DOI: 10.14457/tu.the.2025.122
title: การจัดทำบัญชีการระบายมลพิษอากาศจากแหล่งกำเนิดและการประเมินผลกระทบของฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) ต่อสุขภาพอนามัยจากแหล่งกำเนิดในจังหวัดเชียงใหม่

description: จังหวัดเชียงใหม่ เป็นจังหวัดทางภาคเหนือของประเทศไทย ประสบปัญหาฝุ่นละอองขนาดเล็กมาเป็นเวลายาวนานต่อเนื่องมากกว่า 10 ปี นักวิทยาศาสตร์และนักวิจัยทำการศึกษาวิเคราะห์องค์ประกอบทางเคมี และแหล่งที่มาของปัญหาดังกล่าวมาบ้างแล้ว ทั้งนี้ ยังคงขาดข้อมูลทุกแหล่งกำเนิดในพื้นที่ จึงทำการศึกษาครั้งนี้ โดยมีวัตถุประสงค์ 4 ข้อ คือ 1) เพื่อจัดทำบัญชี การระบายมลพิษจากแหล่งกำเนิดในจังหวัดเชียงใหม่ (ได้แก่ แหล่งกำเนิดแบบพื้นที่, แหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ และแหล่งกำเนิดอยู่กับที่) 2) เพื่อประเมินผลกระทบต่อสุขภาพอนามัย (Health Impact, HI) จากการระบายฝุ่นละอองขนาดเล็กไม่เกิน 2.5 ไมครอน (PM2.5) (ใช้คำว่า “มลพิษอากาศ PM2.5”) จากแหล่งกำเนิดในจังหวัดเชียงใหม่ 3) เพื่อประเมินผลกระทบด้านต้นทุนสุขภาพ (Health Impact Cost, HIC) และ 4) เพื่อจัดทำการจำลอง (Scenario) การลดแหล่งกำเนิดการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 ในจังหวัดเชียงใหม่ วิธีการศึกษา เริ่มจากจัดทำบัญชีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดในจังหวัดเชียงใหม่ ปีฐาน พ.ศ. 2562 ช่วงก่อนสถานการณ์โควิด-19 ระบาดในประเทศไทย โดยใช้เครื่องมือ PCD-AIT-CCAS Emission Inventory Database Workbook, Version 1.0 ของสถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย (Asian Institute of Technology, AIT) ปี พ.ศ. 2565 โดยปรับประยุกต์ใช้ให้เหมาะกับสภาวะการณ์ของจังหวัดเชียงใหม่ แล้วจึงประเมินผลกระทบต่อสุขภาพอนามัย (HI) จากแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศ PM2.5 ในรูปแบบการสูญเสียปีสุขภาวะ (Disability Adjust Life Years, DALYs) เพื่อให้ได้ข้อมูลความรุนแรงของผลกระทบจากมลพิษอากาศ PM2.5 ต่อสุขภาพอนามัย และประเมินผลกระทบด้านต้นทุนสุขภาพ (HIC) เป็นค่าใช้จ่ายจากความเสียหายทางสุขภาพอนามัยที่เกิดจากแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศ PM2.5 เพื่อใช้เป็นข้อมูลจัดทำการจำลอง (Scenario) ลดแหล่งกำเนิดการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 ในจังหวัดเชียงใหม่ เพื่อให้ได้ข้อมูลปีฐานของจังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งจะเป็นข้อมูลพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ ข้อเสนอแนะแนวทางและมาตรการในการแก้ไขปัญหามลพิษอากาศ PM2.5 สำหรับทุกภาคส่วนเห็นถึงข้อมูลสำคัญและนำไปใช้ประโยชน์แก้ไขปัญหามลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดแต่ละประเภทอย่างยั่งยืนต่อไป ผลการจัดทำบัญชีการระบายมลพิษอากาศจังหวัดเชียงใหม่ จาก 3 แหล่งกำเนิดหลัก ปีฐาน พ.ศ. 2562 พบว่า แหล่งกำเนิดหลัก PM2.5 เด่นชัดเช่นเดียวกันกับผลการศึกษาในประเทศไทย ภาคเหนือ ผลการศึกษาสำหรับจังหวัดเชียงใหม่ คือ แหล่งกำเนิดแบบพื้นที่จากปัญหาไฟป่า และแหล่งกำเนิดเคลื่อนที่จากการใช้รถและเชื้อเพลิง ปริมาณการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 รวมทุกแหล่งกำเนิด เท่ากับ 6,842.75 ตันต่อปี ผลการจัดทำบัญชีการระบายมลพิษแยกรายแหล่งกำเนิด ปริมาณและสัดส่วนการระบายมลพิษอากาศจากมากไปน้อย คือ แหล่งกำเนิดแบบพื้นที่ (Area Sources) เท่ากับ 3,953.12 ตันต่อปี (ร้อยละ 58) รองลงมา แหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ (Mobile Sources) เท่ากับ 2,641.97 ตันต่อปี (ร้อยละ 38) และถัดมา แหล่งกำเนิดอยู่กับที่ (Stationary Sources) เท่ากับ 247.65 ตันต่อปี (ร้อยละ 4) ผลการจำแนกบัญชีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5รายประเภทแหล่งกำเนิด พบว่า แหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ มีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากมากไปน้อย คือ ยานพาหนะทางถนนหรือรถทุกประเภท, การเสียดสีของล้อยางกับผิวถนน, การใช้รถทางการเกษตรและอุตสาหกรรม, ทางอากาศ, ทางเรือและทางราง(รถไฟ) โดยมีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 เท่ากับ 2,343.60, 146.65, 136.35, 14.85, 0.35 และ 0.18 ตันต่อปี (ร้อยละ 89.23, 5.55, 5.16, 0.56, 0.01 และ 0.001 ของแหล่งกำเนิดเคลื่อนที่) แหล่งกำเนิดอยู่กับที่มีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากมากไปน้อย คือ โรงงานอุตสาหกรรม, โรงไฟฟ้าชีวมวล, การกลั่นน้ำมัน และการเผาไหม้ปลายปล่อง เท่ากับ 245.28, 1.48, 0.78 และ 0.11 ตันต่อปี (ร้อยละ 99.04, 0.60, 0.31 และ 0.05 ของแหล่งกำเนิดอยู่กับที่) ตามลำดับ และแหล่งกำเนิดแบบพื้นที่มีการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากมากไปน้อย คือ การเผาไหม้ไฟป่า, การเผาเศษวัสดุเหลือจากการเกษตรในที่โล่ง, บ้านเรือน/ที่อยู่อาศัย/การพาณิชย์, การก่อสร้าง (ที่อยู่อาศัย ถนน อาคาร โรงแรม โรงพยาบาล บ้านจัดสรร ฯ) และการเผาขยะมูลฝอยในที่โล่ง ปริมาณการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 เท่ากับ 3,128.90, 760.46, 31.29, 16.93 และ 15.55 ตันต่อปี ตามลำดับ) (ร้อยละ 78.00, 0.78, 0.42, 0.19 และ 0.39 ของแหล่งกำเนิดเคลื่อนที่) จากข้อมูลบัญชีการระบายมลพิษ จากแหล่งกำเนิดในจังหวัดเชียงใหม่ ปีฐาน พ.ศ. 2562 นำมาประเมินผลกระทบต่อสุขภาพ (Health Impact, HI) (ต่อจากนี้ เรียกว่า HI ) เป็นจำนวนปีที่สูญเสียไปจากการเจ็บป่วย พิการและการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร (Disability-Adjusted Life Years, DALYs) ด้วยค่าปัจจัยจำแนกลักษณะ (Characterization Factor, CF) HI จากทั้ง 3 แหล่งกำเนิด รวมเท่ากับ 54,673 DALYsต่อปี และประเมินความเสียหายทางเศรษฐกิจจากค่าใช้จ่ายทางสุขภาพอนามัยที่มาจากการระบายมลพิษอากาศจากแหล่งกำเนิด PM2.5 เป็นผลกระทบด้านต้นทุนสุขภาพหรือ Health Impact Cost, HIC จากทั้ง 3 แหล่งกำเนิด รวมเท่ากับ 31,314,913,536 บาท หรือ 31,315 ล้านบาท หากไม่ทำการปรับลดหรือแก้ไขการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 ทั้ง 3 แหล่งกำเนิด การสูญเสียปีสุขภาวะจากแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศและค่าใช้จ่ายทางสุขภาพที่เกิดจากแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศจำแนกตามประเภทของทั้ง 3 แหล่งกำเนิดหลัก พบว่า การระบายมลพิษจากมากไปน้อย คือ แหล่งกำเนิดแบบพื้นที่ แหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ และแหล่งกำเนิดอยู่กับที่ HI เท่ากับ 31,585, 21,109 และ 1,979 DALYsต่อปี และ HIC เท่ากับ 18,090, 12,090 และ 1,133 ล้านบาทต่อปี ตามลำดับ การศึกษานี้มีประโยชน์ต่อการนำผลการศึกษาเพื่อกำหนดนโยบาย และวางแผนเป้าหมายการแก้ไขปัญหาแหล่งกำเนิดมลพิษหลักสำคัญคือไฟป่า รถยนต์และชนิดเชื้อเพลิงที่ใช้เป็นแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศรองถัดมา ผลการจำลองการลดการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดมลพิษอากาศ จังหวัดเชียงใหม่ ลดลงร้อยละ 20, 30 และ 50 แบ่งการจำลองแบบเจาะจงชนิดแหล่งกำเนิดเป็น 3 รูปแบบ คือ การจำลองที่ 1 ชุดที่ 1 ลดแหล่งกำเนิดแบบพื้นที่เป็นไฟป่า (ไฟป่าอนุรักษ์และ ป่าสงวน), การจำลองที่ 2 ชุดที่ 2 ลดแหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ (รถยนต์และการใช้เชื้อเพลิงชนิดดีเซล, แก๊สโซลีน) และ การจำลองที่ 3 ชุดที่ 3 ลดแหล่งกำเนิดทั้งชุดที่ 1 และชุดที่ 2 พร้อมกัน คือลดแหล่งกำเนิดในการจำลองที่ 1 ชุดที่ 1 การลดการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดแบบพื้นที่เป็นไฟป่า (จากไฟป่าอนุรักษ์และป่าสงวน) ควบคู่กับการจำลองที่ 2 ชุดที่ 2 การลดแหล่งกำเนิดเคลื่อนที่ (จากรถยนต์และการใช้เชื้อเพลิงชนิดดีเซล แก๊สโซลีน) ผลของการจำลองที่ได้ ปริมาณ PM2.5 ผลกระทบต่อสุขภาพ และต้นทุนทางสุขภาพ ลดลงอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุดควรดำเนินการในการจำลองที่ 3 ชุดที่ 3 ปริมาณ PM2.5 HI และ HIC เท่ากับ 5,463 ตันต่อปี 43,537 DALYsต่อปี และ 24,941 ล้านบาทต่อปี ตามลำดับ หากลดมลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดทั้ง 2 แหล่งกำเนิดลงร้อยละ 20, 30 และ 50 ส่งผลให้ปริมาณ PM2.5 มีค่าเท่ากับ 4,358, 3,815 และ2,733 ตันต่อปี ตามลำดับ ผลกระทบต่อสุขภาพหรือ HI เท่ากับ 34,629, 30,562 และ 21,773 DALYsต่อปี และสูญเสียค่าใช้จ่ายทางสุขภาพ HIC เท่ากับ 19,947, 17,457 และ12,469 ล้านบาทต่อปี ตามลำดับ ซึ่งผลลัพธ์ที่ได้จากข้อมูลบัญชีการระบายมลพิษอากาศมีประโยชน์ในการจัดการแก้ไข ลดการระบายมลพิษอากาศ PM2.5 จากแหล่งกำเนิดที่มีศักยภาพสูงสุดให้ได้ประสิทธิภาพสูงอยู่ที่ร้อยละ 50 ในปีฐาน พ.ศ. 2562 ทั้งนี้หากจะให้ได้ผลลัพธ์ปริมาณ PM2.5 ที่ลดลง การสูญเสียปีสุขภาวะและค่าใช้จ่ายสุขภาพลดลงอย่างมีประสิทธิภาพสูงสุดขึ้นไปได้อีก ขึ้นอยู่กับรูปแบบการจัดการ แนวทางและมาตรการที่สามารถควบคุมกำกับได้ของผู้นำไปใช้ประโยชน์