DOI: 10.14457/vru.the.2016.3
title: รูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสำหรับผู้นำชุมชนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

description: การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาปัญหาสิ่งแวดล้อมและผลจากการใช้กฎหมายแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 2) ศึกษาระดับความรู้ ความตระหนัก การปฏิบัติในการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อม และความต้องการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมของผู้นำชุมชน 3) พัฒนารูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสำหรับผู้นำชุมชน 4) ประเมินการใช้รูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมของผู้นำชุมชน ด้านความรู้ ความตระหนัก และการปฏิบัติ โดยเปรียบเทียบตามปัจจัยส่วนบุคคลและประเมินความพึงพอใจต่อการใช้รูปแบบ 5) ผลการพัฒนาทักษะของผู้นำชุมชนในการถ่ายทอดความรู้ด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสู่ประชาชน ด้านความรู้และความตระหนักต่อการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมของประชาชนหลังการได้รับการถ่ายทอด พื้นที่ทำวิจัย คือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง 4 จังหวัด ได้แก่ นครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ และสุรินทร์ ซึ่งเป็นจังหวัดที่มีคดีเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมขึ้นสู่ศาลปกครองสูงกว่าจังหวัดอื่น การวิจัยแบ่งเป็น 5 ระยะ ระยะที่ 1 ศึกษาปัญหาสิ่งแวดล้อมและผลจากการใช้กฎหมายแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชนประชากรในการวิจัยเป็นผู้นำชุมชนได้แก่ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบลใน 4 จังหวัดจำนวน 1,600 คนกำหนดกลุ่มตัวอย่างตามตารางทาโร่ ยามาเน่ได้กลุ่มตัวอย่างจำนวน 320 คน โดยสุ่มตัวอย่างแบบหลายขั้นตอน เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบสอบถามปลายเปิดที่มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ 0.88 วิเคราะห์ข้อมูลโดยการวิเคราะห์เนื้อหาระยะที่ 2ศึกษาระดับความรู้ ความตระหนัก และการปฏิบัติในการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อม และความต้องการเสริมสร้างความเป็นผู้นำกลุ่มตัวอย่างเป็นเดียวกันกับกลุ่มที่ใช้ในระยะที่ 1 เครื่องมือที่ใช้ได้แก่แบบทดสอบความรู้แบบเลือกตอบที่มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ 0.72 และมีค่าอำนาจจำแนกระหว่าง 0.50 ถึง 0.80 แบบสอบถามความตระหนักเป็นแบบมาตราส่วนประมาณค่า 5 ระดับที่มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ 0.87 และแบบสอบถามการปฏิบัติเป็นแบบปรนัยที่มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ 0.79 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานระยะที่ 3 พัฒนารูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำโดยการร่างรูปแบบด้วยการจัดสนทนากลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิและผู้นำชุมชน จำนวน 28 คน แล้วประเมินรูปแบบโดยผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 7 คน โดยใช้แบบทดสอบที่มีค่าดัชนีความสอดคล้องเท่ากับ 0.86และมีค่าอำนาจจำแนก ระหว่าง 0.70 ถึง 1.00 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหา ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ระยะที่ 4 การใช้รูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสำหรับผู้นำชุม จำนวน 320 คน แล้วประเมินความรู้ความตระหนัก และการปฏิบัติในการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมโดยใช้เครื่องมือชุดเดียวกับระยะที่ 2 และประเมินความพึงพอใจต่อรูปแบบ โดยใช้แบบสอบถามแบบมาตราส่วนประมาณค่า 5 ระดับ ที่มีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ 0.84 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานระยะที่ 5 พัฒนาทักษะการถ่ายทอดความรู้และประเมินผลการถ่ายทอดของผู้นำชุมชนสู่ประชาชน โดยเปรียบเทียบความรู้และความตระหนักต่อการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมของประชาชนหลังการถ่ายทอดกลุ่มตัวอย่างเป็นประชาชนที่อาสาสมัคร จาก 4 จังหวัด รวม 160 คน เครื่องมือที่ใช้เป็นแบบทดสอบความรู้และแบบสอบถามความตระหนักที่มีค่าความเชื่อมั่นเช่นเดียวกับระยะที่ 2 วิเคราะห์ข้อมูลด้วยค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐานค่าสถิติที และค่าสถิติเอฟ ผลการศึกษาพบว่า 1) ปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในชุมชนด้านกายภาพ ได้แก่ ความขัดแย้งในการใช้ประโยชน์ที่ดินและป่าร่วมกันของชุมชน กรรมสิทธิ์ที่ดิน และดินเสื่อมคุณภาพ ด้านชีวภาพ ได้แก่ การลดลงของสัตว์ป่าและสัตว์น้ำในแหล่งธรรมชาติ การแย่งเก็บผลผลิตทางอาหารจากป่า ด้านมลภาวะ ได้แก่ การทิ้งขยะไม่เป็นที่ควันจากการเผาถ่าน มีสารเคมีที่ตกค้างในดินและแหล่งน้ำผลการใช้กฎหมายแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชนทำให้ความขัดแย้งลดลง แต่ผู้นำขาดความเข้าใจชัดเจนเกี่ยวกับกฎหมายสิ่งแวดล้อมจึงต้องพึ่งพาผู้รู้กฎหมายนอกชุมชน 2) ผู้นำชุมชนมีความรู้กฎหมายสิ่งแวดล้อมโดยรวมในระดับปานกลาง (ร้อยละ 53.70) มีความตระหนักระดับปานกลาง ( = 3.45, S.D. = 0.72) มีการปฏิบัติระดับปานกลาง (ร้อยละ 46.60) และมีความต้องการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมโดยการเรียนรู้ การอบรมและการฝึกทักษะการใช้กฎหมายแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม 3) รูปแบบการเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสำหรับผู้นำชุมชนได้ใช้หลักการเรียนรู้ร่วมกันของผู้นำบนฐานปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชนและฝึกทักษะการถ่ายทอดอย่างต่อเนื่องโดยใช้กระบวนการและวิธีการในการเสริมสร้าง 3 ขั้น ได้แก่ ขั้นที่ 1 สำรวจและวิเคราะห์ปัญหาร่วมกันของผู้นำชุมชน โดยใช้วิธีการสำรวจสภาพสิ่งแวดล้อมจริงและความต้องการของชุมชน วิเคราะห์กรณีตัวอย่างที่ประสบผลสำเร็จในการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชนขั้นที่ 2 เพิ่มพูนความรู้และประสบการณ์ในการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมโดยใช้วิธีการฝึกอบรม 3 วัน กิจกรรม ได้แก่ การบรรยายการวิเคราะห์กรณีตัวอย่างการใช้กฎหมาย ปฏิบัติการภาคสนามฝึกการเลือกใช้กฎหมายแก้ปัญหาอย่างเหมาะสมกับสถานการณ์ ขั้นที่ 3 สร้างทักษะความเป็นผู้นำในการใช้กฎหมายสิ่งแวดล้อมโดยใช้วิธีการให้ผู้นำปฏิบัติการถ่ายทอดความรู้กฎหมายสู่ประชาชนและวิเคราะห์ทางเลือกในการใช้กฎหมายร่วมกัน โดยใช้สื่อในการเสริมสร้างได้แก่ชุดฝึกอบรมกฎหมายสิ่งแวดล้อม สถานการณ์จริง กรณีตัวอย่างการใช้กฎหมายแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม และตัวอย่างผู้นำที่ประสบผลสำเร็จในการจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อมชุมชนโดยมีผู้สนับสนุน ได้แก่นักกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อม นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อม ผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อม ผลการประเมินรูปแบบ พบว่า มีคุณภาพในระดับมาก ( = 4.14, S.D. = 0.35) 4) ผลการประเมินการใช้รูปแบบเสริมสร้างความเป็นผู้นำด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมทำให้ผู้นำมีความตระหนักในระดับมากที่สุด ( = 4.67, S.D. = 0.45) มีความรู้ และการปฏิบัติในระดับมาก (ร้อยละ 72, 63.16 ตามลำดับ) และมีความพึงพอใจในระดับมาก ( = 3.55, S.D. = 0.21) และเมื่อเปรียบเทียบตามปัจจัยส่วนบุคคล พบว่า ผู้นำที่มีเพศต่างกันมีความรู้ต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ 0.05 5) ผลการพัฒนาทักษะของผู้นำชุมชนในการถ่ายทอดความรู้ด้านกฎหมายสิ่งแวดล้อมสู่ประชาชน พบว่า ผู้นำจำนวน 12 คน ได้ปฏิบัติการถ่ายทอดความรู้โดยการอบรมประชาชน จังหวัดละ 1 ครั้ง ครั้งละ 3 วัน โดยใช้ชุดฝึกอบรมกฎหมายสิ่งแวดล้อมเป็นสื่อในการถ่ายทอดผลการประเมิน พบว่า หลังได้รับการถ่ายทอดประชาชนมีความรู้ ในระดับมากที่สุด (ร้อยละ 73.75) และมีความตระหนักในระดับมาก ( =3.45, S.D. = 0.72)