DOI: 10.14457/tu.the.2018.1232
title: ปัญหาการจำแนกประเภทสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามมาตรา 1304 ป.พ.พ.

description: วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จัดทำขึ้นเพื่อศึกษาวิวัฒนาการแนวคิดในเรื่องสาธารณสมบัติของแผ่นดินในระบบกฎหมายไทย ลักษณะและสถานะของสาธารณสมบัติของแผ่นดิน และการจำแนกประเภทของสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1304 จากการศึกษาในทางประวัติศาสตร์พบว่าแนวคิดในเรื่องสาธารณสมบัติของแผ่นดินในประเทศไทย มีวิวัฒนาการที่ควบคู่กันมาระหว่างพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์เหนือที่ดิน กับในเรื่องสิทธิในที่ดินของเอกชน ซึ่งกฎหมายไทยดั้งเดิมถือหลักว่าที่ดินในราชอาณาจักรทั้งหมดเป็นของพระมหากษัตริย์ จนเริ่มมีการแยกแยะสถานะของพระมหากษัตริย์ออกเป็นในส่วนของแผ่นดิน กับในส่วนพระองค์ในสมัยรัชกาลที่ 3 และรัชกาลที่ 4 นำไปสู่การแบ่งแยกทรัพย์สินออกเป็นทรัพย์สินในส่วนของแผ่นดินกับทรัพย์สินส่วนพระองค์อย่างชัดเจนในสมัยรัชกาลที่ 5 จนมาถึงยุคแห่งการปฏิรูประบบกฎหมายไทย มีการจัดทำประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ขึ้น ซึ่งในบรรพ 4 ทรัพย์สิน ได้มีการแบ่งแยกประเภทของทรัพย์สินออกเป็นทรัพย์สินของเอกชนและทรัพย์สินของแผ่นดิน โดยได้มีการบัญญัติเรื่อง สาธารณสมบัติของแผ่นดิน ไว้ในมาตรา 1304 และบัญญัติหลักการคุ้มครองสาธารณสมบัติของแผ่นดินเอาไว้ในมาตรา 1305-1307 โดยหลักการที่อยู่เบื้องหลังบทกฎหมายดังกล่าวได้รับอิทธิพลบางอย่างมาจากประมวลกฎหมายแพ่งฝรั่งเศสและประมวลกฎหมายแพ่งสวิส แต่ในส่วนของนิยามความหมายของสาธารณสมบัติของแผ่นดินในมาตรา 1304 เป็นสิ่งที่คณะกรรมการร่างประมวลกฎหมายได้มีการร่างปรุงแต่งขึ้นเป็นนวัตกรรมของไทย ทำให้ในส่วนของนิยามความหมายของสาธารณสมบัติของแผ่นดินในกฎหมายไทยนับได้ว่ามีความก้าวหน้าไปกว่ากฎหมายว่าด้วยสาธารณสมบัติของแผ่นดินในประเทศอื่น ๆ ในช่วงเวลาเดียวกันการศึกษาในเรื่องลักษณะและสถานะของสาธารณสมบัติของแผ่นดินพบว่า สาธารณสมบัติของแผ่นดินจะต้องเป็นทรัพย์สินของแผ่นดินที่มีไว้ใช้หรือสงวนไว้เพื่อสาธารณประโยชน์หรือเพื่อประโยชน์ร่วมกัน หากแม้ทรัพย์สินดังกล่าวจะเป็นทรัพย์สินของแผ่นดินแต่หากมิได้มีการใช้เพื่อสาธารณประโยชน์หรือสงวนไว้เพื่อประโยชน์ดังกล่าวอย่างแท้จริงแล้ว ทรัพย์สินของแผ่นดินนั้นก็หาใช่สาธารณสมบัติของแผ่นดิน หากแต่ถือเป็นทรัพย์สินของแผ่นดินธรรมดา หรือทรัพย์สินดังกล่าวแม้จะมีลักษณะที่อาจมีไว้เพื่อสาธารณประโยชน์หรือสงวนไว้เพื่อประโยชน์ร่วมกันได้ แต่เมื่อทรัพย์สินนั้นไม่ใช่ทรัพย์สินของแผ่นดินซึ่งเป็นทรัพย์สินของรัฐ โดยหลักแล้วทรัพย์สินดังกล่าวจึงไม่อาจถือเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินได้ แต่อย่างไรก็ตาม ยังมีสาธารณสมบัติของแผ่นดินในอีกรูปแบบหนึ่ง กล่าวคือ สาธารณสมบัติของแผ่นดินที่มีลักษณะเป็นทรัพยสิทธิเหนือที่ดินของเอกชน ซึ่งเอกชนยังคงเป็นเจ้าของกรรมสิทธิ์ในที่ดินดังกล่าว แต่ที่ดินดังกล่าวนั้นอยู่ภายใต้บังคับของทรัพยสิทธิมหาชน ซึ่งถือเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินในอีกรูปแบบหนึ่ง เช่น สิทธิในการปักเสาไฟฟ้าพาดผ่านที่ดินของเอกชน หรือสิทธิในการวางระบบท่อส่งปิโตรเลียมเหนือที่ดินของเอกชน เป็นต้น โดยสรุปแล้วในการพิจารณาว่าทรัพย์สินใดถือเป็นสาธารณสมบัติของแผ่นดินหรือไม่ เป็นสิ่งที่จะต้องพิจารณาจากสภาพลักษณะการใช้ประโยชน์หรือวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้สำหรับทรัพย์สินดังกล่าวการศึกษาการจำแนกประเภทของสาธารณสมบัติของแผ่นดินตามมาตรา 1304 ซึ่งได้มีการยกตัวอย่างประเภทของสาธารณสมบัติของแผ่นดินออกเป็น 3 อนุมาตรา พบว่าได้มีการตีความทรัพย์สินประเภทสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามมาตรา 1304 (2) และทรัพย์สินประเภทที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะตามมาตรา 1304 (3) ที่กว้างจนเกินไป ทำให้เกิดการจัดวางทรัพย์สินบางอย่างซึ่งมิได้มีลักษณะการใช้ประโยชน์ตรงกับลักษณะของสาธารณสมบัติของแผ่นดินประเภทดังกล่าวอย่างแท้จริง ดังนั้นผู้เขียนจึงมีข้อเสนอแนะให้ตีความไปในแนวทางที่คำนึงถึงลักษณะของการใช้ประโยชน์ในสาธารณสมบัติของแผ่นดินแต่ละประเภทอย่างแท้จริง กล่าวคือ ทรัพย์สินสำหรับพลเมืองใช้ร่วมกันตามมาตรา 1304 (2) จะต้องตีความโดยคำนึงถึงลักษณะของทรัพย์สินที่ประชาชนสามารถเข้าใช้ประโยชน์ได้ในลักษณะทั่วไป ในส่วนของทรัพย์สินที่ใช้เพื่อประโยชน์ของแผ่นดินโดยเฉพาะตามมาตรา 1304 (3) จะต้องตีความโดยคำนึงถึงความเป็นสาระสำคัญต่อการใช้อำนาจรัฐในลักษณะที่ขาดเสียมิได้ของทรัพย์สินดังกล่าว