DOI: 10.14457/tu.the.2018.1014
title: ปลาร้า-ปลาแดกและสะพานมิตรภาพ: การสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพในความสัมพันธ์ไทย-ลาว

description: งานวิจัยเรื่อง ปลาร้า-ปลาแดก และ สะพานมิตรภาพ : การสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพในความสัมพันธ์ไทย-ลาว เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) มีวัตถุประสงค์ในการศึกษา คือ 1. ศึกษาการสื่อสารเรื่องมิตรภาพในความสัมพันธ์ไทย-ลาว ภายใต้บริบทระหว่างประเทศที่เปลี่ยนแปลงไปตั้งแต่สมัยรัฐโบราณ รัฐชาติ สู่รัฐโลกาภิวัตน์ และ 2. วิเคราะห์การสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพในความสัมพันธ์ไทย-ลาว ภายใต้บริบท โลกาภิวัตน์และการรวมกันเป็นประชาคมอาเซียนที่รัฐไทยต้องการสร้างมิตรภาพกับลาวผ่านสื่อวัตถุที่เป็นตัวแทนของภาครัฐ คือ สะพานมิตรภาพ และสื่อวัตถุที่เป็นตัวแทนภาคประชาสังคม คือ ปลาร้า-ปลาแดกสำหรับแนวคิดและทฤษฎี ผู้วิจัยใช้แนวคิดเรื่องชุมชนจินตกรรมของ Benedict Anderson เป็นกรอบแนวคิดหลัก ซึ่งประยุกต์จากชุมชนจินตกรรมความเป็นชาติมาอธิบายการสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพ และใช้แนวคิดกระบวนการผลิตและผลิตซ้ำทางวัฒนธรรม แนวคิดภาพตัวแทน แนวคิดการเข้ารหัส/ถอดรหัส ของสำนักวัฒนธรรมศึกษา สำนักสัญวิทยาใช้แนวคิดเรื่องสัญลักษณ์ ของ Charles Peirce แนวคิดเรื่องความหมายของ Roland Barthes แนวคิดเรื่องสื่อวัตถุและแนวคิดเรื่องการเมืองทางวัฒนธรรมและภาษาการเมืองมาเป็นแนวคิดเสริมผลการศึกษาพบว่า การสื่อสารเรื่องมิตรภาพไทย-ลาวจากอดีตถึงปัจจุบัน เปลี่ยนแปลงตามบริบทระหว่างประเทศที่ผันแปรไปตั้งแต่สมัยรัฐโบราณ รัฐชาติ จนถึงรัฐโลกาภิวัตน์ ซึ่งตลอดระยะ เวลาที่มีการสื่อสารเรื่องมิตรภาพนั้นสามารถจัดกลุ่มรูปแบบมิตรภาพได้ 2 รูปแบบ คือ 1) มิตรภาพในรูปแบบที่เป็นทางการ หรือ มิตรภาพในสังคมการเมือง (Friendship in political society) มีรัฐเป็นตัวแสดงสำคัญ กับ 2) มิตรภาพในรูปแบบที่ไม่เป็นทางการ หรือ มิตรภาพในชีวิตวัฒนธรรม (Friendship in cultural life) มีภาคประชาสังคม (กลุ่มตัวแสดงที่ไม่ใช่รัฐ) เป็นตัวแสดงสำคัญ ทั้งนี้ สะพานมิตรภาพ และ ปลาร้า-ปลาแดก ถือเป็นภาพตัวแทนมิตรภาพทั้งสองรูปแบบนี้ และเป็นสื่อวัตถุที่ถูกเลือกขึ้นมาศึกษาในฐานะภาพตัวแทนของพื้นที่ปะทะทางวัฒนธรรมไทย-ลาว โดยปลาร้า-ปลาแดก เป็นสื่อแทนพื้นที่อีสาน-ลาว และ สะพานมิตรภาพ เป็นสื่อแทนพื้นที่ส่วนกลาง (ไทยภาคกลาง)ทั้งนี้ ปลาร้า-ปลาแดก และ สะพานมิตรภาพ แม้ประวัติศาสตร์ อำนาจ และผลประโยชน์ (ของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง) จะแตกต่างกัน แต่สื่อทั้งสองได้ทำหน้าที่ในการสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพในความสัมพันธ์ไทย-ลาวได้เป็นอย่างดี โดยผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การสื่อสารมิตรภาพ และการประสานรวม รูปแบบ (form) และ เนื้อหา (content) ของ ปลาร้า-ปลาแดก ที่ได้รับการสร้างความหมายให้เป็นวิถีชีวิต แนวอยู่แนวกิน ภาพแทนความเป็นอีสาน-ลาว ของฝาก ของที่ระลึก และ สะพานมิตรภาพ ที่ได้รับการสร้างความหมายให้เป็น สัญลักษณ์แห่งมิตรภาพไทย-ลาว การพัฒนาด้านเศรษฐกิจ ผลประโยชน์ด้านการค้าการลงทุน การคมนาคม การพัฒนาคุณภาพชีวิต ซึ่งโดยเปรียบเทียบนั้นปลาร้า-ปลาแดกสามารถสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพได้เข้มข้นกว่าในขณะที่สะพานมิตรภาพสามารถสื่อสารมิตรภาพได้ในระดับหนึ่งและจากข้อค้นพบนี้สะท้อนให้เห็นว่า แม้ว่าสะพานมิตรภาพจะสื่อสารมิตรภาพได้น้อยกว่า แต่ภายใต้เงื่อนไขของประวัติศาสตร์ อำนาจและผลประโยชน์ที่แตกต่างกันนี้ ภาครัฐได้สื่อสารจินตกรรมมิตรภาพผ่านสะพานและทำให้ผู้คน (ผู้บริโภค) จดจำได้ว่า สะพานเป็นสัญลักษณ์แห่งมิตรภาพ แม้ว่ามิตรภาพรูปแบบนี้ในมุมกลับจะเป็น มิตรภาพ ที่วางอยู่บนผลประโยชน์แห่งชาติของไทยในการสร้างความมั่นคงทางการเมืองและเศรษฐกิจก็ตาม ในขณะที่ภาคประชาสังคมสื่อสารจินตกรรมมิตรภาพผ่าน ปลาร้า-ปลาแดก ในชีวิตประจำวัน และสร้างจินตกรรมให้ผู้คน (ผู้บริโภค) รู้สึกและจดจำถึงความเป็นพวกเดียวกันได้ แต่กระนั้นก็ตามภายใต้มิตรภาพในชีวิตประจำวันก็อาจมีผลประโยชน์เรื่องการค้าขายส่งออกที่เป็นความขัดแย้งกันได้ ดังนี้จึงสรุปได้ว่า มิตรภาพท่ามกลางผลประโยชน์และความขัดแย้งนี้เป็นมิตรภาพรูปแบบหนึ่งที่อยู่คู่ขนานไปกับความสัมพันธ์ไทย-ลาวในแบบทั้งรักและชัง (love and hate relationship)นอกจากนี้ ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งสองกลุ่มและสองพื้นที่ (ปะทะ) นี้ไม่ได้ตัดขาดแยกส่วนกันอย่างชัดเจน มิติด้านการเมืองและเศรษฐกิจที่สะท้อนผ่านสะพาน และมิติด้านสังคมวัฒนธรรมที่สะท้อนผ่านปลาร้า-ปลาแดกนั้น การสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพให้ประสบผลสำเร็จไม่สามารถผลักดันแค่เพียงมิติใดมิติหนึ่งได้ ดังนั้น ความร่วมมือของภาครัฐและภาคประชาสังคมในมิติการเมือง เศรษฐกิจ สังคมวัฒนธรรม ที่เอื้อประโยชน์ซึ่งกันและกันจึงเป็นสิ่งสำคัญและจำเป็นในการสื่อสารเพื่อสร้างจินตกรรมมิตรภาพอย่างยั่งยืนในความสัมพันธ์ไทย-ลาว