DOI: 10.17026/dans-275-h6u2
title: Ermelo Plangebied Horst-Noord Archeologisch onderzoek

description: &lt;p&gt;In de periode van 29 oktober tot 23 november 2007 heeft BAAC bv een Definitief Archeologisch Onderzoek (DO) uitgevoerd in het plangebied Horst Noord, locatie 5/6 (Figuur 1). Deze locatie maakt deel uit van een groter ontwikkelingsplan waarbij in het gebied, grofweg omsloten door de Horsterzoomweg, de Horsterengweg en de Horloseweg, een landgoed-achtige omgeving wordt aangelegd met daarin passende woningen.&lt;br&gt;In eerste instantie is in het plangebied door Bilan in augustus 2004 een bureauen booronderzoek uitgevoerd. Gedurende dit onderzoek zijn 234 boringen verricht. Hoewel deze boringen geen aanwijzingen voor de aanwezigheid van archeologische vindplaatsen hebben opgeleverd, is door het gemeente Ermelo (bevoegde overheid) toch besloten tot nader onderzoek van de bouwlocaties, mede op grond van de (middel)hoge archeologische trefkans die het onderzoeksgebied heeft volgens de Indicatieve Kaart voor Archeologische Waarden (IKAW). Verder liggen ten zuiden en ten zuidoosten van het onderzoeksgebied twee voormalige AMK-terreinen. De oorspronkelijke monumentstatus van deze terreinen hangt samen met een in de jaren ’70 onderzochte laatmiddeleeuwse nederzetting ten zuiden van het plangebied. In het plangebied is eind jaren ’70 een deel van een middeleeuwse nederzetting opgegraven. Een aantal van de voor bebouwing aangewezen locaties zijn door BAAC bv door middel van proefsleuven onderzocht op de aanwezigheid van behoudenswaardige archeologische resten. Op de locaties 5 en 6, direct naast elkaar gelegen, werden bij dit proefsleuvenonderzoek sporen aangetroffen die wezen op de aanwezigheid van de resten van een nederzetting uit de late middeleeuwen. Op grond van deze resultaten is door de Gemeente Ermelo besloten de locaties 5 en 6 nader te laten onderzoeken door middel van een definitief archeologisch onderzoek.&lt;br&gt;Het onderzoeksterrein is gelegen ten noordoosten van de kern Horst, gemeente Ermelo, op ongeveer 600 meter van het Wolderwijd (onderdeel van de randmeren rond Flevoland en van de vroegere Zuiderzee). Het terrein bevindt zich aan de oostzijde van het meest noordelijke deel van de Horsterengweg, tegenover de huisnummers Horsterengweg 21 en 23. Het oppervlak van het onderzoeksterrein bedroeg ca. 4000 m2.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Binnen het onderzoeksgebied Horst-Noord zijn drie structuren aangetroffen die als huis aangemerkt kunnen worden, te weten de structuren 2, 4 en 8. De toewijzing van structuur 8 als huis is vanwege zijn geringe lengte discutabel.&lt;br&gt;Vergelijkbare huizen van andere vindplaatsen hebben meestal een lengte vanaf 19 tot 20 meter, structuur 8 is slechts 13,70 meter lang. Heidinga gebruikt voor zijn analyse van de vindplaats Kootwijk, vergelijkbaar met Horst-Noord qua datering en huistypen, een aantal criteria voor het onderscheiden van een schuur ten opzichte van een huis. Eén van de criteria waaraan een huis moet voldoen is een minimale lengte van 15 meter. Hij geeft daarbij echter aan dat een tweetal kortere structuren op grond van hun gebogen wanden (bootvorm) toch tot de huizen worden gerekend. Voor Horst gebruikt Heidinga andere criteria. Hier legt hij de grens bij een lengte van 18 meter; alle structuren langer zijn beschouwd als huizen. De vorm van de plattegronden is niet onderscheidend, zij zijn allen min of meer bootvormig. De plattegronden die Heidinga tot de schuren rekent lijken echter geen uitkubbingen (zijbeuken) te hebben. Waterbolk en Harsema onderscheiden in Gasselte wel degelijk bijgebouwen met gebogen wanden en achten de lengte van de structuur ook niet onderscheidend; hun langste bijgebouw is zelfs langer dan het langste huis. Het onderscheid tussen een bijgebouw en een huis berust voor hun type Gasselte C2 op een geringere breedte en het ontbreken van uitkubbingen (zijbeuken). De huizen hebben een breedte van de middenbeuk tussen 7 en 7,50 meter en de bijgebouwen 6 tot 7 meter. Deze criteria zijn voor Horst-Noord niet bruikbaar; de structuren 2, 4 en 8 hebben allen zijbeuken, maar hebben een middenbeuk van minder dan 7 meter breed. Al met al lijkt het het meest waarschijnlijk dat structuur 8 een huis betreft, zij het een klein exemplaar. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat de breedte van de middenbeuk van structuur 8 wel aanzienlijk kleiner is dan die van de structuren 2 en 4; 4,80 meter tegenover respectievelijk 6,35 en 6,90 meter.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Typologisch gezien zijn de structuren 2, 4 en 8 gelijk; zij zijn allen bootvormig met uitkubbingen over de gehele lengte. Huis 4 wijkt in zoverre af dat deze plattegrond aan de korte zijden tussen het laatste gebintpaar twee extra palen heeft. Hierdoor is in deze plattegrond in de oostelijke korte zijde een (stal)ingang aan te wijzen. De plattegronden passen goed in het type Gasselte B. Dit type is gedefinieerd door Waterbolk en Harsema aan de hand van de resultaten van een onderzoek in Gasselte, prov. Drenthe. Dit type komt in de eerste plaats voor in Noord en Oost-Nederland, maar plattegronden aangetroffen in Kootwijk en Horst (Veluwe) en Telgte (Westfalen, Duitsland) worden als verwante vormen beschouwd. Het type Gasselte B bestaat uit een bootvormig huis met zware stijlen en uitkubbingen langs (een gedeelte van) de wanden. De ingangen bevinden zich in één van de korte zijden en de lange zijden. De lengte van de plattegronden bedraagt 19 tot 32 meter, de breedte (met zijkubbingen) 10 tot 12 meter. De huizen 2 en 4 horen beide, met een lengte van circa 20 meter en een breedte van 9.60 tot 10 meter, tot de kleinste van dit type. Structuur 8 valt uiteraard ook hier buiten de reeks. Het type Gasselte B wordt gedateerd in de 11e tot 14e eeuw.&lt;br&gt;Heidinga heeft voor zijn onderzoek in Kootwijk een typologie opgesteld voor de daar aangetroffen plattegronden. Een bootvormige huis met uitkubbingen over de gehele lengte en vrij grote buitenpalen in Kootwijk (huis 52) wordt door hem beschouwd als het vroegste exemplaar van dit type huis (Kootwijk type D2) op de Veluwe. Ook twee huizen (huizen 1 en 4) op zijn onderzoek in Horst worden door hem tot dit nieuwe type gerekend. Bij dit type zouden de buitenpalen de positie van de wand aangeven en niet langer alleen de dakvoet ondersteunen. Het type D2 wordt in Kootwijk gedateerd in de 10e tot vroeg 11e eeuw, de huizen in Horst in de 11e tot 12e eeuw. Heidinga geeft geen einddatering voor het type, hij vermeldt wel dat bootvormige huizen tot in de 13e, of mogelijk zelfs tot in de 14e eeuw, voorkomen.&lt;br&gt;Zowel in de typologie van Waterbolk als in die van Heidinga wordt een ontwikkeling geschetst van een éénbeukig bootvormig huis naar huizen met gedeeltelijke uitkubbingen en uiteindelijk huizen met uitkubbingen over de gehele lengte. Deze laatste, waar ook de huizen van Horst-Noord dus binnen vallen, zouden dus aan het eind van de typologische ontwikkeling van dit type vallen.&lt;br&gt;Bijgebouwen zijn in Horst-Noord in twee typen aangetroffen; rechthoekige structuren en vijf- of zeshoekige structuren. De rechthoekige structuren 6, 9, 10 en 16 hebben 3 tot 6 paren gebintpalen en een lengte variërend van 3,75 tot 13 meter. Degelijke éénbeukige structuren zijn zowel in Gasselte als in Kootwijk en Horst aangetroffen, alsmede ook in diverse andere vindplaatsen. De éénbeukige schuren komen in Gasselte gelijktijdig met het huistype Gasselte B voor, in Kootwijk komen zij gedurende de gehele bewoning voor. De rechthoekige structuur 15, bestaande uit wandgreppels met daarin kleine paalkuilen, lijkt niet aan een bepaald type toegeschreven te kunnen worden. Waar voor de overige rechthoekige structuren een functie als opslagschuur mag worden aangenomen, is van structuur 15 de functie onduidelijk. Gezien de kleine paalkuilen en de ingegraven wand zou gedacht kunnen worden aan een onderkomen voor kleinvee.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In Horst-Noord zijn in totaal acht veelhoekige structuren aangetroffen, waarvan er vier met vijf palen en vier met zes palen. Daarnaast heeft structuur 13 of 14 een centrale paal. De diameter van de structuren varieert van 3,80 tot 6 meter, waarbij de zespalige een diameter hebben van rond de zes meter (met uitzondering van structuur 14) en de vijfpalige tussen 3,80 en 5,20 meter.&lt;br&gt;Vijf- of meerhoekige structuren komen vanaf de vroege middeleeuwen A voor, maar zijn vooral veelvuldig aanwezig op vindplaatsen vanaf de vroege middeleeuwen C. Zij worden geïnterpreteerd als hooimijten of roedenbergen. Een roedenberg wordt gedefinieerd als een regelmatige veelhoekige configuratie van palen waarlangs een dak naar behoefte omhoog- dan wel omlaag kan worden getakeld. Van de archeologische voorbeelden is niet bekend of het dak verstelbaar was. Uit schriftelijke bronnen is bekend dat roedenbergen met verstelbaar dak in ieder geval in het midden van de 14e eeuw in gebruik waren. Ook tegenwoordig zijn nog diverse voorbeelden te vinden, ook in de omgeving van Horst. (Figuur 43). Bekende roedenbergen, zowel uit de archeologie maar ook bestaande bergen, komen voor met 5 tot 9 palen. Een aantal van de (zespalige) roedenbergen hebben een centrale paal. In archeologische context komen roedenbergen met 5 of 6 palen het meest voor. In Gasselte komen vijfen zespalige roedenbergen naast elkaar en in gelijke aantallen voor. In Kootwijk en Horst lijken alleen vijfpalige roedenbergen aanwezig. Zowel in Gasselte (850 tot 1150 AD) als in Horst (1000 tot 1200 AD) worden de roedenbergen tot de laatste fase van de nederzetting gerekend.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In Horst-Noord zijn zes waterputten aangetroffen, waarbij bij vijf het houtwerk bestond uit een uitgeholde boomstam. De zesde bevatte een ronde constructie bestaande uit rechtopstaande planken/balken. In middeleeuwse nederzettingen komen verschillende constructies voor, maar putten met uitgeholde boomstammen behoren tot de meest voorkomende. Toch kan dit per nederzetting verschillen; waar bijvoorbeeld in Gasselte vrijwel alle putten uitgeholde boomstammen bevatten, is dit in Kootwijk slechts het geval bij 6 van de 27 aangetroffen diepere waterputten. Wel moet hierbij worden aangemerkt dat in 13 van deze waterputten geen houtwerk is aangetroffen. Bij de meeste van deze waterputten is het houtwerk vermoedelijk verwijderd voor hergebruik, zoals ook bij put S479 in Horst-Noord het geval is. Het lijkt aannemelijk dat juist in het geval van een boomstamput het lonend is het houtwerk opnieuw te gebruiken. Bij de andere typen waterputten, waarbij het houtwerk bestaat uit planken en/of balken, vaten of vlechtwerk, lijkt dit minder voor de hand liggend. Het is dus goed mogelijk dat ook de ‘lege’ waterputten boomstamputten zijn geweest. Bij put S479 in Horst-Noord was de afdruk van de boomstam onderin de waterput nog zichtbaar.&lt;/p&gt;
description: Date Submitted: 2013-03-26