DOI: 10.17026/dans-z8t-eask
title: Eijsden Breusterhof Proefsleuvenonderzoek
title: ADC monografie 15

description: &lt;p&gt;Van 9 december 2008 t/m 25 februari 2009 is op een terrein in het centrum van Breust in de gemeente Eijsden-Margraten door ADC ArcheoProjecten uit Amersfoort een opgraving uitgevoerd.&lt;br&gt;Het archeologisch onderzoek was noodzakelijk wegens bouwplannen in het kader van het ‘Centrumplan Eijsden, Fase 1’. Na de sloop van een bestaand zorgcomplex in 2008 is in 2009 een nieuw verzorgingstehuis gebouwd en een vijver aangelegd nabij de plaats van een natuurlijke bron.&lt;br&gt;Het onderzoeksgebied is gelegen in het voormalige dorp Breust, thans deel van de bebouwde kom van Eijsden. Het opgravingsterrein ligt 100 meter ten zuidoosten van de Sint-Martinuskerk, de parochiekerk van Breust.&lt;br&gt;Uit historische bronnen is bekend dat Breust al in de Vroege Middeleeuwen als villa (in de betekenis van landgoed, nederzetting, hof) werd aangeduid en daarna de kern vormde van een heerlijkheid die ook een deel van het plateau van Margraten omvatte. Breust gaat terug op een Karolingisch domein dat vanaf de 10e eeuw eigendom is van het kapittel van Sint Martinus te Luik. In 2006 is in het kader van de voorbereiding van het bouwplan een archeologisch bureau- en booronderzoek uitgevoerd door Synthegra bv. Dit leidde nog niet tot de conclusie dat binnen het plangebied een grote kans was op het aantreffen van resten uit de Middeleeuwen. Er werd meer rekening gehouden met de aanwezigheid van resten van het in 1971 gesloopte 17e-eeuwse kasteel ‘Huis Breust’ of ‘Huis Bakvliet’. Echter bij een tussen juni en oktober 2008 door Synthegra uitgevoerd proefsleuvenonderzoek bleek dat op het terrein zeer waardevolle archeologische resten aanwezig waren. In het bijzonder leek het te gaan om een onder colluvium bedolven middeleeuwse kasteelheuvel (motte). Aangezien de archeologische structuren door de bouw van het nieuwe zorgcentrum ernstig beschadigd zouden worden, besloot het bevoegd gezag (het bestuur van de toenmalige gemeente Eijsden) aan de bouwvergunning de voorwaarde te verbinden dat datgene dat door bouwwerkzaamheden bedreigd werd, eerst opgegraven en gedocumenteerd moest worden. Dit heeft een geleid tot een opgraving met een totaaloppervlak op het maaiveld van 2277 m².&lt;br&gt;De oppervlakte van alle onderzochte vlakken bedraagt 8510 m2. Omdat selectief opgegraven is volgens het vigerende beleid om zoveel mogelijk in de grond te laten zitten voor later onderzoek, vormen de werkputten geen aaneengesloten geheel, waardoor geen compleet overzicht verkregen is en sommige vragen onbeantwoord zijn gebleven. De archeologische resten in de aangrenzende delen zijn nog in de grond aanwezig voor zover zij dieper liggen dan ca. 1 meter onder het maaiveld en voor zover zij niet geraakt zijn door palenfunderingen. De meest waardevolle resten liggen op een (uitzonderlijke) diepte van ca. 2,5 meter. Opgravingsputten zijn binnen de grenzen van het technisch mogelijke en noodzakelijk aangelegd op de plaatsen waar de meest intensieve verstoring te verwachten was en behoud in de bodem voor later onderzoek geen reële optie was.&lt;br&gt;Bij de opgraving bleek inderdaad een ronde kasteelheuvel aanwezig te zijn. De basis daarvan had een doorsnede van 20 meter en lag op 2,5 meter onder het maaiveld. De heuvel was afgetopt en moet ca. 3 meter hoog zijn geweest met hellingen van 45°. Het platform was ongeveer 11 tot 12 meter breed. Om de heuvel liep een gracht van ca. 7 meter breed. Aan de noord- en oostzijde werd daarbuiten nog een wal terug gevonden. In het mottelichaam bevond zich een stenen kelder, waaromheen de motte was opgeworpen. Aardewerk uit de basis van het lichaam dateert uit ca. 1150 - 1200, waaruit afgeleid kan worden dat de motte in de tweede helft van de 12e eeuw of het begin van de 13e eeuw opgeworpen is. Al in de eerste helft van de 13e eeuw begon een proces van afdekking door van de hellingen in het oosten afgestroomd colluvium (geërodeerde löss). Deze erosie was het gevolg van de ontbossing van het plateau als gevolg van in de 11e eeuw begonnen ontginningen, die mede door inwoners van Breust werden uitgevoerd. Ecologisch onderzoek toonde ook aan dat het landschap in de Middeleeuwen steeds opener werd. Tot wanneer de motte in gebruik was, kon niet worden vastgesteld. In de 14e eeuw echter lag er op het opgravingsterrein al een afdekkend colluviumpakket, waarop in ieder geval aan de oostzijde van het terrein gewoond werd. Daar werden lemen vloeren van vakwerkhuizen uit de 14e tot 16e eeuw aangetroffen. Later zijn ook deze niveaus opgehoogd. De van kalksteen gebouwde kelder in het mottelichaam, die bij een torenachtige opbouw gehoord zal hebben, was waarschijnlijk ook nog tot in de 15e eeuw in gebruik, toen de heuvel al grotendeels ingekapseld was, getuige enige verbouwingssporen en hernieuwde vloeren. Opmerkelijk is dat in 16e-eeuwse historische bronnen de Hof van Sint Martinus, het centrum van het toenmalige bezit van het Luikse kapittel, nog als de “Motte” wordt aangeduid. In de 17e eeuw bestond de Hof van Sint Martinus uit een stenen, omgracht kasteel met een U-vormige plattegrond.&lt;br&gt;Dit ging later Huis Breust of Huis Bakvliet heten. Het lag enkele tientallen meters ten zuidwesten van de motte. In de 19e eeuw werd dit verbouwd en werd het eigendom van een religieuze orde die er een zorginstelling in onderbracht. Het gebouw werd in 1971 gesloopt waarna het zorgcomplex gebouwd werd dat in 2008 voorafgaande aan de opgraving gesloopt werd. Bij de opgraving is het noordoostelijke deel van het 17e-eeuwse gebouw, waarvan de funderingen betrekkelijk dicht onder het oppervlak lagen, vrij gelegd en gedocumenteerd.&lt;br&gt;Aan de zuidoostzijde van de motte werden sporen van enkele gebouwen gevonden die bij een voorhof of voorburcht gehoord kunnen hebben. Deze plek was omstreeks 1000 al in gebruik als akker. Twee kleine rechthoekige houten structuren kunnen op basis van de aanwezigheid van het Rijnlandse pingsdorfaardewerk in de late 10e eeuw of in de eerste helft van de 11e eeuw gedateerd worden. Wegens de aanwezigheid van Zuid-Limburgs en Maaslands aardewerk is een 12e-eeuwse datering echter ook niet uit te sluiten. Een oost-west lopende gracht met een breedte van 4,5 meter aan de noordzijde van de twee houten structuren is gedempt in de tweede helft van de 12e eeuw. Op de vulling van deze gracht heeft een noord-zuid georiënteerd huis gestaan van 6 x minstens 20 meter (waarschijnlijk een vakwerkhuis) waarvan een uit vuursteenknollen bestaande funderingslaag grotendeels bewaard is gebleven. Het zuidelijk deel van deze fundering was verdwenen. Aan een of beide zijden van dit huis heeft nog een huis met een fundering van vuursteen gestaan, waarvan slechts kleine delen gedocumenteerd konden worden. Ook kan het om één groter gebouw met meerdere vertrekken gaan. Dit gebouw moet omstreeks 1200 gebouwd zijn en in de eerste helft van de 13e eeuw al weer opgegeven zijn, omdat toen de afdekking door colluvium begon. Wegens de stenen onderbouw kan het huis van een eigenaar of bewoner met een hogere status zijn geweest of een speciale functie hebben gehad. Het is geheel of grotendeels gelijktijdig in gebruik geweest als de motte en kan daarom bij de voorburcht behoord hebben.&lt;br&gt;Dat de akker- en bewoningslaag ten zuiden van de motte in de late 10e eeuw ontstaan is, blijkt uit OSLdateringen en uit de aardewerkvondsten die vooral uit de 12e eeuw dateren en die overwegend van Maaslands aardewerk en van de Zuid-Limburgse variant van het pingsdorfaardewerk (het zogenaamde Brunssum-Schinveld-aardewerk) zijn. Aanwezig is ook 11e-eeuws aardewerk, waaronder Rijnlands Pingsdorfaardewerk. Vroegmiddeleeuwse vondsten komen niet voor op één (bijzondere) uitzondering na: een gietmal van gebakken klei van een 9e-eeuwse fibula, gevonden in opgeworpen grond die oorspronkelijk van de plek onder de motte zou kunnen komen. Dit kan duiden op ambachtelijke activiteiten die in deze periode vaak aan een elitecentrum worden gerelateerd. Onder de motte zijn ook Romeinse dakpannen gevonden die op een nabijgelegen villaterrein verzameld zullen zijn.&lt;br&gt;Opmerkelijk is dat het begin van de bewoning op dit terrein maar een halve eeuw later is dan de eerste vermelding van Breust in 965. Dan wordt de villa Breust met haar kerk geschonken aan het Martinuskapittel te Luik. Dat zal tot aan de Franse tijd heer van Breust blijven. De vraag is echter of het opgravingsterrein, ook al was daar vanaf de Late Middeleeuwen de hof van Breust gevestigd, ook de plek van de vroegmiddeleeuwse hof was. Een mottekasteel uit 1200 lijkt een logische plek als bestuurlijk centrum in een heerlijkheid en de nabijgelegen kerk zou de opvolger kunnen zijn van de in 965 genoemde kerk. De 11e- en 12e-eeuwse structuren zouden tot een vroege, nog niet tot een kasteel ontwikkelde fase van de hof gehoord kunnen hebben. Aangezien de schenking uit 965 kennelijk betrekking heeft op een al bestaande nederzetting, zou men echter ook Karolingische bewoningssporen verwachten en die zijn niet aangetroffen. De enige vondst uit die tijd is de genoemde gietmal. Dit is echter een geïsoleerde en bovendien in secundaire context aangetroffen vondst. Gietmal en secundair gebruikte Romeinse dakpannen kunnen er wel op duiden dat er in de Vroege Middeleeuwen op enige afstand van het opgravingsterrein bewoning is geweest. Mogelijk maakte de plaats waar de motte in de late 12e eeuw opgeworpen is, net nog deel uit van een vroegmiddeleeuws nederzettingsterrein, dat zich dan verder naar het noorden uitgestrekt moet hebben. Er is een op historische bronnen gebaseerde veronderstelling dat de vroegmiddeleeuwse Hof van Breust aan de noordelijke rand van de tegenwoordige bebouwing van Breust gelegen heeft, waar twee percelen nog in de 16e eeuw als Vroenhof worden aangeduid. De hof zou volgens deze theorie pas rond 1400, nadat Breust als gevolg van oorlogshandelingen verwoest was, verplaatst zijn naar de plaats naast de natuurlijke bron en ook de kerk zou toen van zijn oorspronkelijke, pre-965 locatie naar de huidige plek, 500 meter zuidwaarts, zijn verhuisd. Het archeologisch onderzoek ondersteunt deze hypothese niet, omdat het aangetoond heeft dat de bewoning naast de motte al in de 11e eeuw begonnen is, maar kan evenmin aangeven waar de Karolingische bewoning dan wel gelegen heeft. De opgraving te Breust heeft zowel nieuwe kennis als nieuwe vragen opgeleverd.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;De Motte van Breust&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;De opgraving van een middeleeuwse kasteelheuvel en zijn omgeving in Eijsden-Breust, gemeente Eijsden-Margraten&lt;/p&gt;
description: Date Submitted: 2011-08-15