DOI: 10.17026/ar/r5rkog
title: Plangebied Sluiskesven te Gorp, gemeente Hilvarenbeek.
title: Aardkundig, archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek.
title: RAAP Rapport 7928

description: &lt;p&gt; In opdracht van Bosgroep Zuid-Nederland heeft RAAP in de zomer van 2025 een bureauonderzoek uitgevoerd ter inventarisatie van de aardkundige, archeologische en cultuurhistorische waarden in plangebied Sluiskesven te Gorp in de gemeente Hilvarenbeek (figuur 1). In het gebied zijn ingrepen gepland in het kader van natuurherstel (zie appendix 1). Het gaat om:
&lt;p&gt; • Het dempen van rabatsloten in het Sluiskesven, met grond van de bestaande rabatten;
&lt;p&gt; • Het dempen van greppels en sloten in het bos rondom het ven, met naastgelegen grond;
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos/opslag, frezen van stobben en plaggen van de venoever;
&lt;p&gt; • Het verwijderen van een stuw inclusief dempen sloot met aangevoerde grond;
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos, frezen van stobben en stroken-plaggen op de gradiënt naar de aangrenzende heide.
&lt;p&gt; Het bureauonderzoek dient om te bepalen welke waarden aanwezig zijn of verwacht worden en in welke mate deze bedreigd worden door de ingrepen. Het onderzoek vond plaats in het kader van een omgevingsvergunning.

&lt;p&gt; Aardkunde
&lt;p&gt; Het gebied maakt deel uit van aardkundig waardevol gebied ‘Regte Heide, Poppelsche Leij, Rovertsche Leij’ en een typevoorbeeld van een reliëfrijk zandlandschap met ingesneden beekdalen. Vrij uniek is de grote variatie in landvormen die in samenhang uitdrukking geven aan de vormingsprocessen, die mede zijn beïnvloed door de Feldbissbreuk in de ondergrond. Door het uitblijven van moderne landbouwkundige ontginning is het microreliëf bovendien helemaal gaaf. Alleen de beleefbaarheid ervan wordt beperkt doordat het zo sterk bebost is.
&lt;p&gt; • Het dempen van rabatsloten, sloten en greppels is over het algemeen een herstel van het oorspronkelijk reliëf en daarom vanuit aardkundig perspectief een positieve ingreep, onder voorwaarde dat geen ongeroerde bodem wordt vergraven. Uitzondering geldt voor het dempen van de greppels die binnen het beekdal liggen en onderdeel zijn van de beemdenverkaveling. Het dient aanbeveling deze sloten/greppels niet te dempen, maar te verondiepen, zodat de beemdenstructuur herkenbaar blijft.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos/opslag al dan niet in combinatie met plaggen, herstelt de openheid van de oorspronkelijke heide en heft de belemmerende werking van het opgaande vegetatie op de belevingswaarde op. Het daarom is vanuit aardkundig perspectief een positieve ingreep. Van belang is daarbij echter dat het microreliëf niet wordt aangetast. Het dient daarom aanbeveling om het frezen en plaggen te beperken tot de strooisellaag en insporing tijdens de werkzaamheden te voorkomen door dit niet uit te voeren in natte of extreem droge perioden en anders rijplaten te gebruiken.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van de stuw betreft een zeer lokale punt ingreep die geen invloed heeft op de aardkundige waarde van het gebied, mits verder graafwerk en insporing worden voorkomen.

&lt;p&gt; Cultuurhistorie
&lt;p&gt; Het gebied ligt binnen Landgoederen Gorp & Roovert, die aangewezen zijn als complex van cultuurhistorisch belang op de provinciale cultuurhistorische waardenkaart. De essentie van de cultuurhistorische waarde van het gebied is de gefaseerde ontwikkeling van het gebied, met divers landgebruik en de aanwezigheid van landgoedelementen. Deze waarden uiten zich concreet in de uiteenlopende landschapselementen die samenhangen met de ontwikkeling en het gebruik. Specifiek voor dit onderzoek zijn de greppels/wallen, stuw, rabatten, het ven, rododendrons en de oude wegenstructuur te noemen. Een deel van de te dempen greppels/sloten is van hoge cultuurhistorische waarde voor het gebied.
&lt;p&gt; • Het dempen van de rabatsloten heeft een beperkte impact op de cultuurhistorische waarden.
&lt;p&gt; • Het effect van dempen van de overige sloten en greppels is in wezen direct gerelateerd aan de cultuurhistorische waarde ervan. We adviseren de hoog gewaardeerde elementen niet te dempen maar te verondiepen. Voor het dempen van de andere elementen hanteren we het algemene advies dat er een laagte van 10 centimeter overblijft zodat de structuur in het algemeen (op hoogtekaarten) nog herkenbaar blijft.
Bij dempen moet aandacht zijn voor de andere structuren die aanwezig zijn of doorkruist worden, zoals rododendrons en het wegenpatroon in het noorden van het gebied.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van de stuw heeft een beperkte impact op de cultuurhistorische waarden. Wel wordt de stuw omgeven door rododendrons, waarmee rekening gehouden moet worden. Overwogen zou kunnen worden de stuw aanwezig te laten als een stille getuige van de periode uit de geschiedenis van het gebied waarin het nog actief ont-/bewaterd werd. Met een informatiebordje kan dit verhaal toegelicht worden.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos en plaggen van de venoever heeft een beperkt effect op de cultuurhistorische waarde, mits er aandacht is het tracé van de weg, herkenbaar aan de twee bermgreppels, en een greppel/wal die de vakken binnen de ontginning aangeven. Beide zijn structuurbepalend voor dit gebied en duidelijke indicatoren van de continue ontwikkeling van het gebied. Bij het plaggen zouden deze structuren niet meegenomen worden, maar mogelijk zelfs hersteld. Overwogen zou kunnen worden om alleen te plaggen in de zone tussen de weg en de greppel/wal zodat deze nieuwe ontwikkeling zich voegt in het historische patroon van het gebied.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos en (stroken-)plaggen van de gradiënt heeft een beperkte invloed op de cultuurhistorische waarden, mits er aandacht is de tracés van de wegen, herkenbaar aan de twee bermgreppels, en de greppels/wallen die de vakken binnen de ontginning aangeven. Beide zijn structuurbepalend voor dit gebied en duidelijke indicatoren van de continue ontwikkeling van het gebied. Het verder openen en herstel van de heide zou het hoofdstuk uit de geschiedenis van het landgoed van de ‘kaalslag’ van het gebied in de late 19e eeuw beter zichtbaar kunnen maken en ook het ven in een meer oorspronkelijke context plaatsen. Overwogen zou ook kunnen worden de publiekszijde van het ven wat opener te houden zodat het ven beter zichtbaar is.

&lt;p&gt; Archeologie
&lt;p&gt; Het gebied kent door de ligging op de gradiënt van hogere zandgronden naar een beekdal een hoge verwachtingswaarde voor vindplaatsen van jager-verzamelaars. In de lage delen kunnen resten gerelateerd aan de natte context voorkomen (zoals afvaldumps en rituele deposities), maar de exacte locatie daarvan is niet te voorspellen. Doordat het gebied nooit is ontgonnen voor de moderne landbouw is de kans op een intacte bodem en eventuele archeologische resten groot.
&lt;p&gt; • Het dempen van rabatsloten, greppels en sloten gebeurt in zones met een met hoge, natte context (onbekend) en lage verwachting. In de zones met een lage verwachting is er geen risico op bedreiging van archeologische waarden. In de overige zones mogelijk wel. Waar sprake is van een 10 tot 20 cm hoog walletje kan 10 cm van het walletje worden afgegraven om de greppel te dempen, zonder risico op verstoring van de onderliggende bodem. Waar meer grond nodig is of een walletje ontbreekt, is het aan te bevelen grond aan te voeren of vooraf middels veldonderzoek te bepalen wat de bestaande verstoringsdiepte van de bodem is, zodat tot die diepte ontgraven kan worden.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos en strooiselplaggen van de venoever en het verwijderen van de stuw vinden beide plaats in zones met een onbekende verwachting voor vindplaatsen gerelateerd aan de natte context. Het gaat hier echter om een bovengrondse activiteit en het verwijderen van een bestaande verstoring die geen invloed hebben op ongeroerde bodem, mits bij de werkzaamheden insporing wordt voorkomen. Het dient daarom aanbeveling om dit niet uit te voeren in natte of extreem droge perioden en anders rijplaten te gebruiken.
&lt;p&gt; • Het verwijderen van bos en stroken-plaggen van de gradiënt dit vindt grotendeels plaats in een zone met een hoge verwachting voor kwetsbare vindplaatsen van jager-verzamelaars. Om verstoring hiervan te voorkomen dient het daarom aanbeveling om het boomstobben frezen en het plaggen te beperken tot de stooisellaag. Na het plaggen komt het archeologisch oppervlak bloot te liggen, daarom wordt geadviseerd een oppervlaktekartering uit te voeren om de geplagde zones te inspecteren op de aanwezigheid van archeologische resten en indien resten worden aangetroffen enkele boringen te zetten om de bodemopbouw vast te stellen. Geadviseerd wordt dit onderzoek te rapporteren in de vorm van een ARCHIS-melding.