DOI: 10.14457/tu.the.2016.721
title: การจัดเก็บค่าธรรมเนียมบำบัดน้ำเสีย เพื่อการแก้ไขปัญหาน้ำเสียของท้องถิ่น

description: น้ำเป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตมนุษย์ นอกเหนือจากการอุปโภคบริโภคในชีวิตประจำวันแล้ว น้ำยังมีบทบาทสูงในการรังสรรค์อารยธรรมความมั่นคงและมั่งคั่งของสังคม มนุษย์ได้ประโยชน์มหาศาลจากทรัพยากรน้ำมาโดยตลอด แต่ในปัจจุบันปัญหาการขาดแคลนน้ำ และการเกิดมลพิษทางน้ำยิ่งทวีความรุนแรงขึ้นทุกขณะ เนื่องจากผู้ใช้น้ำส่วนใหญ่ขาดความรู้และจิตสำนึกรับผิดชอบต่อปัญหาที่เกิดขึ้นและการรับรู้ถึงผลกระทบจากปัญหาน้ำเสียของประชาชนยังไม่มากพอที่จะสร้างความตระหนักและการยอมรับในการมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาที่ถูกต้องเหมาะสมจริงจัง จึงทำให้ต้องมีการกำหนดมาตรการด้านกฎหมาย และให้ความสำคัญกับการสนับสนุนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาน้ำเสียตามหลักเศรษฐศาสตร์ที่กำหนดให้ผู้ก่อมลพิษต่อสิ่งแวดล้อมต้องรับผิดชอบจ่ายค่าใช้จ่ายในการป้องกันและควบคุมมลพิษทางน้ำ ซึ่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ได้กำหนดหลักการ “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” และเป็นกฎหมายหลักในการจัดการปัญหามลพิษในทุกด้าน แต่กลับได้มีกฎหมายเฉพาะที่บังคับเกี่ยวกับการบำบัดน้ำเสีย เช่น กฎหมายว่าด้วยโรงงาน กฎหมายว่าด้วยการควบคุมอาคาร มารองรับในรายละเอียด ดังนั้น จึงทำให้มีการบังคับใช้กฎหมายเฉพาะมากกว่า ประกอบกับกฎหมายเกี่ยวกับน้ำเสียยังขาดการบูรณาการ เนื่องจากการดำเนินการในลักษณะต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับน้ำเสียมีหลายมิติ โดยเกี่ยวข้องกับกฎหมายหลายฉบับที่มีวัตถุประสงค์แตกต่างกันและมีหน่วยงานรับผิดชอบหลายหน่วยงานตามขอบเขตภารกิจของแต่ละหน่วยงานที่แตกต่างกัน ถึงแม้ว่าจะมีพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 ทำหน้าที่เป็นกฎหมายแกนกลางในเรื่องการคุ้มครองและการควบคุมมลพิษในระดับหนึ่งแล้วก็ตาม แต่ก็เพียงสามารถช่วยให้เกิดการบูรณาการเรื่องการจัดการน้ำเสียได้เพียงระดับหนึ่งเท่านั้น ซึ่งยังคงไม่เพียงพอสำหรับการที่จะทำให้การจัดการน้ำเสียมีประสิทธิภาพได้ และหลักการ “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” ก็ยังไม่ได้นำมาใช้กับการจัดเก็บค่าบริการบำบัดน้ำเสียแม้พระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 มาตรา 96 จะรองรับหลักการดังกล่าวแล้ว จึงทำให้เป็นประเด็นที่จะต้องทำการพิจารณาต่อไปว่า ในการจัดเก็บค่าบริการบำบัดน้ำเสีย ควรจัดเก็บจากใคร หน่วยงานใดจะเป็นผู้จัดเก็บและเก็บอัตราค่าบริการที่จำนวนเท่าใดจึงจะเกิดความเหมาะสม รวมทั้งสาเหตุใดที่ทำให้ไม่สามารถจัดเก็บได้ ซึ่งจากการศึกษาแนวความคิดการจัดเก็บค่าบริการบำบัดน้ำเสียของกรุงเทพมหานครเพื่อการแก้ไขปัญหาน้ำเสียพบว่า กฎหมายเกี่ยวกับน้ำเสียที่บังคับใช้ในปัจจุบันนั้น ยังขาดการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนในการบังคับใช้กฎหมาย โดยบทบัญญัติในกฎหมายที่เกี่ยวข้องส่วนใหญ่จะเน้นไปที่การใช้เจ้าหน้าที่รัฐเป็นผู้มีบทบาทหลักในการสั่งการและควบคุม โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับภาคประชาสังคมทำให้ประชาชนและชุมชนไม่มีส่วนร่วมในกระบวนการจัดการน้ำเสียตั้งแต่เริ่มต้น จึงส่งผลต่อการขาดความร่วมมือของประชาชนในการแก้ไขปัญหาน้ำเสีย โดยเฉพาะอย่างยิ่งน้ำเสียจากชุมชน รวมทั้งในส่วนที่ว่าด้วยการจัดการน้ำเสียที่เน้นการสร้างระบบบำบัดน้ำเสียรวมเป็นหลัก ทั้งที่ระบบบำบัดน้ำเสียรวม เป็นระบบที่มีต้นทุนสูงและต้องใช้งบประมาณจำนวนมาก และต้นทุนค่าใช้จ่ายในการดำเนินงานดังกล่าวทั้งหมดส่งผลต่อแนวความคิดในการจัดเก็บอัตราค่าบริการบำบัดน้ำเสีย ที่จะต้องเก็บในอัตราค่าบริการที่สูง เพื่อนำมาซึ่งการคืนทุนค่าใช้จ่ายในการก่อสร้างและบำรุงรักษาระบบ ดังนั้น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหลายแห่งจึงไม่สามารถบริหารจัดการระบบบำบัดน้ำเสียรวมที่ก่อสร้างแล้วเสร็จได้อย่างมีประสิทธิภาพ เพราะยังคงขาดการใช้มาตรการทางเศรษฐศาสตร์ตามหลัก “ผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย” เพื่อให้ผู้ประกอบการหาวิธีลดมลพิษ ลดปริมาณการเกิดน้ำเสีย และไม่มีรายได้จากการจัดเก็บค่าบริการบำบัดน้ำเสียรวมที่สะท้อนค่าใช้จ่ายของภาครัฐ รวมทั้งการบังคับใช้กฎหมายกับแหล่งกำเนิดมลพิษในภาคชุมชนในภาพรวมยังไม่มีประสิทธิภาพ ขึ้นอยู่กับความพร้อมขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในแต่ละพื้นที่ ซึ่งส่งผลทำให้การแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำยังคงขาดประสิทธิภาพ