DOI: 10.14457/tu.the.2019.573
title: ปัญหาเกี่ยวกับการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทากฎหมายของประเทศไทย

description: การรับฟังความคิดเห็น (Public Consultation) และการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมาย (Regulatory Impact Assessment: RIA) มิได้เป็นเรื่องใหม่สำหรับหน่วยงานของรัฐในประเทศไทย เนื่องจากได้นำมาใช้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2531 ผ่านมติคณะรัฐมนตรี ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี พระราชกฤษฎีกา จวบจนพัฒนาการสำคัญที่ได้กำหนดเรื่องดังกล่าวไว้ในมาตรา 77 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และเพื่อให้เป็นไปตามเจตนารมณ์ของมาตรา 77 ดังกล่าว สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกาจึงได้จัดทำพระราชบัญญัติหลักเกณฑ์การจัดทำร่างกฎหมายและการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกฎหมาย พ.ศ. 2562 ขึ้น โดยจัดเป็นกฎหมายกลางสำหรับการจัดทำร่างกฎหมายหรือการแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมาย สร้างการรับรู้กฎหมายให้กับประชาชนผ่านระบบเทคโนโลยีสารสนเทศ ตลอดจนการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกฎหมายที่ได้บังคับใช้ไปในระยะเวลาหนึ่ง ซึ่งจะมีผลใช้บังคับในวันที่ 27 พฤศจิกายน 2562 พร้อมทั้งได้กำหนดร่างแนวทางการดำเนินการสำคัญ ๆ ไว้หลายประการ แต่อย่างไรก็ดี แม้จะมีพัฒนาการด้านนิตินโยบายเกี่ยวกับการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายมาโดยตลอด แต่บทบัญญัติดังกล่าวกลับสะท้อนให้เห็นข้อบกพร่องอันเป็นนัยสำคัญที่กระทบในเชิงโครงสร้างหรือกระบวนการจัดทำกฎหมายทั้งระบบที่อาจเกิดผลร้ายต่อประสิทธิภาพการบังคับใช้กฎหมายในท้ายที่สุด อันจะส่งผลให้การพัฒนากฎหมายของประเทศยังไม่เป็นไปตามเจตนารมณ์หรืออยู่ในมาตรฐานเดียวกับแนวปฏิบัติที่ดีในต่างประเทศ จากการศึกษาการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายในกฎเกณฑ์ระหว่างประเทศและต่างประเทศ ได้แก่ สหภาพยุโรป ประเทศสหราชอาณาจักร ประเทศสหรัฐอเมริกา และประเทศมาเลเซีย พบว่าทั้งกฎเกณฑ์ระหว่างประเทศและประเทศต่าง ๆ ต่างมุ่งเน้นหลักการเพื่อให้มีกฎหมายที่มีคุณภาพ และไม่ก่อให้เกิดภาระต่อการประกอบธุรกิจ โดยกำหนดให้มีแนวทางการดำเนินงานที่อยู่ทั้งในรูปแบบของกฎหมาย คู่มือหรือแนวทางที่ได้ระบุรายละเอียดทั้งในส่วนของเนื้อหาและกระบวนการดำเนินงานที่มีความแตกต่างในรายละเอียดกันไป พร้อมทั้งกำหนดให้มีหน่วยงานกลางทำหน้าที่กำกับดูแลคุณภาพของการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายในทุกขั้นตอน ผู้เขียนจึงนำผลการศึกษาเหล่านี้มาวิเคราะห์เพื่อมีข้อเสนอแนะต่อปัญหาการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายเพื่อให้เป็นไปตามเจตนารมณ์ของมาตรา 77 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และมีความเหมาะสมกับบริบทของประเทศไทยต่อไป ดังนั้น วิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนได้จัดทำขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเสนอแนะให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติหลักเกณฑ์การจัดทำร่างกฎหมายและการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกฎหมาย พ.ศ.2562 ในประเด็นสำคัญ ได้แก่ การเพิ่มเติมประเภทกฎหมายหรือข้อยกเว้นของกฎหมายที่ไม่ต้องดำเนินการรับฟังความคิดเห็นและการวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายให้มีความชัดเจน รวมทั้งการเพิ่มให้มีกระบวนการเร่งรัด (Fast track) เพื่อตอบสนองความจำเป็นเร่งด่วนบางประการในการจัดทำกฎหมายบางฉบับ การกำหนดให้หน่วยงานของรัฐต้องจัดให้มีผู้เชี่ยวชาญหรือผู้ปฏิบัติงานที่มีทักษะที่หลากหลายร่วมดำเนินการรับฟังความคิดเห็นและวิเคราะห์ผลกระทบในการจัดทำกฎหมายเพื่อให้ร่างกฎหมายผ่านการให้ความเห็นจากมุมมองที่นอกเหนือจากด้านนิติศาสตร์ การกำหนดให้มีหน่วยงานกลางทำหน้าที่กำกับดูแล และให้คำปรึกษาต่อหน่วยงานของรัฐในทุกขั้นตอน การพัฒนารายละเอียดกระบวนการรับฟังความคิดเห็นเพื่อสร้างการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้เสียที่สามารถสะท้อนความต้องการของผู้เกี่ยวข้องได้อย่างแท้จริง และการกำหนดกลไกทบทวนความเหมาะสมและประเมินคุณภาพของกฎหมายที่ได้บังคับใช้แล้วที่เป็นรูปธรรม