DOI: 10.17026/ar/tz7mv8
title: Archeologisch en cultuurhistorisch vooronderzoek Mainstation Schiphol Zuidoost 150/20 kV, gemeente Haarlemmermeer

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd in het kader van het project “Mainstation Schiphol Zuidoost 150/20 kv”. Royal HaskoningDHV is betrokken bij het opstellen van een nieuw bestemmingsplan voor de realisatie van een hoogspanningstransformatorstation (150/20 kV) aan de Beechavenue te Schiphol Zuidoost, gemeente Haarlemmermeer (afbeelding 1, kaart 1). Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 3,5 ha en is in gebruik geweest voor langparkeren bij Schiphol. Het plangebied is momenteel vrijwel geheel verhard (open verharding met puinfundering). Voor de aanleg van het station zal worden geheid tot ca. 25 m -mv. Er komt een kelderbak onder de transformatoren, tot een diepte van ca. 2 m -mv. De hoogte varieert tussen de 4 en 8 m (afbeelding 2).

Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de ingrepen eventueel archeologische waarden worden bedreigd. Gezien de aard van de ingrepen zullen deze mogelijk tot in de archeologisch relevante niveaus reiken. Tevens dient in kaart gebracht te worden of er sprake is van cultuurhistorische waarden, die door de voorgenomen ingrepen in het geding kunnen raken, of een aantasting van de huidige landschappelijke omgeving (ruimtelijke kwaliteit). 

Advies archeologie
De archeologische verwachting voor het onderhavige plangebied is ‘laag’ voor alle periodes tot aan het einde van de 19e eeuw. Gedurende het Paleolithicum-Mesolithicum lag het plangebied in een laaggelegen dekzandgebied. Dit dekzand bevindt zich op ca. 7 m -mv, ca. 11 m beneden NAP. Op basis van Geotop modellen en nabij uitgevoerd booronderzoek rondom het onderhavige plangebied zijn er geen aanwijzingen voor gradiëntzones die een verhoogde verwachting zouden rechtvaardigen. Gedurende het Mesolithicum was het plangebied een getijdengebied, dat door de afsluiting door de strandwallen tijdens het Neolithicum in een uitgestrekt veengebied veranderde. Mogelijk is het Hollandveen dat zich ontwikkelde achter de strandwallen in de late prehistorie en de Romeinse tijd wel aantrekkelijk geweest voor bewoning langs kreken. Voor zover deze goed ontwikkelde oeverwallen hadden, zijn deze in de jaren 50 van de 20e eeuw gekarteerd op de detailkartering van de bodem van de Haarlemmermeerpolder. Er zijn echter in of nabij het plangebied geen dergelijke oeverwallen gekarteerd. Het veen in de Haarlemmermeerpolder is door turfwinning en erosie vrijwel volledig verdwenen, zodat de afzettingen van het Laagpakket van Wormer aan het oppervlak zijn komen te liggen. Archeologische resten uit de Late Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd tot aan de drooglegging zouden verband kunnen houden met het gebruik voor scheepvaart en visserij. De kans op het aantreffen van dergelijke resten is echter klein. Dergelijke resten zijn naar verwachting opgeruimd bij het droogmaken en het ontginnen van het nieuwe land vanaf het midden van de 19e eeuw. Daarna is het plangebied in agrarisch gebruik geweest. Vanaf het einde van de 19e eeuw is langs de Kruisweg sprake geweest van wat lintbebouwing, met tuinen en later kassen. Vanaf ca. 1999 is deze bebouwing gesloopt en is het plangebied ingericht als parkeerplaats. 

Op basis van het bureauonderzoek behoudt het plangebied de lage archeologische verwachting zoals die ook op de gemeentelijke archeologische beleidskaart is aangegeven. Het plangebied is altijd te nat geweest voor bewoning; pas vanaf het einde van de 19e eeuw tot aan het einde van de 20e eeuw is er sprake geweest van enige bebouwing langs de Kruisweg, die inmiddels is gesloopt. De kans op het aantreffen van een behoudenswaardige (intacte) archeologische vindplaats wordt als laag ingeschat. De meerwaarde van een eventueel vervolgonderzoek door middel van boringen, wordt als laag ingeschat, gezien de reeds beschikbare landschappelijke en archeologische gegevens (Geotopmodel en de uitkomsten van nabij uitgevoerde booronderzoeken). Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert daarom geen verder archeologisch onderzoek in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). 

Het bevoegd gezag, de gemeente Haarlemmermeer, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Het is mogelijk dat dit besluit afwijkt van het advies in dit rapport. 

Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Haarlemmermeer, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Advies cultuurhistorie
Binnen het plangebied bevinden zich geen gebouwde gemeentelijke, provinciale of Rijksmonumenten, of ander gebouwd erfgoed met een vastgestelde waarde die door de aanleg van het Mainstation worden bedreigd. De noordoost- en zuidwestgrens betreffen (gedeeltelijk) de cultuurhistorische structuren van de Kruisweg en de oude spoorlijn Haarlem – Aalsmeer. Ter hoogte van het plangebied is geen kenmerkende wegbeplanting langs de Kruisweg aanwezig. De oude spoorlijn is niet meer zichtbaar in het landschap. Het tracé loopt parallel aan de Beechavenue, maar niet precies gelijk daaraan. 
Ook in de nabije omgeving van het plangebied bevinden zich geen gemeentelijke, provinciale of Rijksmonumenten, of ander gebouwd erfgoed met een vastgestelde waarde die door de aanleg van het Mainstation worden bedreigd. Wel bevindt zich het oude station van de Halte Aalsmeerderweg zich op de kruising van de Beechavenue en Aalsmeerderweg, net buiten het plangebied. Het is echter in zeer vervallen staat. Geadviseerd wordt om de huidige beplanting rondom het station te behouden, zodat het gebouw visueel afgeschermd wordt van de toekomstige Mainstation.

Bij een nieuwe ruimtelijke ontwikkeling in het landelijk gebied dient rekening gehouden te worden met de in de Leidraad Landschap en Cultuurhistorie beschreven ambities en ontwikkelprincipes. Vanwege de ligging van het plangebied, van geruime afstand van de ringvaart, en daarnaast vanwege de reeds verstoorde ruimtelijke relatie met de Geniedijk, is slechts één ontwikkelprincipe toepasbaar: het versterken van het poldergrid. Om dit te realiseren wordt geadviseerd de onderdelen van het Mainstation evenwijdig te laten lopen met het poldergrid: de Kruisweg/Kruistocht en de Aalsmeerderweg. Op de schematische weergave van de inrichtingsschets, lijkt dit al het geval te zijn.

Als kans ter inspiratie van de uitwerking van de plannen wordt geadviseerd de lokale geschiedenis van het lokaalspoor te betrekken in de uitwerking van de plannen. Dit kan door een verwijzing in naamsgeving, de vormgeving van het Mainstation of het opnieuw herkenbaar maken van het spoorwegtracé. De opgenomen kansen en de ontstaansgeschiedenis en beschrijving van de kernwaarden landschappelijke karakteristiek, openheid en ruimtebeleving dienen ter inspiratie te worden betrokken in de uitwerking van de plannen.