DOI: 10.14457/tu.the.2019.592
title: การเยียวยาผู้ถูกดำเนินคดีในกระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาด: ศึกษาการเยียวยาเชิงจิตใจและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์

description: วิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งศึกษาเกี่ยวกับปัญหาของกระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาดซึ่งเกิดผลกระทบต่อผู้ถูกดำเนินคดี แม้กระบวนการยุติธรรมจะเป็นกลไกหลักที่สำคัญของการปกครองในระบอบประชาธิปไตยภายใต้หลักนิติธรรม และเป็นกระบวนการที่มีภารกิจสำคัญในการรักษาความมั่นคงปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สินของประชาชน รวมทั้งความสงบเรียบร้อยในสังคม จึงเป็นกระบวนการที่มีผลกระทบต่อสิทธิและเสรีภาพขั้นพื้นฐานของประชาชน แต่ที่ผ่านมากระบวนการยุติธรรมมุ่งให้ความสำคัญกับการนำตัวผู้กระทำผิดมาลงโทษ ทำให้เกิดปัญหาที่ผู้ต้องหาหรือจำเลยซึ่งเป็นผู้ถูกดำเนินคดีตกเป็นผู้เสียหายที่ได้ผลกระทบจากกระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาด ส่งผลให้ผู้บริสุทธิ์ต้องตกเป็นเหยื่อหรือต้องได้รับโทษทางอาญาโดยที่มิได้เป็นผู้กระทำผิดตามที่ถูกกล่าวหา ทั้งยังได้รับความเสียหายและความสูญเสียทั้งทางร่างกาย จิตใจ อิสรภาพ ชื่อเสียงเกียรติยศ ฐานะทางสังคมของตนเองและครอบครัว ถูกละเมิดสิทธิมนุษยชนหรือลดทอนคุณค่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ขาดโอกาสในการประกอบอาชีพ และต้องเสียค่าใช้จ่ายต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก กว่าที่ความจริงจะปรากฏว่าบุคคลที่ถูกดำเนินคดีเหล่านี้มิได้เป็นผู้กระทำผิด ความผิดพลาดคลาดเคลื่อนอันนำไปสู่กระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาดของผู้ถูกดำเนินคดี มีสาเหตุทั้งจากความจงใจและไม่จงใจของผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการดำเนินคดีทั้งสิ้น และเกิดขึ้นได้ในทุกขั้นตอนของกระบวนการยุติธรรม บางกรณีเป็นความผิดพลาดของผู้เสียหายหรือผู้กล่าวโทษ บางกรณีเป็นความผิดพลาดของเจ้าพนักงานหรือศาลในกระบวนการยุติธรรม และบางกรณีก็เป็นเรื่องของพยานหลักฐานในคดี โดยความเสียหายที่ส่งผลกระทบต่อผู้ถูกดำเนินคดีในกระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาดเป็นความเสียหายที่สร้างผลร้ายให้แก่บุคคลในทุก ๆ ด้าน ทั้งสภาพร่างกายและสภาพจิตใจ ชื่อเสียงเกียรติยศ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ หน้าที่การงานฐานะทางสังคม การดำรงชีพตามปกติสุข รวมทั้งการมีมลทินจากการถูกบันทึกข้อมูลในทะเบียนประวัติอาชญากร และนอกจากตัวผู้ถูกดำเนินคดีแล้วครอบครัวของบุคคลเหล่านี้ก็ได้รับผลกระทบที่ร้ายแรงไม่ต่างกันด้วย นอกจากนั้นเจ้าหน้าที่รัฐที่จงใจสร้างความเสียหายให้แก่ผู้บริสุทธิ์ก็ยังไม่มีบทบัญญัติเฉพาะในการรับผิดทั้งทางแพ่ง ทางอาญา หรือทางวินัยมาบังคับใช้ ซึ่งการไม่ได้รับโทษและยังคงปฏิบัติหน้าที่ต่อไป อาจก่อให้เกิดการกระทำที่รุนแรงและสร้างความเสียหายที่มากขึ้นตามมาได้ โดยเฉพาะหากเป็นการกระทำที่จงใจใช้อำนาจหน้าที่โดยมิชอบหรือไม่ถูกต้อง ไม่ว่าจะเป็นการสร้างพยานหลักฐานเท็จ การจับแพะ หรือการทรมานผู้ถูกดำเนินคดีก็ตาม และแม้จะมีกฎหมายกำหนดให้มีการจ่ายค่าทดแทน ค่าชดเชยให้แก่ผู้ถูกดำเนินคดีก็ตาม แต่เงินจำนวนมากเพียงใดก็ไม่อาจชดเชยความเสียหายทั้งหมดที่เกิดขึ้นได้ และไม่ได้ครอบคลุมผู้เสียหายในกระบวนการยุติธรรมในทุกกรณี ทั้งยังต้องนำงบประมาณของรัฐมาใช้ในส่วนนี้ด้วย ส่วนการประกาศความบริสุทธิ์ของผู้ถูกดำเนินคดีในกฎหมายไทยก็ยังไม่มีการบัญญัติเอาไว้เช่นกัน ดังนั้น เมื่อบุคคลใดตกเป็นผู้ถูกดำเนินคดีไม่ว่าจะอยู่ในฐานะผู้ต้องหาหรือจำเลยย่อมถูกสังคมตัดสินหรือตราหน้าว่าเป็นผู้กระทำผิดหรือเป็นคนไม่ดีไปแล้ว ส่งผลให้คนเหล่านี้ขาดความมั่นใจในตัวเอง ต่อต้านสังคม และรู้สึกว่าไม่สามารถกลับเข้าสู่สังคมได้อีก และยังเกิดความเสียหายทางจิตใจที่เกิดจากความกดดันและอารมณ์ที่ถูกดำเนินคดีทั้งที่มิใช่ผู้กระทำผิด เมื่อสภาพจิตใจมีปัญหาย่อมส่งผลให้สภาพร่างกายอ่อนแอตามไปด้วย ทั้งยังเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนและลิดรอนศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของบุคคลลงด้วย การเยียวชดเชยทางจิตใจและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์จึงเป็นมาตรการที่สำคัญ เพื่อลดปัญหาในการกลับเข้าสู่สังคม ปัญหาการประกอบอาชีพ และปัญหาทางด้านอารมณ์หรือจิตใจ อันเนื่องมาจากความกังวลของผู้ถูกดำเนินคดีต่อบทบาทของตนในสังคมว่าจะได้รับการยอมรับจากสังคมหรือไม่ ว่าอาจถูกรังเกียจหรือไม่ได้รับความไว้วางใจจากคนในสังคม รวมไปถึงความกังวลถึงการมีทะเบียนประวัติอาชญากรติดตัว ซึ่งส่งผลกระทบต่อการดำเนินชีวิตปกติของผู้ถูกดำเนินคดี ดังนั้น การฟื้นฟูทางจิตใจและการคืนคุณค่าและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของผู้ถูกดำเนินคดีจึงเป็นสิ่งที่สำคัญ จึงจำเป็นต้องมีการพัฒนาการคุ้มครองเยียวยาสิทธิของผู้ตกเป็นเหยื่อของกระบวนการยุติธรรมให้มีความครอบคลุมมากยิ่งขึ้น มิใช่เยียวยาเพื่อแค่ตัวเงินเพียงอย่างเดียว เพราะถือว่าไม่ใช่การเยียวยาที่มีประสิทธิภาพและรอบด้าน นอกจากนี้ยังต้องขยายความคุ้มครองเยียวยาไปยังเหยื่อที่ถูกทรมานจากเจ้าหน้าที่รัฐด้วย เพื่อให้บุคคลเหล่านี้สามารถกลับคืนสู่สังคมและใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุข รวมถึงได้รับการยอมรับจากสังคมว่าบุคคลเหล่านี้เป็นผู้บริสุทธิ์ที่ตกเป็นผู้เสียหายจากกระบวนการยุติธรรมของรัฐ โดยควรนำหลักการเยียวยาผู้ถูกละเมิดสิทธิมนุษยชนทั้งห้ารูปแบบมาปรับใช้เพื่อพัฒนาการเยียวยาผู้ถูกดำเนินคดีในกระบวนการยุติธรรมที่ผิดพลาดของประเทศไทย ได้แก่ การทำให้กลับคืนสู่สภาพเดิม การชดใช้สินไหมทดแทน การบำบัดฟื้นฟูสภาพร่างกายและจิตใจ การทำให้พอใจ และหลักประกันว่าจะไม่เกิดขึ้นอีก