DOI: 10.17026/ar/dknlfv
title: Bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek d.m.v. boringen PARK21 prioritaire structuur zone 2, Beinsdorp, gemeente Haarlemmermeer
title: Antea Group Archeologie 2021/108
title: Specialistische materiaalstudie oppervlaktevondsten veldverkenning ter plaatse van het voormalige eiland Beinsdorp, Nieuw-Vennep, gemeente Haarlemmermeer

description: Het voorliggende rapport beschrijft de resultaten en conclusies van de specialistische materiaalstudie op aardewerk en bouwkeramiek die als oppervlaktevondsten tijdens het booronderzoek zijn verzameld. In de periode februari tot april 2021 is in opdracht van gemeente Haarlemmermeer door Antea Group een archeologisch bureauonderzoek en een booronderzoek (verkennende fase) uitgevoerd in het kader van de voorgenomen ontwikkeling van PARK21 te Nieuw-Vennep, gemeente Haarlemmermeer. De ontwikkeling van PARK21 behelst een omvorming van het huidige landbouwgebied naar een gebied om te recreëren, te verblijven en te ondernemen. Het totale oppervlak van het ontwikkelingsplan is circa 1.000 ha. Een van de eerst te ontwikkelen deelgebieden van het plan betreft ‘prioritaire structuur, zone 2’. Prioritaire structuur, zone 2 heeft een omvang van 113 ha en beslaat het gebied tussen de IJweg in het noordwesten, de Noordelijke Randweg in het zuidwesten, de Zuidtak Zuidtangent in het zuidoosten en de Nieuwe Bennebroekerweg in het noordoosten. 
Bureauonderzoek. Voor dit deelgebied zijn, zoals hiervoor is aangegeven, in een bureauonderzoek de archeologische en historisch relevante gegevens bijeengebracht omtrent de periode voorafgaand aan de inpoldering van de Haarlemmermeer en het lot van het eiland Beinsdorp. In de middeleeuwen werd het veengebied ter plaatse van het latere Haarlemmermeer verdeeld in zogeheten cope-ontginningen. Als ontginningsbasis voor cope-ontginningen werden de oeverwallen van riviertjes en veenstromen gebruikt. In sommige gevallen groef met kanalen die men als ontginningsbasis gebruikte. Vanuit de basis werden dan langgerekte kavels van gelijke lengte (circa 1.250 m) en breedte (circa 113 m) aangelegd met bewoning veelal aan de voorzijde deze kavels. De eerste cope-ontginningen van het veen vonden al vóór de bedijkingen plaats (tussen 1000 en 1300 na Chr.). Beinsdorp kan onderdeel hebben uitgemaakt van dat veenontginningsgebied. Door het graven van sloten werd het veen enigszins ontwaterd en verdroogde de bovenzijde van het veen. Hierdoor bleek het zelfs mogelijk enige tijd akkerbouw te bedrijven op relatief hooggelegen veengebieden. Door de ontwatering trad echter al snel inklinking en oxidatie van het veen op, waardoor het grondwaterpeil relatief gezien steeg. Op den duur werd het gebied dan te nat voor bouwland en werd overgegaan op weiland. Ook ontstonden de veenplassen, waarbij voormalig veenland zodanig vernatte dat het geheel onder water kwam te staan. Het Haarlemmermeer betreft een meer dat door oeverafslag en door turfwinning aan de randen in de late middeleeuwen en nieuwe tijd voortdurend groter werd. Dit fenomeen, dat door golfslag een meer ontstaat, wordt lokaal ook wel de ‘waterwolf’ genoemd. Door samensmelting van het Spieringermeer, het Oude Haarlemmermeer, en het Leidse Meer is uiteindelijk omstreeks 1500 één groot meer ontstaan (het Haarlemmermeer). Het gebied van Beinsdorp en De Vennep vormde enkele decennia daarvoor nog een landbrug tussen Hillegom in het westen en Den Ruygenhoek in het oosten. Rond 1472 verdween ook deze landbrug in de golven, waarbij De Vennep als een groot schiereiland achtergelaten werd. Dit schiereiland raakte vervolgens rond 1480 van de vaste wal afgesneden en daarbij of bij volgende stormen brak het eiland in drieën uiteen. Op dit eilandengroepje ging de naam De Vennip over, maar het grootste van de eilanden werd ook Beinsdorp genoemd. Van deze drie eilanden verdwenen de twee kleinere eilanden De Vennep en Zuid Vennep uiteindelijk volledig en bleef alleen Beinsdorp nog boven water. Volgens historische gegevens was het eiland bij de opmeting van 1543 onbewoond, maar was het wel bewoond bij de tweede opmeting van 1582 en is dit waarschijnlijk zo gebleven tot 1676, toen het is verlaten. De aanwezigheid van een watermolen betekent dat het eiland in zekere zin een polder betrof die alleen kunstmatig door bemaling (en ongetwijfeld met het opwerpen van kleine kades) bewoonbaar was. Het landgebruik zal in deze periode hebben bestaan uit het telen van riet ten behoeve van het rietsnijden. De bewoning op Beinsdorp stopte omstreeks 1676, toen werd gerapporteerd dat van de twee huizen één reeds lang onbewoond en inmiddels bouwvallig was en het andere op het punt stond verlaten te worden, aangezien de toenmalige bewoners verklaarden niemand bereid te hebben gevonden op het land zijn verblijfplaats te willen houden. Inventariserend veldonderzoek, verkennende boringen. Het inventariserend veldonderzoek is uitgevoerd in de vorm van een verkennend booronderzoek. In het Plan van Aanpak voor het archeologisch booronderzoek is in overleg met de archeologisch adviseur van de gemeente, E. van Rooijen (NMF Erfgoedadvies), een aanvullende onderzoeksstrategie opgenomen voor een veldverkenning op oppervlaktevondsten. Er zijn ter plaatse van het voormalige eiland Beinsdorp 70 handmatige boringen geplaatst. 
De bodemopbouw bestaat uit mariene afzettingen van de Formatie van Naaldwijk, Laagpakket van Wormer, die veelal als een tweeledig pakket zijn afgezet: wadzand aan de basis met kleiige afzettingen bovenop. De kleiige afzettingen zijn veelal de opvullingen van de (kleinere) getijdegeulen/restgeulen. Waar zandige afzettingen tot aan of nabij het maaiveld zijn opgeslibd betreft dit vermoedelijk opwassen, doordat een inbraakgeul zanden vanuit de duinen of strandwallen deze kant op heeft getransporteerd die in de inbraakgeul zijn afgezet. Een restveenlaag is afwezig ter plaatse van het eiland Beinsdorp, slechts enkele boringen leveren aanwijzingen dat deze restveenlaag er in het verleden wel is geweest. De bovenzijde van de mariene afzettingen (Laagpakket van Wormer) is daarmee ook vrijwel overal aangetast. De aantasting zal vooral hebben plaatsgevonden door (natte) vervening en door oxidatie van meermolm en veenrest door de ingebruikname als landbouwgebied, na de drooglegging. Na een periode van oxidatie zal de natuurlijke ondergrond zijn aangeploegd. Diepere bodemverstoringen zijn zeer plaatselijk en bestaan bijvoorbeeld uit aardappelkuilen en drainagesleuven. Op basis van de boorprofielen kon worden geconcludeerd dat van het eiland Beinsdorp niets meer in de huidige bodem aanwezig is. Het is aannemelijk dat het eiland bestond uit een veenrest. Na de drooglegging van de Haarlemmermeer is de veenrest, daarmee het eiland, met de bovengrond verploegd. De bevinding dat de bewoningsresten van het eiland Beinsdorp archeologisch geërodeerd zijn en daarmee mogelijk verloren, betekent dat een studie op de verzamelde oppervlaktevondsten voor nu de enige kans is om vanuit archeologisch perspectief nog iets over Beinsdorp en haar inwoners te weten te komen. Het advies uit het rapport was daarom tot het opstellen van een onderzoeksplan voor een specialistische analyse van het aardewerk (keramiek) en het bouwkeramiek en het laten uitvoeren van die analyse. Specialistische materiaalstudie. Samenvattend kan worden gesteld dat het onderzoeksterrein, gezien de fragmenten kogelpot-aardewerk van het huidige onderzoek en de veldverkenning van Blom uit 1978, waarschijnlijk is ontgonnen in de volle middeleeuwen. Bij het huidige onderzoek zijn geen fragmenten aardewerk gevonden die nadrukkelijk dateren uit de late middeleeuwen. Blom heeft echter wel een enkele scherf grijsbakkend aardewerk gevonden op het onderzoeksterrein. Dit lijkt er op te wijzen dat het terrein in de volle middeleeuwen en late middeleeuwen wel al in gebruik was, maar weinig intensief. Vermoedelijk was toen nog geen sprake van bewoning op het onderzoeksterrein zelf. Waarschijnlijk hangen deze scherven samen met de bewoning van de middeleeuwse vindplaats ter hoogte van de Jacobushoeve (Blom opname O13), ten zuiden van het huidige onderzoeksterrein, met resten uit de 11e-14e eeuw. Vermoedelijk is vanaf circa 1550 sprake van bewoning op het eiland Beinsdorp. Het meeste aardewerk en ook het fragment glas dateert uit de 16e of 17e eeuw. Volgens historische gegevens was het eiland bij de opmeting van 1543 onbewoond, maar was het wel bewoond bij de tweede opmeting van 1582 en is dit waarschijnlijk zo gebleven tot 1676, toen het is verlaten. Toch zijn fragmenten van enkele kleipijpen aangetroffen van de periode hierna tot aan de inpoldering rond 1850, die erop wijzen dat nog wel gebruik werd gemaakt van het eiland. Mogelijk is bijvoorbeeld nog wel riet gesneden en hebben de arbeiders hun gebroken kleipijpen achtergelaten op het eiland. Al kunnen de kleipijpen ook achtergelaten zijn door schippers die hebben aangemeerd (tijdens storm). Van ander gebruiksaardewerk dat nadrukkelijk dateert tussen 1676 en 1850 is geen sprake. Het aardewerk uit de 19e en het begin van de 20e eeuw is waarschijnlijk op het land terechtgekomen na de inpoldering, van bewoning uit de omgeving of met aangevoerde grond van elders om de bodem mee te verrijken, toen het onderzoeksterrein werd gebuikt als landbouwgrond. De baksteen, daktegels, gegolfde dakpannen en plavuizen zijn waarschijnlijk afkomstig van de bebouwing op het eiland in de 16e en 17e eeuw. Een jongere datering van de gegolfde dakpannen en plavuizen is daarentegen niet uitgesloten. Een deel van het materiaal aan de zuidoostzijde van het onderzoeksterrein, waaronder de ovenhulpen, komt vermoedelijk wel van elders en is waarschijnlijk gestort om de oever te verstevigen. Het is een aanwijzing dat voorzichtigheid is geboden bij het toeschrijven van alle vondsten aan de bewoners van het eiland. Ongetwijfeld zal een deel van de vondsten wel aan de bewoners toebehoren. Doordat het alleen oppervlaktevondsten betreft, maakt dit de interpretatie echter lastig en is dit niet met zekerheid te zeggen. Wat betreft de samenstelling van het aardewerk, bestaat ongeveer de helft uit roodbakkend aardewerk. Daarnaast nemen kleipijpen en steengoed en een duidelijke rol in binnen het aardewerkspectrum en in mindere mate witbakkend aardewerk en industrieel wit aardewerk. Van andere bakselgroepen zijn in afnemende hoeveelheid slechts enkele fragmenten aanwezig, waaronder majolica, weseraardewerk, Europees porselein, Aziatisch porselein, faience, hafneraardewerk, werra-aardewerk en kogelpotaardewerk. Het meeste aardewerk, waaronder kogelpotaardewerk, roodbakkend aardewerk, witbakkend aardewerk, majolica en faience, is waarschijnlijk grotendeels lokaal of regionaal vervaardigd in West-Nederland. Het steengoed en een klein deel van het roodbakkend en witbakkend aardewerk is geïmporteerd uit het Rijnland en het gebied van de Werra en Weser (Midden-Duitsland). Van het Europees porselein en het industrieel wit aardewerk is niet te zeggen of dit in Nederland of elders in Europa is vervaardigd. Het enige enigszins luxe aardewerk, betreft het fragment van geïmporteerd kraakporselein uit China, uit de eerste helft van de 17e eeuw. Van bewoners met een hoge sociale status lijkt echter geen sprake. Het meeste aardewerk betreft doorsnee huishoudelijk afval/gebruiksaardewerk.
description: de dataset omvat twee rapporten:
het basisrapport van het booronderzoek
specialistenstudie van het bij de veldkartering aangetroffen vondstmateriaal (Kerament)