DOI: 10.17026/dans-xb6-vdja
title: Archeologische Begeleiding ‘Rioolaanleg Dorpshart Bleskensgraaf’, Kerkstraat en Burgemeester Viezeestraat, Bleskensgraaf, Gemeente Molenwaard

description: &lt;p&gt;Tijdens de uitvoering van de Archeologische Begeleiding (AB) zijn ter plaatse van het onderzochte riooltracé zeven archeologische vindplaatsen aangetroffen. Deze vindplaatsen betreffen elk zeer verschillende archeologische complextypen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 1 betreft de opeenvolging van ophooglagen en oude weg- en maaiveldniveaus, die feitelijk binnen het overgrote deel van het riooltracé zijn vastgesteld. Zowel ter plaatse van het westelijke deel van de Kerkstraat, alsook het oostelijke deel van de Kerkstraat is een opeenvolging van diverse oude maaiveld- of wegniveaus aangetroffen. Het verloop van deze lagen werd feitelijk alleen onderbroken door het oude kerkhof (Vindplaats 7). De oudste maaiveld-/ wegniveaus waren herkenbaar als humeuze niveaus en waren onverhard. Dit moet zeker tot in de 18de eeuw het geval zijn geweest, waarna in de 19de eeuw semi-verharde wegniveaus met puin en grind zijn aangebracht. Dit lijkt echter met name beperkt te zijn gebleven tot de bebouwde dorpskern. Pas rond 1900 was er voor het eerst sprake van een asfaltachtige laag met een grindverharding, of van een klinkerbestrating.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 2 betreft de fundering (kelder) van het oude raadhuis van Bleskensgraaf, dat in de tweede helft van de 19de eeuw is gebouwd ter plaatse van het zuidwestelijk deel van het oude kerkhof. Op basis van archiefonderzoek en oude kaarten kon worden vastgesteld dat het kerkhof van Bleskensgraaf in 1733 waarschijnlijk nog grotendeels in oorspronkelijke vorm aanwezig was, als een groot ovaal begrensd terrein rondom het kerkgebouw. Na de overstroming van 1740 - 1741 heeft men blijkens een rekening een nieuw school gebouwd, tegen de westzijde van het kerkgebouw op het kerkhofterrein. Deze situatie wordt tevens afgebeeld op de Kadastrale Kaart uit 1811 - 1832. Toen is dus het gedeelte van het kerkhof aan de westzijde van de kerk en ten zuidwesten van het kerkgebouw komen te vervallen. Toen de Gemeente Bleskensgraaf en Hofwegen tot stand kwam in 1855 heeft men tevens besloten om aan de zuidzijde van het schoolgebouw en kerkgebouw het nieuwe raadhuis te bouwen (1856 - 1857), met daarnaast de schoolmeesterswoning. De aangetroffen muren behoren tot dit oude raadhuis, dat bij het bombardement in 1941 werd verwoest. Bij de bouw van het oude raadhuis werd de oude kerkhofmuur die hier in de ondergrond nog aanwezig was gedeeltelijk gesloopt, waarbij de stenen zijn hergebruikt voor de fundering van het raadhuis.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 3 betreft een oude perceelbegrenzing, die aan de oostzijde van het kerkhof werd aangetroffen. Pas in de Hollandveen-laag kon de insteek van deze sloot worden waargenomen. Het grootste deel van de vulling van deze sloot lag beneden de aanlegdiepte van de rioolsleuf. Op basis van de vulling kon worden vastgesteld dat deze sloot al in de Late Middeleeuwen (deels) moet zijn gedempt. Mogelijk betreft het een sloot die reeds bij de ontginning van het gebied, in de 11de of 12de eeuw tot stand is gekomen als perceelgrens. De sloot ligt in één lijn met de oostelijke begrenzing van het kerkhof en waterde waarschijnlijk af op de Graafstroom. Opmerkelijk is de aanwezigheid van een groot betonblok in het verlengde van de sloot, vlak onder het huidige wegdek en de stoeprand. Vermoedelijk betreft dit een poer voor een paal als onderdeel van een omheining of begrenzing. Waarschijnlijk was deze perceelsgrens dus in de 20ste eeuw nog steeds actueel.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 4 is gerelateerd aan de vondst van houtskoolrijke lagen in de top van de Afzettingen van Gorkum en in de onderzijde van het Hollandveen. Deze niveaus werden aangetroffen ter hoogte van de huidige kerk, waar onverwacht een zeer hooggelegen Afzettingen van Gorkum werden aangetroffen, op een diepte van circa 1.6 meter –NAP. Dit betreft afzettingen die zijn gerelateerd aan een zijtak van de Schoonrewoerdse Stroomgordel, of aan de hoofdgeul van deze stroomgordel. De geulafzettingen, een zandlaag met een kleiige top, werden afgedekt door een relatief dunne laag Hollandveen. Zowel van de top van de Afzettingen van Gorkum alsook van het Hollandveen en de onderste antropogene niveaus zijn monsters genomen ten behoeve van archeobotanisch onderzoek (pollen- en macroresten onderzoek). Ook zijn de houtskoolrijke lagen bemonsterd voor C14- onderzoek. Het in de top van de Afzettingen van Gorkum aangetroffen houtskool is op basis van de C14-datering gedateerd rond circa 2500 voor Chr. De houtskool die in de basis van het Hollandveen werd aangetroffen is gedateerd in de 14de eeuw voor Chr. Op basis van het C14-onderzoek en het paleo-ecologisch onderzoek kan worden geconcludeerd dat het landschap ten tijde van de afzetting van de top van de stroomrug in het Laat Neolithicum sterk bebost was. Op de hogere delen, zoals de oeverwallen waren gemengde loofbossen met eik, hazelaar, berk, iep en linde aanwezig, terwijl in het komgebied elzenbroekbossen waren gelegen. De invloed van de mens op het landschap was niet groot, maar is desalniettemin gereflecteerd in het pollendiagram in de vorm van de vondst van pollen van cultuurindicatoren, zoals smalle weegbree, alsem en haver-type. Haver-type is naar alle waarschijnlijkheid niet geproduceerd door gecultiveerde haver, maar door het akkeronkruid oot. In de Midden Bronstijd was de mate van bebossing vergelijkbaar met die tijdens het Laat Neolithicum. In de komgebieden waren in groten getale elzen te vinden en op de hogere delen van het landschap waren gemengde eikenbossen aanwezig. Honderden knopschubben van eik wijzen erop dat eik zeer lokaal aanwezig was. Gedurende de vorming van het Hollandveen lijkt er een afname van het bosareaal te hebben plaatsgevonden, mogelijk als gevolg van een vernatting, boomziekten en/of menselijk handelen. Pollen van granen zijn vanaf de Bronstijd aanwezig en ook was er sprake van een lichte toename in het aandeel pollen van cultuurbegeleiders, wat duidt op licht toegenomen menselijke activiteiten. De graslanden werden begraasd door grote herbivoren. Een oever- en moerasvegetatie was nadrukkelijk in de lager gelegen delen van het landschap aanwezig, getuige de vondst van vele stuifmeelkorrels en botanische macroresten van planten van natte bodems. De menselijke invloed op het landschap nam pas echt toe ten tijde van het ontstaan van de antropogene (humeuze) kleilagen. Deze lagen stammen hoogstwaarschijnlijk uit de Middeleeuwen. Op basis van het pollenspectrum is geconcludeerd dat het bosareaal toen was afgenomen en dat de bossen plaats hadden gemaakt voor akkerland en grasland ten behoeve van de verbouw van granen en het (extensief) beweiden van vee. Door de voormalige bewoners van Bleskensgraaf werd tarwe, hennep en wellicht ook gerst en rogge verbouwd. De pollen van oever- en moerasplanten zijn ook in het bovenste deel van het bemonsterde profiel veelvuldig aangetroffen. Of de houtskoollagen op natuurlijke wijze zijn afgezet, of dat deze door de mens zijn veroorzaakt, kon niet met zekerheid worden vastgesteld omdat er in deze lagen geen vondstmateriaal is aangetroffen, zoals aardewerk en vuursteen. Op basis van de C14-dateringen kan in ieder geval worden geconcludeerd dat gedurende het Laat Neolithicum A (2570 - 2460 voor Chr.) de geul al enige tijd inactief moet zijn geweest. Pas vanaf de Midden Bronstijd (circa 1430 - 1310 voor Chr.) ontstond ter plaatse van deze hoger gelegen locatie een horizont met Hollandveen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 5 betreft een op een hoger niveau gelegen vindplaats ter plaatse van Vindplaats 4. Er zijn daar een aantal kuilen en palen ingegraven vanaf de top van het Hollandveen. Waarschijnlijk kunnen deze sporen in verband kunnen worden gebracht met een gebouwstructuur uit de Late Middeleeuwen. De in de humeuze laag op het Hollandveen aangetroffen aardewerkfragmenten dateren uit de 13de eeuw. Opvallend is dat op de oudste kaart (1811 - 1832) van de dorpskern van Bleskensgraaf exact op deze locatie nog een gebouw wordt weergegeven. Mogelijk betreft dit een huislocatie die reeds vanaf de Late Middeleeuwen continue bewoond is geweest.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 6 betreft de vondst van een drietal houten palen van een onbekende constructie, die in het klei- en veenpakket zijn geslagen. Getuige de houtsoort (naaldhout), de grote diameter en het ontbreken van bebouwing op oude kaarten ter plaatse van deze locatie, mag ervan worden uitgaan dat het om een structuur gaat met een relatief jonge datering (Nieuwe Tijd).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 7 betreft het deel van het oude kerkhof van Bleskensgraaf dat door het riooltracé werd doorsneden. Op basis van het vooronderzoek werd de verwachting voor het aantreffen van menselijke resten gerelateerd aan het kerkhof al uitgesproken, maar verwacht werd dat het kerkhof iets noordelijker zou liggen. Echter, ter plaatse van het riooltracé werd juist de zuidgrens van het kerkhof aangesneden. Deze begrenzing bestond uit een kerkhofmuur die al uit de 15de of 16de eeuw dateert. Het is verleidelijk om de aanleg van de kerkhofmuur te verbinden aan een bouwfase van de kerk. Volgens overleveringen zou het tijdens WOII verwoeste kerkgebouw uit de 15de eeuw dateren (1471). Maar in 1513 moet het (deels?) zijn afgebrand tijdens het brandschatten van Bleskensgraaf door Gelderse troepen. Op basis van de steenformaten kunnen de bakstenen van de kerkhofmuur en de eerder aangetroffen bakstenen van het oude kerkgebouw worden gedateerd in de 15de of 16de eeuw. Opvallend is ook het duidelijke onderscheid tussen twee bouwfasen van het voormalige kerkgebouw op basis van oude kaarten en foto’s. Het koor van de kerk versmalde ten opzichte van het schip en tevens was daar sprake van hogere raampartijen, steunberen en van een hogere dakrand. Op basis van het uiterlijk van het metselwerk lijkt ket koor ouder te zijn geweest. Opvallend is de overeenkomst met de kerk van Molenaarsgraaf, met een 16de eeuws schip en een ouder versmald koor. De aangetroffen kerkhofmuur blijkt niet de oudste begrenzing van het kerkhof te zijn geweest. Oorspronkelijk werd het kerkhof begrensd door een sloot. De bovenzijde van deze sloot is slechts ter plaatse van één locatie aan de oostzijde van het kerkhof aangetroffen. Dit vanwege de beperkte aanlegdiepte van de rioolsleuf. Ook is tijdens een latere fase het kerkhof uitgebreid, aangezien aan de oostzijde van het kerkhof een jongere muur aansloot op de oude kerkhofmuur. De oude kerkhofmuur verliep hier met een hoek in noordoostelijke richting, maar de jongere muurwerk die hierop aansloot vervolgde het verloop richting het oosten, zodat een groter areaal aan de oostzijde van de kerk werd omgeven. De kerkhofmuur werd vrijwel over de gehele lengte van de rioolsleuf aangesneden. Binnen de ommuring van het kerkhof, maar ook onder de kerkhofmuur, werden in totaal 72 graven aangetroffen in de verschillende niveaus. De jongste graven lagen soms al direct onder de wegfundering (boven NAP), terwijl de diepst gelegen graven werden aangetroffen in de top van het Hollandveen (bijna 2 meter –NAP). In deze diepst gelegen graven waren de relatief zure conserveringsomstandigheden goed voor hout, maar slecht voor het kalkrijke bot. Daarom werden van de oudste graven nog houtresten van de grafkisten of grafbekleding aangetroffen. Op basis van de C14-dateringen van het skeletmateriaal is vastgesteld dat deze graven ten vroegste uit de 11de eeuw of de eerste heft van de 12de eeuw dateren. In sommige gevallen was er waarschijnlijk sprake van een kist met lattenbodem. In andere gevallen werd het hout als een soort beschoeiing en/of afdekking in de grafkuil gebruikt. Dit soort boomstamkist-achtige grafkisten zijn vooral bekend uit de Vroege Middeleeuwen, maar zijn soms ook aangetroffen ter plaatse van begraafplaatsen uit de Late Middeleeuwen, zoals bijvoorbeeld ter plaatse van de laatmiddeleeuwse begraafplaatsen bij Dordrecht - Gezondheidspark en Vlaardingen - Markt. De vroege dateringen wijzen er dus op dat in Bleskensgraaf ten minste in de tweede helft van de 11de eeuw, of in de eerste helft van de 12de eeuw, al een kerk met kerkhof aanwezig moet zijn geweest. Het is mogelijk dat het in deze vroegste fase om een houten kerkgebouw ging, dat later is vervangen door een stenen kerkgebouw. Op basis van de afwijkende oriëntatie van de vroegste graven ten opzichte van de graven in de hogere niveaus (meer west-oost), heeft het oudste kerkgebouw mogelijk een iets andere oriëntatie gehad, dan de latere opvolgers. Na het in 1829 uitgevaardigde verbod om nog langer in kerken te begraven, werd in 1837 de grond bij de kerk overgedragen aan de burgerlijke Gemeente Bleskensgraaf en Hofwegen. De nieuwe Algemene Begraafplaats van Bleskensgraaf aan het Meulenbroek is pas in 1931 in gebruik genomen.145 Vanaf dat moment werd er waarschijnlijk niet meer begraven op het oude kerkhof aan de Kerkstraat, hoewel een definitieve sluiting van het kerkhof pas in 1961 heeft plaatsgevonden. De oorspronkelijke knik in de Kerkstraat, ter hoogte van het voormalige kerkhof, lijkt in de 20ste eeuw steeds verder te zijn opgeschoven in noordelijke richting, zodat uiteindelijk bij de wederopbouw van Bleskensgraaf na afloop van de Tweede Wereldoorlog de Kerkstraat een geheel recht verloop heeft gekregen. Daarbij is het oorspronkelijk veel hoger gelegen kerkhofterrein aanzienlijk afgegraven om het maaiveld te verlagen voor de recht doorgetrokken weg. Zo is het kerkhof steeds meer onder de Kerkstraat komen te liggen. Het archeologisch onderzoek tijdens de rioolvervanging in de dorpskern van Bleskensgraaf heeft ondanks de beperkingen van de smalle rioolsleuf veel nieuwe informatie opgeleverd over de geschiedenis van Bleskensgraaf. De doorsnede door de Kerkstraat heeft veel inzicht verschaft in het rijke bodemarchief van Bleskensgraaf, aan welke een hoge waardering van zowel de fysieke als inhoudelijke kwaliteit moet worden toegekend.&lt;/p&gt;