DOI: 10.17026/ar/zymluy
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de herontwikkeling van het plangebied Van der Beekstraat 14 te Genderen, gemeente Altena (“Het Fundament”)

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd in het kader van de herontwikkeling van een plangebied op het perceel Van der Beekstraat 14 te Genderen, gemeente Altena (afbeelding 1, kaart 1). Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 0,52 ha, en is momenteel vrijwel geheel bebouwd en verhard. Op deze locatie is momenteel de CBS “Het Fundament” gevestigd. Deze school wordt gesloopt en herbouwd op hetzelfde perceel. Daarbij wordt kindercentrum Camelot (kinderdagopvang en buitenschoolse opvang) in dit nieuwe gebouw gehuisvest. Ook wordt een deel van het aangrenzende terrein opnieuw ingericht (afbeelding 2). De exacte inrichting en aard/diepte van de ingrepen ten behoeve van de fundering of palenplan zijn momenteel nog niet bekend. 

Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de ingrepen eventueel archeologische waarden worden bedreigd. Gezien de aard van de ingrepen (m.n. de ontgraving voor de fundering van de nieuwbouw) zullen deze mogelijk tot in de archeologisch relevante niveaus reiken. 

Het plangebied ligt op de stroomrug van de Dussen, waar in principe resten van bewoning en menselijke activiteit vanaf de IJzertijd/Romeinse tijd kunnen worden aangetroffen. In de nabijheid van het plangebied zijn in ieder geval vondsten gedaan uit de Romeinse tijd, mogelijk al IJzertijd, en uit de periode Vroege- een Late Middeleeuwen. Het geeft aan dat de omgeving een lange bewoningsgeschiedenis kent. Het plangebied ligt waarschijnlijk net op de rand van de terp of oude woongrond die zich rond en ten noorden van de oude kerk heeft gevormd. Op basis van het beschikbare kaartmateriaal zijn er geen aanwijzingen voor historische bebouwing uit de Nieuwe tijd, al kan dat niet geheel worden uitgesloten. Eventuele archeologische resten uit deze perioden kunnen bestaan uit grondsporen van (verkavelings)greppels, paalgaten en afvalkuilen, met vondstmateriaal van periode-specifiek aardewerk, baksteen, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, metaal etc.. Organische materialen, zoals leer, bewerkt of constructiehout, en textiel zijn waarschijnlijk niet goed geconserveerd, vanwege de lage stand van het grondwater (Grondwatertrap VII). 
De bestaande bebouwing is op betonheipalen gefundeerd en voor de bouw van het pand is destijds waarschijnlijk uitgegraven tot een diepte van ca. 1,1 meter beneden maaiveld. Mogelijk is het plangebied tot op deze diepte verstoord op de locatie van het huidige schoolgebouw. 

Advies
Op basis van de bekende landschappelijke en archeologische gegevens, heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting vanaf de IJzertijd/Romeinse tijd tot en met de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd. De ligging op een stroomrug in het rivierengebied maakte het een aantrekkelijke locatie voor menselijke activiteit en bewoning, wat nog wordt versterkt door het feit dat het op de rand ligt van een terp/oude woongrond. In het rivierengebied betekent dit een hoge kans op het aantreffen van resten van bewoning uit in ieder geval de Romeinse tijd/Middeleeuwen, zoals ook blijkt uit de vondsten die in de omgeving zijn gedaan.

Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert op basis van de uitkomsten van het bureauonderzoek in eerste instantie om de dubbelbestemming archeologie voor het plangebied in stand te laten. 

Momenteel is nog niet exact duidelijk wat de geplande ingrepen gaan inhouden. Indien het niet mogelijk is om de nieuwbouw uitsluitend te realiseren binnen de footprint van de bestaande bebouwing, en met een maximale funderingsdiepte van ca. 1,1 meter -mv, dient vervolgonderzoek uitgevoerd te worden in de vorm van een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen. Momenteel is de locatie nog bebouwd, zodat in eerste instantie alleen onderzocht kan worden wat de mogelijke archeologisch relevante niveaus zijn die zich tot binnen het plangebied uit kunnen strekken, en op welke diepte. Op basis van dit verkennende booronderzoek kan worden bepaald of het plangebied nog nader onderzocht dient te worden. Voorafgaand aan een booronderzoek dient eerst een Plan van Aanpak te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag.

Naast ingrepen ten behoeve van eventuele funderingsbalken, kan het eventuele gebruik van heipalen nog een diepere verstoring met zich mee brengen. Met het oog op het risico voor verstoring van archeologische resten wordt gewezen op de mogelijkheid om archeologie vriendelijk te bouwen. In de handreiking van de RCE zijn daarvoor richtlijnen opgesteld. Belangrijke aspecten zijn daarbij dat voor het palenplan tussen de palen(rijen) minimaal 4 meter afstand wordt vrijgelaten, en dat de oppervlakte van de palen in totaal niet meer dan 2% van het oppervlak van de nieuwbouw uitmaakt. Uiteindelijk zal dit maatwerk betreffen. Het definitieve palenplan dient daarom ter toetsing te worden voorgelegd aan het bevoegd gezag. 
Mocht het palenplan als teveel verstorend worden gezien, of wil men het risico van tevoren verder in kaart brengen, dan wordt eveneens geadviseerd een vervolgonderzoek door middel van verkennende boringen uit te voeren. 

Het bevoegd gezag, de gemeente Altena, en/of de regio-archeoloog van Regio West-Brabant, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Het besluit kan afwijken van dit advies. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondsten of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondsten). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondsten’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Altena, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Naschrift
De adviseur van het bevoegd gezag, mevr. L. Weterings-Korthorst, regio-archeoloog van Regio west-Brabant, heeft het conceptrapport getoetst. In het adviesdocument d.d. 23 mei 2023 heeft zij aangegeven dat het archeologisch bureauonderzoek nog dient te worden aangevuld met een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen (IVO-O), verkennende fase. Verder wordt opgemerkt: “In dit stadium kan ik dan ook niet met het advies instemmen om werkzaamheden tot 1,10 m -mv toe te staan. Eerst boren en bezien of 1,10 echt te rechtvaardigen is. Ik geef bij deze ook vast mee dat na booronderzoek; 
- indien er sprake kan zijn van behoud in situ, het bevoegd gezag niet alleen het palenplan wil toetsten, maar dat we een behoudsmaatregelenplan verwachten. Dit is ook terug te vinden in het parapluplan archeologie van de gemeente Altena. Heel goed dat in het rapport wordt verwezen naar de handreiking van de RCE. 
- indien er wordt over gegaan tot gravend vervolgonderzoek op basis van de boorgegevens, proefsleuvenonderzoek de geëigende methode is. Een archeologische begeleiding is een type onderzoek dat we bij voorkeur vermijden om diverse redenen. Mocht het komen tot proefsleuven, dan worden deze aangelegd rondom de bestaande bouw om te bezien of er een vindplaats aanwezig is. Is deze er niet, dan verwachten we een weloverwogen advies van de uitvoerende archeologische partij of deze ook niet onder de bebouwing aanwezig kan zijn of dat dit uitgesloten kan worden. Op basis daarvan beslist de gemeente of een ondergrondse sloopbegeleiding vermeden kan worden of niet. Of dat er wellicht nog een (gedeeltelijke) opgraving nodig is.”