DOI: 10.17026/dans-24v-2m2p
title: Twee erven uit de 12e eeuw.
title: Middeleeuwse bewoning in het plangebied Tilburg, Enschotsebaan-Noord

description: &lt;p&gt;Het onderhavige plangebied bevindt zich binnen de grenzen van het ontwikkelingsgebied van Overhoeken-Enschotsebaan, waar eerder al een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd is in de vorm van een bureau- en booronderzoek. Het plangebied ligt op een dekzandrug in het noordwestelijke deel van het Centrale Dekzandlandschap. Bij het booronderzoek zijn in het plangebied geen boringen gezet. Ten zuiden van de Enschotsebaan werd bij de boringen een AC-profiel aangetroffen, waarbij op enkele uitzonderingen na het oorspronkelijk podzolprofiel ontbrak. Ten zuiden van de huidige Bollekensloop is bij de oppervlaktekartering aardewerk aangetroffen uit de vroege en late middeleeuwen. In de directe nabijheid van het plangebied zijn in Archis diverse waarnemingen bekend uit de periode mesolithicum tot en met de middeleeuwen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tijdens niet archeologische grondwerkzaamheden in het oostelijke deel van het onderzoeksgebied werden sporen uit de volle middeleeuwen aangetroffen. Deze sporen zijn na een selectiebesluit van de gemeente Tilburg archeologisch onderzocht. Behalve het opgraven van de sporen in het gegraven wegcunet is een proefsleuvenonderzoek (OMG 32221) uitgevoerd om de aangetroffen vindplaats uit de volle middeleeuwen te kunnen begrenzen. Hierbij werd de vindplaats in het noorden en westen begrensd, in het oosten en zuiden liepen de bewoningssporen verder door buiten de grenzen van het plangebied. Aangezien behoud in situ voor de betreffende vindplaatsen niet tot de mogelijkheden behoorde, is een opgraving uitgevoerd. Tijdens dit onderzoek is het deel van de nederzetting uit de volle middeleeuwen dat binnen de grenzen van het plangebied viel, opgegraven. Daarbij zijn ook de sporen uit de late middeleeuwen – nieuwe tijd onderzocht.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In totaal zijn ruim 200 archeologische sporen gedocumenteerd. Het gaat voornamelijk om paalkuilen die vooral op het hoogste deel van het landschap, in het oostelijke deel van het plangebied, zijn aangetroffen. De sporen zijn in twee verschillende perioden te dateren, de volle middeleeuwen en de late middeleeuwen – nieuwe tijd. Binnen de sporen uit de volle middeleeuwen is, aan de hand van oversnijdingen, een fasering aangebracht. Op deze manier zijn er twee erven (of verschillende erfplaatsfasen) binnen het plangebied te onderscheiden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Erf 1 bevindt zich in het noordoostelijke deel van het plangebied en bestond waarschijnlijk uit bijgebouw structuur 3, berg structuur 4 en de waterput structuur 6. Een plank van de waterput is dendrochronologisch gedateerd na 1041. De plank kan echter een oudere of jongere datering hebben dan de boomstamconstructie omdat de plank deel uitmaakt van een reparatiefase of omdat er hergebruikt hout in de put is verwerkt. Het erf is aan de hand hiervan gedateerd in de 11e eeuw, maar dateerbaar vondstmateriaal ontbreekt verder. Wel is aan de hand van de aardewerkdeterminaties bekend dat er waarschijnlijk vanaf 1050 bewoning in het onderzoeksgebied heeft plaatsgevonden. In de waterput werden verschillende pollen en zaden aangetroffen die iets zeggen over het landschap rond de nederzetting en de manier waarop de bewoners in hun levensonderhoud voorzagen. Het landschap was open en in de directe omgeving waren heidevelden aanwezig. Binnen de nederzetting werd gerst/tarwe en rogge verwerkt en mogelijk verbouwd. Er was waarschijnlijk een walnotenboom aanwezig op het nederzettingsterrein en verder werden braam, gewone vlier en hazelnoot gegeten. Er zijn aanwijzingen dat er tuinen aanwezig waren, maar wat daar precies werd verbouwd kon niet worden achterhaald. Naast het verbouwen en verwerken van plantaardig voedsel leefden de bewoners ook van de veeteelt. De bewoning op erf 1 is gelijktijdig aan de bewoningsclusters 3 (gebruiksfase 4), 6, 7 en 8 van Enschotsebaan-Zuid 2.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Rond 1125 verschijnt erf 2 in het onderzoeksgebied, bestaande uit een huis structuur 2 en berg structuur 5. In deze fase van de nederzetting werden greppels aangelegd. Waarschijnlijk vormt structuur 16/19 in de 12e eeuw de noordwestelijke grens van de nederzetting, ten noorden hiervan zijn geen sporen aangetroffen uit de volle middeleeuwen. De meest opvallende greppels zijn de structuren 12 en 13 die samen met perceelsgreppel structuur 9 een omgreppeld gebied creëren ten zuiden van structuur 2. Hier waren tuinen aanwezig of werd vee gehouden. Gedurende de 12e eeuw is niet alleen erf 2 in gebruik, maar ook de clusters 8 (gebruiksfase 2), cluster 9, 10, 11, 13 ten zuiden van de huidige Enschotsebaan.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De erven die binnen de grenzen van het onderzoeksgebied van Tilburg - Enschotsebaan-Noord zijn aangetroffen zijn niet gelijktijdig bewoond, greppel structuur 9 van erf 2 oversnijdt huisplattegrond structuur 2. Erf 2 is aan de hand van het aardewerk in de periode 1125-1175 gedateerd. Verder kon er aan de hand van het aardewerk worden vastgesteld dat het plangebied waarschijnlijk vanaf 1050 bewoond is. Ook de datering van de waterput duidt op bewoning in de 11e eeuw. Hierbij is de datering echter zeer onzeker, de kapdatum van een plank dateert na 1041 en de plank zou daarbij van een reparatiefase of hergebruikt kunnen zijn. Erf 1 is mogelijk vanaf 1050 in gebruik genomen, erf 2 in 1125. De tijd, 75 jaar, hiertussen lijkt te lang voor een continue bewoning. Toch wijst het aardewerk hier wel op. Mogelijk heeft er een korte tijd geen bewoning binnen het plangebied plaatsgevonden, maar is deze periode te kort geweest om in het aardewerkspectrum op te merken. Wanneer de bewoning echter wel continu is geweest kunnen de erven mogelijk als elkaar opvolger worden gezien of is er mogelijk sprake van één erfplaats dat in de tweede erfplaatsfase richting het zuiden is verplaatst. Maar omdat niet de complete nederzetting met alle fasen die daar bij horen is opgegraven kan er ook sprake zijn van een tussenfase elders in het landschap. Vanaf eind 12e eeuw werd onderhavig onderzoeksgebied niet langer gebruikt voor bewoning.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit de verschillende aardewerkdeterminaties blijkt dat het gebied langs de huidige Enschotsebaan vanaf de Karolingische tijd tot en met de 18e eeuw zonder onderbreking voor bewoning en/of agrarische doeleinden in gebruik is geweest. De bewoning heeft aangevangen ten zuiden van de Enschotsebaan en heeft zich vanaf de Karolingische tijd langzaam naar het noorden verplaatst. Het is mogelijk dat ten noorden ook een verschuiving heeft plaatsgevonden richting de huidige Enschotsebaan, in dit geval van noord naar zuid. Vanaf de tweede helft van de 11e eeuw tot en met de 12e eeuw heeft aan weerszijden van de Enschotsebaan bewoning plaatsgevonden. Hierna is alleen nog sprake van enkele plattegronden ten zuiden van de Enschotsebaan. Vervolgens staat vanaf circa 1350/1400 alleen nog een boerderij op de locatie van het onderzoek van Enschotsebaan-Zuid 1. Deze vindplaats blijft in ieder geval bewoond tot circa 1800. Het gehele omliggende terrein van Enschotsebaan-Noord en Enschotsebaan-Zuid 2 is gezien het vondstmateriaal uit zowel de late middeleeuwen als de nieuwe tijd agrarisch in gebruik gebleven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd zijn dan ook alleen greppels aangetroffen die, naast een functie voor afwatering/ontwatering en als veekering, de grens vormden tussen verschillende percelen. Deze indeling er percelering laat een volledige herinrichting zien van het landschap in de late middeleeuwen ter hoogte van het onderzoeksgebied en de directe omgeving. Hierna bleef de oriëntatie en indeling van de percelen gedurende de late middeleeuwen en nieuwe tijd globaal hetzelfde. Op het minuutplan uit begin 19e eeuw hebben de perceelscheidingen nog steeds een NW-ZO verloop. Een deel van de aangetroffen greppels komt ook overeen met de grens tussen de verschillende percelen. De verschillende greppelssystemen dateren tussen de 13e en 19e eeuw.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Dit project is van oorsprong een Bilan project. Bij de veldfotonummering maakte Bilan gebruik van een ander systeem. Een fotonummer in de lijst kan betrekking hebben op meerdere foto's. Dit is te zien aan het streepje (-...) achter het eerste nummer. Derhalve kan een fotolijst bestaan uit b.v. 128 nummers, terwijl het totaal aantal veldfoto's veel hoger is.&lt;/p&gt;