DOI: 10.14457/vru.the.2018.3
title: การพัฒนารูปแบบธนาคารต้นไม้ด้วยกระบวนการสิ่งแวดล้อมศึกษา ตำบลหันทราย อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว

description: การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพการลดลงของพื้นที่สีเขียวในชุมชนและความต้องการสร้างธนาคารต้นไม้ของชุมชน ตำบลหันทราย อำเภออรัญประเทศ จังหวัดสระแก้ว 2) ศึกษาแนวทางในการสร้างธนาคารต้นไม้เพื่อเพิ่มพื้นที่สีเขียวด้วยกระบวนการสิ่งแวดล้อมศึกษา 3) พัฒนารูปแบบธนาคารต้นไม้ด้วยกระบวนการสิ่งแวดล้อมศึกษา และ 4) ศึกษาผลการปฏิบัติการตามรูปแบบการสร้างธนาคารต้นไม้ด้วยกระบวนการสิ่งแวดล้อมศึกษา การวิจัยนี้เป็นการวิจัยและพัฒนา แบ่งเป็น 4 ระยะ คือ ระยะที่ 1 ศึกษาสภาพการลดลงของพื้นที่สีเขียวและความต้องการสร้างธนาคารต้นไม้ พื้นที่วิจัยเป็นชุมชนในตำบลหันทราย รวม 10 ชุมชน เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจงเป็นผู้นำชุมชน จำนวน 50 คน โดยการสัมภาษณ์เชิงลึก ระยะที่ 2 ศึกษาแนวทางในการสร้างธนาคารต้นไม้ พื้นที่วิจัยและกลุ่มตัวอย่างเดียวกับระยะที่ 1 ใช้การสนทนากลุ่มย่อย 5 ครั้ง ครั้งละ 10 คน ระยะที่ 3 พัฒนารูปแบบธนาคารต้นไม้ มี 3 ขั้นตอน คือ 1) ร่างรูปแบบโดยการสนทนากลุ่ม ประกอบด้วย ผู้เชี่ยวชาญและตัวแทนชุมชน จำนวน 12 คน 2) ประเมินความเหมาะสมของรูปแบบ โดยผู้ทรงคุณวุฒิ เครื่องมือเป็นแบบประเมินที่มีค่าดัชนีความสอดคล้องระหว่าง 0.80-1.00 3) ปฏิบัติการสร้างธนาคารต้นไม้ กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ ตัวแทนวัด 1 วัด และตัวแทนครัวเรือนจาก 4 ชุมชน จำนวน 50 ครัวเรือน ที่อาสาสมัครเข้าร่วมกิจกรรม และปฏิบัติการถ่ายทอดรูปแบบ กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ ตัวแทนชุมชน จำนวน 60 คน ระยะที่ 4 ศึกษาผลการปฏิบัติการ กลุ่มตัวอย่างเดียวกับระยะที่ 3 เครื่องมือที่ใช้ในขั้นปฏิบัติการสร้างรูปแบบใช้แบบสำรวจ ในขั้นถ่ายทอดรูปแบบ เครื่องมือที่ใช้เป็นแบบทดสอบความรู้ที่มีค่าอำนาจจำแนกอยู่ระหว่าง 0.54-1.00 ค่าความเชื่อมั่น 0.88 แบบสอบถามความตระหนักที่มีค่าความเชื่อมั่น 0.90 และแบบประเมินความพึงพอใจ วิเคราะห์ข้อมูล โดยการวิเคราะห์เนื้อหาและใช้สถิติค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน และการทดสอบค่าที ผลการวิจัยพบว่า1.สภาพการลดลงของพื้นที่เขียวในตำบลหันทรายเดิมมีพื้นที่เป็นป่า 28,325 ไร่ แต่ถูกบุกรุกเข้าถือครองเพื่อทำการเกษตรพืชไร่เพื่อการค้ามากถึง 24,695 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 87.18 จนเกิดความแห้งแล้ง เกษตรกร ร้อยละ 85 ขาดทุนและยากจน ร้อยละ 90.25 จึงต้องการเพิ่มพื้นที่สีเขียวในชุมชน โดยใช้รูปแบบธนาคารต้นไม้ในการสร้างหลักประกันเพื่อออมเป็นทุนทางเศรษฐกิจและใช้วัดเป็นศูนย์กลางการถ่ายทอด2.แนวทางสร้างรูปแบบธนาคารต้นไม้ควรใช้การบริหารจัดการธนาคารโดยความร่วมมือของชุมชน ครัวเรือน และวัด รับสมัครสมาชิกธนาคารด้วยความสมัครใจและบริหารงาน โดยคณะกรรมการร่วมระหว่างวัดกับชุมชนในการเก็บรวบรวมพันธุ์ไม้ในพื้นที่สมาชิก วัดและสาธารณะ และวางแผนการจัดการผลผลิตให้เกิดผลทางเศรษฐกิจระยะยาวด้วยระบบธนาคาร ให้วัดเป็นศูนย์กลางการถ่ายทอดรูปแบบการดำเนินงานธนาคารต้นไม้เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนโดยเพิ่มพื้นที่สีเขียว สร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ ยกระดับเศรษฐกิจชุมชนจากผลผลิตของต้นไม้ให้เป็นยา เป็นอาหาร เป็นพลังงานและใช้ต้นไม้เป็นหลักประกันในทางธุรกิจระหว่างรัฐกับชุมชนต่อไป3. รูปแบบธนาคารต้นไม้ของชุมชนได้หลักการตามศาสตร์พระราชาในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร มาสังเคราะห์ร่วมกับแนวคิดธนาคารต้นไม้ของปราชญ์ท้องถิ่น ได้สรุปรูปแบบธนาคารต้นไม้ชุมชนเป็น ซีทีเอช-ทรี แบงค์ โมเดล ที่ประกอบด้วยความร่วมมือระหว่างชุมชน (ซี) วัด (ที) และครัวเรือน (เอช) โดยมีหลักการ คือ ปลูกต้นไม้เพิ่มพื้นที่สีเขียวในชุมชน โดยเพิ่มมูลค่าต้นไม้เพื่อสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ มีคณะกรรมการดำเนินงาน 3 ฝ่าย คือ ชุมชน วัด และครัวเรือน มีเป้าหมายใช้ต้นไม้เป็นฐานในการพัฒนาเศรษฐกิจของชุมชนให้มั่นคง มั่งคั่ง ยั่งยืน เพิ่มพื้นที่สีเขียวเพื่อความสมดุลของสิ่งแวดล้อม มีกระบวนการสิ่งแวดล้อมศึกษา 7 ขั้นตอน คือ 1) รวมกลุ่มสมาชิก 2) เลือกคณะกรรมการ 3) สร้างข้อตกลงร่วมกัน 4) การเพาะและปลูกต้นไม้ในพื้นที่ 5) ใช้พื้นที่สีเขียวและผลิตผลเป็นทุนสร้างรายได้ 6) จัดให้มีกองทุนหมุนเวียนสำหรับสมาชิกกู้ยืม และ 7) ขยายผลธนาคารต้นไม้โดยให้วัดเป็นศูนย์กลางสู่ความยั่งยืน โดยจัดการเรียนรู้ 3 สถานี ได้แก่ 1) สถานีหัวใจธนาคารต้นไม้ 2) สถานีต้นไม้เป็นทรัพย์ และ 3) สถานีคืนต้นไม้ให้สิ่งแวดล้อมยั่งยืน ผลการประเมิน พบว่า รูปแบบมีความเหมาะสมโดยมีค่าดัชนีความสอดคล้องอยู่ระหว่าง 0.80-1.004. ผลการพัฒนารูปแบบธนาคารต้นไม้ เกิดธนาคารต้นไม้ชุมชนชื่อ "ธนาคารต้นไม้หันทรายเพื่อการออม" โดยมีคณะกรรมการร่วมระหว่างชุมชน วัด และครัวเรือน จำนวน 8 คน มีวาระการดำรงตำแหน่ง คราวละ 4 ปี มีสมาชิก 50 ครัวเรือน ใช้เงินกองทุนเริ่มต้น 100,000 บาท ให้วัดหันทรายเป็นศูนย์กลางบริหารและขยายผลงาน มีพื้นที่สีเขียวเพิ่มขึ้น 102 ไร่ ปลูกต้นไม้ได้ 7,155 ต้น เพาะขยายพันธุ์ต้นไม้ 15 ชนิด ผลการถ่ายทอดรูปแบบ พบว่า หลังปฏิบัติการผู้เข้ารับการถ่ายทอดมีความรู้ ความตระหนักเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติที่ 0.05 และความพึงพอใจต่อรูปแบบอยู่ในระดับมากที่สุด ( = 4.58, S.D.= 0.49)