DOI: 10.17026/dans-xmt-5zn6
title: Archeologische Opgraving en Archeologische Begeleiding Regionaal Bedrijvenpark Laarberg, Groot Hoornwerk, Ruiterpad, Groenlo, Gemeente Oost Gelre

description: &lt;p&gt;Haardplaatsen Mesolithicum-Neolithicum&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter plaatse van het plangebied zijn tenminste 23 vermoedelijke haardplaatsen aangetroffen. Het gaat om sporen met een vergelijkbare vulling van grijs tot lichtgrijs, overwegend fijn zand, die afwijken van de gebruikelijke aanwezige natuurlijke bodemverkleuringen in het plangebied. Daarnaast bevatten de betreffende sporen in de meeste gevallen in meer of mindere mate houtskoolfragmenten. De vorm van de sporen laat geen duidelijke eenheid zien. Het vermoeden bestaat dat sommige sporen mogelijk op een natuurlijke wijze zijn ontstaan, bijvoorbeeld ten gevolge van een omgevallen boom, en waarbij de boomkuil vervolgens gebruikt is als haardkuil. Andere voorbeelden zijn wel goed vergelijkbaar met de typische haardkuilen uit de betreffende periode. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;De haardkuilen zijn verspreid over het plangebied aangetroffen, maar laten verder wel een duidelijke clustering zien aan de (noord)westzijde van het plangebied. Deze clustering heeft mogelijk te maken met de terreingesteldheid. Veel van de haardkuilen lijken aanwezig te zijn langs de randzone van een iets hoger gelegen terreindeel op deze locatie. Misschien dat dergelijke sporen ook hogerop te vinden zouden zijn geweest, maar dat door de mate van verstoring deze niet meer bewaard zijn gebleven.Voor wat betreft de datering van de haardplaatsen, was geen dateerbaar vondstmateriaal neschikbaar. Daarom is besloten om van enkele haardplaatsen het houtskool te dateren door middel van een C14-datering. Daarvoor zijn van noord naar zuid drie haardkuilen gedateerd, alsook twee dicht bij elkaar gelegen haardkuilen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van de C14-dateringen kan worden geconcludeerd dat ter plaatse van het onderzoeksgebied gedurende een lange periode, in het Mesolithicum en het Neolithicum, incidenteel jagers-verzamelaars actief zijn geweest. Tevens kan vanwege de verschillende dateringen uitgesloten worden dat het houtskool in de sporen door één natuurlijk fenomeen is ontstaan (bos-/heidebranden). De gekalibreerde dateringen wijzen op één datering in het Midden-Mesolithicum, één datering in het Laat Mesolithicum, één datering in de overgang van het Laat Mesolithicum naar het Vroeg Neolithicum, en één datering in het Midden Neolithicum A. Om nauwkeurig zwaartepunten van menselijke aanwezigheid tijdens deze lange periode te kunnen duiden, zouden in feite alle haardplaatsen moeten worden gedateerd. &lt;br&gt;Op basis van de uitgevoerde dateringen kan alleen een conclusie worden getrokken dat de haardplaatsen over een lange periode verspreid zijn aangelegd. Dit kan, samen met andere oorzaken, ook een reden zijn dat er verder weinig vuursteenvondsten zijn aangetroffen. Andere oorzaken voor de geringe hoeveelheid vuursteenmateriaal zijn postdepositionele processen, zoals de aanleg van de verdedigingswerken in 17de eeuw, de afgraving/ egalisering tijdens de ontginning in de 19de eeuw, waarbij de bovenste bodemdelen zijn afgeplagd en vergraven en de landbewerking na de ontginning (ploegen/ woelen), waarbij oude bodemdelen in de bouwvoor zijn opgenomen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Enkele sporen uit de periode van het Neolithicum t/m Middeleeuwen&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter plaatse van het noordelijke deel van het onderzoeksgebied, nabij de Leerinkbeek, zijn vier afwijkende sporen aangetroffen. Het betreft sporen waaraan een jongere datering wordt toegeschreven dan aan de haardkuilen; dit op basis van de geringere mate van uitloging. Daarentegen zijn deze sporen duidelijk ouder dan de sporen uit de Nieuwe Tijd, die aan het Groot Hoornwerk en het gebruik in latere tijden kunnen worden toegeschreven. Verder betreft het geen haardkuilen, maar hebben deze sporen een andere functie gehad. Er werd echter in de vulling van de sporen geen vondstmateriaal aangetroffen, zodat een meer nauwkeurige datering niet mogelijk is. Spoor nr. 76 werd aangetroffen in een plantvak en bezat een duidelijke hogere humeusiteit dan de haardkuilen. Hoewel er wel wat houtskool in het spoor werd aangetroffen, betreft het geen haardkuil. Het is zeker mogelijk dat het een afvalkuil of andersoortige kuil betreft. Spoor nr. 383 betreft in feite geen haardkuil, maar een opvallende oranje verkleuring die is ontstaan als gevolg van een zeer hoge temperatuur. Op korte afstand van Spoor nr. 383 werd nog een kuil met een begeleidende paalkuil aangetroffen die misschien ook wel weer een relatie hebben gehad met de verkleuring (Spoor nr. 385). Het is mogelijk dat deze afwijkende sporen zijn gerelateerd aan de periferie van een nederzettingsterrein, dat mogelijk aan de overzijde van de huidige Leerinkbeek was gelegen en waar tevens het reeds bekende urnenveld ligt. Anderzijds kan net worden uitgesloten dat er een nederzettingsterrein heeft gelegen ter plaatse van de geëgaliseerde verhoging waarop het Groot Hoornwerk is aangelegd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De Circumvallatielinie uit 1627&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ondanks bodemingrepen na de ontmanteling van de Circumvallatielinie in 1627 en tijdens en na de ontginning van het gebied in de 19de en 20ste eeuw, zijn er ter plaatse van het onderzoeksgebied diepere grondsporen aangetroffen die zijn gerelateerd aan de Circumvallatielinie en het Groot Hoornwerk. Het gaat dan met name om de voormalige greppels van de Circumvallatielinie of het Groot Hoornwerk. Dankzij het onderzoek kon de vorm van het Groot Hoornwerk worden bepaald en de locaties waar de liniegreppels op het Groot Hoornwerk hebben aangesloten. Op basis daarvan kunnen de eerdere reconstructies (deels) worden herzien. De belangrijkste verschillen met eerdere reconstructies betreffen de vorm en locatie van het noordoostelijke deel van het Groot Hoornwerk, de locatie van de noordwestelijke hoek van het Groot Hoornwerk en de locaties van de aansluiting van de liniegreppels aan de westzijde van het Groot Hoornwerk. De noordoostelijke hoek van het Groot Hoornwerk bleek in een bocht te verlopen in plaats van onder een hoek. Deze situatie kwam pas tijdens de aanlegfase tot stand, hoogstwaarschijnlijk omdat er rekening moest worden gehouden met de hier al aanwezige voorde. Op de kaart van Blaeu met de situatie uit 1627 wordt direct ten oosten van het Groot Hoornwerk een weg weergegeven. Vermoedelijk is de locatie van het Groot Hoornwerk gerelateerd aan de ligging van deze (oudere) weg en is de noordoostelijke hoek tijdens de aanleg van het Groot Hoornwerk dus aangepast aan de bestaande situatie.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De locatie van de noordwestelijke hoek van het Groot Hoornwerk werd enkele meters noordelijker aangetroffen dan op basis van de oorspronkelijke reconstructie werd verwacht. Ook de liniegreppels aan de westzijde bleken wat noordelijker aan te sluiten op het Groot Hoornwerk, op een vergelijkbare hoogte als aan de oostzijde.&lt;br&gt;Opvallend zijn enkele greppels die aan de zuidwestelijke zijde van het Groot Hoornwerk zijn aangetroffen in een leidingsleuf. Helaas kon het verdere verloop van deze greppels niet nader worden onderzocht, zodat de aansluiting en relatie met het Groot Hoornwerk niet geheel zeker is. Op latere topografische kaarten zijn ongeveer op deze locatie perceelsgrenzen weergegeven. &lt;br&gt;Een relatie met het Groot Hoornwerk ligt daarom niet direct voor de hand, hoewel er wel sprake was van een vergelijkbare opvulling als van de greppels van het Groot Hoornwerk en de Circumvallatielinie.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De voormalige binnengracht van het Groot Hoornwerk, die duidelijk veel breder is geweest dan de buitengracht en de liniegreppels, werd op twee locaties aangesneden en slechts op één locatie gecoupeerd. Op basis van het onderzoek kon worden vastgesteld dat de greppels een korte tijd watervoerend zijn geweest, maar relatief snel weer zijn gedempt met grond, die waarschijnlijk oorspronkelijk uit de gracht zelf afkomstig was en was gebruikt bij de aanleg van het wallichaam. De breedte van de gracht bedroeg 5.5 - 8.5 meter op het niveau van de bewaard gebleven natuurlijke ondergrond. Deze breedte zal nog groter zijn geweest ter hoogte van het oorspronkelijke maaiveld. Op basis van de profieldoorsnede door de binnengracht aan de zuidwestelijke zijde van het Groot Hoornwerk kon worden vastgesteld dat deze vanuit de binnenzijde was dichtgeworpen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;De voormalige buitengracht van het Groot Hoornwerk betrof op het niveau van de natuurlijke ondergrond nog slechts een relatief smalle greppel. Hetzelfde geldt voor de liniegreppels. Wel is de zuidelijke liniegreppel aan de zuidwestelijke zijde van het Groot Hoornwerk tamelijk diep geweest en is deze aangelegd met een steil talud. De noordelijke greppel was een stuk minder diep uitgegraven, maar deze lag echter tussen twee wallen in, waardoor het diepte-effect een stuk groter was. Ook moet rekening worden gehouden met het feit dat het toenmalige maaiveld hoger lag. De greppels zijn gedempt met het oorspronkelijke bodemmateriaal, waaronder duidelijk herkenbare bodembrokken en plaggen. Bij de liniegreppels aan de zuidwestelijke zijde van het Groot Hoornwerk kon worden vastgesteld dat deze zijn gedempt vanuit de noordzijde en dat dus aan de noordzijde van beide greppels een wal aanwezig is geweest.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter plaatse van slechts één locatie werd een paalspoor aangetroffen langs- en in relatie tot het Groot Hoornwerk. Dit spoor werd aangetroffen ter plaatse van de zuidwestelijke hoek van het Groot Hoornwerk, in de binnenhoek van de buitengracht en direct langs het talud van de greppel. Mogelijk is hier lokaal sprake geweest van een palissade of hekwerk langs de verbindingsgreppel tussen de binnen- en buitengracht, omdat hier sprake was van een ‘zwak punt’ met slechts één greppel en wal.&lt;br&gt;Het binnenterrein van het Groot Hoornwerk kon alleen op een beperkte locatie aan de zuidzijde worden onderzocht. Daar werden de sporen van twee palenrijen aangetroffen, die zijn gerelateerd aan een latere perceelgrens, die op Topografische kaarten uit onder meer 1930 en 1955 worden weergegeven. Voor het overige zijn hier geen sporen vastgesteld die dateren uit de tijd van het Groot Hoornwerk. Voor een klein deel zou dit kunnen samenhangen met de egalisatie van het terrein. Zoals eerder vermeld lag het oorspronkelijke maaiveld ter plaatse van het Groot Hoornwerk hoger omdat hier sprake was van een dekzandwelving. Nadien is de bodem ter egalisering hier dus relatief sterk afgetopt tot ruim in de C-horizont. Niet alleen de oorspronkelijke bodem maar ook eventuele ondiepe sporen zullen daardoor zijn verdwenen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Een voorde uit de Late Middeleeuwen of de Nieuwe Tijd&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter plaatse van het noordoostelijke deel van het onderzoeksgebied werd al bij het graven van de proefsleuven een natuurlijke depressie vastgesteld, die net buiten de noordoostelijke hoek van het Groot Hoornwerk was gelegen. In deze depressie werden diverse bodemlagen aangetroffen, waaronder een oude bodem (Ab-horizont), beekopvullingen en dempings-/egalisatielagen. In de oude bodemlagen werden zowel karresporen als trappelsporen van hoefdieren waargenomen. Op basis van de relatie en oriëntatie van deze sporen ten opzichte van de aanwezige beek - en op basis van oude kaarten waarop ter plaatse van deze locatie een weg wordt weergegeven - is de conclusie getrokken dat hier een doorwaadbare plaats door de beek aanwezig moet zijn geweest, een voorde. Zoals eerder vermeld lijkt de vorm van het oostelijke halfbastion van het Groot Hoornwerk te zijn aangepast vanwege de aanwezigheid van deze depressie. Dit zou impliceren dat de voorde al aanwezig moet zijn geweest voorafgaand aan de aanleg van het Groot Hoornwerk. Op de kaart van de Circumvallatielinie uit 1627 van Blaeu wordt direct ten oosten van het Groot Hoornwerk een zuid - noord georiënteerde weg weergegeven. &lt;br&gt;Ook op de Kadastrale Kaart uit 1811 - 1832 wordt ter plaatse van deze locatie een voorde weergegeven, maar op deze kaart worden twee wegen weergegeven, die tevens vanuit een andere (westelijke en oostelijke) richting komen en aan de zuidzijde van de voorde samenkomen. Ter plaatse en ten noorden van de voorde wordt de voortzetting van deze weg weergegeven. De aangetroffen karresporen komen goed overeen met de oriëntatie van deze twee wegen zoals die worden weergegeven op de Kadastrale Kaart uit 1811 - 1832. Op de kaarten vanaf het einde van de 19de eeuw worden deze wegen niet meer weergegeven. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vermeldenswaardig is verder dat de beekloop tevens de oude markegrens vormde tussen de Mark Hupsel in het noorden en de Mark Avest in het zuiden en dat de markegrens ter plaatse van de voorde een knik maakte. Tevens is op deze locatie een grenspunt van de marke aanwezig geweest in de vorm van een zandheuveltje. Na de opheffing van de marken vormde deze grens tevens de gemeentegrens tussen de gemeenten Eibergen en Beltrum. De aanwezige depressie die naar de voorde door de Leerinkbeek leidde is bij de ontginning van de heide gedempt en geëgaliseerd. Bij het onderzoek was duidelijk zichtbaar dat dit handmatig is uitgevoerd betrof. In de opgebrachte lagen waren duidelijk herkenbare plaggen zichtbaar.&lt;/p&gt;