DOI: 10.14457/tu.the.2015.565
title: ศาลกับการค้นหากฎหมายมาปรับใช้ในคดีแพ่ง: ศึกษาบทบาทในการรับรู้กฎหมายลำดับรองของศาล

description: บทบาทในการรับรู้กฎหมายลำดับรองของศาลในคดีแพ่งยังคงมีปัญหาในทางปฏิบัติอยู่มาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้กฎหมายลำดับรองที่มีฐานะต่ำกว่ากฎกระทรวงลงมาว่ามีสถานะเป็นข้อกฎหมายหรือข้อเท็จจริงในคดี และเป็นเรื่องที่ศาลสามารถรู้ได้เองหรือเป็นเรื่องที่คู่ความจะต้องนำสืบต่อศาล ส่งผลทำให้เกิดปัญหาในทางปฏิบัติตามมาหลายประการไม่ว่าจะเป็นปัญหาในการกำหนดบทบาทของคู่ความในการนำเสนอพยานหลักฐาน หรือปัญหาในการกำหนดบทบาทของศาลในการค้นหาและหยิบยกกฎหมายมาปรับใช้แก่คดี วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งทำการศึกษาในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับเรื่องดังกล่าว โดยเริ่มทำการศึกษาตั้งแต่ความหมายและขอบเขตของกฎหมายลำดับรองในมุมมองทางปกครอง บทบาทของศาลในการรับรู้กฎหมายประเภทต่างๆ ตลอดจนข้อพิจารณาในทางพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับกฎหมายลำดับรองทั้งหมด เพื่อวิเคราะห์หาสภาพปัญหาและศึกษาหาแนวทางในการแก้ไขปัญหาดังกล่าวอย่างเป็นรูปธรรมและก่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด       หลังจากที่ผู้เขียนได้ทำการศึกษาปัญหาดังกล่าวพบว่าต้นตอของปัญหาเกิดขึ้นจากสองสาเหตุสำคัญ ได้แก่ สาเหตุแรก เกิดจากข้อขัดข้องของตัวกฎหมายลำดับรองเองที่มีเป็นจำนวนมากและแก้ไขเปลี่ยนแปลงอยู่บ่อยครั้ง ทำให้ยากต่อการติดตามและรวมรวมกฎหมายลำดับรองให้เป็นระบบเช่นกฎหมายลำดับสูง สาเหตุที่สอง เกิดจากการที่ศาลไทยยังไม่มีบทบาทเชิงรุกในคดีมากนัก เมื่อศาลต้องพิจารณาถึงความมีอยู่ของกฎหมายลำดับรอง ศาลจึงแก้ปัญหาด้วยการกำหนดให้คู่ความเป็นฝ่ายนำเสนอกฎหมายลำดับรองต่อศาลในฐานะข้อเท็จจริงในคดี ทั้งที่โดยหลักแล้วการพิจารณาในประเด็นดังกล่าวควรมีสถานะเป็นข้อกฎหมาย        ผู้เขียนจึงขอเสนอแนะให้ศาลไทยแบ่งลักษณะการรับรู้ข้อกฎหมายเป็นสองประเภท คือ ข้อกฎหมายที่ศาลรู้ได้เองในทันที (Judicial notice without inquiry) และข้อกฎหมายที่ศาลจะรู้ได้เมื่อต้องทำการสืบเสาะ (Judicial notice after inquiry) เพื่อขยายขอบเขตการรับรู้กฎหมายลำดับรองของศาลให้กว้างขึ้น และควรกำหนดให้การพิจารณาในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับกฎหมายลำดับรองในทุกลักษณะมีสถานะเป็นประเด็นปัญหาข้อกฎหมายทั้งหมด โดยแยกส่วนการพิจารณาสถานะของกฎหมายลำดับรองในคดีออกจากพิจารณาในทางพยานหลักฐาน กล่าวคือ แม้กฎหมายลำดับรองจะมีสถานะเป็นข้อกฎหมายในคดีแต่หากมีข้อขัดข้องทำให้ศาลไม่อาจค้นหากฎหมายด้วยตนเองก็ควรที่จะมีบทกฎหมายที่บัญญัติเปิดโอกาสให้คู่ความสามารถนำเสนอกฎหมายลำดับรองดังกล่าวต่อศาลได้ ดังนั้น จึงควรมีการแก้ไขบทบัญญัติในส่วนของ “ข้อที่ศาลรู้เอง” ในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งของไทยให้มีความชัดเจนยิ่งขึ้น โดยนำแนวทางที่ปรากฏในกฎหมายเรื่อง “ข้อที่ศาลรู้เอง” (Judicial notice) ของประเทศสหรัฐอเมริกาและประเทศเยอรมันมาปรับใช้ เพื่อเพิ่มเติมให้เกิดบทบัญญัติที่กำหนดให้ศาลต้องค้นหากฎหมายมาปรับใช้แก่คดีด้วยตนเองเสมอ เว้นเสียแต่ว่ากฎหมายดังกล่าวจะเป็นกฎหมายที่อยู่นอกเหนือความรับรู้ของศาลอย่างแท้จริงจึงจะเปิดโอกาสให้คู่ความนำมาพิสูจน์ต่อศาล ส่วนรายละเอียดปลีกย่อยในเรื่องประเภทของกฎหมายที่ศาลสามารถรู้ได้เองนั้นให้ตราเป็นข้อกำหนดของประธานศาลฎีกาใช้บังคับในภายหลัง        สำหรับการกำหนดขอบเขตของกฎหมายลำดับรองที่ศาลรู้ได้เองนั้น ผู้เขียนมีความเห็นว่าควรนำเอาเกณฑ์การประกาศราชกิจจานุเบกษามาเป็นกรอบในการกำหนด หากกฎหมายลำดับรองฉบับใดได้ประกาศลงในราชกิจจานุเบกษาแล้วต้องถือว่าเป็นเรื่องที่อยู่ในบังคับให้ศาลจะต้องรู้ได้เองเสมอ คู่ความจึงมีหน้าที่เพียงกล่าวอ้างกฎหมายลำดับรองดังกล่าวมาในคำคู่ความเพื่อตั้งเป็นประเด็นข้อกฎหมายในคดี ส่วนกฎหมายลำดับรองจำพวกที่ไม่ได้มีการประกาศลงในราชกิจจานุเบกษานั้น หากยังอยู่ในวิสัยที่ศาลสามารถค้นหากฎหมายลำดับรองดังกล่าวมาปรับใช้แก่คดีได้ด้วยตนเอง ศาลต้องเป็นผู้ค้นหามาปรับใช้แก่คดีด้วยตนเองเสียก่อน แต่หากเป็นกฎหมายลำดับรองที่อยู่นอกเหนือวิสัยที่ศาลจะค้นหาได้ด้วยตนเองอย่างแท้จริง หรือการสืบเสาะกฎหมายลำดับรองดังกล่าวจะให้เกิดความล่าช้าในการพิจารณาคดีเป็นอย่างมาก จึงจะเปิดโอกาสให้คู่ความเป็นฝ่ายพิสูจน์กฎหมายลำดับรองต่อศาล        นอกจากนี้ยังควรกำหนดบทบัญญัติหรือข้อบังคับบางประการเกี่ยวกับวิธีการและขั้นตอนในการพิจารณาคดีของศาลในชั้นชี้สองสถานเพิ่มเติม เพื่อเปิดโอกาสให้คู่ความสามารถร่วมกำหนดประเด็นปัญหาข้อเท็จจริงและประเด็นปัญหาข้อกฎหมายในคดีไปพร้อมกับศาล อันจะส่งผลให้ศาลและคู่ความวางแนวทางในการนำเสนอพยานหลักฐานได้อย่างถูกต้องเหมาะสม และในท้ายที่สุดผู้เขียนมีความเห็นว่าศาลควรปรับบทบาทของศาลให้มีส่วนร่วมในการค้นหากฎหมายมาปรับใช้แก่คดีมากขึ้น เพื่ออำนวยให้เกิดความเป็นธรรมในคดีและส่งเสริมบทบาทของศาลให้สอดคล้องกับวิธีพิจารณาความแพ่งสากล