DOI: 10.17026/dans-zmf-am3u
title: Van woontoren tot kruitmolen.
title: Een archeologische opgraving op het RWZI-terrein aan het Zandpad in Utrecht

description: &lt;p&gt;Tussen 17 november 2015 en 8 januari 2016 heeft BAAC bv een archeologische opgraving uitgevoerd op het terrein van de rioolwaterzuivering (RWZI) aan het Zandpad in Utrecht. Het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden en vond plaats in het kader van de voorgenomen herinrichting van de RWZI. De opgraving resulteerde in de vondst van sporen en structuren uit de 13e tot en met de 20e eeuw en bood zo een inkijkje in enkele interessante episoden uit het Utrechtse verleden. Enkele zeer kleine fragmenten van vuursteenartefacten wijzen op een nog veel vroegere menselijke aanwezigheid. De fragmenten zijn gedurende het meso- of neolithicum vermoedelijk door winderosie vanaf een site in de wijde omgeving op de onderzoekslocatie terecht gekomen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De oudste aangetroffen sporen zijn te relateren aan het inrichten van het veengebied ten noorden van de Vecht, ten behoeve van de exploitatie van de tot dan toe woeste gronden. Omstreeks 1200 wordt op instigatie van het klooster Oostbroek de Loevenhoutsedijk, of Hoofdijk aangelegd en worden kavels gecreëerd middels het graven van sloten. Het beheer van het ontgonnen land werd uit handen gegeven aan leenmannen, die in de loop van de 12e en 13e eeuw door inkomsten uit de landerijen steeds meer macht verwierven. De vondst van een deel van de gracht die vermoedelijk rondom een woontoren heeft gelegen, is mogelijk te relateren aan het resultaat van deze historische ontwikkeling. Het vondstmateriaal uit de gracht wijst op een jongste gebruiksfase tussen het einde van de 14e eeuw en het derde kwart van de 15e eeuw. Het relatief grote aandeel steengoed in het vondstcomplex, de aanwezigheid van vele drinkschaaltjes, geglazuurde daktegels, een tinnen lepel en enkele schrijfleien wijzen mogelijk op een bovengemiddelde welvaart. Het einde van het bestaan van de woontoren hangt samen met het opschuiven van de ontginningsas richting het noorden. In de beginfase van de ontginning lag de basis nog langs de Loevenhoutsedijk, maar naarmate de kavels zich steeds verder uitstrekten richting het Gooi verplaatste deze zich halverwege de 15e eeuw naar het huidige dorp Achttienhoven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In 1622 wordt op de onderzoekslocatie een kruitfabriek opgericht, door oud-VOC-admiraal Steven Verhagen. Zijn handelscontacten in Zuidoost-Azië gaven hem mogelijk toegang tot een belangrijke grondstof voor de productie van buskruit: salpeter. Van der Hagen overleed slechts twee jaar later, waarna de Amsterdamse koopman Johan van Hoorn de fabriek overnam. De familie van Hoorn zou de kruitfabriek in bezit houden tot aan de opheffing in 1843. Het archeologische onderzoek heeft de fundamenten van diverse gebouwen op het fabrieksterrein aan het licht gebracht, ondermeer van enkele molengebouwen. Hier werden de bestanddelen van het buskruit vermalen en gemengd op door paarden aangedreven kollergangen. Om de kwaliteit van het maalproduct te vergroten en het risico op ontbranding te verkleinen werden de bestanddelen gedurende het malen voortdurend bevochtigd. Hiertoe was in bijna elk molengebouw een waterput aanwezig. Desondanks vonden er verschillende incidenten plaats op het fabrieksterrein, waaronder een grote ontploffing in het jaar 1658. Eén van de ingegraven funderingspalen van een bedrijfsgebouw dat na de ramp is gebouwd, is afkomstig van een in 1657 gekapte boom. Omstreeks het tweede en derde decennium van de 18e eeuw werd het fabrieksterrein uitgebreid en heringericht, mede op last van een inspectie die van stadswege naar aanleiding van enkele incidenten was uitgevoerd. Halverwege de 18e eeuw worden onder andere enkele sloten op het fabrieksterrein verbreed en opnieuw beschoeid. Het archeologische onderzoek heeft daarnaast resten aangetoond van een plek waar het kruit in de open lucht werd gedroogd, met aangrenzend een bedrijfsgebouw met een verhoogde vloer. De zogenoemde zondrogerij is in de loop van de 18e eeuw of het begin van de 19e eeuw van het westelijke deel van het fabrieksterrein richting het oosten verplaatst, naar de locatie van het onderzoeksgebied. De neergang van de Nederlandse buskruitindustrie gedurende de Franse tijd resulteerde in 1843 tot het samengaan van enkele fabrieken in de Vereenigde Buskruidfabriekatie. De productie werd verplaatst naar de kruitfabriek in Muiden, waarna de Utrechtse fabriek werd ontmanteld. De landerijen werden in 1843 en 1845 verkocht aan Johan Adam Meelboom en het terrein kreeg vermoedelijk een agrarische bestemming.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tussen 1843 en 1873 werd een boerderij gebouwd op het voormalige fabrieksterrein. Tijdens het archeologische onderzoek zijn funderingsresten en een kleine kelder teruggevonden. De boerderij is te typeren als een hallenhuis met een relatief klein staldeel en een aangebouwd secreet. Nabij de boerderij zijn de sporen van enkele bijgebouwen aangetroffen, waaronder een hooiberg. De gracht rond de voormalige kruitstoof van de kruitfabriek was op het boerenerf nog als een natte depressie aanwezig. Onder het huishoudelijke afval dat hierin aangetroffen werd bevond zich een deel van een servies van hotelporselein en enkele kopjes van het in 1926 opgerichte warenhuis HEMA. Halverwege de jaren ’60 is de boerderij gesloopt om plaats te maken voor een uitbreiding van de rioolwaterzuiveringsinstallatie, die reeds vanaf het einde van de jaren ’50 ten oosten van het onderzoeksgebied aanwezig was.&lt;/p&gt;