DOI: 10.17026/ar/2n5fb7
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de herontwikkeling van plangebied Marelsdal te Castricum, gemeente Castricum

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd in het kader van de geplande herontwikkeling van een plangebied te Castricum, gemeente Castricum (afbeelding 1, kaart 1). Het plangebied is gelegen bij landgoed Duin en Bosch te Castricum, gemeente Castricum, ten noordwesten van de kruising tussen het Duinpad en de Duinenboschweg. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 0,53 ha en is momenteel braakliggend. De polikliniek die hier heeft gestaan is in 2015 gesloopt. Door middel van een bestemmingswijziging zijn 10 bouwkavels gecreëerd waar grondgebonden woningen gerealiseerd mogen worden (afbeelding 2). De exacte inrichting en bouwwijze is momenteel nog niet bekend; vanuit de opdrachtgever is gevraagd rekening te houden met een maximale verstoring van ca. 4 m -mv.

Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de ingrepen eventueel archeologische waarden worden bedreigd. Gezien de aard van de ingrepen (m.n. de ontgraving voor de fundering van de woningen) zullen deze mogelijk tot in de archeologisch relevante niveaus reiken. 

Het plangebied ligt binnen het gebied van het estuarium van het voormalige Oer-IJ, dat vanaf de Late Ijzertijd/Romeinse tijd bewoond kan zijn geweest. Eventuele akker- en bewoningslagen uit de periode kunnen later zijn overstoven door het duinzand, waardoor in principe op meerdere niveaus archeologisch relevante lagen kunnen worden aangetroffen, zoals ook blijkt uit het eerder uitgevoerde onderzoek voor Duin en Bosch uit 2011. Op basis van dit onderzoek is destijds een onderscheid gemaakt tussen een (mogelijke) Laageenheid 2 met mogelijk meerdere bodems, die aanwijzingen kunnen bevatten voor menselijke bewoning en activiteit uit de Romeinse tijd, Vroege- en Late Middeleeuwen, en een (mogelijke) Laageenheid 3 die wordt gevormd door naar het zich laat aanzien een akkerlaag uit de Romeinse tijd en/of Vroege Middeleeuwen. Nu is een akkerlaag archeologisch gezien niet zo relevant, maar wel de verwachting dat in de directe omgeving van de akkers ook de nederzettingen moeten zijn geweest. Laageenheid 2 kan al tussen 1,0 en 1,5 meter beneden maaiveld worden aangetroffen; Laageenheid 3 mogelijk op een diepte van 2,5 tot 3,5 meter beneden maaiveld. Op basis van het beschikbare kaartmateriaal zijn er geen aanwijzingen voor historische bebouwing uit de Nieuwe tijd, al kan dat ook niet helemaal worden uitgesloten. 

Om dit archeologisch verwachtingsmodel te toetsen is op 23 januari 2023 een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd. Tijdens dit onderzoek zijn 8 verkennende boringen gezet tot een diepte van maximaal 5 meter beneden maaiveld. Voorafgaand aan het veldonderzoek bestond er een archeologische verwachting op het aantreffen van twee begraven niveaus, tussen 2,0 en 2,5 m +NAP (mogelijk Romeinse tijd - Late Middeleeuwen) en tussen +0,5 en -0,3 m NAP (Romeinse tijd – Vroege Middeleeuwen). Alleen boring 7 lijkt met een begraven bodem tussen 1,37 – 1,12 m +NAP daar mee te corresponderen. Hier kunnen dus archeologische waarden van de Romeinse Tijd tot en met de Late Middeleeuwen worden aangetroffen. Van het tweede, dieper verwachte niveau zijn geen restanten aangetroffen. Dit niveau zal dus niet aanwezig zijn geweest binnen het plangebied, of niet langdurig genoeg aan het oppervlak hebben gelegen en/of ontwikkeld genoeg zijn geweest om herkenbaar te zijn in de boringen. 

Advies
Op basis van het verkennende booronderzoek is alleen in de uiterste zuidoost hoek van het plangebied, op de locatie van bouwvlak 4 (afbeelding 2), een begraven bodem aangetroffen. Verdere aanwijzingen voor een mogelijke archeologische vindplaats ontbreken. Vestigia adviseert om ter plaatse van bouwvlak 4 geen graafwerkzaamheden uit te voeren dieper dan 1,67 m +NAP. Hiermee wordt een buffer aangehouden van 30 cm boven het archeologisch niveau. Mocht dit niet kunnen worden voorkomen, wordt geadviseerd een vervolgonderzoek door middel van karterende boringen uit te voeren.
Heipalen brengen een diepere verstoring met zich mee. Met het oog op het risico voor verstoring van archeologische resten wordt gewezen op de mogelijkheid om archeologie vriendelijk te bouwen. In de handreiking van de RCE zijn daarvoor richtlijnen opgesteld. Belangrijke aspecten zijn daarbij dat voor het palenplan tussen de palen(rijen) minimaal 4 meter afstand wordt vrijgelaten, en dat de oppervlakte van de palen in totaal niet meer dan 2% van het oppervlak van de nieuwbouw uitmaakt (al heeft de gemeente bij een eerder onderzoek van Vestigia bij Duin en Bosch een percentage van maximaal 5% van de footprint van de nieuwbouw genoemd). Uiteindelijk zal dit maatwerk betreffen. Het definitieve palenplan dient daarom ter toetsing te worden voorgelegd aan het bevoegd gezag. 

Mocht het palenplan als teveel verstorend worden gezien, of wil men het risico van tevoren verder in kaart brengen, wordt ook hier geadviseerd een vervolgonderzoek door middel van karterende boringen uit te voeren. Mogelijk kan het betreffende bouwvlak daarna worden vrijgegeven. Voorafgaand aan een booronderzoek dient eerst een Plan van Aanpak te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag.

Het bevoegd gezag, de gemeente Castricum, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Dit besluit kan afwijken van dit advies. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondsten of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondsten). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondsten’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Castricum, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Naschrift
De adviseurs van het bevoegd gezag, mevr. L. Verniers en dhr. I. Vossen van NMF Erfgoedadvies, hebben het conceptrapport beoordeeld. De reactie is als volgt: “Het advies van Vestigia sluit aan op het in 2011 uitgevoerde onderzoek voor het gehele gebied Duin en Bosch (eveneens door Vestigia i.s.m. Deltares). Destijds is een bureauonderzoek uitgevoerd met verkennende boringen (‘hoogkwalitatieve Begemann steekboringen’) en georadaronderzoek. Hierbij zijn in het huidige plangebied (toen aangeduid als Bouwplekgebied 10) geen boringen verricht, maar wel grondradaronderzoek. Tijdens dat onderzoek zijn in het gehele plangebied Duin En Bosch twee ‘laageenheden’ onderscheiden (Laageenheid 2 (Oude Duinen) en Laageenhied 3 (overgang strandzand/Oude Duinen) waarop potentieel archeologische vindplaatsen aangetroffen kunnen worden. Tijdens het huidige booronderzoek is in slechts één boring de bovenste van deze twee laageenheden aangeboord (Laageenheid 2); in de overige boringen was deze afwezig en evenmin is in de boringen de lager gelegen Laageenheid 3 aangetroffen. De top van het aangeboorde niveau ligt ter hoogte van de bewuste boring (7) op 1,37 m +NAP (1,8 m onder huidig maaiveld), iets lager dan het gemiddelde van 2,5 m +NAP waarop deze laag bij het eerdere onderzoek was vastgesteld, maar binnen de marge die verwacht kan worden in het paleoreliëf van de Oude Duinen. 

Advies NMF Erfgoedadvies 
Middels extrapolatie is het gebied waar deze laag zich nog verder zou kunnen manifesteren door NMF Erfgoedadvies bepaald tot aan boringen 4, 6 en 8: een vlak van ca. 40 bij 40 m (zie afbeelding 17). Vooralsnog is nog geen archeologische vindplaats aangetoond, alleen een intacte bodemlaag op welk niveau een vindplaats kan worden aangetroffen. Boring 7 ligt binnen bouwvlak 4 van het voorliggend plan. Bij uitvoering van de plannen (uitgraven bouwvlakken tot max. 4 m -mv) zou dit niveau worden verstoord. Nader onderzoek is in dat geval vereist om te bepalen of hierbij een (behoudenswaardige) vindplaats in het geding is. Geadviseerd wordt in het roodomkaderde deel een proefsleuvenonderzoek uit te laten voeren met de aanleg van één proefsleuf binnen bouwvlak 4 en één proefsleuf binnen bouwvlak 5, tot ca. 2 m -mv (rond 1,3 m +NAP). Op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek wordt bepaald of archeologisch vervolgonderzoek nodig is, of dat het plangebied kan worden vrijgegeven.”