DOI: 10.18150/iirkrg
title: Diagnoza Społeczna 2005, Warunki i Jakość Życia Polaków

description: Nasz projekt jest próbą uzupełnienia diagnozy opartej na wskaźnikach instytucjonalnych o kompleksowe dane na temat gospodarstw domowych oraz postaw, stanu ducha i zachowań osób tworzących te gospodarstwa; jest diagnozą warunków i jakości życia Polaków w ich własnym sprawozdaniu. Za pomocą dwóch odrębnych kwestionariuszy badamy gospodarstwa domowe oraz wszystkich dostępnych ich członków, którzy ukończyli 16 lat.Kompleksowość naszego projektu oznacza uwzględnienie w jednym badaniu wszystkich ważnych aspektów życia poszczególnych gospodarstw domowych i ich członków - zarówno ekonomicznych (np. dochodu, zasobności materialnej, oszczędności, kredytów), jak i pozaekonomicznych (np. edukacji, leczenia, ubezpieczeń, sposobów radzenia sobie z kłopotami, stresu, dobrostanu psychicznego, stylu życia, zachowań patologicznych, uczestnictwa w kulturze, korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych i wielu innych). W tym sensie projekt jest interdyscyplinarny. Odzwierciedla to także skład Rady Monitoringu Społecznego, czyli głównych jego autorów, oraz zespołu zaproszonych przez Radę ekspertów. Tworzą te gremia ekonomiści, demograf, psychologowie, socjologowie, specjalista od ubezpieczeń, znawca ekonomiki zdrowia i statystycy.Zgodnie z pierwotnym zamysłem, badania w ramach Diagnozy społecznej mają charakter panelowy: w odstępach kilkuletnich wracamy do tych samych gospodarstw i osób. Pierwszy pomiar odbył się w marcu 2000 roku, następny trzy lata później, także w marcu. Niniejszy raport oparty jest na wynikach badania przeprowadzonego w marcu br. Pokazuje nie tylko dzisiejszy obraz polskiego społeczeństwa, ale także odnosi ten obraz do stanu sprzed dwóch i pięciu lat.Diagnoza społeczna skupia się na badaniu nie przelotnych opinii, lecz bardziej podstawowych faktów, zachowań, postaw i przeżyć; nie jest zwykłym opisowym sondażem - jest projektem naukowym. Nie tylko z tego względu, że wśród autorów są naukowcy, pracownicy wyższych uczelni i tytularni profesorowie. Decyduje o tym warsztat zawodowy oparty o doświadczenia badawcze członków Rady Monitoringu Społecznego i zespołu ekspertów i - przede wszystkim - kontekst teoretyczny poszczególnych modułów tematycznych. Większość zmiennych uwzględnionych w projekcie wynika bowiem nie z intuicji, potocznych obserwacji czy zamówienia sponsorów lecz z naukowo ugruntowanej wiedzy na temat badanych zjawisk. Ważnym celem Diagnozy jest, oprócz opisu polskiego społeczeństwa, weryfikacja hipotez naukowych. W niniejszym raporcie, przeznaczonym dla ""uniwersalnego"" odbiorcy, wątki teoretyczne są z konieczności minimalnie tylko reprezentowane. Na plan pierwszy wysuwa się odpowiedź na otwarte pytanie: jakie jest polskie społeczeństwo 16 lat po zmianie systemu i 5 lat po pierwszym badaniu w ramach tego samego projektu?Mamy nadzieję, że wyniki realizacji projektu dostarczą użytecznej wiedzy politykom, działaczom gospodarczym i samorządowym odpowiedzialnym za przygotowywanie, wdrażanie i korygowanie reform zmieniających warunki życia obywateli. Chcielibyśmy również dać społeczeństwu rzetelną informację o jego codziennym życiu, jako że wyobrażenia poszczególnych osób o własnej sytuacji życiowej na tle sytuacji życiowej innych ludzi oparte bywają z reguły na wybiórczych obserwacjach, stereotypach lub lansowanych przez media - nierzadko fałszywych lub przesadzonych - tezach (np. o pogarszającym się zdrowiu psychicznym społeczeństwa, o całkowitym paraliżu świadczeń medycznych, o emerytach czy ogólnie ludziach w podeszłym wieku jako najbardziej ekonomicznie pokrzywdzonej w procesie transformacji kategorii społecznej - żeby podać kilka tylko przykładów). Należy się nam wszystkim w miarę trafna, kompleksowa i obiektywna diagnoza głównych źródeł naszych kłopotów życiowych, poczucia dyskomfortu psychicznego, niepewności jutra czy trudności z dostosowaniem się do nowych warunków, ale również wskazanie korzyści, jakie płyną z kolejnych przekształceń systemowych. Prywatne diagnozy są nazbyt często iluzoryczne, obronne, uproszczone, ogólnie - błędne.Różnice między badaniem obecnym i poprzednimi dotyczą próby i zakresu tematycznego, który odzwierciedla zawartość ankiety (patrz Aneks 1). Próba została powiększona z pierwotnych 3006 w 2000 r. do 3868 gospodarstw domowych (wzrosła dzięki temu próba indywidualnych respondentów z ok. 6625 do 8790 osób) . Zmiana ankiety polegała przede wszystkim na usunięciu modułu dotyczącego reformy administracji terenowej, zmianie modułu związanego z ubezpieczeniami i powiększeniu dwóch modułów na temat postaw i zachowań obywatelskich oraz korzystania z nowoczesnych technologii komunikacyjnych (telefonów komórkowych, komputera i internetu).Poruszana problematyka badawczaProjekt obejmuje wiele aspektów związanych z sytuacją gospodarstw domowych i poszczególnych obywateli. Uwzględnione w nim wskaźniki społeczne podzielić można na trzy ogólne klasy:- struktura demograficzno-społeczna gospodarstw domowych,- warunki życia gospodarstw domowych, związane z ich kondycją materialną, dostępem do świadczeń medycznych, do kultury i wypoczynku, edukacji i nowoczesnych technologii komunikacyjnych,- jakość, styl życia i cechy indywidualne obywateli.Wskaźniki opisujące strukturę demograficzno-społeczną gospodarstw domowych nie są w tym raporcie odrębnym przedmiotem analizy; służą jedynie do stratyfikacji grup gospodarstw i ludności po to, aby można było dokonać porównania warunków i jakości życia w przekroju różnych kategorii społecznych wyodrębnionych ze względu na płeć, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania, status społeczno-zawodowy, główne źródło utrzymania, stan cywilny, typ gospodarstwa (ustalony na podstawie liczby rodzin i typu rodziny biologicznej) i inne kryteria. Właściwym przedmiotem analizy i opisu są warunki życia gospodarstw domowych i jakość życia poszczególnych obywateli w powiązaniu ze zmianą społeczną określającą globalny kontekst i ogólne reguły funkcjonowania społeczeństwa. Jednym z głównych problemów i pytań, jakie towarzyszą wszelkim programom zmiany społecznej, jest rozkład wynikających z ich wdrażania korzyści i kosztów w poszczególnych grupach społecznych w różnym horyzoncie czasowym. Także i w tym badaniu interesowało nas, jakie kategorie gospodarstw domowych i obywateli odnajdują się w nowych warunkach i czerpią korzyści z przekształceń systemowych, a które grupy społeczne nie potrafią się odnaleźć i przystosować, ponosząc obiektywnie lub subiektywnie więcej strat niż korzyści.W tym projekcie podział wskaźników społecznych na warunki życia i jakość życia odpowiada mniej więcej podziałowi na obiektywny opis sytuacji życiowej (warunki) i na jej psychologiczne znaczenie wyrażone subiektywną oceną respondenta (jakość życia) . Temu merytorycznemu podziałowi odpowiada z grubsza rodzaj jednostki badanej i sposób pomiaru. Dla warunków życia jednostką badaną jest całe gospodarstwo domowe, a dla jakości życia poszczególni jego członkowie. Warunki życia mierzone były metodą wywiadu ankieterskiego z jednym przedstawicielem gospodarstwa domowego (osobą najlepiej zorientowaną w sytuacji; najczęściej była to głowa gospodarstwa domowego). Jakość życia mierzona była natomiast metodą samodzielnego wypełniania kwestionariusza przez respondentów, którymi byli wszyscy dostępni członkowie badanych gospodarstw domowych w wieku 16 i więcej lat.Pomiar warunków życia gospodarstwa domowego obejmował:- sytuację dochodową gospodarstwa domowego i sposób gospodarowania dochodami,- wyżywienie,- zasobność materialną gospodarstwa domowego, w tym wyposażenie w nowoczesne technologie komunikacyjne (telefon komórkowy, komputer, dostęp do internetu)- warunki mieszkaniowe,- pomoc społeczną, z jakiej korzysta gospodarstwo domowe,- kształcenie dzieci,- uczestnictwo w kulturze i wypoczynek,- korzystanie z usług systemu opieki zdrowotnej,- sytuację gospodarstwa domowego na rynku pracy,- korzystanie z pomocy społecznej,- ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne,- ubóstwo, bezrobocie, niepełnosprawność i inne aspekty wykluczenia społecznego.Wskaźniki jakości i stylu życia indywidualnych respondentów obejmowały:- ogólny dobrostan psychiczny (w tym: wolę życia, poczucie szczęścia, zadowolenie z życia, symptomy depresji psychicznej),- zadowolenie z poszczególnych dziedzin i aspektów życia,- subiektywną ocenę materialnego poziomu życia,- różne rodzaje stresu życiowego (w tym: stres administracyjny (""kafkoski"") związany z kontaktami z administracją publiczną, stres zdrowotny, stres rodzicielski, stres finansowy, stres pracy, stres ekologiczny, stres małżeński, problemy związane z opieką nad osobami starszymi, stresowe wydarzenia losowe, jak napad, włamanie, aresztowanie),- objawy somatyczne (miara dystresu)- strategie radzenia sobie ze stresem,- ocenę kontaktów z systemem opieki zdrowotnej,- finanse osobiste (w tym: dochody osobiste, ubezpieczenia i zabezpieczenie emerytalne),- system wartości, skłonność do ryzyka, styl życia oraz indywidualne zachowania i nawyki (m.in. palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, używanie narkotyków, praktyki religijne).- postawy i zachowania społeczne, w tym kapitał społeczny- wsparcie społeczne,- ogólną ocenę procesu transformacji i jego wpływu na własne życie respondentów,- korzystanie z nowoczesnych technologii komunikacyjnych - komputera, internetu, telefonu komórkowego.