DOI: 10.14457/tu.the.2016.836
title: การคุ้มครองสิทธิเชิงกระบวนการในการมีส่วนร่วมของประชาชนในขั้นตอนการตัดสินใจของรัฐในการดำเนินโครงการที่มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง

description: ในการดำเนินโครงการที่อาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อประชาชนอย่างรุนแรงทั้งด้านคุณภาพสิ่งแวดล้อม ทรัพยากรธรรมชาติและสุขภาพ ไม่ว่าจะโดยหน่วยงานของรัฐหรือเอกชนเป็นผู้ดำเนินการ ได้ก่อให้เกิดความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับประชาชนภายใต้หลักนิติรัฐ รัฐจำต้องมีหน้าที่ในการคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน โดยจัดให้มีกระบวนการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนและผู้มีส่วนได้เสียก่อนการตัดสินใจในการดำเนินกิจกรรมโครงการดังกล่าว ซึ่งในบริบทสากลได้รับรองว่าสิทธิในการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตัดสินใจของรัฐ (Right to Public Participation in decision-making) เป็นสิทธิมนุษยชนทางสิ่งแวดล้อมประเภทสิทธิเชิงกระบวนการ (Environmental procedural rights) ที่นอกจากจะเป็นกลไกสำคัญในการคุ้มครองสิทธิเชิงเนื้อหา (Environmental Substantive right) ได้แก่ สิทธิในชีวิต สิทธิในสุขภาวะแวดล้อมและสุขภาพที่ดีแล้ว สิทธิดังกล่าวยังมีความสัมพันธ์โดยตรงกับสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (Civil and Political Rights) ตามหลักการ ‘ประชาธิปไตยทางสิ่งแวดล้อม (Environmental democracy)’    อันเป็นส่วนสำคัญในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของสังคมรัฐประชาธิปไตย                   ในอดีตที่ผ่านมาประชาชนได้เรียกร้องสิทธิเชิงกระบวนการในฐานะสิทธิชุมชนตามรัฐธรรมนูญ และมีการฟ้องคดีต่อศาลปกครองเพื่อให้วินิจฉัยการปฏิบัติหน้าที่ของหน่วยงานรัฐ         ในฐานะขั้นตอนอันเป็นสาระสำคัญในการพิจารณาทางปกครองอย่างกว้างขวาง ทำให้การควบคุมตรวจสอบของศาลมีบทบาทสำคัญอย่างมากต่อการรับรองและคุ้มครองสิทธิเชิงกระบวนการ             ซึ่งคำวินิจฉัยของศาลปกครองได้แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการในการคุ้มครองสิทธิและยอมรับว่าเป็นสิทธิตามประเพณีการปกครองของประเทศไทย อย่างไรก็ตามก็ยังพบช่องว่างของการคุ้มครองให้เป็นตามสิทธิดังกล่าว เนื่องจากบทบัญญัติกฎหมายในปัจจุบันยังขาดการประกันหลักการสำคัญของกระบวนการมีส่วนของประชาชนตลอดทั้งกระบวนการ และการไม่จัดลำดับความสำคัญของบทบัญญัติเกี่ยวกับกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนตามกฎหมาย                     ดังนั้น ในการคุ้มครองสิทธิการมีส่วนร่วมของประชาชนในขั้นตอนการตัดสินใจของรัฐในการดำเนินโครงการที่มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรงในประเทศไทย จึงควรพิจารณาตั้งแต่พัฒนาการความเป็นสิทธิมนุษยชนเพื่อเข้าใจถึงสถานะของสิทธิในปัจจุบัน เนื่องจากสิทธิดังกล่าวมีความสัมพันธ์เชิงภารกิจที่นำไปสู่การบรรลุเป้าหมายเชิงเนื้อหาซึ่งเป็นสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม รัฐจึงมีพันธะการดำเนินการเป็นลำดับเพื่อให้สิทธิเป็นจริงอย่างก้าวหน้าและต่อเนื่อง และย่อมรับรองให้คงอยู่ต่อไปแม้ไม่ได้บัญญัติไว้เป็นสิทธิตามบทบัญญัติในรัฐธรรมนูญโดยตรง และควรพัฒนากลไกการคุ้มครองทางกฎหมายในการนำหลักการสำคัญของกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนมาบัญญัติเป็นกฎหมายในระดับพระราชบัญญัติอย่างครบถ้วน ได้แก่             1) หลักการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารทางสิ่งแวดล้อมอย่างครบถ้วนและเพียงพอ 2) หลักการจัดให้มีกระบวนการมีส่วนร่วมก่อนดำเนินโครงการเมื่อทุกทางเลือกยังเปิดอยู่ 3) หลักการจัดให้ผู้ทรงสิทธิการมีส่วนร่วมอย่างเพียงพอ 4) หลักความเป็นกลางของผู้จัดทำกระบวนการมีส่วนร่วมโดยไม่เป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย 5) หลักการนำผลจากการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนมาประกอบการตัดสินใจโดยให้เหตุผลอย่างเพียงพอของหน่วยงานผู้มีอำนาจตัดสินใจ โดยนำกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนดังกล่าวมาบัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ.2535    หรือในร่างพระราชบัญญัติที่เสนอปรับปรุง เพื่อเป็นการสร้างเอกภาพทั้งในแง่องค์กรและการบังคับใช้กฎหมายด้านสิ่งแวดล้อม รวมทั้งควรสร้างกลไกในลักษณะองค์กรอิสระเพื่อคุ้มครองกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนตั้งแต่ในช่วงเวลาก่อนจัดให้มีและระหว่างการดำเนินกระบวนการ อีกทั้งควรพิจารณากลไกทางปกครองอื่นๆ ในการระงับข้อพิพาททางสิ่งแวดล้อมทางเลือกนอกศาลด้วย