DOI: 10.14457/tu.the.2015.1161
title: ปัจจัยต่อการเปลี่ยนแปลง พัฒนาการ และความหลากหลายของโขน (ทศวรรษที่ 2480 ถึงปัจจุบัน)

description: โขนเป็นศิลปะการแสดงที่ถูกรับรู้โดยคนจำนวนมากว่าเป็นการแสดงชั้นสูง ใช้ทักษะการผลิตและทักษะในการชมที่สูง มีความสำคัญในการแสดงเอกลักษณ์ของชาติซึ่งควรอนุรักษ์ไว้ หลายคนอาจคิดว่าการแสดงโขนควรจะมีรูปแบบตายตัว ไม่สามารถเปลี่ยนแปลง เพื่อให้คงคุณค่า วัตถุประสงค์ รูปแบบดั้งเดิมเพื่อจุดประสงค์ด้านการอนุรักษ์ไว้งานวิจัยฉบับนี้จะได้อธิบายว่า โขนนั้นมีลักษณะเช่นเดียวกับวัฒนธรรมอื่นๆ ที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ขึ้นอยู่กับปัจจัยต่างๆทั้งในอดีตและปัจจุบัน ทั้งปัจจัยในวงการโขน คือ ผู้ผลิต ผู้ชม ผู้อุปถัมภ์ และปัจจัยอื่นที่อยู่นอกวงการโขน เช่น เศรษฐกิจ การเมือง เทคโนโลยี สังคม นอกจากนั้น งานวิจัยนี้มีการศึกษาโขนในหลายมิติและหลากหลายกลุ่มตัวอย่างทั้งในด้านของ”เวลา”และ”ประเภท”ที่ต่างกัน กล่าวคือ มีการวิเคราะห์โขนหลากหลายประเภทในระยะเวลาร่วมสมัยกัน และพิจารณาโขนคณะเดียวกันในระยะเวลาที่เปลี่ยนแปลงไปด้วย ทำให้ได้มุมมองหลายมิติและแสดงถึงปัจจัยต่างๆที่แปรเปลี่ยนไปหลายรูปแบบ การศึกษาจะใช้การค้นคว้าข้อมูลจากทางเอกสาร การสัมภาษณ์ การชมการแสดง และสื่ออิเล็กทรอนิกส์ นำมาวิเคราะห์และประมวลผลร่วมกัน แม้ว่างานวิจัยเกี่ยวกับโขนจำนวนมากจะใช้มุมมองของการสร้างสรรค์ผลงานจากผู้ผลิตโดยอธิบายรูปแบบของโขนจากประสบการณ์ และ ความสามารถของแต่ละปัจเจกบุคคล แต่ในงานวิจัยนี้มีสมมติฐานว่าศิลปินมิได้เป็นอิสระอย่างแท้จริงแต่ต้องดำเนินการภายใต้สนามทางวัฒนธรรม (cultural field) ซึ่งสร้างกรอบและกำหนดโจทย์ในการสร้างงานอีกชั้นหนึ่ง การศึกษาจึงพิจารณาปัจจัยทั้งสองด้านซึ่งส่งผลต่อกันและกันโดยมีแนวคิดว่าปัจจัยเหล่านั้นมีบทบาทร่วมกัน              ต่อรูปแบบการแสดงดังที่ปรากฏให้เห็น ผลจากการศึกษาพบประเด็นสำคัญโดยสรุปดังนี้ ผู้ผลิตและสร้างสรรค์งาน สร้างแนวคิดและรูปแบบของงานแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับทุน(capital)ของแต่ละราย เช่น ความรู้ ประสบการณ์ เครือข่ายทางสังคม แต่ทั้งนี้ การผลิตโขนยังขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่นๆเช่นผู้ชม ผู้สนับสนุน และปัจจัยนอกวงการโขน เช่น การเมือง เทคโนโลยี สื่อความบันเทิงแบบใหม่ ซึ่งเป็นกรอบแนวทาง เป็นโจทย์ที่ระบุแนวคิด จุดประสงค์ และขอบเขตในการสร้างงาน แม้จะมีหลายปัจจัยสำคัญที่เข้ามามีส่วนสำคัญในการสร้างงาน แต่ปัจจัยเหล่านี้มีบทบาทหรือส่งอิทธิพลต่อโขนไม่เท่าเทียมกัน ตัวอย่างเช่น ปัจจัยด้านผู้ชมอาจส่งอิทธิพลต่อรูปแบบของโขนเฉลิมกรุงอย่างมาก ในขณะที่โขนสมัครเล่นนั้น ปัจจัยที่มีอิทธิพลคือตัวนักแสดงมากกว่าผู้ชม แม้แต่โขนคณะเดียวกันแต่ในระยะเวลาต่างกัน ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อรูปแบบก็มากน้อยต่างกัน ทั้งนี้ปัจจัยใดจะมีโอกาสมากน้อยในการส่งอิทธิพลนั้นขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ของการแสดงโขนเป็นสำคัญ นอกจากนี้ เราพบว่ามีหลายกรณีที่กระบวนการสร้างโขนที่ต่างกัน มีผลให้รูปแบบต่างกันอีกด้วย เช่น กระบวนการคัดเลือกนักแสดง ขั้นตอนการฝึกซ้อม ระเบียบวิธีปฏิบัติตามระบบการบริหารจัดการขององค์กรที่ต่างกัน ส่งผลต่อรูปแบบการแสดงที่ต่างกันสถาบันพระมหากษัตริย์ยังคงมีความเกี่ยวข้องอยู่กับโขนอยู่ โดยมีบทบาททางตรงหรือทางอ้อม เช่น บทบาทในการสร้างวาระและพื้นที่การแสดงที่เกี่ยวข้องกับสมาชิกในราชวงศ์ บทบาทในการสร้างภาพลักษณ์ของคณะโขน บทบาทในการริเริ่ม จัดตั้ง การสนับสนุนด้านเครือข่าย และบทบาทการให้แนวทางหรือนโยบายในการแสดง โขนทุกประเภทมุ่งเน้นคุณค่าด้านการอนุรักษ์ทั้งสิ้น แต่ไม่มีโขนใดเลยที่จะไม่มีการเปลี่ยนแปลง หรือกล่าวได้อีกแบบว่าโขนนั้นเปลี่ยนแปลงไปตามปัจจัยเสมอ แม้จะยังคงวัตถุประสงค์ในด้านการอนุรักษ์อยู่ก็ตาม โดยโขนแต่ละประเภทอาจเลือกวิธีการหรือกลยุทธ์ในการอนุรักษ์แตกต่างกัน เช่น อนุรักษ์โดยการสืบทอด การรื้อฟื้นของดั้งเดิม การสร้างผู้ชมโขน ฯลฯ อีกทั้งยังมีกลวิธีในการเปลี่ยนแปลงที่ต่างกันอีกด้วย โดยกลยุทธที่ถูกใช้เพื่อการอนุรักษ์สิ่งดั้งเดิมและการปรับเปลี่ยนไปพร้อมกัน ได้แก่การ”สร้างสิ่งใหม่จากสิ่งเก่า” เพื่อตอบสนองความต้องการในยุคปัจจุบัน ตัวอย่างเช่น การใช้หน้ากากตัวพระนางแบบโขนนั่งราวมาใช้แสดงความเป็นเทพเจ้า การพากย์รถสองฝั่งในคราวเดียวกันเพื่อสร้างความกระชับในการเดินเรื่อง การนำเอาหนังใหญ่มาในประกอบการแสดงคล้ายกับโขนติดตัวหนังในยุคก่อน ในการแสดงของโขนเฉลิมกรุง เป็นต้น ทำให้เกิดการนำเอาสิ่งดั้งเดิมมาในแบบใหม่ซึ่งตอบโจทย์ในยุคปัจจุบันได้โขนมีการเปลี่ยนแปลงจากการมีศูนย์กลาง มีมาตรฐานไปสู่ความเป็นทั่วไปและความหลากหลาย มีการผลิตและการบริโภคหลายกลุ่ม เช่นการผลิตโขนเพื่อตลาดระดับมวลชนของกรมศิลปากรในยุคนายเสรี หวังในธรรม การผลิตโขนเฉลิมกรุงเพื่อให้ผู้ชมชาวต่างชาติโดยเฉพาะ นอกจากนี้การลดความความเคร่งครัดและเป็นมาตรฐานลงยังได้พบในกระบวนการผลิตอีกด้วย โดยเฉพาะการเปิดโอกาสให้ประชาชนหลากหลายอาชีพหลายเพศหลายวัยเข้ามาฝึกซ้อมโขน สำหรับโขนสมัครเล่น แม้แต่ผู้หญิงก็สามารถเข้ามาเป็นนักแสดงในบทบาทต่างๆได้มากขึ้น อีกทั้งยังมีการนำเอาโขนมาประยุกต์ใช้เป็นการแสดงโขนสด แสดงถึงสถานะของโขนที่ส่งอิทธิพลไปสู่หลายกลุ่ม โดยปัจจัยต่างๆที่หลากหลายส่งผลต่อความหลากหลายของรูปแบบข้อสังเกตประการหนึ่งคือ การแสดงของคณะโขนที่เป็นต้นฉบับคือโขนกรมศิลปากรมิได้บ่งชี้ความดั้งเดิมหรือความถูกต้องเพียงหนึ่งเดียวเสมอไป เพราะแม้แต่โขนของกรมศิลปากรเองยังมีการเปลี่ยนแปลงไปตามปัจจัย ทำให้ต้องเลือกที่จะคงบางสิ่งไว้และละทิ้งบางสิ่งไว้ ในขณะที่โขนอื่นๆก็อาจมีการเลือกที่จะอนุรักษ์และเปลี่ยนแปลงต่างกันไป ทำให้เราได้เห็นบางสิ่งที่บางสิ่งที่ไม่ได้เห็นจากกรมศิลปากรมานานแล้ว แต่ยังถูกอนุรักษ์ไว้ในโขนอื่นๆ เช่นการใช้ผู้ชายเป็นตัวนาง การออกกราวแบบดั้งเดิมของโขนธรรมศาสตร์ การใช้ท่าขึ้นลอยพิเศษในโขนของมูลนิธิศิลปาชีพฯเป็นต้นโดยสรุปแล้วงานวิจัยชิ้นนี้สามารถแสดงให้เห็นถึงปัจจัยรอบด้านที่ส่งผลต่อตัวผลงาน โดยใช้ความรู้ที่หลากหลาย ทั้งในด้านของนาฏศิลป์ ประวัติศาสตร์ สังคมวิทยา มานุษยวิทยา ฯลฯ มาร่วมกันศึกษาในเชิงสหวิทยาการ เพื่อที่จะอธิบายผลของปัจจัยต่างๆที่ส่งผลต่อตัวผลงานได้ตามวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้ข้อเสนอแนะที่ได้จากการศึกษาคือ ผู้ผลิตการแสดงโขนต่างๆควรพิจารณาปัจจัยต่างๆที่เปลี่ยนแปลงไปเสมอเพื่อนำมาปรับเปลี่ยนการแสดงของตน และควรกำหนดแนวคิด กระบวนการ รูปแบบของการแสดงให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ ปัจจัย และสถานการณ์ต่างๆ ในอนาคตอาจจะนำผลของงานวิจัยมาใช้เป็นพื้นฐานในการคาดการณ์ พยากรณ์ กรณีที่ปัจจัยซึ่งเกี่ยวข้องกับการแสดงโขนนั้นมีการเปลี่ยนแปลง ว่าจะส่งผลต่อรูปแบบของโขนที่พิจารณานั้นอย่างไร นอกจากนั้น อาจมีการวิจัยเพิ่มเติมในอีกด้านหนึ่ง ที่มุ่งเน้นการศึกษาในด้านของผู้ชม โดยมีการวิเคราะห์พฤติกรรม การรับรู้ ความคิด ความต้องการ ซึ่งน่าจะเป็นประโยชน์ต่อวงการโขนไม่น้อย