DOI: 10.17026/dans-zs8-rb8w
title: Op zoek naar Fort Berchem en voorlopers

description: &lt;p&gt;Bij een Inventariserend Veldonderzoek (IVO) in de vorm van proefsleuven zijn ten zuiden van Retranchement (Sluis) de resten aan het licht gekomen van een redoute of quarré (een klein vierkant de verdedigingswerk) uit het midden van de 17e eeuw. Het onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van de Dienst Landelijk Gebied Zeeland, in het kader van de herinrichting van het terrein.De aanwezigheid van een redoute op deze locatie, met name het Fort Berchem, was gekend uit historische bronnen. De herinrichting van dit en andere forten kadert in het project Staats-Spaanse Linies in 2008 in West-Zeeuws-Vlaanderen en is tevens een uitvoeringsproject van het Nationaal Landschap West-Zeeuws-Vlaanderen.Dit project is er op gericht de Staats-Spaanse verdedigingslinie meer te accentueren in het landschap, door middel van het herstellen van forten en linies, en het recreatief toegankelijk maken ervan. Fort Berchem is één van de zes locaties op grondgebied Sluis die hiervoor werden geselecteerd. Het fort is gelegen op de hoek van de Zeedijk met de Oude Zeedijk en maakt deel uit van de grootschalige verdedigingslinies uit de 80-jarige oorlog (de Staats-Spaanse Linies). Een groot aantal van deze forten en schansen is nog goed herkenbaar in het landschap. Ook van Fort Berchem is de omtrek nog vaag te herkennen in het terrein en op luchtfoto’s. Uit het vooronderzoek is bovendien gebleken dat er zich mogelijk een oudere redoute (deels) op dezelfde plaats bevond, namelijk de Terhofstedeschans. Tijdens het onderzoek zijn inderdaad de resten van het Fort Berchem aan het licht gekomen. De verdedigingsgracht is op vier plaatsen aangesneden. De gracht omsloot een terrein van ongeveer 67 op 62 m; de wal en het binnenterrein waren volledig genivelleerd. Een tweede, oudere gracht omsloot een iets kleiner areaal (54 bij minimaal 54 m) en is ongetwijfeld een restant van een ouder fort.Aan de zuidoostzijde werd in deze oudste gracht een restant van een beschoeiing of lichte brugconstructie gevonden. Mogelijk gaat het om een oudere bouwfase van het Fort Berchem of van de restanten van het (door grachten omgorde?) Wachthuis uit de voorgaande periode.Aangezien de oudere schans Terhofstede grotendeels buiten het onderzoeksgebied valt, is het voorlopig onmogelijk om hieromtrent verregaande uitspraken te doen. Uit archiefonderzoek blijkt dat de overblijfselen van dit grotendeels buitendijkse fort in het westelijke deel van ons onderzoekgebied kunnen aangesneden worden. De meest westelijke zone van onze werkput 1 werd echter volledig bepaald door de aanwezigheid van de meer recente gracht rondom het Fort Berchem, waardoor eventuele oudere sporen niet herkend konden worden. Verder onderzoek naar dit fort met vier, dan wel vijf bastions (al naargelang de bron) is dan ook nodig.Centraal op het binnenterrein ten slotte stond een ronde bakstenen waterput. Het materiaal uit de vulling de dateerde de put in de eerste helft van de 17e eeuw, waardoor de put kan geassocieerd worden met zowel het Wachthuis als met het Fort Berchem. Aangezien het vondstmateriaal echter afkomstig was uit de puinvulling waarmee de put gedempt werd, is het niet uit te sluiten dat de gebruiksfase van de waterput overlapt met het oudere Fort Terhofstede, hoewel dit door de binnendijkse ligging weinig waarschijnlijk lijkt.&lt;/p&gt;