DOI: 10.17026/dans-zza-a82e
title: Archeologische opgraving Stadsmuur Zevenbergen
title: Antea Group Archeologie 2018/9

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente Moerdijk heeft Antea Group in oktober 2015 een archeologische opgraving uitgevoerd naar resten van een deel van de laatmiddeleeuwse stadsmuur van Zevenbergen. Het archeologisch onderzoek werd uitgevoerd in het kader van de voorgenomen herontwikkeling van het gebied. Voor de herinrichting is een nieuw bestemmingsplan nodig, waarvan het archeologisch onderzoek deel uitmaakt. Mede als gevolg van de uitwerking van diverse vondstmaterialen en de conservering daarvan heeft de rapportage enige tijd op zich laten wachten.&lt;br&gt;In het onderzoek werden twee verschillende vindplaatsen aangetroffen. De eerste betreft een duiker dat is aangetroffen aan het einde van werkput 2. Het betreft twee lage muren die loodrecht op het muurwerk van de stadsmuur staan. Deze duiker verbond hoogstwaarschijnlijk de (voormalige) kasteelgracht met de (voormalige) stadsgracht buiten de stadsmuren na de sloop van de stadsmuur. Daarmee is vindplaats 1 jonger dan vindplaats 2. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vindplaats 2 betreft de tijdens de archeologische opgraving aangetroffen laatmiddeleeuwse Zevenbergse stadsmuur aan de Neerhofstraat. Het gaat hier om de vermoedelijk vroeg veertiende eeuwse stadsmuur (start bouw) die in 1427 wordt neergehaald. De fysieke kwaliteit van de stadsmuur was matig tot goed: sommige delen lagen plat op de grachtvullingen en elders stond de fundering met vleilaag nog recht in de grond. Het hoogste nog resterende deel dat werd aangetroffen mat nog zo’n 2 meter vanaf de vleilaag. Op andere delen van de opgraving bleek de stadsmuur compleet te zijn verdwenen. Een robbertrench doet vermoeden dat op deze plaats de bakstenen van de stadsmuur zijn teruggewonnen voor hergebruik elders. Vanaf de oostzijde van het plangebied bleek het dekzand in westelijke richting steeds dieper weg te duiken. Analyse van de uitgenomen delen van de stadsmuur leerde dat men bij de bouw van de stadsmuur in de veertiende eeuw telkens dezelfde zandlaag heeft opgezocht om de fundering van de stadsmuur op te plaatsen. Dit verklaart het verschil in de aanlegdiepte van de stadsmuur die oploopt van oost naar west. Aan het einde van de opgraving zijn de muurdelen zonder uitzondering uitgenomen om woningbouw in het gebied mogelijk te maken. Er mag verwacht worden dat de stadsmuur buiten het plangebied nog steeds aanwezig is. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;De opgraving van een gedeelte van de laatmiddeleeuwse stadsmuur van Zevenbergen heeft ons een aantal nieuwe inzichten verschaft. Zo kon voor het eerst de laatmiddeleeuwse stadsmuur daadwerkelijk worden onderzocht. Dit is van belang zodat de gemeente Moerdijk op basis hiervan concrete beschermingsmaatregelen kan nemen voor het overige deel van het tracé van de laatmiddeleeuwse ommuring. De constructiewijze bestond uit een getrapte fundering, bestaande uit een aantal versnijdingen. Uit het eerder uitgevoerde proefsleuvenonderzoek bleek dat de basis van de fundering tenminste in twee fasen is uitgevoerd. Er werden geen spaarbogen aangetroffen in het muurwerk zelf, maar wel steunberen aan de stadskant. Deze lagen op een vrij regelmatige afstand van elkaar en hebben op een hoger niveau (niet bewaard gebleven) mogelijk ook de weergang gedragen. In het verspringen van het muurwerk is een duidelijke fasering van het metselwerk te zien. Gelet op het veelvuldig voorkomen van dezelfde baksteenformaten en volumes mag verondersteld worden dat tussen de afzonderlijke fasen geen jaren tijdsduur hebben gezeten. Mogelijk werden de afzonderlijke campagnes ingegeven door het uitharden van de mortel of de beschikbaarheid van bouwmaterialen of bouwmeester. Ook is vastgesteld dat de stadsmuur waarschijnlijk niet zo snel gesloopt is als werd gedacht. Als we de historische bronnen volgen dan zal zeker aan de landzijde (zuidzijde) van Zevenbergen nog onder de Hertog van Bourgondië een deel van de stadsmuur publiek zijn neergehaald. Mogelijk is dit ook gebeurt in het nu onderzochte plangebied. Het neerhalen van het overige deel van de stadsmuur zal daarna eerder enkele jaren hebben geduurd voordat het beeld is ontstaan wat we bij Van Deventer terug zien: een stedelijke nederzetting met stadspoorten maar geen tussenliggende muurdelen. Gelet op de in de gracht aangetroffen platliggende delen en het feit dat de duiker over een deel stadsmuur heen gebouwd was doet vermoeden dat men zeker in de vijftiende eeuw nog niet actief materiaal teruggewonnen heeft uit de gracht. Het is verleidelijk maar helaas niet te staven dat er geen noodzaak was om deze lastiger te bereiken delen te recupereren omdat er door de afbraak van de rest van de muur voldoende bakstenen beschikbaar waren die met minder moeite konden worden teruggewonnen. Uit de uitgevoerde 14C datering blijkt dat in de zeventiende eeuw een nieuw vraag naar bouwmateriaal ontstond. In de al genoemde robbertrench werd een deel van een runderkadaver weggegooid in de kuil die was gegraven om de fundering van de stadsmuur op deze plaats omwille van de bouwmaterialen te winnen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van berekeningen in het programma ArcGis, die gebaseerd zijn op de tekeningen van Jacob van Deventer zou er in het middeleeuwen circa 2,2 kilometer aan stadsmuur geweest moeten zijn rondom Zevenbergen. Tijdens de archeologische opgraving is hiervan zo’n 50 m gedocumenteerd. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;In totaal is er dus 2,5% van de Zevenbergse stadsmuur opgegraven. Dit deel van de muur is ex situ bewaard gebleven. De overige 97,5% zou potentieel dus nog in de bodem van Zevenbergen aanwezig kunnen zijn. Het is niet met mogelijkheid te zeggen hoeveel delen hiervan volledig gesloopt zijn, maar gezien het feit dat hier over zo’n korte afstand zo’n relatief goed bewaard deel van de stadsmuur is aangetroffen schept verwachtingen voor de rest van Zevenbergen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van de waardestelling in de AMZ scoort de vindplaats op alleen fysieke kwaliteit al als behoudenswaardig. Daarnaast scoren ook de informatiewaarde en zeldzaamheid hoog. Hierbij wordt namelijk de 2,2 kilometer potentieel tracé van de stadsmuur afgezet tegen de oppervlakte van de stedelijke kern die omringd werd juist door deze stadsmuur. Het is dan ook van belang dat overige restanten van de stadsmuur van Zevenbergen zo veel mogelijk in situ bewaard blijven. Dit zou bereikt moeten worden door planaanpassingen en bestemmingsplannen in de toekomst. Op basis van de kaart van Jacob van Deventer moet het redelijk goed te construeren zijn waar de stadsmuur in het verleden gelegen moet hebben zodat deze planologische bescherming eenvoudig kan worden voorzien. Mocht blijken dat een behoud in situ bij nieuwe initiatieven niet mogelijk is adviseren we hier een archeologisch onderzoek ten einde een behoud ex situ te realiseren. Het in 2015 (onderhavig) onderzochte muurdeel informeert ons over het muurwerk aan de landzijde van Zevenbergen over het deel tussen het kasteel (stadszijde) en één van de stadspoorten aan de zuidelijke landroute. Binnen dit bereik werden geen muurtorens of stadspoorten aangetroffen. Verondersteld mag worden dat de stadsmuur op andere locaties binnen Zevenbergen een andere verschijningsvorm heeft die ons beeld van de laatmiddeleeuwse stad Zevenbergen nadrukkelijk kan aanvullen.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Antea Group Archeologie 2018/9&lt;/p&gt;