DOI: 10.17026/ar/g2kywp
title: De Hof te Helpman. Archeologisch onderzoek Van Houtenlaan 27 te Groningen, gemeente Groningen (GR)

description: Het onderzoeksgebied valt binnen de oude kern van het dorp Helpman, zoals weergegeven op de Cultuurhistorische Waardenkaart van gemeente Groningen. De contour van deze kernen is aangegeven op basis van de oudste beschikbare historische kaarten en is in ieder geval terug te zien op de kaart van Jannes Tideman uit 1672. Hoe de kernen daarvoor er hebben uitgezien is niet bekend. Hoewel Helpman volgens schriftelijke bronnen in elk geval in de 13e eeuw al bestond, geven de binnen het onderzoeksgebied gevonden sporen en vondsten aan dat het terrein in elk geval al vanaf de vroege middeleeuwen bewoond was. Gezien de aangetroffen resten van prehistorische bewoning in de (directe) omgeving van het onderzoeksgebied, is het echter goed denkbaar dat het terrein ook in de perioden daarvoor in gebruik kan zijn geweest. Hier zijn binnen het onderzoeksgebied zelf, op een scherf Romeins terpaardewerk na, geen tastbare bewijzen voor aanwezig.

Hoewel verspreid over het hele onderzoeksgebied vondsten en sporen uit de middeleeuwen zijn gevonden, is duidelijk dat in de zuidelijke helft van het onderzoeksgebied de kern van de laatmiddeleeuwse bewoning ligt. In het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied ligt een erf uit de late middeleeuwen. Dit erf bestaat uit een grote boerderij van het type Gasselte, een schuur en een grote en diepe boomstamwaterput die twee fasen kent. Op basis van het aangetroffen vondstmateriaal en de dendrodatering van de waterput dateert het erf uit de 13e/14e eeuw. Het gaat hier om een domein of een hof dat in 13e-/en 14e-eeuwse oorkonden voorkomt en een connectie moet hebben gehad met het bisdom Utrecht. Dit blijkt uit onder meer uit een oorkonde uit circa 1335. Deze oorkonde betreft een register van inkomsten van het Domkapittel Utrecht uit Groningen en Drenthe, waarin de hof wordt genoemd. De vondsten van de bronzen arm van een muntbalans en van verschillende 13e- en begin 14e-eeuwse zilveren munten in en om de boerderij kunnen aangeven dat hier belasting werd geïnd voor het bisdom Utrecht.

In de tweede helft van de 14e eeuw doen zich veranderingen voor binnen de hof. Uit een drietal oorkondes uit 1365 blijkt dat de hof in 1365 door het bisdom in twee delen werd opgesplitst en voor de helft werd verpacht, ongetwijfeld vanwege financiële problemen van het bisdom. Deze tweedeling is ook zichtbaar in de resultaten van het huidige onderzoek, vooral op basis van de aangetroffen munten. De munten uit de 13e en 14e eeuw zijn vooral op het erf in het zuidelijk deel van het onderzoeksgebied gevonden en de munten uit de periode 14e t/m 16e eeuw vrijwel uitsluitend in het noordelijk deel van het onderzoeksgebied. Ook wordt het gebied in de 14e/15e eeuw opnieuw verkaveld.

Hoewel in het noordelijk deel van het onderzoeksgebied ook veel vondstmateriaal is aangetroffen uit de middeleeuwen, heeft een deel van de sporen hier een duidelijk jongere, nieuwetijdse datering. Uit de onderzoeks-gegevens blijkt dat hier een omgracht terrein aanwezig was, waarvan een grote gracht is teruggevonden die binnen het onderzochte gebied globaal noordoost-zuidwest loopt. Ten zuiden hiervan ligt een dubbele sloot/ gracht, die afbuigt naar het westen. De precieze ouderdom van deze sloten/ gracht is niet helemaal duidelijk, maar gezien de grote hoeveelheid 16e-eeuws draaischijfaardewerk die hierin gevonden is, lijkt een datering in de 16e eeuw voor de hand te liggen. Een waterput die bij de gracht is gevonden aan de rand van het terrein dat omgracht moet zijn geweest, dateert op basis van dendrochronologisch onderzoek uit het eind van de 16e eeuw. Dit terrein is intrigerend: verwijzingen naar een omgracht terrein of huis op deze locatie zijn (vooralsnog) onbekend en ook op het oudst beschikbare kaartmateriaal dat van het gebied bestaat, een kopergravure uit 1674 naar een kaart van Jannes Tideman, is op deze locatie geen omgracht terrein zichtbaar. Dit geeft aan dat aan het begin van het vierde kwart van de 17e eeuw dit terrein reeds verdwenen was.

Uit de gravure uit 1674 is tevens duidelijk dat het onderzoeksgebied in elk geval vanaf deze periode een functie had als tuin en/of bouwland van de boerderij die aan de oostrand van het gebied lag. Vooral op de kaart van Eckeringa uit 1787 is deze functie goed zichtbaar, met tevens de indeling van het terrein in verschillende percelen. De laag die in het veld is omschreven als ‘esdek’ zal aan deze periode moeten worden toegeschreven. Het terrein behield deze functie totdat de directe omgeving van het terrein vanaf het begin van de 20e eeuw langzaamaan bebouwd werd en op het terrein zelf in het begin van de jaren 1960 bebouwing verrees.