DOI: 10.17026/dans-zga-revy
title: Bestemmingsplannen Empel, Deuteren en De Rietvelden-De Vutter (BABP-1)
title: Archeologisch vooronderzoek: een bureau- en inventariserend veldonderzoek (verkennende fase)

description: &lt;p&gt;HERTO&lt;br&gt;In opdracht van de gemeente 's-Hertogenbosch heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in fe-bruari 2011 een bureau- en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in verband met de actuali-sering van de bestemmingsplannen Empel, Deuteren en De Rietvelden-De Vutter in de gemeente 's-Hertogenbosch. Doel van dit onderzoek was allereerst het middels een bureauonderzoek ver-werven van informatie over bekende en te verwachten archeologische waarden teneinde een gespecificeerde verwachting op te stellen. Het doel van het veldonderzoek was vervolgens die verwachting te toetsen. Op basis van de onderzoeksresultaten is vervolgens een advies met betrekking tot de omgang met archeologie in de bestemmingsplangebieden gegeven.&lt;br&gt;Het plan van aanpak voor het onderzoek is opgesteld door de gemeente ’s-Hertogenbosch, afde-ling SO/BAM. Geomorfologische informatie over de bebouwde gebieden komt voor een groot deel van de kaart van landschappelijke eenheden van ’s-Hertogenbosch, behorende bij de ver-wachtingskaart van de gemeente (Boshoven & Van Genabeek, 2008). Het veldonderzoek diende een eerste indruk te geven van de omvang, ligging en gaafheid van de geomorfologische eenhe-den op deze kaart. De toegepaste methode voor het veldonderzoek (beperkt verkennend boor-onderzoek) is echter niet geschikt om de gaafheid van de bodem in het hele bestemmingsplan-gebied te onderzoeken. Daarom wordt in de aanbevelingen geadviseerd om in de nog niet mid-dels boringen onderzochte delen een aanvullend verkennend booronderzoek te laten uitvoeren in zones met een middelhoge en hoge archeologische verwachting.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Empel&lt;br&gt;In de bebouwde kom van Empel staat op de kaart van landschappelijke eenheden een dekzand-rug aangegeven, waardoor hier een hoge archeologische verwachting geldt. Tijdens het veldwerk (boringen) is de dekzandrug aangetroffen, waardoor de hoge archeologische verwachting voor de omgeving van de boorraai gehandhaafd kan blijven. Omdat de bodem onder een ophogings-pakket redelijk intact is, zijn eventuele vindplaatsen waarschijnlijk goed bewaard gebleven. De top van de dekzandrug is mogelijk afgetopt, maar dit is niet met zekerheid te zeggen. Indien in de toekomst bodemingrepen binnen het bestemmingsplangebied plaatsvinden, dan dient eerst door middel van een verkennend booronderzoek de gaafheid van de bodem of de dikte van de ophoging vastgesteld te worden, om te bepalen of de bodemingrepen bedreigend zijn voor even-tuele vindplaatsen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Deuteren&lt;br&gt;Ook in bestemmingsplangebied Deuteren staat op de kaart van landschappelijke eenheden een dekzandrug aangegeven. Het bureauonderzoek heeft de verwachting echter niet kunnen bevesti-gen. Ook tijdens het veldonderzoek is in de boorraaien geen dekzandrug aangetroffen. Alleen in de twee meest zuidelijke boringen is mogelijk de voet van een dekzandrug aangetroffen. In de overige boringen was sprake van een relatief natte dekzandvlakte, waarop in het Holoceen nog klei- en veenlagen zijn afgezet. Vanwege het ontbreken van een dekzandrug, en de relatief natte omstandigheden die in het plangebied overheersten, worden geen archeologische resten ver-wacht. De hoge archeologische verwachting van de gemeentelijke verwachtingskaart kan voor de omgeving van de boorraaien dan ook naar laag bijgesteld worden. Een uitzondering hierop vormt het uiterste westen van het bestemmingsplangebied, waar mogelijk resten van een verdedigings-linie uit 1629 kunnen worden aangetroffen. De locatie van de linie staat aangegeven op de ge-meentelijke archeologische verwachtingskaart. Indien in de toekomst hier bodemingrepen plaatsvinden, dan dient eerst door middel van een verkennend booronderzoek te worden vastge-steld of de bodemopbouw intact is, en de ingreep bedreigend is voor eventuele archeologische resten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De Rietvelden-De Vutter&lt;br&gt;Op industrieterreinen De Vutter en De Rietvelden staat op de kaart van landschappelijke eenhe-den een dekzandrug afgedekt met oeverwalafzettingen aangegeven. Uit het bureauonderzoek is gebleken dat het industrieterrein De Vutter hoger gelegen is dan De Rietvelden, waardoor hier inderdaad mogelijk sprake is van een dekzandrug en oeverwalafzettingen. Het veldonderzoek heeft dit vermoeden voor een groot deel bevestigd. Veruit het grootste deel van industrieterrein De Vutter is gelegen op de flank van een hoge dekzandrug, afgedekt met oeverwalafzettingen. Alleen in het uiterste (zuid-)westen is een restgeulvulling aangetroffen. Voor dit deel kan de ar-cheologische verwachting naar laag bijgesteld worden. Voor het overige deel van industrieterrein De Vutter blijft de hoge verwachting van de gemeentelijke archeologische verwachtingskaart gehandhaafd. Indien op industrieterrein De Vutter bodemingrepen plaatsvinden dieper dan 0,7 m -Mv, worden mogelijk archeologische resten bedreigd. Door middel van een verkennend booron-derzoek dient in dat geval te worden vastgesteld of de bodemopbouw al dan niet intact is.&lt;br&gt;Te industrieterrein De Rietvelden werden de verwachte dekzandrug en oeverwalafzettingen niet aangetroffen. Vanwege de relatief natte omstandigheden die hier overheersten, was dit gebied waarschijnlijk geen aantrekkelijke vestigingslocatie. Bodemingrepen hebben in het grootste deel van industrieterrein De Rietvelden dan ook geen gevolgen voor de archeologie. Een uitzondering hierop vormen enkele locaties langs de Dieze, waar mogelijk resten van rosmolens en/of sluizen liggen en de Bossche Sloot, die tijdens het beleg van 1629 in gebruik was als verdedigingslinie. De locatie van de molens, sluizen en verdelingslinie staat aangegeven op de archeologische verwachtingskaart, en de hoge archeologische verwachting blijft hier gelden. Indien op de loca-ties van deze historische elementen bodemingrepen plaatsvinden, dan dient door middel van een verkennend booronderzoek te worden vastgesteld of de bodemopbouw intact is en de resten door de voorgenomen ingrepen verstoord raken.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;HERTO2&lt;br&gt;In opdracht van de gemeente 's-Hertogenbosch heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in maart 2011 een bureau- en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in verband met de actuali-sering van de bestemmingsplannen Buitengebied Noord-Kloosterstraat, Coudewater en Paleis-kwartier in de gemeente 's-Hertogenbosch. Doel van dit onderzoek was allereerst het middels een bureauonderzoek verwerven van informatie over bekende en te verwachten archeologische waarden teneinde een gespecificeerde verwachting op te stellen. Het doel van het veldonder-zoek was vervolgens die verwachting te toetsen. Op basis van de onderzoeksresultaten is een advies met betrekking tot de omgang met archeologie in de bestemmingsplangebieden gegeven.&lt;br&gt;Het plan van aanpak voor het onderzoek is opgesteld door de gemeente ’s-Hertogenbosch, afde-ling SO/BAM. Geomorfologische informatie over de bebouwde gebieden komt voor een groot deel van de kaart van landschappelijke eenheden van ’s-Hertogenbosch, behorende bij de ver-wachtingskaart van de gemeente (Boshoven & Van Genabeek, 2008). Voor de niet-gekarteerde gebieden is deze kaart grotendeels gebaseerd op de gedetailleerde bodemkaart van de Maas-kant (Van Diepen, 1952). Het veldonderzoek diende een eerste indruk te geven van de omvang, ligging en gaafheid van de geomorfologische eenheden op deze kaart. De toegepaste methode voor het veldonderzoek (beperkt verkennend booronderzoek) is echter niet geschikt om de gaaf-heid van de bodem in het hele bestemmingsplangebied te bepalen. Daarom wordt in de aanbe-velingen geadviseerd om in de nog niet middels boringen onderzochte delen een aanvullend verkennend booronderzoek te laten uitvoeren in zones met een middelhoge en hoge archeologi-sche verwachting.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Buitengebied Noord-Kloosterstraat&lt;br&gt;Het zuidelijk deel van Buitengebied Noord-Kloosterstraat heeft een middelhoge tot hoge archeo-logische verwachting vanwege de aanwezigheid dekzandruggen en dekzandwelvingen, die soms afgedekt zijn met komklei. Tijdens het veldonderzoek is gebleken dat de middelhoge en hoge archeologische verwachting voor dekzandruggen en dekzandwelvingen, die niet afgedekt zijn met komklei, juist is. In de boringen zijn geen grote verstoringen ten gevolge van de ruilverkave-ling aangetroffen. De bouwvoor heeft een normale dikte van 0,3 m tot 0,4 m. In de gevallen waarin onder de bouwvoor een verstoord pakket werd aangetroffen, was dit perceelsgebonden, en niet het gevolg van de ruilverkaveling. Onder de komafzettingen werd in de top van het dek-zand regelmatig een begraven A-horizont aangetroffen. Podzolering heeft voorafgaand aan de afzetting van de komklei echter niet plaatsgevonden, wat erop wijst dat ook reeds voor de afzet-ting van de komklei relatief natte omstandigheden in het gebied overheersten, waardoor deze plekken geen aantrekkelijke vestigingslocatie vormden. De middelhoge archeologische verwach-ting voor dekzandwelvingen afgedekt met komklei kan daarom naar laag worden bijgesteld. Voor dekzandwelvingen die niet zijn afgedekt met komklei blijft de middelhoge verwachting wel gel-den. Voor dekzandruggen blijft de hoge archeologische verwachting gelden. Indien in bestem-mingsplan Buiengebied Noord-Kloosterstraat bodemingrepen plaatsvinden, dan dient eerst door middel van een verkennend booronderzoek te worden vastgesteld of de bodemopbouw intact is, en of de ingreep bedreigend is voor eventuele archeologische resten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Coudewater&lt;br&gt;Op de locatie van de boorraai te Coudewater staat op de kaart van landschappelijke eenheden in het noordelijk deel stuifzand aangegeven. In het zuidelijk deel, op het terrein van het psychia-trisch ziekenhuis, staan dekzandwelvingen aangegeven. Dit is tijdens het veldonderzoek beves-tigd. In het noordelijk deel is stuifzand aangetroffen, dat in één boring nog een podzolprofiel heeft afgedekt. Op het terrein van het psychiatrisch ziekenhuis heeft voorafgaand aan de bouw ophoging met zand plaatsgevonden. Onder de ophoging werd een afgedekte bouwvoor aange-troffen, die meteen op de C-horizont lag. Onder de afgedekte bouwvoor zijn geen aanwijzingen voor een hoge grondwaterspiegel aangetroffen, waardoor de middelhoge verwachting zoals aan-gegeven op de archeologische verwachtingskaart gehandhaafd kan blijven. Vanwege de opho-ging op het terrein van het ziekenhuis hebben bodemingrepen tot 0,5 m -Mv geen gevolgen voor archeologie. Indien hier echter bodemverstorende activiteiten dieper dan 0,5 m -Mv gepland zijn, dan dient op voorhand een verkennend booronderzoek te worden uitgevoerd om de dikte van de ophoging en de gaafheid van de afgedekte bodem te bepalen om zo vast te stellen of de geplan-de ingrepen gevolgen hebben voor eventuele archeologische resten.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Paleiskwartier&lt;br&gt;Te Paleiskwartier staat op de kaart van landschappelijke eenheden een dekzandrug aangege-ven, waardoor hier een hoge archeologische verwachting geldt. Tijdens het booronderzoek is geen dekzandrug aangetroffen. In één boring zijn oeverwalafzettingen aangetroffen, 50 m zuide-lijk hiervan is een kleine geul aangetroffen. De meest zuidelijke boring kon vanwege een puin-laag niet tot de gewenste diepte gezet worden. In alle boringen is een ophogingspakket met een dikte van 2 m aanwezig. Hoewel de dekzandrug niet is aangetroffen, hebben de oeverwalafzet-tingen mogelijk een aantrekkelijke vestigingslocatie gevormd. Bovendien zou de boorraai volgens de kaart van landschappelijke eenheden in een hoek van de dekzandrug gezet zijn. Het is daar-om niet uitgesloten dat de dekzandrug verder naar het zuiden of oosten ligt. Bovendien kunnen in het noorden van het bestemmingsplangebied nog resten van verdedigingslinies van het beleg van 1629 worden aangetroffen. De hoge archeologische verwachting zoals aangegeven op de verwachtingskaart blijft daarom gelden. Het hele gebied is waarschijnlijk 2 m opgehoogd. Indien in gebieden met een middelhoge en hoge archeologische verwachting bodemingrepen dieper dan 2 m -Mv plaatsvinden, dan dient voorafgaand aan de werkzaamheden een verkennend boor-onderzoek te worden uitgevoerd, waarbij de aanwezigheid van de dekzandrug of oeverwalafzet-tingen en de intactheid daarvan dient te worden vastgesteld.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;HERTO3&lt;br&gt;In opdracht van de gemeente 's-Hertogenbosch heeft RAAP Archeologisch Adviesbureau in maart 2011 een bureau- en inventariserend veldonderzoek uitgevoerd in verband met de actuali-sering van de bestemmingsplannen Noord en Soetelieve in de gemeente 's-Hertogenbosch. Doel van dit onderzoek was allereerst het middels een bureauonderzoek verwerven van informatie over bekende en te verwachten archeologische waarden teneinde een gespecificeerde verwach-ting op te stellen. Het doel van het veldonderzoek was vervolgens die verwachting te toetsen. Op basis van de onderzoeksresultaten is een advies met betrekking tot de omgang met archeologie in de bestemmingsplangebieden gegeven.&lt;br&gt;Het plan van aanpak voor het onderzoek is opgesteld door de gemeente ’s-Hertogenbosch, afde-ling SO/BAM. Geomorfologische informatie over de bebouwde gebieden komt voor een groot deel van de kaart van landschappelijke eenheden van ’s-Hertogenbosch, behorende bij de ver-wachtingskaart van de gemeente (Boshoven & Van Genabeek, 2008). Het veldonderzoek diende om een eerste indruk te geven van de omvang, ligging en gaafheid van de geomorfologische eenheden op deze kaart. De toegepaste methode voor het veldonderzoek (beperkt verkennend booronderzoek) is echter niet geschikt om de gaafheid van de bodem in het hele bestem-mingsplangebied te bepalen. Daarom wordt in de aanbevelingen geadviseerd om in de nog niet middels boringen onderzochte delen een aanvullend verkennend booronderzoek te laten uitvoe-ren in zones met een middelhoge en hoge archeologische verwachting.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Noord&lt;br&gt;In bestemmingsplangebied Noord zijn diverse afzettingen aanwezig. Voor dekzandruggen en oeverwallen geldt een hoge archeologische verwachting. De aanleg van de woonwijk en bijbeho-rende infrastructuur heeft tot gedeeltelijke verstoring hiervan geleid. Alleen binnen natuurgebied Heinis werd in enkele boringen een restant van een intacte bodem waargenomen. Langs de dijk Orthen-Herven-Heinis-Rosmalen hebben dijkdoorbraken tot verspoeling van de dekzandrug ge-leid, waarbij vindplaatsen ouder dan de Late Middeleeuwen verdwenen zijn. Omdat in de woon-wijk op dekzandruggen gedeeltelijk sprake is van ophoging, is moeilijk aan te geven hoe sterk de dekzandruggen verstoord zijn. Indien op locaties met oeverwalafzettingen en dekzandruggen bodemingrepen gepland zijn, dan dient voorafgaand hieraan de gaafheid van het bodemprofiel en eventueel de dikte van de ophoging door middel van een verkennend booronderzoek bepaald te worden.&lt;br&gt;Voor dekzandwelvingen, al dan niet afgedekt met komklei, geldt een middelhoge archeologische verwachting. Tijdens het booronderzoek zijn hier geen verstoorde profielen aangetroffen: onder de komklei bleek in alle boringen zelfs sprake van een intact podzolprofiel (veldpodzol). Vóór de afzetting van de komklei hebben de welvingen dan mogelijk ook een aantrekkelijke vestigingslo-catie gevormd. Uit de boringen is gebleken dat het archeologisch interessante niveau bij de dek-zandwelvingen ongestoord is gebleven. Toch kan de aanleg van de wijk plaatselijk tot aanzienlij-ke verstoring van het bodemprofiel hebben geleid. Daarom dient in gebieden met dekzandwel-vingen voorafgaand aan bodemingrepen een verkennend booronderzoek plaats te vinden, om de gaafheid van het bodemprofiel en de dikte van het afdekkend pakket (komklei) of ophoging te bepalen.&lt;br&gt;Langs de dijk Orthen-Herven-Heinis-Rosmalen liggen plaatselijk dijkdoorbraakafzettingen. Deze afzettingen hebben een middelhoge verwachting voor vindplaatsen uit de Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd, met name als deze nabij historische bewoningskernen langs de dijk gelegen zijn. Bovendien kunnen langs de dijk resten van verdedigingswerken van het beleg van 1629 aanwe-zig zijn. Indien op deze afzettingen bodemingrepen plaatsvinden, dan dient eerst door middel van een booronderzoek de gaafheid van de bodem vastgesteld te worden.&lt;br&gt;Daarnaast komen nog dekzandvlaktes, geulen, komgebieden en laagtes met veen voor binnen bestemmingsplan Noord. Hiervoor geldt een lage archeologische verwachting, waardoor bo-demingrepen hier geen gevolgen hebben voor de archeologie. Wel kunnen in geulen en gebie-den met veen goed geconserveerde paleo-ecologische resten voorkomen, die een landschapsre-constructie mogelijk maken.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Soetelieve&lt;br&gt;Te Soetelieve ligt een dekzandrug, waarvoor in principe een hoge archeologische verwachting geldt. Tijdens het booronderzoek werd de dekzandrug maar in één boring aangetroffen. Omdat slechts één boring in de dekzandrug gezet is, kan geen goede inschatting gemaakt worden van de gaafheid hiervan. In de oorspronkelijk lager gelegen delen van Soetelieve lijkt sprake van een ophogingspakket (0,6 tot 1,15 m dik), maar dit is op de rug niet aangetroffen. De aanleg van het industrieterrein kan tot een (aanzienlijke) verstoring van de dekzandruggen hebben geleid. Om-dat dit niet zeker is, dient voorafgaand aan bodemingrepen op dekzandruggen (hoge verwach-ting) en dekzandwelvingen (middelhoge verwachting) een verkennend booronderzoek plaats te vinden om de gaafheid van de bodem te bepalen en eventueel de dikte van de ophoging te bepa-len.&lt;br&gt;Het overige deel van bestemmingsplangebied Soetelieve bestaat uit een laaggelegen dekzand-vlakte. Hier geld een lage archeologische verwachting, waardoor eventuele bodemingrepen geen gevolgen hebben voor de archeologie.&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Bestemmingsplannen Buitengebied Noord-Kloosterstraat, Coudewater en Paleiskwartier (BABP-2)&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;Bestemmingsplannen Noord en Soetelieve(BABP-3), gemeente 's Hertogenbosch&lt;/p&gt;
description: &lt;p&gt;HERTO; HERTO2; HERTO3&lt;/p&gt;
description: Date: 2011-02-07