DOI: 10.17026/ar/czwx0e
title: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de aanleg van drainage op de percelen Schots, van den Oever en Van Lankvelt (inlaat Olen), gemeente Son en Breugel en gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten

description: Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft een inventariserend veldonderzoek door middel van een verkennend booronderzoek uitgevoerd voor enkele percelen rondom het Buurtschap Olen. De aanleg van een peil-gestuurd drainagesysteem in hun percelen was de reden van het onderzoek.

Op basis van het eerder uitgevoerde bureauonderzoek gold voor het plangebied een middelhoge tot hoge archeologische verwachtingswaarde. De hoge archeologische verwachtingswaarde werd gegeven aan verwachte dekzandruggen en de middelhoge verwachtingswaarde aan gebieden met dekzandwelvingen. In het gebied kunnen archeologische waarden vanaf het Laat-Paleolithicum tot en met de Nieuwe tijd aanwezig zijn. Een archeologische vindplaats zal zich manifesteren een archeologisch sporenniveau onder het plaggendek en de top van de (podzol)bodem.

Er werd daarom geadviseerd om binnen het plangebied een vervolgonderzoek uit te voeren in de vorm van een inventariserend booronderzoek (verkennende fase). 

Aan de hand van het booronderzoek zijn voor zover mogelijk de volgende onderzoeksvragen beantwoord:
- wat zijn de geo(morfo)logische en bodemkundige kenmerken van de ondergrond van het plangebied?
- in hoeverre is de oorspronkelijke bodemopbouw intact met het oog op de eventuele aanwezigheid en gaafheid van archeologische vindplaatsen?
- bevinden zich in de ondergrond van het plangebied archeologische indicatoren en zo ja, waaruit bestaan deze?
- geven de resultaten van het veldonderzoek aanleiding tot vervolgstappen in het kader van de planontwikkeling in relatie tot de archeologische monumentenzorg?

De onderzoeksvragen worden beantwoord in paragraaf 3.6.

Tijdens het veldonderzoek zijn 172 boringen gezet en is geconstateerd in het oostelijke deel van het onderzoeksgebied de oorspronkelijk hoger gelegen delen van het landschap zijn afgegraven/afgetopt. Daar waar er AC-profielen zijn aangetroffen ter plaatse van mogelijk afgeschoven dekzandkoppen kunnen in de C-horizont echter nog archeologische resten aanwezig zijn. In de oorspronkelijk lager gelegen delen van het landschap is een restant van een podzolbodem aangetroffen. Hier is minder kans op de aanwezigheid van archeologische waarden maar zijn eventuele archeologische waarden wel intact gebleven.

In het westelijke deel van het onderzoeksgebied bevinden zich enkele zones met een intact plaggendek en een deels intacte podzolbodem. Het potentiële archeologische (sporen)niveau is hier goed bewaard gebleven. In het centrale en zuidelijke deel van deze percelen is de bodem afgegraven tot in de C-horizont en worden geen intacte archeologische waarden verwacht, met uitzondering (van de randen) van de afgeschoven oorspronkelijke dekzandkoppen.

Advies
Op basis van de resultaten van onderhavig onderzoek zijn enkele kansrijke zones gedefinieerd waarin archeologische waarden aanwezig kunnen zijn. De drainagebuizen worden exact op een niveau van 80 cm-mv aangelegd (noodzakelijk voor een goed functionerend drainagesysteem). Uitgaande van een buffer van 10 cm in verband met de dikte van de drainagebuis (10 cm) is de maximale verstoringsdiepte 90 cm-mv. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert vanwege de hoge archeologische verwachting en de omvang van het plangebied, hetgeen de trefkans op relevante archeologie verhoogt, nader onderzoek plaats te laten vinden op die locaties waar binnen de kansrijke zones gestuurde boringen zullen plaatsvinden binnen het niveau waarop archeologie wordt verwacht; dat wil zeggen, indien de diepteligging van het intacte archeologische niveau 90 cm-mv of ondieper is. Ook dient er nader onderzoek plaats te vinden daar waar de AC-profielen zijn aangetroffen ter plaatse van mogelijk afgeschoven dekzandkoppen; hier kunnen in de C-horizont nog archeologische resten aanwezig zijn.

Dit vervolgonderzoek dient te bestaan uit een karterend booronderzoek volgens methode B2 van de Leidraad IVO karterend boren, in een grid van 20 x 25, i.e. met een dichtheid van minimaal 20 boringen per hectare, geschikt voor het opsporen van nederzettingen met een vondsten en/of een archeologische laag. Karterend booronderzoek is in Brabant vooral geschikt bij een podzolbodem (hier veelal het geval) en dan met name gericht op het opsporen van materiaal. Karterend booronderzoek is voor alle archeologische perioden (met uitzondering van de vroege steentijd) geschikt, bij onderzoek gericht op het opsporen van archeologische indicatoren. 

Het booronderzoek dient te worden uitgevoerd met een edelmanboor van 15 cm. In totaal komt 11,6 hectare van het plangebied in aanmerking hiervoor. Uitgaande van 20 boringen per hectare gaat het hierbij om ongeveer 185 boringen, i.e. met aftrek van de al gezette verkennende boringen.

Een alternatieve keuze voor bovengenoemde kansrijke gebieden is een proefsleuvenonderzoek. Dit wordt vanwege de consequenties voor de bedrijfsvoering van de opdrachtgevers, en de aanzienlijk economische schade voor de betrokken bedrijven (vanwege het verstoren van het bodemprofiel dat nu ingericht is voor akkerbouw) in deze fase echter niet geadviseerd. Op basis van de resultaten van het karterende booronderzoek kan eventueel aanvullend een gericht proefsleuvenonderzoek worden uitgevoerd.

De (hoofd)leidingen zullen ingegraven worden en daardoor kan een verstoring van het potentiële archeologische niveau optreden. In het oosten van het plangebied zal alleen in het zuidelijke perceel een leiding gegraven worden door een archeologisch kansrijke zone. In het westen van het plangebied zal de aanleg van de leidingen meer archeologisch kansrijke zones verstoren. Op de locatie van de geplande leidingen zijn ook veel boorlocaties waar het potentiële archeologische niveau zich relatief dicht bij de beoogde verstoringsdiepte van 80/90 cm -mv bevindt. De kans op verstoring van archeologische waarden is hier reëel. Wat betreft de aan te leggen hoofdleidingen adviseert Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie een archeologisch onderzoek nodig in de vorm van proefsleuven (conform protocol Proefsleuven KNA 4.1, de SIKB Leidraad proefsleuven); de precieze werkwijze zal vastgelegd moeten worden in een door de bevoegde overheid goedgekeurd Programma van Eisen (PvE). 

Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Son en Breugel en de gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten, om een besluit te nemen ten aanzien van de selecties van de kansrijke gebieden en de mate van onderzoek. Ook wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het onderzochte gebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Son en Breugel en de gemeente Nuenen, Gerwen en Nederwetten, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).