DOI: 10.14457/tu.the.2020.594
title: การคุ้มครองผู้บริโภคจากอาหารที่ก่อให้เกิดภูมิแพ้

description: อาหารนั้นมีสารก่อภูมิแพ้(Allergen) หรือสารที่ก่อภาวะภูมิไว(Hypersensitivity) ซึ่งเป็นปฏิกิริยาตอบสนองของร่างกายแบบไม่พึงประสงค์ที่เกี่ยวข้องกับระบบภูมิคุ้มกันต่อสารอาหาร จากการศึกษาพบว่า ปัจจุบันในประเทศไทยมีประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 367) พ.ศ. 2557 เรื่อง การแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ที่ออกตามพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และ ที่แก้ไขเพิ่มเติม โดยกำหนดให้อาหารในภาชนะบรรจุที่ผลิตเพื่อจําหน่าย นําเข้าเพื่อจําหน่ายหรือ ที่จําหน่าย ต้องมีข้อความแสดงรายละเอียดข้อมูลสําหรับผู้แพ้อาหาร แต่ประกาศกระทรวงสาธารณสุขดังกล่าวนั้น ไม่ครอบคลุมถึงอาหารที่ไม่ได้อยู่ในภาชนะหรือบรรจุภัณฑ์ ยกตัวอย่างเช่น การจำหน่ายอาหารในห้างสรรพสินค้า ภัตตาคาร หรือการจำหน่ายอาหารในสถาบันต่าง ๆ เช่น โรงเรียน มหาวิทยาลัย โรงพยาบาล เป็นต้น หรือการจำหน่ายในช่องทางอื่น เช่น การโทรศัพท์สั่งอาหารแบบซื้อกลับบ้าน และการสั่งซื้ออาหารทางอินเทอร์เน็ต และจำหน่ายอาหารผ่านเครื่องจำหน่ายอัตโนมัติ และในปัจจุบันยังพบว่ามีการมีกำกับข้อความเรื่องข้อมูลสารก่อภูมิแพ้(Allergen) ในอาหารไม่ถูกต้องและไม่เป็นไปตามหลักประกาศกระทรวงสาธารณสุข (ฉบับที่ 367) พ.ศ. 2557 เรื่องการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุเป็นจำนวนมาก ในกรณีที่มีผู้ใดฝ่าฝืนประกาศดังกล่าว มาตรา 51 แห่งพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ได้กำหนดโทษสำหรับผู้ที่ฝ่าฝืนเป็นโทษปรับไม่เกิน 30,000 บาท เพียงอย่างเดียวไม่ได้บัญญัติโทษจำคุกไว้ลงโทษผู้กระทำความผิดแต่อย่างใด จึงไม่เป็นไปตามหลักแห่งความได้สัดส่วน(Principle of Proportionality) และหลักสมเหตุสมผล(Reasonableness) ในเรื่องของความผิดที่ผู้บริโภคอาจถึงแก่ชีวิตได้ เนื่องการที่ผู้บริโภคไม่ได้ข้อมูลสารก่อภูมิแพ้หรือได้รับอย่างไม่ถูกต้อง ประกอบกับการมีบทลงโทษเป็นการปรับด้วยจำนวนเงินที่น้อยมาก เมื่อเทียบกับผลกำไรที่ผู้ประกอบธุรกิจจำหน่ายอาหารพึงจะได้รับ จะเห็นได้ว่าบทลงโทษนั้นไม่ได้สัดส่วนในเรื่องของความผิด จึงไม่เพียงพอที่จะควบคุมการกำกับข้อความเรื่องการแจ้งเตือนข้อมูลสารก่อให้เกิดภูมิแพ้อาหารให้เป็นไปตามกฎหมาย นอกจากนี้ยังไม่มีความชัดเจนในกระบวนการเรียกคืนผลิตภัณฑ์อาหาร(Food Recall) ที่ไม่ได้กำกับหรือกำกับไม่ถูกต้องเกี่ยวกับการให้ข้อมูลสารก่อภูมิแพ้อาหาร จึงมีความจำเป็นต้องศึกษาเรื่องดังกล่าวเพื่อให้ทราบถึงสภาพปัญหาและเปรียบกับกฎหมายต่างประเทศ เพื่อหาแนวทางในการเสนอแนะข้อแก้ปัญหาการให้ข้อมูลสารก่อภูมิแพ้อาหารเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคในประเด็นดังต่อไปนี้ (1) ปัญหาเรื่องความไม่ครอบคลุมของกฎหมายเกี่ยวกับการให้ข้อมูลอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหาร (2) ปัญหาเรื่องไม่มีกฎหมายบังคับการให้ข้อมูลอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหารที่ไม่ได้อยู่ในภาชะบรรจุ (3) ปัญหาเรื่องการบังคับใช้กฎหมายและบทกำหนดโทษ จากการศึกษาปัญหาเรื่องการคุ้มครองผู้บริโภคจากอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหารแล้ว ผู้เขียนจึงเสนอแนะแนวทางในการแก้ไขปัญหาดังต่อไปนี้ ยกตัวอย่างเช่น (1) ข้อเสนอแนะให้แก้ไขเพิ่มเติมในพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ในส่วนคำนิยามของคำว่าฉลาก จากเดิม “ฉลาก หมายความรวมถึงรูป รอยประดิษฐ์ เครื่องหมาย หรือข้อความใด ๆ ที่แสดงไว้ที่อาหาร ภาชนะบรรจุอาหาร หรือหีบห่อของภาชนะที่บรรจุอาหาร” เป็นว่า “ฉลาก หมายความรวมถึงรูป รอยประดิษฐ์ เครื่องหมาย หรือข้อความใด ๆ ให้แสดงไว้ที่อาหาร ภาชนะบรรจุอาหาร หีบของภาชนะที่บรรจุอาหาร หรือที่อื่นใดที่เหมาะสมแก่สภาพของอาหารที่จำหน่ายนั้น”(2) ข้อเสนอแนะให้ปรับปรุงประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหารในภาชนะบรรจุ ข้อ 4 (6) โดยให้เพิ่มเติมว่า “การระบุประเภทหรือชนิดของอาหาร ที่มีสารก่อภูมิแพ้หรือสารที่ก่อภาวะภูมิไวเกิน กรณีมีการใช้เป็นส่วนประกอบของอาหาร หรือ กรณีมีการปนเปื้อนในกระบวนการผลิต แล้วแต่กรณี ให้ทำตัวข้อความหนาและมีสีสันที่ตัดกับพื้นหลังเป็นไปในลักษะที่อ่านออกได้ รวมทั้ง ควรเน้นข้อความที่เป็นคำเตือน(Text Highlight) และควรเพิ่มเติมให้มีการแสดงรูปแบบสัญลักษณ์กับอาหารชนิดนั้น ๆ” โดยอาศัยอำนาจตามความในมาตรา 5 วรรคหนึ่ง และมาตรา 6 (10) แห่งพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข มีอำนาจออกประกาศ(3) ข้อเสนอแนะให้ออกประกาศกระทรวงสาธารณสุขว่าด้วยการแสดงฉลากของอาหาร ที่ไม่อยู่ในภาชนะบรรจุ เพื่อคุ้มครองผู้บริโภคจากอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้ โดยมีเนื้อหากล่าวถึงการให้ข้อมูลรายละเอียดเกี่ยวกับประเภทหรือชนิดของอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหารหรือสารที่ก่อภาวะภูมิไว โดยทำเป็นรายการและแสดงไว้ในที่เห็นอย่างชัดเจน ยกตัวอย่างเช่น แสดงข้อมูลไว้ที่บนเมนูอาหาร แสดงข้อมูลไว้ที่บนกระดาน หรือแสดงข้อมูลไว้ที่ชุดข้อมูล หากไม่มีการให้ข้อมูลแก่ผู้บริโภคโดยตรง ต้องชี้แนะว่าจะหาข้อมูลได้จากแหล่งใด สำหรับการซื้ออาหารในช่องทางการโทรศัพท์สั่งอาหารไปรับประทานที่บ้าน ผู้ประกอบการจำหน่ายอาหารจะต้องให้ข้อมูลอาหารที่มีสารก่อให้เกิดภูมิแพ้ ดังนี้ ให้ข้อมูลสารอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้ก่อนที่ผู้บริโภคซื้ออาหารอาจเป็นตัวหนังสือหรือใช้วาจาชี้แจง หรือให้ข้อมูลสารอาหารที่มีสารก่อภูมิแพ้ เมื่อนำอาหารไปส่งซึ่งอาจเป็นตัวหนังสือหรือใช้วาจาชี้แจ้ง โดยอาศัยอำนาจตามความในมาตรา 5 วรรคหนึ่ง และมาตรา 6 (10) แห่งพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุขมีอำนาจออกประกาศ(4) ข้อเสนอแนะให้แก้ไขเพิ่มเติมบทกำหนดโทษมาตรา 51 จากเดิมที่บัญญัติไว้ว่า “ผู้ใดฝ่าฝืนประกาศซึ่งออกตามมาตรา6 (10) ต้องระวางโทษปรับไม่เกินสามหมื่นบาท” แห่งพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติม เป็นให้เพิ่มโทษในกรณีที่ผู้ประกอบการจำหน่ายอาหารฝ่าฝืนกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหาร “ในกรณีโทษปรับให้นำหลักการกำหนดค่าเสียหายที่คำนวณจากผลกำไรยอดรวมสินค้าทั้งหมดที่มีในตลาด โดยคำนวณค่าเสียหายจากราคาของอาหารที่ฝ่าฝืนที่ยึดได้ จะถูกแปลงนำมารวมคิดเป็นค่าเสียหาย และในกรณีโทษจำคุก ให้เพิ่มเติมโทษจำคุกสองกรณีคือ กรณีที่ผู้ใดฝ่าฝืนกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหารจนเป็นเหตุให้ผู้อื่นได้รับอันตรายสาหัส และกรณีที่ผู้ใดฝ่าฝืนกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหารจนเป็นเหตุให้ผู้อื่นถึงแก่ความตาย” (5) ข้อเสนอแนะให้แก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 และที่แก้ไขเพิ่มเติมในส่วนการเรียกคืนผลิตภัณฑ์อาหาร(Food Recall) ที่ฝืนกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหาร เพื่อเปลี่ยนแปลง ปรับปรุง แก้ไขให้ถูกต้องตามกฎหมาย หรือให้งดการจำหน่าย ในกรณีที่ไม่อาจแก้ไขเปลี่ยนแปลงได้ และให้สิทธิผู้บริโภคคืนอาหารที่ฝืนกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่มีสารก่อภูมิแพ้อาหาร พร้อมทั้งได้รับเงินคืนเต็มจำนวน