DOI: 10.17026/ar/jtxbcz
title: Archeologische en cultuurhistorische inventarisatie in het kader van het project Irenesluis - Culemborgse Veer (ICU), gemeenten Wijk bij Duurstede en Houten

description: Vestigia B.V. Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologische en cultuurhistorische inventarisatie uitgevoerd ten behoeve van het project Irenesluis - Culemborgse Veer (ICU), dat wordt uitgevoerd in de gemeenten Wijk bij Duurstede en Houten (afbeelding 1, kaart 1 achterin het rapport). De noordelijke Lekdijk beschermt een groot deel van Midden en West Nederland tegen overstroming. De dijk voldoet niet aan de waterveiligheidsnormen en daarom versterkt Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) de dijk tussen Amerongen en Schoonhoven over een totale lengte van 55 km. Zo is de dijk ook in de toekomst voldoende veilig en voldoet hij aan de normen die sinds 2017 gelden. De versterking van de Lekdijk is onderdeel van het Hoogwaterbeschermingsprogramma. Hierbij werken de waterschappen samen met het Rijk om dijken – en dus Nederland – veilig te houden. De dijkversterking tussen Amerongen en Schoonhoven heeft een te grote omvang om in een keer te realiseren. Hiervoor voert HDSR het programma Sterke Lekdijk uit. Het programma Sterke Lekdijk is verdeeld in zes deelprojecten. De dijkversterking Irenesluis - Culemborgse Veer (ICU) is een van de zes deelprojecten. Het dijktraject van het deelproject Irenesluis - Culemborgse Veer is 9,7 km lang en loopt van de westzijde van de Irenesluis bij Wijk bij Duurstede (dijkpaal 106) tot aan de Veerweg bij het Culemborgse Veer (dijkpaal 203). Het deelproject ICU is in 2021 gestart en bevindt zich op dit moment in de Verkenningsfase. In deze fase wordt gewerkt aan een ontwerp op hoofdlijnen voor de dijkversterking, met als resultaat de vaststelling van het Voorkeursalternatief. Binnen het plangebied zullen maatregelen plaatsvinden die in het kader van deze inventarisatie dienen te worden onderzocht. Momenteel is nog geen informatie bekend omtrent de exacte locatie waar in de toekomst werkzaamheden zullen plaatsvinden, en met welke oppervlakte en diepte. Het onderhavige bureauonderzoek heeft daarom een inventariserend karakter, met een advies op hoofdlijnen (waar is sprake van eventuele bekende of verwachte archeologische en cultuurhistorische waarden, en bij welke oppervlakte en diepte van de ingreep dient al dan niet vervolgonderzoek plaats te vinden). In deze inventarisatie archeologie en cultuurhistorie is in het kader de Verkenningsfase van de voorgenomen dijkversterking Irenesluis - Culemborgse Veer (ICU) gekeken naar de waarden en verwachtingen binnen genoemde vakgebieden. Het resultaat is weergegeven in tekst en in een serie kaarten waarop de geïnventariseerde waarden en verwachtingen zijn gelokaliseerd. De inventarisatie heeft naast het ruimtelijke aspect inhoudelijk een kwalitatief karakter. In de Verkenningsfase zal door het Waterschap worden gezocht naar het samenstellen van mogelijke alternatieven voor het technisch ontwerp van de dijkversterking. Het confronteren van de archeologische en cultuurhistorische waarden en verwachtingen met de mogelijke bodemingrepen en op basis daarvan identificeren van de belangrijkste risico’s en kansen is in de Verkenningsfase het belangrijkste doel. Er is tot op heden weinig informatie uit gravend onderzoek of booronderzoek voorhanden. In principe is er langs het dijkversterkingstracé een grote variatie in verwachting voor vrijwel alle archeologische perioden vanaf de Bronstijd/IJzertijd, op de locatie van een aantal stroomgordels die de Lek kruisen, en voor resten vanaf de Vroege Middeleeuwen op de stroomgordel van de Lek en het directe achterland. Over het algemeen is deze verwachting binnendijks hoger dan buitendijks als gevolg van de erosieve werking van de Lek. Binnendijks kunnen in ieder geval in meer of mindere mate sporen van (tijdelijke) nederzettingen verwacht worden, met een lage tot middelhoge verwachting voor bewoning vanaf de late prehistorie tot aan de Late Middeleeuwen. Tot aan de Late Middeleeuwen met de bedijking van de Lek en de ontwatering van het binnendijkse gebied, zullen alleen de hoger gelegen delen van het landschap aantrekkelijk zijn geweest voor bewoning; zoals oeverwallen of door de mens opgeworpen terpjes. Voor de periode Bronstijd/IJzertijd tot aan de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd gaat het dan om veelal individuele erven, en niet of nauwelijks om geclusterde bebouwing. Buitendijks kunnen mogelijk restanten van oude dijken verwacht worden voor zover deze niet door de rivier zijn opgeruimd. Het gaat dan om eenvoudige, van zand of zandige klei opgeworpen dijklichamen, die mogelijk meerdere aanleg. – en herstelfasen kennen. Daarnaast kan buitendijks water gerelateerde archeologie verwacht worden zoals resten van watermanagement (dammen, duikers etc.) en resten van waterexploitatie (fuiken, scheepsresten etc.). De dijken langs de Lek vormen een historisch dijktracé dat teruggaat tot de 11e/12e eeuw. Het is op dit moment niet mogelijk om gedetailleerde uitspraken te doen over de archeologische verwachting van de dijken zelf. Wel moet worden opgemerkt dat verwacht mag worden dat ondanks het feit dat zeker sinds het begin van de 19e eeuw het dijktracé niet wezenlijk van plaats is veranderd, dit niet wil zeggen dat altijd zo geweest is. Eigendomsverhoudingen en de daaraan gerelateerde mate en aard van het dijkonderhoud, dijkdoorbraken (kolken) en herstellingswerkzaamheden zullen ervoor gezorgd hebben dat de biografie van de dijk van dijkvak tot dijkvak zal verschillen. De dijken hebben als historisch object ook een archeologische waarde. Als ingrepen in het historisch dijkprofiel (coupures) worden voorzien dan dienen deze archeologisch gedocumenteerd te worden (door middel van een proefsleuf/archeologische begeleiding), om de opbouw, en fasering/datering in kaart te brengen (zoals het recente onderzoek bij de Westfriese Omringdijk). Het zelfde geldt in geval er ingrepen plaatsvinden op locaties van historische wegen. Voor gebieden met een water-gerelateerde verwachting kan het vervolgonderzoek de vorm hebben van een extensieve archeologische begeleiding, of een intensievere variant op kansrijke locaties. Uiteraard kan wanneer de dijkversterkingsalternatieven bekend zijn, nog worden ingezoomd op de waterstaatkundige kunstwerken en bebouwing langs de dijk zoals die voorkomen op de individuele kadasterkaartbladen uit 1811-1832 en die inmiddels al dan niet zijn verdwenen. Het zelfde kan worden gezegd ten aanzien van historische wegen. Naast de dijklichamen is er ook sprake van verspreide historische bewoning en bebouwing langs de dijk. Al moet worden opgemerkt dat ondanks het uitgestrekte tracé deze historische bebouwing zeer plaatselijk is geweest, tot aan het midden van de 20e eeuw. Andere historische elementen worden gevormd door de relicten uit de Tweede Wereldoorlog, een vorm van archeologie die tegenwoordig meer in de belangstelling staat. Binnen het plangebied is mogelijk sprake van verschillende wapen- en geschutsopstellingen en loopgraven, die bovengronds niet meer zichtbaar zijn, maar waar de sporen onder het maaiveld nog aanwezig kunnen zijn. Het OOO onderzoek (Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten) zal hier verder inzicht in moeten geven. Binnen de buffer is vanwege de verspreide bebouwing langs de dijk sprake van een relatief beperkt aantal gewaardeerde objecten van cultuurhistorische waarde; het betreft vier Rijksmonumenten en vier gemeentelijke monumenten. Daarnaast is er sprake van een veel groter aantal aan kenmerkende historische boerderijplaatsen die niet zijn gewaardeerd, maar wel een waarde vertegenwoordigen. Het gaat dan voornamelijk om boerderijplaatsen uit de 19e en 20e eeuw.
Naast de objecten is er sprake van een aantal structuren met cultuurhistorische waarde, met name historische dijken, wegen en waterlopen, met naastgelegen kenmerkende blok- of strokenverkaveling. Archeologie. Vestigia B.V. adviseert om bij bodemroerende ingrepen die de vrijstellingsgrenzen overschrijden op basis van de bestemmingsplannen/beleidskaarten vervolgonderzoek uit te voeren. Afhankelijk van de verwachting kan dit vervolgonderzoek de vorm hebben van een inventariserend veldonderzoek door middel van boringen of door middel van proefsleuven/archeologische begeleiding. De specifieke aard van de te verwachten archeologische resten zal daarbij bepalend zijn; voor het in kaart brengen van de landschappelijke setting is doorgaans een booronderzoek de aangewezen methode; voor historische elementen als historische bebouwing zal dit doorgaans een onderzoek door middel van proefsleuven zijn. Eventuele objecten die op basis van het OOO onderzoek (Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten) worden geïdentificeerd komen ook in aanmerking voor nader archeologisch onderzoek in het veld. Op basis van het (Definitief) ontwerp kan dan worden bepaald welke resten worden bedreigd, en kan een onderzoeksstrategie worden opgesteld (bijvoorbeeld door middel van grondradar onderzoek, proefsleuven etc.). Het verdient de voorkeur om op basis van het (Definitief) ontwerp te bepalen wat de precieze aard en locatie wordt van de bodemroerende ingrepen, en met welk oppervlak en diepte. Als de verstoringen binnen het plangebied beperkt blijven tot ingrepen binnen de vrijstellingsgrenzen op basis van de bestemmingsplannen/beleidskaarten, kan een vervolgonderzoek achterwege blijven. Hierbij kan mogelijk rekening worden gehouden bij het opstellen van het (Definitief) ontwerp. Het vroegtijdig uitvoeren van archeologisch veldonderzoek in de Planuitvoeringsfase heeft daarbij wel de voorkeur om de risico’s op het gebied van de archeologie in een vroegtijdig stadium in kaart te brengen, en het afwegen van eventuele noodzaak tot het doen van vervolgonderzoek (tot aan een eventuele opgraving), danwel tot planaanpassing/mitigerende maatregelen. Gezien de omvang van de dijkversterking zullen de gemeentelijke vrijstellingsgrenzen vrijwel zeker worden overschreden. De archeologieplicht betekent evenwel niet dat het verdere (voor)onderzoek overal even intensief moet worden voortgezet. Zoals gezegd zullen (de technische ontwerpen van) de alternatieven daarvoor eerst moeten worden geconfronteerd met de archeologische waarden en verwachtingen. Cultuurhistorie (historische geografie en gebouwd erfgoed). Tevens is een inventarisatie uitgevoerd ten aanzien van de aanwezige cultuurhistorische objecten en elementen/structuren. Een aantal gebouwde monumenten zijn beschermd als Rijks- of gemeentelijk monument. Een aantal elementen/structuren is als waardevol aangegeven op de provinciale cultuurhistorische waardenkaart. De meest wezenlijke structuren daarbij zijn de dijk langs de Lek, en enkele historische weg tracés. De dijk is naast een archeologisch waardevol object ook een waardevol cultuurhistorisch element. Bij ingrepen in de dijk zelf, of bij kruinverlegging is er sprake van negatieve effecten, vooral het veranderen van het talud op plaatsen waar de dijk nog een ‘historische’ maatvoering heeft. Indien het technisch ontwerp dit voorschrijft is dit onontkoombaar. Aan de andere kant kan ook worden geredeneerd dat het toekomstbestendig maken van de dijk behoort tot het wezenskenmerk van het fenomeen ‘dijk’ en daarmee als neutraal worden beoordeeld. Bij ingrepen nabij of ter plaatse van bekende cultuurhistorische objecten zoals die op de kaart zijn aangegeven, kan er ook sprake zijn van negatieve effecten (ook tijdens de werkzaamheden, bijvoorbeeld ten gevolge van trilling bij het inbrengen van damwanden); deze dienen zoveel mogelijk te worden voorkomen, en anders nader te worden beoordeeld. In incidentele gevallen zullen in het uiterste geval maatwerkoplossingen aan de orde zijn ter plaatse van bebouwing of waterstaatkundige kunstwerken. Deze maatwerkoplossingen bieden ook kansen de ruimtelijke kwaliteit van de dijk te verbeteren. Wanneer de alternatieven bepaald zijn zal in detail moeten worden gekeken naar het relatieve (gekwantificeerde) effect van de geselecteerde alternatieven op de archeologische en cultuurhistorische waarden.