DOI: 10.14457/tu.the.2019.1223
title: ปัญหาแรงงานบังคับกับมาตรการทางกฎหมายเพื่อลดผลกระทบ ต่อการส่งออกสินค้าประมงไปยังประเทศสหรัฐอเมริกา

description: อุตสาหกรรมประมงของประเทศไทยมีความจำเป็นอย่างมากที่จะต้องพึ่งพาแรงงานต่างด้าว เนื่องจากการทำประมงเป็นงานหนักคนไทยจึงไม่นิยมทำงานดังกล่าว ดังนั้น ในการทำประมงไม่ว่าจะเป็นการออกเรือไปจับสัตว์น้ำหรือทำงานที่เกี่ยวเนื่องกับประมง (แพปลา) จะเห็นได้ว่าลูกจ้างส่วนมากเป็นแรงงานที่มาจากประเทศเพื่อนบ้านหรือที่เรียกว่าแรงงานต่างด้าว ซึ่งการที่แรงงานข้ามชาติเข้ามาทำงานในประเทศไทยสิทธิบางอย่างในการทำงานย่อมไม่เท่ากับคนไทย เช่น กฎหมายไทยไม่ให้อำนาจแรงงานที่ไม่ได้มีสัญชาติไทยก่อตั้งสหภาพแรงงาน ซึ่งแม้ว่าแรงงานต่างด้าวจะสามารถเข้าเป็นสมาชิกสหภาพแรงงานหรือสามารถเลือกคณะกรรมการลูกจ้างได้ก็ตาม แต่ในการก่อตั้งสหภาพแรงงานมาตรา 89 แห่งพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 กำหนดว่า จะต้องมีผู้มีสิทธิก่อตั้งสหภาพแรงงานจำนวนไม่น้อยกว่าสิบคนเป็นผู้ก่อการ ดังนั้น หากสถานประกอบกิจการแห่งใดมีจำนวนแรงงานที่มีคุณสมบัติสามารถก่อตั้งสหภาพแรงงานและต้องการจะก่อตั้งสหภาพแรงงานไม่ถึงสิบคน สถานประกอบกิจการแห่งนั้นก็ไม่อาจมีสหภาพแรงงานได้ ซึ่งส่งผลทำให้แรงงานต่างด้าวไม่สามารถที่จะเข้าร่วมเป็นสมาชิกได้เช่นเดียวกัน และแม้ว่าแรงงานต่างด้าวจะสามารถเลือกคณะกรรมการลูกจ้างได้ แต่มาตรา 48 แห่งพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 กำหนดว่า สถานประกอบกิจการที่จะจัดตั้งคณะกรรมการลูกจ้างได้ จะต้องมีจำนวนลูกจ้างไม่น้อยกว่าห้าสิบคนขึ้นไป ดังนั้นสถานประกอบกิจการที่มีจำนวนลูกจ้างไม่ถึงห้าสิบคนแม้จะก่อตั้งสหภาพแรงงานได้แต่ก็ไม่สามารถที่จะจัดตั้งคณะกรรมการลูกจ้างได้ จะเห็นได้ว่าการเข้าเป็นสมาชิกสหภาพแรงงานและการเลือกคณะกรรมการลูกจ้างต่างเป็นบทบัญญัติที่ยังคงมีข้อจำกัด ซึ่งมีผลทำให้แรงงานต่างด้าวบางรายถูกนายจ้างอาศัยช่องว่างของกฎหมายกระทำโดยไม่ชอบด้วยการบังคับใช้แรงงานลูกจ้าง เนื่องจากลูกจ้างไม่สามารถเจรจาต่อรองกับนายจ้างถึงปัญหาในการทำงานได้อย่างเต็มที่ เพราะการเจรจากับนายจ้างจะดำเนินการโดยแรงงานไทยซึ่งแรงงานไทยอาจจะไม่ได้รับรู้ถึงปัญหาที่แรงงานข้ามชาติบางรายกำลังเผชิญอยู่ เช่นการถูกยึดเอกสารประจำตัวซึ่งทำให้ลูกจ้างไม่สามารถใช้สิทธิประกันสังคมในกรณีเจ็บป่วย เนื่องจากต้องแสดงเอกสารประจำตัวเพื่อใช้สิทธิดังกล่าวและอาจเป็นกรณีฉุกเฉินที่ไม่สามารถไปขอเอกสารจากนายจ้างได้ในขณะนั้น ซึ่งแรงงานไทยอาจไม่ได้เจรจาต่อรองถึงปัญหาเหล่านั้นนอกจากนี้ กฎกระทรวงคุ้มครองแรงงานในงานประมงทะเล พ.ศ. 2557 ซึ่งเป็นกฎหมายคุ้มครองแรงงานประมงทะเล ยังมีบทบัญญัติในเรื่องการทำสัญญาจ้างแรงงานที่ไม่สอดคล้องกับอนุสัญญาแรงงานระหว่างประเทศฉบับที่ 188 ว่าด้วยการทำงานในภาคการประมง ค.ศ. 2007 ที่ประเทศไทยได้ให้สัตยาบันไว้ ซึ่งได้กำหนดให้การทำสัญญาจ้างต้องจัดทำเป็นภาษาที่ลูกจ้างเข้าใจได้ 1 ฉบับ ส่งผลให้แรงงานต่างด้าวบางรายได้ลงชื่อในสัญญาจ้างโดยไม่เข้าใจถึงเงื่อนไขของการจ้างงานเนื่องจากไม่เข้าใจภาษาไทย ปัญหาและอุปสรรคที่สำคัญอีกประการหนึ่งของการแก้ไขปัญหาแรงงานบังคับในประเทศไทย คือการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐทุจริตต่อหน้าที่โดยมีส่วนรู้เห็นในการกระทำความผิด ซึ่งเมื่อมีการพบตัวเจ้าหน้าที่ของรัฐที่ทุจริตต่อหน้าที่ในกรณีมีส่วนรู้เห็นในการกระทำความผิดฐานค้ามนุษย์ เจ้าหน้าที่ของรัฐผู้กระทำความผิดบางรายจะถูกลงโทษทางปกครอง เช่น การพักงาน หรือถูกย้ายตำแหน่งเท่านั้น แต่ไม่ได้มีการลงโทษทางอาญา ซึ่งการลงโทษทางปกครองเป็นการลงโทษที่ไม่รุนแรงเพียงพอเมื่อเทียบกับความผิดที่ได้กระทำ ทั้งนี้ ปัญหาที่กล่าวมาข้างต้นทำให้ TIP Report ประเมินสถานการณ์การค้ามนุษย์ของประเทศไทยให้อยู่ใน Tier 2 นอกจากนั้น ประเทศไทยยังได้ให้สัตยาบันในอนุสัญญาแรงงานระหว่างประเทศที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองแรงงานประมงไว้หลายฉบับ อาทิ 1) อนุสัญญาแรงงานระหว่างประเทศฉบับที่ 188 ว่าด้วยการทำงานในภาคการประมง ค.ศ. 2007 แต่กฎหมายไทยที่เกี่ยวข้องกับการคุ้มครองแรงงานบางฉบับที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบันรวมถึงร่างกฎหมายที่อยู่ในระหว่างการพิจารณาเพื่อนำมาบังคับใช้ในอนาคต ยังไม่สอดคล้องกับอนุสัญญาดังกล่าว กล่าวคือ 1.1) พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงานในงานประมง พ.ศ. 2562 โดยเป็นบทบัญญัติในเรื่อง ขอบเขตการบังคับใช้ และการกำหนดจำนวนแรงงานในการเดินเรือ 1.2) กฎกระทรวงคุ้มครองแรงงานในงานประมงทะเล พ.ศ. 2557 โดยเป็นบทบัญญัติในเรื่อง สัญญาจ้างแรงงานประมงและรายละเอียดเกี่ยวกับการแจ้งรายชื่อลูกเรือที่ออกเดินเรือ และ 2.) อนุสัญญาฉบับที่ 29 ว่าด้วยการเกณฑ์แรงงานหรือแรงงานบังคับ โดยร่างพระราชบัญญัติป้องกันและขจัดการใช้แรงงานบังคับ พ.ศ. … ซึ่งเป็นร่างกฎหมายที่จะตราออกมาเพื่ออนุวัติการกฎหมายภายในให้สอดคล้องกับอนุสัญญาฉบับที่ 29 แต่ร่างพระราชบัญญัติป้องกันและขจัดการใช้แรงงานบังคับ พ.ศ. … ยังมีบทบัญญัติในเรื่องนิยามความหมายของลักษณะแห่งการกระทำความผิดที่ไม่สอดคล้องกับอนุสัญญาดังกล่าว ปัญหาทางด้านแรงงานบังคับไม่เพียงแต่ทำให้ประเทศไทยถูกประเมินให้อยู่ในระดับ Tier 2 แต่ยังทำให้สหรัฐอเมริกาตัดสิทธิพิเศษทางภาษีศุลกากร หรือ สิทธิ GSP เนื่องจากประเทศไทยไม่มีกฎหมายคุ้มครองแรงงานในการรวมกลุ่มเจรจาต่อรองในมาตรฐานที่เป็นที่ยอมรับระดับสากล จึงทำให้ประเทศไทยขาดคุณสมบัติที่จะได้รับการพิจารณาสิทธิ GSP วิทยานิพนธ์เล่มนี้จึงมุ่งศึกษาเกี่ยวกับปัญหาการค้ามนุษย์ด้านแรงงานบังคับในภาคประมงของประเทศไทยที่ส่งผลกระทบต่อการส่งออกสินค้าประมงไปยังสหรัฐอเมริกา ซึ่งจากการศึกษาพบว่าเพื่อเป็นการแก้ไขปัญหาแรงงานบังคับของประเทศไทยซึ่งจะส่งผลดีต่อภาพลักษณ์ของประเทศ และเพื่อเป็นการลดผลกระทบที่จะเกิดขึ้นต่อการส่งออกสินค้าประมงของประเทศไทยไปยังสหรัฐอเมริกา ประเทศไทยจึงควรให้สัตยาบันในอนุสัญญาฉบับที่ 87 อนุสัญญาว่าด้วยเสรีภาพในการสมาคมและการคุ้มครองสิทธิในการรวมตัว ค.ศ. 1948 และอนุสัญญาฉบับที่ 98 อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิในการรวมตัวและการร่วมเจรจาต่อรอง ค.ศ. 1949 แก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติแรงงานสัมพันธ์ พ.ศ. 2518 แก้ไขพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงานในงานประมง พ.ศ. 2562 แก้ไขกฎกระทรวงคุ้มครองแรงงานในงานประมงทะเล พ.ศ. 2557 แก้ไขร่างพระราชบัญญัติป้องกันและขจัดการใช้แรงงานบังคับ พ.ศ. … และบังคับใช้พระราชบัญญัติป้องกันและปรามการค้ามนุษย์ พ.ศ. 2551 ในการลงโทษเจ้าหน้าที่ของรัฐที่กระทำความผิดโดยการลงโทษทางอาญาอย่างเข้มงวด