DOI: 10.14457/tu.the.2020.1148
title: การวิเคราะห์วาทกรรม “แม่วัยรุ่น” ภายใต้แผนยุทธศาสตร์การป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่นระดับชาติ พ.ศ. 2560-2569

description: การศึกษาวิจัยเรื่อง การวิเคราะห์วาทกรรม “แม่วัยรุ่น” ภายใต้แผนยุทธศาสตร์การป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่นระดับชาติ พ.ศ. 2560-2569 มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความหมาย “แม่วัยรุ่น” เชิงวาทกรรมที่ปรากฏในแผนยุทธศาสตร์การป้องกันและแก้ไขปัญหาการตั้งครรภ์ในวัยรุ่นระดับชาติ พ.ศ. 2560-2569 และเพื่อศึกษาบริบททางสังคมในการสร้างแผนยุทธศาสตร์ฯ รวมทั้งเพื่อวิเคราะห์อำนาจ/ความรู้ที่ปรากฎอยู่ในวาทกรรม “แม่วัยรุ่น” ที่อยู่เบื้องหลังการสร้างแผนยุทธศาสตร์ฯ โดยผู้วิจัยใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ และใช้วิธีวิทยาการวิเคราะห์วาทกรรมในนโยบาย (Discursive policy analysis) ตามแนวคิดวาทกรรมของฟูโกต์ (Michel Foucault) เพื่อทำความเข้าใจกระบวนการให้ความหมาย “แม่วัยรุ่น” และการผลิตซ้ำความหมาย “เพศ” แบบชีววิทยาและจารีตประเพณีทางเพศแบบไทย โดยการศึกษาวิจัยนี้ใช้การวิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสาร และจากการสัมภาษณ์เชิงลึกผู้มีส่วนร่วมในการวิจัย จำนวน 12 คนการศึกษาวิจัยชิ้นนี้ ชี้ให้เห็นว่า รัฐไทยมักกำหนดนโยบายสังคมที่เกี่ยวข้องกับเรื่องเพศที่ละเลยการศึกษาบริบทสังคมและวัฒนธรรมทางเพศที่แตกต่างกัน ทำให้นโยบายที่ผ่านมามีลักษณะเป็นสากล ซึ่งหากทบทวนบริบทสังคมและวัฒนธรรมทางเพศของไทยตั้งแต่ยุครัตนโกสินทร์ตอนต้นจนถึงช่วงของการกำหนดแผนยุทธศาสตร์ฯ จะพบว่า สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นเป็นยุคของการผสานจารีตประเพณีเรื่องเพศและระบบเพศตามแบบตะวันตก ส่วนช่วงปี พ.ศ. 2501 ถึงปีพ.ศ. 2550 เป็นยุคขององค์ความรู้เรื่องเพศแบบวิทยาศาสตร์กับการจัดระเบียบเพศของรัฐไทย และในช่วงปี พ.ศ. 2551 ถึงปัจจุบัน เป็นยุคที่สนับสนุนองค์ความรู้เรื่องสิทธิและเสรีภาพทางเพศบนเงื่อนไขการมีเพศสัมพันธ์ของวัยรุ่นในยุคร่วมสมัย ส่วนการศึกษาความหมาย “แม่วัยรุ่น” เชิงวาทกรรมที่ปรากฏในแผนยุทธศาสตร์ฯ พบว่า “แม่วัยรุ่น” ถูกให้ความหมายจากองค์ความรู้ที่เป็นหลักทั้งหมด 4 องค์ความรู้ คือ 1) องค์ความรู้จากวาทกรรมการพัฒนา 2) “แม่วัยรุ่น” ภายใต้องค์ความรู้เกี่ยวกับพัฒนาการของเด็ก 3) ความหมาย “แม่วัยรุ่น” จากองค์ความรู้ด้านวัยรุ่นและการใช้ฐานคิดวัยรุ่นเป็นศูนย์กลาง และ 4) “แม่วัยรุ่น” ภายใต้ความรู้ศีลธรรมทางเพศ ส่วนในเชิงปฏิบัติ พบความหมาย “แม่วัยรุ่น” 4 ระดับเฉดสี คือ 1) การเป็น “แม่วัยรุ่น” เพราะผู้ถูกกระทำ 2) การเป็น “แม่วัยรุ่น” เพราะการคุมกำเนิดพลาด 3) การเป็น “แม่วัยรุ่น” เพราะพร้อมที่จะสร้างครอบครัว และ 4) การเป็น “แม่วัยรุ่น” เพราะมายาคติเรื่องเพศ ทั้ง 4 เฉดสีมีประสบการณ์ชีวิตบนเงื่อนไขที่แตกต่างกัน แผนยุทธศาสตร์ฯ ที่เป็นสากลจึงไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตของ “แม่วัยรุ่น” ได้ทั้งหมด และจากการวิเคราะห์อำนาจ/ความรู้ ภายใต้วาทกรรม “แม่วัยรุ่น” ในแผนยุทธศาสตร์ฯ พบกิจกรรมที่อยู่ภายใต้องค์ความรู้สำคัญ คือ กิจกรรมการพัฒนาระบบการศึกษาที่ส่งเสริมการเรียนรู้ด้านเพศวิถีศึกษา และกิจกรรมในยุทธศาสตร์เรื่องการพัฒนาระบบบริการสุขภาพและอนามัยการเจริญพันธุ์ ที่มีองค์ความรู้ทางด้านอนามัยการเจริญพันธุ์อยู่เบื้องหลัง ส่วนกิจกรรมการพัฒนาผู้ให้คำปรึกษา, กิจกรรมการจัดระบบดูแล ช่วยเหลือและคุ้มครองนักเรียนหรือนักศึกษาซึ่งตั้งครรภ์ให้ได้รับการศึกษา และกิจกรรมเรื่องการพัฒนาระบบการดูแลช่วยเหลือและการจัดสวัสดิการสังคมให้กับ “แม่วัยรุ่น” มีองค์ความรู้ทางจิตวิทยา พฤติกรรมศาสตร์ และสวัสดิการสังคมอยู่เบื้องหลัง ซึ่งการปฏิบัติการด้วยองค์ความรู้ดังกล่าวมีฐานคิดจากกระบวนทรรศน์ที่อธิบาย “แม่วัยรุ่น" เป็นปัญหาสังคม ทำให้ต้องประเมิน “แม่วัยรุ่น” ว่าเป็นผู้ประสบปัญหาก่อนจัดสวัสดิการให้ ทั้งที่สวัสดิการสังคมควรจัดให้ “แม่วัยรุ่น” ก่อนที่พวกเขาจะประสบปัญหา ส่วนกิจกรรมการพัฒนาทักษะการเลี้ยงดูบุตรและการจัดหาครอบครัวทดแทนให้กับลูกของ “แม่วัยรุ่น” มีองค์ความรู้เรื่องเพศทางชีววิทยาที่สนับสนุนการเป็นแม่ทำให้เกิดข้อจำกัดในกรณีการจัดหาครอบครัวบุญธรรมให้กับบุตรของ “แม่วัยรุ่น” จากผลการศึกษาสะท้อนให้เห็นว่า แผนยุทธศาสตร์ฯ ที่ถูกกำหนดโดยรัฐไทยภายใต้องค์ความรู้ที่เป็นสากลและกำหนดให้องค์กรที่มีผู้เชี่ยวชาญในองค์ความรู้นั้นรับผิดชอบในการนำแผนยุทธศาสตร์ฯ ไปปฏิบัติ พบปัญหาในการนำไปปฏิบัติ ซึ่งนำสู่ข้อเสนอแนะดังนี้ 1) ควรให้ฐานคิด “แม่วัยรุ่นเป็นศูนย์กลาง” ในการกำหนดยุทธศาสตร์ฯ ที่เกี่ยวข้องกับ “แม่วัยรุ่น” 2) ควรศึกษาเรื่องเพศสัมพันธ์และกามารมณ์ของวัยรุ่นไทยโดยคำนึงถึงหลักบริบทนิยม 3) ควรเปิดให้มีการวิพากษ์การกำหนดนโยบายที่เกี่ยวข้องกับเรื่องเพศของวัยรุ่น โดยการสนับสนุนพื้นที่ที่ปลอดภัยสำหรับเด็กและเยาวชน และสร้างแพลตฟอร์มสำหรับให้ “แม่วัยรุ่น” ได้แลกเปลี่ยนประสบการณ์และแสดงความคิดเห็นต่อนโยบาย โดยใช้กลไกภาคประชาสังคมในการสนับสนุนการดำเนินการดังกล่าว 4) ควรทบทวนองค์ความรู้เรื่อง “ความเป็นแม่” และครอบครัว เพื่อให้ชีวะอำนาจของวัยรุ่นสามารถกระทำต่อร่างกายของตนเองได้ 5) ควรจัดสิทธิสวัสดิการสังคมสำหรับ “แม่วัยรุ่น” โดยคำนึงถึงสิทธิของบุคคลมากกว่าการพิจารณาเรื่องเพศ” 6) ควรสนับสนุนทางเลือกของ “แม่วัยรุ่น” ใน 3 ประเด็น คือ การประกอบอาชีพของ “แม่วัยรุ่น” การสร้างวินัยในการศึกษา และการให้บริการสถานรับเลี้ยงเด็ก