DOI: 10.17026/ar/symi4z
title: De nieuwe geomorfogenetische kaart van nijmegen-noord en nabije omgeving

description: Met de realisatie van de VINEX-locatie Waalsprong en de grootschalige dijkteruglegging in het kader van het programma Ruimte voor de Rivier heeft het landschap van Nijmegen-Noord de afgelopen 20 jaar een ware metamorfose ondergaan. Vanaf het eerste begin is de planontwikkeling samengegaan met intensief archeologisch onderzoek. Samenhangend met de complexe geologische gesteldheid had dit onderzoek een sterk landschappelijke insteek. Vanaf de eerste karteringen al in de jaren ’90 van de vorige eeuw was het namelijk duidelijk dat het hier een zeer complex rivierenlandschap betrof, waarvan maar heel mondjesmaat de precieze ontstaanswijze kon worden achterhaald. In 2007-2008 is bij gelegenheid een eerste overzichtskaart gemaakt waarin alle gefragmenteerde veldkennis is gebundeld tot een samenvattend overzicht van de geomorfogenetische gesteldheid van het gebied (Lodiers 2008, fig. 1.1). Bij het opstellen van deze kaart moesten veel aannames worden gedaan. Met name ontbrak het aan voldoende dateringen en gedetailleerde profielwaarnemingen. 
Tijdens de hierna volgende talrijke nieuwe archeologische proefsleufonderzoeken en opgravingen tot aan afronding van dit grootschalige archeologisch veldonderzoek in 2020, is er opnieuw veel nieuwe landschappelijke informatie verzameld. Zo is er onder andere een grote inhaalslag gemaakt ten aanzien van het dateringsonderzoek, waardoor de ouderdom van de verschillende landschapseenheden veel nauwkeuriger kon worden bepaald. Dit heeft geresulteerd in een veel genuanceerder beeld van de genese van het gebied. Sommige van de hypothesen over ouderdom en ontstaanswijze uit 2008 konden beter worden onderbouwd en getoetst, andere dienden met de nieuwe gegevensbasis radicaal te worden bijgesteld. Tevens kon aan de hand van de nieuwe gegevens de begrenzing van kaarteenheden worden verbeterd. Met name in de zone ten zuiden en westen van de dorpskern van Lent heeft het gravend onderzoek van de afgelopen jaren een totaal nieuwe beeld opgeleverd van de paleogeografische hoofdstructuren.
Aansluitend op de afronding van het grootschalig archeologisch onderzoek in 2020, is door de gemeente Nijmegen het programma ‘synthese AMZ-onderzoek Waalsprong’ opgestart. In dat kader is de vervaardiging van een nieuwe geomorfogenetische kaart van Nijmegen-Noord als praktisch uitgangspunt genomen voor de bundeling en presentatie van alle opgedane kennis over de landschappelijke ontwikkelingen. 
De kaart geeft samen met de toelichting inzage in de meest actuele en gedetailleerde kennis van de vormingsgeschiedenis van het landschap, van de ruimtelijke verbreiding van voorkomende geomorfogenetische eenheden, en van de tijdsdiepte die deze gezamenlijk omvatten. De synthese van landschappelijke gegevens heeft geresulteerd in een paleogeografisch model waarin in stappen-door-de-tijd vanaf het Laatglaciaal de ontwikkeling van de riviervlakte inzichtelijk is gemaakt. Deze stappen zijn geënt op de algemene, meest actuele kennis omtrent de paleogeografische ontwikkelingen van dit deel van de Rijndelta. Deze komt in hoge mate op conto van het reeds decennia durende onderzoeksprogramma van de Universiteit Utrecht, die inhoudelijk heeft geparticipeerd in deze synthese.
Het eindproduct is een kaart waarop de huidige gesteldheid van het landschap is weergegeven, als schakering van kaarteenheden van oplopende ouderdom en wisselende ontstaanswijze (genese). De vele generaties bochtige rivierlopen die het gebied hebben gevormd zijn zo inzichtelijk gemaakt. De kaart benadrukt de grote tijdsdiepte die het landschap van Nijmegen-Noord beslaat. Het is lastig om op alleen de hoofdkaart goed te zien wanneer rivierlopen achtereenvolgend actief waren, en hoe het landschap zich fasegewijs heeft ontwikkeld. Uit de oudere perioden zijn immers slechts fragmenten van het rivierenlandschap bewaard gebleven, en van meanderende lopen is alleen de laatste ligging op het moment van afsnijding bewaard gebleven. In deze toelichting zijn daarom drie series paleogeografische kaarten opgenomen, die de ontwikkelingsgeschiedenis als stappen door de tijd weergeven: een regionale tijdreeks, een tijdreeks voor Nijmegen-Noord en een tijdreeks voor het zuidelijke deel voor de periode late ijzertijd-vroege middeleeuwen.6
Na ruim 25 jaren van archeologisch en paleolandschappelijk onderzoek is de destijds vrijwel ontwarbare knoop van dit zeer complexe deel van het rivierenlandschap dan toch in hoge mate ontrafeld, hoewel er op een hoger detailniveau natuurlijk nog altijd vragen openliggen voor verder onderzoek. Voor het beleid ten aanzien van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) binnen de gemeente Nijmegen kan de kaart mede als onderlegger worden gebruikt bij het opstellen van archeologische verwachtingen en (selectie-)adviezen in het kader van vergunningverlening. De kaart biedt inzage in de ouderdom van afzettingen en daarmee in de ouderdom van te verwachten archeologische resten. De kaart vormt daarnaast een uitgangspunt voor toekomstig archeologisch en landschappelijk onderzoek in het studiegebied. 
De kaart is daarbij geen star document maar een instrument om de landschappelijke ontwikkelingen verder te kunnen detailleren.