DOI: 10.17026/dans-28v-vpaa
title: Kornwerderzand, VisMigratieRivier Kornwerderzand, Ter hoogte van de VMR

description: &lt;p&gt;In opdracht van Levvel heeft BAAC tussen 25 juni en 1 juli 2020 (A-20.0197) en op 19 oktober 2020 (A-20.0292) een opgraving variant archeologische begeleiding uitgevoerd op de Afsluitdijk bij Kornwerderzand. Het onderzoek vond plaats ter hoogte van de af te graven dijk (project A-20.0197 wp 1) en ter hoogte van het aardwerk rondom kazermat XII, een Nederlandse mitrailleurkazemat binnen de positie Kornwerderzand (project A-20.0197 wp 2 &; A-20.0292 wp1). Het aardwerk en de kazemat maken gezamenlijk onderdeel uit van een gebouwd rijksmonument met monumentnummer 516508. Op 1 juli 2020 is ook de Duitse Höckerhindernis (versperring voor pantservoertuigen) gedocumenteerd (rijksmonument 516519). Het onderzoek is in twee fases uitgevoerd. Beide fases worden in dit rapport behandeld. De aanleiding voor het archeologisch onderzoek is de geplande ontgraving van het bestaande dijklichaam en de civieltechnische werkzaamheden ten behoeve van de Opsporing Conventionele Explosieven ter hoogte van de geplande VisMigratieRivier en ontsluitingsweg.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het veldwerk heeft aangetoond dat er binnen het plangebied een goed bewaarde vindplaats aanwezig is. De vindplaats kent drie gebruiksfases: de aanleg van de verdediging en het gebruik in het Interbellum, de Tweede Wereldoorlog/Atlantikwall en de Koude Oorlog. Uit de Koude Oorlog zijn geen sporen aangetroffen, enkel van de ontmantelingsperiode na het afstoten van de positie zijn resten teruggevonden. In werkput 2 (A-20.0197) en werkput 1 (A-20.0292) zijn de poeren van de draadpalen van een Nederlandse hekversperring uit het interbellum gedocumenteerd. Deze vesperring is halverwege de jaren ’30 aangelegd. Het geheel omsloot de kazemat en liep schuin over het talud, waar het aan de voet een verbinding had met hekversperringen die over de rest van het eiland liepen. De versperring bestond uit prefab aangeleverde betonvoeten met draadpalen en een lokaal gegoten dubbele voet. De stalen draadpalen die in de betonvoeten waren gegoten zijn bij de ontmanteling van de posities na de Koude Oorlog afgeslepen en verwijderd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De meeste sporen dateren uit de Tweede Wereldoorlog. De Duitse Höckerhindernis in werkput 3 bestaat uit één gegoten fundering. Het spoor wordt gekenmerkt door een betonnen raamwerk dat dienst doet als fundering voor vijf rijen aan tanden of Höcker. Deze tanden zijn verspringend van elkaar geplaatst en lopen vanaf de kant waar de vijand wordt verwacht (zuidwesten), in hoogte op richting het noorden. Van west naar oost heeft het bouwwerk een breedte van circa 11,5 m. Het beton is volledig gewapend en in een bekisting van houten planken gegoten. De bekisting is direct op de zetsteen van de Afsluitdijk geplaatst. Aan een aanwezige bouwnaad is verder zichtbaar dat de versperring in meerdere fases is gegoten. Dit is waarschijnlijk gedaan omdat het te groot was en het beton door de druk anders bij het laagste deel kon uitvloeien. Verder zijn er in werkput 1 (A-20.0292) een Duitse loopgraaf en een kuil met bouwpuin onderzocht. De loopgraaf houdt verband met de nabijverdediging van de open bedding voor een stuk tankgeschut met een kaliber van 5 cm (5cm KwK). Het spoor heeft een breedte tussen de 70 en 76 cm, diepte van circa 100 tot 120 m en kon over een lengte van 160 cm worden gevolgd. Het spoor was met houten planken beschoeid en betontegels deden dienst als loopvlakverharding. De kuil met bouwpuin houdt verband met een verbouwing in of rondom een van de kazematten, waarschijnlijk kazemat XII.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De aangetroffen vondsten dateren uit het Interbellum en de Tweede Wereldoorlog. Het betreft onder andere twee hulzen van het kaliber 7,92x57 mm Mauser van Duitse en Poolse makkelijk die beiden door de Wehrmacht zijn gebruikt en in de oorlogsjaren zijn afgevuurd en achtergelaten. De overige vondsten houden verband met de verbouwing van kazemat XII. In een kuil met bouwpuin zijn messing klavieren van een klavierslot, een compleet hangslot, afdekplaat van een vergelijkbaar slot, stroomschakelaar en een loodmantel van een gestripte kabel opgegraven. Laatstgenoemde materiaal dateert uit de jaren ’30, maar lijkt op basis van de stratigrafie en het overige vondstmateriaal in de Tweede Wereldoorlog te zijn gedumpt bij een herstel- of bouwfase van de kazemat.&lt;/p&gt;