DOI: 10.17026/ar/pd1yaw
title: Herberg de Rode Leeuw (AAR136)
title: Inventariserend Veldonderzoek en Opgraving Sloterweg 711-715, Amsterdam (2021) AAR (Amsterdamse Archeologische Rapporten) 136, 2023

description: Op 4-7 januari 2021 is door Monumenten en Archeologie een inventariserend veldonderzoek (IVO) uitgevoerd op het perceel Sloterweg 711-715, Amsterdam stadsdeel Nieuw-West. Het veldonderzoek vond plaats in opdracht van Ingenieursbureau Amsterdam in het kader van de ontwikkeling van het terrein tot zelfbouwlocatie (Sloterweg locatie C), wat gepaard zou gaan met bodemverstoring. Vooraf gold een hoge archeologische verwachting voor het terrein, vanwege de middeleeuwse bewoningsgeschiedenis van de weg en het gebruik van het terrein als herbergcomplex in de vroegmoderne periode. De hoge verwachtingswaarde werd door het IVO bevestigd, waarna na besluit van het bevoegd gezag een opgraving volgde in de periode 17 januari – 1 februari. De vraagstelling van het IVO en de Opgraving zijn hier samengevoegd in de volgende vraagstukken:

1. De aanwezigheid van nader definieerbare archeologische overblijfselen, met name die van de 17de/18de-eeuwse herberg de Rode Leeuw met mogelijke middeleeuwse voorgangers in een terplichaam,
2. De stratigrafische en bouwhistorische relatie tussen het gesloopte laat 19de-eeuwse pand Sloterweg 711-715 en resten van de 17de/18de-eeuwse herberg,
3. De opbouw van de bodem tot op het natuurlijk veen, de contouren van het opgehoogde areaal,
4. De datering of looptijd van de archeologische vondsten en de vondsttypen of vondstcategorieën waartoe zij behoren, met aandacht voor eventuele indicatoren voor een herberg-context
5. De relatie van de eventuele middeleeuwse terp met vergelijkbare vindplaatsen uit dezelfde periode in Waterland en Amstelland,
6. De aanwezigheid van afvallagen. Eventueel aanwezig afval vormt een bruikbare dataset over de materiële cultuur als neerslag van sociaaleconomische ontwikkelingen door de eeuwen heen.

Het IVO voorzag in de aanleg van twee proefsleuven (werkputten 1 en 2 – respectievelijk 13,5 x 1,5 m en 21,75 x 1,5 m) die haaks op elkaar werden geplaatst op de verwachte locatie van het herbergterrein. Als maximale ontgravingsdiepte gold het bovenste niveau met archeologische sporen. In werkput 1, nabij de kruising met werkput 2 is plaatselijk verder verdiept tot op de natuurlijke bodem (zie profielen 2 en 3), om inzicht te krijgen in de diepte en opbouw van archeologische lagen. De aansluitend aan het IVO uitgevoerde opgraving richtte zich op het terrein waarbinnen op basis van het IVO archeologische (bouw)sporen te verwachten waren. Door de aanleg van werkputten 3 t/m 5 ontstond een rechthoek van ca. 18 x 14 m, die vrijwel vlakdekkend is opgegraven.

Het veldonderzoek heeft informatie opgeleverd over de inrichting en het gebruik van het herberg- en stalcomplex vanaf de late 16de eeuw tot en met de late 19de eeuw. In de tweede helft van de 16de eeuw werd het plaatselijke veenweidegebied bouwrijp gemaakt. Dit gebeurde door plaatsing van een rietmat en het ophogen van het terrein met voornamelijk klei, veen en afval. In deze periode verrees op ruim 15 m parallel aan de Sloterweg de eerste bebouwing, in de vorm van een rechthoekig gebouw van ca. 3 x 6 m. Op funderingsniveau bestond het gebouw uit brede liggende planken met daarop houten balken en liggers. Deze eerste fase van bebouwing werd omstreeks 1600 afgesloten met een brandlaag.

In de eerste helft van de 17de eeuw volgden grootschaliger ophogingen van het terrein met klei, veen en afval. De bestaande bebouwing werd uitgebreid, waardoor twee rechthoekige panden van 11 x 6,75 m tot stand kwamen, gelegen haaks op de Sloterweg. Beide zijn archeologisch gedateerd in het tweede kwart van de 17de eeuw. Het westelijke gebouw had mogelijk een tweede bouwdeel parallel aan de weg. Deze hoofdopzet is herkenbaar op de kaarten van Cornelis Koel (1675) en kaart 29 uit het kaartboek C van het Burgerweeshuis (1687). Het daarop afgebeelde complex is aangeduid als de ‘de Ro(o) Leeuw’. De Rode Leeuw was een historisch bekende plattelandsherberg, waarvan de eerste vermelding teruggaat tot 1635 (vraag 1) en die door Claes Jansz Visscher (1587-1652) op een van zijn wandelingen door het buitengebied van Amsterdam werd getekend. Gelet op de inrichting van het complex is de identificatie van de vindplaats als deze historische herberg zo goed als zeker (vraag 1).

Het oostelijke van de twee gebouwen betrof een uitbreiding van de 16de-eeuwse bouwfase. De fundering van het nieuwe, noordelijke deel bestond uit op dunne houten paaltjes geplaatste houten planken. Aan het gebouw werd in de tweede helft van de 17de eeuw een waterput en later een rechthoekige bak met onbekende functie toegevoegd. De noordgevel werd onderbroken door een afvalput met resten van huishoudelijk afval uit de periode 1625-1700. Vergeleken met het afval van dranklokaal het Momhuis en andere Amsterdamse beerputten valt het hogere aandeel kookgerei en lagere aandeel drankgerei op. Verder bleek luxere waar als faience in de plattelandsherberg grotendeels te hebben ontbroken. Een uitzondering was het glaswerk, dat tot het duurdere segment behoorde – al zijn slechts enkele stukken bewaard gebleven. Een afvalstort op het achterterrein van het pand vertoonde een vergelijkbaar eenvoudig beeld. Duidelijke indicatoren voor een gebruik als herberg ontbraken in het glas en keramiekspectrum.

Het westelijke gebouw was gebouwd op een concentratie houtafval, waarvan onzeker is of deze verband houdt met de 16de- of 17de-eeuwse fase van het complex. Het gebouw vertoonde dezelfde funderingswijze als de uitbouw van het oostelijke gebouw: een dubbele rij dunne houten paaltjes met planken. In tegenstelling tot het oostelijke gebouw waren hier wel resten van de stenen opbouw bewaard gebleven, als ook een centrale steviger onderheide (brand)muur met haardplaatsen aan weerszijden. Rondom de haardplaatsen lag een gelaagd pakket zand met vondsten, waaronder rookpijpen, enkele muntjes en een dobbelsteen – kleine voorwerpen die tussen de (veronderstelde) plankenvloer door konden vallen. 17de-eeuws bouwkeramisch afval in de afdekkende slooplaag geeft een indruk van de beeldtaal dat binnen het complex werd toegepast: waaronder vooral fruit- en bloemmotieven in het westelijke pand en dierentaferelen in het oostelijke gebouw.

De vindplaats heeft een relatief grote hoeveelheid rookpijpen opgeleverd, corresponderend met het gebruik als herberg – een plek waar in de regel flink gerookt werd. Uit de datering van alle rookpijpen van de vindplaats tezamen kan worden afgeleid dat vrijwel alle ‘rookactiviteit’ plaatsvond in de periode tussen ca. 1600 en 1690, met een duidelijke piek in het tweede kwart van de 17de eeuw. Het abrupte einde van de rookactiviteit correspondeert met het einde van het historisch gebruik van de herberg: in de late 17de eeuw of vroege 18de eeuw werd het gebouw opgenomen in de hofstede Zuidermeer. De laatste vermelding van de Rode Leeuw betreft verkoop van een huis en erf ‘vanouds genaamt de Roode Leeuw’ in 1711. De naam Rode Leeuw verhuisde naar een nieuw drankhuis (het ‘Dronkemanshuisje’) verderop aan de Sloterweg, ter hoogte van het huidige IBM-gebouw. In deze periode werd het westelijke gebouw afgebroken en de waterput gedempt.

In de late 18de eeuw werd dwars door de (gesloopte) voorgevel van het oostelijke gebouw een nieuwe waterput aangelegd. Het zuidelijk deel van dit gebouw werd voorzien van een nieuwe fundering die bestond uit hergebruikte dakpannen en bakstenen, gelet op het type mogelijk afkomstig van de eerdere herbergbebouwing. Het resulteerde in een gebouw van ruwweg 9,30 bij 7 m met het rechthoekige bouwwerk dat op het kadastrale minuutplan van 1832 is afgebeeld en dat destijds in gebruik was als stal. Uit deze fase, tussen 1700 en 1850, dateren twee afvalputten, waarvan een met een kleine hoeveelheid botten van schapen/geiten, die hier kennelijk werden gehouden.
In 1873-74 liet de toenmalige eigenaar van het terrein de resterende bebouwing op het terrein slopen en vervangen door drie landarbeiderswoningen onder één dak. Hoewel de resten van deze gebouwtjes voorafgaand aan het veldonderzoek reeds waren gesloopt bleken er ook archeologisch geen aanwijzingen voor een bouwkundige relatie tussen de drie woningen en de oude herberg of daaropvolgende stal. Wel gerelateerd aan de landarbeiderswoningen was een laat 19de-eeuwse/vroeg 20ste-eeuwse afvalstort in een gemetselde bak op het achterterrein. Hier onder waren enkele beeldjes van biscuitporselein die goed vallen te plaatsen in het van oudsher katholieke milieu van de tuinders aan de Sloterweg.
description: Amsterdamse Archeologische Rapporten