DOI: 10.17026/ar/srp7f2
title: Het eiland Marken in Amsterdam: verandering in de stad 1592-1930 (AAR 90)
title: Archeologische Opgraving Valkenburgerstraat 130-146, Amsterdam (2011-2012)

description: Archeologisch onderzoek op de locatie Valkenburgerstraat 130-146 heeft inzicht gegeven in de gebruiksgeschiedenis van deze plek vanaf het einde van de 16de eeuw. Drie fasen zijn te onderscheiden: 1. De aanleg van het eiland Marken in 1592, 2. Scheepshellingen en landwinning in de periode 1600-1660 en 3. bebouwing 1660-1930.

De bodemopbouw van de buitenpolder bestond uit een natuurlijk veenpakket tot NAP -3,60 m met daarop kleisediment dat door het IJ is afgezet tot NAP -2,50 m. Voorafgaand aan de ophoging in 1592 werd de drassige ondergrond afgedekt met een pakket takken (rijshout). Hierop werd de grond gestort die was vrijgekomen bij het uitgraven van de Uilenburgergracht. Het ophogingsmateriaal was samengesteld uit een combinatie van klei- en veenbrokken maar niet verder vermengd met afval ter versteviging van de grond zoals dat in de 16de eeuw in toenemende mate gebruikelijk was geworden. Het maaiveld – het eerste loopvlak – van het werfeiland lag op NAP -0,80 m.

Ter hoogte van de Valkenburgerstraat 130-146 werden meerdere resten van de oude werfkavels op het Marken gedocumenteerd. Rond 1602 is aan de westzijde van kavel A een scheepshelling aangelegd. Op perceel I is een nieuwe scheepshelling gebouwd die op basis van dendrochronologie na 1649 gedateerd kan worden. Op perceel II werd een kade getimmerd.

Rond 1602 is langs de waterzijde van kavel B, over een afstand van 25 m, een zware houten kade getimmerd. Kavel B was al in 1659 opgedeeld, eerst in twee gelijke helften, vervolgens het oostelijke deel nogmaals in tweeën. Het grote kavel aan de westzijde (perceel V en VI) was op dat moment in eigendom van Hendrick Jansz. Aan de oostzijde lag het bezit van Pieter Pietersz Schuitvaarder (perceel IV). Tijdens het archeologisch onderzoek werd informatie verzameld over de particuliere landwinningsactiviteiten in de Uilenburgergracht in de twee kwart van de 17e eeuw. 

De vondstcomplexen van de aanplempingen in de Uilenburgergracht maken inzichtelijk hoe en met welke middelen de individuele grondeigenaren in de 17de- en 18de eeuw hun bezit hebben uitgebreid. Zo is te zien hoe het ene perceel met louter zand is opgehoogd, terwijl voor andere een verscheidenheid aan afval is gebruikt. De zeven landwinningscontexten zijn in twee hoofdgroepen onder te verdelen; afval van huishoudelijke keramiek en afval van productie en transportactiviteiten. 

De steegwoningen die in de 18de en 19de eeuw in gebruik waren kwamen voort uit bouwblokken van drie tot vier woningen die in de 17de eeuw langs de stegen zijn neergezet. Het langdurig gebruik van deze woningen was niet te danken aan een duurzame opzet. Integendeel, het geheel aan bouwresten getuigt van een constant gebrek aan middelen vanaf de bouw tot aan de opeenvolgende verbouwingen en oplapwerk in de eeuwen erna.

Het belangrijkste vondstcomplex dat inzicht zou kunnen geven in de vermoedde joodse bewoning langs de stegen van de Valkenburgerstraat is afvalkuil S 82 aan de Oude Biksteengang, die dateert uit 1800-1820. De kuil bevatte een mengsel aan overblijfselen, bestaande uit keramiek, koosjerloodjes en dierlijke en vis-resten die informatie bieden over de welstand, eetgewoonten en het dieet van de bewoners in deze buurt.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten