DOI: 10.14457/tu.the.2017.1508
title: ภาพตัวแทนของตัวละครที่มีภาวะจิตเภทในภาพยนตร์ไทย

description: วิทยานิพนธ์เรื่อง ‘ภาพตัวแทนของตัวละครที่มีภาวะจิตเภทในภาพยนตร์ไทย’ เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ (qualitative research) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการนำเสนอภาพตัวแทนของตัวละครที่มีภาวะจิตเภทในภาพยนตร์ไทยที่เข้าฉายตั้งแต่ พ.ศ.2551-2560 และศึกษาการตีความหมายตัวละครที่มีภาวะจิตเภทผ่านภาพตัวแทนในภาพยนตร์ไทยของผู้รับสารที่มีประสบการณ์ตรง ในการศึกษาจะแบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ การวิเคราะห์ตัวบทภาพยนตร์ (textual analysis) ที่ตัวละครหลักมีลักษณะเข้าข่ายภาวะจิตเภท จำนวน 4 เรื่อง ได้แก่ ‘เมมโมรี่ รักหลอน’ (2551), ‘เชือดก่อนชิม’ (2552), ‘ใคร...ในห้อง’ (2553) และ ‘คน-โลก-จิต’ (2555) รวมทั้งสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) ผู้รับสารที่มีประสบการณ์ตรงต่อภาวะจิตเภท จำนวน 8 คน โดยใช้แนวคิดเกี่ยวกับจิตเวชศาสตร์ (concept of Psychiatry) ทฤษฎีการประกอบสร้างความเป็นจริงทางสังคม (social construction of reality theory) แนวคิดเรื่องภาพตัวแทน (representation concept) และทฤษฎีการเล่าเรื่องในภาพยนตร์ (narration theory) เป็นเกณฑ์ในการวิเคราะห์ข้อมูลผลการศึกษาพบว่า ตัวละครที่มีภาวะจิตเภทส่วนใหญ่เป็นเพศหญิง ชนชั้นล่าง มีปัญหาครอบครัว เคยถูกกระทำความรุนแรงและถูกล่วงละเมิดทางเพศ เมื่อถึงจุดวิกฤติของเรื่องตัวละครจะสวมบทบาทของผู้กระทำความรุนแรง โดยมีจุดประสงค์เพื่อแก้แค้นหรือเพื่อปกป้อง ยกเว้นใน ‘คน-โลก-จิต’ ที่เป็นตัวละครเพศชาย ชนชั้นกลาง และเป็นฝ่ายถูกกระทำความรุนแรง สะท้อนให้เห็นมุมมองในการเล่าเรื่องของผู้สร้างภาพยนตร์เพศชายที่จัดวางตำแหน่งของตัวละครแตกต่างกันตามเพศสภาพ สำหรับจุดจบของตัวละครมี 2 รูปแบบคือ (1) เสียชีวิต (2) รอดชีวิต โดยเข้าไปอยู่ในโรงพยาบาลจิตเวชหรือหลบหนีออกจากสังคม เป็นการตอกย้ำว่าคนกลุ่มนี้ควรถูกจัดการโดยผู้เชี่ยวชาญ คือ จิตแพทย์หรือตำรวจ รวมทั้งต้องจำกัดบริเวณให้อยู่ในพื้นที่เฉพาะและแยกออกจากสังคม แสดงให้เห็นว่าผู้สร้างภาพยนตร์มีอำนาจในการเลือกชุดความหมายบางอย่างมานำเสนอ ซึ่งมักจะเป็นภาพเหมารวมที่ถูกผลิตซ้ำมาตลอด โดยมีชุดความรู้ทางการแพทย์เป็นกรอบความคิดเบื้องหลัง เนื่องจากผู้สร้างไม่มีประสบการณ์ตรงต่อภาวะจิตเภทจึงเลือกหยิบวาทกรรมหลักในการจัดการผู้มีภาวะจิตเภทมาใช้ ในส่วนของผู้รับสารที่มีประสบการณ์ตรงต่อภาวะจิตเภทมีการต่อรองชุดความหมายดังกล่าว โดยมองว่าภาพยนตร์นำความจริงบางส่วนผสมผสานกับจินตนาการ เพื่อสร้างความบันเทิงและเพื่อผลประโยชน์เชิงธุรกิจ ซึ่งเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ แต่ถ้านำเสนอมากไปก็จะเกิดภาพจำในสังคม และส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตของคนที่มีภาวะจิตเภท แสดงว่าตระกูลภาพยนตร์ (genre) ระทึกขวัญและสยองขวัญได้สร้างความคาดหวัง (expectation) แก่ผู้ชม จนสามารถตั้งรับขนบ (convention) ที่ปรากฏในภาพยนตร์ และลบล้างประสบการณ์ตรงที่มีได้ชั่วคราว (overrule)นอกจากนี้ยังพบว่าภาพยนตร์ได้ทำหน้าที่ธำรงรักษาสถาบันทางสังคมผ่านการสื่อสารให้คนในสังคมตระหนักถึงการเป็นส่วนหนึ่งของระบบ เช่น เมื่อเกิดภาวะจิตเภทก็ต้องรักษากับจิตแพทย์ เพื่อให้กลับคืนสู่สังคมได้ โดยมีจุดมุ่งหมายในการรักษาเสถียรภาพทางสังคมและทำให้ระบบเคลื่อนตัวต่อไปได้ แต่ในขณะเดียวกันภาพยนตร์ก็ทำหน้าวิพากษ์วิจารณ์และตั้งคำถามต่อสถาบันหลักทางสังคมไปด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะประเด็นของความเป็นอื่น (otherness) และความแปลกแยก (alienation) ที่เกิดขึ้นกับตัวละคร ซึ่งมีแนวโน้มที่จะเกิดจากความล้มเหลวหรือความไร้ระเบียบในสังคม ด้วยเหตุนี้ แหล่งอำนาจ (source of power) ที่เข้าไปกำกับความหมายของภาวะจิตเภทจึงมาจากสถาบันต่างๆ ทางสังคม ทำให้เกิดวาทกรรมเพศ วาทกรรมครอบครัว วาทกรรมการแพทย์ และอีกหลากหลายวาทกรรมถักทอกันอยู่ในพื้นที่ของภาพยนตร์ เนื่องจากความหมายของภาวะจิตเภทนั้นไม่ได้ถูกประกอบสร้างขึ้นจากอำนาจใดอำนาจหนึ่งเท่านั้น ทว่าเกิดจากสถาบันเหล่านี้ทำงานร่วมกันเป็นโครงข่ายอำนาจที่อยู่รอบๆ ปฏิบัติการในการสร้างความหมายให้แก่คำว่า ‘จิตเภท’  จนนำไปสู่ชุดความหมายของคนกลุ่มนี้ในที่สุด