DOI: 10.17026/ar/fn0vfs
title: Heihof 1 te Landgraaf, gemeente Landgraaf
title: Een quickscan met controleboringen

description: ADC ArcheoProjecten heeft in november 2022 een een quickscan met controleboringen uitgevoerd op de locatie Heihof 1 te Landgraaf.

De aanleiding voor het onderzoek is de voorgenomen bouw van een rijhal.

In de periode mei-juni 2017 heeft ADC ArcheoProjecten binnen hetzelfde perceel als waarop onderhevig plangebied is gelegen een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek in de vorm van een verkennend booronderzoek uitgevoerd (archis zaaknr. 4546039100, rapport definitief gemaakt in november 2018). Het toenmalig onderzoeksgebied ligt slechts enkele meters noordelijker dan het huidige plangebied. Conform de verwachting uit het bureauonderzoek werden destijds in alle boringen hetzelfde profiel aangetroffen: bouwvoor-colluvium (los kalkloos zandig leem)-maasterras (grindig zand). Er werden geen paleobodems aangetroffen. Vanwege de lage archeologische verwachting in colluvium, het ontbreken van paleobodem en de slechte spoorzichtbaarheid in grindige afzettingen van de Maas werd het onderzoeksgebied vrijgegeven.
Het huidige plangebied en het toenmalige onderzoeksgebied liggen volgens kaartmateriaal in min of meer gelijke geologische context, namelijk op de helling van een droogdal, waarbij het huidige plangebied iets verder in het droogdal ligt. Naar alle waarschijnlijk zal de bodemopbouw daarom binnen het onderhevige plangebied min of meer gelijk zijn als binnen het onderzoeksgebied van 2017. Vrijgave van het huidige gebied kan echter niet zonder meer, daar dit direct naast een historische boerderij is gelegen. Er is daarom een hogere verwachting voor sporen uit de Nieuwe tijd dan binnen het gebied dat in 2017 werd onderzocht.
De bodemingrepen voor de geplande rijhal zullen echter in diepte beperkt zijn. Daarom is in overleg met H. Vanneste, regioarcheoloog Parkstad Limburg en adviseur van de bevoegde overheid, besloten een quickscan uit te voeren met enkele aanvullende controleboringen, met name gericht op het vaststellen van de bestaande verstoring en deze af te zetten tegen het nieuwe ontwerp en de beoogde bodemverstoringen, om zo de impact van de geplande werken ten opzichte van eventuele archeologische waarden te bepalen.

In de ondergrond van het plangebied is bij de controleboringen een Vroeg Pleistoceen maasterras aangetroffen. In de Nieuwe tijd is een pakket colluvium boven de terrasafzettingen afgezet. In de top van het colluvium is een 30 cm dikke bouwvoor gevormd. Er zijn geen primaire löss en (paleo)bodems aangetroffen.

In navolging van het advies dat voor het onderzoeksgebied van 2017 werd opgesteld, kan gesteld worden dat theoretisch gezien in de top van de terrasafzetting nog archeologische resten vanaf het Paleolithicum aanwezig zouden kunnen zijn. Omdat het plangebied echter aan een hellingvoet en niet in de directe nabijheid van water was gelegen, is het gebied weinig geschikt geweest als vestigingsplaats. Bovendien werd er geen restanten van een paleobodem aangetroffen en zal een eventuele vuursteenvindplaats slecht zichtbaar zijn in de grindrijke laag.

Waarschijnlijk was de vorming van het colluviale pakket pas mogelijk na de ontginning van het gebied in de 17e eeuw n. Chr. Het pakket colluvium wordt daarom in de Nieuwe tijd gedateerd. In de top van het colluvium is een 30 cm dikke bouwvoor gevormd.
Al snel na de eerste ontginning van de regio werden echter weer bossen aangeplant omdat de bodems onvruchtbaar bleken te zijn. In het begin van de 18e eeuw n. Chr. is ten zuiden van het plangebied een boerderij gebouwd, de Heihof. Gezien de ligging van het onderzoeksgebied naast deze historische boerderij, maar buiten de contouren van het gebouw, is er een hoge verwachting voor bijgebouwen en resten van het boerenerf (bijv. putten). In de bouwvoor van de boringen die het dichtst bij de boerderij zijn geplaatst, ter hoogte van een voormalig bijgebouw dat te zien is op de Bonnebladen van 1926, zijn dan ook puinfragmenten aangetroffen, maar waarvan ondermeer de datering en oorsprong doormiddel van boringen niet kunnen worden vastgesteld.
Archeologische sporen gerelateerd aan de boerderij kunnen een hoge informatiewaarde hebben en nuttige kenniswinst opleveren. Deze sporen (bijv. vondsten in waterput) kunnen bijvoorbeeld informatie opleveren over de levenswijze van de bewoners en werknemers van de boerderij, wat ondermeer inzicht kan geven in de praktische werkwijze en de economische en sociale gevolgen van de ontginning. Ecologische resten kunnen ons meer leren over de landschappelijke consequenties van de ontginning. Deze informatiewaarde kan ook bij werken van beperkte diepte aangetast worden of verloren gaan, indien slechts de bovenkant van een spoor wordt afgetopt, waardoor het te allen tijde de voorkeur heeft om bij behoud ex situ een spoor volledig te onderzoek (voor zover de werkzaamheden dat toelaten bij een archeologische begeleiding).

Binnen het plangebied kan dus sprake zijn van een behoudenswaardige vindplaats in de vorm van bouwresten (van bijgebouwen) en/of sporen van erfelementen gerelateerd aan de historische boerderij. Deze resten kunnen waardevolle informatie opleveren over ondermeer de sociale, economische en landschappelijke invulling en consequenties van de ontginning van het gebied. 

Het relevante niveau ligt op 30 cm -mv, wellicht al hoger, daar het een perceel betreft dat mogelijk geen intensief landgebruik heeft gekend, dus bouwarcheologische resten kunnen bewaard zijn binnen de bouwvoor van gelijke ouderdom. De werken hebben een diepte van meer dan 30 cm (een zandbed (ca. 1300 m2) van minstens 30 cm diepte en een poerenfundering van minstens 80 cm diepte), waardoor deze een directe bedreiging vormen voor eventuele archeologische resten. Verder onderzoek is daarom noodzakelijk.

Daar de resten zich als puntelementen kunnen manifesteren en het onderzoeksgebied klein is, zullen proefsleuven mogelijk geen representatieve steekproef bieden (een waterput of zelfs bouwresten van een bijgebouw kunnen bijvoorbeeld (gemakkelijk) gemist worden).