DOI: 10.14457/tu.the.2020.572
title: ละเมิดสิทธิในครอบครัว ภายใต้บทบัญญัติ มาตรา 420: ศึกษากรณีความรับผิดภายในครอบครัว

description: การละเมิดสิทธิในครอบครัวถือเป็นสาเหตุหลักที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งภายในครอบครัว โดยความขัดแย้งดังกล่าวหากสามารถยุติลงได้โดยการแก้ไขของบุคคลภายในครอบครัวปัญหานั้นก็ย่อมเสร็จสิ้นไป แต่หากความขัดแย้งนั้นไม่อาจยุติลงได้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ลักษณะครอบครัวอันเป็นกฎหมายเฉพาะมีบทบัญญัติอันเกี่ยวกับสิทธิในครอบครัวที่อาจถูกละเมิดได้ รวมถึงมาตรการเยียวยาความเสียหายอันเกิดจากการละเมิดสิทธินั้น อย่างไรก็ดีการเยียวยาซึ่งความเสียหายนั้นโดยใช้เพียงกฎหมายครอบครัวอาจไม่สามารถเยียวยาความเสียหายที่เกิดขึ้นได้ทุกกรณี ดังเช่น การกระทำอันเป็นการละเมิดสิทธิในความสัมพันธ์ในครอบครัวซึ่งเป็นเหตุฟ้องหย่าและผู้ได้รับความเสียหายมีสิทธิได้รับค่าทดแทนจากเหตุนั้น ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1524 แต่ความเสียหายเช่นว่านั้นอาจไม่ได้รับการเยียวยาเพียงเพราะขาดองค์ประกอบอันเป็นเจตนาของผู้กระทำการละเมิด หรือการละเมิดสิทธิในทางทรัพย์สินระหว่างสามีภริยาที่อาจเป็นเหตุให้อีกฝ่ายได้รับความเสียหายในลักษณะซึ่งเป็นค่าขาดรายได้หรือค่าขาดกำไรจากสินสมรสซึ่งเป็นที่แน่นอนว่าควรจะได้รับ โดยการเยียวยาภายใต้กฎหมายครอบครัวบัญญัติเพียงให้อีกฝ่ายได้รับการชดใช้ความเสียหายจากการต้องสูญเสียสินสมรสโดยคำนึงถึงเพียงมูลค่าของทรัพย์สินนั้น แต่มิได้มีการเยียวยาถึงประโยชน์หรือมูลค่าที่อีกฝ่ายจะได้รับอย่างแน่นอนจากทรัพย์สินนั้น อีกทั้งกรณีที่มีการละเมิดสิทธิในความสัมพันธ์ในสถานะบิดา มารดาและบุตร กฎหมายครอบครัวมีมาตรการเยียวยาความเสียหายจากการละเมิดสิทธิเช่นว่านั้นเพียงกำหนดให้ฝ่ายซึ่งกระทำการละเมิดสิทธินั้นถูกถอนอำนาจปกครอง ฉะนั้นหากมีความเสียหายอย่างอื่นที่เกิดขึ้นอันเป็นผลมาจากการกระทำเช่นว่านั้น อาทิ ความเสียหายต่อจิตใจ อันเป็นความเสียหายที่ไม่อาจคำนวณเป็นเงินได้ กรณีเช่นว่านี้กฎหมายครอบครัวอันเป็นกฎหมายเฉพาะย่อมมิได้มีการบัญญัติให้ความเสียหายนั้นได้รับการเยียวยาแต่อย่างใด อีกทั้งส่วนหนึ่งในคำวินิจฉัยว่าด้วยเรื่องเขตอำนาจศาลของประธานศาลอุทธรณ์ในคดีชำนัญพิเศษแผนกคดีเยาวชนและครอบครัวโดยส่วนหนึ่งในคำวินิจฉัย ความว่า “มูลเหตุแห่งคดีซึ่งเป็นเรื่องที่กระทบต่อสิทธิ หน้าที่ และความสัมพันธ์ระหว่างสามีภริยาอันจะต้องบังคับตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 5 ไม่ใช่คดีละเมิดโดยทั่วไป” จากข้อความอันเป็นส่วนหนึ่งในคำวินิจฉัยข้างต้น กรณีจะนำมาสู่ข้อสันนิษฐานที่ว่ากฎหมายละเมิดอันเป็นบทกฎหมายทั่วไปไม่อาจนำมาปรับใช้กับการละเมิดสิทธิในครอบครัวอันมีกฎหมายครอบครัวซึ่งเป็นกฎหมายเฉพาะบัญญัติรับรองสิทธิไว้แล้วหรือไม่ อย่างไรก็ดีหากพิจารณาถึงนิติวิธีการใช้กฎหมายของไทยอันเป็นกฎหมายในระบบซีวิลลอว์ ป.พ.พ. มาตรา 4 วรรค 2 บัญญัติให้ “เมื่อไม่มีบทกฎหมายที่จะยกมาปรับคดีได้ ให้วินิจฉัยคดีนั้นตามจารีตประเพณีแห่งท้องถิ่น ถ้าไม่มีจารีตประเพณีเช่นว่านั้น ให้วินิจฉัยคดีอาศัยเทียบบทกฎหมายที่ใกล้เคียงอย่างยิ่ง และถ้าบทกฎหมายเช่นนั้นก็ไม่มีด้วย ให้วินิจฉัยตามหลักกฎหมายทั่วไป” ฉะนั้นเมื่อกฎหมายครอบครัวอันเป็นกฎหมายเฉพาะไม่อาจยกมาปรับแก่คดีเพื่อเยียวยาความเสียหายเช่นว่านั้นได้ กฎหมายละเมิดอันเป็นบทกฎหมายทั่วไปจึงควรยกมาปรับใช้แก่บริบทการละเมิดสิทธิในครอบครัวได้เช่นกัน แต่การนำเอากฎหมายลักษณะละเมิดมาใช้กับบุคคลซึ่งมีความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งในระดับของครอบครัว กรณีดังกล่าวย่อมทำให้บุคคลซึ่งมีความสัมพันธ์เช่นว่านั้นไม่อาจคงไว้ซึ่งความเป็นสถาบันครอบครัวได้เป็นแน่ วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาการละเมิดสิทธิภายในครอบครัว ภายใต้บทบัญญัติมาตรา 420: ศึกษากรณีความรับผิดภายในครอบครัว ระหว่างสามี ภริยา โดยการวิเคราะห์และเปรียบเทียบการนำเอากฎหมายลักษณะละเมิดมาใช้เพื่อเยียวยาความเสียหายซึ่งยังไม่ได้รับการเยียวยาจากการละเมิดสิทธิในครอบครัวระหว่างกฎหมายไทย กฎหมายอเมริกา (แคลิฟอร์เนีย และ เท็กซัส) กฎหมายเยอรมัน และญี่ปุ่น จากการศึกษาเปรียบเทียบพบว่ากรณีของประเทศไทยไม่พบกรณีที่ศาลยินยอมให้มีการนำเอาความเสียหายอันเป็นผลจากการละเมิดสิทธิในครอบครัวซึ่งยังไม่ได้รับการเยียวยาตามกฎหมายเฉพาะ มาเยียวยาภายใต้กฎหมายลักษณะละเมิดได้ อาจด้วยเหตุผลในคำวินิจฉัยของศาลไทยในเรื่องการวินิจฉัยเรื่องเขตอำนาจศาลดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ประกอบกับการบัญญัติกฎหมายครอบครัวแยกเป็นกฎหมายเฉพาะเนื่องจากบุคคลในสถาบันครอบครัวมีความสัมพันธ์เป็นพิเศษยิ่งกว่าความสัมพันธ์ธรรมดาของบุคคลทั่วไป ฉะนั้นบทบัญญัติในกฎหมายครอบครัวจึงมีลักษณะเป็นการแก้ไขและเยียวยาเพื่อให้บุคคลให้สถาบันนั้นยังคงดำรงอยู่ต่อไปได้ซึ่งความเป็นครอบครัว กฎหมายละเมิดอันเป็นกฎหมายลักษณะทั่วไปจึงควรใช้บังคับเพียงกับบุคคลซึ่งมีความสัมพันธ์ในระดับที่ไม่เข้มข้นเท่าความสัมพันธ์ของบุคคลในครอบครัว อีกทั้งเพราะบทบัญญัติกฎหมายครอบครัวของไทยมีมาตรการเยียวยาการละเมิดสิทธิในครอบครัวในทุก ๆลักษณะของการละเมิดสิทธิแล้ว ได้แก่ การฟ้องหย่า การเรียกค่าทดแทน การได้รับชดใช้มูลค่าของทรัพย์สินอันเป็นสมรส หรือการถอนอำนาจปกครองบุตร แต่กฎหมายอาจไม่ได้คำนึงถึงความเสียหายอื่นที่ยังไม่ได้รับการเยียวยา หรือมาตราการเยียวยาเช่นว่านั้นเหมาะสมเพียงพอแล้วหรือไม่ ในขณะที่ประเทศเยอรมันอันเป็นระบบกฎหมายซีวิลลอว์ดังเช่นระบบกฎหมายไทย หากมีการละเมิดสิทธิในครอบครัวความเสียหายเช่นว่านั้นก็ย่อมต้องได้รับการเยียวยาภายใต้กฎหมายครอบครัวอันเป็นกฎหมายเฉพาะเช่นกัน เนื่องจากบทบัญญัติกฎหมายครอบครัวได้บัญญัติการเยียวยาความเสียหายทุกประการที่เกิดขึ้นจากการละเมิดเช่นว่านั้นแล้ว หรือหากการใดที่อาจยังไม่ได้รับการเยียวยากฎหมายจะถือว่าท้ายสุดแล้วมาตรการแบ่งสินสมรสในลักษณะการแบ่งมูลค่าที่เพิ่มขึ้นของทรัพย์สินซึ่งได้รับในระหว่างการสมรสในสัดส่วนที่เท่าเทียมกันย่อมเป็นมาตรการที่เพียงพอแล้วที่จะเยียวยาความเสียหายดังกล่าว แต่อย่างไรก็ดีเนื่องจากกฎหมายเยอรมันเปิดช่องว่างเอาไว้ด้วยการบัญญัติหลักเกณฑ์ทั่วไป (General Clauses) ฉะนั้นนักกฎหมายจึงให้ความเห็นว่ากรณีหากมีการละเมิดสิทธิในครอบครัวอันมีพฤติการณ์พิเศษ การกระทำนั้นย่อมอาจต้องรับผิดภายใต้กฎหมายลักษณะละเมิดอันเป็นหลักเกณฑ์ทั่วไปที่ว่ากระทำอันฝ่าฝืนศีลธรรมอันดีย่อมเป็นละเมิด (BGB มาตรา 826) ได้ ส่วนประเทศญี่ปุ่นกรณีหากมีการละเมิดสิทธิในความสัมพันธ์ระหว่างสามีภริยากฎหมายยินยอมให้มีการเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนที่ไม่อาจคำนวณเป็นเงินได้ภายใต้กฎหมายลักษณะละเมิดได้ ส่วนการละเมิดสิทธิในครอบครัวของประเทศสหรัฐอเมริกาซึ่งใช้ระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ (มลรัฐแคลิฟอร์เนีย และมลรัฐเท็กซัส) ที่มีการบัญญัติกฎหมายครอบครัวไว้เป็นกฎหมายเฉพาะ ส่วนความรับผิดเพื่อละเมิดนั้นจะมีการบัญญัติความรับผิดไว้เป็นกรณีๆเฉพาะไป กรณีปรากฎว่าหากมีการละเมิดสิทธิในครอบครัวทางด้านความสัมพันธ์ มลรัฐแคลิฟอร์เนียยินยอมให้มีการเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนอันเป็นความเสียหายที่ตนได้รับระหว่างการสมรสได้ แต่ในมลรัฐเท็กซัสกฎหมายไม่ยินยอมให้นำกฎหมายลักษณะละเมิดมาใช้เพื่อเรียกร้องเอาสินไหมทดแทนเช่นว่านั้น เนื่องจากระบบการแบ่งสินสมรสของมลรัฐทั้งสองดังกล่าวกฎหมายไม่จำต้องแบ่งในสัดส่วนซึ่งเท่าเทียมกัน โดยกฎหมายในมลรัฐแคลิฟอร์เนียไม่ได้บังคับให้ศาลต้องคำนึงถึงพฤติกรรมอันเป็นการละเมิดสิทธิในความสัมพันธ์ของอีกฝ่ายขณะสมรสเพื่อแบ่งสินสมรสเช่นว่านั้น แต่ในขณะที่มลรัฐเท็กซัสกฎหมายบังคับให้ศาลต้องคำนึงถึงพฤติกรรมเช่นว่านั้น และหากมีพฤติการณ์ใดอันเป็นการละเมิดสิทธิในทางทรัพย์สิน กฎหมายครอบครัวของทั้งสองมลรัฐมีมาตรการเยียวยาการแบ่งสินสมรสเช่นว่านั้นเป็นการเฉพาะแล้วดังที่กล่าวมาข้างต้น กฎหมายละเมิดจึงไม่อาจนำมาใช้ในการละเมิดสิทธิในทางทรัพย์สินได้อีก แต่หากมีการละเมิดสิทธิในความสัมพันธ์ในสถานะบิดา มารดาและบุตรนอกเหนือจากการถอนอำนาจปกครองผู้กระทำการละเมิด กฎหมายยังยินยอมให้ฝ่ายซึ่งต้องเสียหายจากการละเมิดนั้นเรียกร้องเอาค่าสินไหมทดแทนเพื่อละเมิดได้ จากการศึกษาเปรียบเทียบข้างต้นจะเห็นว่ากฎหมายของแต่ละประเทศมิได้มีการยินยอมให้นำเอากฎหมายลักษณะละเมิดมาใช้เพื่อเยียวยาความเสียหายอันเกิดจากการละเมิดสิทธิในครอบครัวได้ทุกกรณี การที่กฎหมายบางประเทศซึ่งได้ศึกษามายินยอมให้นำเอากฎหมายลักษณะละเมิดมาใช้บังคับได้นั้นมิได้ขึ้นอยู่กับระบบกฎหมายของประเทศนั้น แต่กรณีเนื่องด้วยเหตุว่าบทบัญญัติอันเป็นกฎหมายลักษณะครอบครัวของประเทศนั้นมิได้มีบทบัญญัติเฉพาะที่สามารถเยียวยาความเสียหายเช่นว่านั้นในลักษณะของค่าทดแทนอันเป็นการเยียวยาในลักษณะของตัวเงินไว้ การเยียวยาโดยเรียกร้องเอาค่าสินไหมทดแทนเพื่อละเมิดจึงถูกนำมาปรับใช้แก่กรณีนั้นได้ ฉะนั้นความเสียหายอันเกิดจากการถูกละเมิดสิทธิในครอบครัวที่ไม่อาจใช้กฎหมายครอบครัวอันเป็นกฎหมายเฉพาะเยียวยาได้ ซึ่งส่วนใหญ่แล้วมักจะเป็นความเสียหายที่ไม่อาจคำนวณเป็นเงินได้หรือความเสียหายทางจิตใจ กรณีจึงควรเรียกร้องในลักษณะของค่าสินไหมทดแทนเพื่อละเมิดได้ โดยกฎหมายจำต้องถือว่าสิทธิในครอบครัวเป็นสิทธิที่กฎหมายลักษณะละเมิดรองรับความเสียหายต่อสิทธิเช่นว่านั้น อีกทั้งควรมีการแก้ไขเพิ่มเติมในมาตรา 446/1 “ค่าเสียหายต่อความเสียหายที่ไม่เป็นตัวเงินสามารถชดใช้ในกรณีที่มีกฎหมายรองรับความเสียต่อสิทธิ”เพื่อก่อให้เกิดสิทธิเรียกร้องค่าเสียหายต่อความเสียหายที่ไม่อาจคำนวณเป็นตัวเงินได้ที่จะสามารถเยียวยาความเสียหายที่หลงเหลืออยู่จากการถูกละเมิดสิทธิในครอบครัว อย่างไรก็ดีประเด็นสำคัญอีกประการหนึ่งคือ ความเหมาะสมในการนำกฎหมายละเมิดมาใช้ในบริบทของการละเมิดสิทธิในครอบครัวอาจทำสถาบันครอบครัวไม่อาจดำรงอยู่ต่อไปได้ จากการศึกษาเปรียบเทียบพบว่าการที่กฎหมายในประเทศข้างต้นยินยอมให้มีการนำเอากฎหมายลักษณะละเมิดยกขึ้นใช้เพื่อเยียวยาความเสียหายระหว่างสามีภริยาซึ่งเป็นบุคคลซึ่งมีความสัมพันธ์ในระดับที่ลึกซึ้งยิ่งกว่าบุคคลทั่วไปได้นั้น กรณีจะต้องเป็นการนำเอากฎหมายละเมิดมาใช้ในระหว่างที่มีการฟ้องหย่าหรือภายหลังการสมรสนั้นได้สิ้นสุดลงแล้วเท่านั้น ฉะนั้นหากความเสียหายจากการละเมิดสิทธิในครอบครัวซึ่งยังไม่ได้รับการเยียวยาสามารถนำเอากฎหมายละเมิดเพื่อเยียวยาความเสียหายเช่นว่านั้นได้อาจทำให้ผู้เสียหายได้รับการเยียวยามากยิ่งขึ้น