DOI: 10.14457/tu.the.2021.854
title: ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงคราม

description: การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาคุณลักษณะเฉพาะทางกายภาพ ลักษณะทางสังคม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจที่มีผลต่อภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงคราม เงื่อนไขที่มีผลต่อความแตกต่างทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงคราม รวมถึงสรุปบริบททางภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงคราม โดยในการวิจัยนี้ได้ประยุกต์ใช้แนวคิดหลักเกี่ยวกับภูมิทัศน์วัฒนธรรม ได้แก่ ความเป็นมา และพัฒนาการทางแนวคิดทฤษฎีภูมิทัศน์วัฒนธรรม ซึ่งประยุกต์ระเบียบวิธีการวิจัยของทฤษฎีทางสัณฐานทางวิทยากับศาสตร์ทางภูมิศาสตร์ มานุษยวิทยา และการออกแบบ การรับรู้ทางภูมิทัศน์ ร่วมกับแนวคิดเกี่ยวกับรูปแบบการตั้งถิ่นฐาน วัฒนธรรม ระบบกิจกรรม และการใช้พื้นที่ นำมาสู่การสร้างกรอบแนวคิดในการวิจัยที่อธิบายถึงภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงคราม การออกแบบการวิจัยได้จำแนกออกเป็น 3 ส่วนหลัก ประกอบด้วย ส่วนที่ 1 การศึกษาคุณลักษณะทางกายภาพ เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม รวมถึงแผนและนโยบายที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์ การฟื้นฟู และการพัฒนาของพื้นที่จังหวัดสมุทรสงคราม ซึ่งเป็นการวิเคราะห์ข้อมูลในระดับพื้นที่กว้างหรือระดับพื้นที่จังหวัดสมุทรสงคราม โดยอาศัยการทบทวนวรรณกรรมและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องของข้อมูลทุติยภูมิ ร่วมกับการวิเคราะห์ด้วยเทคนิคการซ้อนทับแผนที่ แผนที่โบราณ ภาพถ่ายทางอากาศและภาพเก่า เพื่อค้นหาตำแหน่งที่ตั้งของชุมชนดั้งเดิม ตลอดจนการสัมภาษณ์โดยทั่วไป ส่วนที่ 2 การศึกษาในเชิงลึกหรือในระดับพื้นที่เฉพาะ เกี่ยวกับคุณลักษณะเฉพาะ ความแตกต่าง และเงื่อนไขที่มีผลต่อความแตกต่างทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมกรณีศึกษา ได้แก่ กลุ่มภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทสวนยกร่องไม้ผลแบบผสม คือ ชุมชนคลองแควอ้อม กลุ่มภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทสวนยกร่องมะพร้าวแบบผสม คือ ชุมชนบางนางลี่ และกลุ่มภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทนาเกลือ คือ ชุมชนบางแก้ว โดยอาศัยการวิเคราะห์ข้อมูลของชุมชนดั้งเดิมกรณีศึกษาจากการทบทวนวรรณกรรมและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสำรวจพื้นที่ การวิเคราะห์แผนที่ ภาพถ่ายทางอากาศ การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตการณ์แบบไม่มีส่วนร่วม และส่วนที่ 3 การสรุปผลการวิจัยจากประเด็นสำคัญที่ค้นพบในการวิจัย ข้อสรุปในเชิงแนวคิดทฤษฎี และข้อเสนอแนะเชิงนโยบายจากการวิจัย ผลจากการวิจัยพบว่า ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมจังหวัดสมุทรสงครามเกิดขึ้นจากเงื่อนไขด้านที่ตั้งทางภูมิศาสตร์และระบบนิเวศสามน้ำ ทั้งระบบนิเวศน้ำจืด ระบบนิเวศน้ำกร่อย และระบบนิเวศน้ำเค็ม ทำให้เกิดการเลือกที่ตั้งถิ่นฐาน การตั้งหลักแหล่งที่อยู่อาศัย และการใช้พื้นที่เพื่อทำมาหากิน โดยที่มนุษย์เป็นองค์ประกอบสำคัญในระบบที่ทำหน้าที่เป็นผู้กระทำต่อพื้นที่ทางธรรมชาติและระบบนิเวศ ในรูปแบบของการดำเนินชีวิต บทบาททางวัฒนธรรม โลกทัศน์ ความเชื่อ และความต้องการของคนในพื้นที่ ซึ่งถือเป็นเงื่อนไขทางด้านการใช้พื้นที่ และระบบกิจกรรม จนเกิดเป็นปรากฏการณ์ทางภูมิทัศน์วัฒนธรรม โดยพื้นที่ทางธรรมชาติและระบบนิเวศสามน้ำเป็นเงื่อนไขพื้นฐานสำคัญที่กำหนดผลลัพธ์ทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในจังหวัดสมุทรสงคราม ได้แก่ ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทสวนยกร่องไม้ผลแบบผสม ภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทสวนยกร่องมะพร้าวแบบผสม และภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในบริบทนาเกลือ ซึ่งคุณลักษณะเฉพาะดังกล่าวมีเงื่อนไขหรือปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อความแตกต่างทางภูมิทัศน์วัฒนธรรม คือ 1) เงื่อนไขทางด้านพื้นที่ 2) เงื่อนไขทางเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม และ 3) เงื่อนไขทางการพัฒนา ที่สามารถสร้างความรู้ความเข้าใจอันนำไปสู่การบริหารจัดการภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิมในเชิงอนุรักษ์ หรือเพื่อส่งเสริมให้เกิดประโยชน์อย่างสมดุล ดังนั้นเงื่อนไขที่ตั้งทางภูมิศาสตร์และระบบนิเวศสามน้ำที่มีความแตกต่างกันส่งผลให้เกิดความหลากหลายทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนดั้งเดิม ร่วมกับเงื่อนไขทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม และเงื่อนไขทางด้านการพัฒนา