DOI: 10.14457/tu.the.2015.1370
title: ปัญหาทางกฎหมายเกี่ยวกับผลผูกพันของคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ

description: ศาลรัฐธรรมนูญเป็นองค์กรตุลาการที่ถูกสถาปนาขึ้นเพื่อทำหน้าที่เฉพาะนั่นก็คือหน้าที่ในการควบคุมตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายและการกระทำบางประการมิให้ขัดหรือแย้งกับรัฐธรรมนูญเป็นการเฉพาะ คดีรัฐธรรมนูญจึงมีความแตกต่างกับคดีที่เกิดขึ้นในศาลระบบอื่นๆ ที่มุ่งชี้ขาดเรื่องสิทธิหน้าที่ระหว่างบุคคลเป็นหลัก จากความแตกต่างระหว่างคดีรัฐธรรมนูญกับคดีของศาลในระบบอื่นๆนี่เอง ทำให้ศาลรัฐธรรมนูญมีลักษณะที่เป็นการเฉพาะซึ่งแตกต่างกับศาลในระบบอื่นๆ แต่อย่างไรก็ดี นอกจากศาลรัฐธรรมนูญจะเป็นองค์กรตุลาการแล้วศาลรัฐธรรมนูญยังมีคุณลักษณะที่พิเศษแตกต่างไปจากศาลในระบบอื่นๆ ดังนั้นการใช้อำนาจทำคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ นอกจากจะต้องถูกผูกพันกับหลักกฎหมายที่ว่าด้วยการใช้อำนาจทำคำพิพากษาองค์กรตุลาการดังที่กล่าวไปแล้ว ศาลรัฐธรรมนูญยังถูกผูกพันกับหลักกฎหมายว่าด้วยระบบวิธีพิจารณาบางอย่างที่ใช้สำหรับการพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญโดยเฉพาะอีกด้วย แต่ในช่วงเวลาที่ผ่านมาของประเทศไทยนั้น ต้องถือว่าศาลรัฐธรรมนูญและกฎหมายรัฐธรรมนูญเป็นแขนงของกฎหมายที่มีพัฒนาการน้อยกว่ากฎหมายและศาลในแขนงอื่นๆ แม้ว่าการที่ในบทบัญญัติมาตรา 216 วรรค 5 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550 ได้บัญญัติถ้อยความว่าให้คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญเป็นเด็ดขาดและมีผลผูกพันต่อรัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล และองค์กรอื่นของรัฐนั้น แต่ก็ไม่เพียงพอให้สามารถที่จะตอบคำถามที่เกิดขึ้นในทางปฏิบัติได้ด้วยกันทั้งหมด การศึกษาชิ้นนี้จึงได้พยายามนำเอาปัญหาทางกฎหมายที่เกิดขึ้นในทางปฏิบัติบางประการมาวิเคราะห์เพื่อหาคำตอบอย่างเป็นเหตุเป็นผลในทางนิติศาลสตร์ว่าปัญหาเหล่านั้นควรมีคำตอบเช่นใด ซึ่งจากการศึกษาแบ่งปัญหาออกได้ทั้งหมดเป็นสี่ประการใหญ่ๆ ได้แก่ ประการที่หนึ่ง ปัญหาเงื่อนเวลาเริ่มต้นของผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ ประการที่สอง ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อฝ่ายนิติบัญญัติ ประการที่สาม ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อการพิจารณาคดีในศาลระบบอื่น และประการสุดท้ายคือ ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อคำสั่งทางปกครองที่ถึงที่สุดแล้วปัญหาประการที่หนึ่ง ในส่วนของปัญหาเงื่อนเวลาเริ่มต้นของผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญในคดีควบคุมความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมาย มีข้อเสนอแนะให้มีการบัญญัติในรัฐธรรมนูญให้ชัดเจนให้เงื่อนเวลาเริ่มต้นของผลผูกพันของคำวินิจฉัยนั้นมีขึ้นเมื่อศาลรัฐธรรมนูญได้มีคำวินิจฉัย สำหรับในร่างรัฐธรรมนูญในปีพ.ศ.2559 เห็นควรให้อยู่ภายใต้การตรากฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญในส่วนคดีควบคุมความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายให้มีการจัดตั้งกระบวนการในการดำเนินการให้เป็นไปตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญขึ้น พร้อมทั้งเพื่อให้เกิดการประสานงานกันระหว่างศาลรัฐธรรมนูญและศาลยุติธรรม นอกจากนี้ยังเสนอแนะให้มีบทบัญญัติเพิ่มเติมในการคุ้มครองผู้ที่ต้องรับผลร้ายจากคำพิพากษาที่ถึงที่สุดแล้วซึ่งบังคับใช้กฎหมายแพ่งและพาณิชย์อันขัดต่อรัฐธรรมนูญแต่ยังไม่มีการบังคับคดีมีสิทธิยกอ้างคำวินิจฉัยดังกล่าวเพื่อคัดค้านการบังคับคดีได้ ส่วนปัญหาเงื่อนเวลาเริ่มต้นของผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญในคดีอื่นๆนั้นมีข้อเสนอแนะให้มีการจัดทำกฎหมายว่าด้วยวิธีพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญขึ้น โดยอย่างน้อยต้องมีบทบัญญัติที่กำหนดให้ศาลรัฐธรรมนูญอ่านคำพิพากษาเผยแพร่คำวินิจฉัยเพียงวันเดียวและจะกระทำได้ก็ต่อเมื่อเป็นวันที่องค์คณะออกนั่งแถลงคำวินิจฉัยเท่านั้น นอกจากนี้ในการอ่านคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญนั้น จะต้องเป็นวันที่คำวินิจฉัยกลางและคำวินิจฉัยส่วนตนถูกจัดทำขึ้นเสร็จสมบูรณ์แล้วพร้อมจะนำไปประกาศในราชกิจจานุเบกษาภายในวันเดียวกันนั้นเอง เพื่อให้สาธารณะสามารถตรวจสอบและทำให้เกิดความโปร่งใสในการใช้อำนาจได้ปัญหาประการที่สอง ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อฝ่ายนิติบัญญัตินั้น การศึกษาเห็นว่าผลผูกพันดังกล่าวที่มีต่อฝ่ายนิติบัญญัติจะไม่เป็นไปอย่างเคร่งครัดและถาวร และแม้ว่าทั้งศาลรัฐธรรมนูญและฝ่ายนิติบัญญัติต่างก็เป็นองค์กรตามรัฐธรรมนูญที่ต้องทำหน้าที่ถ่วงดุลอำนาจกัน แต่การยินยอมให้ฝ่ายนิติบัญญัติเป็นอิสระจากผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญโดยไม่มีหลักเกณฑ์ใดเลยนั้นย่อมทำให้เกิดปัญหาได้ จึงเสนอแนะว่าการที่ฝ่ายนิติบัญญัติจะตรากฎหมายฉบับใหม่ที่มีเนื้อหาอย่างเดียวกับกฎหมายที่ศาลรัฐธรรมนูญเคยวินิจฉัยว่าขัดรัฐธรรมนูญมาแล้วนั้นสามารถทำได้ด้วยเงื่อนไขสามประการอย่างใดอย่างหนึ่ง กล่าวคือ ประการที่หนึ่ง มีความปรากฏชัดแจ้งว่าคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญนั้นมีความคลาดเคลื่อนไปจากหลักกฎหมาย ประการที่สอง มีการเปลี่ยนแปลงไปในสภาพการณ์หรือบริบทในทางข้อเท็จจริงอย่างมีนัยสำคัญ และประการที่สาม มีการเปลี่ยนแปลงบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายที่เกี่ยวข้อง เนื่องด้วยเหตุผลในเรื่องของความเป็นพลวัตรของสังคมและของกฎหมายนั่นเองปัญหาประการที่สาม ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อการพิจารณาคดีในศาลระบบอื่น มีข้อเสนอแนะว่าศาลในระบบอื่นโดยเฉพาะอย่างยิ่งศาลยุติธรรมไม่จำต้องยึดถือเอาข้อเท็จจริงที่ได้จากการพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญเนื่องจากกระบวนพิจารณาของศาลต่างระบบกันนั้นจะมีความมุ่งหมายและวัตถุประสงค์ในการพิจารณาคดีที่แตกต่างกัน อีกทั้งมาตรฐานในการรับฟังคำพยานและมาตรฐานในการให้ได้มาซึ่งพยานหลักฐานในคดีมีความแตกต่างกัน แต่ในทางตรงกันข้ามหากศาลรัฐธรรมนูญเห็นว่าเพื่อประโยชน์แห่งความยุติธรรม อาจรอการพิจารณาเพื่อรับฟังข้อยุติจากการพิจารณาของศาลอื่นได้ปัญหาประการที่สี่ ปัญหาผลผูกพันของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่มีต่อคำสั่งทางปกครองที่ถึงที่สุดแล้ว มีข้อเสนอแนะไปในทิศทางเดียวกับปัญหาประการที่หนึ่ง กล่าวคือระบบกฎหมายไทยควรยึดถือหลักความเป็นโมฆียะ เพื่อทำให้สามารถรักษาดุลยภาพระหว่างหลักความมั่นคงแน่นอนแห่งนิติฐานะและหลักความยุติธรรมภายใต้หลักความเป็นกฎหมายสูงสุดของรัฐธรรมนูญเอาไว้ในระบบกฎหมายได้