DOI: 10.14457/tu.the.2018.1294
title: แนวทางการฮาร์โมไนซ์ภาษีสรรพสามิตในประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน

description: ดุษฎีนิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการจัดเก็บภาษีสรรพสามิต โดยมุ่งเน้นศึกษาในส่วนของโครงสร้างการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตในเรื่องการกำหนดฐานภาษี อัตราภาษี และวิธีการคำนวณภาษี ของประเทศไทยและประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน เพื่อนำไปสู่แนวทางการฮาร์โมไนซ์หรือการประสานกฎหมายภาษีสรรพสามิตของกลุ่มประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนตามแนวทางความร่วมมือทางด้านเศรษฐกิจในรูปแบบของการเป็นตลาดร่วม ภายใต้แนวความคิดในการจัดกฎระเบียบการค้าระหว่างประเทศสมาชิกทั้งหมดให้เป็นไปในแนวทางเดียวกัน (Harmonization of Rules and Regulations) โดยเปรียบเทียบจากหลักการและแนวความคิดที่เกี่ยวข้องกับการจัดเก็บภาษีสรรพสามิต หลักการและแนวคิดในการรวมตัวกันทางเศรษฐกิจ หลักการฮาร์โมไนซ์กฎหมายภาษี ตลอดจนแนวทางการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตของกลุ่มสหภาพยุโรปในฐานะที่เป็นต้นแบบของการรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจในระดับภูมิภาคจากการศึกษาผู้เขียนพบว่ากลุ่มประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ยังมีระบบภาษีสรรพสามิตที่มีความแตกต่างกันค่อนข้างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเรื่องของการกำหนดฐานภาษี การกำหนดอัตราภาษี และวิธีการคำนวณภาษี อันถือเป็นหัวใจสำคัญของการจัดเก็บภาษีสรรพสามิต ส่งผลให้เกิดข้อจำกัดในการฮาร์โมไนซ์ภาษีสรรพสามิตใน 2 ประเด็นหลัก ได้แก่ ประเด็นแรก ข้อจำกัดในการฮาร์โมไนซ์ภาษีสรรพสามิตในกลุ่มประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนอันเกิดจากโครงสร้างและการรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจ รวมทั้งโครงสร้างการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตของกลุ่มประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ในเรื่องของฐานภาษี การกำหนดอัตราภาษี และวิธีการคำนวณภาษี และประเด็นที่สอง ข้อจำกัดในเรื่องโครงสร้างการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตในบริบทของประเทศไทยในฐานะที่เป็นประเทศสมาชิกซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นต้นแบบแนวความคิดให้กับประเทศสมาชิกอื่น ในเรื่องโครงสร้างและการรวมกลุ่มทางเศรษฐกิจของกลุ่มประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ผู้เขียนพบว่าการรวมตัวทางเศรษฐกิจของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนเป็นเพียงการตั้งเป้าหมายในการพัฒนาสู่การรวมตัวในรูปแบบของตลาดร่วม ส่งผลให้ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนมีระดับการรวมตัวที่ต่ำกว่าและไม่เหนียวแน่นเท่าการรวมตัวของสหภาพยุโรป นอกจากนั้น กฎบัตรอาเซียน (ASEAN Charter) ยังเป็นเพียงการกำหนดข้อปฏิบัติอย่างเป็นทางการของประเทศสมาชิก ส่งผลให้ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนขาดกฎเกณฑ์ที่ใช้บังคับภายในอันมีสภาพบังคับให้รัฐสมาชิกต้องดำเนินการตาม และทำให้แนวความคิดในการฮาร์โมไนซ์ภาษีร่วมกันเกิดขึ้นได้ยาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนอยู่ภายใต้หลักการฉันทามติ (Consensus) และหลักการไม่แทรกแซงซึ่งกันและกัน (Non-interference) การจัดทำหลักเกณฑ์เพื่อฮาร์โมไนซ์ภาษีสรรพสามิตของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนจึงมีความจำเป็นที่จะต้องจัดทำในรูปแบบเช่นเดียวกับสนธิสัญญา (Treaty) เพื่อกำหนดกลไกการดำเนินการภายในระหว่างประเทศให้มีสภาพบังคับเป็นรูปธรรมในเรื่องโครงสร้างการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตของกลุ่มประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ผู้เขียนพบว่าประเทศสมาชิกประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนส่วนใหญ่มีการจำแนกและแบ่งประเภทสินค้าที่ไม่ได้มาตรฐานส่งผลทำให้เกิดความเหลื่อมล้ำในการกำหนดอัตราภาษีระหว่างสินค้าที่มีชนิดและประเภทที่ใกล้เคียงกัน รวมทั้งมีการกำหนดวิธีการคำนวณภาษีจากสินค้าที่อยู่ในกลุ่มที่เมื่อ บริโภคแล้วอาจก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพของผู้บริโภคและศีลธรรมอันดีของสังคม รวมทั้งเกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและพลังงาน ที่แตกต่างกัน ทำให้ไม่สามารถบรรลุวัตถุประสงค์ในการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตจากสินค้าในกลุ่มดังกล่าวและเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการเคลื่อนย้ายสินค้าอย่างเสรี จึงมีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขปัญหาดังกล่าว โดยนำแนวทางของพิกัดอัตราศุลกากรในระบบ Harmonize มาใช้ในการจำแนกประเภทสินค้า รวมทั้งแก้ไขวิธีการคำนวณภาษีจากสินค้าในกลุ่มดังกล่าวให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ในการจัดเก็บภาษี ตลอดจนควรฮาร์โมไนซ์กฎระเบียบการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตทั้งสองเรื่องดังกล่าวเข้าด้วยกัน เพื่อป้องกันมิให้เกิดผลกระทบภายนอกเชิงลบขึ้นภายในภูมิภาคและเป็นอุปสรรคต่อการเคลื่อนย้ายสินค้าอย่างเสรีในเรื่องโครงสร้างการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตในบริบทของประเทศไทย ผู้เขียนพบว่าการกำหนดฐานภาษีสรรพสามิตของประเทศไทยที่นำราคาขายปลีกแนะนำซึ่งเป็นมูลค่าที่เกิดขึ้นในระดับของการบริโภค (Consumer Level) มาใช้เป็นฐานภาษีตามมูลค่า มีความไม่สอดคล้องกับจุดความรับผิดที่เกิดขึ้นในช่วงขั้นตอนการผลิต (Manufacturer Level) ส่งผลให้เกิดปัญหาในเรื่องของความโปร่งใสของระบบการจัดเก็บภาษี รวมทั้งก่อให้เกิดปัญหากับระบบการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตของประเทศไทยอีกหลายประการ ได้แก่ ประการแรกในเรื่องกระบวนการได้มาซึ่งราคาขายปลีกแนะนำที่มีความยุ่งยากซับซ้อน ประการที่สองในเรื่องของความชัดเจนแน่นอนของภาระภาษี ประการที่สามในเรื่องของความเป็นธรรมในการเสียภาษี ประการที่สี่ในเรื่องของการหลบเลี่ยงภาษี และประการที่ห้าในเรื่องของการค้าระหว่างประเทศ จึงมีความจำเป็นที่จะต้องปรับปรุงฐานภาษีตามมูลค่ามาใช้มูลค่าที่เกิดขึ้นในช่วงขั้นตอนการผลิต เพื่อให้สอดคล้องกับจุดความรับผิดในทางภาษี ซึ่งนอกจะช่วยให้เกิดความโปร่งใสในระบบภาษีแล้ว ยังสามารถสะท้อนต้นทุนของผู้ผลิตได้ดีที่สุด รวมทั้งผู้มีหน้าที่เสียภาษีย่อมทราบถึงมูลค่าที่นำมาใช้คำนวณภาษีอยู่แล้ว ทำให้หน่วยงานของรัฐไม่เกิดความยุ่งยากซับซ้อนในการพิสูจน์ความถูกต้องของมูลค่าดังกล่าวนอกจากนั้น การกำหนดโครงสร้างอัตราภาษีสรรพสามิตของประเทศไทยยังมีกรอบที่ค่อนข้างกว้าง ทำให้เกิดความไม่แน่นอนในการปรับใช้อัตราภาษี รวมทั้งยังมีปัญหาจากการกำหนดอัตราภาษีที่ไม่สอดคล้องกันเองระหว่างสินค้าและวัตถุประสงค์ในการจัดเก็บภาษี เช่น ในกรณีของยาเส้นที่มีอัตราภาษีค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับบุหรี่ซิกาแรต ทั้งที่สินค้าดังกล่าวถือเป็นสินค้าชนิดเดียวกันและสามารถทดแทนกันได้ ตลอดจนยังประสบปัญหาจากการจำแนกและแบ่งประเภทสินค้าที่ไม่ได้มาตรฐาน จึงมีความจำเป็นที่จะต้องกำหนดกรอบโครงสร้างอัตราภาษีให้มีความชัดเจนแน่นอนและสอดคล้องกับผลกระทบภายนอกเชิงลบที่เกิดขึ้น โดยออกกฎกระทรวงเพื่อแก้ไขปรับปรุงการกำหนดพิกัดอัตราภาษีสรรพสามิตให้มีความเหมาะสม รวมทั้งนำแนวทางของพิกัดอัตราศุลกากรในระบบ Harmonize มาใช้ในการจำแนกประเภทสินค้าในขณะที่การกำหนดวิธีการคำนวณภาษีของประเทศไทยที่กำหนดให้นำวิธีการคำนวณภาษีแบบผสม (Mix System) ซึ่งยังคงมีการนำปัจจัยในด้านมูลค่ามาใช้กับสินค้าในกลุ่มที่เมื่อบริโภคแล้วอาจก่อให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพของผู้บริโภคและศีลธรรมอันดีของสังคม รวมทั้งเกิดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและพลังงาน ก็ได้ส่งผลให้เกิดปัญหาในการลดและควบคุมปริมาณการบริโภค และเป็นการสร้างแรงจูงใจให้ผู้มีหน้าที่เสียภาษีหาวิธีการที่จะลดคุณภาพของสินค้าให้ต่ำที่สุดเพื่อหลีกเลี่ยงภาระภาษีที่จะได้รับ จึงมีความจำเป็นที่จะต้องปรับปรุงวิธีการคำนวณภาษีของสินค้าในกลุ่มดังกล่าวโดยนำวิธีการคำนวณภาษีแบบตามปริมาณ (Specific Taxation) มาปรับใช้ เพื่อให้ตอบสนองต่อวัตถุประสงค์ในการจัดเก็บภาษีสรรพสามิตจากสินค้าในกลุ่มดังกล่าว