DOI: 10.17026/ar/txmtoq
title: Archeologisch onderzoek plangebied Netuitbreiding Station Farmsum, gemeente Eemsdelta
title: Bureauonderzoek

description: Samenvatting 

 

In opdracht van TenneT heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch bureauonderzoek 
uitgevoerd naar de locatie van de geplande nieuwbouw en netuitbreiding bij het station 
Farmsum te Farmsum, gemeente Eemsdelta. De aanleiding voor dit onderzoek is onder 
andere de geplande bouw ter plekke van een bestaand zonnepark, waarbij het bestaande 
zonnepark waarschijnlijk wordt verplaatst naar het nabijgelegen slibdepot. De 
bodemingrepen die binnen dit gebied van ca. 110 ha gepaard gaan met de geplande 
werkzaamheden kunnen eventueel aanwezige archeologische resten in de bodem 
verstoren en/of vernietigen. 

 

De vraagstelling voor het onderzoek is: welke archeologische waarden zijn in het 
plangebied (mogelijk) aanwezig en in hoeverre hebben de geplande ingrepen invloed op 
deze archeologische waarden? Om deze vraag te beantwoorden is het onderhavige 
archeologische bureauonderzoek uitgevoerd. 
Op basis van het landschap in het plangebied, archeologische en historische informatie uit 
verschillende bronnen kan een gespecificeerde archeologische verwachting worden 
opgesteld. Het plangebied heeft gedurende lange tijd in een dynamisch landschappelijk 
gebied gelegen, waarbij het dekzand eerst met veen bedekt is geraakt en vervolgens met 
kwelderafzettingen. Deze laatste afzettingen zijn in grote delen van het plangebied in de 
periode rond de Vroege Middeleeuwen vermoedelijk grotendeels geërodeerd geraakt als 
gevolg van een grote zee-inbraak die in het plangebied gelegen was. Pas vanaf de 
Middeleeuwen is na het bedijken van de zee het plangebied op grotere delen van de 
overgebleven kwelderwallen geschikt genoeg geworden voor bewoning zonder hiervoor een 
wierde op te moeten werpen. 

 

Op de relatief hogere delen van de top van de pleistocene zandafzettingen in de diepere 
ondergrond is ten oosten van het plangebied een mogelijke vindplaats uit het Neolithicum 
bekend en was ook een intacte podzolbodem aanwezig. Op verschillende locaties binnen 
het plangebied zijn dekzandopduikingen aanwezig, waar het dekzand binnen 3 m -mv 
aanwezig kan zijn. Wegens overstromingen en kleiafzettingen bevindt het dekzand zich in 
het Noord Groningse kustgebied op de meeste plaatsen enkele meters onder het maaiveld. 
Ter plekke van het plangebied liggen deze afzettingen in ruwweg het midden van het 
plangebied op ca. 3 m -mv (4 tot 2 m -NAP) en zijn langs de zuidelijke en oostelijke randen 
van het plangebied zones aanwezig waar het dekzand op ca. 1,5 m -mv 
(0 tot 2 m -NAP) aanwezig kan zijn, waarbij binnen de contouren van het plangebied 
mogelijk ook sprake was van reliëfsituaties. Zodoende geldt voor het dekzand een 
middelhoge verwachting voor de periode vanaf het Late Paleolithicum en Mesolithicum en 
een hoge archeologische verwachting voor het Neolithicum indien in het plangebied sprake 
is van intacte podzolbodems op een dekzandopduiking. Dergelijke hogere en drogere 
locaties, en met name indien deze in een reliëfsituatie gelegen waren, vormden 
aantrekkelijke locaties voor bewoning. 

 

Vanwege de landschappelijke situatie in de periode vanaf de Midden/Late IJzertijd en 
Romeinse tijd tot en met Vroege Middeleeuwen geldt voor deze perioden een lage 
archeologische verwachting. Het landschap was tot aan de eerste bedijking nog sterk onder 
invloed van de zee die in verschillende transgressieperioden het kweldergebied 
overstroomde, waarbij rond 800 na Chr. in het plangebied nog een grote zee-inbraak 
aanwezig was, en in perioden van een regressie juist weer landaanwas veroorzaakte. Het 
gebied was daarom in sommige tijden te gebruiken als weidegrond, maar ongeschikt voor 
de vestiging van nederzettingen. 
 


 

 7 (52) 

 

Uitzondering hierop zijn de wierdes, zoals er één aan de oostzijde van het plangebied 
bekend is en mogelijk nog één aan de noordwestzijde van het plangebied gelegen was 
(deze laatste is mogelijk niet meer intact aanwezig als gevolg van de aanleg van het 
industrieterrein op deze locatie). Hierop kan bewoning aanwezig zijn geweest uit deze 
periode, hoewel daarvoor geen duidelijke bewijzen beschikbaar zijn. Niet eerder in kaart 
gebrachte wierdes kunnen in dit gebied verwacht worden op of aan de rand van 
kwelderruggen en getij-inversieruggen, zoals die in verschillende delen van het plangebied 
aanwezig zijn. Zodoende kunnen resten aanwezig zijn op de eerste ophogingslagen, de 
zogenaamde terpzool, waarbij het daarboven liggende ophogingspakket in de Nieuwe Tijd 
is afgegraven. Voor dergelijke wierdes geldt indien deze aanwezig blijken te zijn een hoge 
archeologische verwachting voor deze periode. Opgemerkt dient hierbij te worden dat veel 
wierden ooit zijn begonnen als vlaknederzetting op een kwelderrug of oeverwal. Niet alle 
vlaknederzettingen uit de periode IJzertijd – Romeinse Tijd zullen wierden zijn geworden en 
veel zijn overslibd geraakt. Zodoende kunnen dus ook archeologische resten aanwezig zijn 
uit deze periode indien geen wierden bewaard zijn gebleven. 

 

In de periode vanaf de eerste bedijkingen, vooral na de Marcellusvloed van 1219, was het 
gebied beter beschermd tegen zee-inbraken en springvloeden en was een meer permanent 
landgebruik en bewoning mogelijk op de gebieden binnen de zeedijk en bijvoorbeeld de 
hoger gelegen kwelderruggen en getij-inversieruggen – zonder dat hierbij een wierde 
noodzakelijk was. Vindplaatsen uit de Middeleeuwen op dergelijke landschappelijke locaties 
zijn in het plangebied echter niet bekend, zodat voor deze periode een middelhoge 
archeologische verwachting geldt. Naast een verwachting op het aantreffen van 
nederzettingen uit deze periode kunnen de resten van een voormalige dijk en historische 
weg in het plangebied verwacht worden (respectievelijk in het midden van de zuidelijke helft 
van het plangebied en langs de noordoostrand van het plangebied). 

 

Op basis van het historische kaartmateriaal uit de periode vanaf het einde van de 18e eeuw 
is vastgesteld dat in het plangebied pas vanaf het begin van de 20e eeuw op een enkele 
locatie bebouwing aanwezig is. Zodoende geldt voor de Nieuwe Tijd een lage 
archeologische verwachting op het aantreffen van resten van bebouwing. 

 

Gedurende de Tweede Wereldoorlog maakte het middendeel van het plangebied onderdeel 
uit van de Atlantikwal en tegen het einde van deze oorlog was het gehele plangebied in 
gebruik als operatieterrein Delfzijl. Op basis van de luchtfoto’s uit deze periode is 
vastgesteld dat o.a. een uitgestrekte loopgraaf in het midden van het plangebied van west 
naar oost aanwezig was in deze periode en als gevolg van het gebruik van dit gebied als 
slagveld kunnen mogelijk archeologische resten van munitie, wapens, opstellingen voor 
artillerie, verzamelplaatsen, commandoposten en logistieke voorzieningen verwacht 
worden, naast statische resten zoals stellingen, versperringen en ondersteunende posten. 
Daarnaast kunnen inslagen van granaten en mortieren verwacht worden. 

 

In het plangebied zijn in het kader van de geplande herinrichtingen aan het energiesysteem 
en net grootschalige bodemingrepen gepland, die in verschillende zones tot verschillende 
dieptes zullen gaan plaatsvinden. Archeologisch gezien kunnen in het plangebied eveneens 
in verschillende zones op verschillende dieptes archeologische resten (uit de periodes vanaf 
de Steentijd tot de Nieuwe Tijd en Tweede Wereldoorlog) verwacht worden. Lokaal kan het 
dekzand namelijk al binnen 1,5 tot 3 m -mv aanwezig zijn, en direct onder de bouwvoor zijn 
kwelderruggen en mogelijk wierden aanwezig, wordt een voormalige dijk en historische weg 
in de ondergrond verwacht en kunnen archeologische resten van de Atlantikwall en een 
slagveld uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig zijn. Op de locaties waar de geplande 
bodemingrepen deze mogelijk archeologische waarden kunnen verstoren, wordt daarom 
een archeologisch vervolgonderzoek aangeraden.
description: SWAR