DOI: 10.14457/tu.the.2016.998
title: การวิเคราะห์บทบาทหน้าที่ของสื่อพื้นบ้าน: กรณีศึกษาประเพณีกินข้าวห่อของชาวกะเหรี่ยง อำเภอสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี

description: การศึกษาเรื่อง “การวิเคราะห์บทบาทหน้าที่ของสื่อพื้นบ้าน : กรณีศึกษาประเพณีกินข้าวห่อของชาวกะเหรี่ยง อำเภอสวนผึ้ง จังหวัดราชบุรี” เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ที่ศึกษาสื่อพื้นบ้าน ประเภทสื่อพิธีกรรม โดยเน้นประเด็นบทบาทหน้าที่ของพิธีกรรมเรียกขวัญ ในประเพณีกินข้าวห่อ ที่มีผลต่อระดับปัจเจกบุคคล ระดับครอบครัว และระดับชุมชน ในมิติของความต่อเนื่องและความเปลี่ยนแปลง กล่าวคือ การศึกษาถึงบทบาทหน้าที่ของพิธีกรรมเรียกขวัญ ในประเพณีกินข้าวห่อ ในครั้งอดีตเปรียบเทียบกับบทบาทหน้าที่ที่เพิ่มใหม่ในปัจจุบัน โดยแบ่งออกเป็นบทบาทหน้าที่ในอดีตที่คงอยู่จนถึงปัจจุบัน บทบาทหน้าที่ที่สูญหาย และบทบาทหน้าที่ที่เพิ่มใหม่ ตามแนวคิดของสื่อพื้นบ้าน (Folk Media) ทฤษฎีหน้าที่นิยม (Functionalism) และแนวคิดของสื่อพิธีกรรม และใช้วิธีสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In-depth interview) การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม (Participatory Observation) การสังเกตการณ์แบบไม่มีส่วนร่วม (Non-Participatory Observation) ในการเก็บรวบรวมข้อมูลผลการศึกษาพบว่า พิธีกรรมเรียกขวัญ ในประเพณีกินข้าวห่อซึ่งถือเป็นแก่นแท้ของสื่อพื้นบ้าน ยังคงมีสุขภาพที่แข็งแรงดี มีบทบาทหน้าที่ในอดีตที่คงอยู่จนถึงปัจจุบันทั้งในระดับปัจเจกบุคคล ระดับครอบครัว และระดับชุมชน กล่าวคือ บทบาทหน้าที่ในระดับปัจเจกบุคคล ได้แก่ หน้าที่ในการเป็นอัตลักษณ์หน้าที่เยียวยาและให้รากอดีต หน้าที่อธิบายปรากฏการณ์ และหน้าที่การเสริมขวัญและกำลังใจ ซึ่งเป็นบทบาทหน้าที่ที่ถือเป็นแก่นแท้ของพิธีกรรมเรียกขวัญ ที่มีอายุยืนยาวมากกว่า 100 ปี จนกลายเป็นประเพณีที่จัดขึ้นทุกปีในปัจจุบันสำหรับบทบาทหน้าที่ในอดีตที่คงอยู่จนถึงปัจจุบันในระดับครอบครัว ได้แก่ หน้าที่ในการเป็นอัตลักษณ์ หน้าที่ให้การสื่อสาร หน้าที่เป็นที่พึ่งในยามวิกฤต หน้าที่ขัดเกลาทางสังคมหน้าที่เสริมสร้างความสัมพันธ์อันดีของสมาชิกในครอบครัวและเครือญาติ หน้าที่เชื่อมโยงคนรุ่นเก่าและคนรุ่นใหม่ หน้าที่เป็นพื้นที่นำเสนออาหารพื้นบ้านของกะเหรี่ยงส่วนในระดับชุมชนนั้นพิธีกรรมเรียกขวัญในประเพณีกินข้าวห่อ ยังคงมีหน้าที่รับใช้ชุมชน ได้แก่ หน้าที่ในการเป็นอัตลักษณ์ของชุมชน หน้าที่ในการสร้างความสามัคคี และหน้าที่คลี่คลายความขัดแย้ง ซึ่งเป็นบทบาทหน้าที่ที่ช่วยเสริมให้หน้าที่ในการสร้างความสามัคคีมีความชัดเจนมากยิ่งขึ้น ถือเป็นบทบาทหน้าที่ที่พึ่งพาอาศัยซึ่งกันและกันในด้านของบทบาทหน้าที่ที่สูญหายไปในประเพณีกินข้าวห่อนั้น คือ การเกี้ยวพาราสี เนื่องจากความเปลี่ยนแปลงไปของยุคสมัย ความสะดวกสบายทั้งด้านเทคโนโลยี และคมนาคม ทำให้การเกี้ยวพาราสีของหนุ่มสาวชาวกะเหรี่ยงมิได้ทำหน้าที่นี้อีกแล้วส่วนบทบาทหน้าที่ที่เพิ่มใหม่ในระดับปัจเจกบุคคล คือ การสร้างรายได้ เนื่องจากความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยอีกเช่นเดียวกันที่ทำให้ประเพณีกินข้าวห่อมิได้เป็นเพียงเรื่องของชาวกะเหรี่ยงเท่านั้น แต่ทว่าคนไทยในชุมชนตลอดจนชุมชนใกล้เคียงได้เข้ามามีส่วนร่วมในวัฒนธรรมเดียวกัน การรับจ้างทำข้าวห่อจึงกำเนิดขึ้น เพื่อตอบสนองความต้องการมีส่วนร่วมของวัฒนธรรมดังกล่าวบทบาทหน้าที่ที่เพิ่มใหม่ของประเพณีกินข้าวห่อในระดับชุมชนนั้น คือ บทบาทในการสร้างเครือข่ายเยาวชนเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ โดยการจัดแข่งขันฟุตบอลประเพณีขึ้นเป็นประจำทุกปี ซึ่งเป็นการแข่งขันฟุตบอลของเยาวชนชายระหว่างหมู่บ้าน เพื่อสร้างความสามัคคีกลมเกลียวกันในหมู่คณะ และเป็นการสร้างมิตรภาพระหว่างคนในแต่ละชุมชนอีกด้วยจากผลการวิจัยซึ่งแสดงถึงบทบาทหน้าที่มากมายหลายประการของประเพณีกินข้าวห่อดังกล่าวข้างต้น ผู้วิจัยสามารถสรุปขอค้นพบที่ได้จากการศึกษาได้ดังนี้ประการแรก คือ บทบาทหน้าที่ในการเป็นอัตลักษณ์ของชุมชนกะเหรี่ยง ซึ่งมีรากมาตั้งแต่ระดับปัจเจกบุคคล และครอบครัว จนกระทั่งในระดับชุมชนที่แสดงออกได้ชัดเจน เป็นหลักฐานแสดงตัวตนว่าชุมชนนี้เป็นชาวกะเหรี่ยง กลุ่มชาติพันธุ์หนึ่งในประเทศไทยที่มีความสำคัญกับผืนแผ่นดินไทย และรับใช้ประเทศด้วยการปกป้องไทยให้พ้นอริราชศัตรูมาอย่างยาวนานประการที่สอง คือ บทบาทหน้าที่เพื่อหนุนเสริมการธำรงรักษาสื่อพื้นบ้านของกะเหรี่ยงสวนผึ้ง ได้แก่ พลังหลักในการดึงคนไกลบ้านให้กลับบ้าน การเข้าร่วมพิธีกรรมตลอดจนกิจกรรมต่างๆ ในประเพณีกินข้าวห่อที่ทำให้เกิดความสุขทางใจ และจิตวิญญาณประการสุดท้าย คือ ความเปลี่ยนแปลงที่กระทบต่อบทบาทหน้าที่ในกาลเก่าที่หายไป และเพิ่มใหม่ในยุค 2559 หมายความว่า แม้ว่าความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยจะทำให้การเกี้ยวพาราสีของหนุ่มสาวชาวกะเหรี่ยงหายไป และมีการว่าจ้างทำข้าวห่อเกิดขึ้นมาในชุมชน แต่บทบาทหน้าที่ในการสร้างเครือข่ายเยาวชนเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ จากการแข่งขันฟุตบอลประเพณีก็เป็นหนึ่งในกิจกรรมของประเพณีกินข้าวห่อที่สร้างประโยชน์แก่ชุมชน ช่วยเพิ่มหนทางในการรวมกลุ่มออกกำลังกาย และความสมัครสมานสามัคคีของคนในชุมชนได้อีกทางหนึ่ง