DOI: 10.17026/ar/1k7swt
title: A-21.0878: Elst, Ontsluitingsweg incl. landschappelijke inpassing t.b.v. de Railterminal Overbetuwe-Elst, Ontsluitingsweg incl landschappelijke inpassing t.b.v. de Railterminal

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente Overbetuwe heeft BAAC een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd in plangebied Ontsluitingsweg incl. landschappelijke inpassing t.b.v. de Railterminal. De aanleiding voor het archeologisch onderzoek is de voorgenomen realisatie van de aanleg Railterminal Gelderland (RTG) en de ontsluitingsweg, inclusief landschappelijke inpassingen. De realisatie van deze plannen vormt een bedreiging voor de eventueel aanwezige archeologische waarden.&lt;br&gt;Het uitgevoerde onderzoek is het vervolg op een bureau- en verkennend booronderzoek dat in 2019 door Vestigia voor het plangebied is uitgevoerd.1 Op basis van de onderzoeksresultaten heeft Vestigia voor verschillende delen van het plangebied een advies afgegeven. In verschillende delen van het plangebied, vindplaatsen 8 en 9, is een proefsleuvenonderzoek aanbevolen. Er zijn ook nog zones die nog aanvullend door een karterend booronderzoek of verkennend booronderzoek onderzocht moet worden. Inmiddels is in 2021 door BAAC een verkennend booronderzoek uitgevoerd ter hoogte van de percelen 1632, 1633 en 1459 en hieruit is het advies gekomen deze gebieden te onderzoeken door middel van een proefsleuvenonderzoek. Onderhavige rapport heeft enkel betrekking op de gebieden die door Vestigia en BAAC zijn geselecteerd voor vervolgonderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek, met uitzondering van het gebied ten noordoosten van vindplaats 9. De zone waar een advies was uitgegeven voor een karterend booronderzoek (AMK-terrein 12544) is ook betrokken bij het proefsleuvenonderzoek. Een karterend booronderzoek is overgeslagen, er is direct een proefsleuvenonderzoek uitgevoerd. De onderzoekslocaties zijn opgedeeld in verschillende deelgebieden. Deelgebied 1 maakt deel uit van een zeer dynamisch gebied. Het oosten wordt gekenmerkt door een niet geërodeerd deel van een rivierterrasrestant, bestaande uit beddingafzettingen waartussen oeverafzettingen zijn afgezet. Het overige deel van het deelgebied is gelegen op een gedenudeerde (afgetopte) rivierterrasvlakte uit de Jonge Dryas, die bedekt is met crevasseafzettingen. In het westen is het stroomgebied van de Ressen, fase 1b, aangetroffen. Op crevasseafzettingen, die op hun beurt weer worden afgedekt door overstromingsklei, is in het uiterste zuidoosten een vindplaats uit mogelijk de midden-bronstijd aangetroffen (vindplaats A). De sporen liggen op de rand naar een verhoging in het landschap, in zuidoostelijke richting. Vanwege het ontbreken van aardewerk en de ligging in een overgangsgebied wordt verondersteld dat de sporen als off-site van een nederzetting beschouwd kunnen worden. De verwachting is dat de nederzetting meer richting het oosten is gelegen, buiten het deelgebied. Naast een vindplaats uit de midden-bronstijd zijn ook nog een vindplaats uit de nieuwe tijd (vindplaats C) en een vindplaats uit de Tweede Wereldoorlog (vindplaats B) aangetroffen.&lt;br&gt;De vindplaats uit de nieuwe tijd bestaat uit greppels, (plant)kuilen en een paalkuil. In de sporen is vondstmateriaal uit de nieuwe tijd aangetroffen. Wanneer wordt gekeken naar verschillende historische en topografische kaarten, blijkt dat de greppels qua oriëntatie en locatie overeenkomen met perceelsgrenzen op kaarten vanaf 1850. Op basis daarvan is de conclusie getrokken dat de sporen zijn ontstaan door het agrarische gebruik van het terrein. Vindplaats B betreft een geschutopstelling van een Brits 25 ponder-geschut. In de regio Elst is zwaar gevochten en binnen zowel het plangebied als het onderzoeksgebied zijn resten terug te vinden die te maken hebben met de Tweede Wereldoorlog.&lt;br&gt;De geschutopstelling is duidelijk te koppelen aan de overige resten in het plangebied Railterminal. Landschappelijk gezien kan deelgebied 2 opgedeeld worden in een lager gelegen (geul) zone en een hoger gelegen zone. In het noorden is een restgeul aanwezig die vermoedelijk onderdeel heeft uitgemaakt van Ressen, fase 2. Hier is geen vindplaats aangetroffen. In het zuiden is aan de noordzijde een zandrug van een gedenudeerd rivierterras uit de Jonge Dryas aangetroffen. De zandrug is bedekt door crevasse-/oeverafzettingen die weer zijn afgedekt door oeverafzettingen. In zowel de crevasse-/oeverafzettingen als in het afdekkende oeverdek zijn bodems aangetroffen.&lt;br&gt;De oudste bodem vormt hoogstwaarschijnlijk een prehistorisch loopvlak. Dit niveau correspondeert zeer waarschijnlijk met de stakenrijen (vindplaats E) uit de bronstijd. De stakenrijen lijken een begrenzing te vormen tussen een hoger droger gebied en een laaggelegen, nat gebied, zoals ook is aangetroffen te Park 152 circa 700 m ten zuiden van het onderzoeksgebied. Op basis van het aardewerk dat in de bovenliggende laklaag is aangetroffen, worden de staken in de bronstijd gedateerd. De bodem boven het prehistorische loopvlak vormt vermoedelijk een laat-prehistorische loopvlak en hierop is een brandlaag (vlek) uit de Romeinse tijd (vindplaats F) aangetroffen.&lt;br&gt;Verder zijn verspreid over het terrein, direct onder de bouwvoor, greppels en een paalkuil (vindplaats D) aangetroffen. Wanneer wordt gekeken naar verschillende historische en topografische kaarten, blijkt dat de greppels qua oriëntatie en locatie overeenkomen met perceelsgrenzen op kaarten vanaf 1880. Met name S22006 betreft een perceelsgrens die tot circa 1984 in gebruik was. Rond die periode vond ruilverkaveling plaats en verdwijnen diverse perceelsgrenzen.&lt;br&gt;S21003 zou een nog jongere perceelsgrens kunnen zijn. Op de topografische kaart van 1988 komt de perceelsgrens exact overeen met de aangetroffen greppel. De aangetroffen paalkuil in dezelfde werkput, is niet gedateerd, maar kan behoren bij een soort van afrastering. De sporen uit de nieuwe tijd zijn hoogstwaarschijnlijk onderdeel van de inrichting van het landschap. Uit het proefsleuvenonderzoek in deelgebied 3 is gebleken dat het noordwestelijke deel ligt op een kronkelwaard en het centrale deel op een restgeul van de Baal meandergordel. Het zuidoostelijke deel ligt op een veel jongere (vermoedelijk middeleeuwse) oeverwal. De jonge oeverwal is ontstaan op oudere restgeulafzettingen van de Baal. Het uiterst oostelijke deel ligt op een zandrug van het Ressense riviersysteem. Op de kronkelwaard van de Baalse meandergordel komt in een dun oeverdek een laklaag voor op circa 8 m +NAP. Dit oud-oppervlak heeft zich vermoedelijk ontwikkeld tijdens de actieve fase van de Baal gedurende de late bronstijd tot en met de late ijzertijd.&lt;br&gt;Het gebied is pas toegankelijk geworden na de actieve fase van de Baal rond 250 voor Chr. Op de kronkelwaard is een vindplaats met bewoningssporen uit het begin van de Romeinse tijd aangetroffen (vindplaats G). De sporen zijn afgedekt door een vondstrijke laklaag die dikker wordt richting de restgeul. De sporen bestaan uit (paal)kuilen, waterkuilen (-putten), greppels en een stakenrij. Parallel aan de restgeul is een bundel van greppels aanwezig die op basis van de profielen duidelijke samenhang vertoont met de vondstrijke laklaag en het bijbehorende sporenniveau. Opvallend is dat ze parallel aan de restgeul lopen. Inmiddels is de vindplaats opgegraven en worden de resultaten van het proefsleuvenonderzoek verwerkt bij de opgraving.&lt;br&gt;Verder is een vindplaats met landinrichtingssporen, greppels, aangetroffen waarvan de meeste tot hetzelfde greppelsysteem behoren (vindplaats H). De greppels hebben dezelfde oriëntatie als de huidige wetering en kunnen beschouwd worden als voorloper daarvan. Wanneer naar historische en topografische kaarten wordt gekeken, blijkt dat aan het begin van de 20e eeuw in het gebied drie sloten liepen die qua ligging overeenkomen met de greppels aangetroffen tijdens het proefsleuvenonderzoek. In het begin van de jaren zestig zijn deze greppels gedempt en is één grote wetering gegraven.&lt;br&gt;Als gekeken wordt naar de waarderingstabellen is er voor de vindplaatsen A, C, D en H geen aanleiding om de vindplaatsen te behouden. Het advies van BAAC is dan ook om deze vindplaatsen vrij te geven voor de voorgenomen werkzaamheden.&lt;br&gt;Ter hoogte van deelgebieden 1 en 3 zijn de vindplaatsen B en G aangetroffen. Deze krijgen een hoge score op het gebied van fysieke en inhoudelijke kwaliteit en worden als behoudenswaardig gewaardeerd. Het advies van BAAC is dan ook de vindplaatsen in situ te behouden door het toepassen van beheersmaatregelen of ex situ door middel van een opgraving.3 Ter hoogte van deelgebied 2 liggen vindplaats E en F, brandlaag uit de Romeinse tijd en off-site sporen uit de bronstijd. Voor dit gebied kan nog geen duidelijk advies worden uitgebracht. Het advies is om eerst de proefsleuven uit fase 2 aan te leggen en dan de waarderingstabel in te vullen om te zien in hoeverre de vindplaatsen behoudswaardig zijn.&lt;/p&gt;