DOI: 10.17026/ar/wvggut
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de aanleg van een zwemvijver aan de Achterste Hoeve 2 te Kaatsheuvel, gemeente Loon op Zand

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen verricht binnen een plangebied aan de Achterste Hoeve 2 te Kaatsheuvel. Op de locatie aan de Achterste Hoeve 2 is een hoeve. Men is voornemens om ten zuiden van deze hoeve een zwemvijver aan te leggen, welke een variërende diepte tussen de 1,5 en 2,5 m-mv zal krijgen (Afbeelding 2). Het onderhavige plangebied is momenteel in gebruik als grasland/weiland.

Doel van het archeologisch vooronderzoek was vast te stellen of er in het plangebied sprake is (of kan zijn) van archeologische resten die door de ingrepen verstoord dreigen te worden en, indien mogelijk, uitspraken te doen over de waarde hiervan in termen van fysieke en inhoudelijke kwaliteit zoals zeldzaamheid en gaafheid. Hiertoe is eerst een bureauonderzoek verricht, waarbij voor het plangebied een specifiek archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld. Vervolgens is deze verwachting in het veld getoetst door middel van een verkennend/karterend booronderzoek. Op basis van de resultaten van het onderzoek is tenslotte een advies geformuleerd in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4002 Bureauonderzoek en protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek. Per 28 april 2017 is Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie binnen BRL 4000 gecertificeerd voor alle werkprotocollen op het gebied van archeologisch (voor)onderzoek en het opstellen van Programma’s van Eisen.

Het plangebied heeft op basis van het bureauonderzoek een hoge archeologische verwachting op het aantreffen van archeologische vondsten en sporen vanaf het Laat-Paleolithicum/Neolithicum tot aan de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd. Volgens de bodemkaart (Kaart 2b) bevindt zich binnen het plangebied een dik cultuurdek (hoge zwarte enkeerdgrond). Bij een hoge enkeerdgrond is de aanrijkingshorizont minimaal 50 centimeter dik. Eventuele archeologische sporen en vondsten kunnen hieronder goed geconserveerd zijn gebleven, aangezien dit te diep is voor de moderne ploegdiepte. 

De mogelijke archeologische sporen en vindplaatsen kunnen uiteenlopen van tijdelijke jachtkampjes van jager-verzamelaars uit het Laat-Paleolithicum/Neolithicum tot nederzettingsterreinen en sporen van landgebruik/verkaveling uit de periode vanaf het Neolithicum/Bronstijd tot aan de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd. Tot de eerste vondstcategorie behoren voornamelijk vondsten van bewerkt vuursteen; tot de tweede categorie behoren o.a. grondsporen van structuren zoals boerderijen, bijgebouwen, sloten, greppels en afvalkuilen, en vondsten van o.a. aardewerk, bot en metaal. Deze resten kunnen worden aangetroffen op de overgang tussen het cultuurdek en de natuurlijke ondergrond. 

In de top van het dekzand kunnen eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit het Laat-Paleolithicum t/m de Vroege-Middeleeuwen verwacht in het begraven podzolprofiel. Eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd worden verwacht onderin het eerddek en de top van het dekzand. Archeologische sporen kunnen zich bevinden tot ongeveer 25 cm in de top van de C-horizont.

De kans bestaat dat de vondstenlaag is opgenomen onderin de eerdlaag; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen de eerdlaag en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool. In het eerddek kunnen aardewerkfragmenten uit de IJzertijd en Romeinse tijd aanwezig zijn. Dit betreffen dus geen in situ archeologische resten, omdat deze van een andere locatie zijn meegevoerd ten tijde van het opbrengen van het eerddek (verstoorde context).

Concrete aanwijzingen voor historische bebouwing uit de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd binnen het
plangebied zijn niet aangetroffen, maar kunnen ook niet geheel worden uitgesloten. De kans op de aanwezigheid van archeologische resten gerelateerd aan bewoning en landgebruik van dit gehucht
wordt, gezien de afstand tot de kern van de Achterste Hoeve, als middelhoog ingeschat. Het gehucht dateert waarschijnlijk uit de vroege 19e eeuw en heeft, gezien de ontginning vanaf de late 18e eeuw in dit gebied, geen lange voorgeschiedenis gekend.
Eventuele sporen van bewoning of landgebruik/verkaveling kunnen op of vlak onder het maaiveld
worden aangetroffen. Het agrarisch grondgebruik sinds tenminste het begin van de 19e eeuw kan mogelijk van invloed zijn geweest op de conservering van eventuele archeologische sporen en vindplaatsen.

Deze verwachting kan als volgt worden samengevat:

1. Datering
Een hoge verwachting op archeologie vanaf het Laat-Paleolithicum tot en met de Late Middeleeuwen/Nieuwe Tijd.
2. Complextype
- Jachtkamp (Paleolithicum/Mesolithicum), Nederzetting (huisplaats) (Neolithicum tot en met de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd).
3. Omvang
50-100 m2 (kampement), 500-2000 m2 (huisplaats). 
4. Diepteligging
- Jachtkampjes: eventuele sporen zijn waarschijnlijk onder het toemaakdek (vanaf 0,50 m-mv) of, daar waar het toemaakdek niet aanwezig is, direct onder de bosbodem aan te treffen.
- Nederzetting: eventuele resten vanaf de Late IJzertijd tot de Late Middeleeuwen kunnen onder het toemaakdek worden aangetroffen.
- Nederzetting: eventuele resten uit de Late Middeleeuwen/ Nieuwe tijd kunnen direct vanaf het maaiveld worden aangetroffen.
5. Gaafheid en conservering
De grondwaterstand is in dit gebied laag waardoor organische resten (vondsten en paleobotanische resten) zeer waarschijnlijk slecht bewaard zijn gebleven.
6. Locatie
Gezien de locatie van het plangebied kan er in het gehele plangebied archeologie worden verwacht.
7. Uiterlijke kenmerken
- Jachtkampjes: sporen van haardkuilen, vuursteen concentraties. 
- Nederzetting: voor Neolithicum/Vroege Middeleeuwen een spreiding van vondstmateriaal zoals aardewerk, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, metaal etc., en sporen zoals (verkavelings)greppels, paalgaten en afvalkuilen; voor de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd aangevuld met periode specifiek keramiek (aardewerk/steengoed/porselein) en bouwmateriaal (baksteen/dakpan), glas, natuursteen. Organische materialen, zoals leer, bewerkt of constructiehout, en textiel zullen waarschijnlijk niet worden aangetroffen gezien de lage grondwaterstand en de zandbodem.
8. Mogelijke verstoringen
Er zijn geen verstoringen bekend. Mogelijk kennen delen van het plangebied een verstoord bodemprofiel door (subs)recente activiteiten op het terrein. 

Op basis van de uitkomsten van het bureauonderzoek adviseert Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie binnen het plangebied een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uit te voeren. Door middel van een booronderzoek worden de fysisch-geografische en bodemkundige gegevens getoetst (verkennend/karterend booronderzoek). Het booronderzoek wordt uitgevoerd met een edelmanboor van 7 en 15 cm volgens methode A3/E1-2 van de Leidraad IVO karterend boren, in een grid van 13 x 15, i.e. met een dichtheid van minimaal 50 boringen per hectare, geschikt voor het opsporen van kleine nederzettingen met een vondststrooiing van overwegend vuursteen/geschikt voor het karteren van kleine gebieden met een brede verwachting. Gezien de omvang van de geplande vijver zullen 4/5 boringen worden gezet, tot een diepte van maximaal 1,5 meter beneden maaiveld.

Tijdens het booronderzoek is in alle boringen een vrijwel intacte bodemopbouw met een B-horizont aangetroffen onder het esdek. Tijdens het karterende deel van het onderzoek zijn echter geen archeologische indicatoren aangetroffen. De archeologische verwachting voor het plangebied kan daarom worden bijgesteld naar laag. In het kader van de voorgenomen ontwikkeling worden vervolgstappen in het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) dan ook niet noodzakelijk geacht. 

Advies
Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek en het uitgevoerde booronderzoek kan de hoge verwachting zoals weergegeven op de archeologische beleidskaart worden bijgesteld naar laag. Vervolgonderzoek in het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ) wordt dan ook niet noodzakelijk geacht. 

Het bevoegd gezag, de gemeente Loon op Zand, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Loon op Zand, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.