DOI: 10.17026/dans-xwm-7bud
title: ’s-Hertogenbosch. Sint Jorisstraat
title: Archeologische begeleiding en opgraving

description: &lt;p&gt;Inleiding&lt;br&gt;In opdracht van de gemeente ’s-Hertogenbosch heeft BAAC (onderzoeks- en adviesbureau voor Bouwhistorie, Archeologie, Architectuur- en Cultuurhistorie) tussen 8 mei 2014 en 8 april 2015 archeologisch onderzoek uitgevoerd in het plangebied Sint Jorisstraat 32, gelegen in het historische centrum van ’s-Hertogenbosch. Slechts een beperkt deel van het plangebied is onderzocht tot in de natuurlijke ondergrond, het grootste deel is onderzocht tot 1,20 m -mv.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Geschiedenis van het plangebied&lt;br&gt;Het plangebied is gelegen binnen een bouwblok dat wordt ingesloten door de Sint Jorisstraat in het westen en de Keizerstraat in het zuiden. De noord- en oostgrens worden gevormd door de Dieze of Binnendieze; een gekanaliseerd door de stad stromend riviertje. Het plangebied bestaat voornamelijk uit een achterterrein dat wordt omringd door 20e en 21e-eeuwse bebouwing en daarnaast uit een smalle strook tussen de rooilijn aan de Sint Jorisstraat en het achterterrein.&lt;br&gt;Het plangebied bevindt zich binnen de tweede stadsmuur, op een afstand van ongeveer 150 m ten zuiden van de eerste stadsmuur. Het is gelegen aan de Sint Jorisstraat, een zijstraat van de Vughterstraat, één van de drie hoofdstraten van de stad. Ten zuiden van het plangebied werd in de 14e eeuw de Sint Joriskapel gebouwd, die de straat haar naam gaf.&lt;br&gt;In het gebied ten noordoosten en oosten van het plangebied bevonden zich panden behorend tot hoge adel en plaatselijke elite. Het perceel ten oosten van het plangebied, aan de Keizerstraat, werd al in de tweede helft van de 13e eeuw in gebruik genomen. Vanaf de 14e eeuw verrezen hier zeer voorname gebouwen, waaronder het pand dat later bekend werd als het Lombardenhuis.&lt;br&gt;Delen van dit pand werden in de 16e eeuw opgenomen in een stadspaleis, het Keizershof, dat hier tot 1871 heeft gestaan. Het plangebied was in ieder geval aan het eind van de 15e eeuw in adellijk bezit en behoorde toe aan Willem van Egmond, heer van Boxmeer, en vervolgens aan zijn weduwe Margaretha van Boxmeer. Zij liet het bezit aan de Sint Jorisstraat inclusief de daarop aanwezige bebouwing na aan de Norbertijnen van Berne, die er in 1506 hun refugiehuis vestigden. Het is echter niet bekend of hiervoor de bestaande bebouwing werd&lt;br&gt;gebruikt, hoe het refugiehuis er uit zag en zelfs waar het exact stond.&lt;br&gt;In 1623 verhuisden de Norbertijnen naar een pand in de Hinthamerstraat en werd het refugiehuis in de Sint Jorisstraat verkocht. Wat er in de eeuwen daarna met het plangebied gebeurde is grotendeels onbekend. Aan het eind van de 19e en begin van de 20e eeuw kwamen de percelen binnen het plangebied in bezit van rijtuigfabrikant Lathouwers. De bebouwing aan de straat werd in de eerste helft van de 20e eeuw geheel vernieuwd, waarbij ook de perceelsgrenzen werden aangepast.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Onderzoeksresultaten&lt;br&gt;De natuurlijke ondergrond van het plangebied bestaat uit dekzand waarin zich een podzolbodem heeft gevormd. Aan de westkant van het plangebied, nabij de latere Sint Jorisstraat, was het plangebied een van nature hoog gelegen terrein; het maaiveld bevond zich ten tijde van de stichting van de stad op ongeveer 4 m NAP of iets hoger. Vanaf een afstand van ongeveer 20 m achter de latere rooilijn aan de Sint Jorisstraat liep het maaiveld af richting het oosten, waar zich een Diezetak bevond, tot gemiddeld 2,20 m NAP.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In de 13e eeuw werd het westelijke deel van het toen nog buiten de (eerste) stadsmuur gelegen plangebied gezien een verspitte laag in gebruik genomen en werd het westelijke deel iets opgehoogd. Binnen het plangebied werden uit de 13e eeuw u tsluitend enkele ophogingen aangetroffen. De ophogingen zijn alleen waargenomen in het van nature hoger gelegen deel van het plangebied en tot omstreeks 1300 bleef het oostelijk deel van het plangebied dan ook een laaggelegen, nat gebied. Rond 1300 kwam hier verandering in en werd het oostelijke deel fors opgehoogd, tot bijna dezelfde hoogte als het maaiveld aan de Sint Jorisstraat. De ophogingen zouden kunnen samenhangen met&lt;br&gt;bouwplannen, want in het eerste kwart van de 14e eeuw werd aan de rooilijn van de Sint Jorisstraat een groot, vermoedelijk geheel bakstenen pand op een fundering van poeren en grondbogen gebouwd, met afmetingen van 9,65 x 14,25 m. De afmetingen, bouwwijze en datering komen overeen met die van een aantal andere panden in ‘s-Hertogenbosch die in bezit waren van adel, rijke koopmannen of kloosters. Mogelijk was het plangebied net als in de 15e eeuw ook al in de 14e eeuw in bezit van hoge adel en is het gebouw van oorsprong een adellijke woning. Het is mogelijk dat in dit pand in 1506 het refugiehuis&lt;br&gt;van de abdij van Berne werd gevestigd, maar dat is met behulp van de huidige gegevens niet met zekerheid vast te stellen. Bovendien bestond er ten zuiden van het grote pand vermoedelijk ook 14e-eeuwse bebouwing en ook hier zou eventueel het refugiehuis gevestigd kunnen zijn.&lt;br&gt;In het oostelijke deel van het plangebied werden in de tweede helft van&lt;br&gt;de 15e eeuw twee panden gebouwd die gezien de locatie vermoedelijk&lt;br&gt;georiënteerd waren op de Binnendieze. Ten tijde van de bouw, of al eerder, was het plangebied vermoedelijk opgedeeld in verschillende percelen.&lt;br&gt;Over het verloop van de percelering in de 15e eeuw en later worden in de&lt;br&gt;rapportage verschillende reconstructies aangegeven.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Rond 1500 lijkt het plangebied duidelijk te zijn ingericht of heringericht en&lt;br&gt;werden er verschillende lange (tuin)muren aangelegd die vanaf de bebouwing aan de rooilijn richting het oosten liepen. Mogelijk vielen de activiteiten samen met de overdracht van (een deel van) het plangebied aan de abdij van Berne. Een deel van de 14e en 15-eeuwse gebouwen en (tuin)muren binnen het plangebied werden mogelijk al in de periode 1550-1600 afgebroken, waaronder het grote vroeg 14e-eeuwse pand aan de Sint Jorisstraat. Dat is 25 tot 75 jaar voordat het refugiehuis werd verkocht, in 1625. Het is dan ook mogelijk dat de Norbertijnen in de tweede helft van de 16e eeuw een nieuw refugiehuis aan de Sint Jorisstraat hebben gebouwd. Een ander deel van de laat-middeleeuwse&lt;br&gt;bebouwing werd gesloopt in de periode 1600-1650 en dit zou wél kunnen&lt;br&gt;samenhangen met de verkoop van het terrein in 1625.&lt;br&gt;De achterterreinen binnen het plangebied werden in de 17e en 18e eeuw nog steeds gebruikt. Een gebouw, een aantal keldertjes en een waterput dateren uit deze periode. Maar pas uit de tweede helft van de 18e eeuw en vooral uit de periode rond 1800 is er wat meer bebouwing bewaard. Vanaf deze periode raakte het plangebied grotendeels overbouwd met aanbouwen en een aantal grote loods-achtige gebouwen.&lt;br&gt;Vanaf het eind van de 19e eeuw kwam het hele plangebied langzaamaan&lt;br&gt;in bezit van de firma Lathouwers en dit is terug te zien in een deel van het&lt;br&gt;muurwerk dat over alle voormalige (vermoedelijke) perceelsgrenzen loopt. Uit deze periode dateren meerdere smeerkelders, waaronder een grote betegelde betonnen smeerput met twee ingebouwde trapjes.&lt;/p&gt;