านับแต่ปลายปี พ.ศ.2556 ที่ประเทศไทยได้มีการเพิ่มเติมกฎหมายขึ้น โดยได้กำหนดหน่วยงานรับผิดชอบต่อวัตถุอันตรายชนิดหนึ่ง ๆ ไว้อย่างเฉพาะเจาะจงว่าให้อยู่ในความรับผิดชอบของหน่วยงานใด แต่ยังเห็นได้ว่ามีการกำหนดให้ปรอท (mercury) และสารประกอบปรอท (mercury compounds) บางชนิดอยู่ในความรับผิดชอบของหน่วยงานซ้ำซ้อนกันอยู่ และกระจายอยู่ในหลายหน่วยงานหลัก ซึ่งแม้ว่าความซ้ำซ้อนกันดังกล่าวจะไม่ใช่ปัญหาในการบังคับใช้กฎหมาย ที่ถึงขนาดทำให้ไม่สามารถบังคับใช้กฎหมายเหล่านี้ได้เลยก็ตาม แต่ความล่าช้าในการดำเนินงานอันเกิดจากการปฏิบัติหน้าที่และขั้นตอนของหน่วยงานเหล่านี้ซ้ำซ้อนกัน ก็เป็นสิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง เพื่อให้รัฐสามารถบังคับใช้กฎหมายและใช้ทรัพยากรบุคคลของรัฐได้อย่างเต็มที่และมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น       นอกจากนี้ การที่กฎหมายกำหนดอัตราค่าธรรมเนียมในการขอใบอนุญาตวัตถุอันตราย อีกทั้งอัตราโทษต่อผู้ฝ่าฝืนหรือกระความทำผิดไว้ในอัตราที่ต่ำมาก เมื่อเทียบกับความเสี่ยงต่อสุขภาพของมนุษย์และสิ่งแวดล้อมที่อาจได้รับจากการใช้วัตถุอันตราย อย่างเช่น ปรอท ไว้ในอัตราที่ไม่ค่อยมีความเหมาะสมนัก ซึ่งหากมีการกำหนดอัตราโทษและค่าธรรมเนียมดังกล่าวเพิ่มสูงขึ้นอย่างเหมาะสม อาจก่อให้เกิดเป็นผลประโยชน์แก่ประเทศได้ไม่มากก็น้อย ทั้งต่อด้านการลดและเลิกการใช้ปรอทในกระบวนการผลิตและในผลิตภัณฑ์ และด้านอื่น ๆ        อนึ่ง มนุษย์ไม่ควรมองว่าสิ่งแวดล้อมคือสิ่งต่าง ๆ ที่อยู่รอบตัวเรา หากแต่มนุษย์ควรมองว่า เราเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งแวดล้อม ถ้าสิ่งแวดล้อมถูกทำลาย เราก็ถูกทำลายลงไปด้วย เมื่อเราจำเป็นต้องพึ่งพาและแสวงหาผลประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เราจึงควรใส่ใจ ดูแลรักษาและปกป้องคุ้มครองสิ่งแวดล้อม ไม่ดำเนินกิจกรรมของตนโดยก่อให้เกิดผลกระทบต่อคุณภาพสิ่งแวดล้อม เพราะทุกกิจกรรมที่เป็นการทำลายสิ่งแวดล้อม นั่นก็คือ การที่มนุษย์กำลังทำร้ายตนเอง หากทุกประเทศทั่วโลกต่างเริ่มจากประเทศของตนเองและจริงจังกับการปกป้องและคุ้มครองสิ่งแวดล้อมให้เกิดผลเป็นรูปธรรมและยั่งยืน ย่อมก่อให้เกิดเป็นผลประโยชน์ร่วมกันของประชาคมโลกและสิ่งแวดล้อมโลกอย่างยั่งยืนสืบไป เพราะหากไม่มีทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ดีบนโลกนี้ มนุษย์ก็ยากที่จะดำรงชีวิตอยู่อย่างสมดุลได้ ฉะนั้น สิ่งใดที่เมื่อได้กระทำแล้วก่อให้เกิดผลประโยชน์ที่ยั่งยืนต่อส่วนรวมได้ แม้จะก่อให้เกิดผลกระทบและผลเสียต่อตนเองอยู่บ้าง ก็เป็นสิ่งที่จำต้องกระทำ ทั้งนี้ โดยคำนึงถึงความพร้อมและความเหมาะสมของประเทศตนเป็นสำคัญด้วย