DOI: 10.14457/tu.the.2015.830
title: การตรวจสอบการใช้ดุลพินิจในการสั่งคดีอาญาของอัยการ

description: การสั่งฟ้องหรือไม่ฟ้องคดีอาญาเป็นดุลพินิจของอัยการ เมื่อสั่งแล้วไม่มีองค์กรใดเปลี่ยนแปลงได้นอกจากผู้บังคับบัญชาในองค์กร ทั้งนี้ เป็นไปตามหลักประกันความอิสระของอัยการ อย่างไรก็ตาม การใช้ดุลพินิจก็เป็นเรื่องการใช้ความเห็นของอัยการแต่ละคนซึ่งเป็นเรื่องอัตวิสัยอาจมีความผิดพลาดได้ การเปิดช่องให้มีการตรวจสอบควบคุมการสั่งคดีของอัยการจึงมีความสำคัญยิ่ง เพื่อให้การสั่งคดีของอัยการจะดำรงไว้ซึ่งความถูกต้องเป็นธรรม โปร่งใส ตรวจสอบได้ อาจแบ่งได้เป็นการควบคุมภายในและภายนอกเช่นเดียวกับกระบวนการยุติธรรมทั้งหลายในฐานะที่เป็นกลไกในการบังคับใช้กฎหมายเพื่อรักษาความสงบสุขของสังคม จึงจำเป็นต้องมีมาตรการบังคับที่อาจกระทบถึงสิทธิเสรีภาพของประชาชน ดังนั้นกระบวนการยุติธรรมที่พึงประสงค์จึงจำเป็นต้องมีความโปร่งใส (Transparency) ในทุกขั้นตอนต้องมีระบบการดำเนินงานที่องค์กรต่าง ๆ ที่ปฏิบัติหน้าที่เกี่ยวข้องสามารถตรวจสอบการทำงานซึ่งกันและกัน (Check and balance) โดยไม่มีองค์กรหนึ่งองค์กรใดมีอำนาจผูกขาดที่จะส่งผลให้การดำเนินคดีเป็นไปโดยมิชอบ นอกจากนี้ต้องมีระบบการบริหารองค์กรที่เป็นระบบเปิดรับการตรวจสอบ (Accountability) จากองค์กรภายนอกและสาธารณชนด้วย แต่การตรวจสอบนั้นก็ต้องคำนึงถึงความเป็นอิสระที่ต้องมิให้บุคคลหรือองค์กรภายนอกเข้าแทรกแซงจนเกินควร กับทั้งต้องมิให้มีการครอบงำจากอิทธิพลภายในองค์กรด้วย กล่าวคือ กระบวนการยุติธรรมที่พึงประสงค์ต้องสร้างดุลยภาพให้เกิดระบบที่มีความโปร่งใสสามารถตรวจสอบได้ แต่ต้องมีอิสระที่จะปฏิบัติหน้าที่ในการอำนวยความยุติธรรมได้อย่างมีคุณภาพรูปแบบการตรวจสอบควบคุมดุลพินิจของอัยการในหลายๆ ประเทศ สังเกตเห็นว่าจะมีองค์กรควบคุมตรวจสอบที่คล้ายคลึงกันเป็นมาตรฐาน ได้แก่ ผู้บังคับบัญชาในองค์กรอัยการเอง องค์กรศาล และผู้เสียหาย ซึ่งถือเป็นองค์กรที่มีบทบาท มีส่วนร่วมในกระบวนพิจารณาคดีอาญาโดยตรง องค์กรนอกเหนือไปจากนั้นก็ถือว่าเป็นความพิเศษเฉพาะของกระบวนพิจารณาคดีอาญาของประเทศนั้น ๆ เป็นต้นว่า ประเทศญี่ปุ่นจะมีคณะกรรมการตรวจสอบการฟ้องเข้ามาทบทวนคำสั่งของอัยการ เพราะตามกฎหมายญี่ปุ่นนั้นไม่เปิดโอกาสให้ผู้เสียหายฟ้องคดีอาญาเองทั้งให้ความสำคัญกับประโยชน์สาธารณะเหนือประโยชน์ของปัจเจกชน ส่วนประเทศไทยจะมีองค์กรตำรวจและผู้ปกครองส่วนท้องถิ่นเข้ามาตรวจสอบถ่วงดุลอัยการ เพราะว่าตามระบบการดำเนินคดีอาญาของไทยนั้นได้แยกอำนาจสอบสวนกับอำนาจฟ้องร้องคดีอาญาออกจากกัน โดยให้องค์กรตำรวจเป็นผู้ถืออำนาจสอบสวน และอัยการคงมีเพียงอำนาจฟ้องร้องคดีอาญาเท่านั้น ดังนั้นองค์กรตำรวจไทยจึงกลายเป็นองค์กรที่มีบทบาทเกี่ยวข้องกับกระบวนการพิจารณาคดีอาญามากกว่าตำรวจในประเทศอื่น ๆจะเห็นว่า การตรวจสอบดุลพินิจในการสั่งคดีอาญาของอัยการไม่ว่าโดยวิธีใดล้วนต่างมีข้อดีข้อเสียในตัวเอง บ้างก็เหมาะสมลงตัวในการปรับใช้แก่ประเทศหนึ่ง แต่ขณะเดียวกันกลับไม่สามารถส่งประสิทธิผลได้ในอีกประเทศหนึ่ง ขึ้นอยู่กับปัจจัยภายในของประเทศนั้น ๆ สำหรับประเทศไทย หากพิจารณาในเชิงระบบกฎหมาย ก็จะถูกจัดให้เป็นประเทศที่ใช้ระบบประมวลกฎหมาย (Civil Law) การจะใช้มาตรการควบคุมตรวจสอบใด ๆ จะต้องมีการบัญญัติเป็นลายลักษณ์อักษรให้อำนาจไว้โดยชัดแจ้ง แต่ขณะเดียวกัน ในทางทางวิวัฒนาการกฎหมาย อาจกล่าวได้ว่าประเทศไทยยังรับอิทธิพลจากระบบกฎหมายจารีตประเพณี (Common Law) ทำให้อาจมีการวางหลักการควบคุมตรวจสอบการใช้ดุลพินิจผ่านทางการพิพากษาคดีของศาลได้ เมื่อพิจารณาเช่นนี้อาจสรุปได้ว่า ประเทศไทยมีลักษณะเป็นลูกผสมสามารถใช้มาตรการตรวจสอบการใช้ดุลพินิจของอัยการทั้งที่มีบัญญัติไว้เป็นลายลักษณ์อักษรหรือจะใช้มาตรการตรวจสอบที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษรก็ได้ จึงสามารถพิจารณาเลือกเฟ้นหาวิธีการตรวจสอบการใช้ดุลพินิจของอัยการได้อย่างกว้างขวาง