DOI: 10.14457/tu.the.2020.575
title: แนววินิจฉัยของศาลฎีกาเกี่ยวกับการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย

description: การสอบสวนคดีอาญาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาเป็นกระบวนการตรวจสอบข้อเท็จจริงอย่างหนึ่ง ซึ่งมีทั้งกระบวนการรวบรวมพยานหลักฐานของพนักงานสอบสวนและการใช้มาตรการบังคับทางอาญา เช่น การออกหมายเรียก หมายจับ และหมายค้น เป็นต้น ทั้งนี้ เพื่อที่จะทำให้รัฐทราบข้อเท็จจริง เพื่อพิสูจน์ความผิดหรือความบริสุทธิ์ของผู้ต้องหา และหากพบผู้กระทำความผิดแล้ว ก็จะมีขั้นตอนและกระบวนการในการนำตัวผู้กระทำความผิดมาฟ้องลงโทษ จึงเห็นได้ว่า การสอบสวนคดีอาญามีความสำคัญในแง่ของการรักษาความสงบเรียบร้อยและความสงบสุขของสังคม เพื่อให้สังคมปลอดจากอาชญากรรมหรือเพื่อลดจำนวนอาชญากรรมให้เหลือน้อยที่สุด นอกจากนี้ ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญายังกำหนดอำนาจหน้าที่ของพนักงานสอบสวนในการสอบสวนคดีอาญาไว้อีกด้วย เช่น กำหนดเขตอำนาจสอบสวนของพนักงานสอบสวน กำหนดให้พนักงานสอบสวนต้องแจ้งการกระทำที่กล่าวหาว่าผู้ต้องหาได้กระทำความผิดและแจ้งข้อหาให้ผู้ต้องหาทราบ หรือต้องแจ้งสิทธิต่าง ๆ ในการดำเนินกระบวนพิจารณาทางอาญาให้แก่ผู้ต้องหา อีกทั้งยังกำหนดข้อห้ามมิให้พนักงานสอบสวนกระทำในการสอบสวนไว้ เช่น ห้ามมิให้พนักงานสอบสวนให้คำมั่นสัญญา ขู่เข็ญ หลอกลวง ทรมาน ใช้กำลังบังคับ หรือกระทำโดยมิชอบประการใด ๆ เพื่อจูงใจให้ผู้ต้องหาให้การในเรื่องที่ต้องหานั้น ซึ่งหากพนักงานสอบสวนกระทำผิดอำนาจหน้าที่หรือฝ่าฝืนข้อห้ามตามที่ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญากำหนดไว้ ก็จะส่งผลให้การสอบสวนนั้นไม่ชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งตามระบบกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาของประเทศไทย ได้นำการสอบสวนคดีอาญาไปผูกโยงไปกับอำนาจฟ้องของพนักงานอัยการ ดังจะเห็นได้จากประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 120 ซึ่งบัญญัติว่า “ห้ามมิให้พนักงานอัยการยื่นฟ้องคดีใดต่อศาล โดยมิได้มีการสอบสวนในความผิดนั้นก่อน” โดยศาลฎีกาได้ตีความว่า คำว่า “มีการสอบสวนในความผิดนั้นก่อน” นั้น จะต้องเป็น “การสอบสวนที่ชอบด้วยกฎหมาย” ด้วย ดังนั้น หากคดีใดแม้มีการสอบสวนมาก่อน แต่เป็นการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายแล้ว ย่อมส่งผลทางกฎหมายอยู่สองกรณี กล่าวคือ กรณีแรก ศาลฎีกาถือว่าคดีนั้นไม่มีการสอบสวนมาก่อน พนักงานอัยการจึงไม่มีอำนาจฟ้องผู้ต้องหาต่อศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 120 กรณีที่สอง ศาลฎีกาถือว่าคดีนั้นมีการสอบสวนมาแล้ว พนักงานอัยการจึงมีอำนาจฟ้องผู้ต้องหาต่อศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 120 เพียงแต่ศาลก็จะไม่รับฟังพยานหลักฐานที่ได้มาจากการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น จากการศึกษาแนวคำวินิจฉัยของศาลฎีกาเกี่ยวกับการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย และผลทางกฎหมายของการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายแล้ว ก็ไม่ปรากฏว่าศาลฎีกาได้ให้เหตุผลทางกฎหมายไว้ในคำวินิจฉัยว่า ศาลฎีกาใช้หลักเกณฑ์ใดในการพิจารณาว่า การสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายในกรณีใดที่ส่งผลทางกฎหมายให้การสอบสวนเสียไปทั้งหมด โดยถือเสมือนหนึ่งว่าคดีนั้นไม่มีการสอบสวนมาก่อน พนักงานอัยการจึงไม่มีอำนาจฟ้อง และกรณีใดที่แม้ว่าการสอบสวนจะไม่ชอบด้วยกฎหมาย ก็ไม่ทำให้การสอบสวนเสียไปทั้งหมด พนักงานอัยการยังมีอำนาจฟ้อง เพียงแต่ศาลจะไม่รับฟังพยานหลักฐานที่ได้มาจากการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น ซึ่งหากศาลฎีกาวินิจฉัยว่า การสอบสวนไม่ชอบด้วยกฎหมายจนถึงขนาดทำให้การสอบสวนเสียไปทั้งหมด และพนักงานอัยการไม่มีอำนาจฟ้องแล้ว ศาลย่อมพิพากษายกฟ้องโจทก์และปล่อยตัวจำเลยไป ทั้ง ๆ ที่ข้อบกพร่องของการสอบสวนดังกล่าวอาจจะไม่มีผลกระทบต่อเนื้อหาหรือข้อเท็จจริงที่ใช้ในการพิสูจน์ความผิดหรือความบริสุทธิ์ของจำเลย ซึ่งหากจำเลยเป็นผู้กระทำความผิดจริง เท่ากับกฎหมายไม่สามารถป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมได้ หรือหากมองในอีกแง่หนึ่ง การที่ศาลฎีกาถือว่าพนักงานอัยการมีอำนาจฟ้องผู้ต้องหาต่อศาลแม้ว่าการสอบสวนนั้นจะไม่ชอบด้วยกฎหมายก็ตาม แต่หากการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายนั้น กระทบต่อสิทธิในเนื้อตัวร่างกายจิตใจหรือสิทธิในการต่อสู้คดีของจำเลย และต่อมาศาลได้ทำการสืบพยานและเชื่อว่าจำเลยเป็นผู้กระทำความผิดจริงและพิพากษาลงโทษจำเลย ย่อมเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนในกระบวนการยุติธรรมของจำเลยและก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมแก่จำเลยเป็นอย่างยิ่ง กรณีจึงเป็นปัญหาที่ต้องศึกษาเพื่อค้นหาหลักการและเหตุผลที่ใช้ในการวินิจฉัยผลทางกฎหมายของการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมายให้มีความเหมาะสมต่อไป เมื่อได้ทำการศึกษาประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญาทั้งระบบแล้ว ผู้ศึกษาเห็นว่า มีหลักการที่อยู่เบื้องหลังซึ่งเป็นหัวใจในการดำเนินคดีอาญาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา ดังนี้ 1. หลักการควบคุมอาชญากรรม (Crime Control Model) ซึ่งเป็นหลักการที่มุ่งเน้นความเฉียบขาดและรวดเร็วในการลงโทษผู้กระทำความผิด เพื่อให้รัฐสามารถควบคุม ระงับ และป้องกันอาชญากรรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ 2. หลักความชอบด้วยกระบวนการทางกฎหมาย (Due Process Model) ซึ่งเป็นหลักการที่มุ่งเน้นการคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชนในกระบวนการยุติธรรมเป็นสำคัญ เพื่อมิให้ประชาชนถูกละเมิดสิทธิเสรีภาพจากการใช้อำนาจรัฐโดยมิชอบของเจ้าพนักงาน เช่น หลักสันนิษฐานว่าบุคคลทุกคนเป็นผู้บริสุทธิ์ (presumption of innocence) หรือหลักไม่มีความผิด ไม่มีโทษ ถ้าไม่มีกฎหมาย (nullum crimen, nulla poena sine praevia lege poenali) เป็นต้นโดยผู้ศึกษาเห็นว่า ควรจะนำทั้งหลักการควบคุมอาชญากรรม (Crime Control Model) และหลักความชอบด้วยกระบวนการทางกฎหมาย (Due Process Model) มาเป็นหลักเกณฑ์ในการพิจารณาควบคู่กันอย่างสมดุลในการวินิจฉัยผลทางกฎหมายของการสอบสวนที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย กล่าวคือ กรณีที่การสอบสวนโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายของพนักงานสอบสวน เป็นข้อบกพร่องเพียงเล็กน้อยที่ไม่กระทบต่อสิทธิในการต่อสู้คดีของผู้ต้องหาหรือจำเลย ต้องยึดถือหลักการควบคุมอาชญากรรม (crime control model) เป็นหลัก และยึดถือหลักความชอบด้วยกระบวนการทางกฎหมาย (due process model) เป็นรอง กล่าวคือ ต้องถือว่าคดีนั้นพนักงานอัยการมีอำนาจฟ้องผู้ต้องหาต่อศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 120 แต่ศาลมีอำนาจไม่รับฟังพยานหลักฐานที่ได้มาจากการสอบสวนโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายของพนักงานสอบสวนได้ หรือหากเป็นข้อบกพร่องที่ไม่กระทบต่อรูปแบบขั้นตอนในการดำเนินคดีและข้อเท็จจริงในคดีเลย ศาลอาจรับฟังพยานหลักฐานนั้นก็ได้ กรณีที่การสอบสวนโดยไม่ชอบด้วยกฎหมายของพนักงานสอบสวน เป็นข้อบกพร่องร้ายแรงที่กระทบต่อสิทธิในการต่อสู้คดีของผู้ต้องหาหรือจำเลยจนทำให้ผู้ต้องหาหรือจำเลยไม่ได้รับความเป็นธรรมในการดำเนินกระบวนพิจารณาอย่างเต็มที่ ต้องยึดถือหลักความชอบด้วยกระบวนการทางกฎหมาย (due process model) เป็นหลัก และยึดถือหลักการควบคุมอาชญากรรม (crime control model) เป็นรอง กล่าวคือ ต้องถือว่าคดีนั้นพนักงานอัยการไม่มีอำนาจฟ้องผู้ต้องหาต่อศาลตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 120