DOI: 10.17026/ar/fwayh9
title: Plangebied Venlo-Zuidoost, gemeente Venlo;
title: een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek
title: 6244

description: &lt;p&gt;Planvorming
In opdracht van de gemeente Venlo heeft RAAP in januari 2023 een archeologisch en cultuurhistorisch
bureauonderzoek uitgevoerd in het plangebied Venlo-Zuidoost, gemeente Venlo. &lt;p&gt;Het onderzoek vond
plaats in het kader van een omgevingsvergunning ten behoeve van de Delta Corridor in VenloZuidoost, onderdeel van het Meerjarenprogramma voor Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT). In
dit kader werken Rijk, provincies, de mainports en Topsector Logistiek nauw samen aan de versterking
van de Nederlandse logistieke positie. Er zijn drie opties van het tracé Delta Corridor in Venlo-Zuidoost
voorgedragen, maar er heeft nog geen definitieve tracéafweging plaatsgevonden. Het plangebied uit
onderhavig onderzoek bestaat uit het volledige gebied van de drie tracéopties.
&lt;p&gt;Doel
Het doel van het onderzoek is het opstellen van een gespecificeerde archeologische verwachting aan
de hand van verzamelde informatie over het landschap en de bekende en verwachte archeologische
resten. Daarbij worden archeologische onderzoeken in de inventarisatie opgenomen en wordt mede
aandacht besteed aan archeologische en cultuurhistorische elementen. Bij het onderzoek wordt
uitgegaan van de laatste versie van de Archeologische Basiskaart Venlo (ABK), die in 2015 is
aangevuld met onder andere de Aezel-databank, recentere onderzoeken en een veldonderzoek. Deze
onderzoeksfase is onderdeel van het traject van archeologisch vooronderzoek dat als einddoel heeft de
archeologische waarde van het plangebied inclusief de archeologische vindplaatsen en
cultuurhistorische elementen vast te stellen.
Gegevensbestand
&lt;p&gt;In zowel archeologisch als cultuurhistorisch opzicht gaat het om een breed scala aan zaken, zoals
punt-, vlak- en lijnelementen, maar ook grote complexen. Vindplaatsen uit de steentijd zijn schaars en
bestaan overwegend uit puntelementen of kleine vondstconcentraties. Vondsten uit de late prehistorie
bestaan vooral uit vlakelementen en liggen in drie gebieden, waarbij die in het Jammerdal en de
Uhlingsheide duidelijke clusters vormen van ongeveer 600 x 800 m in de brongebieden van beken.
&lt;p&gt;Deze complexen bestaan uit begravingen, waarvan in elk geval een deel in grafheuvels, maar de
bijbehorende nederzettingen zijn niet gevonden. Op diverse plekken zijn vondsten uit de Romeinse tijd
gedaan, waaronder enkele bijzondere. Op de Groote Heide lag een Romeinse heerbaan met daaraan
gerelateerd wellicht bewoning en/of een graf(veld). Zuidelijker, de twee clusters rond de Potkuilen/het
Jammerdal en Uhlingsheide, speelden vermoedelijk een belangrijke rol in de (fijn)keramische industrie.
&lt;p&gt;Deze vindplaatsen passen in een groter kader, namelijk de ontwikkeling van een uitgebreid
wegennetwerk en de ontwikkeling van een nederzetting (vicus) op de oostelijke Maasoever. Ook de
aanwezigheid van bewoningssporen die de ontdekkers aan een Romeins kamp doen denken, vormen
stof tot nadenken. Uit de vroege middeleeuwen is slechts één vindplaats bekend, en wel een Frankisch
graf uit de groeve Wambach. In tegenstelling tot de meeste vroegmiddeleeuwse graven, ligt dit niet
dicht langs de Maas. Toch is er een relatie met water, gezien de ligging in het brongebied van de
Engerbeek.
&lt;p&gt;De meeste cultuurhistorische elementen hebben geen bijzondere status, maar er zijn toch diverse
gebouwde Rijksmonumenten in het plangebied. Het gaat vooral om gebouwen, namelijk de Verkeerstoren van het voormalige militaire vliegveld Fliegerhorst, de Onderste Molen, de Gasthuishof
en het Trappistenklooster, een vrijstaande achtzijdige watertoren en Woonhuis VILLA "Maria".
&lt;p&gt;Daarnaast zijn echter ook drie smalspoorviaducten annex tunnel in de voormalige leemgroeves in de
Potkuilen en de twee landweren op de Groote Heide en op de grens Jammerdal/Uhlingsheide
bestempeld als gebouwde Rijksmonument.
&lt;p&gt;Gespecificeerde archeologische verwachting
De bestaande archeologische verwachting is aangescherpt op basis van nieuwe landschappelijke
inzichten en duiding van reeds bekende en eventueel nieuwe vindplaatsen. Het gaat dan vooral om de
bovenstroomse delen van de Engerbeek, de Molenbeek en andere watervoerende laagtes. Dit geldt
zowel voor jager-verzamelaars als landbouwende gemeenschappen. Wat betreft de Romeinse tijd
spelen ook andere factoren een rol, zoals het tracé van heerbaan. Aan een strook van ongeveer 100 m
aan weerszijden van deze weg is een hoge verwachting voor een breed scala aan Romeinse
vindplaatstypen toegekend. Wat betreft resten uit jongere perioden is belangrijk dat de restanten van
specifieke vlakelementen in kaart zijn gebracht en het verdere verloop van lijnelementen is bepaald,
zoals de landweer op de Groote Heide. Op basis van deze informatie is een zone met een hoge
verwachting voor het aantreffen van de sporen van de landweer en aanverwante zaken te specificeren.
&lt;p&gt;Verder heeft de afgelopen jaren een opschoning van AMK-terreinen plaatsgevonden, waarbij bepaalde
terreinen zijn afgevoerd. Ook op basis van deze gegevens is de gespecificeerde verwachting
aangescherpt. De archeologische verwachting van reeds opgegraven of onderzochte terreinen
waarvoor geen archeologisch vervolgonderzoek werd aanbevolen, is naar beneden bijgesteld tot ‘laag’.
&lt;p&gt;Aanbevelingen
De aanbevelingen zijn tweeledig. De eerste groep aanbevelingen heeft betrekking op het integreren
van archeologisch onderzoek in ruimtelijke planvorming rondom het tracé Delta Corridor in VenloZuidoost. Omdat het tracé nog niet definitief bekend is, zijn nog geen concrete aanbevelingen in dit
kader te doen. Wel wordt erop gewezen dat het noodzakelijk is om het archeologisch onderzoek in
deze ruimtelijke planvorming te integreren. Doordat aan de verwachte en bekende archeologische
waarden een concreet beleidsadvies is gekoppeld, vormt de gespecificeerde verwachtingskaart een
eerste praktisch handvat bij de inpassing van de archeologie in de vroege fase van planvorming. Indien
behoud van archeologische resten niet mogelijk is, dienen gebieden waar planvorming met grondverzet
plaatsvindt in principe vroeg in de planvorming te worden onderzocht door middel van een
inventariserend veldonderzoek en dienen archeologische vindplaatsen alsmede de archeologische
Rijksmonumenten te worden gewaardeerd door middel van een waarderend onderzoek. Welke
gebieden moeten worden onderzocht is afhankelijk van de omvang van de beoogde ingrepen en de
archeologische verwachting. Op basis van de resultaten van dit onderzoek dient de gemeente een
selectiebesluit over het vervolgtraject te nemen.
&lt;p&gt;Doordat er nog geen definitieve tracéafweging heeft plaatsgevonden is het op dit moment niet mogelijk
om een advies op te stellen met betrekking tot het doorsnijden van specifieke cultuurhistorische
relicten. Het cultuurhistorische advies beperkt zich daardoor tot twee globale stelregels. Ten eerste is
dit het proberen te voorkomen van schade aan de relicten. Probeer er tijdens de planvorming voor te
zorgen dat het tracé zo min mogelijk cultuurhistorische relicten doorsnijdt. Dit kan zowel door het
omzeilen van relicten als door gebruik te maken van het bestaande tracé van lijnrelicten zoals wegen
voor het tracé van de Delta Corridor. Hierdoor wordt het haaks of diagonaal doorsnijden van relicten tot
een minimum beperkt. Tweede stelregel is dat, wanneer het doorsnijden van een cultuurhistorisch relict onvermijdelijk is, aanbevolen wordt het verdwenen deel van het relict na de aanleg van het tracé te
herstellen. Dit geldt zowel voor aarden structuren zoals landweren, schansen, loopgraven en
houtwallen maar ook voor groen erfgoed, onder meer in de vorm van bos- en laanbeplanting. Hierdoor
heeft de aanwezigheid van een ondergronds lijnelement zo min mogelijk invloed op het bovengrondse
landschap en de beleving daarvan.
&lt;p&gt;De tweede groep aanbevelingen overstijgt ruimtelijke ontwikkelingen en heeft betrekking op de
gemeente Venlo. In het plangebied zijn bijzondere archeologische vindplaatsen en cultuurhistorische
elementen aanwezig. Er ligt een kans voor de gemeente om, in aansluiting hierop, deze te gebruiken
als inspiratiebron voor deze gebieden – al dan niet los van de geplande ontwikkelingen in het
plangebied. In bepaalde situaties kan behoud worden gerealiseerd door middel van restauratie/
reconstructie van de genoemde waarden of kunnen deze worden versterkt. Visuele archeologische
vindplaatsen en cultuurhistorische elementen zijn uitermate geschikt voor een ontsluiting van een
gebied en deze te benutten voor een groot publiek in cultuurtoeristische en educatieve zin. Met name
voor ‘het publiek’ speelt de belevingswaarde van dergelijke elementen een belangrijke rol. Voor een
brede publieke betrokkenheid (maatschappelijk draagvlak) is het dus van belang dat deze beleefd
kunnen worden en dus zichtbaar gemaakt in het landschap. Bij de visualisatie ligt het accent op herstel
en benadrukken en/of bewustmaking van historische en identiteitsbepalende cultuurhistorische
elementen, waardoor het geheel eigen karakter van het gebied wordt benadrukt. Ook kan gedacht
worden aan een speciale uitgave van bijvoorbeeld het Venloos Katern over de bijzondere elementen in
het plangebied.