DOI: 10.17026/ar/hm83ul
title: Plangebied Dommeldal (Vaartbroek & Eckartsbos) te Eindhoven, gemeente Eindhoven;
title: een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek
title: RAAP Rapport 5774

description: &lt;p&gt;
Inleiding
In opdracht van Bosgroep Zuid-Nederland heeft RAAP in april 2022 een archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Dommeldal te Eindhoven in de gemeente Eindhoven. Binnen dit plangebied zijn er twee deelgebieden: Vaarthoek in het noorden en Eckartsbos in het zuiden. Het onderzoek vond plaats in het kader van een nieuw bestemmingsplan.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Resultaten archeologie
Volgens de geomorfologische kaart bestaat het plangebied voornamelijk uit een beekdalbodem, en een dalvormige laagte, beide gerelateerd aan de Dommel. Daaromheen bevinden zich een dekzandvlakte en een deel van een dekzandrug in het zuiden. Bij de bodems gaat het vooral om natte veen- en beekeerdgronden, met in het zuiden podzolgronden en in het zuidoosten een hoge zwarte enkeerdgrond.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Het plangebied maakt deel uit van een rijk archeologisch landschap, met resten van jager-verzamelaars uit de Steentijd (met name stenen werktuigen uit het mesolithicum), stenen bijlen uit het neolithicum, resten van begraving uit de ijzertijd, sporen van bewoning uit het neolithicum, de ijzertijd, de Romeinse tijd en de middeleeuwen. Bij de bewoning gaat het in drie gevallen om archeologische monumenten met goed bewaarde resten uit genoemde perioden, vlak langs de Dommel. Het plangebied ligt in het beekdal van de Dommel, dat wil zeggen in een grotendeels natte context. Binnen het plangebied is er een aantal vindplaatsen die typisch zijn voor dergelijke landschappen. Daarbij gaat het om de vondsten van een onderkaak van een wild zwijn uit het mesolithicum en een steigertje, leemkuilen, afvaldump uit de periode late middeleeuwen-nieuwe tijd en een mogelijk ritueel depot (groep munten) uit de Romeinse tijd. Ook kasteel Soeterbeek en Eckart zijn typisch voor natte landschappen, die de omringende grachten van water voorzagen.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Voor het natte landschap (beekdal van de Dommel) geldt er plaatselijk een hoge verwachting voor afvaldumps, rituele deposities, beekovergangen. Meer in het algemeen gelden er verwachtingen voor resten gerelateerd aan kleinschalige scheepvaart, resten die samenhangen met visvangst en jacht, resten van grondstofwinning, en goed bewaarde organische objecten. Deze verwachtingen gelden met name voor landbouwers uit de periode neolithicum-middeleeuwen Voor jager-verzamelaars (paleolithicum-mesolithicum) gelden de verwachtingen ten aanzien van dumps en organische resten.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Voor het droge (dekzand)landschap geldt er een hoge verwachting voor resten van kampementen van jager-vezamelaars en voor huisplaatsen, nederzettingen, infrastructuur (wegen, sloten, greppels) en begraving van landbouwers.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Resultaten cultuurhistorie
Het gebied ligt grotendeels het dal van de Dommel en de Kleine Dommel. Vanouds zijn deze gebieden onderverdeeld in een onregelmatige (strook)verkaveling en in gebruik als wei- en hooiland. In de 20e eeuw is een deel hiervan beplant als productiebos van de aangrenzende landgoederen. Op de overgang van het beekdal naar de lagere gronden was al zeker begin 19e eeuw hakhout aanwezig op rabatten en de percelen waren vaak omgeven door wallen. Doordat hakhout steeds minder gebruikt werd, is het gebied verwilderd en bestaat het nu vooral uit bos.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
De Lage Heide is vanaf de 19e eeuw ontgonnen, nadat grote watergangen zijn gegraven om het gebied te ontwateren. Er is vooral bos aangeplant, maar langs de zuid- en oostkant kwamen ook akkers en weilanden voor.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Het gebied kenmerkt zich over het algemeen door de kleinschalige, veelal onregelmatige verkaveling, perceelrandbegroeiing, restanten van hakhout en het (micro)reliëf. In het gebied komen verschillende watergangen, wallen, rabattensystemen, bossen, individuele bomen en bomenrijen voor die beschermd zijn in het bestemmingsplan. Naast veel (beschermde) wallen liggen watergangen, die ermee in samenhang gezien moeten worden en die het structurerend karakter van de wal in het landschap versterken.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Het voorgenomen dempen van watergangen heeft een direct gevolg op de verkaveling en het (micro)reliëf. Twee van de te dempen watergangen zijn beschermd en het dempen zou het verdwijnen van dit erfgoed betekenen. Het dempen van watergangen langs beschermde wallen vormt ook een aantasting van de cultuurhistorische waarde van deze wallen. Sommige watergangen zijn dermate begroeid of hebben zo sterk hun profiel verloren, dat ze nu al amper meer waarneembaar zijn in het veld. Het effect van dempen van deze watergangen is beperkt tot het verslechteren van de leesbaarheid van het landschap voor het getrainde oog. Het verondiepen heeft een beperkt effect op de cultuurhistorische waarde van de watergang. De leesbaarheid vermindert doordat een kleiner deel watervoerend wordt. De ruimtelijke structuur blijft echter intact.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Advies archeologie
De geplande ingrepen bestaan uit het dempen en verondiepen van bestaande waterlopen. Gezien de aard van deze ingrepen, wordt er verwacht dat er nauwelijks tot geen bodemverstoringen - en daarmee aantasting van eventuele archeologische resten - zullen plaatsvinden. Archeologisch vervolgonderzoek wordt alleen zinvol geacht indien de bodemverstoringen dieper gaan als de humeuze bovengrond (30 cm), over een aaneengesloten areaal van 100 m². Plaatselijke (niet aaneengesloten) ingrepen dieper dan 30 cm van minder dan 10 m² kunnen wat RAAP betreft zonder archeologisch vervolgonderzoek worden uitgevoerd, mits deze samen niet meer dan 100 m² beslaan.
&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
Advies cultuurhistorie
Geadviseerd wordt af te zien van het dempen van watergangen in de beemden en van de hoog en zeer hoog gewaardeerde watergangen, dit om de landschappelijke kwaliteiten en ruimtelijke structuur te behouden. Watergangen langs wallen moeten gezien worden in samenhang met de wal; beschouw ze als een eenheid. Aantasting van de één betekent een aantasting van de ander. Kijk of er alternatieven voor dempen gevonden kunnen worden, zoals verondiepen of de aanleg van extra stuwen. Als toch voor het dempen wordt gekozen: demp een watergang nooit volledig, maar laat een ondiepe laagte van zo’n 10-20 cm achter. Zo blijft dit verdwenen landschapselement herkenbaar. Ook kan de perceelsgrens in het landschap behouden blijven door het behouden of de aanplant van gebiedseigen beplanting zoals een elzensingel, knotwilgen of eiken. Zo kan een verdwenen structuur teruggebracht worden en de kleinschaligheid van het landschap behouden of zelfs versterkt.
&lt;/p&gt;