DOI: 10.17026/ar/ymxuzx
title: Archeologische monumentenzorg in het plangebied van de dijkteruglegging bij Lent. Schans Knodsenburg, de nieuwetijdse bewoningsgeschiedenis (deel 1+2)

description: Tot voor kort waren de contouren van de grachten van schans Knodsenburg zichtbaar in het Lentse landschap ten noorden van de Oosterhoutsedijk, vooral na de sloop van de tuinkassen die hier jarenlang hebben gestaan (fig. 1.1). Dat vredige agrarische cultuurlandschap staat in schril contrast met de huidige toestand want wie nu
noordwaarts kijkt vanaf de dijk naar Lent, aanschouwt de Spiegelwaal en daarachter de nieuwe dijk die in slechts enkele jaren zijn uitgegraven en opgeworpen. Deze waterstaatkundige ingreep is de meest recente in een lange reeks handelingen om de gevaren van een hoog oplopende Waal uit te bannen. Een strijd van mens tegen rivier
die is begonnen met het opwerpen van de eerste kaden in de late middeleeuwen, ter waarborging van een veilige woonomgeving en een productief agrarisch cultuurlandschap. Deze omgeving is helaas echter menigmaal het strijdperk geweest van mens tegen mens, waarbij vooral de strijd om de Waalbruggen in september 1944 tijdens het geallieerde offensief Market Garden de herinnering domineert. De overige, veel oudere veldslagen die hier zijn uitgevochten dreigen aan het collectief geheugen te ontsnappen, alle goede bedoelingen van de vaderlandse historische canon ten spijt. Het is niet zozeer dat deze veldslagen zelf in het zonnetje moeten worden gezet, maar
ze maken deel uit van een geschiedenis waarin zowel lokale als nationale identiteiten – en daarmee sentimenten – zijn ontstaan. En het kan nooit kwaad om die conceptie indachtig te houden. De schans Knodsenburg nam een belangrijke rol in in diverse oorlogen en conflicten, waarbij zij in eerste instantie werd op-geworpen om Nijmegen
te belegeren maar later juist tot de verdedigingswerken van de stad ging behoren. Het dubbele gezicht van dit vestingwerk komt goed tot uiting in een gedicht dat Arkstee er in 1733 aan wijdde: „’t Is Knodsenburg, dat kunstig werk, Dat meer dan voor een’ Eeuw van jaaren Gebouwd, hernieuwd, onwinbaar sterk De Stad kan dekken voor gevaaren, Een vesting, die weleer door kracht Haar heeft veel nadeel toegebragt.” H.K. Arkstee,
Nijmegen, de oude hoofdstad der Batavieren (1733), 149. De naam Knodsenburg heeft in de loop der jaren ook een andere betekenis gekregen. Nadat de katholieke, met knotsen bewa-pende Nijmegenaren in het jaar 1566 het Staatse bestuur uit de stad verdreven, werd de 25e september hier als een feestdag gevierd en noemden zij
zichzelf vol trots ‘Knotsendragers’ (fig. 1.2). Toen de Staatse troepen in 1591 een nieuwe schans lieten aanleggen aan de overkant van de Waal en deze de naam Knodsenburg gaven, was dit echter vooral bedoeld om de spot met Nijmegen te drijven. De overwinning op deze stad door prins Maurits en zijn manschappen in datzelfde jaar betekende juist het einde van de katholieke hegemonie én het Knotsendragersfeest alhier. Pas na de Franse Revolutie was er weer sprake van godsdienstvrijheid, en langzaamaan raakten zowel de schans als de vroegere
vijandigheden in de vergetelheid. Tegenwoordig draagt Nijmegen tijdens het jaarlijkse carnaval zelfs de naam Knotsenburg (fig. 1.3), en nu Lent en de voormalige schans deel zijn gaan uitmaken van Nijmegen, lijkt de strijdbijl voorgoed te zijn begraven. In het kader van de dijkteruglegging bij Lent werd in het jaar 2011 door het
toenmalige Bureau Archeologie en Monumenten Nijmegen een proefsleuvenonderzoek verricht, een jaar later gevolgd door dertien archeologische opgravingen (fig. 1.4). Dit archeologische monumentenzorgonderzoek is uitgevoerd met het oog op de dijkteruglegging te Lent, zodat ruimte is ontstaan voor het uitgraven van een
nevengeul – de Spiegelwaal – waardoor het rivierwater in deze tot voor kort zo nauwe bocht onder de Nijmeegse stuwwal sneller kan doorstromen en daarmee de kans op overstromingen en dijkdoorbraken aanzienlijk is verminderd. Deze waterbouwkundige ingreep maakt deel uit van het Rijkswaterstaat-programma ‘Ruimte voor de
Rivieren’, waarin het rijk, de provincie Gelderland en de gemeente Nijmegen ook blijk hebben gegeven van rentmeesterschap over het kwetsbare archeologische verleden. Alhoewel de locatie van schans Knodsenburg al eeuwen lang bekend is, hebben deze on-derzoeken juist veel informatie opgeleverd over de aanleg van de schans en de ontwikkeling hiervan. Tijdens de analyse en in-terpretatie van de archeologische gegevens, waar dit boek de neerslag van vormt, is ook veel aandacht besteed aan de sporen van gevechtshandelingen die zich hier hebben afgespeeld. Hoe verschrikkelijk de oorlogshandelingen rondom Knodsenburg ook zijn geweest in de jaren 1585, 1586, 1590, 1591 en 1672, een groot deel van de tijd is deze schans gewoon onderdeel geweest van het agrarisch cultuurlandschap tussen Veur-Lent en Lent, tussen de waterweg de Grift, die Nijmegen met Arnhem verbond, en de water beteugelende Oosterhout-sedijk, waarmee de aardwerken van de schans op den duur zijn verbonden. Dit onderzoeksverslag biedt ook een overzicht van hoe is gewoond en gewerkt op noordelijke Waaloever tussen ruwweg 1500 en 1900. Daarbij hebben we weinig van de toenmalige behuizing zelf kunnen onderzoeken, en deze blijft dan ook grotendeels buiten beeld. Een belangrijke uitzondering hierop vormt het langs de Griftdijk Zuid gelegen, en in 1672 gesloopte kasteel Lent. De 16e- en 17e-eeuwse geschiedenis daarvan is onlosmakelijk verbonden met die van schans Knodsenburg en de veldslagen die zich hier hebben afgespeeld. Ondanks de spaarzame architectonische resten beschikken we over voldoende archeo¬logische grondsporen en vondsten van allerlei aard om een beeld te schetsen van het leven en werken in de nieuwe tijd in en rondom schans Knodsenburg, verspreid over verschillende vindplaatsen of archeologische aandachtszones in het plangebied van
de dijkteruglegging te Lent (fig. 1.5). Enkele van die zones, of delen daarvan, zijn in situ behouden, zodat generaties na ons in gelegenheid zijn hun eigen archeolo-gische geschiedschrijving te maken. Als een landschappelijke inrichting of bebouwing iets niet is, dan is het voor eeuwig; ar-cheologisch onderzoek bewijst dat elke keer opnieuw. Zo ook de archeologische zones die ex situ zijn behouden in dit plange-bied en deels zijn
opgegraven door de gemeente Nijmegen en deels door i-Lent/RAAP (fig. 1.5). De hoofdstukken 2 tot en met 10 zijn samenvattende, interpretatieve teksten over het doen en laten van mensen in de nieuwe tijd ter plaatse van schans Knodsenburg en de wijdere omgeving. Een landschap waarin mensen al veel langer verbleven en werkten:
in de middeleeu-wen, Romeinse tijd, ijzertijd en bronstijd. De activiteiten van mensen in die perioden staan centraal in twee andere onder-zoeksverslagen, zoals over de geologie, paleo-geografie, historische geografie en landschapsgeschiedenis ook een afzonderlij-ke studie is gepubliceerd. De hoofdstukken 12 tot en met 24 vormen
samen deel II van dit onderzoeksverslag en zijn te kenschetsen als het zogenaamde opgravingsrapport, of ‘standaardrapport’ zoals dat wordt genoemd in het jargon van de archeologische monumentenzorg. Een dergelijk rapport eindigt meestal met het afsluitende hoofdstuk ‘Synthese’ waarin een puntsgewijze beantwoording van de onderzoeksvragen van het Programma van Eisen de fascinerende en schitterende archeologische wetenschap versimplificeert tot een opsommende samenvatting. Dit terwijl de studie naar menselijk gedrag aan de hand van zijn archeologisch verzamelde materiële resten juist zou moeten resulteren in een petite histoire, waarin de
geschiedenis van een plek vanuit verschillende gezichtspunten wordt belicht en ruimte is voor tegenstrijdige interpretaties. Het verklaren van menselijk gedrag is afhankelijk van zowel de toenmalige omstandigheden als de denkbeelden en opvattingen van de individuele onderzoekers in ons onderzoeksteam Dit eerste deel biedt daarom ruimte aan zowel historische en historisch-geografische gegevens die een aanvulling vormen op de archeologische informatie, als aan de interpretatie van de verschillende vondsten en sporen.