DOI: 10.14457/tu.the.2020.491
title: กฎอัยการศึก: ศึกษามโนทัศน์ สถานะ และการปรับใช้ในระบบกฎหมายไทยและระบบกฎหมายต่างประเทศ

description: วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา “กฎอัยการศึก” ซึ่งเป็นกฎหมายในสถานการณ์ไม่ปกติ ผู้เขียนเริ่มจากการค้นคว้าข้อมูลทางประวัติศาสตร์ตั้งแต่มโนทัศน์ รากฐานทางความคิดของกฎอัยการศึก ลักษณะเฉพาะ พัฒนาการทางกฎหมายในแต่ละยุคสมัย เพื่อทำความเข้าใจกฎอัยการศึกในมิติอดีตและแนวคิดที่ควรจะเป็นในปัจจุบัน ตลอดจนศึกษาเปรียบเทียบกฎอัยการศึกในระบบกฎหมายไทยและระบบกฎหมายต่างประเทศทั้งในส่วนของบทบัญญัติแห่งกฎหมายและการบังคับใช้ เพื่อเป็นข้อมูลในการพิเคราะห์ปัญหาบางประการของกฎอัยการศึกไทย ไม่ว่าในประเด็นการประกาศกฎอัยการศึกเพื่อรัฐประหารอันไม่ชอบด้วยกฎหมาย ปัญหาสถานะทางกฎหมายของการประกาศใช้กฎอัยการศึก ปัญหาความบกพร่องของพระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457 อันตกทอดมาจากระบอบการปกครองเก่าสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์และยังคงนำมาใช้บังคับบ่อยครั้งในประเทศไทยอย่างไม่เหมาะสมกับยุคปัจจุบันจากการศึกษาพบว่า กฎอัยการศึก (Martial Law) มีพัฒนาการที่สัมพันธ์กันกับกฎหมายทหารและมีลักษณะของระบบกฎหมายในสถานการณ์ไม่ปกติ ซึ่งบังคับใช้ได้เฉพาะในยามจำเป็นอันไม่อาจใช้มาตรการทางกฎหมายในระดับปกติได้ โดยเจ้าหน้าที่ทหารจะเข้ามามีอำนาจและทำหน้าที่แทนเจ้าหน้าที่พลเรือนในส่วนที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและปราบปรามภายในระยะเวลาที่จำกัด เพื่อนำพาประเทศกลับสู่ภาวะปกติ ทั้งนี้ การบังคับใช้กฎอัยการศึกให้อำนาจแก่เจ้าหน้าที่รัฐมากกว่าปกติอาจกระทบสิทธิเสรีภาพของพลเมืองอยู่บ้าง แต่ต้องเป็นไปเท่าที่กฎหมายให้อำนาจ ภายใต้กรอบแห่งนิติรัฐและหลักสิทธิมนุษยชน ในช่วงหลังกฎอัยการศึกมีพัฒนาการไปเป็นกฎหมายความมั่นคงอีกประเภทคือ กฎหมายในสถานการณ์ฉุกเฉิน (Emergency Law) สำหรับจัดการสถานการณ์ไม่ปกติโดยให้เจ้าหน้าที่พลเรือนจัดการสถานการณ์ไม่ปกติเป็นหลักแทนเจ้าหน้าที่ทหาร เพื่อให้ตอบสนองต่อสถานการณ์ไม่ปกติภายในประเทศอย่างเหมาะสมกับยุคสมัยมากกว่ากฎอัยการศึกซึ่งเป็นกฎหมายที่ใช้ในยามสงคราม ดังนั้นไม่ว่าประเทศซีวิลลอว์หรือคอมมอนลอว์ จึงมีแนวโน้มการใช้กฎอัยการศึกลดลงและใช้กฎหมายในสถานการณ์ฉุกเฉินแทน ทั้งนี้ เมื่อพิจารณาบทบัญญัติกฎหมายและการปรับใช้กฎอัยการศึกในต่างประเทศพบว่า มีการปรับให้กฎอัยการศึกเป็นกลไกหรือระบบกฎหมายในสถานการณ์ไม่ปกติอันเป็นส่วนหนึ่งของรัฐธรรมนูญ ดังนั้นทั้งกฎอัยการศึกและรัฐธรรมนูญจึงมีความสอดคล้องกัน มีเงื่อนไขการประกาศกฎอัยการศึกที่ชัดเจน มีกำหนดเวลาและการควบคุมตรวจสอบ มีการบังคับใช้กฎหมายอยู่ภายใต้กรอบแห่งนิติรัฐที่มิได้ลิดรอนสิทธิเสรีภาพประชาชนเกินจำเป็นและการบังคับใช้กฎหมายเป็นไปเพื่อปกป้องประเทศและประชาชนจากภัยคุกคาม ต่างจากประเทศไทย การบัญญัติกฎอัยการศึกในรัฐธรรมนูญและพระราชบัญญัติกฎอัยการศึก พ.ศ. 2457 มิได้มีความสอดคล้องกัน โดยเฉพาะพระราชบัญญัติฯ ซึ่งตราขึ้นสมัยรัชกาลที่ 6 และใช้อยู่จนถึงปัจจุบันโดยแทบมิได้มีการแก้ไขให้เหมาะสมกับยุคสมัยทั้งในส่วนของเงื่อนไขผู้มีอำนาจประกาศและเงื่อนไขสถานการณ์ที่ประกาศกฎอัยการศึก ปัญหาสถานะทางกฎหมายของการประกาศใช้กฎอัยการศึก ทั้งการไม่ระบุระยะเวลาและไม่มีการตรวจสอบ ทำให้กฎอัยการศึกถูกใช้เป็นเครื่องมือทำการรัฐประหารล้มรัฐธรรมนูญและระบอบการปกครอง อันเป็นการกระทำที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายและเจตนารมณ์แห่งรัฐธรรมนูญในท้ายที่สุด วิทยานิพนธ์เล่มนี้ต้องการแสดงให้เห็นถึงปัญหาของพระราชบัญญัติกฎอัยการศึกฯ ซึ่งเป็นกฎหมายเก่าในระบอบการปกครองใหม่ที่ยากจะปรับใช้ให้เหมาะสมกับยุคสมัย จึงสมควรยกเลิกและจัดทำกฎหมายว่าด้วยกฎอัยการศึกขึ้นใหม่ รวมถึงการบัญญัติสาระสำคัญอันเป็นเงื่อนไขในการประกาศใช้กฎอัยการศึกไว้ในรัฐธรรมนูญ โดยเฉพาะกรณีของผู้มีอำนาจประกาศใช้ควรเป็นอำนาจของพระมหากษัตริย์ภายใต้คำแนะนำของคณะรัฐมนตรี เพื่อให้สอดคล้องกับสถานะในทางกฎหมายของการประกาศกฎอัยการศึกอันเป็นการกระทำทางรัฐบาล และสถานการณ์ที่ประกาศกฎอัยการศึกได้คือ ยามสงครามหรือในภาวะวิกฤตทำนองเดียวกัน ตลอดจนการระบุระยะเวลาในการประกาศใช้และการควบคุมตรวจสอบเบื้องต้นโดยรัฐสภา อีกทั้งไม่มีความจำเป็นต้องให้เจ้าหน้าที่ทหารมีอำนาจประกาศกฎอัยการศึกเฉพาะพื้นที่อีกต่อไป ผู้เขียนหวังอย่างยิ่งว่า กฎอัยการศึกของไทยจะเป็นระบบกฎหมายในสถานการณ์วิกฤตเพื่อปกป้องรัฐและคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชน ไม่ใช่เครื่องมือรัฐประหารอันไม่ชอบด้วยกฎหมายและเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญอีกต่อไป