DOI: 10.17026/dans-25f-d8u3
title: IJzertijdbewoning en de limesweg in Kanaleneiland. BNL1 en AML: Archeologisch onderzoek aan de Beneluxlaan en Amerikalaan (Utrecht)

description: &lt;p&gt;Tijdens een grootschalig archeologisch booronderzoek in 2007-2008 is het tracé van de Romeinse limesweg tussen Leidsche Rijn aan de westzijde en Lunetten aan de oostzijde in kaart gebracht. Deze weg bleek een braakliggend perceel in de Utrechtse wijk Kanaleneiland te kruisen, waar tot kort daarvoor de scholengemeenschap Niels Stensen College had gestaan. Er werd vervolgens in november 2007 op dit perceel een gedetailleerder booronderzoek uitgevoerd, waarbij onder meer een grindrijk kleipakket werd aangetroffen. Aangezien grind in veel gevallen een indicatie voor de aanwezigheid van de limesweg vormt, werd besloten tot het uitvoeren van een proefsleuvenonderzoek in november 2008. In de twee proefsleuven werden diverse greppels waargenomen, waarvan een groot deel uit de Romeinse periode leek te dateren. Bovendien werd een pakket grof zand aangetroffen, dat als onderdeel van een opgeworpen weglichaam werd geïnterpreteerd. Er leek sprake van twee fasen van de limesweg, waarvan er één was gelegen op de vulling van een oudere restgeul. Als gevolg van toekomstige nieuwbouw op dit perceel was behoud in situ van de archeologische sporen niet mogelijk.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van de resultaten van het proefsleuvenonderzoek werd een definitieve opgraving noodzakelijk geacht. Deze vond plaats van 7 september tot en met 29 oktober 2009 (opgravingscode AML) en is uitgevoerd door archeologen van Team Cultuurhistorie gemeente Utrecht in opdracht van Kanaleneiland Beheer BV / IBU Stadsingenieurs. Het onderzochte perceel is gelegen op een maximaal 250 m brede stroomrug, die is ontstaan in het Neolithicum en de Bronstijd. In de oudere beddingafzettingen werden verspoelde boomstammen aangetroffen, waarvan er één kon worden gedateerd in het laat-Neolithicum. Het onderzoeksterrein bleek van noordwest naar zuidoost te worden doorsneden door een ca. 22 m brede en 2 m diepe restgeul. De onderste vullingslaag hiervan bestond uit veen, waarvan de vorming in de vroege IJzertijd ten einde kwam. Ten tijde van de vorming van dit veen en de daarboven gelegen gyttjalaag waren er nog geen menselijke activiteiten in de omgeving van het onderzoeksterrein. Dat veranderde in de midden IJzertijd of het begin van de late IJzertijd getuige de vondst van een fuik (gedateerd 420-200 voor Chr.) in de kleilaag boven de gyttja. Vermoedelijk kort voor het begin van de jaartelling was er pas sprake van daadwerkelijke bewoning in de omgeving van de steeds ondieper wordende restgeul. Dit blijkt uit de aanwezigheid van handgevormd aardewerk in de bovenste vullingslagen van de geul. Deze viel in die periode regelmatig droog, waarna men (afwaterings?)greppels en een waterkuil op de vulling ervan groef. Toch stond er in het eerste decennium na Chr. weer water in de geul, als gevolg waarvan twee of drie brugconstructies werden gebouwd, waarvan tientallen palen werden aangetroffen. De gebruikte gereedschappen en houtbewerkingstechnieken getuigen van nauwe contacten van de inheemse bewoners met het Romeinse leger. Op een niet nader te bepalen moment in de eerste helft van de eerste eeuw lijkt de nederzetting te zijn verlaten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op de noordoostelijke oever van de restgeul werden vier parallelle greppels aangetroffen, die zeer waarschijnlijk verband hielden met de oudste limesweg uit de late eerste eeuw na Chr. Het weglichaam, waarvan geen spoor werd waargenomen, bevond zich vermoedelijk net ten noordoosten hiervan of lag tussen de greppels in. Tijdens een onderhoudsbeurt van deze weg (waarschijnlijk rond 100 na Chr.) werden kleine basaltblokken gebruikt, mogelijk als onderdeel van de wegverharding. Een deel van dit basalt kwam in de loop van de tijd in de bermgreppels en de bovenste vullingslagen van de restgeul terecht. In het eerste kwart van de tweede eeuw werd plotseling een grote hoeveelheid water door de restgeul gestuwd, waarna een pakket grof zand en grind achterbleef. Honderden hoefindrukken van vermoedelijk schapen, geiten, koeien en paarden laten zien dat er vee over deze zandlaag heeft gelopen. Kort daarna werd er een nieuwe weg aangelegd, die ditmaal schuin de depressie van de restgeul overstak. Het weglichaam was ter hoogte van deze depressie aan weerszijden voorzien van een bermbeschoeiing, waarvan tientallen eikenhouten palen werden aangetroffen. Op basis van onder meer een 14C-datering van een beschoeiingspaal mag worden verondersteld dat deze jongste limesweg werd aangelegd tijdens de grootschalige onderhoudscampagne uit de jaren 124/125 na Chr. De beide bermschoeiingen zijn later verstevigd door het bijplaatsen van palen. Een einddatering van deze jongste limesweg kon niet worden bepaald. De eerstvolgende menselijke activiteiten vonden plaats in de twaalfde of dertiende eeuw, toen dit gebied in gebruik werd genomen als landbouwgrond en er diverse greppels werden gegraven. Pas met de bouw van Kanaleneiland vanaf 1957 was er voor het eerst sinds zo'n 2000 jaar weer sprake van bewoning in de omgeving van het onderzoeksterrein.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het archeologisch onderzoek in Kanaleneiland heeft nieuw licht geworpen op de ontstaansgeschiedenis van het landschap, de komst van de eerste bewoners en hun militaire connecties en de Romeinse infrastructuur uit de eerste en tweede eeuw na Chr. Toch zijn er ook vele nieuwe vragen ontstaan. Vooral de relatie tussen de beide limeswegen van de opgravings AML en de oorspronkelijke weg en tweede-eeuwse wegomlegging waargenomen in Leidsche Rijn is vooralsnog onduidelijk. Hopelijk kan toekomstig onderzoek in Kanaleneiland aantonen hoe deze wegen zich tot elkaar verhouden.&lt;/p&gt;
description: Issued: 2012-09