DOI: 10.14457/tu.the.2020.924
title: พลวัตทางวัฒนธรรมของความเป็นไทยในละครเพลง

description: การศึกษาวิจัยเรื่อง พลวัตทางวัฒนธรรมของความเป็นไทยในละครเพลง เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ที่ผสมผสานวิธีการเชิงประวัติศาสตร์โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาพลวัตทางวัฒนธรรมความเป็นไทยใน ละครเพลงในฐานะสนามการต่อสู้ทางวัฒนธรรมทั้งในมิติของความต่อเนื่องและความเปลี่ยนแปลง นับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2474 – 2562 และศึกษาปัจจัยที่กําหนดความสัมพันธ์และความขัดแย้งของวัฒนธรรม ความเป็นไทยในละครเพลง ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสถาปนาวัฒนธรรมบันเทิงของชนชั้นกลางที่ ได้รับอิทธิพลจากกระแสโลกาภิวัตน์ที่เข้ามาในสังคมไทยในแต่ละยุคสมัย โดยใช้วิธีการวิจัยที่หลากหลาย ร่วมกันทั้งการวิจัยเชิงเอกสาร (Documentary research) การสัมภาษณ์ (Interview) และการ สังเกตการณ์ (Observation) ผลการวิจัยพบว่า ละครเพลงในฐานะสนามการต่อสู้ทางวัฒนธรรมนับตั้งแต่ในปี พ.ศ. 2474 จวบจนกระทั่งปี พ.ศ. 2562 มีกระแสโลกาภิวัตน์ (Globalization) ที่เข้ามาส่งผลต่อวัฒนธรรมความเป็น ไทยในละครเพลงแบ่งออกเป็น 3 ช่วงใหญ่ๆ ได้แก่ ช่วงของอิทธิพลจากกระแสโลกาภิวัตน์แบบตะวันตก (พ.ศ. 2474-2513), ช่วงของอิทธิพลจากกระแสโลกาภิวัตน์แบบอเมริกัน (พ.ศ. 2514-2550) และช่วงของ อิทธิพลจากกระแสอุตสาหกรรมวัฒนธรรม (พ.ศ. 2550-2562) โดยสามารถใช้เกณฑ์การต่อสู้ระหว่าง วัฒนธรรมโลกกับวัฒนธรรมท้องถิ่นแบ่งยุคสมัยของวิวัฒนาการของละครเพลงออกเป็น 6 ยุคสมัย คือ 1) ยุคบุกเบิกละครเพลงโดยชนชั้นกลาง (พ.ศ. 2474-2495) 2) ยุคบูรณาการละครเพลงข้ามสื่อ (พ.ศ. 2496-2513) 3) ยุคบ่มเพาะ การละครสมัยใหม่ (พ.ศ. 2514-2528) 4) ยุคฟื้นฟูและพัฒนาอัตลักษณ์ ละครเพลง (พ.ศ. 2529-2549) 5) ยุคเติบโตของละครเพลงในอุตสาหกรรมวัฒนธรรม (พ.ศ. 2550-2555) 6) ยุคสร้างตัวตนและสืบทอดวัฒนธรรมของละครเพลง (พ.ศ. 2556-2562) วัฒนธรรมความเป็นไทยใน ละครเพลงในมิติของความต่อเนื่อง (Continuity) มีองค์ประกอบของผู้ที่มีบทบาทในการผลิตละครเพลงเป็นกลุ่มชนชั้นกลางที่เปิดรับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอื่น มีรูปแบบการแสดงโดยใช้เครื่องดนตรีสากลเป็น หลักในการบรรเลงและผู้แสดงเป็นผู้ขับร้องเพลงเอง ซึ่งเนื้อหาจะเป็นโครงเรื่องที่เกี่ยวกับความรักของ สามัญชน ผู้ชมละครเพลงเป็นกลุ่มชนชั้นกลางที่มีฐานะดี มีการศึกษาและบทบาทสําคัญของละครเพลงที่ ต่อเนื่องมาในทุกยุคสมัยคือการสร้างความบันเทิงให้กับชนชั้นกลาง ในมิติของความเปลี่ยนแปลง (Change) ประกอบด้วย 3 แนวทางในการเปลี่ยนแปลงวัฒนธรรมละครเพลง คือ เพิ่มเติมเสริมแต่ง (Addition) การดัดแปลง (Modification) การลดทอน (Reduction) ในทุกองค์ประกอบของการสื่อสาร ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาและสืบทอดวัฒนธรรมละครเพลงให้สามารถดํารงอยู่ในสังคมแต่ละยุคสมัย ปัจจัยที่เข้ามากําหนดความสัมพันธ์และความขัดแย้งของวัฒนธรรมความเป็นไทยในละครเพลง แบ่งออกเป็นปัจจัยภายนอก ได้แก่ การเมืองการปกครอง สภาพเศรษฐกิจ สภาพสังคมและวัฒนธรรม ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ และสภาพการณ์สังคมในแต่ละยุคสมัย ส่วนปัจจัยภายใน คือ ทุน (Capital) ทั้ง 4 ประเภทตามแนวของ ปิแอร์ บูร์ดิเยอ อันได้แก่ ทุนวัฒนธรรม ทุนเศรษฐกิจ ทุนทางสังคม และทุน สัญลักษณ์ ซึ่งทุนทั้ง 4 ประเภทนี้มีความสัมพันธ์สนับสนุนกันและกัน โดยชนชั้นกลางยังมีข้อจํากัดด้านทุน วัฒนธรรมที่เป็นแหล่งผลิตเนื้อหาละครเพลง ละครเพลงจึงมีบทบาทสําคัญการสืบทอดวัฒนธรรมของชนชั้นกลางซึ่งมีการปะทะ ประสานทาง วัฒนธรรมในแต่ละยุคสมัยจนเกิดการสร้างสูตรการผสมผสานที่ลงตัวระหว่างผู้ส่งสารและผู้รับสารโดยการ ทําให้เป็นรสนิยมแบบชนชั้นกลาง (Embourgeoisement) ทําให้ตลอดการเดินทางที่ละครเพลงได้วิวัฒน์ มาเกือบ 9 ทศวรรษนี้มีความสัมพันธ์อย่างแนบแน่นกับการก่อตัวและคลี่คลายของชนชั้นกลาง ด้วยเหตุนี้ พลวัตทางวัฒนธรรมของความเป็นไทยในละครเพลงจึงเป็นพื้นที่การสื่อสารทางประวัติศาสตร์ที่แสดงให้ เห็นวิวัฒนาการของชนชั้นกลางในแต่ละยุคสมัยของสังคมไทยและแสดงถึงเอกลักษณ์ของละครเพลงใน ฐานะพื้นที่สื่อสารที่เป็นเสมือนห้องทดลองทางวัฒนธรรมของชนชั้นกลางมีความเป็นพลวัตเปิดกว้างต่อ การปรับเปลี่ยน ผสมผสานทางวัฒนธรรมอื่น การขับเคลื่อนวัฒนธรรมละครเพลงในอนาคตนั้นจึงต้อง อาศัยความเป็นชนชั้นกลางในการพัฒนาละครเพลงในยุคต่อไป