DOI: 10.17026/ar/o0ckng
title: Archeologisch bureauonderzoek Oost fase 4 te Ens, gemeente Noordoostpolder (FL)

description: Laagland Archeologie heeft in juli 2022 een Archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd in de buurt van de Zuidderringweg 6 te Ens. Het onderzoek vond plaats in verband met de ruimtelijke procedure rondom de bouw van nieuwe woningen.
Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol SIKB KNA 4002. Het bureauonderzoek had tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen. Centraal staat daarbij de vraag of en zo ja welke archeologische resten (complextype, datering, diepteligging en gaafheid) in het plangebied kunnen worden verwacht. Hiertoe zijn landschappelijke, archeologische en historische bronnen geraadpleegd.
Het plangebied lag rond 9000 voor Chr. voor een groot deel in een oude riviergeul (voorganger van de Overijsselse Vecht). Deze is later deels opgevuld met dekzand. Op basis van milieukundige boringen is in het plangebied geen dekzand aangetroffen op een diepte groter dan 3 m-mv. Het dekzand is in de loop van het Holoceen afgedekt door getijafzettingen. Bodemkundig ligt het gebied in een zone met kalkrijke poldervaaggronden; lichte zavel, profielverloop 5. 
De mogelijke ligging in een oude stroomgeul en de resultaten van de milieukundige boringen impliceren dat in het plangebied mogelijk oeverwallen te verwachten zijn. Het is niet bekend in hoeverre deze oeverwallen nog intact zijn. Vanaf 3750 voor Chr. kreeg de zee meer invloed op de omgeving van het plangebied. Dit bereikte in 1900 voor Chr. zijn hoogtepunt en uitte zich door de vorming van grote meren. Gezien de ontwikkeling van de omgeving van het plangebied is de kans aanwezig dat de oeverwallen aan erosie hebben blootgestaan. Gebaseerd op milieukundige boringen worden de oeverwallen dieper dan 3 m -mv verwacht. Hetzelfde geldt voor mogelijke dekzandkoppen.
In de omgeving van het plangebied zijn archeologische resten uit het Paleolithicum tot en met de Nieuwe Tijd bekend. Ongeveer 150 m ten noorden van het plangebied zijn meerdere vuurstenen afslagen, kernen, klingen en schrabbers gevonden. De fragmenten worden gedateerd van het Paleolithicum tot en met de IJzertijd. Op Archis wordt gemeld dat de vondsten mogelijk afkomstig zijn uit opgebrachte grond van een nabijgelegen kanaal. In 1960 zou een (oppervlakte)verkenning hebben plaatsgevonden maar een verslag daarover is niet teruggevonden. Mogelijk ligt de nederzetting niet op de onderzochte kavel maar binnen een afstand van circa 2 km in het traject van de Zwijnstocht, Het plangebied bevind zich ongeveer 290 m ten zuidwesten van de Zwijnstocht. De kans dat er opgebrachte grond van dat kanaal in het plangebied aanwezig is niet uit te sluiten. De resten uit de Middeleeuwen – Nieuwe Tijd betreffen met name scheepswrakken en hun lading. Op 10 meter ten noordoosten van het plangebied lag een scheepswrak. Deze is in de jaren 40 van de vorige eeuw opgegraven.
De Noordoostpolder viel officieel droog op 9 september 1942. Op basis van oude kaarten zijn geen scheepvaartroutes of ankerplaatsen in en nabij het plangebied aangegeven. Evenmin bevinden zich zandplaten het onderzoeksgebied of haar omgeving.
Op basis van het bureauonderzoek worden archeologische resten verwacht. Specifiek worden er vuursteenvondsten verwacht uit het Paleolithicum – Vroeg Neolithicum en restanten van het scheepswrak op 10 m ten noordoosten van het plangebied. De resten van het scheepswrak worden aan of vlak onder het maaiveld verwacht. De geplande bodemingrepen zullen deze resten zeer waarschijnlijk aantasten. We adviseren daarom vervolgonderzoek in de vorm van een veldkartering in combinatie met metaaldetectie. De veldkartering kan bevestigen of er aan het oppervlak vondsten liggen. Een vindplaats uit zich in (sterk vermolmd) hout, aardewerk, glas en resten van tegeltjes/plavuizen. Metaaldetectie kan hierbij helpen omdat ook metalen voorwerpen (gereedschappen en kookgerei) kunnen worden verwacht.
Steentijdresten zijn niet binnen een diepte van 3 m -mv te verwachten en liggen waarschijnlijk dieper. Deze resten worden – voor zover daadwerkelijk aanwezig - door de geplande werkzaamheden nauwelijks aangetast: de ontgravingen gaan niet zo diep en het plaatsen van heipalen geeft in de praktijk een verwaarloosbare verstoring op een vindplaats. Geadviseerd wordt wel op een archeologievriendelijke wijze te bouwen, een en ander conform de Handreiking Archeologievriendelijke Bouwen van de RCE. Vertaald naar het plangebied houdt dit vooral in dat de heipalen met een onderlinge afstand van tenminste 4 m worden geplaatst.
Dit advies is in handen van de bevoegde overheid, de gemeente Noordoostpolder. 
Na de beoordeling en toetsing van de conceptversie van dit rapport heeft het bevoegd gezag besloten dat er geen verder onderzoek is vereist: binnen het plangebied geldt vrijgave voor bodemingrepen tot 2,5 m -mv voor wat betreft het aspect archeologie. Wel geldt ten alle tijde de erfgoedwet, waarin staat dat bij vondsten direct melding gedaan moet worden bij bevoegd gezag.