DOI: 10.17026/dans-ztp-h6vu
title: Bult Van Pars, gemeente Moerdijk, een archeologische opgraving

description: &lt;p&gt;In opdracht van de gemeente Moerdijk heeft RAAP van 12 december 2018 tot en met 12 juli 2019 een archeologische opgraving uitgevoerd in het kader van het project ‘Herinrichting Bult van Pars te Klundert’ in de gemeente Moerdijk. Het voornaamste doel van het onderzoek was het veiligstellen van de wetenschappelijke informatie (behoud ex situ).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Landschap&lt;br&gt;Uit het onderzoek is gebleken dat de diepere ondergrond in het plangebied bestaat uit getijafzettingen behorende bij het Laagpakket van Wormer, Formatie van Naaldwijk. Hierop zijn diverse ophogingslagen opgebracht met een totale dikte van ca. 4,0 m. Dit is vanaf de 16e eeuw gebeurd. De hierop aanwezige lagen zijn opgebracht vanaf het einde van de 17e eeuw – 18e eeuw. Vervolgens is nog een ophogingslaag uit de tweede helft van de 18e – eerste helft 19e eeuw aanwezig waarin de funderingen van de stenen molen zijn ingegraven. Enkele ophogingslagen zijn geïnterpreteerd als wal. Meer richting de flanken van de bult zijn schuin aflopende ophogingslagen aanwezig die in ieder geval vóór de vroege 18e eeuw zijn opgebracht. Ten slotte zijn lagen opgebracht in de Late Nieuwe tijd/moderne tijd (vooral langs de flanken van de bult). Centraal op de bult is een recentelijk opgebrachte/verstoorde laag aanwezig met een dikte van 20 tot 60 cm.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Archeologie&lt;br&gt;Tijdens het onderzoek zijn drie vindplaatsen gedocumenteerd.&lt;br&gt;- De oudste vindplaats betreft een greppel of sloot die op basis van de vondsten in de 16e eeuw kan worden gedateerd. Ophogingslagen uit de Vroege Nieuwe tijd maken ook een deel uit van deze vindplaats en betreffen mogelijk een restant van de oudste omwalling van Klundert. Een cluster van houten palen die niet aan één van de latere funderingen kan worden gerelateerd, betreft mogelijk een restant van een palissade, behorende bij de oudste versterking. Het gaat hier dus mogelijk om de oudste fortificatie van Klundert: een eenvoudige omwalling met een gracht en een palissade aangelegd vanaf 1581 (Sneep, 1996). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;- Een tweede vindplaats omvat de sporen die samenhangen met de inrichting van het onderzoeksgebied als halfbastion in de 17e eeuw en het gebruik hiervan tot eind 18e eeuw. Om te beginnen zijn dat de wal, mogelijke banket en walgang en diverse ophogingslagen (onder andere van het terreplein) met eventuele loopvlakken uit de verschillende gebruiksfasen van het halfbastion. Uit deze periode stammen ook twee kelders met een afwijkende oriëntatie ten opzichte van de alle andere funderingen die met de molen samenhangen. Het zou goed kunnen gaan om opslagkelders voor bijvoorbeeld graan of kruit/munitie of (drink)water. Een kleinere overwelfde waterkelder die later (zeker tot in de 19e eeuw) in gebruik is geweest als beerkelder, stamt in oorsprong ook uit de gebruiksfase van de halfbastion (late 17e of 18e eeuw). Ten slotte is een gedempte sloot aangetroffen in het oosten van het onderzoeksgebied. De sloot is gedempt met huisafval, waarschijnlijk afkomstig van de huizen die in de 17e eeuw aan de Westerstraat hebben gestaan. Het betreft ook waarschijnlijk de erfgrens van het huis dat in 1649 op de hoek van de Westerstraat en de Oliemolenstraat stond. De vondsten uit de slootvulling hebben een datering in de 15e tot eind 17e eeuw, maar het grootste deel is in de 17e eeuw te dateren. Dat de sloot gelijktijdig met de verdedigingsfunctie van de halfbastion in gebruik is geweest blijkt ook uit vondsten zoals twee loden musketkogels die vanaf de tweede helft van 16e eeuw in gebruik zijn. Een vergelijkbare kogel is aangetroffen in de ophoging van de halfbastion, net als een hoefijzer (een jonge variant boogijzer/tongijzer) die in de periode 17e en 18e eeuw in gebruik was.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;-Tot de derde vindplaats worden alle bebouwingsresten van de oliemolen gerekend. Deze kunnen worden ingedeeld in drie fasen. De oudste molen zou een houten rosmolen zijn geweest, maar voor een houten gebouw zijn weinig aanwijzingen aangetroffen. Er zijn wel talrijke houten palen aangetroffen, maar deze liggen grotendeels direct onder bakstenen funderingen en hangen samen met de stenen gebouwen, poeren en de kollergang. Uit de eerste molenfase (1836 – 1840) zijn bakstenen funderingen van molenonderdelen (doodbed kollergang, vuister, slagblok), een grote oliekelder en overwelfde oudere waterkelder die dan nog steeds in gebruik is maar dan als beerkelder en een muurfundering, Uit de tweede molenfase (1840 -1883) resteerden bakstenen funderingen van muren, poeren, molenonderdelen en vloeronderdelen. Uit de derde fase (1883 – 1995) zijn bakstenen en betonnen funderingen van muren, zware poeren, vloeren en kelders aangetroffen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De aangetroffen gebruiksvoorwerpen geven een goed beeld van de datering en fasering van de twee vindplaatsen. Ook geven ze een indruk van de gebruikers/bewoners van het halfbastion en de latere molen. Er zijn veel verschillende vondstcategorieën aanwezig en vrij goed bewaard gebleven. De aangetroffen fragmenten natuursteen hebben een zeer direct verband met de molen. Deze zijn concreet te koppelen aan verschillend molenonderdelen/productieprocessen zoals kollergang en slagblok (lijnolieproductie) en maalsteen (meelproductie).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Aanbevelingen&lt;br&gt;Tijdens het onderzoek is duidelijk geworden dat de verhoging die met de Bult van Pars aangeduid wordt, een antropogene ophoging betreft. Dit is in ieder geval vastgesteld voor het traject tussen de top van de bult (4,8 m NAP) en -0,1 m NAP, waar in boringen de top van de natuurlijke getijafzettingen is aangetroffen. Een groot deel van deze ophoging bestaat uit relatief schone kleilagen die in het kader van de aanleg van de verdedigingswerken zijn opgebracht (vanaf de 16e eeuw). Een klein deel (ca. 0,5 m op de top van de bult) en een schuin aflopend traject langs de flanken is later opgebracht in de tijd van de aanleg en gebruik van het molencomplex (19e – 20e eeuw). In en op deze ophoging zijn de aanwezige archeologische resten binnen de omvang van het molencomplex ex-situ bewaard (opgegraven). De wal van de bastion is aanvullend in een put richting het noorden onderzocht en binnen de omvang van deze put ex-situ behouden (opgegraven). Op basis hiervan is de rest van het plangebied vrijgegeven tot 2,6 m NAP (hoogte vlak 2). Ten aanzien van de sloop van het gebouw met nummer 46 aan de Westerstraat (buiten het in het PvE vastgestelde onderzoeksgebied) geldt dat hier rekening moet worden gehouden met archeologische resten vanaf de Late Middeleeuwen. Bodemingrepen dienen hier voorafgegaan te worden door een archeologisch onderzoek, dan wel onder opgraving, variant archeologische begeleiding te worden uitgevoerd. Ten aanzien van eventuele bodemingrepen/afgraving vanaf 2,5 m NAP geldt dat ophogingslagen uit de Late Middeleeuwen verwacht kunnen worden. De rest van het onderzoeksgebied tot 2,5 m NAP is met deze opgraving voldoende onderzocht. De bevoegde overheid (gemeente Klundert) neemt hierover een (selectie) besluit.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Geadviseerd wordt om de op locatie opgeslagen natuurstenen fragmenten van de molen onder toezicht van de historische vereniging van Klundert (Die Overdraghe) te hergebruiken in de herinrichting van het plangebied.&lt;/p&gt;