DOI: 10.17026/dans-xmp-uqc4
title: Geologisch onderzoek naar de genese van de Linge in het centrum van Tiel Geologisch onderzoek naar de genese van de Linge in het centrum van Tiel

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente Tiel heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau tussen 12 en 20 november 2012 een geologisch en inventariserend veldonderzoek door middel van boringen in het centrum van Tiel uitgevoerd. Hoofddoel van dit onderzoek was, bij wijze van pilotstudie, het verzamelen van basale empirische profielgegevens over de ondergrond van het Tielse centrum ten behoeve van het binnenstedelijk archeologisch onderzoeksbeleid. Centraal hierin stonden de reconstructie van de genese van de Linge en de landschappelijke ligging van Ottoons Zandwijk. Op basis van de onderzoeksresultaten is een reeks aanbevelingen en onderzoeksvragen met betrekking tot toekomstig archeologisch onderzoek geformuleerd. Voorafgaand aan het onderzoek was bekend dat binnen het onderzoeksgebied diverse fossiele meandergordels liggen: de prehistorische meandergordel van Ochten, de meandergordel van Bommel die kort voor de Romeinse tijd verlandde en die van de Linge en de Waal. Beide laatste zijn rond 200 voor Chr. ontstaan. De Linge is inactief geworden door de afdamming in Tiel tussen 1259 en 1304. Tiel is ontstaan op de plaats waar de Linge zich in de 9e eeuw afsplitste van de Waal. In de loop van de 10e en 11e eeuw ontwikkelde de plaats zich tot internationaal georiënteerde handelsplaats. Bij onderzoek in het midden van de jaren 1990 is vastgesteld dat de 9e-11eeeuwse bedding van de Linge zich direct oostelijk van de Westluidensestraat en direct noordelijk van de Ambtmansstraat bevond. De handelsnederzetting en burcht lagen zuidwestelijk van deze Lingeloop. Naar aanleiding van de opgravingen formuleerde Bartels (1996) een genesemodel voor de Linge in de binnenstad. De Linge zou tussen ca. 1000 en 1150 dicht bij het tracé Westluidensestraat- Ambtmanstraat hebben gelegen, en van ca. 1150 tot 1300 een meer noordelijke loop hebben gevolgd, ter plaatse van de Waterstraat en de noordelijke stadsgracht. Tussen beide beddingen zou zich ter hoogte van de aftakking van de Waal (op de plaats van het latere Tolhuis) een eiland hebben bevonden. Eén van de specifieke doelen van het huidige onderzoek was om dit model te toetsen. Een tweede specifiek doel was om meer gegevens te verzamelen over de locatiekeuze van de nederzetting Zandwijk (direct noordoostelijk van de binnenstad) in de Ottoonse tijd. Verhelst (2006) vermoedde na het proefsleuvenonderzoek in Zandwijk dat de nederzettingsoriëntatie, haaks op de meandergordel van de Linge, was ingegeven door een landroute naar het noorden. Dankzij de ruimhartige medewerking van een groot aantal bewoners van het Tielse centrum (onder meer leden van de Vereniging Oudheidkamer Tiel e.o. en medewerkers van de gemeente Tiel) konden 55 boringen worden verricht in vijf raaien. De resultaten van het onderzoek zijn zeer bemoedigend. De boringen hebben een schat aan nieuwe gegevens opgeleverd over de geologie en archeologie van het Tielse centrum. Zo is het bestaande beeld van de ligging van meandergordels rond het centrum van Tiel op belangrijke punten aangepast. Daarnaast is een beter begrip ontstaan van de jongste genese van de Linge in de binnenstad: bij het ontstaan van Tiel was er één brede, reeds verlandende geul die bij laagwater uit twee stroomdraden bestond gescheiden door een zandbank. Door een actief proces van aanplemping en geleide sedimentatie werd de geul vanaf de 10e eeuw steeds verder in noordelijke richting gedrongen tot de oever rond 1200 ter hoogte van de Waterstraat lag. In 1259 werd op de plaats van de huidige Voorstad een dam in de Linge gelegd, waardoor de restgeul definitief van stromend water werd afgesneden. In samenhang met de aanleg van de dam moet de noordelijke stadsmuur tot stand zijn gekomen en kort daarna is de zuidelijke helft van de nog bestaande restgeul in korte tijd gedempt. Er kan dus worden geconstateerd dat het model van Bartels in grote lijnen klopt. Er is inderdaad sprake van een tweefasige opvullingsgeschiedenis van de Lingegeul en de chronologische scheiding zou heel goed in de tweede helft van de 12e eeuw kunnen liggen (al moeten het precieze verloop en datering nog verder worden getoetst en aangescherpt door nieuwe waarnemingen). De jongste geulfase ligt echter verder naar het noorden dan Bartels vermoedde. Het vermeende riviereiland ter plaatse van het latere Tolhuis moet bovendien een plaatselijke zandbank in de restgeul zijn, ontstaan als onderdeel van een zogenaamde sediment plug door sedimentatie vanuit de Waal. Voor wat betreft het tweede specifieke onderzoeksdoel: in Zandwijk is inderdaad een geul aangetroffen die lijkt te horen bij een crevasse tussen de meandergordels van de Linge en Bommel. Deze nieuwe visie behoeft wel enige toetsing door middel van aanvullende boringen. Op het terrein van de archeologie is duidelijk geworden dat zich tussen Zandwijk en Westeroyen een nederzettingsterrein bevindt met een vermoedelijke datering in de Late Middeleeuwen-Nieuwe tijd. Verder blijkt dat direct zuidelijk van de binnenstad eveneens een zone ligt met vondstlagen. De datering daarvan is niet duidelijk, maar een deels Ottoonse ouderdom kan niet worden uitgesloten. De profielen geven een samenhangend beeld van de opbouw van de Tielse binnenstad. Daaruit is (onder meer) af te lezen dat bewoningssporen uit de Romeinse tijd op een smal oeverwalrestant van een oudere Lingefase liggen en dat het agrarische nederzettingsdeel uit de Ottoonse tijd en het grootste deel van de Ottoonse burcht schijnbaar in een landschappelijke laagte liggen. De huidige hoogte van de binnenstad blijkt ontstaan te zijn door ophoging in de Late Middeleeuwen. De aanknopingspunten voor ons begrip van de Tielse archeologie zijn echter legio; de nieuwe geomorfogenetische kaart en bijbehorende profielen vormen in potentie een rijke inspiratiebron. Aanbevolen wordt om de modellen en hypotheses in de profielen en kaart in de toekomst actief te toetsen. Dit zou moeten gebeuren door het periodiek (bijvoorbeeld elke vijf jaar) inventariseren van nieuwe profielgegevens uit boringen en ontsluitingen en het verfijnen en aanpassen van het hier gepresenteerde beeld. Daarnaast zijn, ten behoeve van de archeologische beleidsagenda binnenstad, zes onderzoeksvragen en hun mogelijke operationalisering geformuleerd.&lt;/p&gt;