DOI: 10.14457/tu.the.2016.655
title: สิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในระบบกฎหมายไทย

description: วิทยานิพนธ์เล่มนี้มุ่งศึกษา 1) แนวคิดและทฤษฎีว่าด้วยเรื่องเพศและความหลากหลาย    ทางเพศ 2) ความหมาย ขอบเขต สาระสำคัญ และหลักสิทธิมนุษยชนสากลในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศ 3) การปรับใช้หลักสิทธิมนุษยชนสากลในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศเพื่อคุ้มครองกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศในระบบกฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศและกฎหมายต่างประเทศ 4) การคุ้มครองสิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในระบบกฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศและกฎหมายต่างประเทศ และ 5) พัฒนาการ ปัญหาและแนวทางการคุ้มครองและรับรองสิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในระบบกฎหมายไทย โดยเป็นการศึกษาวิจัยเชิงคุณภาพในลักษณะการทบทวนวรรณกรรมและการวิเคราะห์เอกสาร ทั้งนี้เพื่อจัดทำข้อเสนอแนะเชิงนโยบายรวมถึงมาตรการต่างๆ เพื่อคุ้มครองและรับรองสิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในระบบกฎหมายประเทศไทย จากการศึกษาในประเด็นต่างๆ พบว่าเพศและชีวิตทางเพศของมนุษย์ไม่เพียงแต่เป็นสิ่งที่ถูกกำหนดขึ้นโดยธรรมชาติเท่านั้น หากแต่ยังเป็นผลผลิตทางสังคมด้วย เนื่องจากพฤติกรรม วิธีปฏิบัติ และการแสดงออกทางเพศของบุคคลสามารถปรับเปลี่ยนไปตามเวลาและตามบริบทของสังคมในแต่ละวัฒนธรรม และมีความหลากหลายแตกต่างกันไปทั้งนี้ขึ้นอยู่กับเพศวิถี (Sexuality) ของบุคคลนั้นๆ ความหลากหลายทางเพศ (Sexual Diversity) จึงมีความเชื่อมโยงสัมพันธ์กับเรื่องเพศวิถีของมนุษย์ อันหมายถึง ความหลากหลายในเพศวิถีของบุคคลซึ่งตั้งอยู่บนพื้นฐานของสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญ 2 ประการคือวิถีทางเพศ (Sexual Orientation) และอัตลักษณ์ทางเพศ (Gender Identity) โดยความหลากหลายในวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศเหล่านี้นำไปสู่เพศวิถีทางเลือกของบุคคลที่ไม่จำเป็นต้องสอดคล้องตามบรรทัดฐานหรือกฎเกณฑ์ของสังคมองค์การสหประชาชาติได้วางแนวทางการคุ้มครองและรับรองสิทธิมนุษยชนในเรื่องต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศซึ่งครอบคลุมสิทธิและเสรีภาพที่สำคัญหลายประการ พร้อมทั้งกำหนดให้รัฐสมาชิกมีหน้าที่สร้างหลักประกันความคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติเพราะเหตุแห่งวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศ รวมถึงการกำหนดมาตรการที่จำเป็นทางนิติบัญญัติ บริหาร และมาตรการอื่นๆ เพื่อขจัดและป้องกันการเลือกปฏิบัติ และให้การสนับสนุนและส่งเสริมความเท่าเทียมแห่งสิทธิของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศด้วย การคุ้มครองสิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในองค์การสหประชาชาติเกิดขึ้นจากการนำหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ หลักการห้ามเลือกปฏิบัติ หลักการคุ้มครองความเป็นส่วนตัวมาปรับใช้เพื่อให้ความคุ้มครองแก่ความหลากหลายในวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศเป็นสำคัญ ดังนั้น สิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและ      อัตลักษณ์ทางเพศในดุษฎีนิพนธ์เล่มนี้ จึงหมายถึงอำนาจอิสระของบุคคลในการกำหนดชะตากรรมของตนเองในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศโดยผ่านทางการแสดงออกซึ่งพฤติกรรมหรือวิธีปฏิบัติทางเพศ อัตลักษณ์ ตลอดจนความสามารถในการสร้างความสัมพันธ์กับบุคคลอื่นๆ ซึ่งบุคคลย่อมมีสิทธิได้รับความคุ้มครองในฐานะเป็นมนุษย์และเป็นพลเมืองของรัฐ ในแง่นี้ สิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศจึงมีสาระสำคัญภายใต้ขอบเขตความเป็นส่วนตัวของบุคคล ซึ่งประกอบด้วยสิทธิที่จะอยู่โดยลำพัง สิทธิในการกำหนดตนเอง และสิทธิในการมีส่วนร่วมของบุคคลซึ่งจำแนกแยกย่อยออกเป็นสิทธิพลเมือง สิทธิทางการเมือง สิทธิทางเศรษฐกิจ สิทธิทางสังคม และสิทธิทางวัฒนธรรม สำหรับประเทศไทยการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศยังคงตั้งอยู่บนแนวคิดเรื่องระบบสองเพศ (Binary Sexes) ที่จำแนกเพศออกเป็นเพศชายและหญิง ทำให้กลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศกลายเป็นคนส่วนน้อยที่ไม่ได้รับการยอมรับจากสังคมและระบบกฎหมาย ข้อจำกัดและอุปสรรคของการยอมรับความหลากหลายทางเพศในประเทศไทยมีสาเหตุสำคัญมาจากกำหนดสถานะทางสุขภาพตามแนวทางที่องค์การอนามัยโลกกำหนด ส่งผลทำให้กลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศต้องถูกตีตราและกลายเป็นกลุ่มเป้าหมายของการใช้ความรุนแรงและการเลือกปฏิบัติอย่างกว้างขวางทั้งจากสังคมและระบบกฎหมาย ซึ่งหากพิจารณาถึงผลกระทบที่เกิดขึ้นตามลักษณะเฉพาะของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศจะพบว่า 1) กลุ่มบุคคลรักเพศเดียวกัน แม้ว่าการเป็นบุคคลรักเพศเดียวกันในประเทศไทยไม่ถือว่าเป็นความผิดปกติทางจิตและไม่ถือว่าเป็นความผิดตามกฎหมายอาญาอีกต่อไป แต่กฎหมายไทยยังไม่มีการรับรองความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลที่มีเพศเดียวกันจึงทำให้บุคคลเหล่านี้ต้องสูญเสียสิทธิประโยชน์ต่างๆ จากการอยู่กินร่วมกัน 2) กลุ่มบุคคลข้ามเพศแม้ว่าการเป็นบุคคลข้ามเพศในประเทศไทยจะถูกจัดอยู่ในกลุ่มของความผิดปกติด้านอัตลักษณ์ทางเพศ (Gender Identity Disorder) ตามแนวทางที่องค์การอนามัยโลกกำหนดก็ตาม แต่ผลจากการวางหลักของศาลปกครองและการแก้ไขกฎหมายของกระทรวงกลาโหมได้ยืนยันว่าความผิดปกติด้านอัตลักษณ์ทางเพศของบุคคลข้ามเพศเป็นเพียงภาวะของการมีเพศสภาพที่ไม่ตรงตามเพศกำเนิดโดยภาวะดังกล่าวนั้นเป็นสิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงอัตลักษณ์ทางเพศของบุคคลที่มีอยู่อย่างหลากหลายเท่านั้นมิใช่เป็นเรื่องของความผิดปกติทางจิต จึงเห็นได้ว่าการรับรองสถานะทางสุขภาพของบุคคลข้ามเพศในประเทศไทยมีความก้าวหน้ามากกว่าที่องค์การอนามัยโลกได้กำหนดไว้ อย่างไรก็ตาม แม้ว่ากฎหมายไทยจะอนุญาตให้ผู้ที่มีอายุไม่ต่ำกว่า 18 ปีสามารถทำการผ่าตัดแปลงเพศได้ แต่ก็ไม่อนุญาตให้บุคคลนั้นทำการเปลี่ยนแปลงคำนำหน้านามได้ ซึ่งการปฏิเสธสิทธิในการรับรองสถานภาพทางกฎหมายของบุคคลข้ามเพศถือเป็นช่องว่างในการคุ้มครองทางกฎหมายและเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้บุคคลเหล่านี้ต้องประสบความยากลำบากในการใช้ชีวิตประจำวันรวมถึงต้องเผชิญกับการเลือกปฏิบัติจากสังคมโดยไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ 3) กลุ่มบุคคลอินเตอร์เซ็ก ประเทศไทยกำหนดให้บุคคลอินเตอร์เซ็กจัดอยู่ในกลุ่มของความผิดปกติทางด้านอัตลักษณ์ทางเพศตามแนวทางที่องค์การอนามัยโลกเช่นกัน ส่งผลทำให้การรับรองสถานภาพทางกฎหมายของบุคคลอินเตอร์เซ็กในประเทศไทยเป็นการบังคับให้บุคคลต้องเลือกเป็นเพศใดเพศหนึ่ง ซึ่งอาจนำไปสู่การทำหมันรวมถึงการผ่าตัดอวัยวะเพศเพื่อให้มีเพศตามปกติเหมือนคนทั่วไป จะเห็นได้ว่าการกระทำเหล่านี้ทำให้บุคคลอินเตอร์เซ็กไม่สามารถมีบุตรได้และส่งผลกระทบต่อสุขภาพทางจิตอย่างร้ายแรงจากสถานะทางกฎหมายของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศในประเทศไทยดังที่ได้กล่าวมานี้ได้สร้างข้อจำกัดในการเข้าถึงสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย ซึ่งก่อให้เกิดปัญหาทางกฎหมายทั้งในเชิงโครงสร้างและปัญหาเชิงเนื้อหาสาระสำคัญที่ไม่สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชนตามพันธกรณีระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชนที่ประเทศไทยเข้าเป็นภาคี ดังนั้นประเทศไทยจึงควรดำเนินการยกเลิกสถานะทางสุขภาพของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศตามแนวทางที่องค์การอนามัยโลกกำหนดไว้พร้อมทั้งสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องต่อสังคมเกี่ยวกับสถานะทางสุขภาพ ของกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศว่าเป็นเรื่องของความแตกต่างมิใช่เป็นความผิดปกติทางจิตและพฤติกรรม รวมทั้งปรับปรุงระบบกฎหมายไทยให้สอดคล้องกับแนวทางที่องค์การสหประชาชาติได้กำหนดไว้โดยจะต้อง 1) สร้างหลักประกันความคุ้มครองจากการใช้ความรุนแรงและการเลือกปฏิบัติเพราะเหตุแห่งวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในรัฐธรรมนูญ 2) เพิ่มมาตรการคุ้มครองและป้องกันการใช้ความรุนแรงและการเลือกปฏิบัติเพราะเหตุแห่งวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศในพระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 3) กำหนดมาตรการรับรองสถานภาพและความสัมพันธ์ทางกฎหมายจากการเลือกปฏิบัติเพราะเหตุแห่งวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศ และ 4) เสริมสร้างความเข้มแข็งของกลไกและแผนสิทธิมนุษยชนในเรื่องวิถีทางเพศและอัตลักษณ์ทางเพศ