DOI: 10.14457/tu.the.2017.1159
title: มโนทัศน์ว่าด้วยความพอสมควรแก่เหตุ: ศึกษาพัฒนาการของหลักกฎหมายและการปรับใช้ในศาลรัฐธรรมนูญแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีและศาลสูงสุดแห่งสหรัฐอเมริกา

description: หลักความพอสมควรแก่เหตุ (Proportionality principle) เป็นหลักการที่สำคัญที่สุดหลักการหนึ่งในการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของการกระทำของรัฐที่ละเมิดสิทธิ ในรัฐที่ปกครองด้วยระบอบประชาธิปไตยนั้น โดยทั่วไปหลักความพอสมควรแก่เหตุเป็นเครื่องมือสำคัญของศาลในการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎเกณฑ์ที่กระทบสิทธิ แม้หลักความพอสมควรแก่เหตุจะเป็นแนวคิดที่ถือกำเนิดขึ้นในประเทศสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีอันเป็นประเทศที่ระบบกฎหมายเป็น Civil Law แต่แนวคิดของหลักความพอสมควรแก่เหตุได้ปรากฎตัวในที่ประเทศระบบกฎหมาย Common Law ด้วย โดยในสหรัฐอเมริกาซึ่งเป็นประเทศที่ระบบกฎหมายเป็น Common Law ได้มีการนำแนวคิดที่คล้ายคลึงกับหลักความพอสมควรแก่เหตุไปปรับใช้โดยศาลสูงสุดแห่งสหรัฐอเมริกาในคดีที่เป็นการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของมาตรการของรัฐต่างๆ เพื่อรักษาความเป็นสูงสุดของรัฐธรรมนูญไว้ (Supremacy of Constitution)วัตถุประสงค์ของวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ คือการศึกษามโนทัศน์ว่าด้วยหลักความพอสมควรแก่เหตุ (Concept of Proportionality) ตั้งแต่เนื้อหาของมโนทัศน์ พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ สถานะของความพอสมควรแก่เหตุ ตลอดจนการปรับใช้โดยศาลรัฐธรรมนูญแห่งสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีและศาลสูงสุดแห่งสหรัฐอเมริกา ด้วยการค้นคว้าและวิจัยทางเอกสารเป็นหลัก ซึ่งผลจากการศึกษาพบว่า หลักความพอสมควรแก่เหตุนั้นได้มีพัฒนาการอย่างเข้มข้นในรัฐปรัสเซียซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนีในปัจจุบัน หลักความพอสมควรแก่เหตุมีบทบาทในการตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐในกฎหมายปกครอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งกฎหมายตำรวจ (Police Law) ซึ่งพัฒนาการดังกล่าวมาสะดุดหยุดลงในช่วงการเถลิงอำนาจของพรรคนาซีในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ภายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ศาลรัฐธรรมนูญเยอรมนีได้ใช้หลักความพอสมควรแก่เหตุเป็นเครื่องมือที่สำคัญในการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมาย แม้ในระยะแรกหลังจากกฎหมายพื้นฐานใช้บังคับศาลจะมีความลังเลในการใช้หลักความพอสมควรแก่เหตุในความหมายอย่างแคบแต่ภายหลังหลักความพอสมควรแก่เหตุในความหมายอย่างแคบกลายเป็นเครื่องมือที่สำคัญที่ของศาลอย่างหนึ่งในการวินิจฉัยว่ากฎหมายของฝ่ายนิติบัญญัติขัดรัฐธรรมนูญ และนอกจากนี้ศาลได้ใช้หลักความพอสมควรแก่เหตุในลักษณะที่หลากหลาย เช่น การตรวจสอบความมีเหตุผลของมาตรการของฝ่ายนิติบัญญัติ การแก้ไขภาระที่ปัจเจกชนที่ปัจเจกชนต้องแบกรับจากมาตรการของรัฐ รวมไปถึงการชั่งน้ำหนักคุณค่าทางรัฐธรรมนูญในบางกรณีในสหรัฐอเมริกา แนวคิดว่าด้วยความพอสมควรแก่เหตุไม่ได้ถูกสถาปนาในฐานะหลักกฎหมายที่มีหลักการย่อยสามประการเช่นเดียวกับสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี แต่มโนทัศน์ว่าด้วยหลักความพอสมควรแก่เหตุได้ปรากฎตัวขึ้นจากการปรับใช้ของศาล เราอาจพบแนวคิดที่คล้ายคลึงกับหลักความพอสมควรแก่เหตุในการพิจารณาคดีประเภทต่างๆ เช่น คดีที่มีปัญหาเรื่องความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติ Due Process หรือ ความเสมอภาค หรือ กฎหมายที่มีประเด็นขัดต่อบทบัญญัติเรื่องเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นตามรัฐธรรมนูญแก้ไขเพิ่มเติมฉบับที่หนึ่ง (First Amendment cases) นอกจากนี้เราอาจพบแนวคิดของหลักความพอสมควรแก่เหตุในเนื้อหาของมาตรฐานการวินิจฉัยคดีแบบต่างๆ เช่น การตรวจสอบแบบเคร่งครัด (Strict scrutiny test) การตรวจสอบฐานแห่งเหตุผลทางกฎหมาย (Rational basis test) หรือการตรวจสอบกฎหมายที่บัญญัติกว้างเกินกว่าเหตุ (Overbreadth doctrine) จากการศึกษาผู้เขียนเห็นว่า นอกจากแนวคิดหลักความพอสมควรแก่เหตุจะมีความสำคัญในสหพันธ์สาธารณรัฐเยอรมนี ยังมีบทบาทในการวินิจฉัยความชอบด้วยรัฐธรรมนูญในสหรัฐอเมริกาด้วย เนื่องจากมโนทัศน์ว่าด้วยความพอสมควรแก่เหตุนั้นมีแก่นกลางคือเหตุผล และการเรียกร้องให้การกระทำของรัฐต้องชอบด้วยเหตุผลนั้นมีความเป็นสากลในรัฐที่ยอมรับการปกครองแบบระบอบประชาธิปไตยนั่นเอง