DOI: 10.17026/ar/cvjzct
title: Archeologisch onderzoek Herenstraat-Weerdenburgselaan te Werkhoven, gemeente Bunnik (NH). Definitief onderzoek (DO).

description: In opdracht van Echtelt Realisatie B.V. heeft Sweco Nederland B.V. in april 2021 een opgraving variant archeologische begeleiding uitgevoerd in plangebied Herenstraat – Weerdenburgselaan te Werkhoven, gemeente Bunnik. Aanleiding was het uitgraven van een sloot en een 2m brede rioolsleuf door het plangebied. Omdat uit het vooronderzoek is gebleken dat hier sprake is van een behoudenswaardige vindplaats, zal de rest van het terrein – waar woningbouw zal gaan plaatsvinden – opgehoogd worden om deze archeologische resten in situ te beschermen.
Binnen het plangebied bevinden zich afzettingen van zowel de Werkhoven Stroomgordel als jongere afzettingen die samenhangen met de activiteit van de Kromme Rijn. Alleen in het noorden van werkputten 1 en 2 zijn oeverafzettingen van eerstgenoemde stroomgordel aangetroffen; elders waren deze grotendeels verspoeld en opgenomen in een pakket komklei-afzettingen. Dit pakket is met zekerheid toe te kennen aan de Kromme Rijn door de vondst van een vijgenpit in een macrobotanisch monster, afkomstig uit een organisch-rijke laag onderin een geul of, meer waarschijnlijk, een crevasse. Zoals uit voorgaand onderzoek is gebleken, bevinden zich binnen het plangebied meerdere sloten en greppels uit de Late Middeleeuwen A en B. De bredere sloten bevinden zich op een onderlinge afstand van circa 16 tot 20 meter; hiertussen bevinden zich vaak één of twee greppels met eenzelfde oriëntatie als de sloten. Duidelijke sporen van (huis)plattegronden ontbreken, maar wel werd een mogelijke hutkom ontdekt in het centrale deel van werkput 2. Aangezien de vondstdichtheid duidelijk toeneemt in oostelijke richting, en ook uit archeologisch onderzoek in de nabije omgeving blijkt dat de Herenstraat/Leemkolkweg de oude ontginningsas vormde, ligt het voor de hand dat eventuele bewoning zich langs deze weg heeft bevonden. De mogelijk oudste sporen betreffen één of meer rijen palen of staken, waarvan de functie onduidelijk is. Zij bevinden zich op de overgang van de oeverafzettingen van de Werkhoven Stroomgordel in het noorden naar de lagere, drassige zone ten zuiden hiervan. Opvallend is de vondst van ijzeroer en fulguriet in veel van deze sporen – dit zou er op kunnen wijzen dat zich een zgn. bliksembuis in deze omgeving heeft bevonden. Tijdens de opgraving zijn meerdere aanwijzingen voor metaalbewerking in deze omgeving aangetroffen, zoals resten van een mogelijke haardkuil, delen van een ovenwand, en gromp- en wolffragmenten. Onverwacht zijn binnen het plangebied resten van een loopgraaf en mangaten aangetroffen, die geen vondstmateriaal uit de Tweede Wereldoorlog bevatten en een homogene vulling hadden. Uit historische gegevens komt naar voren dat deze loopgraaf in de ochtend van 14 mei 1940 is gegraven en aan het eind van die dag weer verlaten is. Er hebben geen gevechtshandelingen plaatsgevonden. Het grootste deel van het aardewerk dateert uit de late 11e tot vroege 13e eeuw. Een deel van het vondstmateriaal kan al uit de 10e of vroegere 11e eeuw dateren, maar het ligt voor de hand om het ontstaan van de nederzetting te koppelen aan de afdamming van de Kromme Rijn in 1122. Uit het onderzoek blijkt dat het grootste deel van het plangebied zeer drassig was en met enige regelmatig overstroomde. Na de afdamming van de rivier konden de komkleigronden ten westen van de Herenstraat/Leemkolkweg veilig ontgonnen worden. Vanaf het begin van de 14e eeuw neemt de hoeveelheid vondstmateriaal sterk af binnen het plangebied, wat er op zou kunnen wijzen dat de bewoning ter plaatse ophield. De reden hiervoor is onduidelijk, maar dit zou kunnen samenhangen met de opkomst van het nabijgelegen kasteel Weerdenburg. 
Uit het onderzoek is duidelijk geworden dat de grenzen van de vindplaats niet zijn bereikt. Getuige archeologisch onderzoek en vondstmeldingen uit de omgeving loopt de laatmiddeleeuwse vindplaats door in zuidelijke richting langs de Herenstraat en de Leemkolkweg, die als laatmiddeleeuwse ontginningsas gezien kunnen worden. In het noorden sluit de vindplaats aan op de oudere dorpskern van Werkhoven. De westelijke begrenzing van de ontginningskavels is niet bereikt. Indien in deze zones bodemingrepen plaatsvinden, dient voorafgaand aan de ingrepen archeologisch onderzoek te worden uitgevoerd. De begrenzing van de sporen uit de Tweede Wereldoorlog is vooralsnog niet te geven; vermoedelijk strekken deze zich verder in zuidelijke richting uit richting de Hollendewagenweg waar een boomgaard heeft gelegen.