DOI: 10.14457/tu.the.2015.631
title: ศาลและวิธีพิจารณาคดีทุจริต

description: ปัญหาทุจริต นับว่าเป็นปัญหาที่ร้ายแรง เป็นอาชญากรรม และเป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงของประเทศ เป็นที่ยอมรับทั้งในประเทศไทยและแม้กระทั่งอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการต่อต้านการทุจริต ค.ศ. 2003 ก็ได้รับรองบทบาทหน้าที่ขององค์กรตุลาการว่าเป็นหนึ่งในกระบวนการยุติธรรมที่สำคัญอย่างยิ่งในการมีส่วนร่วมป้องกันและปราบปรามการทุจริตคอร์รัปชันและการใช้ตำแหน่งหน้าที่โดยมิชอบ ปัจจุบัน กระแสแนวคิดที่ให้รัฐจัดตั้งศาลพิเศษกำลังได้รับการสนับสนุนเป็นอย่างมาก เช่น ประเทศฟิลิปปินส์ โดยจัดตั้งหน่วยงานศาลที่ชื่อว่า “Sandiganbayan” มาเพื่อพิจารณาคดีเกี่ยวกับการทุจริตคอร์รัปชั่น และเนื่องด้วยพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ พ.ศ. 2542 แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2554 มาตรา 98/1 บัญญัติหลักการให้การดำเนินกระบวนพิจารณาคดีอาญาของเจ้าหน้าที่รัฐในคดีทุจริตให้ใช้ระบบไต่สวน ซึ่งเป็นการดำเนินกระบวนพิจารณาคดีอาญาที่มีพื้นฐานของหลักการแนวคิดและทฤษฎีที่เป็นรูปแบบเฉพาะ ประกอบกับคดีที่เจ้าหน้าที่ของรัฐกระทำการทุจริตประพฤติมิชอบมีปริมาณมากและการแสวงหารวบรวมพยานหลักฐานเป็นไปอย่างยากลำบาก ล่าช้า ขาดประสิทธิภาพ อีกทั้งคดีทุจริตเป็นคดีที่มีลักษณะเฉพาะแตกต่างจากคดีอาญาทั่วไป คือ เป็นคดีที่ไม่มีผู้เสียหาย (victimless crime) ทำให้โอกาสในการดำเนินคดีต่อผู้กระทำความผิดเป็นไปได้ยาก เป็นสาเหตุให้กระบวนวิธีพิจารณาพิพากษาคดีอาญาในรูปแบบปกติไม่เหมาะสม วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งเน้นศึกษาถึงการจัดตั้งศาลต่อต้านการทุจริตและระบบวิธีพิจารณาคดีทุจริต เพื่อศึกษาค้นคว้า และวิเคราะห์เปรียบเทียบ แนวทางที่เหมาะสมกับสภาพการเมืองการปกครองและลักษณะของสังคมไทย ในการพิจารณาพิพากษาคดีที่เจ้าหน้าที่ของรัฐทุจริตคอร์รัปชั่น เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์หลักที่สำคัญ คือ ทำให้การดำเนินคดีในศาลเกิดประสิทธิภาพสูงสุดในการยับยั้งและปราบปรามการทุจริตคอร์รัปชั่น   มีมาตรฐานที่ถูกต้อง เป็นธรรม รวดเร็ว มีประสิทธิภาพ และคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของผู้ถูกกล่าวหา สมดังเจตนารมณ์ของบทบัญญัติแห่งกฎหมายและความคาดหวังของประชาชนในสังคมจากการศึกษาพบว่า ในประเทศไทยมีรูปแบบการดำเนินคดีอาญากับผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง คือ ศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองซึ่งมีการดำเนินงานที่ปรากฏผลสัมฤทธิ์และมีกระบวนวิธีพิจารณาที่ใกล้เคียงกัน โดยใช้ระบบไต่สวนในการดำเนินกระบวนพิจารณา ให้เป็นแม่แบบหลักในการพิจารณาและเทียบเคียง และเพื่อความสอดคล้องกับลักษณะโครงสร้างของระบบศาลยุติธรรมในประเทศไทย จึงควรมีผู้พิพากษาที่มีความรู้ความเข้าใจในปัญหา รวมทั้งวิธีพิจารณาที่กำหนดขึ้นเป็นพิเศษ เพื่อที่จะได้สามารถดำเนินกระบวนพิจารณาแสวงหาข้อเท็จจริงได้อย่างมีประสิทธิภาพและเป็นธรรม อีกทั้ง จากการศึกษาประเทศต่างๆ ที่มีปัญหาการทุจริตในระดับสูง เช่น ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย อินเดีย และเนปาล เป็นต้น ก็มีการจัดตั้งศาลพิเศษเพื่อพิจารณาคดีทุจริตให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ รวดเร็วและลงโทษหนักกว่าคดีอาญาทั่วไป โดยมีวัตถุประสงค์สำคัญ คือ เพื่อให้ได้ผู้พิพากษาที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญในการพิจารณาคดีทุจริตที่มีลักษณะเฉพาะและซับซ้อน แสวงหาพยานหลักฐานได้ยาก และมีวิธีพิจารณาที่มีลักษณะเฉพาะ ซึ่งจะนำไปสู่การนำตัวผู้กระทำความผิดมาลงโทษให้เห็นเป็นที่ประจักษ์ และทำให้คดีที่พิจารณามีคุณภาพสูงจากการศึกษาผู้เขียนจึงข้อเสนอแนะว่า มีความจำเป็นอย่างยิ่งที่สมควรจัดตั้งศาลแผนกคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ เป็นศาลชำนัญพิเศษ มี 2 ชั้น คือ ศาลอุทธรณ์ (และศาลอุทธรณ์ภาค) แผนกคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ และศาลฎีกาแผนกคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ และปรับปรุงพัฒนาระบบวิธีพิจารณาคดีทุจริต ในประเด็นสำคัญต่างๆ เช่น การอุทธรณ์คำพิพากษาหรือคำสั่งของศาลอุทธรณ์แผนกคดีทุจริตและประพฤติมิชอบ ให้อุทธรณ์ไปยังศาลฎีกาแผนกคดีทุจริตและประพฤติมิชอบเพื่อเป็นหลักประกันสิทธิในการอุทธรณ์คดีอาญาของฝ่ายจำเลยด้วย กำหนดคุณสมบัติของผู้พิพากษา  ที่จะเป็นองค์คณะให้เป็นผู้มีความชำนาญและเสริมสร้างทักษะการพิจารณาคดีทุจริตและประพฤติ     มิชอบให้แก่ผู้พิพากษาที่ปฏิบัติหน้าที่อย่างสม่ำเสมอ กำหนดให้ผู้เสนอคดีต่อศาล คือ อัยการสูงสุด คณะกรรมการ ป.ป.ช. และคณะกรรมการ ป.ป.ท. เท่านั้น และประการสำคัญ คือ ใช้ระบบไต่สวนตามที่กฎหมายกำหนด โดยให้ศาลยึดสำนวนของอัยการสูงสุดหรือรายงานของคณะกรรมการ ป.ป.ช. และคณะกรรมการ ป.ป.ท. เป็นหลักและอาจไต่สวนหาข้อเท็จจริงและเพิ่มเติมได้ตามที่เห็นสมควร เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุดและลดขั้นตอนที่ไม่จำเป็นในการพิจารณา สมดังวัตถุประสงค์ที่สังคมต้องการเห็นการป้องกันและปราบปรามการทุจริตมีประสิทธิภาพ และแสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นตั้งใจของรัฐที่จะดำเนินการปราบปรามการกระทำอันเป็นการทุจริตประพฤติมิชอบให้หมดไปด้วย