DOI: 10.17026/dans-zba-vkm2
title: Plangebied Kasteel Huys ter Horst te Horst, gemeente Horst aan de Maas; een archeologisch bureauonderzoek.

description: &lt;p&gt;Inleiding&lt;br&gt;In opdracht van Stichting kasteel Huys ter Horst heeft RAAP in augustus 2020 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgeschreven voor kasteel Huys ter Horst te Horst, gemeente Horst aan de Maas, op basisvan een onderzoek en waarenmingen uit het verleden.&lt;br&gt;De aanleiding tot dit onderzoek vormt de geplande ontwikkeling van het plangebied: kasteel Huys ter Horst. In 2017 leidden de ontwikkelingen in de omgeving van Huys ter Horst ertoe dat DMV Architecten een ontwerptekening voor herbouwplannen heeft opgesteld.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Landschap en bodem&lt;br&gt;De landschappelijke ontwikkeling van het kasteelterrein is niet bekend, want het terrein is niet gekarteerd op de geomorfologische kaart. De landschappelijke ligging kan voor een deel worden verklaard door de&lt;br&gt;benaming van het kasteel: ter Horst. Het woord ‘horst’ wordt gebruikt voor een begroeide hoogte in een moerassig gebied, die bij hoge waterstand droog blijft. Uit de oude onderzoeken is af te leiden dat het kasteel inderdaad op een hoge (zand)kop in het dal van de Groote Molenbeek ligt. Dit wordt bevestigd bij analyse van het AHN2. Volgens de bodemkaart maakt het plangebied deel uit van het grootschalige akkergebied van Horst en bestaat de bodem uit een hoge zwarte enkeerdgrond. Dit is echter onjuist. Het kasteelterrein was immers geen akkerbouwgebied. Vanwege de geïsoleerde ligging van de (zand)kop waarop het kasteelterrein ligt, is het niet mogelijk om bodemkundige gegevens uit het dal van de Groote Molenbeek te gebruiken om het bodemtype te bepalen. Echter, in algemene zin zijn op zulke(zand)koppen podzolbodems gevormd. Vermoedelijk was dit ook het geval op Ter Horst.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Oud en nieuw onderzoek&lt;br&gt;In het verleden zijn diverse archeologische onderzoeken op het kasteelterrein uitgevoerd , waaruit de oudheidkundige waarde ervan is gebleken. Onderhavige bureaustudie had onder meer tot doel een overzicht te presenteren van alle archeologische en bouwhistorische onderzoeken die hier hebben plaatsgevonden. Ondanks het feit dat al meer dan twee jaar wordt gewerkt aan het hier gepresenteerde overzicht van alle onderzoeksresultaten tot op heden, is het overzicht nog steeds niet volledig. Wel is een overzicht van alle bekende onderzoeken van de afgelopen 51 jaar (!) verkregen. Ook archeologische onderzoeken rond 1975 door de ROB en RAAP (2002), alsook archeologische waarnemingen uit 2003/2004, 2008, 2013, 2018, 2019 en 2020 zijn hierin meegenomen. Problematisch daarbij is echter met name het ontbreken van overzichten (kaart, tekstueel) en van een goede archivering, evenals van een goede overzichtspublicatie van de onderzoeken die indertijd werden uitgevoerd door de TH Delft en de AWN in de periode 1969-1979. Bovendien zijn deze onderzoeken reeds 40 tot 50 jaar geleden uitgevoerd, waardoor vrijwel alle betrokkenen inmiddels zijn overleden.&lt;br&gt;Het lijkt er echter op dat een (groot) deel van de betreffende documentatie verloren is gegaan, al dan niet tijdens een brand op de TU Delft in 2013. Vermoedelijk geldt dit ook voor veel vondsten, hoewel met name in het depot van het lokale Museum de Kantfabriek ongeveer 200 kasteelvondsten aanwezig blijken, waaronder tientallen gerestaureerde stukken vaatwerk en glas.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De archeologische database ARCHIS3 is verre van compleet en correct ten aanzien van eerder uitgevoerd onderzoek. De oude archeologische onderzoeken uit de periode 1969-1979 alsook het ROBonderzoek van na 1975 blijken niet volledig en bovendien niet op de juiste locatie in ARCHIS3&lt;br&gt;opgenomen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Wettelijke status&lt;br&gt;Tegenwoordig is de hoofdburcht een rijksmonument (Rijksmonument-nummer: 22650). Het rijksmonument is wel op kaart aangegeven, maar niet afgebakend. Op de Archeologische Monumenten Kaart (AMK) van de RCE staat het kasteelterrein vermeld als ‘terrein van hoge archeologische waarde’.&lt;br&gt;Beide hebben betrekking op de archeologische (=niet-gebouwde) resten op het kasteelterrein (ARCHIS-monumentnummer 15296). Op de AMK is het terrein wel aangegeven en afgebakend.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Archeologische verwachting&lt;br&gt;De oudste archeologische vindplaatsen die op het kasteelterrein worden verwacht, zijn van jagerverzamelaars. Het betreft resten van kampementen uit het mesolithicum. Vanwege de geringe omvang van de natuurlijke kop waar het kasteelterrein op ligt, worden nauwelijks archeologische resten vanaf de tijd van de eerste landbouwers (late prehistorie) verwacht. Het kan echter niet worden uitgesloten dat het kasteelterrein reeds vanaf de 10e eeuw werd gebruikt voor landbouwdoeleinden, voorafgaand aan de bouw van de eerste versterking in de vroege 14e eeuw. Het betreft dan nadrukkelijk ook activiteiten gerelateerd aan veeteelt en activiteiten die in beekdalen plaatsvinden. Het natuurlijke niveau, voorafgaand aan de (post) middeleeuwse ophogingen(en), ligt op ongeveer 1,0 m –Mv onder post)middeleeuwse ophogingslagen, maar deze inschatting is gebaseerd op slechts één lokale&lt;br&gt;waarneming. Daarom is dit oppervlak niet goed voor het hele kasteelterrein te reconstrueren. Vanwege het jonge afdekkende pakket kunnen ook de (pre)historische loopvlakken in het plangebied goed zijn&lt;br&gt;geconserveerd. In en vanaf het natuurlijke niveau kunnen resten van Kasteel Huys ter Horst worden aangetroffen, waarbij opgemerkt wordt dat het erop lijkt dat na de grote verbouwing van 1661 -1664 het leefniveau niet meer is opgehoogd. Vanwege de ophogingspakketten is vermoedelijk sprake van een goede conservering van de archeologische resten. De kans op het aantreffen van onverbrande archeozoölogische resten lijkt klein, gezien de bodemkundige gesteldheid en natuurlijke ontwatering van het terrein. Er moet echter rekening mee worden gehouden dat sinds de eerste bouwfase van het kasteel gebruik werd gemaakt van mergel. Dit materiaal zorgt voor kalkaanrijking van de bodem, waardoor botmateriaal bewaard kan zijn gebleven; voor goed ontwaterde terreinen is dit een positieve uitzondering.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Advies&lt;br&gt;Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in plangebied Kasteel Huys ter Horst mogelijk archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen. Daarom wordt geadviseerd om verstoring zoveel mogelijk te voorkomen door archeologievriendelijk te bouwen. Indien dit niet mogelijk is, wordt geadviseerd om een onderzoek uit te voeren om de bouwkundige waarde en kwaliteit van de bestaande funderingen op de hoofdburcht te bepalen. Dit is noodzakelijk in verband&lt;br&gt;met het uitwerken van de plannen voor fase 2 op detailniveau, en om te bepalen wat de bouwkundige waarde en kwaliteit van de bestaande funderingen op de hoofdburcht is. Dit rapport geeft (selectie)adviezen. Uiteindelijk nemen de bevoegde overheden, gemeente Horst aan&lt;br&gt;de Maas en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, hierover een (selectie)besluit.&lt;/p&gt;