DOI: 10.17026/ar/b7svou
title: Archeologisch vooronderzoek Hoogspanningstracé Holterbroek tussen Holten en Rijssen, gemeente Rijssen-Holten

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd in het kader van de aanleg van een hoogspanningsleiding tussen Holten en Rijssen, gemeente Rijssen-Holten (afbeelding 1, kaart 1). Het plangebied betreft een lijnobject, een tracé met een lengte van ca. 6,8 kilometer, tussen het onderstation Holterbroek bij de Broekweg te Holten tot aan het station aan de Bovenleiding te Rijssen. 

De nieuwe leiding zal grotendeels worden gerealiseerd middels een open ontgraving tot ca. 90 cm -mv, en een deel waarbij er een ondiepe beschermende koker wordt aangelegd, met daarin de leiding. Voor de open ontgraving zal een sleuf worden aangelegd van ca. 30 cm breed; de koker is ca. 32 cm breed. De aanleg middels de open ontgraving geldt voor het westelijke deel vanaf het begin van de leiding ter hoogte van de Broekweg, voorbij de kruisingen met de N332 en de Aaltinksweg over een lengte van ca. 920 meter. In het centrale deel van het tracé zal de leiding in een koker worden gelegd op ca. 37 cm -mv, voorbij de kruising met de Dorpsstraat tot vlak voor de kruising met de Beukenlaan, over een lengte van ca. 800 m. De rest van het tracé (het oostelijke deel) wordt weer middels een open ontgraving aangelegd. Deze drie te onderscheiden delen van het plangebied zullen hierna worden aangeduid als het westelijk, centrale en het oostelijke deel van het plangebied. 

Voorafgaand aan de ingrepen dient in kaart te worden gebracht of bij de ingrepen eventueel archeologische waarden worden bedreigd. Gezien de aard van de ingrepen zullen deze mogelijk tot in de archeologisch relevante niveaus reiken.

Op basis van de beschikbare landschappelijke en archeologische gegevens geldt voor de lagere, nattere delen van het plangebied een lage archeologische verwachting vanaf het Neolithicum tot aan de ontginningen in de Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd, voor de hoger gelegen delen een middelhoge/hoge archeologische verwachting, met name afhankelijk van het al dan niet aanwezig zijn van een conserverend dek. Bij de hoger gelegen delen van het plangebied, met name bij het centrale deel van het plangebied en het oostelijke deel ter hoogte van de Holterenk tot aan de Geskesdijk, is sprake van vondsten vanaf de vroege prehistorie (Mesolithicum/Neolithicum), en uit de Bronstijd, IJzertijd, Romeinse tijd en Middeleeuwen, wat aangeeft dat het landschap hier van oudsher door mensen bewoond en gebruikt is geweest. Het oostelijke deel is voornamelijk gelegen in wat vroeger een veengebied was, hier geldt voornamelijk een lage archeologische verwachting. Als er sprake is van een verhoogde archeologische verwachting voor resten van bewoning, kan er voor de vroege prehistorie sprake zijn van resten van tijdelijke jachtkampjes van jager-verzamelaars met een vondstspreiding van vuursteen, voor vindplaatsen vanaf het Neolithicum/Bronstijd betreft het mogelijk grondsporen bestaande uit (verkavelings)greppels, paalgaten en afvalkuilen, met vondstmateriaal van aardewerk, dierlijk bot, bewerkt natuursteen, metaal etc.. Organische materialen, zoals leer, bewerkt of constructiehout, en textiel kunnen met name in diepe sporen goed bewaard zijn gebleven. De natte gebieden met een lage archeologische verwachting zijn echter niet archeologisch ‘leeg’; ook hier kan sprake zijn van offsite resten, zoals deposities, wegen, knuppelpaden etc. Voor de periode Late Middeleeuwen/Nieuwe tijd geldt tenslotte een hoge verwachting voor het aantreffen van resten van het agrarisch cultuurlandschap (greppels/sloten). Er zijn geen aanwijzingen voor historische bebouwing op basis van het beschikbare kaartmateriaal, met uitzondering van een klein tolhuisje dat door de komst van het spoor is verdwenen.

Advies
Op basis van de bevindingen van dit bureauonderzoek adviseert Vestigia als volgt: 

Westelijk deel (open ontgraving -90 cm -mv)
Hier geldt een lage archeologische verwachting. Bovendien is er geen verplichting tot onderzoek op basis van de beleidskaart of bestemmingsplan.

Centrale deel (aanleg koker -37 cm -mv)
Dit deel van het plangebied heeft grotendeels een middelhoge, deels een hoge archeologische verwachting. Op basis van de beleidskaart en de twee vigerende bestemmingsplannen is er geen onderzoek noodzakelijk omdat het diepte criterium van 50 cm -mv hier niet wordt gehaald. Ook uit archeologisch oogpunt valt niet te verwachten dat de ingreep van een sleuf van 30 cm breed met een dergelijke diepte een grote bedreiging vormt voor eventuele archeologische vindplaatsen. 

Oostelijke deel (open ontgraving -90 cm -mv)
Dit deel van het plangebied ligt ter hoogte van de Holterenk naast het AMK-terrein 13605 (nederzettingsterrein Romeinse tijd), en ter hoogte van enkele hoger gelegen delen tot globaal aan de Geskesdijk, waaronder nog een AMK-terrein aanwezig is (AMK-terrein 2796 Twenhaarveld, met resten uit het Neolithicum). Op basis van het bestemmingsplan ‘Holten Wonen’ is in ieder geval het tracé ter hoogte van het AMK-terrein onderzoeksplichtig op basis van de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie middelhoge verwachting’; ten oosten daarvan zijn nog enkele delen met een dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie hoge verwachting’ die niet het oppervlakte criterium van 2500 m2 halen. 
Er rust dus een onderzoeksplicht op de ingrepen met een open ontgraving ter hoogte van de Holterenk. Dit is een nederzettingsterrein uit de Romeinse tijd, waarschijnlijk geconserveerd door een esdek. Onderzoek ter plaatse maakt melding van een dek van 80 cm dikte, maar het is natuurlijk de vraag of dat voor het hele AMK-terrein geldt. Als het dek dikker is, vinden de geplande ingrepen in het archeologisch niet relevante plaggendek plaats; als het dek dunner is, dan wordt er mogelijk wel tot in de top het dekzand gegraven, met daarin mogelijk archeologische resten, voor zover deze niet zijn verstoord door de aanleg van het spoor. Een sleuf van slechts 30 cm breedte vormt echter een beperkt risico voor (de leesbaarheid van) eventuele archeologische vindplaatsen. Er geldt daarnaast nog een aantal praktische overwegingen. De aanleg vindt zoals vermeld plaats door middel van een smalle sleuf van slechts 30 cm breedte, en de reeds genoemde diepte van 90 cm. Een eventueel vervolgonderzoek bestaat doorgaans uit een booronderzoek gevolgd door een archeologische begeleiding, danwel meteen een archeologische begeleiding bij het uitgraven van de sleuf. Een tweetrapsraket met een booronderzoek heeft gezien de ligging direct naast een veelgebruikte spoorlijn niet de voorkeur, en het is de vraag wat een booronderzoek aan gegevens oplevert. Een archeologische begeleiding vindt plaats tijdens de uitvoering, maar zal gepaard gaan met veel extra inzet en kosten (met name op het gebied van veiligheid, vergunningen voor werken naast het spoor etc.). Het is zeer de vraag of dit tot waardevolle waarnemingen leidt, met wezenlijke kenniswinst. Sporen binnen een dergelijke smalle sleuf zijn niet of nauwelijks waarneembaar; eventuele vondsten in de uitgegraven grond bestaan mogelijk uit scherven die waarschijnlijk neerkomen op het bevestigen van de reeds bekende vindplaats. Als we deze verwachte beperkte kenniswinst afzetten tegen de daarvoor benodigde inzet en kosten, dan komen wij tot de conclusie dat deze niet in verhouding staan in relatie tot de geplande ingrepen. Wij adviseren daarom om de geplande ingrepen verder vrij te geven, met dien verstande dat we wel adviseren om een Werkprotocol Archeologische Toevalsvondsten op te stellen in geval er wel archeologische resten zoals scherven worden aangetroffen, en eventuele vondsten te laten melden bij het bevoegd gezag. Dit protocol kan dan bij een toolboxmeeting van de civiele aannemer verder worden toegelicht. 

Het bevoegd gezag, de gemeente Rijssen-Holten, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Het is mogelijk dat dit besluit afwijkt van het advies in dit rapport. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Rijssen-Holten, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Naschrift
Het bevoegd gezag, de gemeente Rijssen-Holten, heeft per brief d.d. 20 april 2023 (ref. 1742-WABO_VO-2315093) ingestemd met de bevindingen en het advies van het conceptrapport.