DOI: 10.14457/tu.the.2016.743
title: มาตรการทางกฎหมายในการคุ้มครองผู้บริโภค: ศึกษากรณีผู้ประกอบธุรกิจสร้างอุปสรรคอย่างมากต่อผู้บริโภคในการเลิกสัญญา

description: ปัญหาสำคัญประการหนึ่งที่เกิดขึ้นและกระทบต่อสิทธิของผู้บริโภคโดยตรงในการใช้สิทธิเลิกสัญญาคือ ผู้บริโภคไม่ได้รับความเป็นธรรมจากผู้ประกอบธุรกิจเมื่อต้องการใช้สิทธิเลิกสัญญา อันเนื่องมาจากการที่ผู้ประกอบธุรกิจได้สร้างอุปสรรคขึ้นทั้งก่อนการใช้สิทธิเลิกสัญญาและภายหลังจากที่ได้เลิกสัญญาต่อกันแล้ว จากปัญหาดังกล่าวทำให้ผู้บริโภคได้รับความเสียหายหลายประการ ไม่ว่าจะเป็นความเสียหายต่อทรัพย์สิน หรือเสียเวลาโดยไม่จำเป็น อีกทั้งยังเป็นการจำกัดสิทธิของผู้บริโภคอีกด้วย แม้ว่าในกฎหมายของประเทศไทยหลายฉบับจะได้กำหนดถึงสิทธิในการเลิกสัญญาเพื่อให้คู่สัญญาสามารถดำเนินการเลิกสัญญาได้อย่างง่าย โดยกำหนดให้คู่สัญญาฝ่ายที่ประสงค์จะเลิกสัญญาแสดงเจตนาแก่คู่สัญญาอีกฝ่ายหนึ่งตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดไว้ในสัญญาหรือกฎหมายเท่านั้น ก็ถือว่าการเลิกสัญญาเป็นผลสำเร็จ ดังนั้นในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึงสิทธิและหลักเกณฑ์ของผู้บริโภคในการเลิกสัญญา ผลภายหลังการเลิกสัญญา ปัญหาและอุปสรรคในการเลิกสัญญาที่เกิดขึ้นกับผู้บริโภคทั้งก่อนและหลังการเลิกสัญญา มาตรการทางกฎหมายในการควบคุมผู้ประกอบธุรกิจที่สร้างอุปสรรคในการเลิกสัญญา และการชดใช้เยียวยาให้กับผู้บริโภคที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างอุปสรรคดังกล่าวของผู้ประกอบธุรกิจจากการศึกษาพบว่ากฎหมายของประเทศไทยมิได้มีบทบัญญัติเฉพาะเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคจากกรณีผู้ประกอบธุรกิจสร้างอุปสรรคในการเลิกสัญญาหรือการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมโดยตรง ดังนั้นต้องอาศัยการตีความกฎหมายที่มีอยู่ว่าการกระทำดังกล่าวเป็นความผิดตามกฎหมายหรือไม่ ในขณะที่การชดใช้เยียวยาผู้บริโภคที่ได้รับผลกระทบจากกรณีดังกล่าว ต้องพิจารณาว่าการกระทำดังกล่าวเป็นการละเมิดสิทธิขั้นพื้นฐานของผู้บริโภคตามพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภคเรื่องสิทธิได้รับการชดใช้เยียวยา และเข้าลักษณะเป็นกรณีละเมิดตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ หรือไม่ จากการศึกษากฎหมายของประเทศอังกฤษพบว่ามีข้อบังคับเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคจากการค้าที่ไม่เป็นธรรมไว้โดยตรง คือ The Consumer Protection from Unfair Trading Regulations 2008 (Amendment 2014) หรือ CPRs ซึ่งกฎหมายฉบับดังกล่าวออกมาสอดคล้องกับ Unfair Commercial Practices Directive หรือ UCPD ที่ได้บัญญัติไว้ว่าการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ต้องห้าม โดยกำหนดให้การปฏิบัติทางการค้าที่ก้าวร้าว/เชิงรุก (Aggressive commercial practices) รวมถึงกรณีที่ผู้ประกอบธุรกิจกระทำการใดๆอันเป็นการสร้างอุปสรรคเกี่ยวกับสิทธิในการเลิกสัญญา และถือว่าการกระทำดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม นอกจากนี้กฎหมายฉบับนี้ได้กำหนดถึงการชดใช้เยียวยาผู้บริโภคที่ได้รับผลกระทบ กำหนดหน่วยงานที่มีอำนาจ และบทลงโทษผู้ที่ฝ่าฝืน ต้องระวางโทษทั้งปรับและจำคุก ส่วนประเทศญี่ปุ่นมิได้มีกฎหมายที่ออกมาคุ้มครองผู้บริโภคเกี่ยวกับการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมไว้โดยตรงเช่นเดียวกับประเทศไทย จากประเด็นปัญหาที่ได้ทำการศึกษา ผู้เขียนเห็นว่าปัญหาในเรื่องหลักเกณฑ์และผลของการเลิกสัญญานั้น ควรมีการแก้ไขพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค โดยบัญญัติเพิ่มเติมกฎหมายให้คณะกรรมการว่าด้วยสัญญามีอำนาจกำหนดหลักเกณฑ์ต่างๆของสัญญาระหว่างผู้ประกอบธุรกิจและผู้บริโภคเป็นการทั่วไป เพื่อคุ้มครองผู้บริโภค นอกจากนี้ผู้เขียนขอเสนอให้บัญญัติเพิ่มเติมกฎหมายโดยระบุให้ชัดเจนว่าผู้บริโภคสามารถแสดงเจตนาเลิกสัญญาได้หลายช่องทาง และให้สิทธิผู้บริโภคแสดงเจตนาเลิกสัญญาต่อหน่วยงานของรัฐที่กฎหมายให้อำนาจได้อีกด้วย อีกทั้งบัญญัติเพิ่มเติมกฎหมายเรื่องผลภายหลังการเลิกสัญญาว่าแต่ละฝ่ายมีหน้าที่เช่นใดและต้องดำเนินการคืนเงินหรือทรัพย์สินภายหลังการเลิกสัญญาในระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด รวมถึงกำหนดบทลงโทษผู้ประกอบธุรกิจในกรณีที่ไม่ปฏิบัติตามกฎหมายด้วย ส่วนปัญหาอุปสรรคในการเลิกสัญญานั้น ผู้เขียนเห็นว่าควรมีการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค โดยบัญญัติเพิ่มเติมเรื่องการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม ไว้ในพระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภคในหมวดที่ 2 การคุ้มครองผู้บริโภค เพิ่มเป็นส่วนที่ 4 เรื่องการคุ้มครองผู้บริโภคจากการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม โดยกำหนดให้การปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมเป็นสิ่งที่ต้องห้าม และแบ่งประเภทของการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมออกเป็นหลายชนิดการกระทำ รวมทั้งกำหนดให้การกระทำของผู้ประกอบธุรกิจที่เป็นการสร้างอุปสรรคแก่ผู้บริโภคในการเลิกสัญญา ถือว่าเป็นการปฏิบัติทางการค้าที่ก้าวร้าว/เชิงรุก (Aggressive Commercial Practice) โดยถือว่าการกระทำดังกล่าวเป็นความผิดตามกฎหมายและกำหนดบทลงโทษผู้ประกอบธุรกิจที่กระทำการฝ่าฝืนกฎหมายนี้ในขณะที่ปัญหาการชดใช้เยียวยาผู้บริโภคที่ได้รับผลกระทบจากการสร้างอุปสรรคในการเลิกสัญญาและการควบคุมผู้ประกอบธุรกิจที่สร้างอุปสรรคในการเลิกสัญญานั้น ผู้เขียนเห็นว่าควรกำหนดการชดใช้เยียวยาผู้บริโภคไว้เป็นกรณีพิเศษ โดยกำหนดให้ผู้ประกอบธุรกิจต้องชดใช้ค่าเสียหายให้กับผู้บริโภค หรือให้ผู้บริโภคมีสิทธิได้รับเงินคืนจากผู้ประกอบธุรกิจ หรือมีสิทธิได้รับการลดราคาตามอัตราส่วนที่ผู้บริโภคได้ชำระเงินไปจริง นอกจากนี้อาจกำหนดเบี้ยปรับเมื่อผู้ประกอบธุรกิจไม่ยอมชดใช้เยียวยาความเสียหายให้กับผู้บริโภคภายในระยะเวลาที่กำหนด โดยกำหนดให้นำกลไกของพระราชบัญญัติวิธีพิจารณาคดีผู้บริโภค พ.ศ.2551 มาตรา 42 เรื่องค่าเสียหายเชิงลงโทษมาปรับใช้ นอกจากนี้ควรมีการกำหนดบทลงโทษผู้ประกอบธุรกิจที่กระทำการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม โดยกำหนดบทลงโทษทางอาญาซึ่งมีระวางโทษทั้งปรับและจำคุก อีกทั้งขอเสนอให้ จัดตั้งหน่วยงานที่อยู่ภายใต้กำกับดูแลของคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภคในรูปของคณะกรรมการกำกับการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม เพื่อให้มีอำนาจในการกำกับดูแลเรื่องการปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรมโดยตรง