DOI: 10.14457/tu.the.2018.1504
title: การสรรค์สร้างพื้นที่สาธารณะชุมชนเมืองเพื่อส่งเสริมอัตลักษณ์เชิงสังคมอย่างยั่งยืน

description: งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาพื้นที่สาธารณะในทุกระดับอันประกอบด้วยระดับกว้าง (Macro level) คือ มิติการวางผังหรือระดับเมือง ระดับกลาง (Meso level) คือ มิติเชิงพื้นที่หรือระดับย่าน และระดับย่อย (Micro level) คือ มิติการใช้งานหรือระดับบุคคล ด้วยการบูรณาการองค์ความรู้ในด้านการออกแบบและวางผัง สถาปัตยกรรม และจิตวิทยาในสภาพแวดล้อม เพื่อเข้าใจบริบทพื้นที่สาธารณะเมืองของไทย โดยใช้พื้นที่กรุงเทพมหานครเป็นตัวแทนในการศึกษา ทั้งนี้ การศึกษาพื้นที่สาธารณะในมิติการวางผังเป็นการระบุตำแหน่งพื้นที่อันมีศักยภาพเป็นพื้นที่สาธารณะของไทยโดยการให้ค่าน้ำหนักปัจจัยการคัดกรอง 4 ปัจจัยหลัก คือ ความเป็นเมือง ความสร้างสรรค์ อัตลักษณ์ และความยั่งยืน โดยตัวแทนผู้เชี่ยวชาญด้านการออกแบบและวางผังเมือง และทำการจำแนกกลุ่มพื้นที่ (Cluster analysis) โดยการวิเคราะห์พื้นที่ผ่านเครื่องมือสารสนเทศภูมิศาสตร์ (Geographic Information System: GIS) โดยผลการวิจัยพบว่าพื้นที่สาธารณะเมืองของไทยสามารถแบ่งออกเป็น 5 กลุ่มประเภทที่มีบริบทที่ตั้งแตกต่างกันซึ่งส่งผลต่อบทบาทและการใช้งานของพื้นที่ คือ 1) พื้นที่สาธารณะในย่านเมือง มีลักษณะที่ตั้งอยู่ใจกลางเมืองซึ่งมีลักษณะเด่นในด้านการเข้าถึงและความสะดวกสบาย สามารถรองรับกิจกรรมและกลุ่มผู้ใช้งานที่หลากหลาย 2) พื้นที่สาธารณะในศูนย์กลางชุมชน มีลักษณะที่ตั้งเป็นชุมชนที่เกิดจากการกระจุกรวมกันขององค์ประกอบย่อยทางสังคมของไทย อันได้แก่ ที่อยู่อาศัย สถานศึกษา และศาสนสถาน มีบทบาทเป็นพื้นที่ศูนย์กลางในการรองรับกิจกรรมและส่งเสริมการเกิดปฏิสัมพันธ์ทางสังคมของชุมชน 3) พื้นที่สาธารณะในย่านเมืองเก่า มีที่ตั้งอยู่ในย่านเมืองเก่าอันเป็นพื้นที่ริเริ่มการตั้งถิ่นฐานของชุมชนและเป็นศูนย์กลางเมืองในอดีต โดยมีสิ่งอำนวยความสะดวกสบายที่หลากหลาย มีอาคาร สิ่งปลูกสร้าง และสถานที่ซึ่งมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ ทั้งยังมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมทัศนียภาพเมือง 4) พื้นที่สาธารณะที่เป็นพื้นที่โล่ง เป็นพื้นที่ของรัฐที่มีลักษณะเป็นพื้นที่เปิดโล่งขนาดใหญ่กระจายอยู่ในชุมชน มีบทบาทเป็นพื้นที่รองรับกิจกรรมอันเป็นการส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชนในพื้นที่และละแวกใกล้เคียง ส่งเสริมการเกิดปฏิสัมพันธ์ทางสังคมของชุมชน รวมทั้งสร้างเสริมสิ่งแวดล้อมที่ดีให้กับเมือง 5) พื้นที่สาธารณะศูนย์กลางชานเมือง มีที่ตั้งอยู่นอกเมือง มีลักษณะเด่นในด้านการอำนวยความสะดวกในการดำเนินชีวิตประจำวันของประชาชนที่อยู่อาศัยโดยรอบ อนึ่ง การศึกษาพื้นที่สาธารณะในระดับกลาง (Meso level) โดยการสำรวจลักษณะทางกายภาพของพื้นที่สาธารณะตัวแทนจากแต่ละกลุ่มประเภทพื้นที่พบว่า พื้นที่สาธารณะเมืองของไทยแต่ละประเภทมีบริบทภายในและโดยรอบพื้นที่แตกต่างกันจากสภาพแวดล้อมสรรค์สร้าง อันประกอบด้วย 1) การเข้าถึง (Permeability) 2) ความหลากหลายในด้านการใช้งาน (variety) 3) ความไม่ซับซ้อนของพื้นที่ (Legibility) 4) ความยืดหยุ่นของการใช้งาน (Robustness) 5) การตีความการสื่อความหมายของพื้นที่ (Visual appropriateness) 6) การต่อยอดการมีความรู้สึกร่วมในพื้นที่ (Richness) และ 7) การสะท้อนการมีส่วนร่วมหรือตัวตนของผู้ใช้งาน (Personalisation) โดยสามารถเปรียบเทียบได้จากการซ้อนทับ (Mapping overlay) ผลการสำรวจทางกายภาพพื้นที่ในแต่ละด้าน ซึ่งพบว่าพื้นที่สาธารณะแต่ละประเภทมีลักษณะเฉพาะทางด้านสภาพแวดล้อมและองค์ประกอบภายในพื้นที่ต่างกัน ทั้งการเข้าถึง กิจกรรมในพื้นที่ องค์ประกอบ การเป็นย่านการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธ์ และมุมมองและจุดหมายตา ส่งผลให้พื้นที่สาธารณะเมืองของไทยแต่ละประเภทมีเอกลักษณ์ที่ส่งผลต่อความเป็นพื้นที่ (Sense of place) ที่ต่างกัน ท้ายนี้ ยังมีข้อค้นพบจากการศึกษาพื้นที่สาธารณะในระดับย่อย (Micro level) โดยการสอบถามกลุ่มผู้ใช้พื้นที่สาธารณะตัวแทนของแต่ละกลุ่มประเภทพื้นที่ซึ่งมีความแตกต่างกันทั้งข้อมูลด้านเศรษฐกิจและสังคม พฤติกรรมการใช้พื้นที่ รวมทั้งทัศนคติที่มีต่อพื้นที่สาธารณะ โดยพบว่า การใช้พื้นที่สาธารณะของคนไทยสะท้อนให้เห็นถึงความสัมพันธ์ต่อปัจจัยด้านสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อมในการใช้งาน 2 รูปแบบ คือ 1) การใช้พื้นที่สาธารณะตามวิถีการดำเนินชีวิตที่สืบมาแต่อดีต โดยเฉพาะการสะท้อนความสำคัญของพื้นที่ทางความเชื่อและความศรัทธาในศาสนาและความผูกพันกับพื้นที่ริมน้ำ และ 2) การใช้พื้นที่สาธารณะตามการเปลี่ยนแปลงของสังคมและพลวัตเมือง ดังเช่นการใช้พื้นที่สาธารณะเพื่อการอำนวยความสะดวกสบายในชีวิตประจำวัน ซึ่งสะท้อนรู้สึกถึงความเป็นเจ้าของพื้นที่ (Sense of belonging) ของผู้ใช้งานต่างกัน การพัฒนาพื้นที่สาธารณะทั้ง 3 ระดับเชื่อมโยงกันจึงเป็นวิธีการพัฒนาพื้นที่โดยเคารพบริบทของประเทศไทยและตอบสนองกลุ่มผู้ใช้พื้นที่จริง ทั้งนี้ ผู้ใช้งาน พื้นที่ และบริบทโดยรอบ ล้วนมีการปรับตัวหรือมีพลวัต ทั้งจากการกระทำโดยธรรมชาติและมนุษย์สรรค์สร้าง เพื่อการใช้งานและถูกใช้งานอย่างเหมาะสมในทุกระดับ ทั้งนี้ การวางผังพื้นที่สาธารณะให้เหมาะสมกับบทบาทของพื้นที่ บริบทโดยรอบ วิถีชีวิต และความต้องการของกลุ่มผู้ใช้พื้นที่เป็นวิธีการพัฒนาพื้นที่อย่างยั่งยืน เนื่องจากพื้นที่สาธารณะเป็นศูนย์รวมความสัมพันธ์ทางสังคม เศรษฐกิจ และสิ่งแวดล้อม โดยช่วยเสริมสร้างสิทธิการใช้พื้นที่ให้กับทุกคนอย่างเท่าเทียม สร้างเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีให้กับผู้ใช้พื้นที่ทั้งทางด้านสุขภาพร่างกายและจิตใจ อำนวยความสะดวกสบายในการดำเนินชีวิตประจำวัน นอกจากนี้ยังช่วยเพิ่มมูลค่าของพื้นที่ให้สูงขึ้นโดยการเน้นย้ำคุณค่าและความสำคัญของแต่ละพื้นที่ให้เด่นชัดขึ้น รวมทั้งช่วยยกระดับสภาพแวดล้อมและทัศนียภาพที่ดีให้กับเมือง การพัฒนาพื้นที่สาธารณะให้สอดคล้องกับวิถีชีวิตและบริบทเมืองของไทยช่วยกระตุ้นการรับรู้ความเป็นพื้นที่ให้กับคนในพื้นที่และผู้มาเยือน ทั้งยังช่วยให้ผู้ที่อยู่อาศัยในพื้นที่ได้ตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของพื้นที่ มีความภาคภูมิใจที่ได้เป็นเจ้าของพื้นที่ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่จะส่งเสริมให้เกิดอัตลักษณ์เชิงสังคมของไทยให้ชัดเจนและเกิดความยั่งยืน