DOI: 10.17026/ar/vcefpl
title: Archeologische Begeleiding ‘Plangebied Boterbeurs', Wijnstraat 158 - 160, Dordrecht, Gemeente Dordrecht

description: De Archeologische Opgraving, variant Archeologische Begeleiding, is uitgevoerd in het kader van de vergunningprocedure voor de verbouwing van het gebouw van de voormalige Boterbeurs, ter plaatse van de Wijnstraat 158 - 160 te Dordrecht (zie Afbeelding 1 t/m 4). In dit in 1841 gebouwde Rijksmonument werden vijf nieuwe wooneenheden gerealiseerd. 

De belangrijkste bodemverstoring betrof de uitbreiding van de bestaande kelder, met een oppervlakte van circa 42 m², waarbij graafwerkzaamheden zijn uitgevoerd tot een diepte van circa 2.0 - 2.8 meter beneden het vloerniveau (= peil), ofwel tot circa 1.0 - 0.2 meter +NAP. In het onderzoeksgebied is daarbij een gezamenlijke entree (trap en gang) aangelegd naar de al bestaande, voormalige schuilkelder uit 1940. 

Op de kaart van het vigerende ‘Bestemmingsplan Binnenstad’ wordt ter plaatse van het plangebied een zone weergegeven met een archeologische dubbelbestemming (Waarde Archeologie). Voor een dergelijke zone geldt op basis van artikel 16 van de bestemmingsplanregels een onderzoeksverplichting wanneer daar in het kader van de verlening van een omgevingsvergunning bodemverstoringen worden voorzien met een oppervlakte van meer dan 30 m² en met een diepte van meer dan 0.3 meter beneden het maaiveld. In het kader van de vergunningprocedure voor de planontwikkeling moest dan ook een Archeologisch Bureauonderzoek worden uitgevoerd, als eerste stap in de Archeologische Monumentenzorgcyclus. Dit onderzoek is uitgevoerd door het Team Archeologie van de Gemeente Dordrecht. 

Op basis van het Archeologisch Bureauonderzoek is geconcludeerd dat er als gevolg van de voorziene graafwerkzaamheden archeologische waarden verloren zouden kunnen gaan en is - vanwege de beperkte oppervlakte en diepte van de voorziene bodemverstoringen - geadviseerd om archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren door middel van een Archeologische Begeleiding (Gemeente Dordrecht, Archeologisch Advies 16A54, mei 2016). Aangezien een Inventariserend Veldonderzoek ter plaatse van het plangebied niet mogelijk was, is door de gemeente bepaald dat de graafwerkzaamheden onder Archeologische Begeleiding moesten worden uitgevoerd. Dit valt conform de BRL SIKB 4000 Archeologie (Versie 4.0) onder het Protocol 4004 Opgraven, variant Archeologische Begeleiding.

Op basis van de op 29 augustus 2017 door SOB Research opgestelde offerte heeft Groeneweg Van der Meijden Architecten op 4 september 2017, namens de heer R. van der Wal, aan SOB Research opdracht verleend om het archeologisch onderzoek uit te voeren. Na de opdrachtverlening is eerst gewerkt aan de voorbereiding en planning van het onderzoek. Het veldonderzoek is uitgevoerd in de periode van 13 t/m 20 oktober 2017.

Het betrof een inpandige locatie. De huidige bebouwing, de Boterbeurs dateert uit 1841. Op basis van het Bureauonderzoek waren onder het maaiveld/ de vloer ter hoogte van het deel Wijnstraat 158 de resten te verwachten van ophooglagen uit de periode van de 13de eeuw t/m de 19de eeuw, resten van bebouwing van het huis Nijmaghen, uit de 14de eeuw/ het begin van de 15de eeuw, resten van de Wijnkoperskapel uit de 15de eeuw/ 16de eeuw en resten van de Engelse Kerk uit de 17de / 18de eeuw.




Op basis van de Archeologische Opgraving, variant Archeologische Begeleiding kunnen de volgende conclusies worden getrokken:

- De bodem bestond tot de ontgraven diepte uit antropogene (ophoog)lagen. Er zijn twee bodemprofielen getekend en beschreven (zie Afbeelding 15 t/m 18). Onder de 19de-eeuwse funderingen van de Boterbeurs uit 1841 werd een gemengde laag aangetroffen met bruingrijze klei met zand, met opvallend veel rode brokken baksteenpuin, die vermoedelijk de weerslag vormt van de afbraak van de laatmiddeleeuwse kapel en de Engelse kerk. Daaronder werden grijze kleilagen met humeuze bandjes aangetroffen, ophooglagen uit de Late Middeleeuwen met aardewerkfragmenten uit de 13de t/m de 15de-eeuw en enkele oudere fragmenten uit de 11de en 12de eeuw. 

- In totaal werden 10 sporen gedefinieerd. Een deel daarvan betrof de funderingen van de Boterbeurs uit 1841. In de zuidelijke helft van de opgravingsput werd een minimaal 6 meter lange en 1.5 meter brede fundering aangetroffen (Spoor nr 1; zie Afbeelding 25 en 26). Op basis van de constructie, het baksel en het baksteenformaat, kan deze fundering worden gedateerd in de 14de eeuw/ het begin van de 15de eeuw. Onduidelijk is tot welk bouwwerk deze fundering behoorde, maar het is verleidelijk om de fundering te koppelen aan de bebouwing van een woonhuis in de 14de/ 15de eeuw, dat hier voorafgaand aan de bouw van de Wijnkoperkapel in de 15de eeuw aanwezig moet zijn geweest. In een register uit 1419 wordt hier het huis Nijmaghen vermeld. Tijdens een latere fase lijkt de fundering (lokaal) aan het eind van de 15de eeuw/ het begin van de 16de eeuw te zijn hersteld. Midden in de opgravingsput werd in Profiel 1 een forse kuil gedocumenteerd (zie Afbeelding 15 en 16), die zich op het eindvlak aftekende als rond spoor, met een diameter van 1.1 meter (zie Afbeelding 25). Op basis van de drie aardewerkvondsten kan de opvulling van deze kuil/ waterput worden gedateerd in de 15de eeuw. Aan de westzijde van de opgravingsput is nog een fundering (Spoor nr. 6; zie Afbeelding 22 en 24) aangetroffen, die wordt gedateerd in de 15de eeuw. De lengte kon niet worden vastgesteld, omdat deze fundering doorliep tot buiten de opgravingsput en aan de zuidzijde en noordzijde werd doorsneden door de fundering van de Boterbeurs. Deze fundering zal aan de onderzijde meer dan 2 meter breed zijn geweest. Vermoedelijk betreft het de fundering van een zwaarder uitgevoerde voorgevel, mogelijk van de Wijnkoperskapel. Daarnaast werden een uitbraakspoor (Spoor nr. 9) en een restant van de onderste laag van een fundering (Spoor nr. 5) vermoedelijk uit de 16de eeuw aangetroffen. In het derde vlak werden nog resten van een houten vloer aangetroffen (Spoor nr. 10), met een bewaard gebleven oppervlak van 1.7 bij 1.7 meter. Het lijkt het een restant te zijn van een vloer van oudere bebouwing. In Vlak 1 werden ook de resten van een bakstenen vloertje gevonden, met een opstaande rand (Spoor nr. 8). De bewaard gebleven lengte bedroeg 1.9 meter, de breedte 0.9 meter. Vermoedelijk is aan de noordzijde een tweede geschakelde vloer aanwezig geweest. Daar was de kelder echter bijna volledig vergraven bij de bouw van de Boterbeurs. Op basis van de gebruikte bakstenen kan de constructie worden gedateerd in de 17de/ 18de eeuw. Het lijkt te gaan om het onderste restant van een ondiepe grafkelder, die grotendeels is verstoord bij de bouw van de Boterbeurs. Bij de opgraving zijn 20 fragmenten van menselijk bot aangetroffen, weliswaar als losse vondst. Uit de historische informatie is bekend dat er in de 17de eeuw in de Engelse kerk werd begraven.

- Er werden 133 vondsten aangetroffen: 66 aardewerkfragmenten, 21 fragmenten/ stuks keramisch bouwmateriaal, 10 vondsten van natuursteen, 20 fragmenten van menselijk botmateriaal en 16 fragmenten van dierlijk botmateriaal. Het overgrote deel van de vondsten is afkomstig uit ophogingslagen en lagen, die verband houden met de sloop van de oude bebouwing voor de bouw van de Boterbeurs in 1841. 

De oudste aardewerkfragmenten dateren uit de periode van de 11de eeuw tot de eerste helft van de 13de eeuw, een fragment van Andenne aardewerk, een fragment van een kogelpot, een fragment van Paffrath aardewerk en een fragment van Pingsdorf aardewerk (zie Afbeelding 28). Er werd een redelijk grote hoeveelheid fragmenten (23 stuks) van Protosteengoed aangetroffen (zie Afbeelding 28 en 29). Deze fragmenten dateren uit de periode 1225 - 1300 na Chr. Het betreft voornamelijk fragmenten van drink- of schenkkannen, die uit het Rijnland zijn geïmporteerd. Uit de tweede helft van de Late Middeleeuwen, uit de periode 1250 - 1500, dateren vondsten van Steengoed, Roodbakkend aardewerk en een enkel fragment van Grijsbakkende aardewerk. 
In de kuil/ waterput (Spoor nr. 4), werden fragmenten van een steengoed kan uit Raeren (1400 - 1500), een drinkschaaltje uit Siegburg (1350 - 1450), een kan van Protosteengoed (1225 - 1300) en van een steengoed kan uit Siegburg (1350 - 1450) aangetroffen (zie Afbeelding 30 en 31). Op basis van dit aardewerk kan worden bepaald dat de kuil/ waterput rond 1450/ 1500 buiten gebruik is geraakt. In een ander deel van de opgravingsput werden enkele jongere aardewerkfragmenten aangetroffen. Het betreft een fragment Industrieel witbakkend aardewerk uit de periode van 1830 - 1910 en twee fragmenten van een mineraalwaterfles uit de periode van 1775 - 1890 (zie Afbeelding 31). Deze vondsten kunnen worden gerelateerd aan de bouw van de Boterbeurs in 1841. 

- Er zijn in totaal twaalf bakstenen, fragmenten van bakstenen, van drie daktegel, van een dakpan, van drie wandtegels en delen van twee plavuizen geborgen. De bakstenen zijn verzameld als baksteenmonster uit de funderingen en ander muurwerk om het muurwerk te dateren. Er zijn acht fragmenten leisteen, een fragmentje kalkzandsteen, vermoedelijk Arduinsteen, dat mogelijk onderdeel is geweest van een grafsteen en een smal brok tufsteen gevonden.

- Er zijn 20 fragmenten van menselijk botmateriaal aangetroffen. Deze zijn niet in sporen aangetroffen, maar allemaal geborgen als ‘losse vondsten’ bij de aanleg van de vlakken. Uit de historische informatie is bekend dat er in de 17de eeuw in de Engelse kerk werd begraven. Het menselijk botmateriaal kan dus met enige zekerheid aan deze begravingen worden toegewezen. Uit de resten van de grafkelder (Spoor nr. 8) mag worden opgemaakt dat het botmateriaal afkomstig is van mensen die ter plaatse zijn begraven. Het botmateriaal is echter als gevolg van latere graafwerkzaamheden vergraven en in ophooglagen terecht gekomen. Vermoedelijk zijn de graven bij de bouw van de Boterbeurs in 1841 merendeels geruimd en verstoord geraakt. Er zijn 16 fragmenten dierlijk botmateriaal aangetroffen. Opvallend is dat het dierlijk botmateriaal merendeels in dezelfde lagen is gevonden als het menselijk botmateriaal. 

- Zowel op basis van het aspect fysieke kwaliteit, alsook op basis van het aspect inhoudelijke kwaliteit moeten de aangetroffen archeologische resten als behoudenswaardig worden aangemerkt. Rondom en onder de nu ontgraven kelder is het grootste en waarschijnlijk ook belangrijkste deel van deze archeologische vindplaats nog in situ behouden gebleven.