DOI: 10.14457/tu.the.2015.484
title: บทบาทของเฟซบุ๊ก “สมบัติ บุญงามอนงค์” กับขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมรูปแบบใหม่ เพื่อต่อต้านร่างพระราชบัญญัตินิรโทษกรรมฯ

description: วิทยานิพนธ์เรื่อง “บทบาทเฟซบุ๊ก “สมบัติ บุญงามอนงค์” กับขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมรูปแบบใหม่ เพื่อต่อต้านร่างพระราชบัญญัตินิรโทษกรรม” เป็นการทำวิจัยเพื่อศึกษาความเป็นพื้นที่สาธารณะในเฟซบุ๊ก สมบัติ บุญงามอนงค์ ว่ามีคุณลักษณะของพื้นที่สาธารณะอย่างไร และเพื่อศึกษาการใช้เฟซบุ๊กของ สมบัติ บุญงามอนงค์ ในการขับเคลื่อนขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมรูปแบบใหม่ เพื่อต่อต้าน พ.ร.บ. นิรโทษกรรม สำหรับการวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยเก็บข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์ตัวบท (Textual Analysis) จากเฟซบุ๊กของ สมบัติ บุญงามอนงค์ และการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (Depth Interview) จากกลุ่มตัวอย่างที่เป็นบุคคล ได้แก่ สมบัติ บุญงามอนงค์ และเพื่อน หรือผู้ติดตามเฟซบุ๊ก 3 กลุ่ม ได้แก่ 1) กลุ่มที่มีความคิดเห็นทางการเมืองไปในทางเดียวกับสมบัติ และเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม 2) กลุ่มที่มีความคิดเห็นทางการเมืองไปในทางเดียวกับสมบัติ แต่ไม่เข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม และ 3) กลุ่มที่ไม่เห็นด้วยกับความคิดทางการเมืองของสมบัติ แต่สามารถสื่อสารตอบโต้กัน ด้วยเหตุผล และยอมรับจุดยืนทางความคิดของกันและกัน โดยงานวิจัยนี้ใช้แนวคิดเรื่องพื้นที่สาธารณะ ของฮาเบอร์มาส วิเคราะห์ข้อมูล ประกอบกับแนวคิดการสื่อสารด้วยภาพ แนวคิดการสื่อสารบนเครือข่ายสังคมออนไลน์ และการมีส่วนร่วมทางการเมืองมาเป็นกรอบในการวิเคราะห์ผลการศึกษาพบว่า ในยุค 3.0 เป็นยุคที่ปัจเจกบุคคลเป็นผู้กำหนดพื้นที่สาธารณะเองได้ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการเปิดกว้างในการใช้งานของเจ้าของเพจ ที่ใช้เพื่อพูดคุยในประเด็นเพื่อประโยชน์สาธารณะ หรือประเด็นส่วนตัว รวมถึงมีใจเปิดกว้าง พร้อมสื่อสารกับกลุ่มคนที่มีความคิดหลากหลาย หรือเฉพาะกลุ่ม เพราะเครื่องมือนี้ ให้สิทธิในการเลือกใช้งานได้อย่างอิสระตามความต้องการของเจ้าของเพจเองสำหรับเฟซบุ๊กของสมบัติ มีความเป็นพื้นที่สาธารณะ แต่เป็นพื้นที่ของคนเลือกข้างทางการเมือง มีคุณลักษณะดังนี้ 1) เป็นพื้นที่ที่สื่อสารในประเด็นสาธารณะ แต่โลกเสมือนของสื่อออนไลน์ ทำให้ผู้เข้าใช้งานสามารถแสดงบุคลิก ตัวตนได้ตามภาพในอุดมคติที่ตนเองวางไว้ โดยไม่จำเป็นต้องแสดงออกแบบในชีวิตจริง 2) เป็นพื้นที่ที่สามารถสื่อสารได้อิสระ แต่มีเงื่อนไขด้านเทคโนโลยี มีการสมดุลอำนาจซึ่งกันและกันระหว่างเจ้าของเพจ และเพื่อนสมาชิก โดยมีการวางกติการ่วมกันของพื้นที่ในเพจ มีกรอบของกฎหมาย และการรับผิดชอบต่อสังคม 3) เป็นพื้นที่ที่สื่อสารด้วยทั้งเหตุผลและอารมณ์ การสื่อสารมีความขัดแย้ง และมีความเป็นปฏิปักษ์ จำเป็นต้องมีขันติธรรมทางสังคม และความพยายามยึดหลักการแม้เลือกข้าง แต่ไม่เข้าข้าง 4) สื่อมวลชนหล่อเลี้ยงการพูดคุยแบบน้ำพึ่งเรือ เสือพึ่งป่า มีความสมประโยชน์ระหว่างเพจของสมบัติที่ต้องการให้สื่อเผยแพร่ข้อมูลข่าวสารในวงกว้าง ในขณะเดียวกันสื่อก็ต้องการนำเสนอประเด็นของสมบัติ ที่กำลังอยู่ในความสนใจของสังคม 5) แม้การสื่อสารจะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลง แต่เป็นการเปลี่ยนในระดับกลุ่มคนเสื้อแดง มากกว่าจะเป็นการเปลี่ยนแปลงในระดับประเทศ 6) เป็นพื้นที่ที่เปิดกว้างในการสื่อสารให้กับกลุ่มคนที่หลากหลาย แต่การเปิดกว้างที่มากไปกว่านั้น คือ ผู้รับสารต้องเปิดพื้นที่ในใจ เพื่อรับฟังความคิดเห็นที่หลากหลายนั้นด้วย พื้นที่สาธารณะจึงจะนำไปสู่การสร้างความเข้าใจกันได้อย่างแท้จริง ไม่ใช่เป็นเพียงพื้นที่ในการโต้เถียงกันเท่านั้น 7) เป็นพื้นที่ที่มีการเคลื่อนไหวทางสังคม ที่มีลักษณะผสมทั้งรูปแบบใหม่และรูปแบบเก่า แต่ยังเป็นพื้นที่ของคนเลือกข้างทางการเมือง มากกว่าจะก้าวออกมาสร้างพื้นที่สาธารณะที่เป็นพื้นที่กลาง จึงอาจจะยังไม่ใช่พื้นที่ที่เป็นคำตอบสำหรับสังคมทั้งหมด 8) เป็นพื้นที่สื่อกลาง เชื่อมประสานระหว่างสื่อกระแสหลัก และสื่อทางเลือก สามารถนำข่าวไปเผยแพร่ได้ โดยการสื่อสารนั้น เกิดผลกระทบทั้งทางบวก และลบต่อเจ้าของเพจเองสำหรับการศึกษาการใช้เฟซบุ๊ก เพื่อประเด็นต่อต้าน พ.ร.บ. นิรโทษกรรม พบว่า สมบัติ บุญงามอนงค์ มีการใช้กลยุทธ์ในการสื่อสาร และกระบวนการสร้างพื้นที่สาธารณะออนไลน์ โดยเป็นการประสานกันระหว่างรูปแบบการสื่อสารในขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมรูปแบบใหม่ (New Social Movement) และรูปแบบการสื่อสารออนไลน์โดยใช้สื่อเครือข่ายสังคมออนไลน์ ประกอบด้วยสมรรถนะทางการสื่อสาร ซึ่งเป็นเงื่อนไขภายในเฉพาะบุคคลของสมบัติ และเงื่อนไขภายนอก อันเกิดจากสถานการณ์ บริบททางสังคมกลยุทธ์การสื่อสารรณรงค์เพื่อเคลื่อนไหวทางสังคมในยุคเครือข่ายสังคมออนไลน์ การออกแบบการสื่อสารให้สอดคล้อง และตระหนักถึงพฤติกรรมการรับสาร และสื่อสารปัจเจกชนที่เปลี่ยนไปเป็นสิ่งสำคัญ สมบัติ บุญงามอนงค์วิเคราะห์กลุ่มผู้รับสาร และใช้พลังของสื่อสังคมออนไลน์ โดยการออกแบบการสื่อสารให้สอดคล้องกับพฤติกรรมของคนเมือง คำนึงถึงการใช้งานเครื่องมือสื่อสารที่อยู่ในมือของปัจเจกชนการเคลื่อนไหวในเพจเฟซบุ๊กของสมบัติ มีการจับประเด็นที่แหลมคม นำมาเขียนเชิง “วาทกรรม” การใช้ภาพที่ดึงดูดความสนใจ กับเรียบเรียงคำบรรยายภาพที่เร้าอารมณ์ เป็นองค์ประกอบสำคัญในการสื่อสารรณรงค์ทางสังคม สมบัติมีสำนวนการเขียนที่เป็นตลกร้าย เสียดสี แต่มีข้อเท็จจริง หรือเหตุผลรองรับ ใช้ภาษาสั้นกระชับ และนำเสนอประเด็นที่รณรงค์อย่างต่อเนื่อง เหมาะสำหรับพฤติกรรมการอ่านของผู้รับสารในโลกออนไลน์ นอกจากนี้ก็ยังใช้ทักษะด้านการละครโดยกำหนดบุคลิกของตนเอง เป็นหนึ่งในตัวละครในโลกออนไลน์ ที่มีความอารมณ์ดี มีอารมณ์ขัน มีความเป็นมนุษย์ มีหัวใจ มีวิถีชีวิตเหมือนคนธรรมดาทั่วไป แต่สนใจ และมีความรู้ในประเด็นทางสังคมที่ตื่นตัวต่อสถานการณ์บ้านเมือง โดยเฉพาะประเด็นทางการเมืองการเคลื่อนไหวบนท้องถนนสมบัติออกแบบกิจกรรมทางสังคม ในเชิงประเด็นณรงค์ สมบัติเลือกประเด็นที่อยู่ในกระแสสังคม เน้นต่อสู้เชิงสัญลักษณ์ ใช้สถานที่ที่มีความหมาย นำเสนอความแปลกใหม่ สร้างสรรค์ มีอารมณ์ขัน ใช้สันติวิธี ไม่เน้นความรุนแรง ในเชิงการอำนวยความสะดวก กิจกรรมของสมบัติ เน้นให้ผู้เข้าร่วมเดินทางสะดวก ใช้เวลาสั้น สังคมร่วมสนุกได้ มีการสร้างพื้นที่จัดกิจกรรมให้กลายเป็นสตูดิโอ ดึงดูดให้คนถ่ายภาพกิจกรรม หรือภาพตัวเองกับกิจกรรม เพื่อส่งผลต่อการแชร์ภาพไปยังสื่อที่ทุกคนมีในมือ นำไปสู่การแพร่กระจายข้อมูลข่าวสารในวงกว้างสำหรับการก่อรูปกระบวนการสร้างพื้นที่สาธารณะ ของสมบัติ บุญงามอนงค์นั้นเป็นวงจรที่เกิดจากปัจจัยที่เจ้าของเพจเฟซบุ๊ก ใช้พื้นที่ในการสื่อสารเคลื่อนไหวเพื่อต่อต้าน พ.ร.บ.นิรโทษกรรม จากนั้นจึงเกิดการสื่อสารรณรงค์แสดงออกถึงจุดยืนทางการเมือง โดยคุณลักษณะของการสื่อสารออนไลน์ ได้เอื้ออำนวยให้นำไปสู่การเคลื่อนไหวทางสังคมรูปแบบใหม่ จากเครื่องมือที่ให้อำนาจ ลดช่องว่างระหว่างรัฐกับประชาชน เกิดการสื่อสารได้อย่างหลากหลายจากผู้คนหลายระดับในสังคม เมื่อถึงจุดหนึ่งจึงนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงสังคม สำหรับกรณีการต่อต้าน พ.ร.บ.นิรโทษกรรม ของสมบัติ บุญงามอนงค์ แม้ไม่ได้เกิดการเปลี่ยนแปลงในภาพใหญ่ของสังคม แต่ในกลุ่มคนเสื้อแดง ได้เกิดการแบ่งเฉดสี จุดยืนทางการเมืองอย่างชัดเจน รวมถึงเป็นการสร้างการรับรู้ให้สังคมในวงกว้างถึงจุดยืนของกลุ่มคนเสื้อแดงที่ยังมี “แดงอุดมการณ์ ประชาธิปไตย เลือกข้าง แต่ไม่เข้าข้าง”ทั้งนี้หากบริบททางสังคม หรือสถานการณ์ทางสังคม มีประเด็นทางการเมืองประเด็นใหม่เข้ามา วงจรก็จะเริ่มหมุนเพื่อก่อรูปกระบวนการใช้พื้นที่สาธารณะออนไลน์เพื่อขับเคลื่อนสังคมอย่างต่อเนื่อง