DOI: 10.17026/dans-xuw-hc38
title: Deil, kasteel Palmensteyn. Inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven

description: &lt;p&gt;In opdracht van Landgoed Noordenhoek BV, heeft het onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie (BAAC bv) van 4 september tot en met 6 september 2007 een waarderend Inventariserend Veldonderzoek (IVO) door middel van proefsleuven uitgevoerd ter plaatse van voormalig kasteel Palmesteyn te Deil, gemeente Geldermalsen. Aanleiding tot het archeologisch onderzoek werd gevormd door de beoogde herbouw van het kasteel op een deel van het terrein. Dit heeft als gevolg dat eventueel in de bodem aanwezige resten verstoord gaan worden. Kasteel Palmesteyn staat in Archis geregistreerd als archeologisch monument en het terrein heeft dan ook een hoge archeologische waarde, het terrein is géén beschermd monument op grond van de Monumentenwet. Het doel van dit waarderende onderzoek is het al dan niet vaststellen van archeologische resten in de ondergrond. De proefsleuven dienen om inzicht te verkrijgen in de mogelijkheid om op de eventuele bestaande funderingen van het kasteel te bouwen. Daarnaast diende onderzocht te worden of de nieuwbouw de eventuele bestaande funderingen zou aantasten en op welke wijze herontwikkeling op verantwoorde wijze kan plaatsvinden. Ook dienden de sleuven te voorzien in het nader te bepalen van de precieze aard, diepte en gaafheid van deze archeologische waarden op de locatie van het kasteel.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat er in het plangebied nog resten van het kasteel Palmesteyn aanwezig zijn, al lijkt het merendeel van het muurwerk grondig gesloopt. Overal op het terrein, vooral aan de grachtzijden zijn puinlagen aanwezig. Deze puinlagen verklaren de hoge tot zeer hoge weerstandswaarden van het veldwerk dat in 2004 door RAAP is verricht. Van de verwachte funderingen zijn echter slechts aan de noordzijde van het plangebied grotendeels onder grondwaterniveau resten aangetroffen. Deze behoren waarschijnlijk tot de noordvleugel en de toren, ten westen van het poortgebouw. Dit is eerder dan de eerste vermelding van het kasteel in 1495. Vermoedelijk was het kasteel toen in het bezit van de familie Van Tuyll van Bulckesteyn. De eerste vermeldingen van de familie Van Tuyll in Deil dateren van omstreeks 1320. Het is onduidelijk of de familie de eerste bewoners van kasteel Palmesteyn geweest zijn. Wat vermelding en datering betreft is het echter goed mogelijk. Behalve een herstelling uit de 17de of 18de eeuw is geen jonger muurwerk aangetroffen. Wel zijn een aantal kuilen gevonden die dateren in de 14de of 15de eeuw en de uitbraak van een mogelijke waterput. Ten noorden van het muurwerk zijn bovendien enkele beschoeiingspalen aangetroffen. Resten van eerdere bewoning, zoals een verwachtte nederzetting uit de 12de of 13de eeuw zijn niet gevonden. Gezien eerdere vondsten van aardewerk uit deze periode is het echter niet uitgesloten dat deze zich nog op het eiland bevinden. Het is ook mogelijk dat de bewoningssporen zijn aangetast bij de aanleg van de gracht of dat ze zich bevinden in de omgeving buiten de gracht.&lt;br&gt;Op basis van de stratigrafie zijn geen uitspraken te doen over de verschillende bewoningsfasen. Duidelijk is dat bewoning heeft plaatsgevonden vanaf de 14de eeuw. In de gestorte puinlagen in de gracht, ten noorden van de muur zijn verder verschillende vondsten aanwezig uit opvolgende perioden tot en met de 18de eeuw. Oude vullingslagen van de gracht, van voor de afbraak van het kasteel zijn niet aangesneden.&lt;br&gt;Het ontbreken van gebouwsporen binnen omgrachte hofsteden, of zogenaamde moated sites zoals Palmesteyn is geen onbekend verschijnsel. Bij veel terreinen wordt alleen de hoofdtoren of zaalbouw gevonden. Andere gebouwsporen ontbreken vaak doordat bij de aanleg van grachten het eiland werd opgehoogd. Alleen fundamenten van het hoofdgebouw werden hierbij in het niveau van het oorspronkelijk maaiveld gegraven. Fundamenten van andere gebouwen werden niet dieper aangelegd dan het oorspronkelijke maaiveld. Latere fasen en de complete plattegrond van de bebouwing ontbreken vaak, omdat de grachten na de gebuiksfasen (deels) zijn opgevuld met grond en puin van het verhoogde eiland.30 Dit lijkt ook het geval te zijn op het terrein van kasteel Palmesteyn. Zowel in sleuf 1 als 2 zijn voornamelijk ophogings-/ puinlagen van de afbraak van het kasteel aangetroffen. Resten van funderingen zijn niet meer aanwezig. Eventuele funderingsresten van de zuid- en oostvleugel, ter plaatse van de geplande nieuwbouw aan de zuid- en oostzijde, lijken op basis van de huidige waarnemingen dan ook onwaarschijnlijk. Aan de noordzijde van het kasteelterrein is daarentegen nog wel muurwerk bewaard gebleven. Hier moet rekening worden gehouden met de aanwezigheid van puinlagen en op een dieper niveau mogelijk muurwerk van onder andere de noordvleugel en het poortgebouw van kasteel Palmesteyn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Enkele onderzoeksvragen die nog niet zijn beantwoord betreffen voornamelijk het muurwerk. Zoals hierboven beschreven bleek de staat van de funderingen slecht. Een restant van het muurwerk bleek nog op een diepte van 1,2 m onder het maaiveld bewaard. Het merendeel is echter tot 1,7 m onder het maaiveld gesloopt.&lt;br&gt;Vanzelfsprekend is dit niet geschikt om op te bouwen. Alternatieve funderingswijzen zullen in de aanbeveling worden besproken. Wat betreft de gaafheid kan worden opgemerkt dat weliswaar het muurwerk grotendeels is gesloopt, maar dat overige sporen nog in de bodem aanwezig zijn. Ook de conserveringsgraad van het bodemarchief is goed. Zo zijn de houten palen van de brug nog intact in de bodem aanwezig.&lt;/p&gt;