DOI: 10.14457/tu.the.2023.584
title: มาตรการทางกฎหมายในการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออน (li-ion battery)

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มุ่งศึกษาปัญหาเรื่องมาตรการทางกฎหมายในการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ จากการขยายตัวของผู้ใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ทั้งโทรศัพท์มือถือ คอมพิวเตอร์พกพา และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ชนิดอื่น ตลอดจนปริมาณการเพิ่มขึ้นของผู้ใช้งานยานยนต์ไฟฟ้าที่มีแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนเป็นตัวกักเก็บพลังงาน ทำให้ความต้องการใช้งานแบตเตอรี่เพิ่มสูงขึ้นส่งผลโดยตรงต่อปริมาณการใช้แร่ลิเทียม ซึ่งจะถูกนำมาใช้ในกระบวนการผลิตแบตเตอรี่ในอุตสาหกรรม การนำแร่ลิเทียมมาใช้ในกระบวนการผลิตแบตเตอรี่เพื่อตอบสนองต่อความต้องการใช้งานที่เพิ่มสูงขึ้นอาจส่งผลให้เกิดการขาดแคลนแร่ลิเทียมในอนาคต ผลพวงจากปริมาณผลิตภัณฑ์ที่เพิ่มสูงขึ้นตามมาด้วยการเพิ่มสูงขึ้นของปริมาณซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนทั่วโลกรวมถึงประเทศไทย หากการจัดการซากแบตเตอรี่เป็นไปอย่างไม่ถูกวิธีจะส่งผลทำให้สารอันตรายที่เป็นส่วนประกอบภายในแบตเตอรี่ ได้แก่ ลิเทียม แมงกานีส โคบอลต์ รั่วไหลออกสู่สิ่งแวดล้อมจนก่อให้เกิดภาวะมลพิษต่อผู้ที่ได้สัมผัสสารอันตรายดังกล่าว อย่างไรก็ดีจากการศึกษามาตรการทางกฎหมายในการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนในประเทศไทย พบว่า มาตรการทางกฎหมายที่ใช้บังคับอยู่นั้นไม่เพียงพอต่อการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้ง ยังไม่ครอบคลุมถึงการบังคับให้มีการนำเอาแบตเตอรี่ที่หมดอายุการใช้งานแล้วมาถอดแยก เพื่อนำเอาวัตถุดิบซึ่งได้มาจากทรัพยากรธรรมชาติกลับมาใช้ใหม่หรือใช้ซ้ำให้เป็นไปตามแนวทางการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน ดั่งเช่นมาตรการทางกฎหมายของต่างประเทศ ดังนั้นวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงใช้วิธีการศึกษาเปรียบเทียบมาตรการทางกฎหมายในการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนจากประเทศอื่นๆ เช่น กลุ่มประเทศสหภาพยุโรป, ประเทศสหราชอาณาจักร, ประเทศสหรัฐอเมริกา, ประเทศอินเดีย และประเทศสิงคโปร์ เพื่อวิเคราะห์เปรียบเทียบมาตรการทางกฎหมายของแต่ละประเทศ ซึ่งจะนำมาใช้เป็นแนวทางในการพัฒนามาตรการทางกฎหมายในการจัดการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออนในประเทศไทยให้ครอบคลุมการบริหารจัดการตลอดวงจรชีวิตของแบตเตอรี่ลิเทียม รวมไปถึงส่งเสริมให้มีมาตรการทางกฎหมายในการนำซากแบตเตอรี่ไปใช้ซ้ำหรือใช้ใหม่ ซึ่งจะทำให้การบังคับใช้มาตรการทางกฎหมายเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ และเหมาะสมกับบริบท สภาพเศรษฐกิจสังคมของประเทศไทยจากการศึกษาเปรียบมาตรการทางกฎหมายของต่างประเทศ พบว่าในทุกประเทศต่างมีกฎหมายเฉพาะในการจัดการซากแบตเตอรี่ที่หมดอายุการใช้งานโดยเริ่มตั้งแต่กระบวนการเก็บรวบรวม คัดแยก ไปจนถึงกระบวนการกำจัดซากแบตเตอรี่ ซึ่งแต่ละประเทศได้นำเอาแนวคิด Circular Economy หรือหลักเศรษฐกิจหมุนเวียนมาใช้เป็นแนวทางในการจัดการซากแบตเตอรี่ เพื่อเป็นการลดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่อย่างจำกัด ควบคู่ไปกับนำหลักการความรับผิดชอบที่เพิ่มขึ้นของผู้ผลิต (Extended Producer Responsibility : EPR) มาใช้เพื่อบังคับให้ผู้ผลิต ผู้จำหน่าย จะต้องเข้าไปร่วมรับผิดชอบในการจัดการซากแบตเตอรี่ที่ตนเองได้ผลิต หรือจำหน่ายให้แก่ผู้บริโภค ด้วยค่าใช้จ่ายของตนเอง วิทยานิพนธ์ฉบับนี้เห็นด้วยกับมาตรการทางกฎหมายของต่างประเทศ เนื่องจากเป็นมาตรการที่ครอบคลุมในการจัดการซากแบตเตอรี่ที่หมดอายุการใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพตั้งแต่กระบวนการผลิตไปจนถึงตลอดวงจรชีวิตของแบตเตอรี่ ทั้งยังสามารถหมุนเวียนนำเอาวัตถุดิบที่ผ่านการใช้งานแล้วกลับมา reuse หรือ recycle ได้อีก อันเป็นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติได้อย่างมีประสิทธิภาพเพื่อลดปัญหาการขาดแคลนของแร่ลิเทียมที่เป็นวัตถุดิบสำคัญที่ใช้ในกระบวนการผลิตแบตเตอรี่ และยังเป็นการลดปริมาณขยะที่จะต้องถูกนำไปกำจัด ณ สถานที่ปลายทาง เพื่อเป็นการป้องกันภาวะมลพิษที่อาจเกิดขึ้นกับสิ่งแวดล้อมและสุขภาพอนามัยของประชาชน นอกจากนี้ยังเป็นการทำให้ผู้ผลิต หรือผู้จำหน่ายต้องเข้ามาร่วมรับผิดชอบกับการจัดการซากแบตเตอรี่ของตน เพื่อเป็นการลดภาระและค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้นแก่หน่วยงานรัฐ ดังนั้นประเทศไทยจึงควรพัฒนามาตรการทางกฎหมายเพื่อใช้บังคับการซากแบตเตอรี่ลิเทียมไอออน ด้วยวิธีการผนวกรวมเข้าไปกับ (ร่าง) พระราชบัญญัติการจัดการซากผลิตภัณฑ์เครื่องใช้ไฟฟ้าและอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. ... ที่จัดทำโดยกรมควบคุมมลพิษ โดยกำหนดให้ผู้ผลิตและผู้จำหน่ายต้องเข้าไปมีส่วนร่วมในการรับผิดชอบในการจัดการซากแบตเตอรี่ของตนตั้งแต่กระบวนการออกแบบ ไปจนตลอดวงจรชีวิตของแบตเตอรี่ ควบคู่ไปกับการนำเอาแนวคิด Circular Economy หรือเศรษฐกิจหมุนเวียน มาปรับใช้กับมาตรการทางกฎหมายโดยห้ามมิให้นำเอาซากแบตเตอรี่ที่ยังไม่ผ่านกระบวนการบำบัดและรีไซเคิลไปกำจัดโดยทันที เพื่อเป็นการหมุนเวียนวัตถุดิบที่ผ่านกระบวนการกู้คืนวัตถุดิบแล้วกลับมา reuse หรือ recycle อันเป็นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน ทั้งนี้ยังต้องมีการกำหนดเป้าหมายในการกู้คืนวัตถุดิบมาใช้เพื่อ reuse หรือ recycle เพื่อเป็นการกระตุ้นให้ผู้ผลิตจำต้องดำเนินการให้เป็นไปตามเป้าหมายที่ได้กำหนด ซึ่งผู้ผลิตจะต้องจัดทำบันทึกข้อมูลปริมาณซากแบตเตอรี่ที่ได้เก็บรวบรวม จำนวนซากแบตเตอรี่ที่ถูกส่งไปบำบัด ปริมาณวัตถุดิบที่สามารถกู้คืนได้จากการบำบัด ปริมาณการรีไซเคิล รวมไปถึงปริมาณที่ถูกส่งไปกำจัด ณ สถานที่กำจัดปลายทาง เพื่อให้รัฐสามารถเข้าไปตรวจสอบเพื่อกำหนดให้เป็นไปตามเป้าหมายที่รัฐเป็นผู้กำหนด