DOI: 10.17026/dans-z37-33ug
title: Vestingwerken Menno van Coehoorn (1700-1702) onder parkeerterrein Oude Stad, Archeologische Berichten Nijmegen - Briefrapport 188

description: &lt;p&gt;In het kader van een milieukundige bodemsanering en herinrichting op het parkeerterrein Oude Stad, gelegen ten westen van het hoog gelegen spoorbed met de spoorlijn Arnhem-Nijmegen en ten zuiden van de Voorstadslaan (fig. 1), heeft Bureau Archeologie en Monumenten van de gemeente Nijmegen (BAMN) in de periode tussen 10-02-2014 en 11-03-2014 een archeologische begeleiding volgens protocol IVO-P uitgevoerd. De herinrichting bestond uit de aanleg van nieuwe parkeervakken, herbe-strating en een nieuw hoofdriool voor de opvang van regenwater. Dit riool zal aansluiten op het nieu-we riool ten noorden van de Voorstadslaan, de Handelskade.1&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De bodemsanering zou aanvankelijk op geselecteerde delen binnen het terrein worden uitgevoerd. Al snel bleek echter dat de vervuiling - het bleek om een vervuiling van zware metalen te gaan - om-vangrijker was, waardoor besloten is een groter deel te saneren.&lt;br&gt;Het plangebied ligt op de Archeologische Beleidskaart in zone Z-07, een terrein van zeer hoge ar-cheologische waarde.2 Niet alleen kunnen er nog resten van de Nijmeegse verdedigingswerken in de bodem aanwezig zijn, ook kunnen er Romeinse graven en resten uit de Tweede Wereldoorlog ver-wacht worden (fig. 2).&lt;br&gt;Het onderzoek, een begeleiding cf. protocol IVO-P, is uitgevoerd volgens de richtlijnen zoals die zijn vastgelegd in de Werkinstructies van BAMN (2009). Bedoelde werkinstructies zijn gebaseerd op de vigerende Kwaliteitsnormen Nederlandse Archeologie (KNA versie 3.2).&lt;br&gt;Omdat het om een begeleiding van een bodemsanering ging, is er strikt gewerkt volgens het uitvoeringsplan met geïntegreerd Veiligheids- en Gezondheidsplan.19 Aanvankelijk zou er sprake zijn van drie te saneren deellocaties (putten 1 t?/?m 3), die vervolgens zijn uitgebreid tot 5 putten (fig. 8). Tenslotte is er een begeleiding uitgevoerd van de sleuf voor de riolering (put 6).&lt;br&gt;Tijdens de archeologische werkzaamheden is de bodem en de stort regelmatig met een metaalde-tector op metaalvondsten onderzocht. Profielen zijn analoog getekend en nadien gedigitaliseerd. Sporen zijn ingemeten en getekend met behulp van een GPS en RTS.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In werkput 6 aangetroffen sporen zijn niet gecoupeerd omdat er niet verder verdiept zou worden (aanleg rioleringsbuis) en het bodemarchief niet verder werd bedreigd. Spoorbeschrijvingen, vondst-materiaal en gemaakte foto's zijn na afronding van het veldwerk binnen ingevoerd in de QLC Archeo-LINK-database. Dagrapporten zijn tijdens de uitvoering van het veldwerk geschreven en voor goed-keuring gelezen en geautoriseerd door de senior KNA-archeoloog.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het zuidprofiel A-A' in werkput 3 is getekend en vanuit vlak 2 (wisselend gelegen op ca. 14,00 m en 13,50 m +NAP) aangevuld met zes - ca. 80 cm tot een meter dieper - geplaatste boringen (fig. 11?:?a-b). Deze boorstaten zijn toegevoegd aan de profieltekening. Ook is in dezelfde werkput 3 vanuit vlak 2 een noordwest-zuidoost georiënteerde raai e-e' van ca. 40 meter diepe boringen (1 t?/?m 12) gezet (fig. 11?:?c). In put 2 zijn twee korte boorraaien c-c' en d-d' (fig. 12) gezet.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Na uitvoering van de sanering van de vervuilde bovenlaag (ca. 1 m), kon de bodemopbouw in put 6 aan de hand van een ca. 84 m noord-zuid georiënteerd lengteprofiel (B-B') worden gedocumenteerd (fig. 13).&lt;br&gt;De grondslag van alle profielen was overwegend instabiel. Profielen stortten regelmatig in, waar-door er geen sprake is van loodrechte profielwanden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Beantwoording vragen PvE&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Algemene vragen&lt;/p&gt;&lt;p&gt;1. Waaruit bestaan de archeologische resten (sporen, structuren en vondsten)???&lt;br&gt;De sporen bestaan uit?: 1. bakstenen?/?betonnen stiepen van de Telegraafloods (structuur 1, ca. 1897-1900 aangelegd), 2. het grondlichaam van de spoorlijn Kleef-Nijmegen (structuur 3) richting Waalhaven (1865), 3. cultuurlagen die waarschijnlijk behoren bij het glacis met buitengracht uit de pe-riode Menno van Coehoorn (1700-1702).&lt;br&gt;De vondsten van metaal en aardewerk zijn afkomstig uit de bovenste opvulling van de buitengracht en de hellinglagen van het glacis (structuur 2).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;2. Wat is de aard, datering en omvang van de archeologische resten en tot welk complextype24 kunnen ze worden gerekend???&lt;br&gt;De Telegraafloods (structuur 1) dateert uit ca. 1897-1900 (nieuwe tijd C). Het opgegraven deel be-droeg circa 15 m (breedte) bij 26 m lengte). De loods lag langs de havenspoorlijn. Deze structuur wordt tot het complextype infrastructuur (INFRA) gerekend.&lt;br&gt;Het spoorbed (structuur 3) van sintels en zandlagen behoort tot de spoorlijn Kleef-Nijmegen die eindigde bij de Waalhaven. Het spoor werd in 1865 (nieuwe tijd C) aangelegd (fig. 6) en behoort eveneens tot het complextype infrastructuur (INFRA).&lt;br&gt;De grachten (structuur 2) vallen in de categorie verdediging (VWAL), uit de periode van de ves-tingbouw Menno van Coehoorn (1700-1702). Zij maken onderdeel uit van het glacis en dateren uit de nieuwe tijd B. Structuur 2 raakte al in 1852 buiten gebruik door de aanleg van het havenlunet en werd vervolgens afgedekt door de spoorlijn Kleef-Nijmegen&lt;/p&gt;&lt;p&gt;3. Wat is de kwaliteit van de aangetroffen archeologische resten???&lt;br&gt;De sporen en structuren hadden scherpe contouren in de gedocumenteerde vlakken en waren duide-lijk herkenbaar. Structuur 2 is vermoedelijk goed geconserveerd omdat deze in 1865 afgedekt werd door het grondlichaam voor de spoorlijn Kleef-Nijmegen (structuur 3). Omdat niet verder is verdiept (sanering), kunnen geen uitspraken worden gedaan over de kwaliteit van eventueel dieper gelegen resten en bijbehorend vondstmateriaal. Mogelijk dat deze zijn vergraven ten gevolge van de aanleg van de vestingwerken, maar zeker is dat niet.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;4. Wat is de aard en de datering van de archeologisch relevante bodemlagen en wat is hun begrenzing in het verticale en horizontale vlak???&lt;br&gt;Omdat het om een archeologische begeleiding IVO-P ging is er niet dieper verdiept dan 13,50 m en 13,00 m +NAP. De diepste boringen zijn tot 12,30 m +NAP gezet. Er zijn geen natuurlijke bodemlagen aangetroffen, wel diverse flauw af- en oplopende cultuurlagen, die behoren bij de vestingwerken van Menno van Coehoorn (1700-1702).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;5. Wat is de exacte locatie van de archeologische resten???&lt;br&gt;Op figuur 14 is een combinatie gemaakt van de archeologische sporen van structuur 2 op de ge-georefereerde ondergrond van de historisch bekende vestingbouw. Bij het georefereren is o.a. ge-bruik gemaakt van de positie van Fort Krayenhoff, bekende en nog overeind staande onderdelen van de 16e-eeuwse vestingbouw en vaste lijnelementen als de spoorlijn Kleef-Nijmegen.&lt;br&gt;De aangetroffen sporen liggen in de zone van de buitengracht om de glacis en mogelijk de con-trescarp met bedekte weg, precies daar waar deze een driehoekige knik maken.&lt;br&gt;Structuur 1 en 2 liggen vrijwel exact op de locatie zoals ook weergegeven op historische afbeeldin-gen (fig. 7).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;6. Zijn er fossiele akker- of cultuurlagen aanwezig???&lt;br&gt;Er zijn verschillende cultuurlagen aanwezig behorend bij het glacis met buitengracht. Er zijn geen fos-siele akkerlagen aangetroffen, omdat niet verder mocht worden verdiept. Deze zijn mogelijk voor een deel vergraven of afgedekt door de cultuurlagen van de 16e-17e-eeuwse vestingwerken. Bij project Waf3 is in de werkput nabij de Voorstadslaan wel een fossiele akkerlaag vastgesteld.25&lt;/p&gt;&lt;p&gt;7. Wat is de relatie tussen de aangetroffen resten, de vastgestelde stratigrafie, de bodemgesteldheid en het landschap (geomorfologie en reliëf) en is er een relatie tussen de landschappelijke ligging (geomorfologie, reliëf en bodem) en de conservering van de archeologische resten???&lt;br&gt;Omdat beperkt ontgraven is, kan deze tweeledige vraag - of en wat de relatie is met het landschap - niet uitputtend beantwoord worden. Op grond van de geologische situatie (spoelzandwaaier, zie vraag hieronder) en de AHN-kaart lijkt het wel aannemelijk dat met de aanleg van de diverse onderdelen van de vestingbouw mede nuttig gebruik is gemaakt van het naar het noorden en noordwesten aflopend reliëf, wat van pas zal zijn gekomen bij de aanleg van taluds en grachten.&lt;br&gt;Het is onbekend of met de aanleg van de vestingbouw Menno van Coehoorn dieper gelegen sporen zijn aangetast, alhoewel er bij het graven van de Nieuwe Haven in 1852 nog Romeinse begravingen zijn aangetroffen. Voorafgaand aan het onderzoek werden Romeinse graven op ca. 10 m +NAP verwacht.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;8. Wat is de geologische context van de aangetroffen archeologische resten???&lt;br&gt;Het onderzoeksgebied ligt in een aangrenzende zone westelijk van de enorme spoelzandwaaier van Nijmegen. Een markante reliëfovergang iets noordwestelijk van de Graafseweg en parallel hieraan vormt de westelijke begrenzing van deze grofzandige grindhoudende spoelzandwaaier. Op basis van de meeste recente inzichten ten aanzien van de regionale geologische gesteldheid lijkt een aanzienlijk deel westelijk van de spoelzandwaaier te kunnen worden beschreven als hellingmateriaal (gelifluctie) en dekzand op Kreftenheye-IV-terras.26&lt;/p&gt;&lt;p&gt;9. Wat is de conservering van de verschillende materiaalcategorieën, inclusief archeobotanisch en zoölogisch materiaal???&lt;br&gt;Er is beperkt vondstmateriaal aangetroffen, hoofdzakelijk metaal, en er is geen archeobotanisch of zoölogisch materiaal aangetroffen (par. 3.3). De conservering van het aardewerk, metaal en de mun-ten was matig tot goed.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;10. Wat is de diepte (t.o.v. maaiveld) en de hoogteligging (t.o.v. NAP) van de archeologische resten???&lt;br&gt;Structuur 2 was plaatselijk deels afgetopt door recente ingravingen en bedekt door recente structuren 1 en 3. De bewaarde bovenkant van structuur 2 lag op ca. 13,11 m en 13,20 m +NAP. Structuur 1 lag op 13,86, 13,70 en 13,65 m +NAP. Structuur 3 lag gemiddeld op 14,60 m+NAP.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;11. Wat is de relatie tussen de aangetroffen archeologische resten en de andere vindplaatsen buiten het plangebied???&lt;br&gt;Structuur 2 maakt onderdeel uit van de uitbreiding van verdedigingswerken uit de periode Menno van Coehoorn (1700-1702). Bij de archeologische begeleiding en opgraving op de Handelskade (project-code Waf3) zijn ook sporen (glacis) uit deze periode aangesneden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;12. Wat is de historische context van de archeologische resten???&lt;br&gt;Zie de beantwoording bij vraag 11 en paragraaf 1.3?: de uitbreiding van de vestingbouw ten tijde van Menno van Coehoorn (1700-1702).&lt;br&gt;In 1852-1853 werd door het Ministerie van Oorlog een deel van de vestingwerken - overeenkomend met de locatie van de voormalige Handelskade (projectcode Waf3) en parkeerterrein Oude Stad (projectcode Vr13) - ter beschikking gesteld voor een nieuwe haven?: de Waalhaven. Ten gevolge van de aanleg van een nieuwe haven werd in 1852 een nieuw Havenlunet aangelegd, net ten westen van het huidige onderzoeksgebied.&lt;br&gt;In 1865 werd de spoorlijn Nijmegen-Kleef (fig. 15) geopend, met de Nieuwe Haven als locatie voor een kopstation, gelegen op het terrein van de Handelskade. Langs de havenspoorlijn werd aan het einde van de 19e eeuw een telegraafloods aangelegd, die tijdens het onderzoek van Vr13 is gelokali-seerd.&lt;br&gt;Deze historische context wordt ook weerspiegeld in de datering van de metaal-vondsten, nl. nieuwe tijd B én de nieuwe tijd C.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vestingwerken&lt;/p&gt;&lt;p&gt;13-15. Zijn er sporen en??/??of vondsten die inzicht geven in de vestingwerken ter plaatse??? Zo ja, uit welke periode dateren deze en geef een beschrijving.&lt;br&gt;Ja, zoals duidelijk mag zijn uit bovenstaande spoorbeschrijving (par. 3.2.2, structuur 2) zijn er sporen en vondsten aangetroffen van vestingwerken uit de periode Menno van Coehoorn.&lt;br&gt;Specifiek gaat het om de zone van het glacis met buitengracht, mogelijk ook een gedeelte van de contrescarp met bedekte weg (fig. 14).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Graven&lt;/p&gt;&lt;p&gt;16. Zijn er ter plaatse van het plangebied graven aanwezig???&lt;br&gt;Tijdens het onderhavige onderzoek zijn geen graven aangetroffen, daarom zullen de vragen 16 t??/??m 25 uit het PvE verder niet worden beantwoord. Het is onbekend of met de aanleg van de vestingwerken dieper gelegen Romeinse graven zijn vergraven dan wel zijn afgedekt door de vestingwerken. Zoals eerder gememoreerd zijn bij het graven van de Nieuwe Haven in 1852 ten noordwesten van het plangebied verscheidene keren Romeinse begravingen, waaronder tufstenen grafkisten, gevonden. De Romeinse resten werden op grond van onderzoek uit directe omgeving voornamelijk verwacht vanaf ca. 10,00 m +NAP en dieper en zo diep is er niet onderzocht.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;WAARDERING EN AANBEVELING&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bij het onderzoek zijn in totaal zes proefsleuven aangelegd. Uit het onderzoek is gebleken dat zich op een diepte vanaf 13,50 m +NAP in het plangebied archeologische lagen, sporen en vondsten uit de nieuwe tijd B, specifiek de periode waarin de vestingwerken werden uitgebreid (1700-1702). In de nieuwe tijd C (1852) werd dit deel van de vestingwerken opgegeven ten behoeve van de aanleg van een nieuwe haven en de aanleg van een havenlunet, waarna in 1865 de spoorlijn Kleef-Nijmegen werd aangelegd.&lt;br&gt;De Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (versie 3.3) geeft richtlijnen volgens welke de kwaliteit van de vindplaats kwantitatief gewaardeerd kan worden. De kwaliteit van de archeologische resten is afhankelijk van de belevingswaarde, de fysieke hoedanigheid en de inhoud of het belang ervan voor de archeologie. De eerste is alleen van toepassing als de vindplaats bovengronds zichtbaar is. De conservering en gaafheid (compleetheid) bepalen samen de score voor de fysieke kwaliteit?: drie pun-ten voor hoge, twee punten voor middelhoge en een punt voor lage kwaliteit. Zeldzaamheid, informa-tie- en ensemblewaarde bepalen samen de inhoudelijke kwaliteit, wat wordt uitgedrukt door middel van hetzelfde puntensysteem.&lt;/p&gt;