DOI: 10.14457/tu.the.2017.1003
title: การใช้ดุลพินิจของศาลไทยในการพิจารณาค่าสินไหมทดแทน: กรณีละเมิดเป็นเหตุให้ผู้ถูกละเมิดถึงแก่ความตาย

description: ในสภาพสังคมปัจจุบันมีการเปลี่ยนแปลงและเติบโตด้านวัตถุนิยมสูง ในขณะที่คุณธรรมจริยธรรมของผู้คนในสังคมตกต่ำลง การกระทบกระทั่งและเกิดการล่วงละเมิดในสิทธิของบุคคลอื่นเกิดได้ง่ายขึ้นและนำมาซึ่งความเสียหายอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยเฉพาะความเสียหายต่อชีวิต สิ่งที่มนุษย์ผู้มีเหตุผลต่างให้ความสำคัญและตระหนักในคุณค่าแห่งชีวิต เนื่องจากเป็นสิ่งที่ยากแก่การประเมินค่า ดังนั้นเมื่อเกิดละเมิดต่อชีวิตขึ้น จึงมักนำไปสู่การฟ้องร้องดำเนินคดี จากสถิติของสำนักงานศาลยุติธรรมพบว่า คดีละเมิดเป็นคดีที่เข้าสู่กระบวนการในชั้นศาลติดอันดับ 1 ใน 5 ของทุกปีในสังคมไทย ได้วางแนวทางเกี่ยวกับกฎหมายละเมิดไว้ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 420 กำหนดให้ผู้ทำละเมิดต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนความเสียหายนั้น แต่จะใช้โดยสถานใดเพียงใด มาตรา 438 กำหนดให้ศาลใช้ดุลพินิจประกอบการพิจารณาในทางทั่วไป ค่าสินไหมทดแทนควรมีค่าเท่ากับความเสียหายที่เกิดขึ้น แต่ในทางปฏิบัติพบว่า การกำหนดค่าสินไหมเพื่อทดแทนความเสียหายของศาลไทย ปราศจากวิธีคิดคำนวณที่ชัดเจน ผลลัพธ์ของค่าสินไหมอยู่ที่ดุลพินิจของศาล และบทบัญญัติทางกฎหมายที่ต้องอาศัยการตีความจากศาลงานวิจัยนี้จึงศึกษาการใช้ดุลพินิจของศาลผ่านแนวคำพิพากษาในอดีตแล้วนำค่าสินไหมทดแทนที่ศาลกำหนดมาหาค่าเฉลี่ยทางสถิติ เพื่อวิเคราะห์การใช้ดุลพินิจของศาลไทยในคดีละเมิดถึงแก่ความตาย และศึกษาบทบัญญัติทางกฎหมายไทยเปรียบเทียบกับกฎหมายอังกฤษและสหรัฐอเมริกา เพื่อให้สังคมและผู้ทำหน้าที่เกี่ยวข้องกับการบังคับใช้กฎหมายตระหนักว่า “ปัจจุบัน” การใช้ดุลพินิจของศาลยังไม่เพียงพอ ทำให้ค่าสินไหมทดแทนไม่สามารถสะท้อนมูลค่าความเสียหายที่แท้จริงได้ ซึ่งส่งผลให้กฎหมายขาดประสิทธิภาพ ไม่สามารถสร้างแรงจูงใจและไม่สามารถยับยั้ง ป้องปรามการกระทำผิดในอนาคตได้ นอกจากนี้ยังจะส่งผลให้ผู้คนใช้ระดับความระมัดระวังที่ไม่เหมาะสมอีกด้วยจากการศึกษาพบว่า การใช้ดุลพินิจของศาลในการกำหนดค่าสินไหมทดแทนความเสียหายต่อชีวิตที่ไม่เหมาะสมนั้น ส่วนหนึ่งมาจากบทบัญญัติและข้อจำกัดทางกฎหมาย อีกส่วนหนึ่งมาจากการใช้ดุลพินิจของศาลและการตีความของศาลเอง ดังนี้ภายใต้บทบัญญัติทางกฎหมายไทย ทำให้เกิดข้อแตกต่างในสิทธิเรียกร้องค่าความเสียหายระหว่างกรณีเสียชีวิต และไม่เสียชีวิต โดยพบว่า กรณีเสียชีวิตสิทธิในการเรียกร้องค่าความเสียหายบางประการสูญสิ้นไปตามสภาพแห่งชีวิต แม้จะเกิดสิทธิในการเรียกร้องค่าความเสียหายบางประการเพิ่มขึ้น แต่มีมูลค่าน้อยกว่ากรณีที่ผู้เสียหายยังมีชีวิตรอดและเรียกร้องเอง แสดงให้เห็นว่าข้อบกพร่องของกฎหมายอาจส่งเสริมให้บางกรณีที่ผู้ก่อความเสียหายสามารถเล็งเห็นความแตกต่างของต้นทุนและผลประโยชน์จากการเสียชีวิตของผู้เสียหายได้ อาจมีความประสงค์ให้ผู้เสียหายถึงแก่ความตายมากกว่าการรอดชีวิตนั้นเอง ทำให้เมื่อเกิดเหตุมีแนวคิดว่า “ต้องเอาให้ตาย เพราะคนตายพูดไม่ได้” การพิสูจน์ข้อเท็จจริงต่างๆที่จะให้ศาลเห็นจะยิ่งยากขึ้นและเมื่อเปรียบเทียบกับการกำหนดค่าความเสียหายของต่างประเทศพบว่า ความแตกต่างที่สำคัญ คือ ประเด็นที่ 1 ขอบเขตการยอมรับค่าความเสียหายต่อจิตใจระหว่างศาลไทยและศาลต่างประเทศที่แตกต่างกัน เนื่องจากในกรณีที่ผู้เสียหายถึงแก่ความตาย ความเสียหายต่อจิตใจที่ศาลไทยยอมรับจะต้องเกิดแก่ตัวผู้เสียหายโดยตรง มีความเสียหายทางร่างกายของผู้เสียหายร่วมด้วย และผู้เสียหายเป็นผู้ใช้สิทธิเรียกร้องค่าเสียหายต่อจิตใจด้วยตนเอง ตามมาตรา 446 ซึ่งในกรณีที่ผู้เสียหายถึงแก่ความตาย ค่าความเสียหายต่อจิตใจของบุคคลใกล้ชิดแวดล้อมผู้ตาย ศาลไทยไม่ยอมรับโดยให้เหตุผลว่า “ไม่มีบัญญัติไว้ให้อ้างได้”  ประเด็นที่ 2 เป็นเรื่องค่าเสียหายเชิงลงโทษ ด้วยประเทศอังกฤษและสหรัฐอเมริกามีระบบกฎหมายแบบ Common Law ทำให้แนวคิดของระบบกฎหมายต่างประเทศนั้นเป็นไปเพื่อชดเชย เยียวยาผู้เสียหายให้คืนสู่สภาพเดิมและมีจุดประสงค์เพื่อการลงโทษผู้กระทำผิดได้ด้วย ซึ่งต่างจากของประเทศไทยที่ใช้ระบบกฎหมายแบบ Civil Law หลักการกำหนดค่าสินไหมทดแทนความเสียหายมีเพื่อชดเชยและเยียวยาผู้เสียหายให้กลับสู่สภาพเดิมเท่านั้น ซึ่งความต่างทั้ง 2 ประเด็นนี้ ผู้วิจัยมีความเห็นว่า ในกรณีที่ละเมิดถึงแก่ความตาย สิทธิในค่าเสียหายบางประการตามบทบัญญัติของกฎหมายไทยได้ถูกระงับไว้แล้วโดยปริยาย ศาลจึงควรตีความอย่างกว้างเพื่อพิจารณาค่าเสียหายให้ใกล้เคียงกับความเสียหายที่แท้จริงได้มากขึ้น เพราะนอกจากจะเป็นความเสียหายที่เกิดขึ้นแก่บุคคลแวดล้อมใกล้ชิดยังเป็นการผลักดันประสิทธิภาพของกฎหมาย โดยเฉพาะคดีที่มีลักษณะของพฤติการณ์ที่ร้ายแรงต่อสังคมให้ผู้ก่อความเสียหายได้รับโทษ เพื่อเป็นทั้งเยี่ยงอย่างแก่คนอื่นๆและทำให้ผู้กระทำผิดรับผิดชอบกับความเสียหายที่ตนเองได้ก่อขึ้น จะส่งผลให้ทุกๆฝ่ายในสังคมตระหนักกับคุณค่าความเสียหายที่จะเกิดแก่ชีวิตของผู้คนในสังคมมากขึ้นภายใต้การตีความและการใช้ดุลพินิจของศาลจากการศึกษาแนวโน้มทางสถิติของค่าสินไหมทดแทนที่ศาลไทยกำหนด มีลักษณะของการกดต่ำกว่ามูลค่าที่โจทก์ร้องขอ โดยเมื่อพิจารณาค่าเฉลี่ยแล้วพบว่า ศาลจะกำหนดค่าสินไหมทดแทนรวมทั้งสิ้นเพียงร้อยละ 44.94 ของที่โจทก์ร้องขอ โดยแบ่งเป็นประเภทความเสียหายที่ชัดแจ้ง ศาลจะมีแนวโน้มที่จะกำหนดค่าความเสียหายไว้ในระดับสูงหรือเกือบเต็มจำนวน เช่น ค่าปลงศพ ได้รับการชดเชยเฉลี่ยอยู่ที่ร้อยละ 86.61 , ค่ารักษาพยาบาลก่อนตายได้รับการชดเชยเฉลี่ยอยู่ที่ร้อยละ 88.42 ในขณะที่ประเภทความเสียหายที่ไม่ชัดแจ้ง เนื่องจากขาดวิธีคิดคำนวณที่ชัดเจน ศาลจะเลือกใช้วิธีการกดต่ำลงไว้ก่อน แต่หากโจทก์สามารถพิสูจน์ให้เห็นได้อย่างชัดแจ้งศาลจึงจะเพิ่มให้ตามที่โจทก์เรียกร้องมา เสมือนเป็นความเสียหายที่ไม่ต้องใช้ดุลพินิจเนื่องจากมีหลักฐานแสดงให้เห็นแล้ว นอกจากนี้ยังพบว่าการกำหนดค่าสินไหมทดแทนกลุ่มความเสียหายที่ไม่ชัดแจ้งนี้ยังมีลักษณะของระดับวงเงินชดเชยเป็นขั้นๆปนอยู่ด้วย ซึ่งค่าเสียหายที่ไม่ชัดแจ้งเหล่านี้ ยกตัวอย่างได้แก่ ค่าขาดไร้อุปการะ จากค่าเฉลี่ยศาลกำหนดให้อยู่ที่ร้อยละ 66.26 ของที่โจทก์เรียกร้อง แต่มีค่าการกระจากของข้อมูลตั้งแต่ 96,000 – 2,500,000 บาท  ในขณะที่ค่าขาดแรงงาน ศาลจะยึดสัญญาจ้างเป็นสำคัญ ซึ่งสัญญาย่อมสิ้นสุดลงตามสภาพการเสียชีวิตของคู่สัญญา ทำให้ส่วนใหญ่แล้วแม้บทบัญญัติจะกำหนดให้สามารถเรียกร้องค่าขาดแรงงานได้ แต่ในทางปฏิบัติก็เป็นไปได้ยากเนื่องจากการตีความของศาลนั่นเองผลการศึกษาข้างต้นสอดคล้องกับแนวคิดทางเศรษฐศาสตร์ที่ผ่านมาของนักวิจัยหลายท่านที่พยายามคำนวณมูลค่าชีวิตมนุษย์เพื่อนำไปสู่การชดเชยความเสียหายที่เหมาะสมกับการสูญเสียมนุษย์ ผู้เป็นทรัพยากรสำคัญของสังคม ซึ่งไม่ว่าจะใช้วิธีการคำนวณมูลค่าชีวิตด้วยวิธีใดๆ มูลค่าชีวิตเฉลี่ยที่ได้ก็มีค่ามากกว่าค่าสินไหมทดแทนความเสียหายโดยเฉลี่ยที่ศาลกำหนดให้เสมอ ผู้วิจัยจึงศึกษาพฤติกรรมการใช้ดุลพินิจของศาลเพิ่มเติมผ่านทฤษฎีข้อมูลที่ไม่สมมาตรและทฤษฎีตัวแทน ทำให้พบว่าภายใต้สองทฤษฎีนี้ประกอบกับหลักการพิจารณาคดีของศาลในชั้นศาล การใช้ดุลพินิจของศาลในการกำหนดค่าสินไหมทดแทนความเสียหายที่เกิดขึ้นต่อชีวิตมีกลยุทธหลักอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ นั่นคือโจทก์จะได้รับค่าสินไหมไม่เกิดจากที่ร้องขอ โดยนอกจากนั้นศาลจะใช้ดุลพินิจเพื่อการกดค่าความเสียหายให้ต่ำลงไว้ก่อนจากการใช้ดุลพินิจของศาลเช่นนี้ จึงไม่น่าแปลกใจที่สัดส่วนของคดีละเมิดที่เพิ่มขึ้นในสังคม แม้จะเข้าสู่ชั้นศาลมากขึ้นแต่ก็เป็นลักษณะของการเพิ่มขึ้นในอัตราที่ลดลงเนื่องจากโจทก์เล็งเห็นว่า เรียกร้องไปอย่างไรศาลก็จะกดต่ำจึงไม่คุ้มกับต้นทุนที่โจทก์จะเรียกร้องความยุติธรรมที่สูญเสียไปกลับมา แต่เมื่อทำการสำรวจความเห็นของคนในสังคมเกี่ยวกับปัญหาของอาชญากรรม โดยเฉพาะความเสียหายต่อชีวิต ประชาชนส่วนใหญ่ลงความเห็นว่าเป็นเพราะความอ่อนแอของการบังคับใช้กฎหมายที่ขาดไร้ประสิทธิภาพ ความเสียหายที่แท้จริงไม่ถูกส่งต่อให้ผู้ก่อความเสียหายรับผิดชอบได้ ในระยะยาวพฤติกรรมของสมาชิกในสังคมก็จะใช้ความระมัดระวังต่อชีวิตคนอื่นในระดับที่ไม่เหมาะสมและกระทบต่อความสงบเรียบร้อยของสังคมในระยะยาว