DOI: 10.17026/dans-xk3-389x
title: Arnhem, Plangebied Stadsblokken- Meinerswijk
title: Archeologisch bureauonderzoek en Inventariserend veldonderzoek (verkennende fase)

description: &lt;p&gt;Het plangebied bevindt zich in het midden-Nederlandse rivierengebied, op de overgang van het Veluwemassief naar het lager gelegen dal van de Nederrijn. Het gebied bevond zich gedurende het holoceen en dan met name vanaf de ijzertijd, in een zeer dynamisch gebied waar de rivier tot aan de bedijking alle ruimte had om te meanderen. Hierbij heeft de rivier het sediment van het onderliggende oude landschap geërodeerd. Eventueel aanwezige oudere vindplaatsen zijn hierbij opgeruimd. De Nederrijn is sinds de ijzertijd actief. Wat betreft de ouderdom van de afzettingen kunnen op het terrein derhalve archeologische resten aanwezig zijn uit de periode vanaf de ijzertijd tot heden. Binnen het plangebied zijn tot op heden vondsten bekend uit de Romeinse tijd tot en met de nieuwe tijd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Binnen het plangebied heeft gedurende de nieuwe tijd, maar mogelijk al vanaf de late middeleeuwen, veel industriële activiteit plaatsgevonden. Met name de aanwezigheid van verscheidene steenfabrieken heeft een grote impact gehad op het landschap en eventueel aanwezige archeologische resten. Ten behoeve van de steenfabrieken zijn grote delen van het plangebied afgeticheld, waarbij de klei in sommige delen tot op het beddingzand is afgegraven. Sommige van deze afgetichelde delen van het landschap zijn gedurende latere perioden weer opgehoogd met stort, puin of zand. Gedurende het vierde kwart van de vorige eeuw heeft men in het gebied tevens zand gewonnen. Hierbij zijn de verscheidene binnen het plangebied aanwezige plassen ontstaan. Ter plaatse van deze zandwinningsplassen is de bodem dermate diep ontgraven, dat hier geen archeologische resten meer verwacht hoeven te worden. In de overige delen van het plangebied is het niet op voorhand duidelijk of de gebieden dermate zijn verstoord dat ook eventueel aanwezige archeologische resten niet meer aanwezig zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Sommige historische relicten zijn nu nog in het landschap als zodanig herkenbaar. Het gaat hierbij om sluizen, dijken en wegen en dergelijke. Sommige uit historisch kaartmateriaal bekende bebouwing is inmiddels lang geleden afgebroken. Hiervan kunnen echter nog restanten in de bodem aanwezig zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het gebied is gedurende de Tweede Wereldoorlog onderdeel geweest van verscheidene oorlogsactiviteiten, waarvan operatie Market Garden wel de bekendste is. Ook deze activiteiten hebben mogelijk sporen achter gelaten in het landschap die nu niet meer als zodanig herkenbaar zijn, maar nog wel aanwezig zijn. Dat geldt eveneens voor restanten van bouwwerken behorende tot de IJssellinie, gebouwd gedurende de beginjaren van de Koude Oorlog.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Om de verwachting op overblijfselen in de (ondiepe) ondergrond uit het verleden inzichtelijk te maken, is voor het gehele plangebied een verwachtingskaart gemaakt. Hierbij is gekeken naar het oorspronkelijke landschap, maar tevens naar beschikbare gegevens aangaande menselijke activiteiten zoals beschreven in voorgaande paragraven. Dit heeft geresulteerd in de verwachtingskaart zoals weergegeven in bijlage 9. Hieronder volgt per legendaeenheid een korte beschrijving.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Archeologische Waarden&lt;br&gt;Voor deze delen binnen het plangebied is het op basis van de reeds bekende&lt;br&gt;archeologische gegevens zeker dat er belangrijke archeologische waarden in de&lt;br&gt;grond aanwezig zijn. Het betreft de twee binnen het plangebied aangewezen archeologische Rijksmonumenten. Rijksmonumenten zijn terreinen met bijzondere archeologische waarden van nationaal belang. Deze terreinen staan op de Archeologische Monumenten Kaart ingedeeld bij de categorie ‘Terreinen van zeer hoge archeologische waarde’. Zij zijn tevens vanwege hun uitzonderlijke waarde door het Rijk aangewezen als wettelijk beschermd archeologisch monument op basis van de Monumentenwet 1988.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Hoge verwachting &lt;br&gt;Het gedeelte van het plangebied gelegen op matig hoog tot hoog gelegen kronkelwaardafzettingen heeft een hoge verwachting toegekend gekregen op het voorkomen van vindplaatsen uit de periode ijzertijd – nieuwe tijd. Deze gebieden lagen dermate hoog dat ze met uitzondering van zeer hoge waterstanden gevrijwaard bleven van overstromingen. Hiermee vormden het geschikte gebieden voor menselijke activiteiten. Daarbij komt dat dit gebied sinds de bedijking gedurende de middeleeuwen geheel gevrijwaard bleef van overstromingen (met uitzondering van toevallige ‘events’ als dijkdoorbraken).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Lage verwachting &lt;br&gt;Het gedeelte van het plangebied gelegen op matig hoog gelegen kronkelwaardafzettingen die buitendijks gelegen zijn heeft een lage verwachting toegekend gekregen op het voorkomen van vindplaatsen uit de periode ijzertijd – nieuwe tijd. Deze gebieden lopen tot op de dag van vandaag onder water bij hoge waterstanden en zijn daarmee minder geschikt voor menselijke activiteiten. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Lage verwachting, maar met kans op aan water gerelateerde vondsten &lt;br&gt;De voormalige restgeulen van de Nederrijn hebben een lage verwachting wanneer het gaat om de aanwezigheid van nederzettingen uit de periode dat de geul nog actief was. Echter, binnen dergelijke geulen kunnen wel degelijk vondsten aanwezig zijn. Hierbij moet gedacht worden aan bijvoorbeeld scheepswrakken. De vondst van een aantal van dergelijke wrakken tijdens zandwinningswerkzaamheden in het recente verleden is hier een overtuigend bewijs van. Naast de mogelijke aanwezigheid van scheepswrakken moet ook gedacht worden aan de aanwezigheid van (resten van) sluizen, maar ook de brughoofden van de schipbrug, veerpont, kribben, strekdammen e.d. Hierbij dient te worden opgemerkt dat dit over het algemeen moeilijk te prospecteren vondsten betreffen, aangezien moeilijk te voorspellen is waar dergelijk vondstmateriaal aanwezig is (indien überhaupt aanwezig).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Geen verwachting &lt;br&gt;Ter plaatse van de zandwinningsplassen is de bodem tot dermate grote diepte ontgraven, dat hier geen archeologische resten meer te verwachten zijn.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bebouwing &lt;br&gt;Op basis van historisch kaartmateriaal is de bebouwing binnen het plangebied zo goed mogelijk in beeld gebracht. In bijlage 4 is dit visueel weergegeven. Gezien het feit dat hier bebouwing heeft gestaan, wordt aan deze gebieden een hoge verwachting toegekend op resten van deze bebouwing. Op basis van het historische kaartmateriaal is het mogelijk gebleken de bebouwing in vier categorieën onder te verdelen. Het betreft bebouwing uit de periode voor 1600, de periode 1600-1700, 1700-1800 en 1800-1950.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Bedrijfsterreinen&lt;br&gt;Op basis van historisch kaartmateriaal zijn binnen het plangebied verscheidene bedrijfsterreinen in kaart gebracht. Ook dit is in bijlage 4 visueel weergegeven. Gezien het feit dat hier bebouwing heeft gestaan en bedrijfsactiviteiten hebben plaatsgevonden, wordt aan deze gebieden een hoge verwachting toegekend op resten van deze bedrijvigheid. Op basis van het historische kaartmateriaal is het mogelijk gebleken de bedrijfsterreinen in twee categorieën onder te verdelen. Het betreft bedrijfsterrein uit de periode 1600-1700 en 1800-1950.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;WOII&lt;br&gt;Op basis van gedegen archiefonderzoek zijn verscheidene relicten uit de Tweede Wereldoorlog in kaart gebracht. Deze zijn weergegeven in bijlage 5. Van deze relicten kunnen mogelijk nog sporen aanwezig zijn in de (ondiepe) ondergrond. Vandaar dat aan de locaties waar deze relicten worden verwacht een hoge verwachting is toegekend op het voorkomen van aan WOII gerelateerde vondsten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Koude Oorlog&lt;br&gt;Op basis van gedegen archiefonderzoek zijn verscheidene relicten gerelateerd aan de IJssellinie in kaart gebracht. De locatie van deze relicten behorend tot de IJssellinie, gebouwd gedurende de eerste fase van de Koude Oorlog, zijn weergegeven in bijlage 6. Van deze relicten kunnen mogelijk nog sporen aanwezig zijn in de (ondiepe) ondergrond. Vandaar dat aan de locaties waar deze relicten worden verwacht een hoge verwachting is toegekend op het voorkomen van aan de IJssellinie gerelateerde vondsten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Cultuurhistorische elementen&lt;br&gt;Op basis van de analyse van historisch kaartmateriaal, met name de kadastrale kaart van circa 1832, is een groot aantal historische elementen geïdentificeerd. Het betreft locaties van sluizen, bruggen, wegen, watergangen en dijken. Het overgrote deel van deze elementen dateert uit de nieuwe tijd. &lt;br&gt;Afgegraven, opgehoogde en verstoorde gebieden&lt;br&gt;Middels een AHN-studie is het mogelijk om opvallende laagtes en of hoogtes met scherpe begrenzingen en lineaire structuren in het landschap te traceren. Voor het vervaardigen van een goede verwachtingskaart is het uiteraard van belang om een inventarisatie te maken van dergelijke (bekende) bodemverstoringen. Op dergelijke plekken kan het bodemarchief dermate verstoord zijn geraakt dat eventuele archeologische vindplaatsen geheel of gedeeltelijk zijn verstoord. Dergelijke locaties zijn op de verwachtingskaart weergegeven aangezien de verstoringen van invloed kunnen zijn op de verwachting.&lt;/p&gt;