DOI: 10.14457/tu.the.2015.692
title: สิทธิของคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร

description: คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรเป็นบุคคลที่มีตัวตนอยู่จริงในรัฐไทย แต่ไม่ได้รับการรับรองจากรัฐไทยว่ามีตัวตนอยู่ตามกฎหมาย ส่งผลให้คนพิการเหล่านี้ที่มีความบกพร่องที่ติดตัว ไม่ว่าจะเป็นความบกพร่องทางการเห็น ทางการได้ยินหรือสื่อความหมาย ทางการเคลื่อนไหวหรือร่างกาย ทางจิตใจหรือพฤติกรรม ทางสติปัญญา หรือทางการเรียนรู้ และเป็นบุคคลที่ต้องการความช่วยเหลือเพื่อให้สามารถใช้ชีวิตอย่างปกติสุขอยู่ในสังคมปัจจุบันที่ไม่ได้พัฒนามาเพื่อรองรับคนพิการ ตามแนวคิด “ตัวแบบความพิการทางสังคม (Social model of disabilities)” ไม่สามารถรักษาไว้ซึ่งศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของตนเองเอาไว้ได้ เพราะเมื่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรไม่ได้รับการรับรองจากรัฐไทย ย่อมไม่ได้รับการความช่วยเหลือให้เข้าถึงสิทธิของตนเอง ซึ่งเป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่บุคคลทุกคนมีติดตัวในฐานะที่เป็นมนุษย์ ทั้งที่หน้าที่ในการดูแลทางด้านสิทธิมนุษยชนแก่ทุกชีวิตที่ปรากฏตัวอยู่ในราชอาณาจักร คือ หน้าที่ของรัฐไทย ซึ่งโดยหลักกฎหมายระหว่างประเทศแผนกคดีบุคคล รัฐนี้ย่อมมีสถานะเป็นรัฐเจ้าของตัวบุคคล (Personal State) ของคนพิการดังกล่าว หากคนดังกล่าวถูกพบตัวอยู่ในประเทศไทย ด้วยตามหลักกฎหมายแพ่งสากล คนดังกล่าวย่อมมีภูมิลำเนาตามกฎหมายเอกชนอยู่ในประเทศไทย รัฐไทยจึงเป็นรัฐเจ้าของตัวบุคคล อันทำให้มีหน้าที่จัดการสิทธิอันจำเป็นแก่คนดังกล่าววิทยานิพนธ์นี้ได้ศึกษาถึงหลักกฎหมายระหว่างประเทศว่าด้วยการจัดการสิทธิอันจำเป็นของคนพิการ จากปฎิญญาและสนธิสัญญาระหว่างประเทศ ดังต่อไปนี้1)ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (Universal Declaration of Human Rights 2)กติการะหว่างประเทศ 2 ฉบับ ได้แก่ กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (International Covenant on Civil and Political Rights - ICCPR)  และกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม (International Covenant on Economics, Social and Cultural Rights - ICESCR) 3)อนุสัญญาระหว่างประเทศ 5 ฉบับ ได้แก่ อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการ (Convention on the Rights of Persons with Disabilities - CRPD) อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็ก (Convention on the Rights of the Child - CRC) อนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Woman - CEDAW) อนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกประติบัติทางเชื้อชาติในทุกรูปแบบ (Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination – CERD) และอนุสัญญาต่อต้านการทรมานและการประติบัติหรือการลงโทษที่โหดร้ายไร้มนุษยธรรม หรือย่ำยีศักดิ์ศรี (Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment - CAT) และ4)ปฏิญญาอาเซียนว่าด้วยสิทธิมนุษยชน (ASEAN Human Rights Declaration)แล้วพบว่า นานารัฐในประชาคมระหว่างประเทศ ตลอดจนรัฐไทยย่อมมีหน้าที่ดำเนินการเพื่อให้คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานตามหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ซึ่งประกอบไปด้วย 4 กลุ่มสิทธิ คือ สิทธิด้านการรักษาพยาบาล (Right to Health) สิทธิด้านการรับรองสถานะบุคคล (Right to Recognition of legal Personality) สิทธิด้านคุณภาพชีวิต (Right to Life Quality) และสิทธิด้านการคุ้มครองระหว่างประเทศ (Right to International Protection) ซึ่งเป็นหน้าที่ของรัฐตามจารีตประเพณีระหว่างประเทศเพื่อที่จะทำให้คนพิการไร้การรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรบรรลุความสำเร็จตามหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และหลักสิทธิมนุษยชน วิทยานิพนธ์นี้จึงสรุปว่า นานารัฐบนโลก ตลอดจนรัฐไทยมีหน้าที่ต่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร ในการให้ความช่วยเหลือเบื้องต้นที่เหมาะสมตามหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ 4 ด้าน คือ 1) ด้านการรักษาพยาบาล เพื่อให้คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรสามารถมีชีวิตต่อไปได้ รวมถึงการรับรองความบกพร่องหรือความพิการ 2) ด้านการรับรองสถานะบุคคล เพื่อให้คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรมีตัวตนต่อหน้ารัฐไทย หรือมีตัวตนต่อหน้ารัฐที่คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรตั้งบ้านเรือนอยู่ 3) ด้านคุณภาพชีวิต เพื่อให้คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะ บุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรมีความเป็นอยู่ที่ดีและพึ่งพาตนเองได้ และ 4) ด้านการคุ้มครองระหว่างประเทศ เพื่อให้คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรได้รับความช่วยเหลือจากองค์การระหว่างประเทศ ซึ่งมีภารกิจในการดูแลคนพิการ โดยความช่วยเหลือทั้ง 4 ด้านดังกล่าวย่อมเป็นความช่วยเหลือเบื้องต้นในช่วงระยะเวลาชั่วคราวเท่านั้น ซึ่งเมื่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรได้รับการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายมหาชนว่าด้วยการทะเบียนราษฎรแล้ว คนพิการดังกล่าวก็จะมีฐานะเป็นราษฎร ไม่ว่าจะเป็นราษฎรไทยหรือราษฎรของรัฐอื่น ซึ่งนำไปสู่การจัดสวัสดิการต่อไป โดยรัฐเจ้าของภูมิลำเนาตามกฎหมายมหาชน ซึ่งอาจเป็นเจ้าของสัญชาติด้วยหรือไม่ ก็ได้ เราควรตระหนักว่า กฎหมายหลักในการช่วยเหลือคุ้มครองดูแลคนพิการทุกคนที่ปรากฏตัวอยู่ในรัฐไทย คือ พระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2556 อันเป็นกฎหมายที่ปฏิบัติตามพันธกรณีของสนธิสัญญาระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิคนพิการโดยไม่มีการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรม แต่ระเบียบฉบับหนึ่งในพระราชบัญญัติข้างต้น อันเป็นเพียงกฎหมายลำดับรองกลับปรากฏการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรม กล่าวคือ มีการกำหนดให้เฉพาะคนพิการที่ได้รับการรับรองสถานะคนสัญชาติไทยในทะเบียนราษฎรของรัฐไทยเท่านั้นที่มีสิทธิขอรับบัตรประจำตัวคนพิการ อันเป็นเงื่อนไขหลักในการได้รับความคุ้มครองในสิทธิของคนพิการและความช่วยเหลือดูแลจากพระราชบัญญัติฯ คนพิการที่ยังไม่ได้รับการรับรองสถานะคนสัญชาติไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรจึงไม่ได้รับความคุ้มครองและความช่วยเหลือดังกล่าว แม้ในบางสถานการณ์ ก็อาจมีสิทธิในสัญชาติไทย แต่กระบวนการบันทึกรายการสถานะบุคคลในทะเบียนราษฎรยังไม่เริ่มต้น หรือยังไม่แล้วเสร็จ หรือยังมีเงื่อนไขอย่างไรก็ตามพระราชบัญญัติส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ. 2550 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2556 ได้กำหนดให้จัดให้มีความช่วยเหลือที่เหมาะสมตามหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์แก่ “คนพิการซึ่งไม่มีสถานะการทะเบียนราษฎร” หรือคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร แต่ยังไม่มีการกำหนดหลักเกณฑ์ วิธีการที่แน่นอนออกมาใช้บังคับแก่หน่วยงานรัฐและเจ้าหน้าที่ ทำให้เกิดช่องว่างในการคุ้มครองคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร นอกจากนั้นกฎหมายอื่นบางฉบับยังมีความบกพร่องต่อการให้ความคุ้มครองต่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร เนื่องจากกำหนดหลักเณฑ์ที่ไม่ครอบคลุมถึงสภาวะความพิการของคนพิการ หรือเป็นกฎเกณฑ์ที่กำหนดข้อสันนิษฐานที่เป็นโทษต่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร ก่อให้เกิดข้อจำกัดและอุปสรรคในการรรักษาสิทธิของคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร และก่อให้เกิดความบกพร่องในการกำหนดนโยบาย รวมถึงงบประมาณ เพราะการขาดข้อมูล ซึ่งส่งผลเสียไม่เพียงต่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร ยังกระทบถึงการบริหารงานของรัฐอีกด้วย ซึ่งผู้ศึกษาเห็นว่าควรแก้ไขปัญหาดังกล่าวโดยการกำหนดหลักเกณฑ์ วิธีการให้ความช่วยเหลือให้ชัดเจนครบถ้วนตามสิทธิขั้นพื้นฐานตามหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร เสริมสร้างทัศนคติอันดีต่อคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎร และจัดทำทะเบียนข้อมูลของคนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรนอกจากนั้น วิทยานิพนธ์นี้ได้สร้างห้องทดลองทางสังคมเพื่อให้ความช่วยเหลือทางกฎหมายแก่คนพิการที่ไม่มีการรับรองสถานะบุคคลตามกฎหมายการทะเบียนราษฎรจำนวน 13 คน โดยการออกแบบกระบวนการให้ความช่วยเหลือเบื้องต้น (First Aid) บนมาตรฐานของหลักศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ภายใต้คำแนะนำของผู้ทรงวุฒิจำนวนหนึ่ง อันนำไปสู่ร่างระเบียบเพื่อให้ความช่วยเหลือเบื้องต้นนี้ และทดลองหารือผู้รักษาการตามกฎหมายที่เกี่ยวข้องของกระทรวงและกรมที่มีหน้าที่ปฏิบัติตามมาตรฐานที่ออกแบบ ตลอดจนหารือผู้รักษาการตามกฎหมายระหว่างประเทศ  ซึ่งก็มีความเห็นชอบแล้วโดยหลายหน่วยงาน