DOI: 10.17026/ar/ajwuf4
title: Archeologisch en cultuurhistorisch vooronderzoek in het kader van de reconstructie van kademuren aan de Menheerse Werf/Oosthavendijk te Middelharnis, gemeente Goeree-Overflakkee

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek met een cultuurhistorische inventarisatie uitgevoerd voor een plangebied in de gemeente Goeree-Overflakkee, provincie Zuid-Holland (kaart 1; afbeelding 1). De opdrachtgever is betrokken bij het voorbereidingstraject voor de reconstructie van een gedeelte van de kademuren aan de Menheerse Werf en Oosthavendijk te Middelharnis. Voorafgaand aan de ontwikkelingen dient in kaart gebracht te worden welke archeologische en cultuurhistorische waarden mogelijk in het geding zijn. De exacte ingrepen zijn momenteel nog onbekend, en mede afhankelijk van de uitkomsten van dit onderzoek. Conclusie en advies bureauonderzoek archeologie. Op basis van het bureauonderzoek heeft het gehele plangebied een lage archeologische verwachting voor sporen van bewoning tot en met de Nieuwe tijd. Op basis van historisch kaartmateriaal en onderzoeken uit de omgeving, heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting voor het aantreffen van archeologische resten uit de Nieuw Tijd, bestaande uit een kleiig en zandig antropogeen ophogingspakket en dijklichaam. Binnen het plangebied is sprake van een scheepswerf die is ontstaan in het midden van de 18e eeuw. Onder de huidige ophoging kan sprake zijn van archeologische resten die verband houden met de scheepswerf, al bestaat de werf met name uit een glooiend talud waarbinnen schepen worden opgetrokken. De vraag is of daarbinnen sprake is van substantiële resten met informatiewaarde. Een ander gedeelte van het plangebied wordt gevormd door de bestaande kademuren en talud van de dijk. Langs de kade kan sprake zijn van archeologische resten die verband houden met eerdere kademuren. Het lijkt waarschijnlijk dat de kade al vaker is vernieuwd en/of gerepareerd. De kans op resten die verband houden met de eerste aanlegfasen van de dijk of kade wordt klein geacht. Op basis van het bureauonderzoek adviseert Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie om ingrepen die verband houden met het vervangen van kademuren en de inrichting van de openbare ruimte vrij te geven voor verder onderzoek. Het bevoegd gezag, de gemeente Goeree-Overflakkee, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Goeree-Overflakkee, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Conclusie en advies bureauonderzoek cultuurhistorie. Het plangebied bij de Menheerse werf bestaat uit een beschermd dorps- of stadsgezicht. Binnen de werf bevinden zich twee Rijksmonumenten. Geadviseerd wordt bij de keuze en de uiteindelijke inrichting van de locatie rekening te houden de aanwezige gewaardeerde cultuurhistorische objecten, en het beeldbepalende karakter van de werf en de oude kern van Middelharnis. Deze cultuurhistorische waarden en historische herkenbaarheid van het havengebied dient men te beschermen en indien mogelijk te versterken. Ten aanzien van de beeldkwaliteit van de kademuren wordt geadviseerd om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de bestaande authentieke situatie, d.w.z. bij het deel van de kade binnen het plangebied, en het gespiegelde deel van de kade aan de overzijde van het kanaal. Dat betekent een duurzaam/circulair gebruik van het huidige bouwmateriaal: de basaltstenen van de kademuur, afgedekt met een deksloof van licht- of donkergrijze natuursteen. Geadviseerd wordt zoveel mogelijk gebruik te maken van de bestaande basaltstenen dekzerken van natuursteen. Het behouden van historisch waardevolle bouwmaterialen verdient de voorkeur, tenzij deze te zeer zijn beschadigd voor hergebruik. Indien de bestaande donkergrijze dekzerken te zeer zijn beschadigd, kan gebruik worden gemaakt van een soortgelijk materiaal. Langs de kade kan worden aangesloten bij de bestaande houten vlonders met afmeervoorzieningen, met houten palen en dukdalven met witgeschilderde kop. Ten aanzien van de beeldkwaliteit van de openbare ruimte wordt geadviseerd om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de recentelijke herinrichting van het gebied rondom de oude havenkom. Het talud ten noorden van de werf bestaat uit een karakteristiek glooiend talud, voorzien van een verharding van kasseien en klinkers. Het glooiend talud roept associaties op met het gebruik van het plangebied als scheepshelling en -werf. Het verdient de voorkeur om dit glooiend talud in stand te houden, en te voorzien van een meer uniforme bekleding, bij voorkeur uit licht- of donkergrijze kasseien. Mogelijk kan (deels) gebruik worden gemaakt van de bestaande verharding. Het zelfde geldt voor de reconstructie van een trap of de aanleg van een getrapt terras binnen de glooiing. Voor de openbare ruimte wordt verder geadviseerd zoveel mogelijk historiserende elementen te gebruiken, zoals gietijzeren hekwerken en lantarenpalen. Het verdient de voorkeur om op basis van het (definitief) ontwerp te bepalen wat de precieze aard wordt van de geplande ingrepen en het mogelijke effect daarvan op de betrokken cultuurhistorische waarden. 
Als op basis van het (definitief) ontwerp behoud/versterking van de cultuurhistorische waarden niet mogelijk is, in combinatie met afdoende mitigerende of herstellende maatregelen, dan wordt geadviseerd een Heritage Impact Assessment (HIA) uit te voeren, op basis waarvan eventuele nadere vervolgstappen kunnen worden bepaald. Het is aan de gemeente als bevoegd gezag om op basis van dit rapport en het hierin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van eventuele vervolgmaatregelen.