DOI: 10.14457/tu.the.2020.659
title: การคุ้มครองบุคคลข้ามเพศในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาของไทย: ศึกษากรณีกระบวนวิธีพิจารณาความอาญาชั้นสอบสวน

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวทางในการคุ้มครองบุคคลข้ามเพศในกระบวนการยุติธรรมทางอาญาของไทย โดยมุ่งเน้นศึกษากระบวนวิธีพิจารณาความอาญาชั้นสอบสวน ซึ่งเปรียบเสมือนต้นธารแห่งความยุติธรรม และมุ่งเน้นศึกษาแนวทางการคุ้มครองกลุ่มบุคคลข้ามเพศซึ่งเป็นบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศลักษณะหนึ่งที่มีเพศสภาพแตกต่างจากเพศกำเนิด และถือเป็นบุคคลเปราะบางกลุ่มหนึ่งที่จะต้องได้รับการปฎิบัติโดยคำนึงถึงหลักศักดืศรีความเป็นมนุษย์ สิทธิและเสรีภาพ เนื่องจากกลุ่มบุคคลข้ามเพศยังคงได้รับการตีตราและถูกเลือกปฎิบัติอันส่งผลกระทบทั้งทางร่างกายและจิตใจเพียงเพราะมีเพศสภาพหรืออัตลักษณ์ทางเพศไม่ตรงกับเพศกำเนิด กฎหมายเปรียบเสมือนกระจกที่สะท้อนบรรทัดฐานของสังคมซึ่งเปลี่ยนแปลงไปตามเวลา ในการปรับปรุงแก้ไขจึงเป็นไปเพื่อให้สอดคล้องกับความเป็นพลวัตของสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมทางอาญา ซึ่งมีเจตนารมณ์มุ่งคุ้มครองสิทธิของทั้งผู้เสียหายและผู้กระทำความผิดซึ่งเป็นการคุ้มครองโดยคำนึงถึงสิทธิมนุษยชน อีกทั้งจะต้องรักษาสมดุลระหว่างการคุ้มครองสิทธิผู้เสียหายและสิทธิของผู้กระทำความผิดอันเป็นหลักการพื้นฐานของวิธีพิจารณาความอาญาในปัจจุบัน จากการศึกษาพบว่า องค์ความรู้และทัศนคติเกี่ยวกับเพศและความหลากหลายทางเพศในประเทศไทยปัจจุบัน แม้จะได้รับการยอมรับถึงความแตกต่างและการมีตัวตนที่มีวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศที่หลากหลายโดยมิได้มองว่ามีเพียงเพศหญิงและเพศชายเท่านั้น แต่กระบวนการยุติธรรมทางอาญายังคงเกิดความเหลื่อมล้ำทางสังคม ทั้งในด้านความหลากหลายทางเชื้อชาติ ฐานะ และรวมไปถึงความหลากหลายทางเพศด้วย การมีอัตลักษณ์ทางเพศไม่ตรงกับเพศกำเนิดของกลุ่มบุคคลข้ามเพศยังคงถูกละเมิดสิทธิมนุษยชนจากการกระบวนการยุติธรรรมทางอาญาตั้งแต่ในชั้นสอบสวน โดยกลุ่มบุคคลข้ามเพศยังคงถูกเลือกปฎิบัติและยังไม่ได้รับความคุ้มครองตามหลักสิทธิมนุษยชนในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาในเรื่องการค้นตัวผู้ต้องหาตามมาตรา 85 วรรคหนึ่ง การตรวจตัวผู้ต้องหาหรือผู้เสียหาย ตามมาตรา 132 (1) วรรคสอง และการถามปากคำผู้เสียหายกรณีเป็นความผิดเกี่ยวกับเพศตามมาตรา 133 เนื่องจากบทบัญญัติดังกล่าวได้กำหนดคุ้มครองเฉพาะผู้ต้องหาหรือผู้เสียหายที่เป็นเพศหญิงเท่านั้น ประเทศไทยซึ่งยังมิได้มีการบังคับใช้กฎหมายรับรองอัตลักษณ์ทางเพศ จึงส่งผลให้บุคคลข้ามเพศซึ่งมีเพศสภาพแตกต่างจากเพศกำเนิดทั้งในทางสรีระและการดำเนินชีวิตจึงไม่อาจได้รับการรับรองสถานะผ่านกฎหมายให้มีเพศตรงกับเพศสภาพที่ต้องการได้ จึงทำให้ในกระบวนการชั้นสอบสวนไม่ได้รับการคุ้มครองครองตามกฎหมาย นอกจากนี้ ในปัจจุบันพนักงานเจ้าหน้าที่ซึ่งปฏิบัติหน้าที่อาจต้องเผชิญกับสถานการณ์ที่เกี่ยวข้องกับบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศในหลายรูปแบบ แต่ยังมิได้มีการกำหนดแนวปฏิบัติของพนักงานเจ้าหน้าที่รวมทั้งการสร้างองค์ความรู้ในการปฏิบัติต่อผู้ที่มีความหลากหลายทางเพศ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มบุคคลข้ามเพศทั้งนี้ ผู้เขียนได้ดำเนินศึกษาแนวทางของต่างประเทศ ได้แก่ สหราชอาณาจักร ประเทศออสเตรเลีย ประเทศเยอรมนี และประเทศสวีเดน ซึ่งเป็นกลุ่มประเทศที่ได้มีการรับรองบุคคลข้ามเพศทางกฎหมายให้มีเพศตามที่ตนต้องการ รวมทั้งมีการกำหนดบทบัญญัติคุ้มครองบุคคลข้ามเพศในการค้นตัวผู้ต้องหา ตรวจตัวผู้ต้องหาหรือผู้เสียหาย และถามปากคำผู้เสียหายกรณีเป็นความผิดเกี่ยวกับเพศอย่างชัดเจน อีกทั้งมีการกำหนดแนวปฏิบัติของพนักงานเจ้าหน้าที่ในการปฏิบัติต่อบุคคลข้ามเพศอย่างชัดเจนการค้นตัวหรือการตรวจร่างกายเป็นขั้นตอนการสอบสวนที่ส่งผลกระทบต่อสิทธิในเนื้อตัวร่างกาย รวมทั้งการถามปากคำผู้เสียหายในความผิดเกี่ยวกับเพศเป็นขั้นตอนการสอบสวนที่ละเอียดอ่อนและอาจส่งผลกระทบต่อจิตใจของผู้เสียหายที่เป็นบุคคลข้ามเพศ อีกทั้งในประเทศไทยยังมิได้มีการรับรองบุคคลข้ามเพศผ่านสถานะตามกฎหมาย ปัญหาการขาดบทบัญญัติที่ชัดเจนและแนวปฏิบัติของพนักงานเจ้าหน้าที่ในการคุ้มครองบุคคลข้ามเพศจึงเป็นปัญหาที่ควรได้รับการแก้ไข ดังนั้นจึงควรมีการแก้ไขบทบัญญัติในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา อีกทั้งควรกำหนดแนวปฏิบัติของพนักงานเจ้าหน้าที่เพื่อคุ้มครองบุคคลข้ามเพศให้ชัดเจนเพื่อแก้ไขปัญหาในทางปฏิบัติและเกิดแนวทางการคุ้มครองบุคคลข้ามเพศให้เป็นรูปธรรมตามบริบทของประเทศไทยต่อไป