DOI: 10.17026/dans-24z-7jsq
title: Archeologiebalans 2002

description: &lt;p&gt;De nul-versie van de Archeologiebalans maakt voor drie thema’s die van belang zijn voor het beleid rond de archeologische monumentenzorg de balans op. Het gaat hierbij om de stand van zaken van de archeologie en het archeologisch erfgoed, de ontwikkelingen in de afgelopen jaren en de toekomst van dit erfgoed in relatie tot de ruimtelijke ontwikkelingen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Archeologie en archeologisch erfgoed (2)&lt;br&gt;Archeologische resten vormen de belangrijkste bron voor de kennis over het grootste deel van het verleden. Voor minder dan 1 procent zijn deze resten zichtbaar. Bij grondwerk of door opgravingen krijgen we zicht op dit verborgen ‘archief’. Zowel door natuurlijke processen als door het ingrijpen van de mens gaat dit archeologisch erfgoed echter definitief verloren. Voor een goede bescherming van wat nog over is, moeten we weten waar archeologische resten aanwezig zijn en van welke aard en waarde ze zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Stand van zaken (3)&lt;br&gt;Wat maakt een vindplaats waardevol? Wanneer wordt onderzoek of behoud relevant? Voor een deel is dat afhankelijk van kenmerken van de vindplaats zelf. Daarnaast bepalen drie factoren die los staan van die ene vindplaats de potentiële waarde. Ze worden in de paragrafen 3.2-3.5 onder de loep genomen:&lt;br&gt;• de algemene stand van kennis&lt;br&gt;• de beschikbaarheid van archeologische resten elders&lt;br&gt;• de staat waarin die resten verkeren&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kennis en kennislacunes (3.2)&lt;br&gt;Het huidige overzicht van de kennis van de archeologie en de gaten daarin is zeer globaal, subjectief en onevenwichtig. Sommige perioden zoals de Steentijd en de overgang van de Romeinse Tijd naar de Middeleeuwen zijn slecht bekend. Ook verschilt de kennis over het verleden van regio tot regio. Gebieden die een absolute kennislacune vormen, zijn het Friese veengebied, het Limburgse zandgebied, Flevoland en de Hollandse duinen. Ten opzichte van de middeleeuwse stad vormt het platteland een lacune in de kennis.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voorraad (3.3)&lt;br&gt;De voorraad archeologie waarover we nu en in de toekomst kunnen beschikken is deels bekend (3.3.1). Momenteel is van 10 572 terreinen de archeologische waarde vastgesteld en vastgelegd op de provinciale Archeologische Monumenten Kaarten (AMK). Van nog eens 2 172 bekende terreinen moet de waarde echter nog worden beoordeeld. Ook een deel van de historische stadsen dorpskernen ontbreekt nog op de kaarten. Vooral de afgedekte landschappen in de lage delen van Nederland zijn door de goede conserveringsomstandigheden internationaal gezien van grote waarde.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Kijkend naar de potentiële voorraad archeologie heeft ongeveer tien procent (ca. 10 000 km2) van het Nederlandse grondgebied naar verwachting een grote kans op het aantreffen van archeologische vindplaatsen (3.3.2). Hiervan ligt 5 859 km2 op het land en 4 128 km2 onder water. De trefkansen zijn vastgelegd op de Indicatieve Kaart van Archeologische Waarden (IKAW). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;In depots voor bodemvondsten worden vondsten, monsters, foto’s, tekeningen en verslagen bewaard van opgravingen in Nederland (3.3.3). Na de opgraving vormen deze de enige weerslag van het bodemarchief dat voor (her-)interpretatie is te raadplegen. Het huidige depotstelsel is over het geheel genomen echter onvoldoende toegerust om haar taken uit te voeren.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De toestand van de wettelijk beschermde archeologische monumenten (3.4)&lt;br&gt;Bijna 60 procent van het totaal aantal wettelijk beschermde archeologische monumenten is in slechte of matige staat en ruim 40 procent wordt niet goed beheerd. Duurzaam behoud is bij ruim eenderde van alle monumenten niet gegarandeerd. De wettelijke bescherming van archeologische vindplaatsen is alleen zinvol met een beleid voor duurzame instandhouding.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Atlas van kennis en voorraad (3.5)&lt;br&gt;In de ‘Atlas van kennis en voorraad’ wordt per archeologische regio een landsdekkend beeld geschetst van de archeologische kennis en van de bekende en potentiële voorraad archeologie.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ontwikkelingen (4)&lt;br&gt;Voor de vormgeving en toetsing van beleid voor de archeologie en de archeologische monumentenzorg is inzicht nodig in de ontwikkelingen in de ontsluiting van het bodemarchief, in de maatschappelijke belangstelling voor de archeologie en in de wijze waarop gegevens van archeologisch onderzoek voor een groter publiek toegankelijk worden gemaakt. Na een historisch overzicht (4.2) wordt met een reeks indicatoren een indruk gegeven van de ‘vraag’ naar archeologie, het ‘aanbod’ dat daar tegenover staat, en van de ‘voorwaarden’ die het aanbod mogelijk maken (4.3-4.5).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vraag (4.3)&lt;br&gt;Hoe groot is de ‘vraag’ naar archeologie binnen de samenleving? Hoe belangrijk vindt men archeologie? We beschikken niet over kwantitatieve gegevens die op dergelijke vragen een direct, gefundeerd antwoord geven. In paragraaf 4.3 wordt dit daarom op indirecte manier gedaan aan de hand van een reeks indicatoren:&lt;br&gt;• Een indicator voor de ‘vraag’ naar archeologie is onder andere het aantal artikelen dat in kranten verschijnt over archeologie (4.3.1). Gemiddeld wordt er 130 keer per week in de lokale, regionale en/of landelijke pers over archeologie geschreven. Iedere week komen ca. 18 verschillende nieuwsfeiten of onderwerpen aan bod.&lt;br&gt;• Ook op internet is er ‘vraag’ naar archeologie (4.3.2). Sinds de introductie van internet nemen de bezoekersaantallen van de afzonderlijke archeologische sites sterk toe.&lt;br&gt;• Een andere indicator zijn de bezoekersaantallen van archeologische musea en presentaties (4.3.3). In 1995 heeft volgens een NIPO-onderzoek ruim 19 procent van de Nederlandse bevolking één of meerdere archeologische presentaties bezocht.&lt;br&gt;• De oplage van het enige populair-wetenschappelijke archeologische tijdschrift is de afgelopen zes jaar met ruim 48 procent toegenomen (4.3.4). De oplage van verenigingsbladen is in tien jaar licht gestegen. Uitschieter is het blad voor detectorarcheologie met een stijging van ruim 40 procent in de afgelopen vier jaar.&lt;br&gt;• De ledentallen van de oudere archeologische verenigingen blijven relatief constant (4.3.5). Met name door de opkomst van een nieuwe vereniging, ‘De Detector Amateur’ in 1992, is het ledental van alle archeologische verenigingen bij elkaar in 2000 ruim 22 procent hoger dan in 1990.&lt;br&gt;• Onder beginnende studenten neemt de interesse in de archeologie sterk toe (4.3.6). In zeven jaar tijd is er een toename van 123 procent van het aantal eerstejaars archeologiestudenten.&lt;br&gt;• Het aantal deelnemers aan archeologische cursussen voor professionals stijgt de laatste jaren sterk (4.3.7). De deelnemers aan populaire cursussen variëren van 25 per jaar bij de Open Universiteit tot bijna een half miljoen kijkers naar één Teleac-aflevering van ‘Nederland in de Prehistorie’. Het gemiddelde marktaandeel van deze Teleac-serie lag op bijna 11 procent.&lt;br&gt;• Steeds meer beheerders van archeologische monumenten laten inspecties uitvoeren of sluiten een abonnement af bij de stichting Archeologische Monumentenwacht (4.3.8). Het besef dat het cultureel erfgoed goed moet worden beheerd, neemt blijkbaar toe. Het afsluiten van abonnementen gebeurt echter voornamelijk door de grote beheerders, meestal Rijksinstellingen. De kleinere beheerders laten het wat dat betreft nog afweten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Aanbod (4.4)&lt;br&gt;Tegenover de ‘vraag’ naar archeologie in de samenleving staat het ‘aanbod’ dat het archeologisch werkveld levert. Voorbeelden hiervan zijn opgravingen, publicaties, tentoonstellingen en in het open veld te bezichtigen en te beleven archeologische plaatsen, kortom: zaken waar het publiek kennis kan nemen van de archeologie. De analyse van de cijfers hierover levert het volgende op: &lt;br&gt;• Tussen 1900 en 2000 zijn meer dan 5 900 opgravingen uitgevoerd (4.4.1). In de loop der jaren worden steeds meer partijen hierbij betrokken. In 2001 wordt meer dan 70 procent van de opgravingen door commerciële bedrijven uitgevoerd.&lt;br&gt;• Sinds het midden van de jaren ’70 groeit het aantal publicaties over archeologie gestaag (4.4.2). Een versterkte toename is te zien sinds het begin van de jaren ’90, voornamelijk veroorzaakt door de toename van rapporten. Vanaf de tweede helft van de jaren ’90 groeit het aantal elektronische publicaties over archeologie. Het aantal wetenschappelijke uitgaven, anders dan rapporten, lijkt in deze periode af te nemen. Onduidelijk is hoe groot het aandeel niet ontsloten ‘grijze’ literatuur is.&lt;br&gt;• Er is een flinke toename in het aantal toeristische archeologische routes (4.4.3). De aandacht is hierbij in de loop van de tijd verschoven van louter archeologie naar aandacht voor het cultuurlandschap als geheel en de archeologie als deel daarvan. Steeds meer instanties nemen het initiatief tot het maken van dergelijke routes.&lt;br&gt;• Terwijl het aantal archeologische exposities over buitenlandse onderwerpen door de jaren heen vrij constant blijft, neemt het aantal exposities over Nederlandse onderwerpen af (4.4.4).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voorwaarden (4.5)&lt;br&gt;Om archeologie mogelijk te maken, om het ‘aanbod’ aan archeologie als reactie op de ‘vraag’ in de samenleving te realiseren, moet aan een reeks voorwaarden voldaan zijn: archeologische terreinen moeten zijn ontdekt en in kaart gebracht, toevalsvondsten geregistreerd, monumenten beschermd, archeologen en beleidsmedewerkers opgeleid, opgravingsbedrijven voorhanden zijn, waarborgen voor kwaliteit geregeld etcetera. Enkele van deze voorwaarden worden gepresenteerd:&lt;br&gt;• Begin 2002 waren 58 313 waarnemingen van archeologische verschijnselen in Nederland geregistreerd in de landelijke archeologische databank Archis (4.5.1).&lt;br&gt;• Archeologische karteringen, en bedrijven die deze karteringen uitvoeren, nemen de laatste jaren sterk in aantal toe (4.5.2). Opdrachtgevers zijn steeds vaker gemeenten en particulieren.&lt;br&gt;• Begin 2002 waren 1 754 terreinen wettelijk beschermd als archeologisch monument op basis van de Monumentenwet (4.5.3).&lt;br&gt;• Uitvoerende taken zijn de afgelopen tien jaar verschoven van alleen overheden naar steeds meer bedrijven (4.5.4). De sterk gegroeide omvang van de archeologische activiteiten wordt weerspiegeld in een groei van de capaciteit bij gemeenten, provincie en rijk maar vooral bij die van marktpartijen. De universitaire capaciteit blijft hierbij achter.&lt;br&gt;• Bij de aanleg van wegen, waterwegen en spoorwegen door Rijkswaterstaat en Railinfrabeheer wordt de archeologie in een vroege fase opgenomen in de planning (4.5.5). De archeologie heeft met deze grote infrastructurele projecten veel geleerd, met name omdat de archeologie binnen een project beheersbaar en controleerbaar diende te zijn. Tijdens het werk aan de Betuweroute is een systematiek ontwikkeld waarmee het archeologisch proces een concrete en toetsbare plaats heeft gekregen binnen het gehele project.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Toekomst (5)&lt;br&gt;De ruimtelijke plannen voor de komende tien jaar zijn van grote invloed op het bodemarchief. Enerzijds vormen ze een bedreiging voor het archeologisch erfgoed, anderzijds bieden ze mogelijkheden voor onderzoek naar het verleden, het in stand houden van monumenten en een betekenisvolle inrichting van de ruimte.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ruimtelijke ontwikkelingen en de archeologie (5.2)&lt;br&gt;De ruimtelijke plannen tot 2010 beslaan ruim 28 000 ha gebied met een zeer hoge kans op archeologische waarden. Ruim 1100 bekende archeologische objecten met een hoge of zeer hoge waarde worden geraakt, waarvan 140 wettelijk beschermde monumenten. De plannen voor ‘wonen’ raken ruim 300 archeologische objecten, die voor ‘werken’ 158, ‘infrastructuur’ 335, ‘water’ 39 en ‘natuur’ 271. De effecten en mogelijkheden die de plannen voor de verschillende thema’s met zich meebrengen zijn divers.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Atlas van kansen en bedreigingen (5.3)&lt;br&gt;De ‘Atlas van kansen en bedreigingen’ licht de effecten van de ruimtelijke plannen op de archeologie nader toe. Voor twaalf gebieden worden uitsneden van de ‘Nieuwe Kaart van Nederland 2.0’ gepresenteerd waarop de archeologische waarden geconfronteerd zijn met de plannen voor de toekomst. Deze voorbeelden tonen aan dat er sprake is van bedreigingen maar zeker ook kansen voor de archeologie.&lt;/p&gt;