DOI: 10.17026/ar/3vzl6h
title: Archeologisch onderzoek 10kV en 20kV verbindingen te Urk, gemeente Urk en Noordoostpolder
title: Inventariserend veldonderzoek door middel van boringen

description: In opdracht van Liander N.V. heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch
inventariserend veldonderzoek verkennende fase uitgevoerd voor de uitbreiding van het
electriciteitsnet in Urk, gemeente Urk en Noordoostpolder (zie bijlage 1).
Het NuLelie programma bestaat uit een omvangrijke uitbreiding van het elektriciteitsnet in
Fryslân en de Noordoostpolder. Hierbij zullen meerdere middenspanningsverbindingen
(10 kV en 20 kV) worden gelegd en worden waar nodig nieuwe stations gebouwd of
bestaande stations vervangen. De tracés zijn op de afbeelding hieronder weergegeven. In
2021 is er een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd naar het gehele tracé. In het
bureauonderzoek wordt de volgende archeologische verwachting opgesteld:
Voor het onderzoeksgebied zijn er twee verwachtingsmodellen opgesteld. Eén voor de
de keileembult van Urk (grofweg overeenkomend met het deel van het onderzoeksgebied in
de gemeente Urk, zie Tabel 3) en één voor het gebied buiten de keileembult (voornamelijk
gelegen inde gemeente Noordoostpolder, zie Tabel 4). Omdat de hoge keileembult van Urk
sinds de prehistorie niet verdronken is in het veen en de Zuiderzee kunnen er resten van
bewoning worden verwacht uit alle archeologische periodes. Deze resten kunnen bestaan
uit kampen van jager-verzamelaars waar onder andere vondsten gedaan kunnen worden
van vuursteen en natuursteen artefacten, (verbrand) botresten en hout/houtskoolresten van
haardplaatsen. Tijdens het neolithicum, na de introductie van de veeteelt en landbouw,
begon de mens zich te vestigen op vaste verblijfplaatsen. Vanaf deze periode kunnen er
resten worden verwacht van permanente nederzettingen, grafvelden en akkers. Ook kan
vanaf deze periode aardewerk worden aangetroffen. Vanaf de middeleeuwen begon men
met het bouwen van bakstenen huizen. Resten van funderingen van gebouwen, maar ook
van gemetselde (water)putten kunnen aanwezig zijn. Vanwege de (waarschijnlijk) continue
bewoning op de keileembult, kunnen oudere resten zijn aangetast door latere bewoning en
bebouwing. Met name langs de flanken van de bult, kunnen nog resten worden verwacht
van scheepswrakken (daterend vanaf de middeleeuwen).
Voor het lager gelegen gebied buiten de keileembult van Urk dat wel bedekt raakte
met veen en verdronk in de Zuiderzee zijn nog drie kansrijke archeologische periodes te
onderscheiden. Ten opzichte van de keileembult is de kans op archeologisch resten echter
wel kleiner.
Tijdens het paleolithicum en mesolithicum konden er jager-verzamelaars door het gebied
trekken. Deze hadden nog geen vaste verblijfplaats en verbleven in tijdelijke kampen. Deze
kampen werden vaak ingericht op plaatsen waar de lokale voedselbronnen (bijvoorbeeld
wild en vis) konden worden geëxploiteerd. Resten uit de steentijd kunnen worden verwacht
in het dekzand. Met name de hogere en droge zandkoppen en opduikingen waren
aantrekkelijke bewoningsplekken in deze periode. Bodemvorming (podzolering) is
doorgaans een aanwijzing voor een hogere en droge plek in het landschap. Indicatoren die
ook op menselijke activiteit wijzen bestaan uit vuursteen/natuursteenartefacten,
houtskoolresten en (verbrand) bot.
Tijdens het neolithicum en de vroege bronstijd begon de mens zich te vestigen op vast
verblijfplaatsen. Bewoning vond voornamelijk plaats op de dekzandruggen, rivierduinen en
oeverwallen. Buiten de resten van nederzettingen kunnen er ook grafvelden en
akkercomplexen worden aangetroffen. Archeologische indicatoren uit deze perioden
bestaan onder andere uit aardewerk, vuursteen/natuursteen artefacten, (verbrand) bot,
metaal (brons) en hout/houtskool. In de lagere zones, nabij de rivieren en kreken, kunnen
ook resten worden verwacht van visvangst, zoals kampen en resten van visfuiken/weren.

Bewoningsresten vanaf de midden bronstijd tot de Romeinse tijd zijn niet meer (intact)
aanwezig in het gebied, indien deze aanwezig waren zijn deze door erosie verdwenen.
Vanaf de middeleeuwen ( 8e/9e eeuw) werd er begonnen met het ontginnen van het veen.
Bewoning vond plaats op veenterpen (eilanden), nabij veendijken en in dorpen die op de
hogere zandruggen ontstonden. Buiten de bult van Urk zijn deze echter verdronken in de
Zuiderzee. Vondstconcentraties van middeleeuws materiaal ten noorden van Urk duiden op
de aanwezigheid van dergelijke verdronken nederzettingen. Hiervan kunnen nog
(verspoelde) resten worden aangetroffen van onder meer diep ingegraven sporen (palen en
putten) en kunnen nog vondsten worden gedaan (onder andere aardewerk, metaal,
botresten, hout, baksteen en natuursteen). Ook kunnen er nog resten van scheepswrakken
door het hele onderzoeksgebied worden aangetroffen.
Het veldwerk voor het inventariserende veldonderzoek is verricht op 9 en 16 april 2024.
Hierbij zijn 46 handmatige grondboringen verricht met behulp van een Edelmanboor met
een diameter van 7 cm en een guts van 3 cm. De boringen zijn uitgevoerd tot 0,3 m in de
C-horizont en/of tot een maximale diepte van 2 m beneden maaiveld.
Het plangebied is voor een groot deel verstoord. Vrijwel alle boringen bevatten verstoorde
lagen tot ca. 100 cm onder maaiveld. Hieronder zijn afzettingen aangetroffen van de
voormalige meren, het Almere meer en Flevomeer. In een aantal gevallen is er bosveen
aangetroffen van het Hollandveen Laagpakket. Deze bevinden zich voornamelijk onder de
voormalige meerafzettingen en zijn hebben geen stevige of veraarde top wat kan duiden op
mogelijke langdurige droogligging en dus bewoning.
In boring 10 is er mogelijk een dijkpakket aangetroffen op 165 cm onder maaiveld (0,78 m
+NAP). Boring 10 bevindt zich aan de rand van de historische kern van Urk en de laag is
aangetroffen boven het huidige NAP. Dit kleipakket is niet aangetroffen in de andere
boringen. Toch is het niet uit te sluiten dat het niet om een natuurlijke kleilaag gaat van het
Laagpakket van Walcheren gaat vanwege de beperkte diepte en omvang van het huidige
booronderzoek. Het mogelijke dijkpakket zal door de voorgenomen kabelwerkzaamheden
niet worden geraakt. De sleuf wordt aanlegd tot een diepte van 90 cm onder maaiveld en
het historische dijkpakket bevindt zich op 165 cm.
In boring 12 is er een historisch ophoogpakket gevonden op 70 cm onder maaiveld. Onder
het ophoogpakket bevindt zich keileem. Aangezien de kabels op de openbare grond op een
diepte van 90 cm onder maaiveld komen te liggen kunnen er archeologische waarden
verstoord worden ter hoogte van boring 12.
In boring 46 is er op 165 een humeus bandje aangetroffen wat kan betekenen dat er
bodemvorming heeft opgetreden in het verleden, maar gezien de zeer slappe
omstandigheden is er een lage kans hierop. Mogelijk gaat het hier om een
onderwaterbodem.
Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek wordt voor een deel van
het plangebied vervolgonderzoek aanbevolen. Geadviseerd wordt om een inventariserend
veldonderzoek in de vorm van een archeologische opgraving, variant archeologische
begeleiding uit te voeren voor de twee delen van open ontgraving tussen boringen 12 en 11
(zie Afbeelding 2). Het mogelijke historische dijkpakket dat is aangetroffen in boring 10 zal
door de voorgenomen werkzaamheden niet worden geraakt. Archeologisch
vervolgonderzoek voor deze locatie is niet noodzakelijk.
De totale lengte van het te begeleiden deel rondom boring 12 bedraagt 65 m. Voorafgaand
aan een archeologische begeleiding dient er een Programma van Eisen te worden
opgesteld.