DOI: 10.17026/ar/njojys
title: Bureau- en booronderzoek Gedempte Haven 2021 Waalwijk
title: Antea Group Archeologie 2021/33

description: In februari 2021 is in opdracht van de gemeente Waalwijk door Antea Group een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor het plangebied ‘Haven Waalwijk’ te Waalwijk, gemeente Waalwijk. Het onderzoek heeft bestaan uit een archeologisch bureauonderzoek en vervolgens uit een verkennend archeologisch booronderzoek. Om de resultaten vervolgens ook als inspiratie te kunnen gebruiken voor het gebruik van de haven van Waalwijk voor nu en in de toekomst is onderhavig rapport daarnaast ook voorzien van een praktische erfgoed component. De resultaten van de archeologie en het beleefbaar erfgoed zijn in maart een eerste keer met de opdrachtgever besproken.
Het plangebied valt binnen de vigerende bestemmingsplannen ‘Bestemmingsplan Gemengd gebied’, waarvoor dubbelbestemmingen waarde – archeologie zijn opgenomen. Wanneer in hetzelfde plangebied verschillende dubbelbestemmingen met verschillende vrijstellingsgrenzen gelden, worden in de norm de strengste vrijstellingsgrenzen voor het gehele plangebied gehanteerd. Derhalve geldt een onderzoeksverplichting bij bodemingrepen vanaf 100m² en 0,3m -mv. Op dit moment zijn er diverse herontwikkelingen binnen het plangebied in ontwikkeling. Met onderhavig bureauonderzoek heeft de gemeente al hetgeen conform de Erfgoedwet 2016 in een eerste fase benodigd is bijeen willen brengen. Dit rapport is daarmee na vaststelling door opdrachtgever en de bevoegde overheid het uitgangspunt naast het vigerend gemeentelijk erfgoedbeleid. Archeologisch bureauonderzoek. Uit het archeologisch bureauonderzoek komt naar voren dat de ondergrond van het hedendaagse Waalwijk bestaat uit een dekzandrug. Op deze dekzandrug zijn in het verleden resten aangetroffen uit de steentijd die duiden op kampementen uit deze periode. Gedurende de bronstijd en de eeuwen die daarop volgenden was het gebied te nat voor permanente bewoning maar tijdelijke aanwezigheid zal zeker hebben voorgekomen. Vanaf de volle middeleeuwen raakt het landschap rondom Waalwijk meer en meer bruikbaar voor langdurige vesting. Ontginning van de veengebieden en vanaf de latere dertiende eeuw ook het steken van turf als brandstof bracht het gebied in een stroomversnelling van ontwikkeling. Reeds vroeg in de veertiende eeuw kreeg Waalwijk als kroon op deze ontwikkeling haar stedelijke privileges uit handen van de Hertog van Brabant. Vijftig jaar later in dezelfde eeuw was de regionale politieke agenda een andere maar Waalwijk bleef, mede dankzij haar haven, de aorta van de Langstraat en hierin vormde de haven de verbinding tussen Waalwijk en haar achterland enerzijds, en de grote steden in Holland, Gelre en Brabant anderzijds.
De laatmiddeleeuwse haven zal haar oorsprong ergens in de twaalfde eeuw kennen en werd telkens uitgebaggerd en opnieuw beschoeid om deze open te houden en aan te passen aan het gebruik van de haven dat telkens wijzigde in de loop van de tijd. Ze transformeerde van transportplaats van agrarische producten in de late dertiende eeuw naar de verzamelplaats van het turf uit het achterland voor verscheping naar de grote steden. Veel bouwmaterialen voor de Kerk aan de Haven en andere voorname gebouwen in het laatmiddeleeuwse Waalwijk, Baardwijk en Besoyen zal tevens via dezelfde have zijn aangevoerd. In de opbouw van de militaire sterkte van de hertog van Brabant in de vroege veertiende eeuw en tijdens de Tachtigjarige oorlog verkreeg de haven ook kortstondig het aanzicht van een oorlogshaven waar wapentuig, soldaten en voorraden bijeen werden gebracht voor de belegeringen van respectievelijk Geertruidenberg en ’s-Hertogenbosch. Ook na deze oorlog bleef de haven functioneren en werd hoogstwaarschijnlijk in de 17e eeuw op initiatief van de heer van Waalwijk verdiept. In de periode die daarop volgde is de haven waarschijnlijk nog een aantal keer verdiept. De haven is pas in de jaren zestig van de vorige eeuw gedempt. Rondom de haven zijn resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd te verwachten die gerelateerd zijn aan havenactiviteiten. Archeologisch booronderzoek. In het verleden is in het gebied dat anno 2021 als plangebied Haven Waalwijk 2021 is aangemerkt al divers archeologisch onderzoek uitgevoerd. Om nu een dekkend beeld te krijgen van de ondergrond is allereerst in het bureauonderzoek bijeengebracht wat al bekend was. De ontbrekende delen waar nog geen beeld van de ondergrond bestond en waarvoor betredingstoestemming was verkregen is in 2021 alsnog geboord. Uit eerder onderzoek in het oostelijke deel van het plangebied (Zaakid. 3993700100) is bekend dat de venige sliblaag, die werd aangetroffen aan de onderkant van de haven, mogelijk een potentiële archeologische laag betreft. Daarnaast werden op basis van dat onderzoek ook resten van eventuele kademuren, beschoeiingen en kadevloeren verwacht. Het advies uit dit onderzoek, om bij toekomstige bodemingrepen een vervolgonderzoek uit te laten voeren, blijft behouden. Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond. Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Advies op basis van het booronderzoek.
Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond. Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Westelijk van de voormalige havenbak is dus sprake van een circa 1,5 m dik geroerd ophoogpakket. Dit komt (zeer) goed overeen met de AHN (zie afbeelding 19). Op basis van deze gegevens is het advies van Antea Group tweeledig: - Het gebied westelijk van de voormalige havenbak kan worden vrijgegeven tot een diepte van 1,3 m – mv. Er wordt een bufferzone van 0,2 m gehanteerd, omdat deze laag niet overal even dik is. Mochten er bodemingrepen plaatsvinden die dieper gaan dan deze 1,3 m – mv is eventueel nader onderzoek noodzakelijk. Het gebied van de voormalige havenbak en het gebied ten oosten daarvan houden een onverminderd hoge archeologische verwachting houden. Nader archeologisch onderzoek is hier noodzakelijk indien de bodemingrepen dieper gaan dan 0,3 m – mv (conform vigerend gemeentelijk beleid). Het onderzoek dient hier te bestaan uit een archeologisch proefsleuvenonderzoek (eventueel gevolgd voor een archeologisch opgraving) waar dit mogelijk is, of uit een archeologische begeleiding waar dit moet (bijvoorbeeld vanwege aanwezige verontreinigingen en saneringen e.d.). Het lijkt daarnaast ook nog aanbevelenswaardig om na te gaan of er in gemeentelijke of regionale archieven nog gegevens (vergunningen etc.) te vinden zijn over de werkwijze die gebruikt is bij het dempen van de oude haven en /of het ophogen van het gebied. Erfgoed voorstel. De gemeente Waalwijk wil verband creëren tussen de projecten en heeft hier het thema Erfgoed voor gebruikt. Dit is een goed begin, maar behoeft wellicht nuancering. Een thema is een onderwerp dat iets over het concept zegt. In deze situatie geeft het thema Erfgoed inzicht in de projecten, maar zegt verder niets over toekomstige contexten. Het hebben van een visie is waar een concept om draait en zich van een idee of thema onderscheidt. Na het Strategische Visieplan 2025 van de gemeente Waalwijk te hebben gelezen, kan gezegd worden dat erfgoed (lokale geschiedenis) en/of toerisme & recreatie niet tot nauwelijks benoemd worden. In deze erfgoedvisie ligt daarmee een kans om een duurzame identiteit te benoemen, uit te bouwen en daarmee voor nu en in de toekomst de haven van Waalwijk een breed draagvlak te geven, meer dan dat dit in de huidige visie kon worden uitgewerkt. Ondanks alle de inzet is het (nog) niet gelukt om de projecten bij elkaar te brengen, terwijl hier dringend behoefte naar is. Rustend op deze informatie kan geconstateerd worden dat de gemeente zoekende is naar een kapstok voor het creëren van een platform voor erfgoedverhalen en lopende projecten, om een sterkere positie in de toeristische sector in de te nemen. De Waalwijkse haven kan dit zeker doen maar dan moet basis uit het strategisch visieplan letter verdiept en verbreed worden. Voor het creëren van deze kapstok ziet Antea Group dat het nodig is om nieuwe en bestaande projecten een reden te geven om te blijven bestaan. Dit uit zich in een visie en missie die voortkomen uit een (belevings)concept. Een concept is hierin dan de ‘wijze waarop’ invulling geven kan worden aan de imagineeringsbenadering. Imagineering betreft waardecreatie en waarde-innovatie vanuit het belevingsperspectief. De haven van Waalwijk is dit zeker waard en kan daarbij versterkt worden door aan te sluiten bij de provinciale verhaallijnen van Brabant. Daarmee wordt het mogelijk om gelden hiervoor aan te spreken maar ook aan te sluiten bij de grotere verbanden die in de provincie Noord-Brabant inmiddels gerealiseerd zijn of op korte termijn worden. De haven van Waalwijk hoort daar zeker in te schitteren als parel van de Langstraat, verbinding tussen zand en veen.