DOI: 10.17026/ar/nzqauy
title: Plangebied Dijkversterking Havendijk te Den Helder, gemeente Den Helder.
title: Archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
title: RAAP RAPPORT 7824

description: &lt;/p&gt;
In opdracht van Combinatie TAUW-Iv-Infra heeft RAAP in mei/juni 2025 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied dijkversterking Havendijk te Den Helder in de gemeente Den Helder. Het plangebied bestaat uit een noordelijk deelgebied (Visafslag) en een zuidelijk deelgebied (Het Nieuwe Diep). Het onderzoek vond plaats in het kader van een mer-beoordeling en projectbesluit.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Op grond van de onderzoeksresultaten en onder verwijzing naar de doelstellingen, kunnen de volgende uitspraken worden gedaan:
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Vanaf 7,5 m diepte (circa 7,5 m -NAP) geldt een niet goed nader te specificeren verwachting voor de aanwezigheid van resten van tijdelijke kampementen van jager-verzamelaars uit de steentijd. De geplande gegraven ingrepen raken dit niveau niet. De andere ingrepen – de combiwand, de ankers – slechts zeer minimaal.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Voor de perioden daarna geldt een lage verwachting tot en met de 18e eeuw.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• In de 18e eeuw en mogelijk al eerder is het gebied gebruikt als haven. Resten van kribben en andere havenwerken kunnen worden verwacht onder een begin 19e-eeuwse ophoging waarvan de dikte niet bekend is. Afgezien de minimale verstoring door de combiwand en de ankers, vinden in deze ophoging geen gegraven ingrepen plaats.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Begin 19e eeuw is het gebied opgehoogd bedijkt en bebouwd. Resten van bebouwing vanaf die periode kunnen nog aanwezig zijn in het plangebied, al is de verwachting dat ze dankzij latere bouwactiviteiten verstoord kunnen zijn.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Vanaf de 19e eeuw tot in de tweede helft van de 20e eeuw lag in het uiterste zuiden van het plangebied de Koopvaardersschutsluis. Hier is de huidige kade voor gezet, waarna de sluis is gesloopt. De nieuwe kade wordt 8 tot 10 m voor de huidige gezet. Resten van deze sluis worden dus niet bedreigd door de voorgenomen ingrepen.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• De dijk in het noordelijke deelgebied (Visafslag) is eind 20e eeuw verlegd naar zijn huidige positie. Hier vinden ook de ingrepen in dit deelgebied plaats.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• In het zuidelijke deelgebied (Het Nieuwe Diep) hebben Duitse bunkers en twee geschutsstellingen gestaan. Deze worden verwacht onder een 1,8 m dik verstoord pakket aan de noordkant en direct onder de bestaande verhardingen aan de zuidkant. De ingrepen ter plaatse van deze verwachte stellingen zijn beperkt tot het (deels) vervangen van de bestaande verhardig.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Op basis van de resultaten van dit onderzoek blijkt dat in het plangebied mogelijk archeologische resten van haveninstallaties uit de 18e eeuw en bebouwing uit de 19e eeuw bedreigd worden alsmede mogelijk de locatie van Duitse stellingen uit de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast is vanaf 7,5 m -NAP sprake van een verwachting op resten uit de steentijd.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Steentijd (gehele plangebied)
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
De verwachting voor de aanwezigheid van resten van tijdelijke kampementen uit de steentijd geldt archeologische resten die oud, zeldzaam en mogelijk goed geconserveerd zijn. Aangezien deze dieper liggen dan 7,5 m -NAP en de gegraven ingrepen dit niveau niet raken, is verder onderzoek niet noodzakelijk. Alleen wanneer gegraven ingrepen dieper gaan reiken, wordt vervolgonderzoek aanbevolen.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
De verstoring als gevolg van de plaatsing van de nieuwe kade geschiedt in de vorm van een stalen combiwand. Deze bestaat uit drie onderdelen:
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Damwandplanken van 3,094 m breed tot 14,5 m -NAP, waarvan de verstoring wordt beoordeeld als nihil.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Daartussen – dus elke 3,094 m – stalen buispalen tot 27 m -NAP van 1,22 m diameter, die een verstoring van 1,17 m2 per buispaal veroorzaken. De totale lengte van de kade bedraagt circa 582 en het aantal buispalen is dan 136.1 Dit betekent een totale verstoring van zo’n 159 m2 over een oppervlakte van het deelgebied van 62.218 m2. Dit is 0,25%, ruim onder de norm van richtlijn 2% van de oppervlakte.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
• Daarachter ankers om de stabiliteit van de combiwand te garanderen. Deze ankers worden aangebracht op een hoogte van 0,5 en 1,5 m boven de waterlijn en zijn respectievelijk circa 27 en 35 m lang. Het betreft staalkabels die slechts een zeer minieme verstoring veroorzaken. Verstoring door grout is niet aan de orde, deze wordt dieper dan 14,5 m -NAP aangebracht, ruim onder het relevante archeologische niveau voor de steentijd.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Op basis hiervan wordt voor deze ingrepen geen vervolgonderzoek geadviseerd.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Noordelijk deelgebied (Visafslag) resten van na de steentijd
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Hier wordt geen vervolgonderzoek aanbevolen. Het betreft gravende ingrepen binnen een dijklichaam uit het laatste kwart van de 20e eeuw. De verstoring als gevolg van de plaatsing van het teenschot wordt als zodanig miniem beoordeeld, ook als deze onder het dijklichaam uitsteekt, dat hier geen verder onderzoek voor nodig is.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Zuidelijk deelgebied (Het Nieuwe Diep), resten uit de prehistorie t/m de 18e eeuw
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Hiervoor geldt hetzelfde als hierboven voor het gehele plangebied voor de steentijd is geformuleerd, zij het dat voor de prehistorie na de steentijd een lage verwachting geldt en mede hierom geen vervolgonderzoek wordt geadviseerd.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Zuidelijk deelgebied (Het Nieuwe Diep), resten uit de Nieuwe tijd
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Naar de aanwezigheid van steigers, kribben en mogelijk scheepshellingen onder een vroeg 19e-eeuws ophoogpakket, waarvan de dikte niet exact bekend is, en naar de resten van de 19e-eeuwse bebouwing adviseren wij eveneens geen vervolgonderzoek. De gegraven ingrepen achter de nieuw te plaatsen kade beperken zich tot een grondwig die in 1987 is aangebracht boven het maaiveld, destijds de top van het 19e eeuwse ophoogpakket, of tot een holle ruimte die momenteel boven het maaiveld uit 1966 aanwezig is en die alleen met grond wordt aangevuld.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
In het uiterste zuiden van het plangebied lag de koopvaardersschutsluis. Deze ligt ten opzichte van de geplande werken te ver naar het zuidwesten om geraakt te worden. Hier wordt dan ook geen vervolgonderzoek voor geadviseerd.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Voor de verwachte resten aan maaiveld op de locatie van de Duitse stellingen uit de Tweede Wereldoorlog wordt ook geen vervolgonderzoek geadviseerd. Deze zijn aan de noordkant naar alle waarschijnlijkheid al verstoord tot 1,8 m diep. Aan de zuidkant is voor zover bekend alleen de bestaande verharding aanwezig op – naar nu wordt aangenomen – oorspronkelijke, ongestoorde bodem. Hierin zouden resten van de stellingen kunnen worden verwacht. De geplande ingrepen betreffen hier echter vervanging van de bestaande verharding en verstoring van de bodem daaronder wordt dus niet verwacht, temeer omdat delen van de bestaande verharding mogelijk kunnen blijven liggen en alleen de toplaag van de verharding wordt vervangen.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Zuidelijk deelgebied (Het Nieuwe Diep), resten in de waterbodem
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
In het deel van het plangebied tussen de huidige oever en de nieuw te plaatsen combiwand, dat zich dus nu onder water bevindt, en waar alleen materiaal wordt aangevuld van 7 m -NAP tot 2,9 m +NAP, wordt geen onderzoek aanbevolen. Het betreft een uitgegraven deel van het landschap, waar oudere archeologische resten zullen zijn verdwenen. Resten van menselijke activiteiten op het water zullen – gezien het gebruik als haven – zijn opgeruimd. Bovendien vinden er geen ontgravingen plaats, maar wordt de plek gedempt, wat geen archeologische resten – als ze er al zijn – bedreigt.
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Indien bij de uitvoering van de civiele werkzaamheden onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verplicht (vondstmelding via ARCHIS).
&lt;/p&gt;&lt;/p&gt;
Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Het is aan de bevoegde overheid, de gemeente Den Helder, deze al dan niet over te nemen in de vorm van een (selectie)besluit.
&lt;/p&gt;