DOI: 10.14457/tu.the.2017.1239
title: ความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคล: ศึกษากรณีความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติโดยเปรียบเทียบเฉพาะที่เกี่ยวข้องกับประเทศไทย

description: การละเมิดสิทธิมนุษยชนที่เป็นการทำลายล้างอย่างกว้างขวาง หรือเป็นระบบอันเข้าลักษณะความผิดอาญาระหว่างประเทศร้ายแรงฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติ (crimes against humanity) ตามบทบัญญัติธรรมนูญกรุงโรมว่าด้วยศาลอาญาระหว่างประเทศ (Rome Statute of the International Criminal Court, 1998) ได้กำหนดความรับผิดสำหรับฐานความผิดดังกล่าวไว้กับเฉพาะเพียงบุคคลธรรมดา (natural person) เพียงเท่านั้น ไม่ได้กำหนดให้นิติบุคคล (legal person) มีความรับผิดทางอาญาแต่อย่างใด แต่อย่างไรก็ดีจากการศึกษาพบว่ารัฐที่เป็นภาคีธรรมนูญดังกล่าวบางรัฐ ก็ได้มีการกำหนดหลักเกณฑ์ไว้ในกฎหมายภายในของตนให้นิติบุคคลสามารถมีความรับผิดอาญาในฐานความผิดดังกล่าวได้ อันเป็นพัฒนาการที่เหนือยิ่งขึ้นไปกว่าธรรมนูญกรุงโรมเสียอีกสำหรับประเทศไทยนั้นก็ได้มีการปรากฏตัวขึ้นของการกระทำที่เป็นความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติโดยมีนิติบุคคลเข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกรณีของการกระทำที่เข้าลักษณะของการเอาคนลงเป็นทาสและการค้ามนุษย์อย่างกว้างขวางหรือเป็นระบบ แต่อย่างไรก็ดี รัฐก็ไม่ได้มีการกำหนดหลักความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคลสำหรับฐานความผิดดังกล่าวเอาไว้  กรณีดังกล่าวจึงเกิดประเด็นปัญหาในทางกฎหมายดังต่อไปนี้ คือ1) เนื่องจากความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติเป็นฐานความผิดที่ต้องการเจตนาเป็นเงื่อนไขในการพิจารณาความรับผิดแล้ว เมื่อนิติบุคคลเป็นบุคคลที่ถูกสร้างขึ้นโดยกฎหมายซึ่งไม่อาจมีเจตนาเป็นของตนเองได้โดยสภาพ  ดังนั้น กรณีดังกล่าวจึงเกิดประเด็นปัญหาว่าหากจะให้นิติบุคคลต้องรับผิดในฐานความผิดดังกล่าวแล้วจะนำหลักเกณฑ์ใดมาใช้ในการพิจารณาในการเชื่อมโยงการกระทำและเจตนาของบุคคลภายในองค์กรไปถึงนิติบุคคลเพื่อให้รับผิดในกรณีดังกล่าวได้ ซึ่งระบบกฎหมายไทยก็ไม่ได้มีบทบัญญัติหลักทั่วไปของความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคลไว้โดย   ชัดแจ้งดังเช่นกรณีของบุคคลธรรมดาตามประมวลกฎหมายอาญา มาตรา59 โดยทั้งนี้แม้ศาลฎีกาจะได้มีการวางหลักกฎหมายเกี่ยวกับความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคลสำหรับความผิดที่ต้องการเจตนาไว้ในคำพิพากษาฎีกาที่ 787-788/2506 (ประชุมใหญ่) แต่อย่างไรก็ดีคำพิพากษาของศาลฎีกาดังกล่าวนั้นก็ยังคงไว้ซึ่งปัญหาความชัดแจ้งของเงื่อนไขความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคล และอีกทั้งเนื่องจากคำพิพากษานั้นไม่ได้มีสถานะเป็นกฎหมาย การยึดถือคำพิพากษาศาลฎีกามาปรับใช้กับคดีโดยตรงจึงทำให้เกิดปัญหาในเรื่องของนิติวิธีอีกด้วย2) ประเทศไทยกำลังประสบปัญหากับการกระทำอันเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนอย่างร้ายแรงโดยเฉพาะอย่างยิ่งการกระทำอันเข้าลักษณะการเอาคนลงเป็นทาสและการค้ามนุษย์ที่มี    นิติบุคคลเข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้อง โดยมีการกระทำในบริบทที่สร้างความเสียหายอย่างกว้างขวางหรือเป็นระบบอันมีระดับความรุนแรงถึงขั้นเป็นความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติ  อย่างไรก็ดีเมื่อพิจารณาบทบัญญัติกฎหมายของไทยในปัจจุบันแล้ว มีเพียงบทบัญญัติตามพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ พ.ศ. 2551 และประมวลกฎหมายอาญาเท่านั้นซึ่งได้กำหนดโทษไว้อย่างเบาบางเมื่อเทียบกับโทษในความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติที่กำหนดไว้ในธรรมนูญกรุงโรม การนำบทบัญญัติกฎหมายไทยทั้งสองฉบับดังกล่าวมาปรับใช้กับข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นในบางกรณีจึงอาจทำให้เกิดปัญหาความไม่ได้สัดส่วนระหว่างความเสียหายที่เกิดขึ้นและความร้ายแรงโทษที่ผู้กระทำความผิดสมควรจะได้รับนอกจากนี้ ในความเป็นจริงแล้วในการเอาคนลงเป็นทาสและการค้ามนุษย์นั้นไม่ได้มีแต่เพียงลักษณะแห่งการกระทำอันเป็นการใช้อำนาจกรรมสิทธิ์เหนือตัวบุคคลเท่านั้น หากแต่มีลักษณะแห่งการกระทำอื่นๆอันเป็นการปฏิบัติอันไร้มนุษยธรรมต่อบุคคลอย่างกว้างขวางหรือเป็นระบบ ซึ่งในบางกรณีบทบัญญัติตามพระราชบัญญัติป้องกันและปราบปรามการค้ามนุษย์ พ.ศ. 2551 และประมวลกฎหมายอาญาไม่อาจตีความไปถึงและไม่อาจนำไปปรับใช้กับคดีได้กรณีดังกล่าวจึงเป็นปัญหาของการขาดบทบัญญัติฐานความผิดที่ครอบคลุมไปถึงลักษณะการกระทำที่สมควรจะถูกกำหนดให้เป็นความผิดอาญา3) โทษทางอาญาในระบบกฎหมายไทยนั้นไม่ได้สะท้อนถึงนโยบายของรัฐในการนำไปใช้บังคับกับนิติบุคคล  กล่าวคือ โทษปรับอันเป็นโทษทางอาญาสถานเดียวในระบบกฎหมายที่สามารถใช้บังคับกับนิติบุคคลโดยสภาพนั้นมีอัตราค่าปรับที่สามารถสร้างความเสียหายแก่บุคคลธรรมดาเพียงเท่านั้น ไม่สามารถสร้างความเสียหายแก่ นิติบุคคลได้แต่อย่างใดนอกจากนี้หากเป็นกรณีที่นิติบุคคลเป็นองค์กรธุรกิจขนาดใหญ่ที่สามารถจ่ายค่าปรับได้อย่างมหาศาลแล้ว จะส่งผลให้โทษปรับที่แม้จะได้มีการกำหนดไว้ในอัตราสูงแล้วก็ไม่สามารถข่มขู่ยับยั้งผู้กระทำความผิด การที่ประเทศไทยขาดโทษทางเลือกอื่นที่กำหนดไว้เป็นพิเศษสำหรับนิติบุคคลนอกจากโทษปรับจึงไม่อาจบรรลุวัตถุประสงค์ของการลงโทษได้ดังนั้น ผู้เขียนจึงขอเสนอแนะแนวทางการกำหนดหลักเกณฑ์ความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคลในความผิดฐานอาชญากรรมต่อมวลมนุษยชาติ และโทษทางอาญาสำหรับนิติบุคคลในกรณีดังกล่าวเพื่อแก้ปัญหาทางกฎหมายที่เกิดขึ้นในประเทศไทยต่อไปอนาคต