DOI: 10.17026/ar/2yyq4k
title: Bureauonderzoek ’s Gravenzande - De Lier

description: Lage archeologische verwachting: Voor het grootste gedeelte van het westen van het tracé 
geldt een lage verwachting op de aanwezigheid van archeologische resten uit de periode 
Laat-Paleolithicum – Nieuwe Tijd. De enige uitzonderingen worden gevormd door 
historische resten van de Maasdijk en resten van bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. 
Volgens de geologische kaart van Den Haag en Rijswijk (2021) heeft de Gantel hier diep 
ingesneden in dieper gelegen afzettingen en eventuele archeologische resten.1 De 
verwachting voor archeologische resten uit alle periodes tot en met de Romeinse Tijd is 
daarom ter plaatse van de geulafzettingen van de Gantel laag. Na de Romeinse Tijd is het 
westelijke van het tracé in een nat kweldergebied komen te liggen tot de bedijking in de 
Late Middeleeuwen. Vanwege de natte omstandigheden geldt hier een lage archeologische 
verwachting voor de periode Vroege Middeleeuwen – Late Middeleeuwen. Op historische 
kaarten vanaf de 19e eeuw is het tracé hier onbebouwd en ligt buiten bewoningslinten of 
bewoningskernen. Daarom geldt hier een lage verwachting op de aanwezigheid van resten 
uit de periode Late Middeleeuwen (vanaf de bedijking) – Nieuwe Tijd. 


• Hoge archeologische verwachting Maasdijk: Het zuidwesten van het tracé doorkruist de 
Maasdijk. Het is waarschijnlijk dat hier nog historische ophogingslagen als onderdeel van 
het dijklichaam van de Maasdijk aanwezig zijn. De verwachting geldt voor de periode 1250 
(aanleg Maasdijk) – Nieuwe Tijd. Historische dijkophogingslagen kunnen vanaf het 
maaiveld worden aangetroffen. Binnen 1 m -Mv zijn ter plaatse van het tracé de 
dijkophogingslagen naar verwachting verstoord vanwege de aanleg van kabels en 
leidingen. Dieper gelegen dijkophogingslagen zijn naar verwachting wel nog intact. 
• Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn enkele bunkerclusters en een tankgracht aangelegd 
ter plaatse van het westen van het tracé. De verwachting op de aanwezigheid van resten 
van deze bunkers is hoog. De bunkers zijn reeds gesloopt maar in de ondergrond kunnen 
nog resten van de fundering aanwezig zijn. Resten worden verwacht vanaf het maaiveld. 
De gracht is gedeeltelijk gedempt. Resten van de gracht kunnen ter plaatse van het tracé 
worden verwacht (dempinglagen). Dergelijke resten zijn echter goed vastgelegd op kaarten 
en archeologisch onderzoek naar deze gracht zal binnen de beperkte omvang van de open 
ontgravingen waarschijnlijk niet of nauwelijks leiden tot kenniswinst. De bedding van de 
gracht ligt op circa 3 m -Mv. Hierboven liggen alleen recente dempingslagen. Ter plaatse 
van de bunkerclusters is een hoge dichtheid aan kabels en leidingen aanwezig in de 
ondergrond. Resten van funderingen van bunkers kunnen echter vooralsnog worden 
verwacht aangezien dergelijke resten tijdens de aanleg van kabels en leidingen niet 
noodzakelijk worden verwijderd. De verwachting op resten van de bunkers is daarom 
vooralsnog hoog. 
• Middelhoge archeologische verwachting vanaf de 6e eeuw (gedeelte van het oosten van het 
plangebied): Op het hoogtepunt van de Gantel in de Romeinse Tijd lag deze zone ter 
plaatse van de geul van de Gantel. Oudere resten zijn hier geërodeerd en de geul zelf was 
niet bewoonbaar tijdens de Romeinse Tijd. Daarna was hier sprake van een nat gebied en 
was het ongeschikt voor bewoning. Vanaf de 6e eeuw nam de bevolking weer toe en werd 
ter plaatse van deze zone mogelijk gewoond. Bewoning vond plaats op hoger gelegen 
delen van het Hollandveen (mogelijk afgedekt door afzettingen van de Laag van Poeldijk). 
Het archeologische niveau wordt verwacht vanaf circa 50 cm -Mv. Binnen 1 m -Mv is het 
archeologische niveau verstoord ter plaatse van het tracé vanwege de grote dichtheid aan 
kabels en leidingen in de ondergrond. 
• Hoge archeologische verwachting: Voor het gedeelte van het tracé dat ter plaatse van de 
haakwal van Naaldwijk ligt geldt in theorie een hoge archeologische verwachting voor de 
aanwezigheid van resten uit de periode IJzertijd – Late Middeleeuwen. Vanwege de hoge 
en droge ligging op een strandwal met duinafzettingen was de haakwal een gunstige 
bewoningslocatie. Dit wordt tevens bevestigd door de aanwezigheid van archeologische 
vindplaatsen op de Haakwal. De top van de duinafzettingen wordt verwacht vanaf 
50 cm -Mv. Volgens de geomorfologische kaart zijn de duinen van de haakwal geëgaliseerd 
of afgegraven. Tevens blijkt uit eerder uitgevoerde onderzoeken dat de top van de 
duinafzettingen zijn verstoord. Ook liggen ter hoogte van de verwachtte haakwal een grote 
hoeveelheid kabels en leidingen langs en ter plaatse van het tracé. Hieruit blijkt dat de kans 
groot is dat de top van de duinafzettingen ter plaatse van het tracé is verstoord. 
• Middelhoge archeologische verwachting IJzertijd – Late Middeleeuwen: In dit gebied waren 
de oevers van de Oer-Gaag laag mogelijk bewoonbaar vanaf de IJzertijd. Tijdens de 
Romeinse Tijd waren hier de oevers van de geulen Oeg-Gaag laag en de oevers van de 
geulen van de Gantellaag mogelijk bewoonbaar. De Oer-Gaag laag wordt verwacht vanaf 
circa 1,5 m -Mv en de Gantellaag kan vanaf 0,5 m -Mv worden verwacht. In de Vroege 
Middeleeuwen is hier veen gegroeid wat waarschijnlijk plaatselijk bewoonbaar was vanaf de 
6e eeuw. Het veen is eventueel afgedekt door afzettingen van de Laag van Poeldijk. De 
Laag van Poeldijk vormt dan het archeologische niveau vanaf de Late Middeleeuwen. Het 
veen en de Laag van Poeldijk kunnen worden verwacht vanaf circa 0,5 m -Mv. 

 Ook hier liggen echter ter hoogte van het tracé een grote hoeveelheid kabels en leidingen 
langs en ter plaatse van het tracé. Hieruit blijkt dat de kans groot is dat het archeologische 
niveau binnen 1 m -Mv verstoord is. Dit betreft waarschijnlijk de afzettingen van de 
Gantellaag en de afzettingen van de Poeldijklaag. De dieper gelegen Oer-Gaag laag 
afzettingen zijn mogelijk wel nog intact.
description: Sweco Archeologische Rapporten