DOI: 10.17026/dans-xua-vh3r
title: Harkstede, Hoofdweg 189 (fase 2), Gemeente Groningen (Gr.). Een Archeologisch Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek (IVO-O).

description: &lt;p&gt;Er is een inventariserend archeologisch veldonderzoek uitgevoerd aan de Hoofdweg 189 (fase 2) te Harkstede (Meerstad), gemeente Groningen, provincie Groningen (zie Figuur 1). De aanleiding voor het verkennende onderzoek zijn de eventuele inrichtingsplannen voor het terrein voor de toekomst. De diepte van de graafwerkzaamheden die hiermee gepaard gaan, is nog niet bekend. Na de verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek is voor een deel van het plangebied een karterende fase uitgevoerd in verband met een nieuw ontwerpplan voor onder andere de aanleg van een vijver. &lt;br&gt; Het plangebied bevindt zich in een zone met een archeologisch beschermingsregime volgens het vigerend bestemmingsplan Meerstad-Midden West, vastgesteld in december 2007. In dit bestemmingsplan is voor de locatie Hoofdweg 189 Harkstede is een apart uitwerkingsplan opgesteld in 2008. Om hier werkzaamheden te kunnen uitvoeren, is aanvullend archeologisch onderzoek nodig, in de vorm van verkennend booronderzoek met een intensiteit van zes boringen per hectare. Graafwerk betekent een bedreiging voor eventueel aanwezige archeologische waarden. Het doel van het onderzoek is om vast te stellen wat de kans is op de aanwezigheid van archeologische waarden. Met behulp van dit onderzoek kan een uitspraak worden gedaan over de gaafheid van de bodem, dus de kans op archeologische waarden, maar kunnen geen uitspraken worden gedaan over de archeologische waarde van een terrein dat niet is verstoord.&lt;br&gt; In maart 2018 is voor een kleiner deel van het terrein archeologisch onderzoek uitgevoerd (zie Figuur 1: blauw omlijnd; Schamp, 2018). Voor dit deel (fase 1) is toen geen vervolgonderzoek geadviseerd. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van het bureauonderzoek is voorafgaand aan het veldwerk een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel opgesteld en is uitgegaan van een hoge kans op resten uit de steentijd tot en met de bronstijd en een hoge kans op resten uit de middeleeuwen en de nieuwe tijd. Resten uit de steentijd worden met name verwacht op de hogere delen van het landschap waar podzolvorming heeft plaatsgevonden in het dekzand.&lt;br&gt; &lt;br&gt;Conclusies Inventariserend veldonderzoek: Verkennende fase&lt;br&gt;Het Inventariserend Archeologisch veldonderzoek is uitgevoerd op 4 oktober 2018. Er zijn drieëntwintig boringen uitgevoerd. In eerste instantie waren 18 verkennende boringen gepland, maar vanwege de intactheid van de bodem en vanwege het aantreffen van een vindplaats nabij boring 27 zijn extra boringen gezet.&lt;br&gt; In negen boringen zijn aanwijzingen gevonden voor een redelijk intacte podzolbodem. Dit betreft hoofdzakelijk podzolbodems met een BC-horizont. In twee boringen zijn B-horizonten waargenomen. Dit betekent dat op deze plekken de kans op archeologische sporen hoog is. Prehistorische sporen kunnen in de top van het dekzand aanwezig zijn. Het op alle boorpunten naboren met een megaboor en het zeven van het hiermee opgeboorde zand, heeft twee vondsten opgeleverd (zie Tabel 4). Dit betreft een fragment handgevormd aardewerk uit de late prehistorie (Vondstnummer 1) dat gevonden is in de BC-horizont in boring 27 op een diepte van 45 centimeter beneden maaiveld en een fragment hutteleem (Vondstnummer 2), waarschijnlijk ook uit de late prehistorie dat gevonden is in de top van de C-horizont op een diepte van 40 – 70 cm beneden maaiveld. Het booronderzoek heeft dus aanwijzingen opgeleverd voor een archeologische vindplaats in het plangebied.&lt;br&gt; &lt;br&gt;Selectie-advies door drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog/prospector)&lt;br&gt;Inventariserend veldonderzoek: Verkennende fase&lt;br&gt;Er is vastgesteld dat in het plangebied een archeologische vindplaats aanwezig is. Op basis van de intactheid van de bodem met intacte en restanten van podzolbodems in de top van het dekzand op meerdere plekken in het plangebied en op basis van de archeologische indicatoren die gevonden zijn in de boringen 27 en 32 achten wij de kans op archeologische waarden in het plangebied Harkstede, Hoofdweg 189 hoog. Het verkennende onderzoek leverde aanwijzingen op voor archeologische waarden in het plangebied, daarom wordt voor een groot deel van het plangebied nader onderzoek geadviseerd in de vorm van een karterend booronderzoek (zie Figuur 19). Op basis van de resultaten van het vervolgonderzoek kan later door de bevoegde overheid ook nog worden besloten om het terrein nader te onderzoeken met proefsleuven. Omdat er op dit moment nog geen concrete bouwplannen zijn voor het terrein, ligt het voor de hand om het vervolgonderzoek pas uit te laten voeren, als er een ontwerpplan beschikbaar is met een exacte locatie voor de nieuwbouw en funderings- en ontgravingsdieptes. Hier dient een vervolgonderzoek zich op te richten. Na de verkennende fase is voor een deel van het plangebied een karterend booronderzoek uitgevoerd in verband met de plannen voor de aanleg van een nieuwe vijver.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In het noordoostelijke deel van het plangebied zijn in de boringen 10 t/m 12 en boring 28 verstoorde bodemprofielen waargenomen. In boring 12 reikt de geroerde grond tot zelfs 175 cm beneden maaiveld. In dit deel van het plangebied zijn geen aanwijzingen gevonden voor een archeologische vindplaats in de vorm van cultuurlagen en/of indicatoren. Voorgesteld wordt om dit deel van het plangebied geen nader archeologisch onderzoek te ondernemen (zie Figuur 19). Wel wijzen wij erop dat als bij het graafwerk ten behoeve van de vijver onverhoopt toch archeologische grondsporen worden aangetroffen en/of vondsten worden gedaan, dat daarvan direct melding dient te worden gemaakt conform de Erfgoedwet 2015, artikel 5.10 & 5.11. Wij adviseren dit te doen bij de gemeente Groningen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Met betrekking tot de bevindingen van voorliggend onderzoek kan contact worden opgenomen met de gemeente Groningen: Archeoloog Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling en Uitvoering: dhr. R. Kruisman 050-3678188; rogier.kruisman@groningen.nl.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectiebesluit gemeente Groningen: Verkennende fase &lt;br&gt;Op basis van de resultaten van de verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek is door De Steekproef geadviseerd om het terrein deels vrij te geven en deels nader te laten onderzoeken middels een karterend booronderzoek (zie Figuur 19). Dit onderzoek kan pas plaatsvinden als er concrete plannen zijn voor de inrichting van het terrein. Afhankelijk van de plaats van de bodemingrepen en de verstoringsdieptes die daarmee gepaard gaan, kan een karterend boorplan worden opgesteld met een intensiteit van minimaal 20 boringen per hectare. De gemeente Groningen heeft besloten dit advies deels op te volgen. De bevoegde overheid liet per email weten (Dhr. R. Kruisman, 17-10-2018) dat alvorens gegraven of gedempt kan gaan worden het archeologisch onderzoek moet zijn afgerond. Voor beide ingrepen is een omgevingsvergunning nodig waarvoor archeologisch onderzoek een voorwaarde is. Het karterend booronderzoek met als doel te achterhalen of er meer potentiële vindplaatsen in het plangebied zijn, is een vervolgstap. De bevoegde overheid liet ook weten dat op de plek van de vindplaats die is aangetroffen tijdens de verkennende fase van het onderzoek, sowieso een proefsleuvenonderzoek noodzakelijk is, indien hier bodemingrepen zijn gepland. Het doel van een proefsleuvenonderzoek is het vaststellen van de aard en waarde van de vindplaats en in hoeverre de vindplaats zich uitstrekt in het omliggende gebied. De omvang en opzet van een dergelijk proefsleuvenonderzoek zal afhangen van de resultaten van het karterend booronderzoek. Zodra de aard, omvang en waarde van de vindplaats(-en) bekend is, kan gekeken worden hoe bij toekomstige ingrepen hiermee rekening gehouden kan worden. Omdat deze informatie over de vindplaats momenteel nog niet bekend is, adviseert de bevoegde overheid dat een proefsleuven-onderzoek in eerste instantie noodzakelijk is voor een zone met een straal van 50 m rondom de vindplaats (zie Figuur 17: rode cirkel; buffer 50 m rondom VP). Op deze wijze kan een eerste waardering van de vindplaats worden vastgesteld. Op grond van het karterend booronderzoek kunnen nog geen gebieden worden vrijgegeven, tenzij blijkt dat de ondergrond volledig is verstoord. &lt;br&gt; Wat betreft de aarden wal, kan deze als deze wordt aangelegd op het vrijgegeven stuk grond. Er gelden dan vanuit de archeologie geen beperkingen. Het ophogen, dempen, afgraven en planten van diepwortelende beplanting blijft gekoppeld aan een onderzoeksverplichting (schriftelijke mededeling, per mail: Dhr. R. Kruisman, 17-10-2018).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Conclusies Inventariserend veldonderzoek: Karterende fase (vijver)&lt;br&gt;In het gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel is uitgegaan van een hoge kans op resten uit de steentijd tot en met de bronstijd en een hoge kans op resten uit de middeleeuwen en de nieuwe tijd. Resten uit de steentijd worden met name verwacht op de hogere delen van het landschap waarop podzolvorming heeft plaatsgevonden in het dekzand met bodemhorizonten. In de verkennende fase van het onderzoek is een vindplaats vastgesteld (zie Figuur 15). De zone die in aanmerking kwam voor de karterende fase van het onderzoek is circa 0,7 hectare (zie Figuur 14: perceel met de globale ligging van de nieuwe vijver). Er zijn negen extra, karterende boringen geplaatst (nummer 100 tot en met 108; zie Figuren 14 en 17; Appendix I en II). Daarnaast zijn extra boringen gezet, direct naast de verkennende boringen 23, 24, 25, 26 en 27 zodat meer volume aan grond kon worden onderzocht. Rondom boring 27 zijn in de verkennende fase vier extra boringen gezet (zie Figuur 15: boring 29 t/m 32). De karterend onderzochte zone van het plangebied heeft een boordichtheid van minimaal twintig boringen per hectare. Alle boorpunten zijn nageboord met een megaboor waarbij de opgeboorde grond is gezeefd. Dit leverde in de karterende fase van het onderzoek geen extra archeologische indicatoren op.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tijdens het karterend booronderzoek (vijver) zijn geen aanwijzingen gevonden voor de aanwezigheid van nog meer vindplaatsen in het plangebied. Er zijn wel aanwijzingen gevonden voor restanten van podzolbodems alsmede van duidelijke en intacte podzolbodems (zie Figuur 17). Dit betreft hoofdzakelijk podzolbodems met een AE-, een B- en een BC-horizont. Dit betekent dat op deze plekken de kans op archeologische sporen hoog is. Prehistorische sporen kunnen in de top van het dekzand aanwezig zijn. De afdekkende veenlaag die hierop ligt, kan een zeer gunstig effect hebben gehad op het behoud en de conservering van eventueel aanwezige archeologische resten. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectie-advies door drs. C.R.C. Schamp (senior KNA-archeoloog/prospector)&lt;br&gt;Inventariserend veldonderzoek: Karterende fase (vijver)&lt;br&gt;In de verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek is één vindplaats vastgesteld in het plangebied. Tijdens de karterende fase (vijver) zijn er geen nieuwe vindplaatsen ontdekt. Er zijn in de bodem tijdens de karterende fase van het onderzoek (evenals in de verkennende fase) zowel restanten van podzolbodems als duidelijke, intacte podzolbodems aangetroffen (zie Figuur 15). Dit betreft hoofdzakelijk podzolbodems met een AE-, een B- en een BC-horizont. Dit betekent dat op deze plekken de kans op archeologische sporen hoog is. &lt;br&gt; De bevoegde overheid liet na de verkennende fase van het inventariserend veldonderzoek per mail (Dhr. R. Kruisman, 17-10-2018) weten dat voor de vindplaats die in het plangebied is aangetroffen sowieso een proefsleuvenonderzoek noodzakelijk is indien hier bodemingrepen zijn gepland. Het onderzoek was in eerste instantie nodig voor een zone met een straal van 50 m rondom de vindplaats (zie Figuur 17). Vanwege de intactheid van de bodem, ten noordoosten van de vindplaats, met intacte podzolbodems en een afdekkende veenlaag kan een eventueel vervolgonderzoek niet enkel worden toegepast op deze 'bufferzone' (zie Figuur 19). Met het karterende booronderzoek is vastgesteld dat in de ondergrond van het plangebied een intacte podzolbodem aanwezig is. Prehistorische sporen kunnen in de top van het dekzand aanwezig zijn. De afdekkende veenlaag die hierop ligt, kan een zeer gunstig effect hebben gehad op het behoud en de conservering van eventueel aanwezige archeologische resten. Gezien de grote kans dat in de ondergrond van het plangebied archeologische resten aanwezig kunnen zijn en de onduidelijkheid die op dit ogenblik nog bestaat over de mate van de intactheid hiervan, kan niet worden uitgesloten dat de voorgenomen werkzaamheden eventueel aanwezige archeologische resten kunnen verstoren. Een vrijstellingszone en/of vrijstellingsdiepte voor de bodemingrepen is op basis van het onderhavig onderzoek niet te geven.&lt;br&gt; Op grond van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek (verkennende en karterende fase) en op aanraden van de bevoegde overheid, wordt aanbevolen om een deel van het plangebied, waar de vijver gepland is, nader te onderzoeken met een vervolgonderzoek door middel van proefsleuven. Bij voorkeur dienen drie proefsleuven te worden aangelegd, in de top van de C-horizont, in een noord-zuid richting over de geplande vijver (zie Figuur 19). Hierbij dient tenminste 10 % van het totale oppervlak van de aan te leggen vijver (0,34 hectare) te worden onderzocht en tenminste 5 % van de totale omvang van het perceel waarin de vijver is gepland (0,7 hectare). Bij voorkeur dienen verspreid over de zone voor de vijver drie proefsleuven te worden aangelegd van 4 m bij 30 m (360 m2; zie Figuur 19). Voor het uitvoeren van dit waarderend onderzoek dient door een senior KNA-archeoloog eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat door de bevoegde overheid moet worden goedgekeurd. In dit PvE worden de wetenschappelijke en praktische uitgangspunten waaraan het onderzoek moet voldoen, vastgelegd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Met betrekking tot de bevindingen van voorliggend onderzoek kan contact worden opgenomen met de gemeente Groningen: Archeoloog Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling en Uitvoering: dhr. R. Kruisman 050-3678188; rogier.kruisman@groningen.nl.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Selectie-besluit gemeente Groningen (dhr. R. Kruisman, email d.d. 30 januari 2019): &lt;br&gt;De gemeente Groningen heeft in een email laten weten het selectieadvies op te volgen en voorafgaande aan de graafwerkzaamheden van de vijver, het plangebied nader te laten onderzoeken in de vorm van een proefsleuvenonderzoek.&lt;/p&gt;