DOI: 10.14457/tu.the.2015.882
title: ปัญหาการจัดการหนี้สินอันเกี่ยวกับสินเชื่อเพื่อที่อยู่อาศัยของลูกหนี้บุคคลธรรมดาซึ่งประสบปัญหาทางการเงิน

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาเกี่ยวกับปัญหาการจัดการหนี้สินอันเกี่ยวกับสินเชื่อเพื่อที่อยู่อาศัยของลูกหนี้ซึ่งเป็นบุคคลธรรมดาและประสบปัญหาทางการเงิน ในประเด็นที่ว่า เมื่อลูกหนี้บุคคลธรรมดาประสบสภาวะหนี้สินล้นพ้นตัวและต้องตกเป็นบุคคลล้มละลายนั้น เมื่อลูกหนี้เป็นหนี้ที่เกิดจากการซื้ออสังหาริมทรัพย์อีกทั้งยังไม่สามารถเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการได้ ลูกหนี้จะสามารถมีวิธีจัดการปัญหาเกี่ยวกับหนี้สินของตนเองอย่างไร โดยมุ่งศึกษาประเด็นเงื่อนไขการเข้าสู่กระบวนการล้มละลายและฟื้นฟูกิจการตามพระราชบัญญัติล้มละลาย พ.ศ. 2483 และฉบับแก้ไขปรับปรุงฉบับที่ 9 เป็นหลัก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นเรื่องของการเข้าสู่กระบวนการล้มละลาย และพระราชบัญญัติอื่นๆที่เกี่ยวข้องเมื่อบุคคลธรรมดาประสบภาวะหนี้สินล้นพ้นตัวนั้นจะต้องประสบกับความยุ่งยากตามมา เนื่องจากหากศาลมีคำสั่งพิทักษ์ทรัพย์แล้ว ลูกหนี้จะไม่มีอำนาจในการจัดการทรัพย์สินของตน โดยที่อำนาจและหน้าที่ในการจัดการดูแลทรัพย์สินของลูกหนี้นั้นจะตกเป็นหน้าที่ของเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ อย่างไรก็ดี กฎหมายได้วางหลักให้ลูกหนี้สามารถเข้าสู่กระบวนการประนอมหนี้ก่อนล้มละลายได้ โดยลูกหนี้สามารถทำความตกลงปรับโครงสร้างหนี้กับเจ้าหนี้ได้ หากลูกหนี้ไม่สามารถประนอมหนี้ก่อนล้มละลายได้ บุคคลนั้นก็จะต้องถูกพิทักษ์ทรัพย์เด็ดขาดและตกเป็นบุคคลล้มละลายในที่สุด ทั้งนี้บุคคลล้มละลายจะเสียสิทธิต่างๆ เช่น การไม่สามารถทำนิติกรรมต่างๆได้ ไม่สามารถเดินทางออกนอกประเทศได้หากไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าพนักงานพิทักษ์ทรัพย์ รวมไปถึงกรณีที่ข้าราชการถูกฟ้องให้เป็นบุคคลล้มละลายและศาลชั้นต้นได้มีคำสั่งให้เป็นบุคคลล้มละลายในระหว่างรับราชการ กรณีถือว่าเป็นผู้ขาดคุณสมบัติทั่วไปตามมาตรา 30 (9) แห่งพระราชบัญญัติระเบียบข้าราชการพลเรือน พ.ศ.2535  ซึ่งผู้มีอำนาจสั่งบรรจุตามมาตรา 52 มีอำนาจสั่งให้ผู้นั้นออกจากราชการได้ โดยไม่จำต้องรอการสั่งไว้จนคดีถึงที่สุด ทั้งนี้ตามนัยมาตรา 67 แห่งพระราชบัญญัติดังกล่าว นอกเหนือไปจากนี้ ตามกฎหมายแล้ว บุคคลที่จะสามารถเป็นผู้จัดการมรดกได้ ต้องไม่เป็นบุคคลล้มละลายตามมาตรา 1718 (3)  อีกด้วย นอกเหนือไปจากนี้ เมื่อลูกหนี้ตกเป็นบุคคลล้มละลายและมีหนี้สินอันเกิดจากการซื้ออสังหาริมทรัพย์ หากลูกหนี้ไม่สามารถขอประนอมหนี้ได้ ลูกหนี้ต้องถูกพิทักษ์ทรัพย์เด็ดขาด ทำให้ลูกหนี้ไม่สามารถทำนิติกรรมและไม่สามารถชำระหนี้อันเกิดจากอสังหาริมทรัพย์นั้นได้ และที่อยู่อาศัยนั้นก็อาจจะต้องถูกยึด หากมองในมุมมองของเจ้าหนี้ เจ้าหนี้นั้นไม่ได้ต้องการที่จะรับอสังหาริมทรัพย์นั้นคืน และลูกหนี้ก็ไม่อยากสูญเสียที่อยู่อาศัย แต่เมื่อลูกหนี้ตกเป็นบุคคลล้มละลายแล้วลูกหนี้ก็ไม่มีความสามารถที่จะจัดการดูแลทรัพย์สินของตนเองอีกต่อไป พระราชบัญญัติล้มละลาย พุทธศักราช 2483 ของประเทศไทยได้มีการแก้ไขเปลี่ยนแปลงมาแล้วรวมทั้งหมด 9 ครั้งด้วยกัน ตั้งแต่พ.ศ. 2511 จนถึงล่าสุดในปีพ.ศ. 2559 (ปัจจุบัน) นั้น จากเดิมที่หลักการในการตั้งข้อสันนิษฐานเบื้องต้นให้แก่ลูกหนี้ว่า “มีหนี้สินล้นพ้นตัว” ตามมาตรา 8 นั้น ซึ่งมีความหมายถึง ลูกหนี้มีหนี้สินมากกว่าทรัพย์สิน ในการแก้ไขกฎหมายครั้งล่าสุด ได้มีการเพิ่มหมวด 3/2 ซึ่งเป็นการฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้ที่ประกอบกิจการขนาดกลางและขนาดเล็ก และได้วางเงื่อนไขการเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการของลูกหนี้ในหมวดนี้ให้มีความยืดหยุ่นมากขึ้น กล่าวคือ กำหนดสถานะของลูกหนี้ว่าให้ลูกหนี้เข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการได้ “เมื่อลูกหนี้ไม่อยู่ในสถานะที่จะชำระหนี้ได้” ซึ่งอาจหมายถึงเมื่อลูกหนี้มีกระแสเงินสดไม่เพียงพอต่อการดำเนินธุรกิจ แม้ว่าลูกหนียังมีทรัพย์สินมากกว่าหนี้สินก็ตาม กรณีนี้ทำให้ลูกหนี้ไม่จำเป็นต้องรอจนถึงสถานะ “หนี้สินล้นพ้นตัว” เสียก่อน ซึ่งอาจเป็นการสายเกินไปอีกทั้งกฎหมายล้มละลายฉบับที่ 9 ยังได้เพิ่มนิยามความหมายของ “ลูกหนี้” ที่สามารถเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการได้ จากเดิมที่กำหนดเพียงแต่เฉพาะบริษัทจำกัดที่มีหนี้ไม่น้อยกว่าสิบล้านบาทเท่านั้น มาเป็นบุคคลธรรมดาที่มีหนี้ไม่น้อยกว่าสองล้านบาท คณะบุคคล ห้างหุ้นส่วนสามัญไม่จดทะเบียน ห้างหุ้นส่วนสามัญนิติบุคคล ห้างหุ้นส่วนจำกัด และนิติบุคคลอื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวงซึ่งมีหนี้ไม่น้อยกว่าสามล้านบาท และบริษัทจำกัดซึ่งมีหนี้จำนวนสามล้านบาทแต่ไม่ถึงสิบล้านบาท ซึ่งมีหนี้สินจากการดำเนินกิจการ สามารถที่จะเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการแบบ SME ได้ เช่นนี้แล้วจะเห็นได้ว่า กฎหมายได้เปิดโอกาสให้แก่ลูกหนี้ที่เป็นผู้ประกอบการรายย่อยในการเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูกิจการได้ ทำให้ลูกหนี้มีโอกาสในการปลดเปลื้องหนี้สินของตนเองและสามารถดำเนินธุรกิจต่อไปได้โดยไม่ต้องตกเป็นบุคคลล้มละลายแต่อย่างไรก็ดีจะเห็นได้ว่า ลูกหนี้ซึ่งเป็นบุคคลธรรมดาซึ่งมิได้มีหนี้อันเกิดจากการประกอบธุรกิจนั้น ยังไม่มีโอกาสที่จะใช้ทางเลือกที่จะไม่ต้องล้มละลาย (non bankruptcy alternatives) ดังนั้นการที่ลูกหนี้จะหลุดพ้นจากหนี้สินนั้นมีไม่มากนัก โดยที่ลูกหนี้จะต้องเข้าสู่หนทางการประนอมหนี้ก่อนล้มละลาย ตามมาตรา 55-60 หรือการประนอมหนี้ภายหลังล้มละลาย (มาตรา 63) การปลดจากการล้มละลาย ตามมาตรา 67/1-81/4 หรือการยกเลิกการล้มละลายมาตรา 135-138 แห่งพระราชบัญญัติล้มละลาย พุทธศักราช 2483 รวมถึงการพ้นจากการเป็นบุคคลล้มละลายโดยอัตโนมัติเมื่อครบสามปีนับแต่วันที่ศาลมีคำพิพากษาให้เป็นบุคคลล้มละลาย ซึ่งกระบวนการดังกล่าวข้างต้น ลูกหนี้จะต้องเข้าสู่กระบวนการคดีล้มละลาย ซึ่งขั้นตอนต่างๆต้องใช้เวลา และอาจไม่ช่วยเยียวยาลูกหนี้ได้เท่าที่ควรจะเป็นเมื่อทำการศึกษากฎหมายต่างประเทศ โดยวิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษากฎหมายล้มละลายตาม Chapter 13 แห่ง Bankruptcy Act ของประเทศสหรัฐอเมริกา ซึ่งเป็นเรื่องการประนอมหนี้ของลูกหนี้บุคคลธรรมดาซึ่งมีรายได้ประจำ และ Civil Rehabilitation Law ของประเทศญี่ปุ่น ซึ่งเป็นกฎหมายที่เกี่ยวกับการฟื้นฟูทางแพ่งนั้น จะเห็นได้ว่า ตาม Chapter 13 ของประเทศสหรัฐอเมริกานั้น ได้ทำการวางหลักให้ลูกหนี้ซึ่งเป็นบุคคลธรรมดาซึ่งมีรายได้ประจำและมีหนี้เข้าเงื่อนไขตามที่กฎหมายกำหนด คือ จำนวนหนี้ไม่มีประกันคือน้อยกว่า  $394,725 และ $1,184,200 สำหรับหนี้มีประกัน ลูกหนี้สามารถยื่นคำขอปรับโครงสร้างหนี้ต่อเจ้าหนี้ได้ โดยไม่ต้องรอให้ตกเป็นบุคคลล้มละลายและไม่จำเป็นต้องมีการรวมรวบทรัพย์สินของลูกหนี้เข้าสู่กองกลางเพื่อนำไปขายตลาดนำเงินมาชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้ แต่ลูกหนี้สามารถทำการเจรจากับเจ้าหนี้และยื่นแผนในการฟื้นฟูได้ โดยแผนนั้นจะมีระยะเวลาตั้งแต่ 3-5 ปี โดยที่ลูกหนี้ยังมีสิทธิในการควบคุมดูแลอสังหาริมทรัพย์ของตนเองอยู่ และไม่จำเป็นต้องนำที่อยู่อาศัยที่เป็นหนี้นั้นออกขายตลาดแต่อย่างใดต่อมาในกฎหมายของประเทศญี่ปุ่นนั้น กฎหมายฟื้นฟูทางแพ่งซึ่งมีลักษณะ Debtor in Pos-session เช่นเดียวกันกับกฎหมายของประเทศสหรัฐอเมริกา ลูกหนี้ยังมีความสามารถในการจัดการทรัพย์สินของตนเองอยู่ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หากลูกหนี้นั้นมีหนี้สินซึ่งเป็นหนี้ที่อยู่อาศัย และลูกหนี้ประสบปัญหาทางการเงิน ลูกหนี้สามารถทำแผนฟื้นฟูซึ่งมีข้อตกลงพิเศษเกี่ยวกับการปรับสินเชื่อบ้าน รวมเข้าไปในแผนฟื้นฟูของลูกหนี้ตามปกติได้ เช่นนี้ ลูกหนี้จึงสามารถรักษาที่อยู่อาศัยของตนและทำการฟื้นฟูความสามารถทางการเงินได้พร้อมๆกัน โดยไม่จำเป็นต้องตกเป็นบุคคลล้มละลาย ดังนี้ ผู้เขียนจึงได้เสนอแนะแนวทางในการจัดการหนี้สินอันเกี่ยวกับสินเชื่อที่อยู่อาศัยของลูกหนี้ โดยเน้นเยียวยาลูกหนี้ซึ่งเป็นหนี้สินเชื่อที่อยู่อาศัยเป็นหลัก โดยที่ให้ลูกหนี้นั้นสามารถเข้าสู่กระบวนการฟื้นฟูสถานะทางการเงินของตนเองได้โดยที่ไม่ต้องผ่านกระบวนการพิทักษ์ทรัพย์และการประนอมหนี้ แต่ลูกหนี้สามารถยื่นคำร้องขอฟื้นฟูสถานะทางการเงินของตนเองได้ โดยที่ลูกหนี้สามารถปรับโครงสร้างสินเชื่อหนี้ที่อยู่อาศัยโดยให้เป็นส่วนหนึ่งของแผนฟื้นฟู เช่นนี้แล้ว ลูกหนี้ก็ยังสามารถรักษาที่อยู่อาศัยของตนไว้ได้ เช่นเดียวกันกับผู้ขายหรือธนาคารเจ้าของสินเชื่อ โดยที่ทั้งสองฝ่ายสามารถตกลงปรับโครงสร้างหนี้กันได้และทำให้ลูกหนี้และผู้ขายนั้นได้รับประโยชน์เท่าเทียมกันทั้งสองฝ่าย