DOI: 10.14457/tu.the.2015.1475
title: กระบวนการฟื้นฟูผักพื้นบ้านปลอดสารพิษ: กรณีศึกษาวัดสวนแก้ว ตำบลบางเลน อำเภอบางใหญ่ จังหวัดนนทบุรี

description: การศึกษาเรื่องการฟื้นฟูผักพื้นบ้านปลอดสารพิษของชุมชนวัดสวนแก้ว มีวัตถุประสงค์ เพื่อการศึกษาฟื้นฟูผักพื้นบ้าน และศึกษาการใช้องค์ความรู้ สติปัญญา ในการผลิต และการบริโภค ผักพื้นบ้าน ซึ่งเป็นการศึกษาเชิงคุณภาพ มีหน่วยการวิเคราะห์เป็นครอบครัวชุมชนวัดสวนแก้ว บ้านบางเลน กลุ่มเกษตรสิ่งแวดล้อมพื้นบ้าน โดยเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการศึกษาภาคสนามจาก การสังเกตแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม ใช้แนวคาถามประกอบการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก กลุ่มตัวอย่างร่วมกับการพูดคุยอย่างไม่เป็นทางการเกี่ยวกับกระบวนการปลูกผักพื้นบ้านชุมชน และ ทาตารางการใช้ประโยชน์ผักพื้นบ้านบริบทชุมชน ตารางผักพื้นบ้านที่พบในชุมชน และตารางการใช้ประโยชน์ผักพื้นบ้านด้านสังคม ด้านเศรษฐกิจ ด้านประเพณี ในชีวิตประจาวันของชุมชนวัดสวนแก้ว บ้านบางเลนผลการศึกษา พบว่า กระบวนการฟื้นฟูผักพื้นบ้านของชุมชนวัดสวนแก้วบ้านบางเลน เกิดจากการประสบปัญหาการปลูกพืชเชิงเดี่ยวที่ใช้สารเคมี ซึ่งส่งผลให้ต้นทุนการผลิตสูงขึ้นจนนาไปสู่ ภาวะหนี้สินของครัวเรือน มีผลกระทบต่อสุขภาพ และต่อความสมดุลของระบบนิเวศผักพื้นบ้านที่มีอยู่ตามธรรมชาติลดจานวนลง บทเรียนดังกล่าวทาให้เกิดความตระหนักถึงปัญหา การใช้สารเคมีโดยมีนางแดง หัศเบี่ยง สตรีผู้อาวุโสในวัดสวนแก้วบ้านบางเลน ได้รับการแต่งตั้งจากพระราชธรรมนิเทศ (พระพยอม กัลยาโณ) ให้เป็นหัวหน้าเกษตรสิ่งแวดล้อม เป็นผู้ริเริ่มเปลี่ยนระบบการทาเกษตรกระแสหลัก เป็นการทาเกษตรอินทรีย์ ซึ่งช่วยลดต้นทุนการผลิตไม่เป็นอันตรายต่อร่างกาย เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ซึ่งจะนาไปสู่การฟื้นฟูผักพื้นบ้านที่สาคัญของชุมชน(2)จากการทาเกษตรอินทรีย์อย่างจริงจังจนประสบความสาเร็จ และมั่นใจว่าเป็นหนทางที่ช่วยให้อยู่ได้อย่างพอเพียง นางแดง หัศเบี่ยง จึงส่งเสริมการทาเกษตรอินทรีย์โดยเริ่มจากญาติพี่น้อง และเพื่อนสนิทที่มีความไว้วางใจต่อกัน จัดตั้งเป็นกลุ่มเกษตรพื้นบ้านขึ้น มีการถ่ายทอดองค์ความรู้ และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ซึ่งกันและกันอย่างเป็นธรรมชาติ สอดคล้องกับวิถีชีวิตประจาวัน โดยใช้สื่อบุคคล ผ่านการเล่าเรื่อง การแต่งกลอน สื่อวิทยุชุมชน โดยการจัดรายการวิทยุ และการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในที่ประชุมประจาเดือนของสภาหมู่บ้าน จนนาไปสู่การเปลี่ยนแนวความคิดและทัศนคติ รวมไปถึงกระบวนการดาเนินชีวิตของสมาชิกกลุ่มเกษตรกรพื้นบ้าน จากการชักชวนสมาชิกเพียงไม่กี่คน ได้ส่งผลให้เกิดการขยายแนวความคิดการทาเกษตรอินทรีย์ไปสู่แผนการพัฒนาระดับหมู่บ้าน มีสมาชิกปลูกผักพื้นบ้านเกือบทั้งหมู่บ้าน วัดถือเป็นการเปลี่ยน แปลงการปฏิบัติในระดับบุคคลและกลุ่มที่นาไปสู่การเปลี่ยนแปลงในระดับชุมชน ฉะนั้นกระบวน การฟื้นฟูผักพื้นบ้าน จึงมิใช่เพียงการเปลี่ยนวิถีการผลิตเท่านั้น แต่ยังเปลี่ยนวิถีชีวิต ซึ่งเกิดจากการเรียนรู้ เชื่อมโยงกับการเปลี่ยนแปลงในขั้นพื้นฐาน เนื่องจากเป็นกระบวนการที่สมาชิกกลุ่มเกษตรพื้นบ้านเกิดการเรียนรู้จากรากฐานของการปฏิบัติที่ไม่ได้เป็นการเรียนเพื่อการรู้หรือการจา แต่เป็นการเรียนรู้ที่นาไปสู่การกระทา จนสามารถเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของตนเองได้การศึกษาครั้งนี้ ผู้ศึกษามีข้อเสนอแนะ คือ ควรมีการรณรงค์ให้ชุมชนตระหนักถึงความสาคัญของการเปลี่ยนกระบวนการผลิต เป็นการทาเกษตรอินทรีย์ ส่งผลต่อการเรียนรู้คุณค่าและความสาคัญของผักพื้นบ้าน เพื่อป้องกันการขาดแคลนผักพื้นบ้าน ที่ไม่ใช่แค่เพียงพืชอาหาร แต่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ ในแง่การลดรายจ่าย เพิ่มรายได้ให้แก่ครอบครัวทั้งระบบ เพื่อให้ชุมชนมีกระบวนการจัดการที่เอื้อต่อการเกิดผักพื้นบ้าน เชื่อมโยงไปสู่การฟื้นฟูทรัพยากรของชุมชน นอกจากนี้ ควรมีการวิจัยจากประสบการณ์ และการรวบรวมองค์ความรู้ที่ใช้ในกระบวนการฟื้นฟู ผักพื้นบ้านจากการมีส่วนร่วมของชุมชนชาวบ้าน