DOI: 10.17026/dans-xaf-rgd8
title: Een vroege-bronstijdsite en de landschapsgeschiedenis van het Zuiderveld in Nijmegen-Noord, Archeologische Berichten Nijmegen - Rapport 88

description: &lt;p&gt;In Nijmegen Noord ligt het Zuiderveld. Een typisch toponiem voor een agrarisch veldcomplex en dat is het ook eeuwenlang geweest, maar nu wordt het grotendeels heringericht tot woongebied. Aangezien dit gepaard gaat met bodemverstoringen zoals het uitgraven van de bouwkuipen en funderingssleuven voor de woningen, het uitgraven van sleuven voor leidingen en kabels, het uitgraven van wegtracés en aangezien deze ontgravingen groter zijn dan 1000 m2 en dieper dan 30 cm, behoorde het merendeel van het plangebied te worden verkend op de aanwezigheid van archeologische waarden en diende de 1 ha grote behoudenswaardige vindplaats 71/72 te worden opgegraven vanwege de geplande nieuwbouw. Enkele percelen binnen het plangebied waren al eerder onderzocht met proefsleuven, omdat bij archeologische booronderzoek verschillende vindplaatsen waren gekarteerd. Hiervan bleek vindplaats 71/72 behoudenswaardig en die is ook als zodanig geselecteerd. Voor zowel de opgraving van vindplaats 71/72 als het omringende proefsleuvenonderzoek is één PvE geschreven. In dit PvE was voorzien dat op percelen met een lage archeologische verwachting zowel de archeologische inventarisatie als archeologische begeleiding zou worden uitgevoerd. Aangezien beide vlot verliepen, is in samenspraak met de opdrachtgever besloten de mogelijke archeologische begeleiding ook als proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Dit had als grote voordelen voor de opdrachtgever dat de archeologische begeleiding niet zou infereren met de civieltechnische werkzaamheden (wat tijd en geld zou besparen en de kans op uitvoeringsrisico's tijdens de bouwwerkzaamheden verkleint) en dat beide werkzaamheden zouden kunnen worden samengevoegd in één standaardrapport (wat geld zou besparen).&lt;br&gt;De opgraving van vindplaats 71/72 behelst het veilig stellen van vooral een vroege-bronstijdsite door middel van een definitieve opgraving en deze te analyseren en te interpreteren aan de hand van de onderzoeksvragen en werkwijzen zoals verwoord in het PvE. Deze vindplaats besloeg volgens het PvE ongeveer 10.000 m2. In samenspraak met de opdrachtgever en het bevoegd gezag is het veldwerk zo ontworpen en gepland dat het niet noodzakelijk was om al die 10.000 m2 op te graven. Hetgeen uiteindelijk niet is gebeurd en dit onderzoek is afgerond met een opgraving van ongeveer 3.000 m2. Nadat het veldwerk was afgerond is een evaluatieverslag geschreven, waarin een onderzoeksvoorstel beargumenteerd is gepresenteerd dat recht zou doen aan de opgraving van deze vindplaats in samenhang met de resultaten van het gelijktijdig verrichte proefsleuvenonderzoek Zv13 in het plangebied Zuiderveld. Dit voorstel heeft de goedkeuring van het bevoegd gezag gekregen en de instemming van de opdrachtgever.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het hectaren grote plangebied Zuiderveld is een opmerkelijk terrein in Nijmegen Noord, omdat het maaiveld hier aanvankelijk meters lager lag dan de omliggende gronden en in de loop van de tijd is dit verschil aanzienlijk verminderd tot enkele decimeters. Dit opvullen van de laagte geeft aan dat het regelmatig overstroomde met rivierwater, waardoor ook steeds een laagje klei sedimenteerde. Dit heeft mensen in het verleden niet ervan weerhouden dit gebied onderdeel te laten zijn van hun leefwereld. Het is onderdeel geweest van het agrarisch cultuurlandschap in de vroege bronstijd (1900-1600/1575 voor Chr.), de vroege ijzertijd (700-500 voor Chr.), de Romeinse tijd (14 voor Chr. - 270 na Chr.), de vroege middeleeuwen (600-750 na Chr), de late middeleeuwen en nieuwe tijd (vanaf ca. 1250 tot heden).&lt;br&gt;De behoudenswaardige vindplaats 71/72 is een site uit de vroege bronstijd. Dit is een van de minder gekende perioden in de Nederlandse archeologie. De toenmalige samenleving was vooral een boerensamenleving, mensen voorzagen primair in hun voedsel door graan te verbouwen en vee (vooral runderen en schapen) te houden. Maar tevens werd er volop gevist, vruchten, noten en groenten uit de natuur verzameld, op vogels gejaagd en waarschijnlijk ook wel wat groot wild genuttigd. Huisplaatsen uit de vroege bronstijd zijn tot nu toe een zeldzaamheid. Vindplaats 71/72 omvat evenmin een huisplaats, hier had geen huishouden haar domicilie. De sporen en vondsten duiden erop dat mensen hier enkele malen een kortstondige verblijfplaats hebben gehad. Waarschijnlijk hebben zij tijdens deze bezoeken ook enkele malen het grasland platgebrand. Dit is geconstateerd met behulp van micromorfologisch bodemonderzoek. De reden om het grasland af te branden is wellicht ter voorkoming dat het verruigde en dat is bij uitstek een handeling die goed past in onze visie van lieden die hier graag hun vee weidden. Op ruime afstand van huis, zodat het graan op de akkers kon groeien zonder risico dat het vee dat zou opvreten. Een soort van vroege-bronstijdcowboys.&lt;br&gt;Opmerkelijk is dat een vergelijkbare laag met aanwijzingen voor verbrande graslandvegetatie ook hoger ligt in het bodemprofiel en kan worden gedateerd tussen ruwweg 600-800. Blijkbaar werden deze gronden toen ook vooral benut als weiden, hoewel het archeobotanisch onderzoek van vullingen uit een waterput daterend in de Merovingische periode laat zien dat er ook wel wat akkers zijn geweest waarop gerst/tarwe is verbouwd. Deze waterput lag letterlijk in the middle of nowhere, het was even stevig doorlopen naar de meest nabij gelegen nederzettingen in Ressen, Lent en wellicht ook Oosterhout. Ondanks, of misschien zelfs dankzij deze afgelegen ligging heeft iemand besloten in de waterput rijstkaf af te danken. De oudste vondst van rijst in Nederland!&lt;br&gt;Akkers zijn er ook veel eerder geweest, namelijk in de vroege ijzertijd en de overgang van de late ijzertijd naar de Romeinse tijd. Vooral in de vroege ijzertijd was menselijke aanwezigheid in het Zuiderveld onontkombaar zichtbaar, want deze boeren hadden zowel sloten en greppels uitgegraven als vlechtwerkhekken geplaatst over tientallen, zo niet honderden meters lengte. Een duidelijk ingericht landschap, maar waartoe? De sloten, greppels en hekken omgeven geen velden, ze begeleidden geen landwegen of karrensporen. Een archeologisch raadsel dat nog oplossing verdient.&lt;br&gt;Tegen het einde van de middeleeuwen is het Zuiderveld wederom ingericht en nu is dankzij een systematisch slotenpatroon ook een verkaveling zichtbaar. Het boeiende is dat dit slotenstelsel zo goed als kruisingen heeft, het zijn overwegend T-aansluitingen. Sommige velden zijn af en toe als akker gebruikt en daarop werd dan gerst/tarwe en boekweit verbouwd, maar het zijn merendeel van de tijd weilanden geweest. Deze percelering heeft tot voor kort in grote mate de inrichting bepaald in het Zuiderveld. Het wordt niet altijd gerealiseerd, maar sommige sloten zijn eeuwen oud. Net zoals hun namen. Het plangebied Zuiderveld wordt in het oosten begrensd door de Verloren Zeeg, een sloot waarvan de oorsprong ligt in de 14e eeuw en die het verdient om verpozing te bieden in een 21e eeuwse woonwijk.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Zip-file is groter dan 256MB en zal middels Nextcloud beschikbaar worden gesteld.&lt;/p&gt;