DOI: 10.14457/tu.the.2018.1269
title: การปรับปรุงมาตรการทางกฎหมายการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยประเภทที่ไม่ใช่อาหารเพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค

description: ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีการผลิตสินค้าในปัจจุบันทำให้การผลิตสินค้ามีความสลับซับซ้อนสูง การตรวจสอบความชำรุดบกพร่องและความไม่ปลอดภัยของสินค้าภายในช่วงเวลาที่นำสินค้าเข้าสู่หมุนเวียนในท้องตลาดบางครั้งอาจไม่สามารถตรวจพบ หรือวิทยาการในขณะที่ผลิตสินค้านั้นไม่สามารถคาดการณ์ได้ จากสาเหตุปัญหาการใช้มาตรการก่อนการซื้อขาย เช่น การกำหนดมาตรฐานสินค้า ไม่สามารถคุ้มครองความปลอดภัยของผู้บริโภคได้อย่างเพียงพอ จึงต้องหามาตรการที่สามารถคุ้มครองผู้บริโภคได้แม้สินค้านั้นจะตกไปอยู่ในความครอบครองของผู้บริโภค ที่เรียกกันว่ามาตรการหลังการซื้อขายโดยการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย เพื่อให้ผู้บริโภคสามารถป้องกันตนเองจากภัยที่มากับสินค้า อันเป็นสิทธิที่จะได้รับความรู้ที่ควรรู้และไหวพริบอันจำเป็นต่อการบริโภคอย่างเท่าทัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคที่ความเจริญก้าวหน้าทางพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ ที่ทำให้สินค้าสามารถเคลื่อนย้ายจากผู้ประกอบธุรกิจซึ่งอยู่ห่างซีกโลกหนึ่ง มายังผู้บริโภคอีกฝั่งโลกหนึ่งได้อย่างง่ายดาย โดยมีภาครัฐเข้ามาเกี่ยวข้องกำกับดูแลได้น้อย ดังนั้นในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึง รูปแบบและวิธีการดำเนินการประกาศแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย ขอบเขตของการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย การจัดประเภทสินค้าตามความเสี่ยงที่ต้องแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย กระบวนการตรวจสอบคุณภาพสินค้า ความรับผิดในข้อมูลและการถอนหรือลบการแจ้งเตือนกรณีมาตรการแจ้งเตือนสินค้าที่ไม่ปลอดภัยผ่านการประกาศผลการตรวจสอบหรือวิเคราะห์คุณภาพสินค้าให้ประชาชนทราบในกฎหมายที่กำกับดูแลสินค้าของประเทศไทย ได้แก่ พระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 พระราชบัญญัติเครื่องมือแพทย์ พ.ศ. 2551 พระราชบัญญัติเครื่องสำอาง พ.ศ.2558 พระราชบัญญัติขายตรงและตลาดแบบตรง พ.ศ. 2545 พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522 มีหลักการสำคัญที่เหมือนกัน คือ1. จะเริ่มต้นกระบวนการจากเจ้าหน้าที่ของรัฐมีเหตุอันควรสงสัยว่าสินค้าอาจไม่ปลอดภัย2. นำสินค้าที่เป็นเหตุแห่งความสงสัยนั้นมาทำการทดสอบ3. หากทดสอบแล้วพบว่าสินค้าชนิดไม่ปลอดภัยก็จะประกาศแจ้งให้ประชาชนทราบหลักการสำคัญของมาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยทั้ง 3 ข้อ ที่มาจากพระราชบัญญัติทั้ง 5 ฉบับนั้น เป็นการวางหลักเกณฑ์ไว้กว้าง ๆ เพื่อให้มาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยมีช่องทางพอที่จะดำเนินมาตรการได้ แต่ยังไม่มีข้อกำหนดที่ชัดเจนมากพอที่จะใช้ให้เกิดการแจ้งเตือนภัยสินค้าได้อย่างเพียงพอและมีประสิทธิภาพจากการศึกษากฎหมายต่างประเทศ ในกฎหมายสหภาพยุโรป ประเทศอังกฤษ ประเทศญี่ปุ่น และประเทศสหรัฐอเมริกา มีการใช้มาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยสำหรับสินค้าที่ได้จำหน่ายให้แก่ผู้บริโภคไปแล้วและอาจก่อให้เกิดอันตราย ซึ่งมีเนื้อหาชัดเจนถึงประเด็นขั้นตอนต่างๆ อันเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้มาตรการเกิดขึ้นอย่างมีประสิทธิภาพถูกส่งไปยังผู้บริโภคเพื่อให้ทราบได้ว่าสินค้าชนิดใดอันตรายควรหลีกเลี่ยงและหาทางป้องกันตนเองจากสินค้าดังกล่าว หากไม่สามารถกำหนดรูปแบบที่แน่นอนชัดเจนมากพอที่จะทำให้ข้อมูลดังกล่าวไปถึงการรับรู้ของผู้บริโภคได้ ย่อมเท่ากับว่ามาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยทั้งกระบวนการไม่ประสบความสำเร็จ ขั้นตอนต่าง ๆ นั้นประกอบด้วย1. รูปแบบและวิธีการดำเนินการประกาศแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย ในกฎหมายสหภาพยุโรปได้กำหนดขอบเขตของข้อมูล (Scope of data) ว่าการแจ้งเตือนจะต้องประกอบไปด้วยประเภทของข้อมูลอะไรบ้าง จึงจะถือว่าถูกต้องสมบูรณ์แล้วยังกำหนดวิธีการแสดงผลสินค้าที่ไม่ปลอดภัยทั้งหมดจะอยู่ใน Online application ชื่อ rapid alert system for dangerous non-food products ที่คณะกรรมาธิการสร้างและดูแลแอปพลิเคชันบนเว็บเพื่อใช้เป็นเครื่องมือสื่อสารให้กับผู้บริโภค และยังกำหนดเวลาแน่นอนเพื่อให้ต้องดำเนินมาตรการเพื่อความปลอดภัยใน 3-10 วันหลังจากตรวจพบหรือได้รับข้อมูลสินค้าไม่ปลอดภัย2. ขอบเขตของสินค้าที่ต้องจัดให้มีการแจ้งเตือนพบว่าจะใช้หลักการกำหนดขอบเขตสินค้าที่จะกำกับดูแลไว้เฉพาะสินค้าที่เป็นสินค้าผู้บริโภค (Consumer Goods) เท่านั้นเพราะในความเป็นจริงยังมีสินค้าที่เรียกว่า สินค้าอุตสาหกรรม (Industrial Goods) หรือ สินค้าผู้เชียวชาญโดยเฉพาะ (Professional) ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นสินค้าที่จัดซื้อมาเพื่อนำไปใช้ในการผลิตเป็นสินค้าประเภทอื่นต่อไป หรือนำมาใช้ให้บริการดำเนินงานของธุรกิจสามารถดูแลรักษาผลประโยชน์ของตนเองได้3. ผู้มีหน้าในกระบวนการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย มีข้อกำหนดให้ผู้ประกอบการมีหน้าที่หลังการขายสินค้า ก่อให้เกิดหน้าที่จะต้องแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยให้แก่ผู้บริโภคได้ทราบ ไม่ว่าจะโดยตรงหรือผ่านการให้ความร่วมมือกับรัฐเพราะการกำหนดให้ภาระหน้าที่ให้ตกอยู่กับรัฐทั้งหมดเป็นปัญหาเนื่องจากรัฐมีทรัพยากรด้านบุคลากร งบประมาณ และเทคโนโลยีจำกัด แต่ผู้ประกอบการซึ่งเป็นผู้ได้รับประโยชน์จากการขายสินค้ากลับรับภาระน้อย อีกทั้งบุคคลที่จะทราบว่าสินค้ามีความไม่ปลอดภัยก็คือ ตัวของผู้ประกอบการเอง เพราะรู้ขั้นตอนกระบวนการผลิต การเลือกวัตถุดิบ ไปตลอดจนถึงขั้นตอนและวิธีการทำงานจุดเสี่ยงที่อาจจะเกิดอันตรายเป็นผู้ที่อยู่ใกล้ชิดสินค้า จึงควรให้ผู้ประกอบการร่วมรับภาระด้วย4. มาตรการเกี่ยวกับข้อมูลสินค้าตามกฎหมายไทย มีข้อกำหนดให้เกี่ยวกับการให้รัฐมีข้อมูลเกี่ยวกับสินค้าตลอดจนเส้นทางที่มาที่ไปของแหล่งผลิตของสินค้า เพื่อเป็นเครื่องมือช่วยสนับสนุนการดำเนินมาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย5. การจัดประเภทสินค้าตามความเสี่ยงที่ต้องแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัย มีการกำหนดรูปแบบในการจัดลำดับชั้นความสำคัญและความเข้มข้นในการใช้มาตรการของสินค้าแต่ละประเภทไว้ชัดเจนว่าลักษณะความเสี่ยงสูงที่จะก่อให้เกิดอันตราย (serious risk) ต่อสุขภาพและความปลอดภัยของผู้บริโภคเท่านั้น จึงจะเป็นสินค้าที่ต้องมีการแจ้งเตือนสินค้าที่ไม่ปลอดภัย สำหรับความไม่ปลอดภัยระดับธรรมดาที่โอกาสเกิดขึ้นได้ยากจะใช้วิธีอื่นแทนการแจ้งเตือน6. มีการแลกเปลี่ยนข้อมูลความไม่ปลอดภัยของสินค้ากับหน่วยงาน องค์กร ในประเทศหรือหน่วยงานระหว่างประเทศ เพราะการที่สินค้าถูกตรวจพบความอันตรายในที่ใดที่หนึ่ง หมายความว่าอันตรายที่พบย่อมส่งสร้างความอันตรายให้แก่ผู้บริโภคในทุกพื้นที่ที่สินค้าดังกล่าวถูกส่งไปวางจำหน่าย การสร้างความร่วมมือจะทำให้มีฐานข้อมูลในการเฝ้าระวังภัยจากสินค้าได้ดียิ่งขึ้นจากประเด็นปัญหาที่ได้ทำการศึกษา เพื่อเป็นการแก้ปัญหามาตรการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยของไทย จึงมีร่างพระราชบัญญัติการแจ้งเตือนภัยและการจัดการสินค้าที่ไม่ปลอดภัยต่อผู้บริโภค พ.ศ. .... โดยที่ร่างพระราชบัญญัติดังกล่าวเขียนเป็นหลักการกว้าง ๆ ไว้เพื่อให้หน่วยงานรัฐสามารถปรับใช้รูปแบบการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยให้เหมาะสมกับสภาพสังคมในขณะนั้นโดยให้อำนาจนายกรัฐมนตรีออกกฎกระทรวงกำหนดรายละเอียดการแจ้งเตือนภัยเพิ่มได้ ซึ่งทั่วไปแล้วผู้เขียนเห็นด้วยกับหลักการที่บัญญัติไว้ในร่างพระราชบัญญัติการแจ้งเตือนภัยและจัดการสินค้าที่ไม่ปลอดภัยต่อผู้บริโภค พ.ศ. .... ดังกล่าว อย่างไรก็ตามผู้เขียนมีข้อเสนอแนะเพิ่มเติมดังนี้1. กำหนดขอบเขตของการแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยไว้ให้ชัดเจนว่า ขอบเขตสินค้าที่จะกำกับดูแลไว้เฉพาะสินค้าที่เป็นสินค้าผู้บริโภค (Consumer Goods) เท่านั้นและไม่ใช้กับประเภทสินค้าดังต่อไปนี้ คือ สินค้าที่ต้องมีการซ่อมแซมก่อนใช้ หรือสินค้ามือสองโดยสินค้านั้นผู้ผลิตสินค้าและวัตถุดิบได้แจ้งถึงลักษณะของสินค้าดังกล่าวแก่ผู้บริโภคโดยชัดแจ้ง หรือสินค้าที่ถูกออกแบบและผลิตมาเพื่อผู้เชียวชาญโดยเฉพาะ (Professional) เช่น ผลิตมาเพื่อการใช้งานในวิชาชีพใดวิชาชีพหนึ่ง หรืออาชีพใด ๆ ซึ่งต้องอาศัยทักษะความชำนาญ หรือสินค้าอุตสาหกรรม (Industrial Goods) โดยส่วนใหญ่จะเป็นสินค้าที่จัดซื้อมาเพื่อนำไปใช้ในการผลิตเป็นสินค้าประเภทอื่นต่อไป2. ควรกำหนดให้ต้องดำเนินการประเมินความเสี่ยง (Risk assessment) ของสินค้า เพื่อประเมินระดับความเสี่ยงที่เกิดจากสินค้าเพื่อผู้บริโภคต่อสุขภาพความปลอดภัยของผู้บริโภคและเพื่อตัดสินใจว่าจำเป็นต้องถึงขนาดมีการแจ้งเตือนหรือไม่ เนื่องจากสินค้าที่จะนำเข้าสู่การแจ้งเตือนสินค้าไม่ปลอดภัยนั้น ควรจะต้องเป็นสินค้าหรือสินค้าที่มีความเสี่ยงร้ายแรง (Serious risk) ต่อสุขภาพและความปลอดภัยของผู้บริโภค3. ควรกำหนดให้กระบวนการตรวจสอบคุณภาพสินค้าอาจใช้หน่วยตรวจสอบภายนอกที่หน่วยงานรัฐหรือคณะกรรมการรับรอง โดยให้อำนาจออกเป็นกฎกระทรวง/ประกาศ กำหนดรายละเอียดเพิ่มเติมได้ จะทำให้การดำเนินงานมีความคล่องตัวและรวดเร็วมากขึ้น4. ควรนำข้อยกเว้นความรับผิดในร่างพระราชบัญญัติการแจ้งเตือนภัยและจัดการสินค้าที่ไม่ปลอดภัยต่อผู้บริโภค พ.ศ. .... ออกจากร่าง เนื่องจากเรื่องความรับผิดจากการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ มีกำหนดไว้ในพระราชบัญญัติความรับผิดทางละเมิดของเจ้าหน้าที่ พ.ศ. 2539 ไว้แล้ว5.ควรกำหนดหลักเกณฑ์การถอนหรือลบการแจ้งเตือนหากเข้าสถานการณ์ดังต่อไปนี้ไว้ในร่างพระราชบัญญัติการแจ้งเตือนภัยและจัดการสินค้าที่ไม่ปลอดภัยต่อผู้บริโภค พ.ศ. .... เช่น หากพิสูจน์ได้ว่า เป็นสินค้าที่ผลิตขึ้นสำหรับผู้บริโภคที่ไม่อยู่ภายใต้มาตรการการป้องกันสินค้าอันตรายและเป็นสินค้าที่ไม่มีความเสี่ยงต่อสุขภาพและมีความปลอดภัยต่อผู้บริโภค6. ควรกำหนดรูปแบบและวิธีการดำเนินการประกาศแจ้งเตือนให้ให้ชัดเจนในกฎกระทรวงกำหนดรายละเอียดการแจ้งเตือนภัยเพิ่มโดยความชัดเจนต้องกำหนดเป็นขั้นตอน เช่น ความสมบูรณ์ทางเนื้อหาและความสมบูรณ์ทางรูปแบบ