DOI: 10.14457/tu.the.2022.1338
title: การพัฒนาแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมในการจัดสวัสดิการชุมชนเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต: กรณีศึกษาบ้านใหม่ไทยพัฒนา ตำบลหนองตะเคียนบอน อำเภอวัฒนานคร จังหวัดสระแก้ว

description: การศึกษาวิจัยระดับปริญญาเอก เรื่อง การพัฒนาแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิด ความเป็นธรรมในการจัดสวัสดิการชุมชนเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต: กรณีศึกษาบ้านใหม่ไทยพัฒนา ตำบลหนองตะเคียนบอน อำเภอวัฒนานคร จังหวัดสระแก้ว เป็นการศึกษาวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีวัตถุประสงค์สำคัญเกี่ยวกับ 1) การศึกษากระบวนทัศน์การจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมในเชิงอุดมคติ 2) การศึกษาแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมที่มีอิทธิพลต่อกระบวนการจัดสวัสดิการชุมชนและความสามารถในการเข้าถึงสวัสดิการชุมชนของสมาชิกในชุมชน ตลอดจนกลไกที่ชุมชนใช้ในกระบวนการจัดสวัสดิการชุมชน รวมไปถึง 3) การศึกษารูปแบบการจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิด ความเป็นธรรมที่เหมาะสมกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของสมาชิกในชุมชน สำหรับวิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลของการศึกษาวิจัยครั้งนี้ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 แนวทางหลัก ซึ่งมีเนื้อหาและรายละเอียดดังต่อไปนี้ แนวทางแรก คือ แนวทางการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาค้นคว้าเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะเป็นหนังสือ วารสารวิชาการ วิทยานิพนธ์ และรายงานวิจัย โดยผู้ศึกษา มีจุดมุ่งหมายต่อการนำข้อมูลทุติยภูมิที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดทุนทางสังคม แนวคิดความเป็นธรรม แนวคิดการจัดสวัสดิการชุมชน แนวคิดการพัฒนาคุณภาพชีวิต รวมไปถึงกรณีศึกษาตัวอย่างทั้งภายในและภายนอกประเทศมาทำการสังเคราะห์เพื่อกำหนดเป็นกรอบกระบวนทัศน์ในเชิงอุดมคติ แนวทางที่สอง คือ แนวทางการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาภาคสนามด้วยวิธีการสัมภาษณ์เชิงลึกกับกลุ่มคณะกรรมการเครือข่ายกองทุนสวัสดิการชุมชนระดับชาติ กลุ่มผู้นำชุมชน กลุ่มสมาชิกในชุมชน และกลุ่มตัวแทนจากภาคีเครือข่ายที่ทำงานร่วมกับบ้านใหม่ไทยพัฒนา โดย ผู้ศึกษามีจุดมุ่งหมายต่อการนำข้อมูลปฐมภูมิที่ได้รับจากการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสังเกตปรากฏการณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นในพื้นที่ชุมชนมาวิเคราะห์และเรียบเรียงจนกลายเป็นข้อสรุปเกี่ยวกับกลไก กระบวนการ รวมไปถึงรูปแบบการจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมที่สอดคล้องและเหมาะสมกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของชาวบ้านใหม่ไทยพัฒนา จากการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับประเด็น เรื่อง กระบวนทัศน์การจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมในเชิงอุดมคติ สามารถอภิปรายและสรุปผลการศึกษาได้ว่า ที่ผ่านมาแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมที่ถูกนำมาใช้ในกระบวนทัศน์การจัดสวัสดิการชุมชนยังคงมีลักษณะของการเป็นชุดความรู้ ชุดความเชื่อ และชุดความจริงที่ถูกอธิบาย ผ่านหลักคิดเชิงเดี่ยว อีกทั้งกระบวนทัศน์การจัดสวัสดิการชุมชนที่มีอยู่เดิมยังขาดการเชื่อมโยงจุดร่วมและจุดต่างระหว่างหลักคิดทุนทางสังคมและหลักคิดความเป็นธรรมจากกลุ่มนักคิดที่มีหลากหลายฟากฝั่ง ดังนั้นผู้ศึกษาจึงเห็นว่าควรมีการขยายขอบเขตของแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมที่นำมาใช้สำหรับการสร้างกระบวนทัศน์การจัดสวัสดิการชุมชนในเชิงอุดมคติ เพื่อเป็นการยกระดับและสร้างความเข้มแข็งให้กับการจัดสวัสดิการชุมชนที่ต้องการตอบสนองต่อสภาพปัญหาและความต้องการที่หลากหลายของประชาชนในแต่ละบริบทพื้นที่ หรืออาจกล่าวได้ว่าผู้ศึกษาเห็นว่าควรมีการทบทวนวรรณกรรมและกรณีศึกษาที่เกี่ยวข้องกับแนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมทั้งภายในและภายนอกประเทศ เพื่อทำความเข้าใจและแยกแยะบทบาทที่หลักคิดทุนทางสังคมและหลักคิดความเป็นธรรมแต่ละแบบมีต่อการจัดสวัสดิการชุมชนให้ได้อย่างชัดเจนก่อนเข้าสู่กระบวนการสร้างกระบวนทัศน์ในเชิงอุดมคติ สำหรับการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับประเด็น เรื่อง องค์ความรู้และประสบการณ์ด้านการจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมในเชิงปฏิบัติที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่บ้านใหม่ไทยพัฒนา สามารถอภิปรายและสรุปผลการศึกษาได้ว่า บ้านใหม่ไทยพัฒนา ได้อาศัยความเชื่อเรื่องผีบรรพบุรุษ วัฒนธรรมประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่น สถาบันการศึกษา โครงการ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ โครงการพัฒนาชุมชนจากภาครัฐ และผู้นำชุมชน มาเป็นกลไกสำหรับการสร้างทุนทางสังคมที่เป็นคุณค่าทางจิตใจและจิตวิญญาณ อันประกอบด้วยความไว้วางใจต่อกัน ความเป็นหนึ่งเดียวกัน และความเห็นอกเห็นใจกัน อาจกล่าวได้ว่าคุณค่าทางจิตใจและจิตวิญญาณดังกล่าวเป็นทุนทางสังคมที่เปรียบเสมือนทุนตั้งต้นสำหรับการสร้างความร่วมมือ ความเป็นธรรม และความพร้อมใจกันแลกเปลี่ยนทรัพยากรต่างๆ ผ่านกระบวนการกลุ่ม กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ กระบวนการมีส่วนร่วม และกระบวนการจัดการทุนชุมชน จนสามารถนำไปสู่การบริหารจัดการและการจัดสรรปันส่วนผ่านรูปแบบการจัดสวัสดิการชุมชนด้านรายได้และการประกอบอาชีพ ด้านการศึกษา ด้านนันทนาการ และด้านความมั่นคงปลอดภัยในชีวิต กล่าวโดยสรุปได้ว่ารูปแบบการจัดสวัสดิการชุมชนดังกล่าวได้เข้ามามีส่วนต่อการส่งเสริมและสนับสนุนให้บ้านใหม่ไทยพัฒนาเกิดความเข้มแข็งควบคู่ไปกับการทำให้ชาวบ้านใหม่ไทยพัฒนามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น จากการบูรณาการองค์ความรู้และประสบการณ์เกี่ยวกับการจัดสวัสดิการชุมชนภายใต้แนวคิดทุนทางสังคมและแนวคิดความเป็นธรรมทั้งในเชิงอุดมคติและในเชิงปฏิบัติ ทำให้ผู้ศึกษาสามารถนำชุดข้อมูลดังกล่าวมาสรุปเป็นข้อเสนอแนะได้ทั้งหมด 3 แนวทางหลัก ดังต่อไปนี้ คือ 1) แนวทางการพัฒนาในระดับชุมชน ซึ่งประกอบด้วยการนำเสนอแนวทางการแก้ไขความวิตกกังวลเกี่ยวกับกระบวนการสืบทอดและสานต่อกลไกที่เป็นแหล่งกำเนิดทุนทางสังคมแบบดั้งเดิมของ บ้านใหม่ไทยพัฒนา การส่งเสริมและสนับสนุนการจัดการรายกรณีระดับชุมชน รวมไปถึงการส่งเสริมและสนับสนุนให้เกิดการรวมตัวกันของกลุ่มต่างๆ ในพื้นที่บ้านใหม่ไทยพัฒนา 2) แนวทางการพัฒนาในระดับนโยบาย ซึ่งประกอบด้วยการนำเสนอแนวทางการสร้างดุลยภาพและความชัดเจนด้าน การเกื้อหนุนกันระหว่างระบบสวัสดิการสังคมกับระบบสวัสดิการชุมชน ควบคู่ไปกับการให้ข้อเสนอเชิงนามธรรมเกี่ยวกับการจัดสวัสดิการชุมชนเพื่อสร้างความเข้มแข็งและพัฒนาคุณภาพชีวิตในระดับจุลภาค ข้อเสนอเชิงปฏิบัติการเกี่ยวกับการจัดตั้งคณะทำงานระดับชาติในลักษณะของทีมวิชาการควบคู่ไปกับการเปิดโอกาสให้ชุมชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้เข้ามามีส่วนร่วมต่อการจ้างงานและการจัดสวัสดิการชุมชนโดยตรง รวมไปถึงข้อเสนอเชิงนโยบายเกี่ยวกับการกำหนดข้อเสนอสำหรับกระบวนการของนโยบายด้านสวัสดิการชุมชน และ 3) แนวทางการพัฒนาสำหรับการศึกษาวิจัย ครั้งต่อไป ซึ่งประกอบด้วยการนำเสนอแนวทางการพัฒนาฐานคิดของผู้ศึกษาวิจัยควบคู่ไปกับการพัฒนาประเด็นสำหรับการวิจัยในอนาคต