DOI: 10.14457/tu.the.2018.914
title: การจัดการพื้นที่ทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์: กรณีศึกษาชุมชนป้อมมหากาฬ กรุงเทพมหานคร

description: การวิจัยเรื่องการจัดการพื้นที่ทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์: กรณีศึกษาชุมชนป้อมมหากาฬ กรุงเทพมหานครเพื่อศึกษาถึงความเข้าใจและบริบทในการจัดการร่วมในพื้นที่สวนสาธารณะของชุมชมดั้งเดิมและกรุงเทพมหานครศึกษาและวิเคราะห์ถึงข้อกฎหมาย และหลักสิทธิชุมชน เพื่อให้ชุมชนดั้งเดิมสามารถจัดการพื้นที่สวนสาธารณะร่วมกับกรุงเทพมหานคร เพื่อศึกษาถึงแนวทางการจัดการร่วมในพื้นที่สวนสาธารณะของกรุงเทพมหานคร โดยมีการเก็บรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์แบบเจาะลึก และการวิเคราะห์ข้อมูลทางทฤษฎีและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งการวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับการเสริมสร้างพลังชุมชน การจัดการตนเองของชุมชนและการมีส่วนร่วมของชุมชน แนวคิดขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมแบบใหม่ แนวคิดสิทธิชุมชน และแนวคิดการจัดการตนเองของชุมชนและการมีส่วนร่วมของชุมชน เป็นแนวทางในการสร้างกรอบแนวคิดในการวิจัย ทั้งนี้ผู้วิจัยได้ใช้วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลจากแหล่งข้อมูลปฐมภูมิ คือการสัมภาษณ์กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญโดยการเลือกตามจุดมุ่งหมาย และการสังเกตแบบมีส่วนร่วม และแหล่งข้อมูลทุติยภูมิ คือ แหล่งข้อมูลที่เกี่ยวกับชุมชนป้อมมหากาฬ และแนวนโยบายของรัฐในการบริหารจัดการชุมชนดั้งเดิมและสวนสาธารณะ ซึ่งรวบรวมได้จาก หนังสือ รายงานวิจัย วิทยานิพนธ์ วารสารทางวิชาการ รวมทั้งข้อมูลออนไลน์ทางอินเทอร์เน็ตของหน่วยงานภาครัฐและเอกชน ผลการวิจัยในครั้งนี้ พบว่า การจัดการพื้นที่วัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ชุมชนป้อมมหากาฬ เพื่อจัดสร้างสวนสาธารณะในการใช้เป็นสาธารณประโยชน์ตามนโยบายของกรุงเทพมหานคร พื้นที่ชุมชนป้อมมหากาฬอยู่ใจกลางพื้นที่เกาะรัตนโกสินทร์มีประวัติศาสตร์ที่ยาวนานและมีวัฒนธรรมที่โดนเด่นในหลายด้านทั้งด้านวิถีชีวิตของผู้คน ศิลปวัฒนธรรม และสถาปัตยกรรมที่มีคุณค่า รวมทั้งเป็นพื้นที่ติดกับแหล่งคมนาคมทางเรือที่ใช้สัญจรเป็นหลักในอดีต จึงเป็นพื้นที่ที่เหมาะแก่การอยู่อาศัยและทำการค้าเป็นอย่างยิ่ง ทำให้มีผู้คนจากต่างถิ่นจำนวนมากใช้พื้นที่ดังกล่าวเป็นที่อยู่อาศัยแต่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่ดิน แต่เมื่อรัฐมีนโยบายปรับปรุงและพัฒนาเกาะรัตนโกสินทร์โดยการเพิ่มพื้นที่สีเขียวและสวนสาธารณะขนาดเล็กจำนวนมาก พื้นที่ชุมชนป้อมมหากาฬเป็นพื้นที่หนึ่งที่อยู่ในแผนการพัฒนาเพื่อสร้างเป็นสวนสาธารณะเพื่อให้ประชาชนทั่วไปใช้ประโยชน์ และจัดระเบียบพื้นที่ให้บริเวณเกาะรัตนโกสินทร์มีความเรียบร้อยสวยงาม ดังนั้นรัฐโดยกรุงเทพมหานครจึงใช้กฎหมายว่าด้วยการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ (ที่ดิน) จากผู้ถือกรรมสิทธิ์ในที่ดินบริเวณชุมชนป้อมมหากาฬ ซึ่งชุมชนได้พยายามที่จะเสนอการจัดการตนเอง ควบคู่กับภาคประชาสังคมและนักวิชาการทางด้านรัฐศาสตร์ สังคมศาสตร์ และนิติศาสตร์ สะท้อนให้เห็นถึงคุณค่าของชุมชนดั้งเดิมที่ควรอนุรักษ์ไว้ให้คู่กับการพัฒนาเกาะรัตนโกสินทร์ตามแผนนโยบายของรัฐ แต่ท้ายที่สุดกรุงเทพมหานครได้ไล่รื้อชุมชนและให้ประชาชนในชุมชนออกจากพื้นที่ชุมชนป้อมมหากาฬ เกิดปัญหาด้านต่างๆ ทั้งด้านที่อยู่อาศัย ด้านการศึกษา ด้านการประกอบอาชีพ ด้านสาธารณสุข และด้านจิตใจอันเป็นผลจากการรู้สึกถึงการไม่ได้รับความเป็นธรรมและเป็นการละเมิดสิทธิ์ในความเป็นมนุษย์สำหรับการเสนอถึงแนวทางที่เป็นไปได้สำหรับการพัฒนาพื้นที่วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์ในเกาะรัตนโกสินทร์เพื่อบริหารจัดการร่วมกันระหว่างรัฐกับชุมชนจากการถอดบทเรียนกรณีการไล่รื้อชุมชนป้อมมหากาฬ พบว่า ต้องปรับปรุงกฎหมายแก้ไขพระราชบัญญัติว่าด้วยการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ พ.ศ. 2530 ให้สอดคล้องกับหลักการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 ในส่วนของการจัดการชุมชนป้อมมหากาฬร่วมกับรัฐ ต้องมีการจัดตั้งองค์กรชุมชน เพื่อทำหน้าที่เป็นศูนย์รวมของชาวชุมชนในการบริหารจัดการพื้นที่ชุมชนร่วมกัน ซึ่งการจัดตั้งองค์กรชุมชน โดยมีกรุงเทพมหานครและภาครัฐ ให้การส่งเสริมให้ชุมชนรวมกลุ่มกันและพัฒนาศักยภาพของชาวชุมชน และการเสนอแนวทางการแก้ไขปัญหากรณีไล่รื้อชุมชนดั้งเดิมเพื่อสร้างเป็นสวนสาธารณะในอนาคต จะต้องเปิดรับฟังความคิดเห็นและสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน ก่อนการดำเนินนโยบายหรือโครงการของหน่วยงานภาครัฐ และมีการชดเชยเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบจากการดำเนินนโยบายและโครงการของรัฐ ตลอดจนการอนุรักษ์ชุมชนดั้งเดิมควบคู่กับการพัฒนาของเมือง กรุงเทพมหานครควรมีการจัดทำแผนการพัฒนาของเมืองควบคู่กับการอนุรักษ์ชุมชนดั้งเดิมโดยต้องคำนึงถึงสัดส่วนที่เหมาะสมระหว่างพื้นที่การพัฒนาของเมืองและพื้นที่การอนุรักษ์ รวมถึงพื้นที่อื่นๆ ด้วย คำสำคัญ: การจัดการพื้นที่ทางวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์, สาธารณประโยชน์, ชุมชนป้อมมหากาฬ กรุงเทพมหานคร