DOI: 10.17026/ar/khdm6g
title: Archeologisch onderzoek gemaal Veluwe Grote Wetering te Wapenveld, gemeente Heerde

description: In opdracht van het waterschap Vallei en Veluwe heeft Sweco Nederland B.V. een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd naar het gemaal Veluwe Grote Wetering te Wapenveld, gemeente Heerde. 
De aanleiding voor dit onderzoek is het afgraven van de oever voor het creeëren van natuurvriendelijke oevers. Daarnaast wordt op de naastgelegen percelen de afgegraven grond gedeponeerd. Het oppervlak van de oeverzone is ca. 4003 m2 en van de potentiële depotlocatie ca. 9,57 hectare. Slechts in een klein deel van dit gebied zal echter de vrijgekomen grond worden gedeponeerd.

Het plangebied is gelegen op de rand van het zandgebied van de Veluwe en het rivierkleigebied van de IJssel. De afzettingen in de omgeving van het plangebied dateren uit het Pleistoceen en het Holoceen. De Pleistocene afzettingen zijn afgedekt door een dunne laag rivierafzettingen.

Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (115.000 tot 10.000 jaar geleden) breidde het landijs zich vanuit Scandinavië uit tot in het huidige Noord-Duitsland. In tegenstelling tot eerdere ijstijden bereikte het ijs tijdens het Weichselien Nederland niet. Wel ontstond er in onze regio’s een toendraklimaat als gevolg van de daling van de zeespiegel en koele omstandigheden. De open vegetatie zorgde ervoor dat de wind zandverstuivingen kon veroorzaken. De afzettingen die hierbij werden gevormd worden dekzanden genoemd behorende bij de Formatie van Boxtel. In het onderzoeksgebied ligt het dekzand op een diepte van 0 tot 1 m – mv.

In het Holoceen steeg de grondwaterspiegel, en hierdoor kregen de rivieren meer invloed op het landschap. Op sommige plaatsen werd de grondwaterstand zo hoog dat op het dekzand veen is gevormd.
In het rivierklei landschap worden de hoge delen gevormd door de stroomruggen. Deze worden gevormd wanneer een meanderende rivier bij hoog water regelmatig het achterland overstroomt. Langs de oever komt het grofste materiaal snel tot bezinking. Daar worden uit zavel en lichte klei oeverwallen gevormd. Soms breekt een rivier door deze oeverwal heen, verder van de oeverwallen af wordt door het overstromingswater komklei afgezet. 

Het grootste deel van het plangbied ligt in dergelijke komgronden, die zijn afgezet door de IJssel. Deze gebieden waren onaantrekkelijk voor bewoning omdat ze regelmatig overstroomden. Men gaf de voorkeur aan hoger gelegen gebieden voor bewoning. Net ten westen van de depotlocatie is een dekzandrug aanwezig aan het oppervlak. Deze zone zou beter geschikt zijn voor bewoning. In het noordoosten van de depotlocatie en de ontgravingszone is daarnaast sprake van een doorbraakwaaier. Ook dit zijn doorgaans geen geschikte zones voor bewoning.

Op basis van het voorgaande kan de volgende gespecificeerde archeologische verwachting worden opgesteld voor het plangebied.

Op basis van de geraadpleegde landschappelijke en archeologische gegevens is er een lage verwachting voor archeologische waarden uit het Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd. Op het dekzand dat waarschijnlijk relatief ondiep aanwezig is heeft bewoning plaats kunnen vinden. Echter waarschijnlijk waren de lager gelegen delen binnen het plangebied niet aantrekkelijk voor bewoning en werd de voorkeur gegeven aan de hoger gelegen dekzandruggen aan de westzijde en noordoostzijde van het plangebied. 

Zeker vanaf de 9e t/m de 11e eeuw heeft er tevens veengroei plaatsgevonden binnen het plangebied. In deze periode was het gebied waarschijnlijk te nat voor bewoning. Op historisch kaartmateriaal zijn tevens geen aanwijzingen voor bewoning in de Nieuwe tijd of daarvoor. Het gebied was waarschijnlijk geschikter voor het weiden van vee.

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek adviseert Sweco Nederland geen archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren binnen het plangebied. Gezien de beperkte ingreep, het afgraven van een oever, en het deponeren van de ontgrave grond op de depotlocatie, en de lage archeologische verwachting is de kans dat archeologische waarden verstoord zullen worden, klein.

Dit advies is voorgelegd bij de adviseur namens de bevoegde overheid, dhr. Harry Pape. Deze is van mening dat er ter hoogte van de oeverlocatie een inventariserend booronderzoek uitgevoerd dient te worden met elke 40 meter een boring. In totaal 14 boringen.

Indien bij de uitvoering van de werkzaamheden toch onverwacht archeologische resten worden aangetroffen, dan is conform artikel 5.10 van de Erfgoedwet aanmelding van de desbetreffende vondsten bij de minister verplicht (vondstmelding via de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed).