DOI: 10.17026/ar/su7n5c
title: Plangebied Natuurontwikkeling Spoordonk te Spoordonk, gemeente Oirschot;
title: archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek
title: RAAP Rapport 6068

description: &lt;p&gt;Inleiding
In opdracht van ARK Natuurontwikkeling heeft RAAP in september 2022 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Natuurontwikkeling Spoordonk te Spoordonk in de gemeente Oirschot. Het onderzoek vond plaats in het kader van een adviesdocument voor de natuurontwikkeling in het plangebied. Het is van belang dat de mogelijk archeologisch interessante zones worden aangeduid, zodat deze (mogelijk) meegenomen kunnen worden in de planontwikkeling. Ook wordt er een kaart gepresenteerd waarin duidelijk is aangegeven in welke beleidszones het onderzoeksgebied zich bevindt. Op de archeologische beleidskaart van de gemeente Oirschot ligt het plangebied in categorie 3, 4, 5 en 6. Het beleid voor deze categorieën schrijft voor dat er archeologisch onderzoek uitgevoerd dient te worden, de vrijstellingsgrenzen voor de omvang en diepte van ingrepen verschilt per categorie (zie tabel 1).
&lt;p&gt;De omvang van de bodemingrepen en de diepte van de bodemingrepen zijn nog niet bekend. Enkel in perceel E en G is het zeker dat er graafwerk gaat plaatsvinden tot waarschijnlijk 40 cm – mv, echter de exacte omvang en diepte zijn nog niet bekend. Er geldt in het gehele plangebied een agrarisch bestemmingsplan. Voor natuurontwikkeling is er een bestemmingsplanwijziging nodig naar natuur, wat in combinatie met de omvang van de percelen archeologisch onderzoek in het plangebied gewenst maakt.
&lt;p&gt;Bureauonderzoek
Aardkundige situatie & historische situatie
Op het AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland) is zichtbaar dat de verschillende percelen van het onderzoeksgebied in en aan de randen van het beekdal van de Beerze liggen (zie figuur 3). Geologisch gezien behoort de regio van het plangebied tot de Formatie van Boxtel. Het beekdal behoort tot het laagpakket van Singraven (beekafzettingen uit het Holoceen) en buiten het beekdal behoren de afzettingen toe tot het laagpakket van Wierden (fluvioperiglaciale afzettingen met een pakket dekzand, afzettingen uit het pleistoceen). Ten westen van het beekdal liggen landduinen en een dekzandrug. Op figuur 4 is te zien dat perceel A half op een landduin ligt, de noordelijke punt van perceel C in een dalvormige laagte en de noordelijke punt van perceel D ligt op een dekzandrug. Qua bodemvorming is te zien in figuur 5 dat beekeerdgronden het meest aanwezig zijn. Enkel in de westelijke punt van perceel A komen veldpodzolen voor. In perceel C, B en de zuidoostelijke punt van perceel G komen hoge zwarte enkeerdgronden voor. Alle bodems in de regio van het onderzoeksgebied bestaan uit leemarm tot lemig fijn zand.
&lt;p&gt;Archeologie
In de regio waar het plangebied zich in bevindt zijn er vondsten bekend vanaf het paleolithicum. Er is sprake van een hogere activiteit vanaf de late middeleeuwen, mede kracht bijgezet door de aanwezigheid van Huize ten Bergh. Deze ‘moated site’ wordt gedateerd in de late middeleeuwen, rond het jaar 1400. De meeste resten in de omgeving zijn aangetroffen op de hoger gelegen dekzandruggen en zijn afgedekt door een plaggendek en zodoende goed bewaard gebleven. Wel is er in de omgeving veel sprake van verstoringen van het bodemarchief als gevolg van grondverbetering, egalisering en ontgrondingen. Het plangebied ligt voornamelijk in het (natte) beekdal van de Beerze en zodoende is het aannemelijk dat er in het plangebied activiteit is geweest welke verband houdt met de bewoning op de hoger gelegen delen in Spoordonk. Het gaat hierbij om de zogenaamde randactiviteiten zoals jacht, visvangst, waterwinning, afvaldumps, deposities etc. Het blijkt dat het dorp Spoordonk al vanaf 1794 op de kaart zichtbaar is (Meierijkaart van Hendrik Verhees, 1794). Het gebied direct aan de Beerze is zichtbaar als ontgonnen op deze kaart. Op het kadastraal minuutplan 1811-1832 is goed zichtbaar dat alle percelen reeds in gebruik zijn als bouwgrond, dit maakt het aannemelijker dat het gehele plangebied ook al ten tijde van het opstellen van de Meierij-kaart in gebruik was. &lt;p&gt;Deze bouwgronden waren vaak vooral graslanden, waarvoor vaak grondverbetering heet plaatsgevonden doormidden van het aanbrengen van een zandig dek. Er is geen bebouwing zichtbaar binnen het plangebied. Deze trend zet zich door op de historische topografische kaarten. De enige veranderingen zichtbaar in het plangebied is de verlegging van enkele perceelsgrenzen over de tijd.
&lt;p&gt;Archeologische verwachting
In het plangebied komen in het westen van perceel A en het noorden van perceel D gradiëntsituaties voor. Ter plaatse van deze hoger gelegen locaties op de overgang van nat naar droog maakt het een goede plaats voor kampementen van jager-verzamelaars. Het gaat hierbij om kampementen uit de periode paleolithicum – mesolithicum, deze vindplaatsen kenmerken zich door een (oppervlakkige) concentratie van vuurstenen werktuigen en afval. De situering van het overige deel van het plangebied in het beekdal maakt het te nat bewoning. Zodoende worden in het overige deel van het plangebied geen vindplaatsen van jager-verzamelaars verwacht.
&lt;p&gt;Het plangebied kenmerkt zich voornamelijk door een lage ligging van het landschap in het beekdal. Hierdoor worden ter plaatse van het beekdal geen zogenaamde ‘droge’ archeologische resten vanaf de tijd van de eerste landbouwers uit het neolithicum verwacht. Resten gerelateerd aan nattere omstandigheden zoals waterwinning, afvaldumps, bruggen etc. kunnen wel worden verwacht in het beekdal. Daarentegen wordt er op de droger en hoger gelegen landduin en dekzandrug (perceel A en D) wel resten verwacht uit de periode neolithicum – nieuwe tijd. De aanwezigheid van een esdek (ook in het beekdal) duidt op landgebruik vanaf de late middeleeuwen. Hierom worden ter plaatse van het esdek in het beekdal resten verwacht van landgebruik uit de periode late middeleeuwen – nieuwe tijd. Op basis van het historisch kaartmateriaal blijkt dat er in de nieuwe tijd geen bewoning in het plangebied heeft plaatsgevonden. Er worden dus geen archeologische resten verwacht van bewoning in het plangebied. Wel ligt er direct ten noorden van perceel D een historische kern, waarvan resten van bewoning en randactiviteiten kunnen worden verwacht.
&lt;p&gt;Advies
Het advies is in eerste instantie om mogelijk aanwezige archeologische resten in situ te bewaren, door met de werkzaamheden binnen de vastgestelde vrijstellingsgrenzen te blijven. Indien dit niet mogelijk is dient de gaafheid van de bodem eerst getoetst te worden door middel van een verkennend booronderzoek ter plaatse van de beoogde bodemingrepen. Dit is enkel van toepassing in de zones waar een middelhoge en hoge archeologische verwachting geldt. In de zones waar een lage verwachting geldt is het advies het gebied vrij te geven voor ontwikkeling.
Bij een intacte bodem ter plaatse van de landduin (perceel A) en de dekzandrug (perceel D) is het advies om een proefsleuvenonderzoek uit te voeren om mogelijke vindplaatsen op te sporen. Vanwege het verspreidde karakter van de te verwachten vindplaatsen (resten van bewoning) is een proefsleuvenonderzoek de meest passende opsporingsmethode.
&lt;p&gt;Ter plaatse van het beekdal is bij een intacte bodem een archeologische begeleiding aan te raden. Vanwege de aard van de verwachten resten (puntvondsten), denk hierbij aan afvaldumps, deposities, waterwinning etc. Tijdens het uit te voeren graafwerk (wat buiten de vrijstellingsgrenzen valt) is er dan een archeoloog aanwezig die aangetroffen vondsten documenteert. De insteek hierbij is dat de werkzaamheden zo min mogelijk gehinderd worden.