DOI: 10.17026/dans-2c6-5r2a
title: Wilhelminaplein Hardenberg Archeologisch onderzoek Wilhelminaplein te Hardenberg

description: &lt;p&gt;In opdracht van Gemeente Hardenberg heeft Greenhouse Advies B.V. een archeologisch onderzoek uitgevoerd in het kader van de herinrichting van het Wilhelminaplein te Hardenberg, waarbij nieuwe riolering zal worden aangelegd alvorens het terrein opnieuw wordt bestraat en ingericht. Het onderzoek heeft bestaan uit een archeologische begeleiding van de aanleg van de nieuwe hoofdriolering en en-kele smallere en minder diepe vertakkingen, en het uitgraven van een aantal boomplantvakken. Het stadje Hardenberg is in de Late Middeleeuwen ontstaan op een dekzandkop in een bocht van de Vecht. Het Wilhelminaplein maakt deel uit van het oude centrum van het stadje, maar vreemd genoeg is in het westelijke deel van het onderzoeksgebied sprake van een schone C-horizont direct onder de ca. 30-50 cm dikke bouwvoor, terwijl verder oostelijk sprake is van een podzol van ca. 1 meter dik. In het midden van het plangebied is op sommige plaatsen nog wel sprake van de voor deze podzol-gronden kenmerkende fibers. Dit suggereert dat het westelijke deel van het plangebied aanzienlijk is vergraven. Wellicht kan dit fenomeen geïdentificeerd worden met het 'slechten en begraven van de bergh' door bisschop Johan van Arkel in 1358. Het feit dat de overgang tussen bouwvoor en schone C-horizont zeer scherp afgetekend is, doet echter vermoeden dat het terrein hier recent verder is 'afge-topt', mogelijk in het kader van de herinrichting van het plein in 1972. Hierdoor is de mate waarin de heuvel in een eerder fase is vergraven, moeilijk met zekerheid vast te stellen.In het westelijke deel van het plangebied werden tijdens het onderzoek resten aangetroffen van de stadsmuur van moerasijzererts, waarvan ook in 1958 al delen zijn blootgelegd en die grenzend aan het Wilhelminaplein deels is gereconstrueerd. In de zich ten zuiden van deze muur bevindende dikke puin-laag vol ijzeroer en lichtgrijze mortel werd in het geheel geen baksteen aangetroffen, wat suggereert dat dit de oudste stadsmuur uit 1227-1228 is, en dat baksteen in Hardenberg pas later werd toegepast voor de stadsmuren. Deze puinlaag werd op verschillende plaatsen aangetroffen: ter hoogte van de Doelendwarsstraat ten zuiden van een waterput van hergebruikt moerasijzererts - hier wel met een enkel baksteenfragment - en ter hoogte van de kerk. Ten zuiden van de stadsmuur was het terrein vervolgens opgehoogd met relatief schoon zand - wederom mogelijk het gevolg van de gebeurtenis-sen in 1358 - dat vervolgens werd afgedekt met een pakket donkergrijs tot zwart zand met zeer veel baksteenfragmenten, houtskool en aardewerk. Net ten zuiden van de kerk was het 'ijzeroer-niveau' grotendeels verstoord door latere sporen zoals een mogelijke waterput. Interessant is dat in een paar grote brokken moerasijzererts naast een mogelijke uitbraaksleuf een (afgebroken?) schep werd aan-getroffen. Verder bevatte dit verrommelde niveau naast dierlijke ook enkele menselijke botfragmen-ten. Aangezien er volgens historische bronnen nooit een kerkhof bij de Sint Stephanuskerk heeft ge-legen, zouden dit mogelijk resten van een begraafplaats binnen de oudste bisschoppelijke burcht uit de 13e eeuw kunnen zijn. Ook bij het deel van de stadsmuur dat in 1958 werd opgegraven, werden meerdere menselijke schedels en botresten gevonden - mogelijk wederom het gevolg van het 'slech-ten van den berch'. Verder werden nabij de kerk enkele kloostermoppen gevonden en fragmenten van rond het jaar 1400 vervaardigde Jacobakannetjes, en later materiaal. De waterput van hergebruikt moerasijzererts bevond zich op het punt waar de oude stadsmuur gelopen zal hebben, en deze is vermoedelijk enkele eeuwen oud. Uiteindelijk heeft deze put nog als historische dorpspomp gediend. Het vermoedelijke kasteel van bisschop Jan van Arkel zou ter hoogte van de Höftekerk, ten zuidoos-ten grenzend aan het plangebied, hebben gelegen. Hiervan werden echter geen duidelijke sporen ont-dekt met uitzondering van één muurrestant van zeer zachte en poreuze, rozerode en oranjerode bak-stenen. Niet uitgesloten is dat een verder westelijk gelegen uitbraaksleuf met hetzelfde soort bak-steen, en een mogelijke mozaïekvloer hier enkele meters van verwijderd, met deze laatmiddeleeuwse bouwfase in verband hebben gestaan. Ten slotte werden diverse resten van historische bebouwing aangetroffen, die in veel gevallen nog te identificeren zijn aan de hand van oude foto's en ooggetui-genverklaringen. Deze archeologische begeleiding heeft binnen een korte periode veel informatie opgeleverd over (de complexiteit van) de ontstaansgeschiedenis van de stad Hardenberg. Omdat enkele van de meest relevante sporen zoals de stadsmuur zich slechts circa 0,5 m onder de bouwvoor bevonden, is het advies om alle toekomstige graafwerkzaamheden in de nabije omgeving van het plangebied in de toekomst minimaal archeologisch te laten begeleiden.&lt;/p&gt;