DOI: 10.17026/ar/4pvyvo
title: Bolwerk Oosterblokhuis (AAR 30)
title: Archeologische opgraving Prof. Tulpplein, Amsterdam (2005)

description: Op de archeologische vindplaats Prof. Tulpplein kwamen overblijfselen aan het licht van het Oosterblokhuis, een van de 26 bolwerken van de stadsmuur die vanaf 1663 tot het begin van de 19de eeuw de stad Amsterdam omsloot. Temidden van de bestaande bebouwing langs de Prof. Tulpstraat en de in de oorlogsjaren gesloopte huizen aan de Huddekade bleek een deel van de rechterface en saillant van dit verdedigingswerk aanwezig. Ondanks de bouw- en sloopactiviteiten in de 19de en 20de vertoonde de constructie nog zulke samenhang dat het archeologisch onderzoek concrete gegevens over het muurwerk en de fundering opleverde. Ook de stratigrafie van de stadsgracht voor het bolwerk kon deels worden gedocumenteerd. In een breder verband droeg de opgraving bij aan het onderzoek van de 17de-eeuwse Amsterdamse vestingwerken. 

Met betrekking tot het bolwerk bestond het opgaande muurwerk uit een 1,70 m brede schildmuur met even brede dwarsmuur aan de achterzijde waarop oorspronkelijk een gewelfconstructie rustte. De oranjebruine bakstenen hadden een gemiddelde omvang 24 x 11,5 x 4,5 cm. Qua lengte zijn deze moppen veel kleiner dan de grote 13de-eeuwse bakstenen die 32 cm lang konden zijn. De lengte van 24 cm sluit wel aan bij het grootste formaat baksteen dat in de 17de en 18de eeuw gold. Het Bolwerk week af van de andere bolwerken Zeeburg, Muiden en Diemen met betrekking tot de fundering. Bolwerk Oosterblokhuis had een soortgelijke vloer, met dien verstande dat er maar 1 balk zonder groef buiten langs liep waardoor de verticale schotplanken niet met de funderingsvloer waren verbonden. Tussen de muurvoet en het damschot zat een holte alsof hier een balk verwijderd of verplaatst was. Mogelijk is de constructie bij de 18de-eeuwse herstelwerkzaamheden aangepast.

Naast gegevens over de bouwwijze leverde het archeologisch onderzoek van het bolwerk Oosterblokhuis ook concrete informatie over het water en het waterpeil van de gracht in de periode voor de sloop. Aan de opeenvolgende zones van pokken-aangroeisels en water-erosie op het onderste deel van de muur kan worden afgeleid dat in de late 17de eeuw tot in de 19de eeuw (voor de aanleg van de Oranjesluizen in 1872) met vloed vanuit de Zuiderzee brak water in het Amsterdamse grachtenstelsel stroomde. Het gemiddelde (hoog)waterpeil lag circa 0,80 m boven de voet van de schildmuur op circa 0,60 m - NAP.

Uit de bodemopbouw van de Singelgracht bleek dat tot de sloop in 1807 het bolwerk in open water stond waarbij de grachtbodem op circa 1,80 m - NAP lag en de bovenzijde van het funderingshoutwerk onbedekt liet. De waterdiepte direct voor de muur bedroeg toen circa 1,20 m. De voet van de muur werd omzoomd door een strook van riet, dat in deze waterbodem wortel kon schieten. De grachtbodem liep vanaf de voet van de muur over 7 m afstand tot circa 3,50 m - NAP af. Aan het begin van de 19de eeuw zette zich voor de muur een laag slib en grachtenmodder af. Dit kan er op duiden dat de gracht niet meer op diepte werd gehouden aangezien het bolwerk z’n strategische functie had verloren. De ondiepe oeverstrook werd volledig
aangeplempt na de afbraak in 1863.

De resten van het bolwerk bleken in een goede staat te verkeren. De archeologische kartering in combinatie met de situering van het bolwerk binnen het kadastrale minuutplan van 1820 leidde tot een meer verfijnde projectie van het totale verdedigingswerk binnen de huidige topografie. Op basis van deze uitkomsten is het verloop van de stadsmuur van de Vierde Uitleg preciezer te plotten, zodat voor toekomstig onderzoek de archeologische verwachting van mogelijke vindplaatsen met betrekking tot de 17de-eeuwse stadsmuur nauwkeuriger kan worden vastgesteld.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten