DOI: 10.14457/tu.the.2019.608
title: การนำกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์มาใช้ในการระงับข้อพิพาท: ศึกษาการไกล่เกลี่ยคดีอาญาที่มีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกินห้าปีในชั้นศาล

description: การไกล่เกลี่ยคดีอาญาในศาลเป็นรูปแบบหนึ่งของกระบวนการยุติธรรมเชิงสมานฉันท์เพื่อเบี่ยงเบนคดีความผิดอาญาเล็กน้อยออกจากกระบวนวิธีพิจารณาคดีในศาลและหลีกเลี่ยงการลงโทษจำคุกระยะสั้น โดยมีวิธีการที่ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องและมีหลักการสำคัญเพื่อเยียวยาความเสียหายแก่ผู้เสียหายอย่างเหมาะสม และสร้างจิตสำนึกรวมทั้งให้โอกาสแก่ผู้กระทำความผิดในการปรับพฤติกรรมเพื่อกลับเข้าสู่สังคม ดังนั้นการไกล่เกลี่ยคดีอาญาจึงเหมาะสมนำมาใช้กับคดีอาญาไม่ร้ายแรงที่สามารถเยียวยาความเสียหายแก่ผู้เสียหายและสร้างจิตสำนึกแก่ผู้กระทำความผิดได้แต่จากการศึกษาพบว่า การกำหนดคดีอาญาเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในศาลของประเทศไทย มีหลักคิดมาจากการแบ่งประเภทความผิดอาญาแผ่นดินและความผิดอันยอมความได้ ซึ่งการแบ่งประเภทความผิดลักษณะนี้มีปัญหาสำคัญ 2 ประการ คือ การไม่ปรากฏหลักเกณฑ์แน่ชัดในการพิจารณาแบ่งประเภท และการไม่สะท้อนระดับความร้ายแรงของการกระทำความผิด จึงส่งผลให้มีความผิดอาญาบางฐานที่มิใช่ความผิดร้ายแรงแต่เป็นความผิดอาญาแผ่นดินไม่สามารถเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทได้ ในขณะที่การกำหนดอัตราโทษของความผิดฐานต่างๆ สามารถสะท้อนความร้ายแรงของความผิดอาญาได้ เนื่องจากก่อนการกำหนดรูปแบบการลงโทษและขนาดบทลงโทษจะมีการคำนึงว่าความผิดฐานนั้นก่อให้เกิดความเสียหายต่อรัฐหรือผู้เสียหายเป็นสำคัญ ผู้เขียนจึงเห็นว่า การกำหนดความผิดอาญาเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในศาลไม่ควรพิจารณาจากการแบ่งประเภทความผิดอาญาแผ่นดินและความผิดอันยอมความได้ตามประมวลกฎหมายอาญาที่ไม่มีหลักเกณฑ์ปรากฏชัดเจน แต่ควรพิจารณาจากแนวคิด “คดีอาญาไม่ร้ายแรง” โดยพิจารณาตามอัตราโทษที่กฎหมายกำหนดไว้เพื่อให้คดีที่เข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทสอดคล้องกับหลักการไกล่เกลี่ยในคดีอาญา ซึ่งจากการศึกษามาตรา 56 ประมวลกฎหมายอาญา และมาตรา 176 ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณา ประกอบกับการกำหนดกรอบประเภทความผิดที่เข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในชั้นการสอบสวนตามพระราชบัญญัติการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 พบว่า คดีความผิดที่มีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกินห้าปี เป็นความผิดที่เหมาะสมได้รับการกำหนดให้เข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในชั้นศาล เนื่องจากถือเป็นคดีความผิดไม่ร้ายแรงแต่ขณะเดียวกันก็มีระดับความร้ายแรงสูงกว่าความผิดที่เข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในชั้นการสอบสวน ซึ่งสอดคล้องกับระดับความเป็นทางการและหลักเกณฑ์ตามหลักการตรวจสอบได้ของการดำเนินคดีในชั้นศาลที่สูงกว่าการดำเนินคดีในชั้นการสอบสวน แต่ความผิดอาญานั้นต้องเป็นความผิดที่ละเมิดคุณธรรมทางกฎหมายส่วนบุคคล และต้องเป็นความผิดที่มีผู้เสียหาย มิใช่ความผิดที่ไม่มีผู้เสียหาย หรือความผิดที่รัฐเท่านั้นเป็นผู้เสียหาย อย่างไรก็ตาม การกำหนดความผิดอาญาเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในศาลมิได้พิจารณาจากแนวคิดคดีอาญาไม่ร้ายแรงโดยพิจารณาจากอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกินห้าปีเท่านั้น แต่ก่อนศาลใช้ดุลพินิจให้คดีดังกล่าวเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท ศาลต้องพิจารณาถึงประโยชน์ที่คู่กรณีและสังคมจะได้รับจากการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทด้วย โดยพิจารณาถึงหลักเกณฑ์สำคัญ 3 ประการ ได้แก่ (1) หลักเกณฑ์ประกันการชดใช้ความเสียหายต่อผู้เสียหาย (2) หลักเกณฑ์ยุติปัญหาที่เกิดจากการกระทำความผิด และ (3) หลักเกณฑ์แก้ไขฟื้นฟูผู้กระทำความผิดและการกลับเข้าสู่สังคม โดยการไกล่เกลี่ยคดีอาญาในศาลต้องเป็นหลักประกันให้ผู้เสียหายได้รับชดใช้ค่าเสียหายโดยไม่ต้องฟ้องเรียกร้องค่าเสียหายทางแพ่งอีก และเป็นมาตรการที่สามารถยุติผลกระทบที่เกิดจากการกระทำความผิดได้โดยวิธีการที่ผู้เสียหายและสังคมยอมรับ รวมทั้งมีส่วนช่วยสร้างจิตสำนึกและปรับพฤติกรรมผู้กระทำความผิดเพื่อกลับคืนสู่สังคมต่อไป เพื่อให้การไกล่เกลี่ยเป็นมาตรการที่เป็นประโยชน์แก่ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องและลดปริมาณคดีในศาลได้อย่างมีประสิทธิภาพดังนั้น ผู้เขียนจึงเห็นว่า ควรกำหนดให้ความผิดอาญาที่มีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกินห้าปีที่มีคุณธรรมทางกฎหมายส่วนบุคคลและมีเอกชนเป็นผู้เสียหายสามารถเข้าสู่การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในศาลได้ ถ้าหากผู้เสียหายและผู้กระทำความผิดยินยอม และศาลเห็นว่าการไกล่เกลี่ยคดีอาญานั้นจะเป็นหลักประกันการชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ผู้เสียหาย ทำให้ปัญหาที่เกิดจากการกระทำความผิดสิ้นสุดลง และจะมีส่วนช่วยสร้างจิตสำนึก ปรับพฤติกรรมและช่วยในการกลับคืนสู่สังคมของผู้กระทำความผิด