DOI: 10.17026/dans-xuy-2p4k
title: A-22.0517: Hilvarenbeek, Gelderstraat 28 Hilvarenbeek, Gelderstraat 28

description: &lt;p&gt;In opdracht van dhr. B. van Spreuwel heeft BAAC Archeologie en Bouwhistorie op 25 juli 2022 een archeologisch proefsleuvenonderzoek – variant archeologische begeleiding uitgevoerd in het plangebied Gelderstraat 28 te Hilvarenbeek. De aanleiding voor het onderzoek wordt gevormd door de hier geplande nieuwbouw. Daartoe was de bestaande bebouwing reeds gesloopt. De onderzoekslocatie bevindt zich in de historische kern van Hilvarenbeek. Reeds in 1828 was hier langs de Gelderstraat bebouwing aanwezig.&lt;br&gt;De bodem in het plangebied is als gevolg van het intensieve gebruik als erf sterk verstoord.&lt;br&gt;De natuurlijke ondergrond bestaat uit dekzand, dat echter deels gebioturbeerd of geroerd lijkt te zijn. Als gevolg van het intensieve gebruik van het terrein zijn de natuurlijke landschappelijke en bodemkundige ligging van het plangebied niet meer te bepalen. Er zijn geen restanten aanwezig van een humeus akkerdek. Bovenop het natuurlijke dekzand zijn ophogingslagen aanwezig, die in meerdere fasen in de nieuwe tijd opgebracht zijn.&lt;br&gt;In werkput 1 zijn twee paalsporen, drie kuilen, drie uitbraaksporen van muurwerk en zes waterputten met verschillende constructies gevonden. Werkput 2 bleek tot op grote diepte recent verstoord en heeft geen archeologische resten opgeleverd.&lt;br&gt;De oudste aanwijzing voor menselijk activiteiten binnen het plangebied bestaat uit een scherf grijsbakkend aardewerk uit de periode 1300-1500. Er zijn geen sporen uit deze periode herkend. Duidelijke aanwijzingen voor menselijk gebruik van deze locatie dateren pas van na 1550: in de insteek van een plaggenput zijn vondsten uit de periode 1550-1800/1850 gedaan. Deze vondsten dateren de aanleg van deze waterput in de vroege of midden-nieuwe tijd. De twee tonputten dateren vermoedelijk uit dezelfde periode als de plaggenput. Ook is een uitgebroken gemetselde put gevonden, die op basis van de constructiewijze waarschijnlijk iets jonger is. Dit geldt zeker voor de put gemaakt van betonringen met metselwerk bovenop, die uit de 20e eeuw dateert. Van een zesde waterput zijn de constructiewijze en datering niet bekend.&lt;br&gt;Opvallend is het relatief grote aantal waterputten (n=6) binnen een relatief beperkt oppervlak. Deze bevinden zich, op de met betonringen gemaakte put na, binnen de contouren van het huis dat ingetekend staat op de kadastrale kaart uit 1828. Dit betekent dat deze waterputten in ieder geval toen al niet meer in gebruik waren.&lt;br&gt;De vijf waterputten bevinden zich nabij de rooilijn aan de Gelderstraat. In de periode van het in gebruik zijn van deze waterputten stond in dit deel van het plangebied dus (nog) geen bebouwing. In (Brabantse) dorpen lag de bebouwing lange tijd regelmatig wat verder op het erf, dus van de rooilijn af. Het is mogelijk dat dat ook hier het geval is geweest (in ieder geval vóór 1828), en dat het bij deze waterputten behorende huis (de voorganger van het huis op de kaart uit 1828) meer ten westen op het erf stond. Hiervan zijn tijdens het proefsleuvenonderzoek echter geen resten gevonden. In 1828 stond, gezien de gegevens op de oudste kadastrale kaart, inmiddels een woning aan de rooilijn langs de Gelderstraat en was de rest van het plangebied als tuin in gebruik. Dat geldt ook voor het omringende gebied. De waterput die gemaakt was van betonringen met metselwerk bovenop, bevindt zich op korte afstand van de achtergevel van dat huis. Gezien het gebruik van beton dateert deze put uit de 20e eeuw, en is hiermee te linken aan een jongere gebruiksfase van het terrein. Gezien deze “steekproef”, waarbij zes waterputten op een relatief beperkt oppervlak zijn blootgelegd, is het aannemelijk dat ook buiten de proefsleuven nog andere waterputten aanwezig zijn, met name in de oostelijke helft van het plangebied. De groep van vijf waterputten ter plaatse van het latere huis is aangewezen als vindplaats (1). Uit de waardering van deze vindplaats volgt dat deze een middelmatige score (4 punten) voor de fysieke kwaliteit heeft en een bovengemiddelde score (7 punten) voor de inhoudelijke kwaliteit. Op basis hiervan is de vindplaats als behoudenswaardig aangemerkt. Het advies van BAAC is dan ook om vindplaats 1 te beschermen middels behoud in situ en indien dit niet mogelijk is door behoud ex situ door middel van een opgraving – variant archeologische begeleiding. De te behouden vindplaats is circa 300 m2 groot en omvat grofweg de oostelijke helft van het plangebied, ter plaatse van de historische bebouwing inclusief enkele meters ten westen van de achtergevel. De nieuwe woning is gepland binnen de contouren van de behoudenswaardige vindplaats en BAAC adviseert daarom om voorafgaand aan het bouwrijp maken archeologisch onderzoek uit te laten voeren. Voor de locatie van de nieuwe schuur bestaat o.i. geen noodzaak tot archeologisch onderzoek. Begin 2023 bleek echter dat de fundering voor de nieuwbouw inmiddels was gerealiseerd, ondanks de aanwezigheid van een behoudenswaardige vindplaats. Archeologisch onderzoek is daardoor niet meer mogelijk.&lt;/p&gt;