DOI: 10.17026/dans-xua-sen5
title: Bureauonderzoek Archeologie, Historische Geografie en Aardkunde. Dijkversterking Wolferen-Sprok

description: &lt;p&gt;Het Waterschap Rivierenland onderzoekt de mogelijkheden voor dijkversterking langs de Waal tussen Wolferen (gemeente Overbetuwe) en Sprok (gemeente Lingewaard). In het kader van de planprocedure is een bureauonderzoek uitgevoerd voor het onderzoeksgebied rondom het dijktraject waarin de aspecten archeologische, historisch-geografische (cultuurhistorische) en aardkundige waarden aan bod komen. De resultaten van dit bureauonderzoek zullen worden gebruikt bij de planvorming voor de dijkversterking Wolferen-Sprok. Omdat nog niet bekend welke ingrepen gaan plaatsvinden en waar, heeft dit bureauonderzoek voornamelijk een inventariserend karakter waarbij gegevens zijn verzameld en een verwachtingskaart is opgesteld. In een later stadium zal een verdieping moeten plaatsvinden van dit bureauonderzoek voor de specifieke ontwikkelingslocaties in de vorm van aanvullend literatuuronderzoek en veldonderzoek.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het onderzoeksgebied maakt onderdeel uit van rivierengebied van de Rijn. Het is een landschap dat voortdurend aan verandering onderhevig is waarbij rivierlopen zich verplaatsen en verleggen. Het gebied is vanaf de steentijd bewoond. Waarnemingen bij Nijmegen-Lent laten zien dat op de oude pleistocene riviervlakte bewoning heeft plaatsgevonden in het Mesolithicum en ook binnen het noordwestelijke en centrale deel van het onderzoeksgebied kan de aanwezigheid van een vindplaats uit deze periode niet worden uitgesloten. Recentelijk zijn fragmenten aardewerk uit het Neolithicum gevonden bij archeologisch onderzoek voor het nieuwbouwproject Hof van Holland. In een groot deel van het onderzoeksgebied zullen deze oudere archeologische niveaus echter zijn geërodeerd door jongere riviertakken en worden alleen vindplaatsen verwacht vanaf de Bronstijd tot en met de Middeleeuwen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Binnen het onderzoeksgebied ligt een groot aantal archeologische monumentterreinen (AMK-terreinen) en rijksmonumenten die inzicht geven in de bewoningsgeschiedenis van gebied vanaf de prehistorie tot en met heden. Relevante cultuurhistorische categorieën in dit gebied uit de Middeleeuwen en de Nieuwe tijd zijn de geschiedenis van de waterbeheersing (dijken, kades, dijkdoorbraken e.d.) en sporen van conflicten en oorlog (Tachtigjarige Oorlog, Spaanse Successieoorlog, Nieuwe Hollandse Waterlinie, IJssellinie en de Tweede Wereldoorlog).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Uit het bureauonderzoek is gebleken dat binnen het onderzoeksgebied geen aardkundige waarden voorkomen die vanuit het provinciaal beleid beschermd moeten worden. Ook de betreffende gemeentes hebben geen specifiek beleid met betrekking tot aardkundige waarden. Wanneer echter wordt gekeken naar het rivierenlandschap dan zijn er wel elementen die van aardkundige waarde zijn. Het betreft de relicten van crevassen, strangen (met name in de Loenensche Buitenpolder) en de wielen bij Loenen, Oosterhout en Lent. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Binnen het onderzoeksgebied zal rekening moeten worden gehouden met cultuurhistorische waarden. Dit betreft zowel archeologische waarden, historisch geografische waarden en bouwhistorische elementen en kunstwerken. Deze rapportage bevat voornamelijk een archeologische waardestelling al is in het kader van de archeologische verwachting (conform KNA 3.3) ook informatie over de historische geografie, bouwhistorische elementen en kunstwerken verzameld. Voor het project dijkversterking Wolferen-Sprok zal dus nog een cultuurhistorische analyse moeten worden uitgevoerd. Deze zal deels overlappen met het archeologisch onderzoek. Het is dus ook belangrijk om beide ‘vakgebieden’ op elkaar af te stemmen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor alle bouwhistorische elementen en kunstwerken geldt dat ze in samenhang met de omgeving behouden blijven. Zij vormen elementen in de cultuurhistorische geschiedenis van het gebied. Voor de archeologische monumenttereinen (AMK-terreinen) geldt in principe ook behoud van de archeologische resten in de bodem (behoud in-situ). De AMK-terreinen binnen het onderzoeksgebied betreffen echter geen terreinen die wettelijk zijn beschermd. Dit betekent dat er wel bodemingrepen mogelijk zijn maar dat voorgaand aan de geplande (graaf)werkzaamheden archeologisch onderzoek plaatsvindt. In dat geval zal moeten worden gekeken wat de aard is van het betreffende AMK-terrein en welke informatie bekend is om de onderzoeksstrategie te bepalen. Wanneer weinig gegevens bekend zijn, kan een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven zinvol zijn. Wanneer genoeg gegevens uit vooronderzoek beschikbaar zijn, kan direct worden overgegaan tot een opgraving van de archeologische resten al dan niet in de vorm van een archeologische begeleiding. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Omdat nog niet bekend welke ingrepen gaan plaatsvinden en waar, heeft dit bureauonderzoek voornamelijk een inventariserend karakter waarbij gegevens zijn verzameld en een verwachtingskaart is opgesteld. In een later stadium zal een verdieping moeten plaatsvinden van dit bureauonderzoek voor de specifieke ontwikkelingslocaties in de vorm van aanvullend literatuuronderzoek en veldonderzoek. Voor ingrepen die binnen een lage archeologische verwachtingszone liggen of verstoorde/afgegraven delen en waar geen cultuurhistorische elementen en kunstwerken aanwezig zijn, is geen nader onderzoek nodig of alleen bij ingrepen die een zeer groot oppervlak beslaan. Wanneer sprake is van een middelhoge, hoge tot zeer hoge archeologische verwachting en/of een cultuurhistorisch element of kunstwerk ter plaatse of direct naast ligt, is afhankelijk van de aard en omvang van de ingreep nader onderzoek nodig. Uitgangspunt voor de noodzaak van archeologisch onderzoek zijn de vastgelegde ondergrenzen in het gemeentelijk beleid. Aangezien binnen het onderzoeksgebied Wolferen-Sprok al veel onderzoeken zijn uitgevoerd, zijn bepaalde terreinen al vrij gegeven na archeologisch onderzoek of ligt er een aanbeveling voor vervolgonderzoek. In dat geval kan worden uitgegaan van de resultaten van deze onderzoeken. Van recente en lopende onderzoeken (met name in de omgeving van Lent) zullen deze gegevens later moeten worden opgevraagd om de rapporten van deze onderzoeken nog niet zijn gepubliceerd (de laatste stand van zaken kan worden nagevraagd bij de gemeente Nijmegen). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Als blijkt dat archeologisch onderzoek nodig is, is het advies om in eerste instantie een aanvullend bureauonderzoek uit te voeren waarbij de specifieke archeologische verwachting per ingreep/locatie in kaart te brengen. Hierbij wordt onder andere gedacht aan een verwachting voor de ouderdom van de dijk/dijkverleggingen (historisch kaartmateriaal, Gelders Archief), AHN-analyse (o.a. opgehoogde woonplaatsen), informatie uit cultuurhistorische analyse, informatie uit recente archeologische onderzoeken, informatie uit OCE-onderzoeken. Omdat de verschillende disciplines raakvlakken hebben met elkaar is het advies om de onderzoeken zoveel mogelijk met elkaar af te stemmen en/of te combineren. Het gaat hierbij om bodemonderzoek, OCE-onderzoeken en cultuurhistorisch onderzoek.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Vervolgens wordt deze verwachting getoetst door middel van een inventariserend veldonderzoek. Wanneer van het gebied nog geen bodem-/landschappelijke gegevens bekend zijn, wordt geadviseerd een booronderzoek uit te voeren. Afhankelijk van de archeologische verwachting en de grote van de ingreep kan dit in de vorm van een verkennend en/of karterend booronderzoek worden uitgevoerd. In de gemeente Nijmegen is door de onderzoeken die in de loop der jaren zijn uitgevoerd ter plaatse van en in de omgeving van Lent veel bekend over het landschap en de archeologische vindplaatsen. Hier heeft een booronderzoek geen toegevoegd waarde. In dit geval wordt geadviseerd om wel een aanvullend bureauonderzoek uit te voeren maar vervolgens direct een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven uit te voeren.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In het grootste deel van het onderzoeksgebied worden geen archeologische resten op grote diepte verwacht omdat de ondergrond uit relatief jonge stroomgordelafzettingen bestaat. Een uitzondering hierop vormt het noordwestelijke deel van het onderzoeksgebied waar een intact vroeg-holoceen oppervlak wordt verwacht vanaf respectievelijk 2,0 en 4,0 m beneden maaiveld en het centrale deel van het plangebied waar een intact pleistoceen oppervlak wordt verwacht vanaf ca. 4,0 m beneden maaiveld (Bijlage 18). Wanneer in deze zones ingrepen zijn gepland die de bovengenoemde dieptes overschrijden, wordt een verkennend booronderzoek aanbevolen om de bodemopbouw en diepteligging van een potentieel archeologisch niveau vast te stellen. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;De Waaldijk zelf vormt een cultuurhistorisch element in het landschap. De ontstaansgeschiedenis gaat terug tot in de Late-Middeleeuwen maar in de loop van de eeuwen is de dijk met enige regelmaat aangepast, verlegd en opgehoogd. Tijdens archeologisch onderzoek ten zuidwesten van Oosterhout is vastgesteld dat daar waarschijnlijk nog restanten aanwezig zijn van de middeleeuwse dijk. Wanneer dijkvakken (deels) worden afgegraven, is het advies om dit te combineren met de uitvoering van archeologisch onderzoek waarbij de opbouw van het dijklichaam in kaart wordt gebracht om een bijdrage te leveren aan de ontstaansgeschiedenis van de bandijk.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op het moment dat de inrichtingsplannen voor de dijkversterking concreet zijn, verdienen de archeologische resten die gerelateerd zijn aan conflicten en oorlogen nader onderzoek. Langs de Waal hebben in de 17e eeuw redoutes gelegen. Ter hoogte van de Loenense Buitenpolder zijn de verwachtingslocaties daarvan in kaart gebracht (Bijlage 13). Inmiddels zijn de locaties waar de redoutes hebben gelegen langs de Waal grotendeels geïnventariseerd. Wanneer graafwerkzaamheden ter plaatse van en/of in de strook langs de noordkant van de dijk plaatsvinden of in de uiterwaarden aan de zuidkant van het oudhoevige land/hoge archeologische verwachtingszone, zal deze inventarisatie moeten worden opgevraagd (aanvullend bureauonderzoek). Afhankelijk van de geplande werkzaamheden en de locaties van de redoutes is nader archeologisch onderzoek nodig. Om vast te stellen of restanten van een redoutes of andere sporen uit de Tachtigjarige Oorlog aanwezig zijn, wordt een proefsleuvenonderzoek voorgesteld. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor sporen en vondsten uit de Tweede Wereldoorlog geldt een vergelijkbare aanbeveling als voor resten uit de Tachtigjarige Oorlog. Wanneer graafwerkzaamheden ter plaatse van de uiterwaarden plaatsvinden en/of (de directe omgeving van) de forten Beneden en Boven Lent plaatsvinden, wordt geadviseerd om luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog (1944) te bestuderen om de locaties van loopgraven, stellingen e.d. te achterhalen. Voor veel gebieden, onder andere in de gemeente Nijmegen, zijn al luchtfoto-analyses en/of vooronderzoek niet-gesprongen (OCE-onderzoek) uitgevoerd. Wanneer werkzaamheden op een locatie zijn gepland, zal achterhaald moeten worden of een OCE-onderzoek is uitgevoerd of nog in de planning staat. Op die manier kan het OCE-onderzoek worden afgestemd en gelijktijdig worden uitgevoerd met het archeologisch onderzoek. Bovendien wordt met deze samenwerking ook de veiligheid tijdens archeologisch veldwerk gewaarborgd. Om vast te stellen of op een locatie daadwerkelijke sporen uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig zijn, wordt namelijk een proefsleuvenonderzoek voorgesteld.&lt;/p&gt;