DOI: 10.17026/ar/rew3q1
title: Archeologisch bureauonderzoek Europaweg Haarlem

description: In opdracht van de gemeente Haarlem heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd. Aanleiding voor het onderzoek is de herinrichting van de Europaweg. Hiervoor zal de bodem geroerd worden tot zeker 1 m – mv. Tevens wordt er een riool aangelegd. Hierbij wordt uitgegaan van een verstoring van ca. 2,5 m -mv met lokaal ter hoogte van bestaande kabels en leidingen diepere bodemingrepen tot 3,8 m -mv.

Het huidige landschap rondom het plangebied is ca. 12.000 jaar gelegen gevormd, vanaf het begin van het warmere Holoceen en het einde van de laatste ijstijd. Het landijs smolt en de zeespiegel steeg. Hierdoor kwam de kustlijn verder landinwaarts te liggen. Door de stijgende grondwaterspiegel werd in lager gelegen delen een dik pakket laagveen (Basisveen) gevormd. 
Ongeveer 7500 jaar geleden (ca. 5500 v. Chr.) had de zee nog een grote invloed op het gebied en is er een dik pakket zandige en kleiïge mariene afzettingen afgezet behorende bij de Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Wormer.
Na 4000 v. Chr. stabiliseerde de zeewaterspiegel en de wind en zee voerden grote hoeveelheden zand aan, waardoor uitgestrekte strandwallen en duinen ontstonden (Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Schoorl/Zandvoort). Door deze strandwallen en de duinen werd een gesloten kustlijn gevormd, op enkele plaatsen doorbroken door de mondingen van rivieren. In Zuid-Kennemerland liggen drie van dergelijke parallelle oude strandwallen. Op de middelste strandwal, die rond 4200 jaar geleden werd gevormd, ontstonden Haarlem en Heemstede. Al vanaf de Steentijd vond op de strandwallen bewoning plaats. De strandwal was tevens geschikt als akkerland. Tussen de strandwallen lagen nattere strandvlakten. Deze landen waren in gebruik als hooiland of weiland. Deze gebieden werden al snel afgewaterd door waterlopen te graven of bestaande waterlopen aan te passen.
In de loop van de tijd trad in de lager gelegen, natte gebieden veengroei op (Formatie van Nieuwkoop, Hollandveen Laagpakket). In de loop van de tijd raakten zelfs de strandwallen overdekt met hoogveen. 
Door het plangebied loopt het Spaarne. Deze rivier is waarschijnlijk rond 2000 v. Chr. ontstaan, zorgde voor de ontwatering van het veen en ontwaterde ook de strandwal. De huidige loop van de rivier is echter smaller dan de oorspronkelijke rivier, waarschijnlijk als gevolg van aanpassingen in de 12e en 13e eeuw. Aan de weerszijden van de rivier is een dunne laag klei aanwezig op het veen, die is ontstaan door de periodieke overstromingen van het Spaarne. Vanaf de late Middeleeuwen lag het gebied weer meer onder invloed van de zee en is vanuit het IJ klei afgezet. Deze klei is op het veen en op de strandwal afgezet. Deze kleilaag wordt de ’Laag van IJe’ genoemd. 

Op basis van de tijdens het bureauonderzoek verzamelde gegevens is een gespecificeerd verwachtingsmodel opgesteld.
Archeologische resten uit het Neolithicum tot en met de Bronstijd zijn potentieel aanwezig in de top van de strandwal vanaf ca. 3,5 tot 4 meter - mv. Uit booronderzoek uit de omgeving van het plangebied blijkt echter dat er in en in de directe omgeving van het plangebied voornamelijk strandvlaktezand aanwezig dat in natte omstandigheden is afgezet. Daarom is de verwachting voor deze resten laag. Lokaal kunnen wel zandopduikingen aanwezig zijn. 
Archeologie uit deze periode wordt vaak gekenmerkt door een humeuze, donkergekleurde laag zand waar fragmenten aardewerk, dierlijk bot of houtskool in voorkomt. Bewoning bestaat uit nederzettingen (huisplaatsen) met een omvang van 200-2500 m2. Hier kan aardewerk, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, en vanaf de metaaltijden ook metaal worden aangetroffen en sporen zoals verkavelings- en erfgreppels, paalgaten, waterputten en afvalkuilen. 


Na deze periode is er soms een dunne laag kleiige getijdenafzettingen afgezet, of er is op het zand veen gevormd. Dit veen is veelvuldig slap en niet veraard. Er kan bewoning op het veen vanaf ca. 2,5 m – mv hebben plaatsgevonden uit de late Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd en vroege Middeleeuwen, echter gezien het veen op de meeste plekken niet veraard is, is deze verwachting tevens laag.
In de top van het veen of op eventueel een dunne laag kleiige getijdenafzettingen zijn archeologische resten mogelijk uit de late Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Gezien het ontbreken van bewoning op historische kaarten en vindplaatsen uit deze perioden is deze verwachting echter laag. Bij diverse booronderzoeken zijn wel ophogingslagen uit de Nieuwe tijd aangetroffen in een pakket boven op het veen, echter werden geen bewoningsresten verwacht, en vond hier voornamelijk ophoging plaats om de grond te verbeteren voor het hoeden van vee, of voor landbouw. 
De kans op archeologische resten van schermutselingen uit de 16e eeuw is op basis van historisch kaartmateriaal klein. Ook resten uit de Tweede Wereldoorlog worden niet verwacht. Er is wel kans op toevalsvondsten uit deze perioden maar deze zijn door middel van archeologisch boor- of proefsleuvenonderzoek niet of nauwelijks op te sporen. 

Aangezien de geplande ingrepen slechts reiken tot het opgebrachte zandpakket wordt voor de herinrichting van de weg geen archeologisch vervolgonderzoek geadviseerd. De bodemingrepen voor de aanleg van de riolering reiken dieper, doorgaans tot 2,5 m – mv. Alleen de werkzaamheden bij de verzinkbakken zullen dieper reiken. Het opgebrachte zandpakket is minimaal 1,5 meter dik, maar gemiddeld 2,5 á 3 meter dik, waardoor tevens de meeste rioleringswerkzaamheden plaats zullen vinden in het ophoogzand. Hierdoor, en gezien de lage archeologische verwachting wordt geen vervolgonderzoek geadviseerd. 

Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden toch onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht (vondstmelding via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). 

De bevoegde overheid neemt op basis van dit rapport een (selectie)besluit. De mogelijkheid bestaat dat dit besluit afwijkt van het door ons opgestelde advies.