DOI: 10.14457/tu.the.2024.632
title: แนวทางการปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารศาลากลางเก่าเพื่อการใช้งานร่วมสมัย: กรณีศึกษา พื้นที่ศาลากลางเก่า จังหวัดลำพูน

description: การปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารศาลากลางเก่าให้รองรับการใช้งานร่วมสมัยมีบทบาทสำคัญต่อการฟื้นฟูเมือง โดยเฉพาะในเมืองขนาดเล็กที่เผชิญข้อจำกัดด้านทรัพยากรและโอกาสทางเศรษฐกิจ แม้ว่าหลายแห่งได้รับการพัฒนาเป็นแหล่งเรียนรู้เชิงวัฒนธรรม แต่ยังขาดแนวทางบริหารจัดการที่ชัดเจน งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาการปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารศาลากลางเก่า จังหวัดลำพูน โดยคำนึงถึงความต้องการของผู้ใช้งานเป็นศูนย์กลางเพื่อสร้างสมดุลระหว่างการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมและการพัฒนาเศรษฐกิจเมือง ควบคู่ไปกับการฟื้นฟูย่านเมืองเก่าให้ตอบสนองต่อวิถีชีวิตในปัจจุบัน การศึกษานี้ใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากกรณีศึกษา โครงการปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารประวัติศาสตร์ที่ประสบความสำเร็จ และเกิดขึ้นกับการพัฒนาพื้นที่หรือการฟื้นฟูเมือง จากในไทยและต่างประเทศทั้งหมด 4 แห่ง ได้แก่ 1. ศูนย์สร้างสรรค์งานออกแบบ (TCDC) อาคารไปรษณีย์กลางบางรัก 2. พิพิธภัณฑ์เงินตราและเหรียญกษาปณ์ไทย จังหวัดขอนแก่น อาคารธนาคารแห่งประเทศไทยสำนักงานภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 3. Tai Kwun Centre for Heritage and Arts ฮ่องกง 4. Centro Civico 'La Lieialtat Santsenca' Harquitectes ประเทศสเปน โดยวิเคราะห์ผ่านกรอบแนวคิดการอนุรักษ์และฟื้นฟูเมืองผ่านการปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารที่ครอบคลุมทั้งมิติเชิงเศรษฐกิจ สังคม และการบริหารจัดการ เพื่อถอดบทเรียนลักษณะการใช้งานพื้นที่ที่สะท้อนคุณค่าใหม่ และการบริหารจัดการที่สะท้อนรูปแบบความร่วมมือที่หลากหลายตามบริบทของพื้นที่ ที่ส่งผลกระทบเชิงบวกทางเศรษฐกิจของเมือง ควบคู่กับการวิเคราะห์ศักยภาพของจังหวัดลำพูน ทั้งในด้านวัฒนธรรม กายภาพ และเศรษฐกิจ นอกจากนี้ วิจัยยังเก็บข้อมูลเชิงปริมาณผ่านแบบสอบถามจากกลุ่มเป้าหมาย ทั้งหมด 2 รอบ โดยรอบแรกดำเนินการเก็บข้อมูลภาคสนามจำนวน 50 คน เพื่อสำรวจความคาดหวัง และความต้องการเบื้องต้นในการใช้งานพื้นที่ และรอบที่สองผ่านแบบสอบถามออนไลน์ จำนวน 374 คน เพื่อตรวจสอบแนวทางการพัฒนาเบื้องต้นให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้ใช้งาน และยังเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพจากการสัมภาษณ์เชิงลึกกับผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการพัฒนาโครงการ ทั้งนักวิชาการหรือกลุ่มพัฒนาเมือง และกลุ่มคณะกรรมการนโยบายและผู้บริหารจัดการโครงการ ผลการศึกษาพบว่าจังหวัดลำพูนมีศักยภาพด้านอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ ศิลปะร่วมสมัย หัตถกรรมพื้นถิ่น และสินค้าเกษตร ซึ่งเป็นจุดแข็งที่สามารถนำมาต่อยอดเพื่อพัฒนาเชิงพื้นที่ให้เกิดมูลค่าเพิ่ม นอกจากนี้ การพัฒนาพื้นที่ยังมีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมเศรษฐกิจเมืองเก่าผ่านการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม การเชื่อมโยงพื้นที่สำคัญโดยรอบ และการเพิ่มศักยภาพการเข้าถึงพื้นที่ให้แก่ผู้คน ในด้านความต้องการของผู้ใช้งานจริงพบว่า ให้ความสำคัญกับมิติสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ ขณะที่แนวคิดที่ปรากฏในระดับนโยบายหรือข้อเสนอของนักวิชาการเน้นไปที่การอนุรักษ์และการฟื้นฟูวัฒนธรรมเป็นสำคัญ ข้อค้นพบนี้สะท้อนช่องว่างระหว่างแนวคิดเชิงนโยบายกับความต้องการใช้ของผู้ใช้งานจริง นำไปสู่การเสนอแนวทางการปรับประโยชน์ใช้สอยอาคารศาลากลางเก่า เป็น 5 พื้นที่การใช้งานหลัก ได้แก่ พื้นที่จัดแสดงและเรียนรู้เชิงสร้างสรรค์ พื้นที่เชิงสังคม และกิจกรรมชุมชน พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ และความเชื่อ พื้นที่เชิงเศรษฐกิจและพาณิชย์ ส่งเสริมธุรกิจชุมชน และพื้นที่กิจกรรม ลานวัฒนธรรมร่วมสมัย แนวทางทั้งหมดมุ่งให้พื้นที่แห่งนี้ทำหน้าที่เป็นพื้นที่สาธารณะ และศูนย์กลางกิจกรรมสร้างสรรค์ของเมือง สำหรับประชาชนทุกกลุ่ม ทุกวัย และเปิดให้เข้าถึงได้ในชีวิตประจำวัน โดยเน้นส่งเสริมกิจกรรมเชิงสังคมที่เอื้อต่อการมีปฏิสัมพันธ์ รวมถึงสร้างระบบเรียนรู้สำหรับคนรุ่นใหม่ เพื่อพัฒนาทักษะอาชีพที่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจสร้างสรรค์ ซึ่งจะช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจในระดับชุมชน และสนับสนุนการใช้ประโยชน์พื้นที่อย่างยั่งยืน ข้อเสนอนี้ถูกร้อยเรียงผ่านผังการใช้พื้นที่ใหม่ที่สะท้อนความต้องการของผู้ใช้งานจริงอย่างเป็นรูปธรรมผ่านกระบวนการวิเคราะห์จากกรอบการให้คุณค่าทั้ง 6 ด้าน และได้รับการสนับสนุนเชิงเหตุผลจากแนวคิดด้านการอนุรักษ์และฟื้นฟูเมือง ที่เน้นการพัฒนาคนควบคู่กับพื้นที่ ผ่านกระบวนการมีส่วนร่วมในทุกมิติ พื้นที่ศาลากลางเก่าจึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นสถานที่จัดแสดงอดีต แต่กลายเป็น พื้นที่มีชีวิต ที่ประชาชนสามารถเข้าถึง ใช้งาน มีส่วนร่วมในการจัดการ และรู้สึกเป็นเจ้าของร่วมกันอย่างแท้จริง ข้อเสนอด้านการบริหารจัดการครอบคลุมถึงการสร้างความร่วมมือจากภาครัฐ เอกชน และชุมชนท้องถิ่นในระยะยาว มีเป้าหมายเพื่อให้พื้นที่ศาลากลางเก่าจังหวัดลำพูนทำหน้าที่เป็นกลไกสำคัญในการฟื้นฟูเมือง ยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน และวางรากฐานสู่การพึ่งพาตนเองทางเศรษฐกิจอย่างยั่งยืนในบริบบทเมืองลำพูน