DOI: 10.14457/tu.the.2024.337
title: การประเมินระบบเฝ้าระวังโรคเมลิออยโดสิสเขตสุขภาพที่ 4 ปี พ.ศ. 2561-2563

description: การศึกษานี้เป็นการวิจัยแบบผสมผสาน ประกอบด้วยการศึกษาเชิงปริมาณแบบภาคตัดขวาง และการศึกษาเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินระบบเฝ้าระวังโรคเมลิออยโดสิส ในเขตสุขภาพที่ 4 ประชากร คือ จำนวนผู้ป่วยในโรงพยาบาลที่ผ่านระบบรายงานการเฝ้าระวังโรคทางระบาดวิทยา (รง.506) ในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 4 รวม 72 แห่ง ซึ่งทุกแห่งต้องรายงานโรคเมลิออยโดสิส วิธีการศึกษาโดยการทบทวนจำนวนผู้ป่วยจากข้อมูลย้อนหลัง 5 ปี (พ.ศ. 2559 – 2563) กลุ่มตัวอย่างเป็นสถานพยาบาลที่มีการรายงานโรคเมลิออยโดสิส เข้ามาในระบบแบ่งเป็นกลุ่มที่รายงานสูง และกลุ่มที่รายงานต่ำ ตามการสุ่มประเภทสถานพยาบาล ได้แก่ โรงพยาบาลศูนย์ โรงพยาบาลทั่วไป และโรงพยาบาลชุมชน ตามกลุ่มที่มีการรายงานสูงและต่ำ ประเภทละ 2 แห่ง รวมเป็น 6 แห่ง โดยสุ่มเลือกตัวอย่างด้วยการทบทวนเวชระเบียนผู้ป่วยแบบจำเพาะเจาะจง รวม 388 ราย ย้อนหลัง 3 ปี (พ.ศ. 2561 – 2563) และมีการสัมภาษณ์ผู้เกี่ยวข้อง จากโรงพยาบาล 6 แห่ง ประกอบไปด้วย ผู้บริหารสถานพยาบาล จำนวน 6 ราย เจ้าหน้าที่ระบาดวิทยา จำนวน 6 ราย เจ้าหน้าที่เวชสถิติ จำนวน 6 ราย เจ้าหน้าที่จากหน่วยรักษาพยาบาล จำนวน 6 ราย และเจ้าหน้าที่ห้องปฏิบัติการ จำนวน 5 ราย รวมทั้งสิ้น 29 ราย ผลการศึกษาพบว่ามีการรายงานโรคเมลิออยโดสิส ต่ำกว่าความเป็นจริงค่าความไว ร้อยละ 39.0 (95% CI = 29.4 – 49.3) ค่าความจำเพาะ ร้อยละ 95.8 (95% CI = 92.8 – 97.8) ค่าพยากรณ์บวก ร้อยละ 76.5 (95% CI = 62.5 – 87.2) ค่าความเป็นตัวแทนของข้อมูลในระบบ ด้านบุคคลเป็นตัวแทนได้ ด้านเวลาไม่สามารถเป็นตัวแทนได้ ด้านสถานที่เป็นตัวแทนได้ยกเว้นพื้นที่พบผู้ป่วยน้อยอาจจะไม่พบการรายงานโรค ค่าความทันเวลา ค่ามัธยฐาน 29 วัน (0 - 592 วัน) คุณภาพของข้อมูล ตัวแปรเพศและเชื้อชาติถูกต้องทั้งหมด ตัวแปรที่มีความคลาดเคลื่อนคือ อายุและวันเริ่มป่วย ด้านคุณลักษณะระบบเฝ้าระวังเชิงคุณภาพพบว่า เจ้าหน้าที่บางส่วนไม่ทราบหรือรู้จักโรคเมลิออยโดสิส และเจ้าหน้าที่บางส่วนไม่รู้จัก รง.506 ส่วนความยากง่ายของระบบ พบว่าเจ้าหน้าที่ใช้งานระบบเฝ้าระวัง รง.506 มานานจึงมีความคุ้นเคย แต่เนื่องจากมีปริมาณข้อมูลที่มากและข้อมูลตั้งต้นเข้าสู่ระบบพบว่ามีปัญหาความไม่สมบูรณ์ ซ้ำซ้อนและไม่ถูกต้องของข้อมูล ด้านความยืดหยุ่นของระบบพบว่าผู้บริหารและผู้ปฏิบัติงานมีความพร้อมปรับเปลี่ยนไปสู่สิ่งใหม่ที่ดีกว่า แต่มีข้อจำกัดในจำนวนเจ้าหน้าที่ ด้านการยอมรับของผู้ใช้งานระบบ พบว่าโรคเมลิออยโดสิสได้รับการยอมรับน้อยเนื่องจากไม่มีนโยบายในการรายงานโรคนี้ ผู้ใช้งานทราบถึงประโยชน์ของการรายงานโรค ด้านการใช้ประโยชน์จากระบบเฝ้าระวังพบว่ามีการใช้ประโยชน์ทั้งหน่วยงานภายในรวมทั้งหน่วยงานภายนอกโรงพยาบาล ได้แก่ องค์การบริหารส่วนตำบล สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด และผู้นำชุมชนเพื่อใช้สื่อสารความเสี่ยงโรคติดต่อผ่านเสียงตามสายให้ประชาชน ใช้เพื่อการเรียนการศึกษา บริษัทเอกชนขอใช้ข้อมูล และใช้ประเมินผลกระทบต่อสุขภาพ (EHIA) เป็นต้น ด้านความมั่นคงของระบบเฝ้าระวังโรค พบว่าระบบสามารถตอบสนองได้ตลอดเวลา พบปัญหาเพียงเล็กน้อยที่แก้ไขได้ เช่น กระแสไฟฟ้าดับ หรือ เครื่องคอมพิวเตอร์แม่ข่าย ขัดข้องไม่สามารถทำงานได้ เป็นระยะเวลาสั้น ๆ ส่วนเรื่องทรัพยากรบุคคลพบว่าขาดแคลน ผลการศึกษาในครั้งนี้แสดงให้เห็นว่ามีการรายงานโรคเมลิออยโดสิสที่น้อยกว่าความเป็นจริงในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 4 บุคลากรสาธารณสุข หลายหน่วยงานไม่รู้จักโรคเมลิออยโดสิส (หน่วยรักษาพยาบาล เจ้าหน้าที่เวชสถิติ) และไม่รู้จักระบบรายงาน รง.506 (หน่วยรักษาพยาบาล เจ้าหน้าที่เวชสถิติ เจ้าหน้าที่ห้องปฏิบัติการ) การศึกษามีข้อเสนอแนะ ให้โรคเมลิออยโดสิสอยู่ในนโยบายโรคที่สำคัญในพื้นที่ภาคกลาง ดังนี้ 1) ควรสื่อสารทบทวนกระบวนการเฝ้าระวังโรคในทุกสถานพยาบาล 2) เสริมสร้างองค์ความรู้พื้นฐานของระบบการรายงานโรคเมลิออยโดสิส ที่จำเป็นแก่เจ้าหน้าที่สาธารณสุขในสถานพยาบาลและสื่อสารให้ทราบขนาดของปัญหาที่แท้จริง 3) ควรส่งเสริมพัฒนาและจัดหาชุดตรวจวินิจฉัยโรคชนิดเร็ว (Rapid Test) ที่มีความไวและความจำเพาะสูง เพื่อเพิ่มการเข้าถึงและลดความล่าช้าการรอคอยผลตรวจยืนยัน 4) เจ้าหน้าที่ระบาดวิทยาควรพิจารณานำฐานข้อมูลผลตรวจทางห้องปฏิบัติการร่วมในการตรวจจับโรคเมลิออยโดสิส 5) ส่วนกลางควรคืนข้อมูลในภาพประเทศกลับมายังผู้ปฏิบัติงานได้ใช้ทันเวลา เช่น การแสดงผลข้อมูล (Dashboard) เพื่อใช้ประโยชน์ในการเฝ้าระวังควบคุมโรคข้ามพื้นที่ 6) ผู้ดูแลระบบ Health Information System ของสถานพยาบาลควรเพิ่มช่องสำหรับกรอกข้อมูลวันที่เริ่มป่วยและจัดทำเมนูสำหรับคัดกรองอาการผู้ป่วยโรคเมลิออยโดสิส