DOI: 10.14457/tu.the.2016.863
title: มาตรการทางกฎหมายเพื่อคุ้มครองผู้บริโภคผลิตภัณฑ์ดิจิทัล

description: เนื่องจากการบริโภคผลิตภัณฑ์ดิจิทัลหรือผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ (Digital Content Product) ซึ่งไม่มีรูปร่าง (Intangible) ผ่านทางอินเทอร์เน็ตได้กลายเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของผู้บริโภค อันมีประเด็นทางกฎหมายที่สำคัญว่า ผู้บริโภคผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์จะได้รับการคุ้มครองตามกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภค ในระดับเช่นเดียวกับกรณีการบริโภคสินค้าหรือบริการอย่างที่เป็นมาหรือไม่  ทั้งนี้ เนื่องจากคุณลักษณะของผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์แตกต่างกับสินค้าโดยทั่วไปอย่างมีนัยสำคัญ ตัวอย่างเช่น ผู้บริโภคที่ซื้อแผ่นซีดีเพลง กับผู้บริโภคซื้อและดาวน์โหลดเพลงทางออนไลน์จากร้านไอทูนส์ (iTunes) อาจมีสิทธิหรือได้รับประโยชน์ในการได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคที่แตกต่างกัน                 ในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนได้ศึกษาข้อมูลปัญหาพื้นฐานที่ผู้บริโภคต้องเผชิญจากการได้มาหรือการใช้ผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ และศึกษากฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคไทยที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้บริโภค พ.ศ. 2522  พระราชบัญญัติขายตรงและตลาดแบบตรง พ.ศ. 2545 และพระราชบัญญัติว่าด้วยข้อสัญญาที่ไม่เป็นธรรม พ.ศ. 2540 อย่างไรก็ดี กฎหมายเหล่านี้ล้วนไม่ได้กำหนดมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ไว้โดยเฉพาะแต่อย่างใด ซึ่งผู้เขียนเห็นว่ามีข้อขัดข้องหลายประการอันเป็นปัญหาทางกฎหมาย โดยมีปัญหาข้อกฎหมายที่สำคัญ ได้แก่ ปัญหาเกี่ยวกับคำนิยามของผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์  ปัญหาการใช้มาตรการคุ้มครองผู้บริโภคเกี่ยวกับการกำหนดหน้าที่ผู้ประกอบธุรกิจให้ข้อมูลแก่ผู้บริโภคก่อนเข้าทำสัญญา การใช้สิทธิเลิกสัญญาฝ่ายเดียวของผู้บริโภค การขาดมาตรการควบคุมข้อสัญญามาตรฐานในสัญญาดิจิทัลคอนเทนต์ซึ่งอาจเป็นข้อสัญญาไม่เป็นธรรมต่อผู้บริโภค ซึ่งผู้เขียนได้ศึกษาเปรียบเทียบกับกฎหมายหรือข้อเสนอแนะของต่างประเทศเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ ได้แก่ ข้อแนะนำเกี่ยวกับการกำหนดนโยบายผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ที่ไม่มีรูปร่าง ค.ศ. 2014 (Consumer Policy Guidance on Intangible Digital Content Products 2014) ขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (Organization for Economic Co-operation and Development) ข้อกำหนดว่าด้วยสิทธิผู้บริโภค (Directive 2011/83/EU) และข้อเสนอเพื่อกำหนดข้อกำหนดเกี่ยวกับสัญญาจำหน่ายดิจิทัลคอนเทนต์ ค.ศ. 2015 (Proposal for a Directive of the European Parliament and of the Council on certain aspects concerning contracts for the supply of digital content 2015) ของสหภาพยุโรป และกฎหมายสิทธิผู้บริโภค ค.ศ. 2015 (Consumer Rights Act 2015) ของสหราชอาณาจักร กฎหมายหรือข้อเสนอต่างประเทศเหล่านี้ ล้วนกำหนดแนวทางหรือมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคในผลิตภัณฑ์คอนเทนต์ที่ไม่มีรูปร่างนี้ไว้โดยเฉพาะ แยกต่างหากจากมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคในสินค้าหรือบริการ ซึ่งผู้เขียนเห็นว่าแนวทางเหล่านี้มีประโยชน์อย่างมากต่อการนำมาศึกษาเพื่อแก้ไขกฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคของไทย เพื่อให้เกิดความมั่นใจว่าสิทธิของผู้บริโภคผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์จะได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายอย่างเหมาะสม                 โดยสรุปจากการศึกษาและวิเคราะห์ประเด็นปัญหาทางกฎหมายตามวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนมีความเห็นและมีข้อเสนอแนะว่าภาครัฐควรบัญญัติหลักเกณฑ์การคุ้มครองผู้บริโภคผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์โดยเฉพาะแยกต่างหากจากสินค้าหรือบริการเพื่อให้มีความชัดเจน โดยมุ่งเน้นไปที่การสร้างมาตรการคุ้มครองผู้บริโภคทั้งก่อนเข้าทำสัญญาและภายหลังทำสัญญาที่สำคัญ  ไม่ว่าจะเป็นการให้ข้อมูลก่อนทำสัญญาที่จำเป็นแก่ผู้บริโภค การควบคุมข้อสัญญาที่มีลักษณะเป็นข้อสัญญามาตรฐานหรือสัญญาสำเร็จรูปที่ผู้ประกอบธุรกิจกำหนดไว้ล่วงหน้าที่อาจไม่เป็นธรรมต่อผู้บริโภค และการกำหนดวิธีการเยียวยาความเสียหายให้กับผู้บริโภคที่ประสบปัญหาการใช้งานผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์ที่จำเป็น รวมถึงให้หน่วยงานของรัฐทำหน้าที่ในการส่งเสริมความรู้ความเข้าใจในผลิตภัณฑ์ดิจิทัลคอนเทนต์และการทำธุรกรรมทางออนไลน์ให้กับผู้บริโภค เพื่อเป็นการสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้บริโภคในการทำธุรกรรมออนไลน์ และเพื่อเป็นการส่งเสริมการค้าทั้งภายในระหว่างและระหว่างประเทศให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น