DOI: 10.14457/tu.the.2019.612
title: ปัญหาการตั้งผู้จัดการมรดกโดยคำสั่งศาลในกรณีที่มีข้อกำหนดพินัยกรรมตั้งผู้จัดการมรดก

description: ผู้จัดการมรดกที่กำหนดในไว้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1711 นั้นมีทั้งผู้จัดการมรดกที่ตั้งขึ้นโดยพินัยกรรมและผู้จัดการมรดกที่ตั้งขึ้นโดยคำสั่งศาล ผู้จัดการมรดกทั้งสองประเภทก็ย่อมมีสิทธิหน้าที่ในการจัดการและแบ่งปันทรัพย์มรดกแก่ทายาท ชำระหนี้ของกองมรดก ตลอดจนการรายงานบัญชีทรัพย์มรดกแก่ทายาทหรือศาล หากการจัดการทรัพย์มรดกไม่ถูกต้องก็อาจถูกทายาทฟ้องศาลให้เพิกถอนการเป็นผู้จัดการมรดก รวมทั้งต้องรับผิดต่อทายาทในกรณีที่เกิดความเสียหายจากการจัดการมรดกที่มิชอบ แม้พินัยกรรมมีข้อกำหนดแต่งตั้งผู้จัดการมรดกไว้แต่ก็มักมีความจำเป็นต้องร้องขอต่อศาลเพื่อตั้งผู้จัดการมรดกอีกเนื่องจากหน่วยงานราชการหรือเอกชน เช่น กรมที่ดิน หรือธนาคารพาณิชย์ มักปฏิเสธที่จะดำเนินการกับทรัพย์สินของเจ้ามรดกจนกว่าจะมีคำสั่งของศาลตั้งผู้จัดการมรดก กรณีเช่นนั้นศาลฎีกายอมรับว่าเป็นเหตุขัดข้องในการจัดการทรัพย์มรดกประการหนึ่งที่ทำให้ผู้มีส่วนได้เสียมีสิทธิยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกโดยคำสั่งศาลได้ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์มาตรา 1713 (3) อย่างไรก็ตาม แม้มาตรา 1713 วรรคสองบัญญัติว่า “การตั้งผู้จัดการมรดกนั้น ถ้ามีข้อกำหนดพินัยกรรมก็ให้ศาลตั้งตามข้อกำหนดพินัยกรรม และถ้าไม่มีข้อกำหนดพินัยกรรม ก็ให้ศาลตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกตามพฤติการณ์และโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก แล้วแต่ศาลจะเห็นสมควร” แต่ศาลฎีกาได้วางหลักเกณฑ์ว่าบทบัญญัติดังกล่าวเป็นเพียงบทบัญญัติที่ชี้แนวทางให้ศาลปฏิบัติในการแต่งตั้งผู้จัดการมรดกตามคำสั่งศาล โดยพิจารณาตามพฤติการณ์เท่านั้น ไม่ใช่บทบังคับให้ศาลต้องตั้งผู้จัดการมรดกตามที่ระบุไว้ในพินัยกรรม จึงมีกรณีที่ศาลตั้งบุคคลอื่นเป็นผู้จัดการมรดกซึ่งมิใช่บุคคลที่ระบุในข้อกำหนดพินัยกรรม วิทยานิพนธ์นี้จึงมุ่งศึกษาประเด็นปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นจากแนวทางการตีความดังกล่าวของศาล โดยวิเคราะห์ว่าศาลใช้อำนาจตีความตัวบทกฎหมายในลักษณะขยายความเกินกว่าที่บัญญัติไว้หรือเกินกว่าเจตนารมณ์ของกฎหมาย อันจะเป็นการทำลายเจตนาที่แท้จริงของเจ้ามรดกหรือไม่ นอกจากนี้ยังวิเคราะห์ว่าเมื่อมีผู้จัดการมรดกสองประเภทจากการที่ศาลตั้งบุคคลอื่นเป็นผู้จัดการมรดก ผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมยังมีอำนาจหน้าที่หรือไม่ และหากยังมีอำนาจหน้าที่ผู้จัดการมรดกแต่ละประเภทจะร่วมกันจัดการมรดกอย่างไรและผู้จัดการมรดกประเภทใดมีอำนาจเหนือกว่า จากการศึกษาพบว่า ต้นร่างเดิมของประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์บัญญัติให้ลงทะเบียนพินัยกรรมและให้ศาลรับรองพินัยกรรม ซึ่งเป็นแนวทางตามกฎหมายต่างประเทศที่กำหนดให้ผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมต้องมาแสดงตนต่อศาล (The Probate Court) และดำเนินกระบวนการพิสูจน์ความถูกต้องของพินัยกรรม ซึ่งเมื่อศาลได้รับรองแล้วผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมก็มีอำนาจหน้าที่อย่างสมบูรณ์ ดังนั้น ในกรณีที่มีผู้จัดการมรดกตามข้อกำหนดพินัยกรรมแล้ว กฎหมายไม่เปิดโอกาสให้ศาลแต่งตั้งผู้จัดการมรดกโดยคำสั่งศาลอีก ส่วนประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ฉบับปัจจุบันมิได้มีแนวทางการพิสูจน์พินัยกรรมดังเช่นที่ปรากฏในต้นร่างเดิมหรือในกฎหมายประเทศดังกล่าวข้างต้น จึงเกิดกรณีการไม่เชื่อถือข้อกำหนดพินัยกรรมที่แต่งตั้งผู้จัดการมรดกจนทำให้ผู้มีส่วนได้เสียต้องยื่นคำร้องขอต่อศาลเพื่อให้ตั้งผู้จัดการมรดกอีกและเกิดกรณีที่ศาลตั้งบุคคลอื่นเป็นผู้จัดการมรดกซึ่งมิใช่บุคคลที่ระบุในข้อกำหนดพินัยกรรม อันก่อให้เกิดปัญหาทางกฎหมาย วิทยานิพนธ์นี้จึงมีเสนอแนะดังนี้ ประการแรก ควรแก้ไขบทบัญญัติของประมวลกฎหมายแพ่งพาณิชย์ให้มีความชัดเจนและรัดกุมเพื่อป้องกันมิให้ศาลใช้อำนาจตีความกฎหมายอย่างกว้างขวางจนมีผลทำลายเจตนารมณ์สุดท้ายของผู้ตาย แม้ว่าศาลมองว่าการใช้ดุลพินิจตั้งบุคคลอื่นซึ่งมิใช่บุคคลที่กำหนดไว้ในพินัยกรรมเป็นผู้จัดการมรดกก็เพื่อคุ้มครองกองมรดกและทายาทผู้มีสิทธิ แต่การคุ้มครองดังกล่าวควรปรากฏในรูปแบบอื่นที่ไม่ทำลายกลไกและระบบของกฎหมาย ทั้งนี้ กฎหมายควรใช้แนวทางกำหนดคุณสมบัติหรือข้อห้ามของผู้มีสิทธิเป็นผู้จัดการมรดกเพิ่มเติมจากคุณสมบัติหรือข้อห้ามที่กำหนดไว้ในมาตรา 1718 ซึ่งกำหนดไว้อย่างจำกัด ประการที่สอง การที่ผู้มีส่วนได้เสียยื่นคำร้องขอต่อศาลเพื่อให้ตั้งผู้จัดการมรดกแม้มีข้อกำหนดพินัยกรรมตั้งผู้จัดการมรดกแล้วก็เพียงเพื่อแก้ไขข้อขัดข้องในการโอนหรือเปลี่ยนแปลงทางทะเบียนของทรัพย์มรดกให้แก่ทายาท ดังนั้น หากผู้จัดการมรดกตามข้อกำหนดพินัยกรรมมิได้เป็นผู้ขาดคุณสมบัติหรือต้องห้ามตามกฎหมายก็ไม่มีเหตุผลให้ศาลใช้ดุลพินิจตั้งบุคคลอื่นนอกเหนือจากบุคคลซึ่งระบุไว้ในข้อกำหนดพินัยกรรมเป็นผู้จัดการมรดกอีก ประการสุดท้าย ในขณะที่ยังมิได้แก้ไขกฎหมายให้มีความชัดเจนรัดกุมเช่นว่านั้น หากปรากฏว่าศาลตั้งบุคคลอื่นเป็นผู้จัดการมรดกโดยมิใช่บุคคลซึ่งระบุในข้อกำหนดพินัยกรรม ก็ควรตีความว่า ผู้จัดการมรดกตามข้อกำหนดพินัยกรรมยังคงมีอำนาจหน้าที่อยู่ ทั้งนี้ คำสั่งศาลตั้งบุคคลอื่นเป็นผู้จัดการมรดกมิได้มีผลเพิกถอนข้อกำหนดพินัยกรรมตั้งผู้จัดการมรดก