DOI: 10.17026/ar/x3k1ex
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de Dijkversterking Neder-Betuwe, gemeente Neder Betuwe.

description: De opdrachtgever is in opdracht van het Waterschap Rivierenland betrokken bij het project dijkverbetering Neder-Betuwe. Het betreft een tracé langs de Waaldijk tussen dijkpaal DD287 t/m DT199A, van het plaatsje Den Akker, Echteld, in het westen tot voorbij Wely, Dodewaard, in het oosten, over een lengte van ca. 21 km. Het waterschap is voornemens hier dijkversterkingsmaatregelen te treffen. In het kader van dit project is reeds een aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek uitgevoerd, op basis waarvan een vervolgonderzoek door middel van boringen en geofysisch onderzoek is geadviseerd.

Doel van het archeologisch vooronderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting en de bekende archeologische waarden in het plangebied met uitzondering van het dijklichaam en, indien mogelijk, uitspraken te doen over de waarde hiervan in termen van fysieke en inhoudelijke kwaliteit zoals zeldzaamheid en gaafheid. Hiertoe is in 2018 een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd, op basis waarvan voor het plangebied een specifiek archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld. Deze verwachting zijn getoetst door middel van een verkennend booronderzoek en een geofysisch onderzoek. Op basis van de resultaten van het onderzoek is een advies geformuleerd in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek.

Het aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek heeft het meest actuele uitgangspunt voor het archeologisch onderzoek in het onderzoeksgebied opgeleverd. Op basis van het voorlopige projectplan en de uitkomsten van het archeologische vooronderzoek kan worden bepaald hoe wordt omgegaan met de archeologische waarden en verwachtingen binnen de toekomstige ingrepen. In de gebieden waar verstoringen gepland staan en een archeologische waarde of verwachting geldt, is bij het aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek vervolgonderzoek geadviseerd. Op deze deelgebieden heeft dit archeologisch vooronderzoek zich gericht.

Booronderzoek
Aan de uitvoering van het verkennende booronderzoek lagen de volgende onderzoeksvragen ten grondslag:
- Wat zijn de geo(morfo)logische en bodemkundige kenmerken van de ondergrond van het plangebied?
- In hoeverre is de oorspronkelijke bodemopbouw intact met het oog op de eventuele aanwezigheid en gaafheid van archeologische vindplaatsen?
- Bevinden zich in de ondergrond van het plangebied archeologische indicatoren en zo ja, waaruit bestaan deze?
- Wat was de archeologische verwachting en wat is deze na het booronderzoek?
- Geven de resultaten van het veldonderzoek aanleiding tot vervolgstappen in het kader van de planontwikkeling in relatie tot de archeologische monumentenzorg?

Binnen het plangebied is een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd om de archeologische verwachting te toetsen, zowel de bodemopbouw als de mate van verstoring vast te stellen, en eventuele archeologische resten op te sporen. De positie van de boringen is gebaseerd op het eerder uitgevoerde bureauonderzoek, waarbij in de delen die zijn geselecteerd voor vervolgonderzoek een boring om de 50 meter is gezet. Voor deeltraject 1 kwam dit neer op 105 boringen, voor deeltraject 2 kwam dit neer op 66 boringen, voor dijktraject 3 kwam dit neer op 100 boringen en voor dijktraject 4 kwam dit neer op 25 boringen. In totaal zijn er 271 boringen gezet (deeltraject 1 – 100 boringen, deeltraject 2 – 56 boringen, deeltraject 3 – 93 boringen, deeltraject 4 – 22 boringen) en dus 25 niet. Aan de hand van de resultaten van het verkennende booronderzoek zijn voor zover mogelijk de onderzoeksvragen per deeltraject of een onderdeel daarvan beantwoord. 
Op basis van het bureauonderzoek is per deelgebied een verwachtingsmodel voor de opbouw van de bodem en daarmee ook de archeologische verwachting opgesteld. Bij het booronderzoek is deze verwachte opbouw van de bodem onderzocht en is tevens gekeken naar de aanwezigheid van directe en indirecte aanwijzingen voor archeologische vindplaatsen. De resultaten van het booronderzoek hebben geleid tot een actualisatie van de archeologische verwachting op meerdere locaties van de dijktrajecten. Op diverse locaties is de archeologische verwachting geactualiseerd en bijgesteld tot laag. Andere locaties bleken een (middel)hoge tot zeer hoge archeologische verwachting te hebben die op basis van de resultaten blijft gehandhaafd. Ook de gebieden met een archeologische waarde hebben hun waardebepaling behouden.

Geofysisch onderzoek
Doel van het onderzoek (voor zover mogelijk) betrof het opsporen van bepaalde vindplaatstypen. Het betrof locaties waar op basis van historische bronnen en/of archeologische gegevens bekend is dat er een kasteel, adellijk huis of buitenplaats heeft gestaan. Deze locaties kenmerken zich door de aanwezigheid van een omgrachting en bebouwing in de vorm van steenbouw. Tevens was het onderzoek gericht op het opsporen van resten van kazematten en stellingen uit de Tweede Wereldoorlog of de Tachtigjarige oorlog.

Binnen het plangebied is een inventariserend veldonderzoek door middel van geofysisch onderzoek middels elektromagnetische inductie (EMI-)metingen uitgevoerd om de archeologische en historische verwachte objecten te traceren. De positie van de metingen is gebaseerd op het eerder uitgevoerde bureauonderzoek, waarbij een vlak over een geselecteerd perceel of rond een geselecteerd punt is ingemeten. Voor deeltraject 1 kwam dit neer op zes locaties, voor deeltraject 2 kwam dit neer op vier locaties, voor dijktraject 3 kwam dit neer op 14 locaties en voor dijktraject 4 kwam dit neer op negen locaties. In totaal zijn er 33 locaties ingemeten. Aan de hand van de resultaten van het geofysisch onderzoek is per locatie aangegeven wat de waarnemingen zijn en wat deze betekenen voor de archeologische verwachting op deze locatie. 

Op veel locaties zijn geen verstoringen in de bodem aangetoond die een relatie hebben met de verwachte archeologische of historische objecten. Vaak waren juist wel contrasten van moderne afrastering, hekwerk, kabels en leidingen of verschillen in de vochtigheid van de bodem zichtbaar. Slechts in acht van de gevallen zijn waarnemingen gedaan die niet aan deze moderne invloeden kunnen worden gekoppeld en mogelijk een archeologische of historische oorsprong hebben. Tevens zijn binnen deze locaties ook bijvoorbeeld geen verstoringen waargenomen waardoor de verwachting nog steeds blijft behouden omdat er nog steeds ook niet-zichtbare archeologische resten zoals kleine sporen of sporen die geen meetbaar contrast met de omliggende grond bezitten, in de bodem aanwezig kunnen zijn.

Advies
Op basis van het inventariserend veldonderzoek kan worden gesteld dat meerdere locaties de archeologische verwachting naar beneden kan worden bijgesteld. Andere locaties behouden hun (middel)hoge tot zeer hoge archeologische verwachting of archeologische waarde of bleken eerder een hoge verwachting te hebben. 
Op basis van de resultaten van het booronderzoek is een advieskaart opgesteld waarin de zones met een geactualiseerde lage, (middel)hoge tot zeer hoge archeologische verwachting staan weergegeven. Indien behoud van de zone met een (middel)hoge tot zeer hoge archeologische verwachting of archeologische waarde tijdens de realisatie van de dijkversterking niet kan worden gerealiseerd, zal een nadere vorm van archeologisch vervolgonderzoek moeten worden uitgevoerd bij raakvlakken met de dijkversterking.
Binnen een aantal locaties waar na het geofysisch onderzoek een hoge tot zeer hoge archeologische verwachting geldt of al een archeologische waarde is vastgesteld zal, indien de bodem daar wordt verstoord door de werkzaamheden, eerst een nader archeologische onderzoek moeten worden uitgevoerd.

In aparte tabellen is aangegeven welke vorm van vervolgonderzoek word geadviseerd bij raakvlakken met de dijkversterking. Dat kan in de vorm van een archeologisch onderzoek (een karterend booronderzoek met een dichter boorgrid, eventueel gevolgd door of direct al een proefsleuvenonderzoek) of een onderzoek gecombineerd met andere werkzaamheden zoals het onderzoek naar Ontplofbare Oorlogsresten nabij de stellingen en bunkers uit de WO II of bij de civiele werkzaamheden of werkzaamheden in het kader van de aanleg van Kabels en Leidingen (een archeologische begeleiding). Dit zal in de volgende fase van het project moeten worden bepaald.

Ook wanneer in een later stadium blijkt dat bodemroerende ingrepen plaats gaan vinden op locaties die nu nog niet zijn onderzocht, maar waar wel sprake is van een middelhoge of hoge archeologische verwachting op de archeologische beleidskaart van de betreffende gemeente moet dan alsnog verkennend booronderzoek plaatsvinden.

Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Neder-Betuwe, om, op basis van dit rapport en het daarin geformuleerde advies, een besluit te nemen ten aanzien van het eventueel vervolgonderzoek, dan wel het beëindigen van het onderzoeksproces.

Ook nadat het archeologische onderzoeksproces is afgerond, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Neder-Betuwe, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.