DOI: 10.17026/ar/bddk0g
title: Archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek getijdenduiker bij Hoogwatum, gemeente Eemsdelta; bureauonderzoek

description: Op de relatief hogere delen van de top van de pleistocene zandafzettingen in de diepere ondergrond is ten zuiden van Delfzijl bewoning uit de Steentijd bekend. Ten noorden van Delfzijl duikt die top van het pleistoceen geleidelijk dieper t.o.v. NAP. Wegens overstromingen en kleiafzettingen bevindt het dekzand zich in het Noord Groningse kustgebied op de meeste plaatsen enkele meters onder het maaiveld. Ter plekke van het plangebied liggen deze afzettingen op circa 10 tot 12 m -NAP. Er zijn rond het plangebied geen vindplaatsen uit de Steentijd bekend.

Vanwege de landschappelijk situatie in de periode vanaf de Midden/Late IJzertijd en Romeinse tijd tot en met Vroege Middeleeuwen geldt voor de perioden een lage archeologische verwachting. Het landschap was tot aan de eerste bedijking langs de Westereems nog sterk onder invloed van de zee die in verschillende transgressieperioden het kweldergebied overstroomde en in perioden van een regressie juist weer landaanwas veroorzaakte. Het gebied was daarom in sommige tijden te gebruiken als weidegrond, maar ongeschikt voor de vestiging van nederzettingen. Uitzondering daarop was de wierde van Hoogwatum, waar mogelijk al bewoning was in de Romeinse tijd, hoewel daarvoor geen duidelijke bewijzen beschikbaar zijn. 

In de periode vanaf de eerste bedijkingen, vooral na de Marcellusvloed van 1219, was het gebied beter beschermd tegen zeeinbraken en springvloeden en was een meer permanent landgebruik en bewoning mogelijk op de gebieden binnen de zeedijk. Er zijn echter uit deze periode geen vindplaatsen bekend. De oudste indicaties voor bewoning dateren uit het begin van de 19e eeuw op basis van de kadastrale minuutplan 1832. Booronderzoek uitgevoerd voor de dijkversterking Eemshaven-Delfzijl heeft ongeveer ter hoogte van het onderhavige plangebied een mogelijke vindplaats vastgesteld (vindplaats 22). Bij nader proefsleuvenonderzoek is echter geen vindplaats vastgesteld. 

Het plangebied ligt ter hoogte van de huidige zeedijk. De zeedijk is in oorsprong uit het begin van de 13e eeuw en is vervolgens op meerdere momenten vernieuwd, verhoogd of uitgebreid. Hierbij zijn resten van een eventuele oudere voorganger mogelijk verstoord. Er kunnen onder de huidige dijk nog resten of sporen aanwezig zijn van die oudere dijken. Er is geen informatie beschikbaar over de opbouw en wijze van aanleg van die oudere zeedijken in dit gebied. 

Uit historische bronnen is afgeleid dat ten zuiden van de wierde van Hoogwatum een zijl of afwateringssluis heeft gestaan in de toenmalige zeedijk (die ongeveer op dezelfde locatie heeft gelegen als de huidige dijk). Dit zijl is niet op historische kaarten weergegeven, en zal dus waarschijnlijk hier aanwezig geweest zijn ergens in de periode tussen begin 13e en de 16e eeuw. Er zijn geen gegevens bekend over exacte locatie noch over de bouw en het verdwijnen ervan. Niettemin kunnen resten van deze waarschijnlijk zware houten constructie ter plaatse van het onderhavige plangebied aanwezig zijn onder de latere ophogingen van de zeedijk. Hoewel er geen exacte gegevens over de locatie van het zijl uit de Late Middeleeuwen bekend zijn, behalve dat er een dergelijke afwateringssluis ten zuiden van de wierde van Watum is aangelegd en op enig moment daarna weer is afgebroken, kunnen resten hiervan onder het huidige dijklichaam aanwezig zijn. 

Het buitendijkse gebied heeft tot aan de eerste bedijking in de 12e-13e eeuw sterk onder invloed van de wisselende invloeden van de zee gestaan. In perioden van verminderde activiteit van de zee in combinatie met ingrepen van de mens in het kustgebied in de vorm van het aanleggen van strekdammen, kribben en andere structuren zijn er kwelders ontstaan die vaak door dijkjes werden ingepolderd als landaanwinning. Resten van deze structuren kunnen in het buitendijkse gebied aangetroffen worden uit de periode Late IJzertijd/Romeinse tijd en Vroege-Late Middeleeuwen. Echter door de verplaatsing van de hoofdstroom van de Westereems die vanaf de Late Middeleeuwen steeds verder naar het westen verschoof, zullen eventuele archeologische resten op de hierdoor verspoelde kwelders vrijwel zeker verdwenen zijn. Er geldt derhalve een lage verwachting op het aantreffen bewoningssporen.

In het algemeen geldt derhalve voor het plangebied (zowel binnen- als buitendijks) een lage archeologische verwachting voor de aanwezigheid van bewoningsresten, resten van landaanwinningsstructuren of scheepswrakken. Mogelijk kunnen in de dijk resten aanwezig zijn van een laatmiddeleeuws houten constructie (zijl). 

Er wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden toch onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht (vondstmelding via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).

Ter plaatse van het plangebied zijn geen bouwhistorische waarden bekend. Het plangebied valt binnen het vigerende bestemmingsplan voor cultuurhistorie wel binnen de dubbelbestemmingswaarde ”ruimtelijke kwaliteit”. Dit houdt in dat de bestaande ruimtelijke kwaliteiten van het cultuurlandschap zoveel mogelijk behouden dienen te worden. Voor het plangebied betekent dit met name dat het karakter van de zeedijk behouden dient te worden. Er worden in dit opzicht geen risico’s voorzien binnen de geplande werkzaamheden, deze kunnen dus normaal doorgang vinden.