DOI: 10.17026/ar/9r5uyw
title: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen verkennende fase, tracé Heerenveen IBF Skoatterwâld fase 1, gemeente Heerenveen
title: Antea Group Archeologie 2023/36
title: Antea Group Archeologie 2023/36

description: projectnummer 480797

In oktober 2022 heeft Antea Group een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor “IBF- Skoatterwâld – fase 1” in Heerenveen (gemeente Heerenveen) gevolgd door een verkennend booronderzoek in februari 2023. Aanleiding voor het onderzoek is de aanleg van diverse middenspanningsverbindingen op het IBF bedrijventerrein en Skoatterwâld. In het voorliggende rapport zijn de resultaten en conclusies van beide onderzoeken gecombineerd gerapporteerd. Het bureauonderzoek werd in eerste instantie als separaat rapport opgeleverd. In onderhavig rapport is het bureauonderzoek integraal opgenomen en bijgewerkt naar de huidige tracélijn (d.d. 15 februari 2023).

Voor het bepalen van de precieze ligging van het tracé wordt een tracéstudie uitgevoerd waar onderhavig onderzoek deel van uitmaakt. Dit betekent dat niet alle op de afbeeldingen weergegeven tracés zullen worden aangelegd. Op basis van meerdere omgevingsaspecten zal een keuze gemaakt worden tussen de voorkeurstracédelen en de alternatieve tracédelen.

Bureauonderzoek
Nagenoeg het gehele plangebied heeft volgens de provinciale beleidskaart een middelhoge tot hoge verwachting voor het aantreffen van archeologische resten uit het laat paleolithicum tot en met het vroege neolithicum. In theorie geldt deze verwachting met name voor dekzandkoppen en -ruggen in de buurt van water. Er zijn in Archis echter geen vindplaatsen of waarnemingen bekend en dit suggereert dat de bewoningsmogelijkheden ook tijdens de vroege prehistorie gering waren. 

Door de vernatting van het gebied was er gedurende het neolithicum tot en met de ontginning (vanaf de late middeleeuwen) geen bewoning mogelijk. Vanaf de late middeleeuwen werd het veen in het gebied ontgonnen. Langs de ontginningsas Het Meer en Zestienroeden kwam bewoning voor. Daarnaast kunnen in het gehele plangebied sporen van ontginning aanwezig zijn. 

Uit onderhavig bureauonderzoek is gebleken dat een groot deel van het plangebied reeds archeologisch onderzocht en vrijgegeven is. Ook blijkt uit de KLIC-gegevens dat ter hoogte van het grootste deel van het tracé reeds bestaande kabels en leidingen aanwezig zijn. Van het hele tracé zijn nog vier locaties die niet door eerder onderzoek vrijgegeven of de aanwezigheid van kabels en leidingen verstoord zijn (Afbeelding 13).

Inventariserend veldonderzoek, verkennende fase 
De bodemopbouw in het plangebied bestaat uit een ondergrond van sterk siltige, nat afgezette dekzanden (‘oud dekzand’) met over het algemeen maar een zeer gering dek (enkele decimeters) van zwak siltig dekzand. Oorspronkelijk heeft hierbovenop vermoedelijk overal veen gelegen, maar restanten van dit veen zijn enkel nog in boringen 01, 08, 12-14 aangetroffen. Op alle overige plaatsen is het bodemprofiel afgetopt tot meestal in de C-horizont en is de top van het bodemprofiel vervangen door ophoogzand. Ook de boringen waarin veen voorkomt zijn opgehoogd met bouwzand. Op het contactvlak van dekzand en veen heeft enige bodemvorming plaatsgevonden die gekarakteriseerd wordt door onvolledig ontwikkelde podzolprofielen. Op andere plaatsen in het gebied ligt het veen ook wel direct op C-horizont.

Het restveen is archeologisch weinig relevant. Het grootste deel van de veenvormingsgeschiedenis is reeds weggegraven en zinvolle resten van de ontginningsgeschiedenis kunnen niet bij een dergelijke ingreep (smalle sleuven) worden gedocumenteerd. In het dekzand is op sommige plaatsen sprake van beginnende bodemvorming, echter dit heeft nergens geleid tot daadwerkelijke podzolprofielen. De hydrologische omstandigheden waren hiervoor kennelijk niet geschikt. Opvallend is namelijk dat het siltarme dekzand slechts enkele decimeters dik is, en heel snel overgaat in lemige zanden of zelfs zandige leem. Door het geringe dek van duinvormende dekzand is het zandlandschap relatief vlak gebleven. Er zijn meer aanwijzingen dat het dekzanden richting het noorden van de gemeente Heerenveen minder geschikt waren voor bewoning in het verleden. Deze zijn opgemerkt door Exaltus in 2012 in de gemeentelijke inventarisatie in het kader van een verdiepingsslag voor de FAMKE. Vindplaatsen uit de steentijd, zo wordt betoogd, zijn te vinden in de nabijheid van de Tjonger in een gradiëntzone. Ten noorden van de Tjonger verdwijnt deze gradiëntzone en op meer dan 500 m ten noorden van de dalrand zijn ook geen vindplaatsen meer aangetroffen. Ten noorden van deze grenslijn ontbreekt het kennelijk aan open water, terwijl de Tjonger voor de dagelijkse voorzienig te ver weg is. Ook bij oppervlaktekarteringen zijn op meer dan 500 m ten noorden van het Tjongerdal geen vindplaatsen meer aangetroffen. Het plangebied ligt op meer dan 500 m ten noorden van het Tjongerdal.

Het grootschalig onderzoek dat in opdracht van de gemeente Heerenveen is uitgevoerd op het IBF terrein maakt duidelijk dat het ruimere gebied wel degelijk werd bezocht in de steentijd, hetgeen goed is geïllustreerd met de geïsoleerde vondst van een vuurstenen pijlpunt. Alle plaatsen op het IBF terrein met mogelijke indicatoren die voor vervolgonderzoek in aanmerking kwamen, bleken echter consistent geen vindplaatsen op te leveren en daarmee géén resten van bewoning of nederzetting. Hierop ging de gemeente over op vrijgave van het gebied (zie paragraaf 2.2.1).

De combinatie van specifieke ondergrondgegevens, met een weinig geaccidenteerd dekzandlandschap zonder ontwikkelde podzolbodems, en van eerdere conclusies die consistent wijzen op schaarste of afwezigheid aan vindplaatsen maken dat er geen aannemelijke vindplaatsen in het plangebied liggen die met de uitvoering van het plan worden geschaad. 

Advies
Op grond van de bevindingen uit het bureauonderzoek in combinatie met de bevindingen uit het verkennend booronderzoek wordt niet verwacht dat met de uitvoering van het voorgenomen werk archeologische vindplaatsen worden geschaad. Wij adviseren daarom om over te gaan op vrijgave. Het werk kan zonder vervolgonderzoek of nadere voorwaarden ten aanzien van archeologie worden uitgevoerd.

Dit betreft een selectieadvies. Het is aan de gemeente Heerenveen, in haar rol als bevoegde overheid, om het selectieadvies te bekrachtigen met een selectiebesluit. De gemeente kan in haar besluit afwijken van het hier geformuleerde advies. 

Ook voor vrijgegeven (delen van) plangebieden bestaat altijd de mogelijkheid dat er tijdens graafwerkzaamheden toch losse sporen en vondsten worden aangetroffen. Het betreft dan vaak kleine sporen of resten die niet door middel van een booronderzoek kunnen worden opgespoord. Op grond van artikel 5.10 van de Erfgoedwet dient zo spoedig mogelijk melding te worden gemaakt van de vondst bij de Minister (de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: telefoon 033-4217456). Een vondstmelding bij de gemeentelijk of provinciaal archeoloog kan ook.