DOI: 10.17026/dans-zba-4bh9
title: Archeologische begeleiding Doetinchem Terborgseweg Archeologische begeleiding aan de Terborgseweg te Doetinchem in de gemeente Doetinchem

description: &lt;p&gt;Tijdens het archeologisch onderzoek zijn resten aangetroffen de vorm van enkele paalkuilen, karrensporen en van het verdedigingswerk van de Hamburgerpoort. De paalkuilen dateren waarschijnlijk in de prehistorie, de karrensporen in de Late Middeleeuwen tot de Nieuwe tijd. De karrensporen volgen voor een deel het huidige tracé van de Terborgseweg en buigen ter hoogte van de huidige markt af in noordelijke richting en volgen daarbij het tracé dat tot in de tweede helft van de 19e eeuw deel uitmaakt van de Terborgseweg, aansluitend op de Raadhuisstraat. Pas na de sloop van de Hamburgerpoort rond 1860 is de infrastructuur veranderd en is de Raadhuisstraat recht getrokken, aansluitend op de IJsselkade. Het huidige tracé van de Terborgseweg, ter hoogte van de ABN-AMRO, ligt net ten noorden van het oude tracé waarbij men via de voorpoort en het verdedigingswerk de stad bereikte.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter hoogte van de huidige ABN-AMRO is een deel van het verdedigingswerk van de Hamburgerpoort aangetroffen. Dit bestaat uit een kazemat en aansluitend muurwerk dat toegang gaf tot de voorpoort. Aan de westzijde van de kazenmat is rond lopend muurwerk aangetroffen bij de bouw van de ABN-AMRO in 1998. De aanzet hiervan en de aansluiting op de kazemat zijn tijdens het huidige onderzoek aangetroffen. Gezien de vorm van het ronde muurwerk lijkt het te gaan om een bastei. Zowel de bastei als de kazemat zijn in één fase gebouwd. Of er aan de andere zijde van de kazemat ook een dergelijke bastei aanwezig is geweest kon niet worden vastgesteld, maar is wel mogelijk gezien een afbeelding van de Hamburgerpoort op een kaart uit 1574. Hier zijn aan beide zijden van de kazemat ronde vormen te zien die mogelijk een bastei representeren.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Er kon worden vastgesteld dat het noordelijke aansluitende muurwerk op de kazemat, met een schuine oriëntering, jonger is dan de bouwfase van de kazemat. De forse keermuur, aanwezig aan de oostzijde van de kazemat is jonger dan beide genoemde muurdelen. Mogelijk is hierbij de bastei aan deze zijde gesloopt om ruimte te maken voor de keermuur. Er kunnen dus drie verschillende bouwfases worden vastgesteld. De eerste bouwfase, die van de kazemat en de bastei aan de westzijde, kan zeer waarschijnlijk worden geplaatst tijdens de Gelderse oorlogen. De landsheer Karel van Gelre zal opdrachtgever zijn geweest voor de uitbreiding en modernisering van het verdedigingswerk rondom de stad in de jaren ’30 van de 16e eeuw. De bouw van het aansluitende schuin georiënteerde muurwerk dat toegang gaf tot de voorpoort en de keermuur zijn op een later tijdstip gebouwd. Het schuin georiënteerde muurwerk zal vóór 1574 zijn gerealiseerd omdat dit op de kaart uit dat jaar aanwezig is. Op de plek van de forse keermuur lijkt op dat moment een ander bouwwerk, in de vorm van een ander geknikt muurwerk of waltalud, aanwezig te zijn. Het is mogelijk dat de forse keermuur is gebouwd op het moment dat de stad de tussenwal diende te slechten, in 1607, om ervoor te zorgen dat de verdediging van de Hamburgerpoort niet teveel verzwakte. Voor de bouw van de uitbreiding van het verdedigingswerk van de Hamburgerpoort zijn grote hoeveelheden bakstenen hergebruikt. Het is echter niet uit te sluiten dat er ook nieuwe bakstenen zijn gebruikt, het aangetroffen formaat is lange tijd gebruikt in de regio.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De tussenwal, gelegen tussen de beide verdedigingsgrachten, is aan de noordoostzijde vastgelegd. Het is bekend uit historische bronnen dat de beide grachten, en tussenwal, al in de vroege 13e eeuw aanwezig moeten zijn geweest. Of dit niveau ook in het profiel van de tussenwal en de buitenste gracht aanwezig is kon niet worden vastgesteld. Het waarschijnlijker dat het bij het oudste niveau gaat om de 14e of 15e eeuwse fase en dat de oudere fase uit de 13e eeuw hierbij is ‘opgeruimd’. Het talud van de tussenwal met de lemen bekleding in dit profiel behoort waarschijnlijk bij de bouwfase van het verdedigingswerk uit de jaren ’30 van de 16e eeuw. Hierboven zijn lagen aanwezig die waarschijnlijk samen hangen met het slechten van de tussenwal in 1607. In het profiel zijn verder twee oudere sporen aangetroffen die mogelijk behoren bij de hoeve Homberg, genoemd in 13e eeuwse bronnen. Deze hoeve moet hebben gelegen op de locatie waar later de middeleeuwse Hamburgerpoort en de stadsmuur met grachten zou verrijzen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het gebruik van de kazemat kan alleen hypothetisch worden ingevuld. Er zijn geen resten gevonden van geschut, munitie of andere zaken die toelichting geven op het gebruik van het verdedigingswerk. Het enige bewijsstuk is aangetroffen in één van de schietgaten. Het gaat hier om een metalen voorwerp dat waarschijnlijk is gebruikt voor het fixeren van één van de kanonnen binnen de kazemat. Zoals gezegd kan het gebruik van de kazemat alleen in een hypothetische reconstructie worden weergegeven. Waarschijnlijk is in het verdedigingswerk gebruik gemaakt van twee kleine kanonnen ter hoogte van de twee grotere schietgaten aangetroffen in de oostelijke muur van de kazemat, zoals een falconet. Het kleinste, wat hoger gelegen schietgat, kan zijn gebruikt voor het afvuren van een haakbus of musket. Op de blinde muur, aan de westzijde van de kazemat, zijn geen schietgaten aanwezig maar wel een vlakke richel. Hierop kunnen vaatjes buskruit en munitie zijn bewaard. De hoogte van de richel is hiervoor ideaal. Van een vloerniveau of van opgaand muurwerk boven het maaiveld is niets aangetroffen. Wel een rij vlak liggende bakstenen op circa 85 cm onder de grotere schietgaten die mogelijk samenhangt met het (houten) vloerniveau. De beide muren aan de kopse kant van de kazemat, de frontmuur en de rug- of revermuur, lijken opzettelijk niet geheel te zijn opgemetseld tot aan het plafond van de kazemat. Mogelijk is hier een houten wand aanwezig geweest om bij eventuele schade, door het gebruik van het geschut, de schade aan het muurwerk te beperken en sneller vervangen te kunnen worden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De buitenzijde van de kazemat en de keermuur zijn flink gesloopt. De indruk bestaat dat dit is gebeurd tijdens het vertrek van het Franse leger in 1674. Het is bekend dat bij het vertrek van de fransen de verdedigingswerken onklaar werden gemaakt. Mogelijk is daarbij ook de gehele kazemat aan de binnenzijde gevuld met zand om deze buiten gebruik te stellen. Dit betekent dat het verdedigingswerk, in ieder geval de kazemat, hierna niet langer gebruikt kon worden. Rond 1860 is de rest van het verdedigingswerk gesloopt en zijn de grachten gedempt met afbraakmateriaal en ander afval.&lt;/p&gt;