DOI: 10.17026/ar/hayad2
title: Lent zone B/C en zone Q-oost: Toeven tegenover het Tiende Legioen
title: Weren tegen het water
title: RAAP-RAPPORT 3205

description: &lt;p&gt;       &nbsp In opdracht van i-Lent heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in het kader van het project ‘Ruimte voor de Waal’ meerdere archeologische opgravingen uitgevoerd in het gebied binnen de gemeente Nijmegen waar bij Lent een grootschalige dijkteruglegging plaatsvindt. Onderhavige rapportage behelst de resultaten van twee opgravingen die in drie archeologische aandachtszones in het plangebied van de dijkteruglegging bij Lent hebben plaatsgevonden, te weten de aansluitende zones B en C (in dit rapport aangeduid als ‘zone B/C’) en het oostelijke gedeelte van de naastgelegen zone Q (‘zone Q-oost’).

&lt;h3&gt;&lt;b&gt;Zone B/C&lt;/b&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;h4&gt;&lt;b&gt;Late IJzertijd - Romeinse periode&lt;/b&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;p&gt;       &nbsp In aandachtszone B/C zijn de resten opgegraven van een inheems-Romeinse nederzetting uit hoofdzakelijk de 1e eeuw na Chr. De woonplaats ligt op een grindrijk terrasrest uit het vroeg-holoceen dat deels afgespoeld is in de bronstijd en grenst in het noordoosten aan een brede restgeul die ontstaan moet zijn tussen 400 en 150/100 voor Chr. Het begin van de bewoning kan al in de late ijzertijd liggen, maar uit deze periode zijn alleen vondsten van metaal en glas aangetroffen, geen sporen. Mogelijk lag net buiten de opgravingsgrens een erf uit de 1e eeuw voor Chr. Uit de periode tussen het begin van de jaartelling en ca. 101/110 na Chr. zijn twee opeenvolgende greppelsystemen zonder bebouwing opgetekend, die opgevolgd worden door drie boerderijplattegronden met bijbehorende erfgreppels en kuilen. De korte plattegrond Huis 3 is het oudste en wordt gedateerd in de eerste helft van de 1e eeuw. Bij deze boerderij horen greppels die het erf aan de zuid- en westzijde begrensden. Rond het midden van de 1e eeuw wordt Huis 1 opgericht, met erfgreppels die in het westen een iets groter areaal omsluiten en in het zuiden op dezelfde plaats liggen als die van Huis 3. Aan de zuidzijde was een door greppels omzoomde toegang tot het erf aanwezig. 

&lt;p&gt;       &nbsp In de vroeg-Flavische tijd werd Huis 1 vervangen door Huis 2, een gebouw met wandgreppels dat in het verlengde van zijn voorganger stond. Opnieuw werd de westelijke erfbegrenzing uitgebouwd en lagen de zuidelijke erfgreppels op ongeveer dezelfde locatie als in de voorgaande fase. Ook nu was een erftoegang aanwezig in het zuiden. Anders dan verondersteld door de opgravers van vindplaats P9/57, ongeveer 175 m naar het zuidwesten, vormen de bewoningssporen in zone B/C niet louter complementaire nederzettingsfasen. De in P9/57 blootgelegde boerderij lijkt gelijktijdig met Huis 1 in zone B/C, uit het midden van de 1e eeuw na Chr. Wel kan men de resten uit beide opgravingen beschouwen als elementen van dezelfde nederzetting. Hierop wijst niet alleen de korte afstand tussen beide sporenconcentraties (die bovendien gescheiden worden door een in essentie verstoorde zone), maar ook het feit dat de erfgreppels uit het midden van de 1e eeuw in beide onderzoeksgebieden exact dezelfde richting hebben en daarom tot hetzelfde verkavelingssysteem behoren.

&lt;p&gt;       &nbsp Het einde van de bewoning in zone B/C valt grofweg samen met het vertrek van het Tiende Legioen uit
Nijmegen in 104 na Chr. De hierna sterk verminderde omvang van de troepenmacht in Nijmegen moet geleid hebben tot een economische terugval die ook de agrarische toeleveranciers in de directe omgeving raakte. In die zin zou het wegtrekken van het Tiende Legioen een verklaring kunnen vormen voor het kleiner worden van de bewoningskern aan de zuidzijde van Lent; de bewoningsactiviteiten in en rond vindplaats 9/57 en zone B/C werden kort na het jaar 100 gestaakt, maar verder noordelijk, langs de huidige Steltsestraat voortgezet.

&lt;p&gt;       &nbsp Na het begin van de 2e eeuw lag het onderzoeksgebied op enige afstand van de toen bewoonde
nederzetting langs de Steltsestraat en in zone A in Lent. De beperkte hoeveelheid vondstmateriaal uit de midden- en laat-Romeinse tijd is mogelijk opgebracht samen met bemesting voor hier gelegen akkers. Sporen uit deze tijd ontbreken. Metaal- en aardewerkvondsten uit de Merovingische periode wijzen evenmin op bewoning, die in deze periode plaatsvond op de locatie van de Lentse dorpskern. De vondsten sluiten aan bij het verspreidingsbeeld, duidend op perifere activiteiten, in een brede strook op de noordoever van de Waal, met ondiepe ovenkuilen, kleine concentraties ruwwandige
keramiek en militaria, sieraden en kledingaccessoires van metaal.

&lt;h4&gt;&lt;b&gt;Middeleeuwen - Nieuwe tijd&lt;/b&gt;&lt;/h4&gt;
&lt;p&gt;&lt;p&gt;       &nbsp In de 9e eeuw, nadat crevassevorming vanuit de Waal tot stilstand kwam, werd het gebied opnieuw
ontgonnen. Hiervan getuigen een kleine hoeveelheid aardewerk, een enkele schijffibula en een Karolingische denarius die de jongste vondst uit de bovenvulling van de restgeul vormt. De geringe hoeveelheid Karolingische vondsten uit zone B/C kan niet gelden als argument voor het ontbreken van landbouwactiviteiten, want in vindplaats P9/57, waar de gaafheid van het terrein veel groter is, zijn veel meer vondsten uit deze tijd gedaan. Vondsten uit de volle en late middeleeuwen in zone
B/C zijn evenwel talrijker dan die uit de Karolingische tijd en verwijzen met meer zekerheid op bemesting van akkers.

&lt;p&gt;       &nbsp Of het gebied al voor de late middeleeuwen bedijkt is, is niet duidelijk geworden uit dit onderzoek en de eerdere dijkcoupures in zone K en L. De middeleeuwse dijk die in zone B/C is aangetroffen, is pas opgeworpen na de doorbraak van een oudere dijk, vermoedelijk in de periode 1375-1450. Bij deze doorbraak ontstond een klein wiel,dat door de aanleg van de nieuwe waterkering werd binnengedijkt. Resten van de oorspronkelijke dijk, van voor de doorbraak dus, zijn verdwenen door latere kleiwinning op het terrein. Een botanisch monster uit de onderzijde van de kolkvulling leverde enerzijds soorten op als ruwe bies en wilg, die groeien in en nabij geulen of ander open water en anderzijds gewoon varkensgras dat leeft op drooggevallen oevers van geulen. Een 14C-datering van hetzelfde monster kwam uit in 1259-1385. In de bovenvulling van de kolk werd een tinnen broche uit de eerste helft van de 15e eeuw gevonden. Uit afzettingen die met dezelfde doorbraak in verband worden gebracht komt een tinnen draagspeld uit 1350-1450. De overeenkomst met de dijkopbouw in zone K, een dijkcoupure door de Bemmelsdijk op ca. 300 m zuidwestelijk van het dijkrestant in zone B/C, maakt het waarschijnlijk dat ook de oudste dijkfase van zone K een onderdeel is van de secundaire uitlaagdijk die ontstond na de dijkdoorbraak in de late 14 of vroege 15e eeuw. Op basis van hun stratigrafische ligging en deels op grond van het vondstmateriaal in de vulling kan een klein aantal sporen in de late middeleeuwen gedateerd worden: enkele paalkuilen, een viertal greppels en een kuil met een eikenhouten plank en stukken dennenhout op de bodem. Er zijn geen aanwijzingen dat het erf van de laatmiddeleeuwse boerderij Porrenhofstad, dat direct ten zuidwesten van het onderzoeksgebied lag, doorliep tot in zone B/C.

&lt;p&gt;       &nbsp In de 16e eeuw vond in Lent een groot aantal dijkdoorbraken plaats. Bij een daarvan, mogelijk in
1551, raakte het oppervlak bedekt met een laag grindrijk zand. Kort daarna heeft men het scherpe, onvruchtbare zand ondergeploegd en de onderliggende kleilaag opgeploegd, waarbij een groot aantal ploegkrassen ontstond. Vanaf de 16e eeuw liep langs de westelijke dijkteen een ca. 10 m brede weg, die in zone E over enkele honderden meters lengte kon worden blootgelegd en waarin 154 hoefijzers zijn gevonden. Dat deze weg ook door zone B/C liep, blijkt uit de vele tientallen hoefijzers die in de vulling van een jongere kleiput zijn aangetroffen. De weg zelf moet bij de kleiwinning vergraven zijn. Pas in de loop van de 18e eeuw ontstond een verharde, doorgaande weg op de kruin van de dijk.

&lt;p&gt;       &nbsp In het laatste kwart van de 19e eeuw of kort daarna werd de winningsput in twee fasen gedempt, waardoor het perceel in de 20e eeuw weer geschikt was als landbouwgrond. Langs de nieuwtijdse dijk zijn reeksen van eikenhouten palen aangetroffen uit de 17e tot 19e eeuw,
die in verband worden gebracht met het in historische bronnen over het Lentse dijkonderhoud genoemde spijkwerk en ruwaar, verstevigingen van zwakke plekken in de dijk.

&lt;p&gt;       &nbsp Centraal in de opgevulde kleiwinningsput lag op ca. 1 m –Mv een 3,3 x 1,9 m grote betonfundering
die vermoedelijk het laatste restant vormt van een Duitse artilleriestelling uit 1944. Deze is verder niet bekend uit historische bronnen of van oude kaarten. De omgeving van de fundering was subrecent afgegraven, waardoor de relatie met een 13 m noordelijker gelegen kuil of dump van Britse munitiekisten en messing hulzen van luchtafweergeschut niet meer vastgesteld kon worden. Deze laatste moeten uit een eindfase van de Tweede Wereldoorlog stammen, na september 1944.

&lt;h3&gt;&lt;b&gt;Zone Q-oost&lt;/b&gt;&lt;/h3&gt;
&lt;p&gt;       &nbsp De opgraving in zone Q-oost heeft, tegengesteld aan de verwachtingen, nauwelijks sporen opgeleverd die bij de woonplaats uit de vroege ijzertijd tot en met de 1e eeuw na Chr. van vindplaats 9/57 
horen. De schaarse sporen uit deze perioden zijn aangetroffen onder de Bemmelsedijk. In het buitendijkse gebied, dus direct oostelijk van de dijk, was de oorspronkelijke gelaagdheid verdwenen ten gevolge van nieuwtijdse kleiafgraving in een brede strook langs de Bemmelsedijk. Het is echter zeer wel mogelijk dat de sporen al voor die tijd aan riviererosie ten prooi waren gevallen. Twee
zilveren penningen van rond het jaar 1100 zijn op korte afstand van elkaar aangetroffen in een recente verstoring. Mogelijk vertegenwoordigen deze stukken een beurs die ongemerkt is aangevoerd samen met bemestingsmateriaal voor de volmiddeleeuwse akkers, maar het is ook mogelijk dat ze zijn aangevoerd samen met ophogingsmateriaal voor de dijk. Verder aangetroffen in zone Q-oost is een reeks opeenvolgende langgerekte kleiwinningsputten waarvan de oudste uit de periode
1675-1750 stamt en de jongste uit het midden van de 19e eeuw. 

&lt;p&gt;       &nbsp De putten, die gebruikt werden om ophogingsmateriaal voor de dijk te winnen, slibden vervolgens dicht met kleiige uiterwaardafzettingen en werden doorgraven door een reeks opeenvolgende sloten. Deze sloten worden jonger met toenemende afstand van de – in de loop van de tijd uitdijende – dijk. De oudste sloot moet uit het tweede kwart van de 18e eeuw stammen en de jongste is aan het einde van de 19e eeuw volledig opgevuld geraakt. Aardewerk in de kleiputten en greppels bestaat voor een deel uit op het dijktalud
gestorte beerputinhouden die door rivierwater en opspit over verschillende contexten verspreid raakten. Een ander deel van het – vooral nieuwtijdse – vondstmateriaal kan aangevoerd zijn samen met dijkspecie. Een botanisch en een palynologisch monster uit de oudste, 18e-eeuwse greppel levert informatie op over de vegetatie in deze periode. De onderzoeksresultaten laten zien dat de sloot – in ieder geval bij hoogwater in de rivier – regelmatig watervoerend was en dat in de directe omgeving een ooibos met wilgen, vlier en zwarte elzen stond. Daarnaast moet naast de sloot grasland hebben gelegen waarop vee werd geweid, en binnendijks akkerland waarop rogge
werd verbouwd. Aan de dijkzijde van de sloten zijn acht eveneens opeenvolgende, wijdgestelde palenreeksen opgetekend, de restanten van hekwerken die als veekering gediend zullen hebben voor vee dat graasde op de dijkhelling. Het land in zone Q-oost was in de 17e en 18e eeuw het eigendom van de Stad Nijmegen die als dijkgeslaagde verantwoordelijk was voor het onderhoud van (andere) delen van de Bemmelsedijk en opdracht gegeven zal hebben voor de herhaalde kleiwinning en mogelijk tevens voor de herinrichtingen met sloten daarna.