DOI: 10.14457/tu.the.2019.619
title: ภยันตรายซึ่งเกิดจากการประทุษร้ายอันละเมิดต่อกฎหมายในกรณีป้องกันโดยสำคัญผิด

description: ประมวลกฎหมายอาญาไทย มาตรา 62 วรรคแรก กำหนดให้เหตุสำคัญผิดในข้อเท็จจริงมีผลถึงขนาดทำให้ผู้สำคัญผิดมีอำนาจกระทำได้ตามกฎหมาย ทำให้การกระทำไม่เป็นความผิดอาญา ซึ่งไม่น่าจะถูกต้องนัก ด้วยเหตุที่การสำคัญผิดเป็นเรื่องของตัวผู้กระทำเองหรืออัตวิสัยว่ามีเหตุผลอันสมควรให้เชื่อเช่นนั้นจริงหรือไม่เป็นได้แต่เพียงเหตุยกเว้นโทษ ส่วนอำนาจกระทำ เช่น การป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมายตามมาตรา 68 นั้นเป็นเรื่องของเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงหรือภาวะวิสัยว่าในกรณีมีภยันตรายเกิดขึ้นและลงมือกระทำโต้ตอบต่อภยันตรายนั้นไปได้สัดส่วนหรือไม่ หรือแม้ไม่ได้สัดส่วนแต่เป็นวิถีทางน้อยที่สุด ควรตีความอย่างกว้างให้เป็นคุณแก่ผู้รับภัย อันเป็นเหตุยกเว้นความผิด โดยทั้งสองเหตุจัดอยู่ในโครงสร้างความรับผิดทางอาญาคนละส่วนกันจากการศึกษาทฤษฎีความรับผิดทางอาญา ทฤษฎีอัตวิสัยมองว่าผู้กระทำจะมีอำนาจกระทำก็ต่อเมื่อเขาเชื่อว่าการกระทำความผิดของตนมีอำนาจกระทำ โดยภายใต้ทฤษฎีอัตวิสัยนี้ผู้กระทำสามารถยกข้อต่อสู้ว่าการกระทำของตนไม่มีความผิดตราบเท่าที่เขาเชื่อว่ามีเหตุที่ให้อำนาจกระทำนั้น แม้ว่าความจริงเหตุการณ์นั้นจะมีอยู่จริงหรือไม่ก็ไม่ใช่สาระสำคัญ ในทางตรงข้ามกับทฤษฎีภาวะวิสัยที่ยึดความจริงเป็นสาระสำคัญ ความเชื่อหรือเหตุผลของผู้กระทำไม่มีความเกี่ยวข้องใดๆทั้งสิ้นกับการอ้างข้อต่อสู้ยกเว้นความรับผิด หากความเป็นจริงที่เกิดขึ้นก่อให้เกิดอำนาจกระทำ ผู้กระทำย่อมมีอำนาจกระทำแม้ตนจะไม่ได้รู้ถึงข้อเท็จจริงนั้นก็ตาม ซึ่งการสำคัญผิดในข้อเท็จจริงตามทฤษฎีภาวะวิสัยนี้เรียกร้องให้การยึดตามความเข้าใจของผู้กระทำทางอัตวิสัยเป็นเพียงเหตุยกเว้นโทษ และการสำคัญผิดในข้อเท็จจริงควรจะต้องมีเหตุผลอันสมควร (reasonable) ให้เชื่อเช่นนั้นด้วย จึงจะสามารถยกขึ้นอ้างได้ ส่วนการป้องกันตามกฎหมายนั้นแม้จะมีองค์ประกอบในส่วนของเจตนาพิเศษหรือมูลเหตุจูงใจก็ตามเห็นว่าควรจะพิจารณาจากภยันตรายที่เกิดขึ้นตามสภาพแวดล้อมหรือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริงและพิจารณาตามหลักความพอสมควรแก่เหตุในการโต้ตอบภัยนั้นเป็นหลัก ตามรูปแบบทฤษฎีภาวะวิสัย (deeds theory) และกำหนดให้ผลความรับผิดทางอาญาเป็นเหตุยกเว้นความรับผิด นอกจากนั้น การป้องกันโดยสำคัญผิด ยังคงเป็นละเมิดทางแพ่งและไม่ได้รับนิรโทษกรรม ดังนั้น จึงเป็นภัยที่ผู้ถูกกระทำไม่จำต้องทนยอมต่อภัยนั้น จัดว่าเป็นภยันตรายซึ่งเกิดจากการประทุษร้ายอันละเมิดต่อกฎหมายประเภทหนึ่งส่วนประเทศอังกฤษแบ่งโครงสร้างความรับผิดทางอาญาออกเป็น 2 ส่วน คือ 1.องค์ประกอบภายนอก (actus reus) และ 2.องค์ประกอบภายใน (mens rea) ส่วนการป้องกันตัวเองในประเทศอังกฤษนั้นจะส่งผลให้ขาดองค์ประกอบภายนอก ส่วนการสำคัญผิดส่งผลให้การกระทำของจำเลยขาดองค์ประกอบภายใน ทั้งสองกรณีส่งผลให้จำเลยไม่มีความรับผิดทางอาญาเหมือนกัน และการสำคัญผิดในอำนาจกระทำ ประเทศอังกฤษจะพิจารณาว่าการสำคัญผิดเช่นนั้นมีเหตุผลอันสมควรให้ควรเชื่อหรือไม่ ถ้าเชื่อได้ก็เปิดโอกาสให้ผู้กระทำต่อสู้เรื่องป้องกันได้ นอกจากนั้น ภัยอันไม่เป็นธรรม (unjustified) ของประเทศอังกฤษเปิดกว้างถึงกรณีที่แม้ผู้ก่อภัยไม่มีการกระทำ เช่น คนละเมอ ผู้รับภัยก็สามารถโต้ตอบการกระทำดังกล่าวได้โดยชอบด้วยกฎหมายด้วยส่วนประเทศฝรั่งเศส แบ่งโครงสร้างความรับผิดทางอาญาออกเป็น 3 ส่วน คือ 1.องค์ประกอบทางกฎหมาย (element legal), 2.องค์ประกอบทางการกระทำ (element materiel) และ 3.องค์ประกอบทางจิตใจ (element moral) เมื่อครบองค์ประกอบทั้งสามแล้ว จึงจะพิจารณาความรับผิดต่อไป ส่วนการป้องกันโดยชอบด้วยกฎหมายจะพิจารณาในทางภาวะวิสัยและเป็นเหตุที่ทำให้การกระทำไม่เป็นความผิดอาญา และส่วนการสำคัญผิดจะพิจารณาในทางอัตวิสัยของจำเลยโดยตรงและเป็นเหตุที่ทำให้ผู้กระทำไม่ต้องรับโทษ และส่วนการสำคัญผิดในเหตุอำนาจกระทำเป็นการสำคัญผิดในข้อเท็จจริงและข้อกฎหมาย เป็นการผสมกันระหว่างข้อเท็จจริงและข้อกฎหมาย โดยแยกเป็นสองกรณีคือ การป้องกันโดยเสมือนจริง (legitime defense vraisemblable) และการป้องกันโดยจินตนาการ (legitime defense putative หรือ legitime defense imaginaire) โดยทั้งสองเรื่องเป็นกรณีที่ไม่ปรากฏภยันตรายตามความเป็นจริง แต่ผู้กระทำโดยการป้องกันสำคัญผิดว่ามีภยันตรายเกิดขึ้น โดยหลักของศาลฝรั่งเศส คือ หากวิญญูชนเห็นว่าพฤติการณ์นั้นๆเสมือนมีภยันตรายจริง ผู้กระทำก็อ้างป้องกันได้เป็นการป้องกันเสมือนจริง ในทางตรงกันข้ามหากวิญญูชนเห็นว่าพฤติการณ์นั้นไม่มีภยันตราย ผู้กระทำก็อ้างป้องกันไม่ได้ถือว่าเป็นการป้องกันโดยจินตนาการของผู้กระทำเพียงคนเดียวที่จะต้องมีความรับผิดทางอาญา