DOI: 10.14457/tu.the.2015.17
title: การสร้างเมืองยุติธรรม: กรณีศึกษาการจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานคร

description: หัวข้อวิทยานิพนธ์การสร้างเมืองยุติธรรม : กรณีศึกษาการจัดการศึกษาของ  กรุงเทพมหานครชื่อผู้เขียนนางสาวรัชพร  เลี้ยงประเสริฐชื่อปริญญาปรัชญาดุษฎีบัณฑิต (สหวิทยาการ)สาขาวิชา/คณะ/มหาวิทยาลัยสหวิทยาการวิทยาลัยสหวิทยาการ   มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์อาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์หลักอาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ร่วม อาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ร่วม ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.อรทัย ก๊กผลรองศาสตราจารย์ วุฒิสาร ตันไชยผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.วิจิตรบุษบา มารมย์ปีการศึกษา2558บทคัดย่อการศึกษาเรื่องการสร้างเมืองยุติธรรม : กรณีศึกษาการจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานคร        เป็นการศึกษาถึงความยุติธรรมในการจัดการเมืองของกรุงเทพมหานคร ผ่านกรณีศึกษาในเรื่องเกี่ยวกับการจัดการศึกษา โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะการจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานครและ ความสอดคล้องกับหลักการแนวคิดเมืองยุติธรรม รวมทั้งศึกษาลักษณะเฉพาะของกรุงเทพ ฯ และความสัมพันธ์ของลักษณะดังกล่าวกับความยุติธรรมทางการศึกษา โดยใช้การศึกษารายกรณี (Case Study)  เป็นวิธีการศึกษาภายใต้กรอบแนวคิดเมืองยุติธรรม ประกอบด้วย ความเสมอภาค ความหลากหลายทางสังคม ความเป็นประชาธิปไตย โดยเลือกเขตบางซื่อเป็นกรณีศึกษา ทั้งนี้ เมื่อนำข้อมูลภาคสนามและข้อมูลเอกสาร มาวิเคราะห์ผ่านหลักการของแนวคิดเมืองยุติธรรม  ผลการศึกษาสรุปได้ว่าถึงแม้ในระดับนโยบายกรุงเทพมหานครจะมีมาตรการเพื่อสร้างความเป็นธรรมทางการศึกษาให้เด็กวัยเรียนแล้วก็ตาม แต่ยังคงปรากฏปัญหาความเหลื่อมล้ำอยู่ ทั้งในเรื่อง  1) คุณภาพการศึกษา 2) โอกาสทางการศึกษา ด้านทางเลือกทางการเรียนต่อ 3) การเข้าถึงการศึกษาในแง่ความต่อเนื่องทางการศึกษา โดยกลุ่มเด็กที่ยังคงเผชิญกับความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาอยู่ ได้แก่ 1) เด็กฐานะทางเศรษฐกิจสังคมไม่ดี 2) เด็กเคลื่อนย้าย 3) เด็กพิเศษ 4) เด็กต่างด้าว ซึ่งเมื่อพิจารณาตามหลักการเมืองยุติธรรมแล้ว                     การจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานครถือว่ายังไม่สอดคล้องกับหลักการเรื่องความเสมอภาค กล่าวคือ ยังคงไม่มีมาตรการชดเชยความเสียเปรียบให้เด็กกลุ่มดังกล่าว มาตรการต่าง ๆ  ยังคงเป็นยุติธรรมแบบ “หารเท่า”ส่วนหลักการเรื่องความหลากหลายทางสังคม  พบว่าในพื้นที่ไม่มีกรณีของการกีดกันและการเลือกปฏิบัติต่อบุคคลที่มีความแตกต่าง เนื่องจากสังคมเมืองเป็นสังคมที่มีความหลากหลายทางสังคมสูง        คนในสังคมเมืองมีความคุ้นชินกับคนที่มีความแตกต่างกับตน แต่ในขณะเดียวกันความคุ้นชินดังกล่าว ก็ทำให้มองไม่เห็นว่าความแตกต่างดังกล่าวเป็นปัญหา/อุปสรรคทางการศึกษาและทำให้ปัญหาไม่ได้รับ         การแก้ไข และทำให้ทั้งกลุ่มเด็กต่างด้าวและกลุ่มเด็กพิเศษเสียเปรียบทางการศึกษาส่วนหลักการเรื่องประชาธิปไตย  ผลการศึกษาพบว่าบทบาทในการจัดการศึกษายังคงอยู่ที่ภาครัฐเป็นหลัก ภาคประชาชนยังไม่มีบทบาทในการกำหนดทิศทางการจัดการศึกษาและร่วมตัดสินใจกับภาครัฐ อีกทั้ง ภาคประชาชนเองก็ยังไม่ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมจัดการศึกษามากนักและ          มองว่าการจัดการศึกษาเป็นหน้าที่ของภาครัฐ ที่มีความเชี่ยวชาญมากกว่า  การมีส่วนร่วมที่จำกัดอยู่เพียงระดับของการร่วมรับรู้ ร่วมสนับสนุน นั้น ไม่สามารถทำให้เกิดความยุติธรรมได้แต่ต้องส่งเสริม        ให้ภาคประชาชนมีบทบาทในการชี้นำ ควบคุม และตัดสินใจด้วย ผลการศึกษาดังกล่าวนอกจากจะแสดงให้เห็นว่าการจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานครไม่สอดคล้องกับหลักการของแนวคิดเมืองยุติธรรมทั้ง 3 ประการแล้ว ยังแสดงให้เห็นว่าความเหลื่อมล้ำดังกล่าวมีความเกี่ยวข้องกับลักษณะเฉพาะของเมือง ทั้งค่าครองชีพที่สูง แรงดึงดูดของเมืองและ ความหลากหลายของเมืองด้วย ซึ่งทำให้การจัดการศึกษาของเมืองจำเป็นต้องคำนึงถึงลักษณะเฉพาะของพื้นที่เพื่อให้การจัดการศึกษาสามารถตอบสนองต่อปัญหาและความจำเป็นของกลุ่มเป้าหมายได้ แต่เมื่อพิจารณาการจัดการศึกษาของกรุงเทพมหานครทั้งนโยบาย แผน และการจัดสรรทรัพยากร แล้ว          ก็จะพบว่ายังคงอยู่ภายใต้แนวทางของรัฐบาลกลาง ที่เข้ามากำกับผ่านการอุดหนุนงบประมาณ ระเบียบกฎเกณฑ์ และมาตรฐานการศึกษา ไม่สามารถปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาความจำเป็นของพื้นที่และความต้องการของกลุ่มเป้าหมาย รวมทั้งแนวทางในการจัดการศึกษาของทั้งรัฐบาลและกรุงเทพมหานครที่ยังคงมองความยุติธรรมในลักษณะ “หารเท่า” ภายใต้แนวคิดที่ว่าภาครัฐไม่สามารถเลือกปฏิบัติกับคนกลุ่มใดเป็นพิเศษได้ทำให้การนำนโยบายไปสู่การปฏิบัตินั้น มีข้อจำกัดในการชดเชยความเสียเปรียบและสร้างความยุติธรรมด้านการศึกษา ซึ่งลักษณะดังกล่าวจึงทำให้การศึกษาของเมือง          ไม่สามารถนำไปสู่การสร้างเมืองยุติธรรมได้ทั้งนี้ การจัดการศึกษาของเมืองยังสามารถพัฒนาไปสู่การเสริมสร้างเมืองยุติธรรมได้ด้วยการ                จัดการศึกษาในลักษณะที่ทำให้เกิดการชดเชยความเสียเปรียบ โดยจำเป็นต้องได้รับการกระจายอำนาจให้สามารถปรับเปลี่ยนกลไกการดำเนินงานตามนโยบายให้สอดคล้องกับสภาพความจำเป็นของพื้นที่และกลุ่มเป้าหมาย รวมทั้งเปิดโอกาสให้ภาคประชาชนมีบทบาทในการชี้นำแนวทางการจัดการศึกษาและการตัดสินใจของภาครัฐได้ ซึ่งการดำเนินการข้างต้นจะทำให้เกิดการปรับเปลี่ยนแนวทางการจัดการศึกษา รวมทั้งสามารถแก้ไขข้อจำกัดของการชดเชยและลดช่องว่างทางการศึกษาได้ และนำไปสู่การสร้างเมืองยุติธรรมได้ในที่สุดผลที่ได้รับจากการศึกษาในครั้งนี้นอกจากได้แนวทางในการเสริมสร้างเมืองยุติธรรม            เพื่อประโยชน์ของประชาชน และได้ตัวแปรในการพิจารณาและวิเคราะห์ถึงความเป็นธรรมในการจัดการเมือง ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อการวางแผนและกำหนดนโยบายของกรุงเทพมหานครแล้ว ในเชิงวิชาการ          งานศึกษาครั้งนี้ยังได้เพิ่มเติมแนวคิดและคำอธิบายเกี่ยวกับกระบวนการวางแผนและกำหนดนโยบาย คำอธิบายเกี่ยวกับลักษณะเฉพาะของเมือง  อีกด้วย