DOI: 10.17026/dans-zev-zmsx
title: 's-Hertogenbosch. Parade
title: Inventariserend Veldonderzoek door middel van proefsleuven, archeologische Begeleiding en opgraving

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente ’s-Hertogenbosch heeft BAAC (onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie) gedurende 26 dagen, verspreid over de periode tussen 27 mei 2011 en 7 mei 2014 een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven, een archeologische begeleiding en een opgraving uitgevoerd in het historische centrum van ’s-Hertogenbosch. Het grootste deel van het onderzoeksgebied is een met bomen omzoomd plein; het plein en de omringende straten heten ‘Parade’. Het gebied wordt aan alle zijden omgeven door bebouwing en aan de noordzijde bevindt zich de Sint-Janskathedraal. De Parade is een Gemeentelijk Archeologisch Monument. Het onderzoek vond plaats in het kader van de herinrichting van het plein, waarbij tevens riolering werd aangelegd, diverse kabels en leidingen werden gelegd en enkele werden bomen geplant. Bij de werkzaamheden is zo beperkt mogelijk gegraven om het archeologisch monument zoveel mogelijk te behouden. Tijdens het onderzoek is slechts 365 m² van het 12.000 m² grote plangebied onderzocht, in vaak relatief ondiepe putten, waardoor de natuurlijke ondergrond meestal niet bereikt werd. De op basis van de onderzoeksgegevens opgestelde geschiedenis van het plangebied zal na uitgebreider onderzoek zeker moeten worden aangepast en is dan ook eerder te lezen als aanzet, en als leidraad bij vervolgonderzoek.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Geschiedenis van het plangebied Het plangebied bevindt zich ongeveer 200 m ten oosten van de eerste stadsmuur. In de loop van de eerste helft van de 14de eeuw kwam het binnen de tweede stadsmuur te liggen. Zo’n 50 m ten noorden van het plangebied ligt de Hinthamerstraat, één van de belangrijkste uitvalswegen van de stad. Aan de noordwesthoek van het plangebied was al vanaf de eerste helft van de 13de eeuw de Kerkstraat gelegen. In dezelfde periode werd aan de noordgrens van het gebied de eerste Sint-Janskerk gebouwd. Uit historische bronnen is vermoedelijk op te maken dat aan het eind van de 13de eeuw ten zuiden van de Sint Jan en het bijbehorende kerkhof het Groot Begijnhof werd aangelegd, op de locatie waar nu het plein de Parade is gelegen. Ten westen van het Begijnhof, ter plekke van de huidige stoep, bevond zich tot in de 17de eeuw een straat, de Peperstraat; deze benaming werd voor dit deel van het plangebied tot in de 20ste eeuw gebruikt. Het Begijnhof bestond uit huizen en een kerk of kapel, die aan de oostkant van het huidige plein gelegen was. Na de inname van de stad in 1629 mocht het Begijnhof aanvankelijk blijven bestaan, maar geen nieuwe begijnen meer opnemen. De bebouwing op het plein raakte in de loop van de 17de en 18de eeuw in verval en werd afgebroken, met uitzondering van de pastorie van de Sint Jan in de noordwesthoek van het voormalige Begijnhof (en voorheen deel van het Begijnhof), die hier tot 1856 bleef staan. De rest van het plein werd in de 18de eeuw in gebruik genomen als exercitieplaats, en deze functie bleef het plein tot 1874 behouden.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Onderzoeksresultaten Tijdens het onderzoek kon worden vastgesteld dat bijna het gehele plangebied ten tijde van de stichting van de stad gelegen was op een relatief vlakke, hoog gelegen locatie, op ongeveer 4,00 m +NAP. Uit eerder onderzoek was al gebleken dat het gebied waarschijnlijk daalt aan de oostkant, mogelijk naar een waterloop ten oosten van het plangebied. Hoewel er uit de vroege geschiedenis van het terrein tijdens het huidige onderzoek weinig bekend is geworden, lijken de oudste sporen te wijzen op een ingebruikname van het terrein in de eerste helft van de 13de eeuw. Mogelijk dateren enkele muren die in het zuiden van het plangebied werden aangetroffen uit de vroegste periode van het Begijnhof, aan het einde van de 13de eeuw. Het Groot Begijnhof werd aanvankelijk mogelijk begrensd door een greppel. Vermoedelijk in de eerste helft van de 14de eeuw werd een immuniteitsmuur rond het terrein aangelegd, gefundeerd op poeren en bogen. Binnen het Begijnhof werden restanten van huizen en straten aangetroffen, te dateren in een fase voorafgaand en na een brand, waarbij vermoed wordt dat het gaat om de stadsbrand van 1419. In de periode van de brand was het maaiveld binnen het Begijnhof opgehoogd tot ongeveer 5,20 m +NAP. Ten tijde van de afbraak van het Begijnhof was het maaiveld gelegen op minimaal 5,60 m +NAP.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Ter plekke van de vroegere Peperstraat werd vanaf de eerste helft van de 13de eeuw opgehoogd, maar is tot in de 14de eeuw geen duidelijk bewijs voor de aanwezigheid van een straat te vinden. Vanaf de 14de eeuw zijn loopniveaus en restanten van natuurstenen bestratingen aanwezig, en is het duidelijk dat hier een straat gelegen was. Misschien houdt de aanleg van de straat verband met de bouw van de immuniteitsmuur en vormde de bestrating een route langs deze muur. Daarnaast kunnen de bestratingen een aanwijzing zijn voor het ontstaan van bebouwing aan de westzijde van de Peperstraat.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Aan de noordkant van het plangebied bevond zich het Sint-Janskerkhof, dat net als het Begijnhof begrensd werd door een immuniteitsmuur. Deze muur is tijdens eerder onderzoek gedateerd rond 1275. De muur is tijdens het huidige onderzoek op één locatie waargenomen en vormde mogelijk de zijkant van de poort naar het kerkhof vanuit de Kerkstraat. Van begravingen op het Sint-Janskerkhof is weinig aangetroffen; hiervoor waren de opgravingsputten te ondiep, te klein of recent verstoord. Hoewel in alle putten ter plekke van het kerkhof verspit skeletmateriaal aanwezig was, werden slechts twee restanten van kistwanden gevonden, en drie grotendeels verstoorde skeletten, die niet goed gedateerd konden worden. De aanleg van het plein de Parade is tijdens het onderzoek aangetroffen in de vorm van over al het afgebroken muurwerk van het Begijnhof doorlopende ophogingen. De ophogingen zijn tamelijk nauwkeurig te dateren in het laatste kwart van de 17de eeuw. Er zijn geen bestratingen aangetroffen die tot de periode van het plein behoren, behalve in het uiterste zuiden, ter plekke van de Weesstraat. De grens tussen de voorafgaande perioden en de aanleg en eerste ophogingen van het plein ligt in bijna alle putten rond 5,60 m +NAP. Na de sloop en het aanbrengen van de ophogingen lag het maaiveld op het plein op minimaal 5,80 m +NAP, wat aflopend richting het zuiden.&lt;/p&gt;