DOI: 10.17026/ar/ychfvr
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de realisatie van getijdennatuur in de Sliedrechtse Biesbosch, Boven en Beneden Merwede, gemeente Altena/ Dordrecht/ Hardinxveld Giessendam
title: Ruimtelijk advies op basis van bureauonderzoek

description: In opdracht van Witteveen+Bos heeft Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd ten behoeve van het project Sliedrechtse Biesbosch, bestaande uit vier verschillende deelgebieden te Dordrecht, Boven-Hardinxveld en Sleeuwijk, in de gemeenten Dordrecht, Hardinxveld-Giessendam en Altena (kaart 1).
Het plangebied bestaat uit vier deelgebieden: Hel- en Zuilespolder (deelgebied 1), Gors en Aanwas (deelgebied 2), Wantij (deelgebied 3) en Avelingen (deelgebied 4). Binnen de deelgebieden zullen verschillende werkzaamheden plaatsvinden om getijdennatuur te creëren.
Voor ieder deelgebied is een bureauonderzoek uitgevoerd. De uitkomsten van deze vier onderzoeken worden in het onderhavig rapport gezamenlijk gepresenteerd. In tabel 1 en 2 zijn de opgestelde adviezen samengevat weergegeven. 

Deelgebied 1 Hel- en Zuilespolder
Het deelgebied Hel- en Zuilespolder is gelegen ten oosten van het bewoningscentrum van Dordrecht, ten zuiden van de Beneden-Merwede in de Sliedrechtse Biesbosch. Aan de zuid- en oostzijde wordt het deelgebied begrensd door Moldiep en Helsloot. Aan de westzijde is een wandelpad gelegen dat de grens van het deelgebied vormt. Binnen het deelgebied wordt een langsdam en meerdere kreken gerealiseerd. Daarbij worden een aantal kades doorbroken om getijdennatuur te creëren. Omliggende gebieden worden beschermd door de aanleg van nieuwe kades. 

Archeologische verwachting op basis van het bureauonderzoek
Binnen het deelgebied is sprake van een middelhoge archeologische verwachting op het aantreffen van resten daterend van vóór de Middeleeuwen, door de aanwezigheid van verschillende stroomgordels. Deze resten worden echter op een grote diepte van ca 5 m onder maaiveld verwacht. 
Vanaf de Middeleeuwen is bewoning in het deelgebied mogelijk, zeker vanaf de Volle Middeleeuwen als ook een nederzetting bij Dordrecht en ontginningen in het gebied zijn vastgesteld. Vermoedelijk betreft het kleinschalige ontginningsnederzettingen. Het plangebied is gelegen ter plaatse van Lang Ambacht. Deze resten zijn vermoedelijk verspoeld door de vele overstromingen in het gebied in de Late Middeleeuwen, zoals de St. Elisabethsvloed. De locatie van het verdronken dorp is nog niet bekend. Indien hiervan resten binnen het plangebied aanwezig zijn, kunnen deze voorkomen onder het aan de basis van het Merwededek. De onderkant van dit dek is ter plaatse van het zuidelijke deel van het plangebied vermoedelijk gelegen op ca. 1,8 – 2,0 m NAP (ca. 2,5 m onder maaiveld). Dichter bij de Merwede kan dit pakket ook dieper dan 4,0 m – NAP aanwezig zijn. Het gebied heeft op de overgang van de Middeleeuwen naar de Nieuwe tijd voornamelijk onder water gelegen en is in deze periode vooral in gebruik als vissersgrond. Resten van deze activiteiten kunnen aanwezig zijn binnen het deelgebied. Deze resten worden in het Merwededek verwacht. 
Vanaf de Nieuwe tijd (17e eeuw) komt het gebied langzaamaan weer droog te liggen en wordt weer in gebruik genomen. Uit de historische kaarten blijkt het gebied voornamelijk in gebruik is als hooiland en uiterwaard. Daarnaast zijn wel meerdere kades, dijken en andere waterwerken geconstateerd, waarvan, indien verdwenen, mogelijk nog resten van aanwezig kunnen zijn. 

Advies Archeologie
Voor het advies (kaart 8-1) wordt onderscheid gemaakt tussen het noordelijke deel van het deelgebied (buitendijks) en het zuidelijke deel ter hoogte van de polder (binnendijks). Bij de geplande ontgravingen in het noordelijke deel behoren de aanleg van het nieuwe kreeksysteem, de aanleg van de langsdam, en de doorbraak van de kade richting de uiterwaarde in het noordelijke deel. Voor deze werkzaamheden geldt dat ze voornamelijk plaatsvinden ter hoogte van reeds bestaande kreken. De noordelijke nieuw te graven kreek is gelegen op een stuk grond dat aanwas is vanaf 1851 (zie eerste herziening rivierkaart). Binnen dit deel van het deelgebied worden enkel sporadische activiteiten verwacht met betrekking tot de visserij of mogelijke scheepswrakken. Het is niet mogelijk om in een vooronderzoek op deze resten te toetsen. Door de lage verwachting op deze resten vanwege de hoge mate van verstoring binnen dit deel van het deelgebied wordt ook geen actieve archeologische begeleiding geadviseerd. Voor dit deel wordt geadviseerd om te werken met een passieve archeologische begeleiding, waarbij een archeoloog ter plaatse wordt geroepen indien sprake is van archeologische resten. Hiervoor dient eerst een Werkprotocol Toevalsvondsten te worden opgesteld.
Binnen het zuidelijke deel dient rekening gehouden te worden met ontgravingen en ophogingen over het hele gebied. Dit komt mede doordat het momenteel nog niet te specificeren is waar en in welke mate opgehoogd wordt voor de aanleg van de verschillende eilandjes. Hoewel de te graven kreken wel gepland zijn, is ook aangegeven dat ontgravingen verwacht worden voor de aanleg van een flauw talud. De locatie van die taluds is nog niet aangegeven. De nieuwe kreken worden mogelijk aangelegd tot in het archeologisch niveau (ca. 1,8 – 2,0 m NAP) waarbij mogelijk aanwezige resten verstoord kunnen worden. Het is van belang om het archeologisch niveau binnen het deelgebied nauwkeurig te bepalen om de mogelijke verstoringen van de geplande werkzaamheden in kaart te brengen. Dit deel is vrij snel na de St. Elisabethsvloed weer boven water komen te liggen. Om het archeologisch niveau te kunnen vaststellen wordt geadviseerd om in dit deel van het deelgebied een inventariserend veldonderzoek uit te voeren in de vorm van een verkennend booronderzoek aanvullend op dit bureauonderzoek, cf. de voorwaarden uit de archeologische beleidskaart om de dikte van het Merwededek te bepalen. Het grid en de te onderzoeken delen dienen vastgesteld te worden op basis van het definitieve ontwerp waarop boringen gezet dienen te worden ter hoogte van alle geplande ontgravingen dieper dan 1 meter, en ophogingen van meer dan 1 meter. Geadviseerd wordt te boren in een verkennend grid van ca. 40 x 45 m. Voorafgaand aan het onderzoek dient het Plan van Aanpak ter goedkeuring te worden voorgelegd aan het bevoegd gezag.

Het is aan het bevoegd gezag om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten dan wel beëindigen van het archeologisch proces.

Naschrift en aanvulling op het advies
Het advies is akkoord bevonden en wordt overgenomen door het bevoegd gezag, gemeente Dordrecht, zoals is gebleken uit de beoordeling van 20 november 2023. Na het opstellen van het rapport en de beoordeling is gebleken dat binnen dit deelgebied de werkzaamheden niet dieper dan 1,20 m -NAP zullen plaatsvinden. De werkzaamheden zijn tot deze diepte vrijgegeven, aangezien ze het archeologisch niveau van ca. 1,80 m -NAP niet zullen verstoren. 

Advies Cultuurhistorie
Binnen het deelgebied is sprake van vier Cultuurhistorische objecten en de polder zelf is aangeduid als kenmerkend. Het gaat om een drietal sluizen, waarvan de Helsluis aangemerkt is als Rijksmonument en de Zuileshoeve. Op basis van de huidige informatie zullen de geplande werkzaamheden geen ingrepen inhouden ten aanzien van deze sluizen of het terrein van de Zuileshoeve. In zijn algemeenheid wordt geadviseerd wordt om de sluizen te behouden, en indien nodig te herstellen/versterken. 
Uit het ontwerp blijkt dat er geen werkzaamheden zullen plaatsvinden aan de Helsluis of het gehele complex. Op het ontwerp staat de tuin aangeduid, welk geen onderdeel is van het Rijksmonument. Geadviseerd wordt om geen ingrepen uit te voeren aan de Helsluis of het complex en om bij het uitvoeren van de werkzaamheden in de omgeving bedachtzaam te zijn op de instandhouding van de sluis en het complex. 
Als laatste dient opgemerkt te worden dat het polderlandschap wel aangetast zal worden door de geplande werkzaamheden. Volgens de Cultuurhistorische kaart van Zuid-Holland is dit landschap al aangetast, enkel de zuidelijke grens heeft nog een hoge waarde. Deze kade blijft bij de huidige plannen bewaard en wordt versterkt. In plaats van akkers en weilanden zal met de nieuwe inrichting het getijde landschap van vóór de inpoldering hersteld worden. De monumenten lijken daardoor losgekoppeld te worden van hun oorspronkelijke context. Doordat de kades van de inpoldering wel bewaard blijven, maar het getijdelandschap weer terugkeert ontstaat een soort combinatie van de twee landschappen of twee tijdslagen. Geadviseerd wordt om deze samenvoeging te benadrukken door ter hoogte van de monumenten de context met het polderlandschap zoveel mogelijk te bewaren en om met de inrichting van het getijdenlandschap rekening te houden met de oorspronkelijke kavelstructuren en vroegere kreeklopen die bij het polderlandschap van belang waren.

Deelgebied 2 Gors en Aanwas
Het deelgebied is gelegen tussen Sleeuwijk en Woudrichem op de zuidelijke over van de Boven-Merwede. Aan de westzijde bevindt zich de Jachthaven van Sleeuwijk, aan de zuidzijde het Oudendijksche gat. De geplande werkzaamheden bestaan uit het uitgraven van kreken en het uitdiepen van bestaande laagtes in het recreatiegebied. 

Archeologische verwachting op basis van het bureauonderzoek
Voor het deelgebied geldt een lage archeologische verwachting op het voorkomen van bewoningsresten van vóór de Middeleeuwen. Vermoedelijk zijn deze resten reeds verspoeld door de Boven-Merwede, welke hier zeker stroomt vanaf de Volle Middeleeuwen. Daarnaast blijkt uit de historische kaarten dat het noordelijke deel van het deelgebied in de Nieuwe tijd gelegen is in de stroom van de Boven-Merwede. Kribben worden aangelegd aan het begin van de 19e eeuw, waardoor hierna land ontstaat ter hoogte van dit deel van het deelgebied. Dit noordelijke deel wordt vervolgens gebruikt als zandwinningsgebied. Dit deel zal daardoor grotendeels vergraven zijn. Hetgeen ook blijkt uit de bodemkaart (kaart 4-2) waarop is aangeduid dat het noordelijke deel afgegraven is. 
Ook in het zuidelijkste deel van het deelgebied is sprake van een lage archeologische verwachting. Dit deel is voornamelijk gelegen in de waterloop Oudendijksche gat, welke tussen 1881 en 1924 lijkt te zijn dichtgeslibd en weer in 2004 opnieuw is uitgegraven. 
Op de kruising van de verschillende kreken zijn mogelijk nog wel resten uit de Nieuwe tijd aanwezig. Het betreft voornamelijk waterwerken die op historische kaarten zijn aangeduid: een oude kade, dam, en sluizen of duikers. 
Resten van scheepswrakken kunnen op voorhand niet uitgesloten worden in de diepere ondergrond van het deelgebied.
Als laatste kunnen resten van de Tweede Wereldoorlog binnen het deelgebied aanwezig zijn. Het gaat om mogelijk een vliegtuigcrash en resten behorend bij de Hintere Wasserstellung. In beiden gevallen dient rekening gehouden te worden met het aantreffen van munitie of bommen. Er worden geen menselijke resten verwacht, aangezien deze geborgen en begraven zijn. De verwachting op het aantreffen van vliegtuigresten is laag. De vliegtuigcrash ter plaatse van het plangebied is gezien de reeds begraven bemanning vermoedelijk al geruimd. 

Advies Archeologie
Het archeologisch advies (Kaart 8-2) wordt gebaseerd op de geplande werkzaamheden en de gespecificeerde archeologische verwachting. Uit deze laatste blijkt dat enkel in het centrum van het deelgebied mogelijk nog resten van waterwerken (kade, sluis, duiker, dam) verwacht kunnen worden. Voor het centrale deel wordt daarom vervolgonderzoek geadviseerd indien uit het definitief ontwerp blijkt dat hier bodemroerende ingrepen gaan plaatsvinden. Het vervolgonderzoek kan gezien de geplande werkzaamheden vermoedelijk het beste plaatsvinden in de vorm van een archeologische begeleiding tijdens de uitvoering van de civiele werkzaamheden, waarbij in geval er archeologische resten worden aangetroffen, deze kunnen worden gedocumenteerd. Indien mogelijk geniet het de voorkeur om het archeologisch onderzoek voor de uitvoer van de werkzaamheden te laten plaatsvinden door middel van een proefsleuvenonderzoek met mogelijke doorstart. Voor beide onderzoeken dient eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, gemeente Altena. Zonder een goedgekeurd PvE kan niet worden begonnen met de werkzaamheden. In het op te stellen PvE dient rekening te worden gehouden met het mogelijk aantreffen van resten van het vliegtuigwrak. 
Het overige deel van de ontgravingen vindt plaats op locaties welke reeds in de Nieuwe tijd afgegraven zijn en vanaf de Middeleeuwen in de stroomgordel van de Boven-Merwede gelegen hebben. Hier wordt verder geen vervolg geadviseerd. 
Het OO onderzoek heeft uitgewezen dat er drie verdachte gebieden zijn. Deze zijn niet gelegen ter plaatsen van de zone waarvoor actieve archeologische vervolgonderzoek is geadviseerd, omdat hier geen graafwerkzaamheden gepland zijn. Indien toch nog graafwerkzaamheden plaatsvinden ter plaatse van deze zones wordt, conform het OO onderzoek aanvullend onderzoek geadviseerd. 

Het is aan het bevoegd gezag om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten dan wel beëindigen van het archeologisch proces. 

Advies Cultuurhistorie
Binnen het deelgebied is voornamelijk sprake van een cultuurhistorisch landschap met enkele uiterlijke kenmerken als broekbos, weids en ongeperceleerd grasland. Met de aanleg van het nieuwe krekensysteem zullen deze kenmerken enigszins aangepast worden, waarbij echter de integriteit van het cultuurhistorische landschap niet onevenredig zal worden aangetast. Na de aanleg van het nieuwe krekensysteem zal binnen het deelgebied nog steeds sprake zijn van een broekbos en een weids ongeperceleerd grasland. 

Naschrift en aanvulling op het advies
De rapportage is beoordeeld. Ten aanzien van de inhoud zijn enkele vragen en opmerkingen verwerkt. Het advies is daarop aangepast naar een nog niet gespecificeerd vervolgonderzoek, aangezien de wijze van uitvoer van de werkzaamheden moet uitwijzen of archeologisch onderzoek voorafgaand kan plaatsvinden. Daarnaast dient in het opste stellen PvE rekening gehouden te worden met het mogelijk aantreffen van resten van het vliegtuigwrak. 

Deelgebied 3: Wantij
Het deelgebied is gelegen in het Wantij bij Dordrecht. Het deelgebied is gelegen aan de noordelijk oever van het Wantij. Ze is gelegen vanaf de Prins Hendrikbrug in het westen naar de Wantijbrug in het oosten. 

Archeologische verwachting op basis van het bureauonderzoek
Voor de waterbodem van het Wantij geldt een gematigde verwachting op het voorkomen van scheepswrakken of -wrakresten uit de Nieuwe Tijd (1500-1950 na Chr.). Deze verwachting houdt verband met het gebruik van het Wantij als een lokale en regionale vaarweg voor de scheepvaart tussen Dordrecht en Geertruidenberg, en lokaal door vissers, jagers, kooikers, griendwerkers en biezensnijders. Indien de baggerwerkzaamheden al zijn uitgevoerd binnen het Wantij, kan deze verwachting worden bijgesteld naar laag. 

Advies Archeologie
Binnen het deelgebied worden wilgenoevers aangelegd. Deze worden op de waterbodem aangelegd, waarbij ze verankerd worden aan palen. Deze palen worden tot 4 m de waterbodem in gedrukt. De exacte uitvoering is nog niet bekend, maar zal naar verwachting weinig impact hebben op eventuele archeologische resten, met de uitzondering op die in de vorm van scheepswrakken. Vervolgonderzoek is afhankelijk van de gemiddelde afstand tussen de palen en de totale oppervlakte van de diameters van de palen. Indien de totale oppervlakte van de palen meer dan 5% (gelijk aan de geldende waarde voor heipalen op landbodems) van het totale deelgebied in de waterbodem verstoren, dient vervolgonderzoek plaats te vinden in de vorm van sonar onderzoek. Door middel van dergelijk onderzoek kunnen scheepswrakken of andere resten onder de waterbodem worden vastgesteld. Aan de hand van de uitkomsten kunnen de vervolgstappen worden bepaald in overleg met het bevoegd gezag. 
Momenteel is nog geen palenplan beschikbaar. Zodra deze beschikbaar is, dient deze te worden voorgelegd aan het bevoegd gezag ter toetsing aan bovenstaand advies. 

Het is aan het bevoegd gezag om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten dan wel beëindigen van het archeologisch proces.

Naschrift en aanvulling op het advies
Het advies en de aanbevelingen zijn akkoord bevonden en worden overgenomen door het bevoegd gezag, de gemeente Dordrecht. 

Advies Cultuurhistorie
Binnen het deelgebied is geen sprake van elementen van cultuurhistorische waarde, waardoor hierover geen advies kan worden opgesteld. 

 
Deelgebied 4 Avelingen
Het deelgebied is gelegen in de Polder de Dordtsche Avelingen, ter hoogte van een wandelpad dat verhoogd in het landschap gelegen is. Binnen het deelgebied wordt een vispassage gerealiseerd.

Archeologische verwachting op basis van het bureauonderzoek
Op basis van de landschappelijke ligging is de archeologische verwachting binnen het deelgebied laag voor de perioden Paleolithicum – Nieuwe tijd. Het pleistocene zand is gelegen op een diepte van ca. 8.00-9.00 m onder maaiveld. Hierop is een waarschijnlijk Basisveen aanwezig. Deze veenlaag wordt afgedekt door rivier(kom)afzettingen. Hier kunnen oude stroomruggen doorheen gelopen hebben. De veenlaag en de stroomruggen worden dieper dan 5 m onder maaiveld verwacht. Hier kunnen resten uit van vóór de Middeleeuwen voorkomen. Het is ook goed mogelijk dat deze verspoeld zijn toen de Merwede stroomgordel actief werd. 
Uit het historische onderzoek blijkt dat het deelgebied ook buiten de oude zeedijk heeft gelegen, waardoor resten van vroeg middeleeuwse ontginningen niet binnen het deelgebied verwacht worden. 
Resten uit de Nieuwe tijd worden binnen het deelgebied niet verwacht. Vanaf de 16e eeuw heeft zich nieuw land gevormd binnen het plangebied door de aanleg van een slijkdam. Hierop heeft bosch en hakhout gestaan waarna een kade is opgeworpen met een looppad. Enkel de kade uit 1872 zou mogelijk verstoord worden door de geplande ingreep. 

Advies Archeologie
Gezien de werkzaamheden voornamelijk zullen plaatsvinden in de aangelegde zomerkade en de lage archeologische verwachting binnen het plangebied, wordt ten aanzien van de archeologische ondergrond geen vervolgonderzoek geadviseerd. Eventuele archeologische resten zullen zich onder een afzettingspakket van de Merwede bevinden en daarmee vermoedelijk niet verstoord worden door de geplande werkzaamheden. 
Enkel de zomerkade zelf heeft archeologisch potentieel. Momenteel is nog niet duidelijk hoe de vispassage wordt aangelegd en is het lastig te bepalen of de kade verstoord zal worden. Indien de passage middels een open ontgraving wordt aangelegd, dan wordt geadviseerd om tijdens de werkzaamheden een archeologische begeleiding uit te voeren om een dwarsdoorsnede van de kade te documenteren. Dit advies wordt mede overgenomen uit Heunks/Hemmen 2010 ten aanzien van kaden, dammen en dijken in de Dordtsche Avelingen (kaart 8-4). Hiervoor dient eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag. Zonder een goedgekeurd PvE kan niet worden begonnen met de werkzaamheden.

Het is aan het bevoegd gezag om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten dan wel beëindigen van het archeologisch proces.

Advies Cultuurhistorie
Binnen het deelgebied wordt de aanwezige duiker vervangen door een vispassage. De kade en de duiker zijn beiden aangeduid als cultuurhistorisch object, maar hebben geen formele bescherming. Het deelgebied is ook gelegen in een inundatie vlakte van de Oud Hollandse Waterlinie. 
Momenteel is de duiker buiten gebruik. Door de aanleg van een vispassage zal deze weer de functie van een “duiker” krijgen. Geadviseerd wordt om na de aanleg van de passage de kade weer te herstellen zodat de integriteit van dit cultuurhistorisch object niet aangetast wordt. De werkzaamheden hebben verder geen invloed op de inundatievlakte van de Oud Hollandse Waterlinie. 

Naschrift en aanvulling op het advies
Het rapport is akkoord bevonden door het bevoegd gezag, de gemeente Hardinxveld Giessendam, middels e-mail d.d. 28 juli 2023 van adviseur P. Floore. Aanvullend op bovenstaand advies geeft dient voorafgaand aan de werkzaamheden een karterend booronderzoek plaats te vinden ter plaatse van de graafwerkzaamheden om de zomerkade archeologisch te documenteren. In de beoordeling staat daarover het volgende: 
“Met de beschrijving van de archeologie in het bureauonderzoek ga ik akkoord. Ik stel wel voor om een karterend booronderzoek plaats te laten vinden op de locatie van de zomerkade, zodat deze archeologisch gedocumenteerd wordt voordat er graafwerkzaamheden gaan plaatsvinden. Na dit onderzoek zijn vervolgstappen niet verder benodigd mits er geen onvoorziene archeologische zaken (buiten de zomerkade) worden aangetroffen.”
description: Vestigia-Rapport