DOI: 10.17026/ar/sqrhsq
title: Plangebied Pastoorswatering & Hofbrouckerpark te Oegstgeest & Vissenbossen te ter Aar, Boskoop, Alphen a/d Rijn en Waddinxveen, Gemeenten Oegstgeest, Leiden, Nieuwkoop, Alphen a/d Rijn en Waddinxveen
title: vooronderzoek: een bureauonderzoek

description: In opdracht van Stantec B.V. heeft RAAP in mei 2023 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor een uit twee deelgebieden bestaand plangebied te Oegstgeest in de gemeente Oegstgeest: de Pastoorswatering en het Hofbrouckerpark. Het onderzoek vond plaats in het kader van een omgevingsvergunning voor het aanleggen van natuurvriendelijke oevers.
Daarnaast heeft Stantec B.V. gevraagd om ook acht locaties (in de gemeenten Leiden, Nieuwkoop, Alphen aan den Rijn en Waddinxveen) te beoordelen waar in de watergangen zogenaamde ‘vissenbossen’ worden geplaatst.

Op grond van de onderzoeksresultaten en onder verwijzing naar de doelstellingen, kunnen de volgende uitspraken worden gedaan:
• Vanaf circa 13 m -mv (12 m -NAP) ligt de top van de pleistocene dekzandafzettingen, alwaar een niet nader gespecificeerde archeologische verwachting voor vindplaatsen uit de steentijd geldt. De geplande ingrepen bereiken dit niveau niet.
• Vanaf ongeveer 2,25 m diepte (2,05 m -NAP) kan de top van de strandwalafzettingen worden aangetroffen, afgedekt door getijdeafzettingen en veen. Op de flank van deze strandwallen, waar de beide delen van het plangebied op liggen, kunnen archeologische resten aanwezig zijn van bewoning door landbouwculturen uit de periode vanaf het midden-neolithicum (het oostelijke deelgebied) en het laat neolithicum (westelijke deelgebied). Het westelijke deelgebied ligt duidelijk in zijn geheel op de flank. Het oostelijke deelgebied ligt in het oosten op de flank, in het westen in de strandvlakte, waar de archeologische verwachting lager is.
• Vanaf het laat neolithicum neemt de invloed van de zee tussen de strandwallen toe, vormt zich veen en worden getijafzettingen afgezet die het landschap in principe minder aantrekkelijk maken voor bewoning. Het lijkt er echter op dat enige bewoning hier desondanks heeft plaatsgevonden. Resten uit de periode vanaf het laat neolithicum kunnen dus aanwezig zijn vanaf maaiveld.
• In het noorden van het westelijke deelgebied stond begin 17e eeuw een molen waarvan resten nog aanwezig kunnen zijn in de bodem. Afgezien daarvan waren beide deelgebieden vanaf deze periode onbewoond, tot in de tweede helft van de 20e eeuw.
• Gedurende de Tweede Wereldoorlog lag het westelijke deelgebied geheel binnen een Duitse stelling horende bij de Atlantikwall of de Neue Landfront.
Op basis van de resultaten van het onderzoek blijkt dat in het plangebied (mogelijk) archeologische resten bedreigd worden door de voorgenomen bodemingrepen.

Om de gespecificeerde verwachting aan te vullen en te verfijnen wordt een vervolgonderzoek geadviseerd in de vorm van een inventariserend veldonderzoek door middel van een verkennend booronderzoek. Een dergelijk vervolgonderzoek heeft tot doel de opbouw van de ondergrond, de bodemopbouw en vooral bodemverstoringen gedetailleerd in kaart te brengen. Aan de hand daarvan kan de in dit bureauonderzoek opgestelde archeologische verwachting worden getoetst en kunnen concrete gegevens worden verzameld over gaafheid en diepteligging van de verwachte archeologische resten. Dit advies geldt voor het westelijke deelgebied in zijn geheel en voor het oostelijke deel van het oostelijke deelgebied, dat op de flank van de strandwal ligt.

Op basis van de resultaten van dit onderzoek kan worden bepaald waar het bodemprofiel nog intact is en waar detaillering van het booronderzoek tot een karterend booronderzoek – met als doel aanwezige archeologische resten op te sporen – kan worden uitgevoerd.

Resten van de Duitse stelling en funderingen van de molen kunnen niet echt goed met booronderzoek worden opgespoord. Hiervoor is een archeologische begeleiding van de werkzaamheden het beste middel. Deze begeleiding heeft als primair doel bepalen of er resten aanwezig zijn en zo ja de archeologen de kans te bieden om deze resten te waarderen en zo nodig te documenteren en veilig te stellen (in de volksmond: op te graven).

Ditzelfde advies wordt gegeven voor het onderzoeken van de overige archeologische resten wanneer die tijdens het karterende onderzoek worden aangetroffen. Proefsleuven worden niet geadviseerd omdat de geplande werkzaamheden slechts een zeer beperkte diepte hebben en ook niet overal even diep zijn. Een reguliere proefsleuf zou meer verstoren dan de civiele werkzaamheden zelf.

Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap c.q. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed verplicht (vondstmelding via ARCHIS).

In de acht locaties waar vissenbossen (in de gemeenten Leiden, Nieuwkoop, Alphen a/d Rijn en Waddinxveen) worden geplaatst adviseren wij geen verder archeologisch onderzoek. De enige denkbare verstoring van mogelijk in de waterbodem aanwezige archeologische resten bestaat uit de plaatsing van houten paaltjes die nodig kunnen zijn voor het lateraal fixeren van drijvende vissenbossen en gaaskooien en de paaltjes waartussen wilgentenen worden gevlochten. De verstoring die hierdoor plaats zal vinden is zo verwaarloosbaar klein dat archeologisch onderzoek onnodig is. Dergelijk onderzoek zal altijd een veelvoud van de bodem verstoren in vergelijking met de minieme verstoring door de paaltjes. Aangezien het een waterbodem betreft, zal dergelijk onderzoek ook vele malen kosten- en tijdsintensiever zijn dan onderzoek op land.