DOI: 10.14457/tu.the.2018.1376
title: การศึกษาการให้ความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาอย่างเป็นทางการ (ODA) ของญี่ปุ่นจากมุมมองของประเทศผู้รับ: กรณีศึกษาโครงการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลของประเทศไทย

description: งานวิจัยฉบับนี้ศึกษาเกี่ยวกับบริบทของการให้ความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาอย่างเป็นทางการ (ODA) ของญี่ปุ่นในมุมมองของประเทศไทยในฐานะผู้รับความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาในโครงการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางในเขตกรุงเทพฯ และปริมณฑล โดยญี่ปุ่นให้การสนับสนุนเงินกู้ในโครงการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางฯ อย่างต่อเนื่อง ซึ่งแสดงให้เห็นถึงนัยยะที่สำคัญของความสัมพันธ์อันดีระหว่างรัฐบาลญี่ปุ่นและรัฐบาลไทยในการส่งเสริมความร่วมมือเพื่อการพัฒนาร่วมกัน แต่ทั้งนี้ บทบาทการเป็นประเทศผู้ให้เดิม (Traditional Donors) ของญี่ปุ่นกำลังถูกท้าทายจากตัวแสดงที่เป็นผู้ให้รายใหม่ (Emerging Donors) ที่กำลังกลายเป็นผู้มีอิทธิพลที่มีบทบาทและเป็นทางเลือกของแหล่งเงินกู้ที่ทรงอิทธิพลในการเป็นผู้ให้ความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาแก่กลุ่มประเทศกำลังพัฒนาในเอเชียเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ โดยใช้วิธีดำเนินการใหม่ๆ ในการให้ความช่วยเหลือที่มีเอกลักษณ์ที่น่าสนใจและแตกต่างจากกลุ่มผู้ให้เดิม (Traditional Donors) ในงานวิจัยนี้ได้ทำการรวบรวมข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เชิงลึกจาก 4 หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการรับความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาอย่างเป็นทางการจากญี่ปุ่น ได้แก่ สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) สำนักบริหารหนี้สาธารณะ (สบน.)สำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) และการรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย (รฟม.) ซึ่งจากการศึกษาตามกรอบงานวิจัยพบว่าหน่วยงานที่เกี่ยวกับทั้ง 4 หน่วยงานมีการแบ่งบทบาทและหน้าที่อย่างชัดเจนในฐานะที่เป็นหน่วยงานผู้กำหนดนโยบายและหน่วยงานผู้ปฏิบัติตามนโยบายในกระบวนการรับความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาจากญี่ปุ่น ซึ่งเป็นทุกหน่วยงานจะดำเนินการตามกฎ ระเบียบ ขั้นตอนที่กำหนดไว้อย่างชัดเจน ในขณะเดียวกันก็พบความสัมพันธ์ของทุกหน่วยงานที่ดำเนินงานเชื่อมโยงสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน ซึ่งทำให้เกิดกระบวนการในการตรวจสอบการทำงานซึ่งกันและกันอย่างเป็นระบบ ประกอบกับในกระบวนการตัดสินใจรับความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาจากญี่ปุ่นมีปัจจัยทั้งปัจจัยภายในและภายนอกที่เกี่ยวข้องกับหน่วยงานผู้กำหนดนโยบายในการตัดสินใจรับความช่วยเหลือจากญี่ปุ่นมากกว่าแหล่งเงินกู้อื่น เนื่องจากปัจจัยที่สำคัญที่เกี่ยวกับเงื่อนไขในการให้กู้ของญี่ปุ่นที่เอื้อประโยชน์สูงสุดต่อการพัฒนาประเทศไทยมากกว่าเงินกู้จากแหล่งอื่น ประกอบกับกระบวนการในการดำเนินงานที่เป็นขั้นตอนที่ชัดเจน ปฏิบัติตามกฎ ระเบียบ ข้อบังคับและดำเนินการอย่างเป็นทางการสอดคล้องกับกระบวนการดำเนินงานของไทยรวมถึงการถ่ายทอดองค์ความรู้ ประสบการณ์และเทคโนโลยีขั้นสูงให้กับประเทศไทยเป็นอย่างดี แต่ทั้งนี้ การรับความช่วยเหลือในลักษณะเงินกู้จากญี่ปุ่นก็มีข้อจำกัดและผลกระทบในด้านความเสี่ยงต่อการเปลี่ยนแปลงอัตราการแลกเปลี่ยนของค่าเงินในการกู้เงินและชำระหนี้คืน รวมถึงการใช้ระยะเวลาในการดำเนินการพิจารณาเงินกู้ค่อนข้างนาน ซึ่งในมุมมองของหน่วยงานของประเทศไทยนั้น ยังคงรู้สึกพึงพอใจในการขอรับเงินกู้จากประเทศญี่ปุ่นมากกว่าแหล่งเงินกู้อื่น ทั้งนี้ ในมุมมองของประเทศไทย ผู้ให้รายใหม่ (Emerging Donors) ซึ่งได้แก่ ประเทศจีน ไม่ได้เป็นแหล่งเงินกู้ที่น่าสนใจต่อประเทศไทยเท่าที่ควร เนื่องจากเงื่อนไขในการกู้เงินยังไม่จูงใจประกอบกับในกระบวนการดำเนินงานมักมีเรื่องของผลประโยชน์แอบแฝงมาพร้อมกับเงื่อนไขเงินกู้เสมอ ทั้งนี้ สำหรับประเทศไทย เมื่อพิจารณาจากปัจจัยภายในและภายนอกที่เป็นส่วนประกอบที่สำคัญต่อกระบวนการตัดสินใจเลือกแหล่งเงินกู้ที่เหมาะสมต่อโครงการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางในเขตกรุงเทพฯ และปริมณฑล การรับความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาอย่างเป็นทางการจากญี่ปุ่นในลักษณะเงินกู้ยังคงเป็นทางเลือกของแหล่งเงินกู้จากต่างประเทศที่เหมาะสมต่อโครงการพัฒนาดังกล่าว เนื่องจากประเทศไทยได้รับประโยชน์สูงสุดในการพัฒนาประเทศจากเงื่อนไขการให้กู้ของญี่ปุ่น ในขณะเดียวกัน หากในภายภาคหน้าประเทศไทยจะมีโครงการพัฒนาระบบขนส่งมวลชนทางรางฯ โครงการต่อๆไป อาจจะต้องพิจารณาถึงปัจจัยแวดล้อมที่เกี่ยวข้อง เช่น สภาพเศรษฐกิจของประเทศและเงื่อนไขเงินกู้ในขณะนั้นทั้งจากแหล่งเงินกู้ภายในประเทศ แหล่งเงินกู้จากต่างประเทศทั้งประเทศที่เป็นผู้ให้รายใหม่ (Emerging Donor) และผู้ให้รายเดิม (Traditional Donors) ประกอบการตัดสินใจอย่างละเอียด ซึ่งคาดว่าจากประสบการณ์ที่ผ่านมา ความช่วยเหลือเพื่อการพัฒนาจากญี่ปุ่นจะเป็นทางเลือกของแหล่งเงินกู้ต่างประเทศระดับแรกๆ ที่หน่วยงานผู้ตัดสินใจจะพิจารณาเลือกกู้เงินเพื่อการพัฒนาประเทศ