DOI: 10.17026/ar/8lez71
title: 5491 Noordwijk, Offem-Zuid Bewoning en beakkering op een duinrug gedurende de bronstijd, ijzertijd en Romeinsetijd

description: &lt;p&gt;In opdracht van Campri Vastgoed hebben IDDS Archeologie en BAAC een opgraving uitgevoerd in het plangebied Offem-Zuid te Noordwijk, in de gelijknamige gemeente. De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van woningen in het plangebied waarbij een gerede kans bestaat dat archeologische waarden vernietigd zullen worden.&lt;br&gt;Voorafgaande aan de opgraving zijn tussen 2001 en 2017 verschillende vooronderzoeken in het plangebied uitgevoerd. Op basis van een proefsleuvenonderzoek dat in 2016-2017 is uitgevoerd, zijn in het plangebied twee vindplaatsen (A en B) geselecteerd voor nader onderzoek. Vindplaats A bevindt zich in het centrale deel van het plangebied en ligt op duinafzettingen en bestaat uit resten van nederzettingen en akkers uit de midden-ijzertijd tot midden-Romeinse tijd. Mogelijk ligt een component van de bewoning al in de vroege ijzertijd. Vindplaats B bevindt zich in het oosten van het plangebied en ligt op duin- en strandafzettingen. Hier zijn resten van akkers uit de ijzertijd en/of Romeinse tijd aangetroffen. Op vindplaats B zijn tijdens het proefsleuvenonderzoek geen nederzettingssporen aangetroffen.&lt;br&gt;Tijdens de opgraving is gebleken dat het opgegraven terrein van Offem-Zuid in een zeer reliëfrijk landschap ligt met veel hoogteverschillen op korte afstand. Hogere delen (duinen) waar gedurende verschillende perioden in de geschiedenis bewoning heeft plaats gevonden, worden afgewisseld met laagtes (duinflanken) waar in verschillende perioden geakkerd is. Binnen Offem-Zuid zijn sporen uit de late prehistorie (bronstijd, ijzertijd) en de Romeinse tijd aangetroffen. Tevens zijn er verschillende sporen van landinrichting uit de periode na de middeleeuwen in het onderzoeksgebied aanwezig.&lt;br&gt;Tot ongeveer 3000 voor Chr. ligt het plangebied Offem-Zuid nog in de Noordzee. Een paar honderd jaar later ontstaat de strandwal van Noordwijk die op ongeveer 650 m ten noordwesten van het plangebied is gelegen. Het plangebied zelf ligt dan in een laagte tussen de strandwallen van Voorhout en Noordwijk waar de invloed van de zee nog groot is. Rond 2500-2400 voor Chr. (in het laat-neolithicum) treden zeer waarschijnlijk de eerste verstuivingen op en begint de vorming van duinen in het plangebied. Deze duinen zijn laag en veelal klein in omvang. Er ontstaat een zeer reliëfrijk landschap met veel hoogteverschillen op korte afstand. In het plangebied liggen de hoogste delen naast en onder de Achterweg. In deze periode overstroomden de laagtes tussen de duinen nog regelmatig. De duinvorming zal ongeveer tot in de vroege bronstijd zijn doorgegaan. Zodra er een eind kwam aan de zandverstuivingen en de kleine duinen waren gevormd, werden delen van het onderzoeksgebied bewoonbaar. De vroegste sporen van bewoning die in Offem-Zuid zijn aangetroffen, dateren vanaf het eind van de vroege bronstijd begin middenbronstijd. Op twee kleine verhogingen in het landschap zijn namelijk twee palenconcentraties uit die periode opgegraven. Structuur 1 bevindt zich op een kleine opduiking in het zuidoostelijke deel van het onderzoeksgebied en heeft een bijzondere paalstelling: twee rijen palen die de plattegrond een trapeziumvorm geven. In eerste instantie is een interpretatie als huis of bijgebouw aan de palenconfiguratie gegeven, maar een interpretatie als veekraal, een verzamelplaats voor vee, is ook mogelijk. Ten noorden van structuur 1 ligt een andere verhoging in het landschap waarop ook mensen in de vroege bronstijd begin midden-bronstijd zijn gaan wonen. Op de kleine duin ligt een tweeschepige plattegrond met een lengte van 18 m en een breedte tussen 6,7 en 8,6 m (structuur 31). De plattegrond is door diverse jongere oversnijdingen niet meer compleet, maar vertoont parallellen met de plattegrond van Noordwijk-Bronsgeest.&lt;br&gt;Vergeleken met de bronstijd lijken meerdere veranderingen te hebben plaatsgevonden in het ijzertijdlandschap. Het reliëf is niet ingrijpend gewijzigd maar op diverse locaties zal het bronstijdniveau zijn overstoven door duinzand. Het landschap bestaat nog steeds uit uitgestrekte moerassen en graslanden, maar in mindere mate dan in de bronstijd. Verder verschijnen er meer bomen. Bomen en struiken zoals lijsterbes, hazelaar, berk en jeneverbes werden gebruikt als struweelvegetatie rondom de nederzettingen, maar ook els was aanwezig. Verder was het landschap redelijk open en in gebruik als een nederzettingsterrein met akkergebied waarop akker- en tuinonkruiden en ruderale planten groeiden. Uit de eergetouwkrassen blijkt dat de akkers op de flanken van de duinen lagen en de eigenlijke nederzetting op de hogere delen. In de loop van de ijzertijd heeft er vernatting plaatsgevonden. De invloed van de zee werd groter en waarschijnlijk hebben zich buiten het onderzoeksgebied kwelders ontwikkeld waar men het vee liet grazen.&lt;br&gt;Vanaf de vroege ijzertijd vestigden de mensen zich opnieuw op de duinrug. Waarschijnlijk is het onderzoeksgebied in deze periode slechts sporadisch gebruikt voor bewoning en had het eerder een agrarische doeleinde. Duidelijke bewoningssporen, op enkele kuilen en een waterput na, zijn namelijk niet aangetroffen en ook binnen het vondstmateriaal is de vroege ijzertijd ondervertegenwoordigd. Mogelijk waren op de hogere delen in het onderzoeksgebied wel boerderijen aanwezig, maar zijn de sporen hiervan niet meer zichtbaar door latere aftopping van de bodem. Vanaf het eind van de midden-ijzertijd tot en met de late ijzertijd vindt er intensivering van bewoning plaats op de duinrug en worden de flanken van de duinrug intensiever gebruikt voor agrarische doeleinden. In hoeverre er sprake is van continuering vanaf de vroege ijzertijd is niet duidelijk. Het is goed mogelijk dat diverse sporen uit de ijzertijd niet aan een bepaalde periode gekoppeld kunnen worden vanwege het ontbreken van dateerbaar vondstmateriaal. Tijdens het eind van de midden-ijzertijd tot en met de late ijzertijd is in Offem Zuid de duinrug in ieder geval wel bewoond geweest. Op de duinrug zijn twee plattegronden van een boerderij gevonden. Structuur 12 betreft een drieschepige plattegrond met een lengte van 20 m en een breedte van circa 5,7 m. Ten noorden van structuur 12 ligt een kleinere structuur (structuur 3). Structuur 3 heeft in tegenstelling tot structuur 12 een tweeschepige opbouw, een lengte van circa 7 m en een breedte van 2,3 m. Structuur 3 is mogelijk een bijgebouw bij structuur 12 en beide gebouwen dateren in dezelfde periode. Beide structuren zijn waarschijnlijk gelijktijdig in gebruik geweest en hebben waarschijnlijk tot hetzelfde erf behoord. Naast deze twee boerderijen op de duinrug is ook een restant van een plattegrond op een iets lager deel van het terrein, ten zuidwesten van structuren 3 en 12, aangetroffen. Structuur 31 wordt omgeven door een restant van een greppelstructuur (structuren 384 en 385) en bestaat uit een palenrij met een minimale lengte van 4,2 m. Ten westen van de palenrij ligt een bijzonder spoor dat heeft bijgedragen aan de interpretatie als huis. Het betreft een kuil die is geïnterpreteerd als haardkuil die op de middenas van het gebouw heeft gelegen. Binnen de nederzetting zijn daarnaast relatief veel waterputten en (water)kuilen aangetroffen, in tegenstelling tot het gering aantal teruggevonden huisplattegronden. Een verklaring is dat de waterputten of -kuilen gedurende een relatief korte periode gebruikt zijn en dat daarom binnen de levensduur van een huis meerdere waterputten of -kuilen zijn aangelegd. Een andere mogelijke verklaring is dat er wel degelijk meerdere huisplattegronden in het onderzoeksgebied hebben gelegen maar dat de sporen daarvan door aftopping verdwenen zijn.&lt;br&gt;Vergeleken met de ijzertijd hebben er landschappelijk weinig veranderingen plaats gevonden in de Romeinse tijd. Het landschap bestond nog steeds uit een open nederzettingsterrein met akkers en ruderale terreinen in een landschap van graslanden en moerassen. Uit het archeobotanische onderzoek is echter wel gebleken dat er een toename was in kwelder- en moerasvegetaties. Kwelders zijn niet aangetroffen binnen het onderzoeksgebied, maar het zou kunnen dat het landschap aan het vernatten was. De kwelders kwamen dichter bij het onderzoeksgebied te liggen en de restanten van kwelderplanten zijn door wind, water, mensen en vee in het onderzoeksterrein terecht gekomen. Ten zuiden van het onderzoeksgebied lag een beekje/kreekje dat het regenwater dat op de duinen, de strandwal en de strandvlakte viel afvoerde naar de Oude Rijn, maar dat bij vloed en hoogwater ook brak water aanvoerde. Rond 125-200 na Chr. kwam het water bij een vloed zo hoog en zo ver landinwaarts dat de laagte van het beekje helemaal overstroomde. Het laaggelegen moerasgebied ten zuidoosten van de duinrug overstroomde in eerste instantie niet, maar er ontstond een hoogteverschil en waarschijnlijk via een slootje langs een akker op de duinrug kon het water van het westen naar het oosten stromen. Door het hoogteverschil nam de snelheid van het water in dit slootje snel toe en ontstond er een kolkgat (wiel) aan de oostzijde van de duinrug. Na het kolkgat spreidde het water zich uit over de lage delen van het landschap ten oosten van het onderzoeksgebied en raakte dat moeraslandschap ook overstroomd. Het water verspreidde zich snel door de vele sloten en greppels die aanwezig waren tussen en rondom de akkers en in het veenmoeras werden elzen en wilgen ontworteld en de top van het veen omgewoeld. Grote delen van de in het plangebied voorkomende akkers werden overspoeld en afgedekt met een dikke kleilaag. Het was een zware overstroming, maar de mens vertrok hierdoor niet uit het plangebied. Uiteindelijk zakte het water en restte van het kolkgat nog slechts een poel met bomen en een rietkraag er omheen. Het water in de poel bleef echter brak en er bleef duidelijk een verbinding met het beekje/kreekje bestaan waardoor er met enige regelmaat brak water werd aangevoerd vanuit het zuiden waar de Oude Rijn lag. De mens repareerde een groot deel van het akkerareaal, sloten werden weer uitgegraven en er werden nieuwe waterputten aangelegd. Tot zeker het einde van de Romeinse bewoning (3e eeuw) was het kolkgat aanwezig als open water.&lt;br&gt;Vanaf de late ijzertijd tot in de 3e eeuw na Chr. lijkt er sprake te zijn van continue bewoning in het onderzoeksgebied. Verspreid over de hoge delen in het onderzoeksgebied zijn zes huisplattegronden en drie spiekers aangetroffen. De zes plattegronden, met een lengte tussen 5 en 16,7 m en een breedte tussen 3,8 en 8,2 m, worden gekenmerkt door een afgerond-vierkante of rechthoekige greppel die de locatie van de wand van het huis aangeeft. Vermoedelijk zijn de wanden van de structuur opgebouwd uit plaggen, en ondersteund door wandstijlen die in de greppel zijn geplaatst. Rondom de bewoning zullen verschillende akkers hebben gelegen getuige de eergetouwkrassen. Ook binnen de Romeinse nederzetting zijn meer waterputten en (water)kuilen onderzocht dan huisplattegronden. De waterputten hadden mogelijk, met name door hun lichte beschoeiing van plaggen, geen lange gebruiksduur. Binnen de levensduur van een huis kunnen meerdere waterputten of kuilen zijn aangelegd. De huisplattegronden die binnen het onderzoeksgebied zijn aangetroffen zijn niet te koppelen aan specifieke waterputten. In het noordoostelijke deel van het terrein zijn de meeste waterputten opgegraven, maar zijn geen huisplattegronden teruggevonden.&lt;br&gt;In de late ijzertijd Romeinse tijd werden greppelsystemen aangelegd die het gebied lijken op te delen in een droog en een nat deel. Op het droge deel woonden de mensen terwijl in de lage en natte delen van het landschap het vee werd geweid. In het akkerland zijn op uitgebreide schaal drainagegreppels gegraven. Hieruit blijkt de voortschrijdende vernattingen van delen van het landschap die eerder eeuwenlang als bouwland gebruikt werden. Doorgaande vernatting kan ook gezien worden als de oorzaak van de geleidelijke opschuiving van de greppels en woonplaatsen naar hogere locaties. Tot in de 3e eeuw zijn er activiteiten in Offem-Zuid zoals blijkt uit enkele waterputten (structuren 101 en 102) die dateren in de 3e eeuw.&lt;br&gt;Aan het eind van de Romeinse tijd of in de vroege middeleeuwen heeft er een tweede overstroming plaatsgevonden. Het is onduidelijk of voorafgaand aan deze tweede overstroming de nederzetting al was verlaten (er zijn geen aanwijzingen voor resten uit de vroege middeleeuwen) of dat deze tweede overstroming het vertrek van de mens noodzakelijk maakte. Bij de tweede overstroming raakten alle oude akkers bedekt met klei en werd het gebied niet langer geëxploiteerd.&lt;br&gt;Voor de periode tussen de 3e eeuw en de 12e eeuw zijn geen gegevens beschikbaar die iets zeggen over het landschap in Offem-Zuid. Mogelijk hebben er nog meer overstromingen plaatsgevonden in het onderzoeksgebied, maar die zijn door verstoringen in de bodem niet meer herkenbaar. De laatste overstroming in Offem-Zuid is te koppelen aan de St. Thomasvloed van 1165 na Chr. Deze overstroming was catastrofaal in de regio en zorgde voor het verdwijnen van de monding van de Oude Rijn. Daarna kon het gebied niet meer overstromen vanuit het zuiden en verdween het beekje/kreekje dat ten zuiden van Offem-Zuid was gelegen. Het hele gebied, inclusief de duinruggen, werd bedekt met een zand- en kleipakket. Na de overstroming werd het gebied ontgonnen als landbouwgebied. Waarschijnlijk waren bij die ontginning nog laagtes zichtbaar van de voormalige sloten uit de ijzertijd-Romeinse tijd, aangezien een deel van het slotenpatroon uit de late middeleeuwen op dezelfde plek ligt als die oude sloten. Aan de ligging van de Achterweg (vroeger waarschijnlijk veel kronkeliger) is af te leiden dat ook de top van de duinrug nog zichtbaar was in het landschap na deze laatste overstroming. De Achterweg volgt duidelijk de hoogste delen van de voormalige duinen en dus het ondiepste voorkomen van zand.&lt;/p&gt;