DOI: 10.17026/ar/2bvzca
title: Wellend water (AAR 150), MenA Gemeente Amsterdam
title: Archeologische Inventarisatie van waterputten in Amsterdam, Amsterdam (2024)

description: In het kader van het onderzoeksproject 'Coping with drought. An environmental history of drinking water and climate adaption in the Netherlands 1550‐1850' van het Environmental Humanities Centre (Vrije Universiteit Amsterdam) over watervoorziening in de post‐middeleeuwse stad is bij Monumenten en Archeologie (MenA) de vraag uitgezet een overzicht op te stellen van waterputten in het historisch centrum, binnen de Singelgracht, van Amsterdam. Dit rapport is de weerslag van dat onderzoek dat tussen november 2023 en maart 2024 werd uitgevoerd.

De eerste stap van de inventarisatie van de oudere – niet gepubliceerde – onderzoeken bestond uit een zoektocht naar waterputten in het veldtekeningenarchief. Vervolgens werd de inventarisatie uitgebreid met de gepubliceerde waterputten. Op basis hiervan kon de ruimtelijke verspreiding van deze putten worden uitgezet op een overzichtskaart. Het 'Coping with drought' project had als onderzoeksproject primair de stad binnen de Singelgracht, maar voor de volledigheid is besloten om de Amsterdamse inventarisatie uit te breiden tot in de buitengebieden tot aan de gemeentegrenzen. De afwezigheid van waterputten in Weesp, sinds 2022 onderdeel van de Gemeente Amsterdam, ligt in het feit dat daar tot op heden geen waterputten zijn opgegraven en gepubliceerd.
Ten aanzien van de compleetheid van de dataset is een onderscheid te maken in de periode voor en na 2003. Alle opgravingsprojecten vanaf 2003 zijn als wettelijk verplichte basisrapportages gepubliceerd in de reeks Amsterdamse Archeologische Rapporten (AAR). 

Over de periode van voor 2003 bestonden incidenteel rapportages, maar waren we voor het merendeel van de projecten aangewezen op de primaire opgravingsdocumentatie als veldtekeningen, foto’s, dagrapporten, sporen‐ en vondstenlijsten.

Gebleken is dat in het verleden waterputten niet altijd als zodanig zijn herkend en in plaats daarvan zijn geboekstaafd naar hun laatste gebruik als bijvoorbeeld afval‐ of beerput. Bij tonnen, enkelvoudig of gestapeld, werd vaak gesproken van tonputten. Deze groep van in veel gevallen bij nader inzien waterputten is geheel buiten beeld gebleven, met uitzondering van één overduidelijk voorbeeld van een put van gestapelde tonnen op het Waterlooplein. 

De inventarisatie heeft een dataset opgeleverd van 86 waterputten. Hiervan kon bij 63 exemplaren de opbouw worden vastgesteld. Van de resterende 23 putten is in het veld alleen de bovenzijde, bestaande uit een bakstenen ring, in het vlak gedocumenteerd. Hierbij is het niet duidelijk of dit een putring op een mantel van tonnen betreft of dat hier sprake is van de bovenste paar steenlagen van een bakstenen putmantel. De inventarisatie heeft geresulteerd in informatie ten aanzien van de typologische indeling van waterputten, de waterput binnen de watervoorziening in de stad, de technieken van de aanleg van waterputten en het gebruik ervan.

Gebaseerd op de 63 exemplaren kunnen we onderstaande typologische indeling maken:
1. Putten zonder mantel ( 3 exemplaren),
2. Mantel van zoden (3 exemplaren), 
3. Mantel van baksteen (25 exemplaren), 
4. Mantel van tonnen, al dan niet met bewaard gebleven bakstenen putring (28 exemplaren),
5. Mantel bestaande uit een ton waarvan de wanden en bodem aan de binnenzijde zijn bekleed met baksteen (3 exemplaren),
6. Mantel van planken (1 exemplaar).

In Amsterdam bestond niet één soort waterput waarvan de inhoud werd gebruikt voor één doel. Typologisch mogen we misschien verschillen zien, maar functioneel kon een ondiep ingegraven houten ton een vergelijkbare rol in de watervoorziening spelen als een metersdiep in het veen uitgestoken waterput. 
Tot nu toe is in Amsterdam geen stadswaterput aangetroffen. De slechte waterkwaliteit bracht een systeem van aanvoer van schoon rivierwater naar de stad op gang. Aanvankelijk werd dit geïnitieerd door bierbrouwers (1514) en vanaf 1786 door de Verschwatersocieteit. Vanaf de late 18de eeuw startte de stad met de aanleg van een netwerk van verswaterbakken in de openbare ruimte.

De gebruiksduur van een waterput kon variëren van decennia tot eeuwen. Ook werden de Amsterdamse waterputten tot verschillende dieptes aangelegd; de diepst gedocumenteerde exemplaren reikten tot ca. NAP ‐5 m. Hier ligt in Amsterdam de bovenkant van de wadafzetting van zand en klei uit het Holoceen (Laagpakket van Wormer, Formatie van Naaldwijk) waarop het jongere Hollandveen is ontstaan. Wat gaandeweg het onderzoek ook duidelijk is geworden, is dat we met een nieuwe blik moeten gaan kijken naar ingegraven tonnen, die afhankelijk van het beoogde gebruik, net zo goed een rol kunnen hebben gespeeld in de watervoorziening. 

De aanleg van Amsterdamse waterputten vond over het algemeen plaats volgens een vaste systematiek. Als eerste werd een grote kuil gegraven. Hierin werd de putmantel opgebouwd en vervolgens werd de resterende insteek opgevuld. In veel gevallen was de insteek rond de putmantel opgevuld met zware grijze klei (stopklei) die de put isoleerde. Een slechts driemaal vastgestelde putmantel bestond uit een opeenstapeling van kleizoden. Deze dateerden uit de 14de‐ en 15de eeuw. Veel waterputten waren voorzien van een putmantel van baksteen. De tot dusver bekende oudste waterput in Amsterdam met stenen putmantel bevond zich op het perceel Warmoesstraat 105. 
De overgang van de bovenste ton naar de bakstenen putring bevond zich gemiddeld tussen NAP ‐1,50 m en NAP ‐2,50 m. Dit was ruim onder het grondwaterniveau. Voor de opbouw van een putmantel uit tonnen werd niet gebruik gemaakt van een standaard ton, maar maakte men gebruik van voorhanden zijnde gebruikte tonnen. De putten met een mantel van tonnen waren oorspronkelijk op het hoogste niveau voorzien van een bakstenen putring. 
Soms werd van de onderste ton de bodem niet verwijderd maar voorzien van gaten waarmee een soort zeef werd gecreëerd zodat het grondwater vrij kon opwellen maar veen en rietresten enigszins werden tegengehouden. Ook werd een waterfilter aangebracht in de vorm van een laag zand of schelpen onderin de put.
Bij een aantal putten was een natuurstenen putdeksel of gemetselde koepel nog in situ aanwezig. Vooralsnog betreft dit alleen waterputten met een volledige baksteenmantel. Water werd geput of via een loden buis opgepompt. Voor allebei zijn directe aanwijzingen gevonden.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten