DOI: 10.14457/tu.the.2016.995
title: ปัญหากฎหมายในสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น: ศึกษาเฉพาะกรณีข้อตกลงตั้งกรรมการในบริษัทจำกัด

description: ข้อตกลงหรือสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น (Shareholders’ Agreement) คือ สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นด้วยกัน หรือระหว่างผู้ถือหุ้นกับบริษัท ซึ่งมีการตกลงกันในเรื่องรายละเอียดความสัมพันธ์ระหว่างคู่สัญญาที่จะมีต่อกันในบริษัท โดยสามารถตกลงกันได้ตั้งแต่ก่อนจดทะเบียนจัดตั้งบริษัท หรือภายหลังจดทะเบียนจัดตั้งบริษัทแล้วก็ได้ ทั้งนี้ รายละเอียดหรือเนื้อหาที่จะบรรจุลงไว้ในความตกลงดังกล่าวมีได้ทุกเรื่องตามหลักเสรีภาพในการแสดงเจตนา และหลักความศักดิ์สิทธิ์แห่งการแสดงเจตนาจากการศึกษาพบว่า สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นถูกแบ่งออกเป็นหลายประเภท และข้อตกลงเรื่องการร่วมกันลงคะแนนเสียงตั้งกรรมการ เป็นเพียงข้อตกลงหนึ่งของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นประเภทที่เป็นข้อตกลงร่วมกัน (Pooling Agreement) หรือข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนน (Voting Agreement)วิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงมุ่งศึกษาถึงปัญหาสถานะทางกฎหมาย ผลและสภาพบังคับ ตลอดจนข้อขัดข้องในการบังคับชำระหนี้ของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นเกี่ยวกับข้อตกลงตั้งกรรมการ ซึ่งผู้เขียนมุ่งศึกษาเฉพาะข้อตกลงตั้งกรรมการในบริบทขององค์กรธุรกิจประเภทบริษัทจำกัด โดยศึกษาว่า (1) ข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนน (Voting Agreement) ตั้งกรรมการของบริษัทจำกัดในระหว่างผู้ถือหุ้นด้วยกันเองควรจะมีผลบังคับได้หรือไม่ เนื่องจากมีคำพิพากษาฎีกาที่ 3402/2548 (คดีเหล็กบูรพา) ศาลฎีกาได้พิพากษาให้สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นตกเป็นโมฆะตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 150 ด้วยเหตุนี้ จึงอาจทำให้นักกฎหมายในประเทศไทยสับสนและเข้าใจผิดไปว่าข้อตกลงในลักษณะเช่นนี้ไม่อาจกระทำขึ้นได้ ทั้งที่ในความเป็นจริงมิได้เป็นเช่นนั้น ทั้งนี้ ผู้เขียนได้ทำการศึกษาเปรียบเทียบในเรื่องปัญหาสถานะทางกฎหมายของข้อตกลงนี้กับประเทศสหรัฐอเมริกาและประเทศอังกฤษ นอกจากนี้ ผู้เขียนยังศึกษาในประเด็นที่ (2) ว่า เมื่อมีการผิดข้อตกลงเรื่องดังกล่าวจะมีกระบวนการบังคับชำระหนี้ตามข้อตกลงหรือสัญญาดังกล่าวอย่างไร เมื่อทำการศึกษาเปรียบเทียบกับกฎหมายต่างประเทศในทั้ง 2 ประเด็นแล้วพบว่า แต่เดิมสถานะทางกฎหมายของข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนน (Voting Agreement) ในประเทศสหรัฐอเมริกาถูกองค์กรตุลาการหรือศาลส่วนใหญ่วินิจฉัยว่าข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนไม่สมบูรณ์ (Invalid) ด้วยเหตุผลหลายประการ จึงก่อให้เกิดความไม่แน่นอนต่อการประกอบธุรกิจและการร่วมทุนในแง่ที่ว่า คู่สัญญาจะจัดทำข้อตกลงดังกล่าวได้หรือไม่ และเมื่อจัดทำข้อตกลงขึ้นแล้ว ข้อตกลงดังกล่าวจะมีผลสมบูรณ์และบังคับได้หรือไม่จากปัญหาความไม่แน่นอนอันเกิดจากผลของคำพิพากษาขององค์กรตุลาการที่มีต่อข้อตกลงดังกล่าว ในเวลาต่อมา the Committee on Corporate Laws of the Section of Business Law of the American Bar Association ได้จัดทำร่างกฎหมายต้นแบบอันได้แก่ the Model Business Corporation Act (MBCA) ขึ้น โดยกำหนดรองรับข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนไว้โดยชัดแจ้ง กล่าวคือ ให้คู่สัญญาสามารถตกลงกันจัดทำข้อตกลงในลักษณะเช่นนี้ได้ และให้ข้อตกลงดังกล่าวมีผลสมบูรณ์ ตลอดจนให้ศาลมีอำนาจในการบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจง (Specific Performance) ตามข้อตกลงดังกล่าวด้วย ดังที่ปรากฏใน the Model Business Corporation Act § 7.31 (2005) นอกจากร่างกฎหมายต้นแบบนี้ ผู้เขียนยังได้ทำการศึกษาถึงกฎหมายในระดับมลรัฐ อันได้แก่ รัฐเดลาแวร์ ผู้เขียนพบว่ารัฐเดลาแวร์ได้รับเอาร่างกฎหมายต้นแบบจาก the Model Business Corporation Act เป็นพื้นฐานในการร่างกฎหมายภายในของรัฐตน อันได้แก่ the Delaware General Corporation Law (DGCL) ซึ่งในปัจจุบัน the Delaware General Corporation Law ได้กำหนดรองรับข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนน โดยกำหนดให้คู่สัญญาสามารถตกลงกันจัดทำข้อตกลงในลักษณะนี้ได้เช่นกัน และให้ข้อตกลงดังกล่าวมีผลสมบูรณ์ (Valid) แต่ไม่ได้ระบุถึงเรื่องการให้ศาลมีอำนาจในการบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจงตามข้อตกลงดังกล่าว ดังที่ปรากฏใน the Delaware General Corporation Law Title 8 § 218 (2005)นอกจากประเทศสหรัฐอเมริกาแล้ว ผู้เขียนยังได้ทำการศึกษาถึงสถานะทางกฎหมายของข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนในประเทศอังกฤษอีกด้วย โดยผู้เขียนพบว่า ศาลของประเทศอังกฤษได้ยอมรับถึงสถานะทางกฎหมายของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้น ซึ่งรวมถึงข้อตกลงเรื่องการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนนเป็นเวลาหนึ่งศตวรรษแล้ว (Greenwell v Porter [1902] 1 Ch 530 และ Puddephatt v Leithi [1916] 1 Ch 200) โดยนักกฎหมายและนักวิชาการได้อธิบายว่า ตามหลักกฎหมายคอมมอนลอว์ สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นประเภทที่เป็นข้อตกลงร่วมกันที่กระทำขึ้นโดยผู้ถือหุ้นทั้งหลายนั้นเป็นสัญญาที่บังคับได้ตามหลักทั่วไปของกฎหมายว่าด้วยสัญญา โดยไม่จำต้องทำเป็นลายลักษณ์อักษร หรือลงลายมือชื่อโดยคู่สัญญา และยังยอมรับอีกว่า การที่คู่สัญญาตกลงกันจัดทำข้อตกลงลักษณะนี้ไม่ได้เป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชนส่วนประเด็นเรื่องการบังคับชำระหนี้ในประเทศอังกฤษ ผู้เขียนพบว่า ไม่มีข้อขัดแย้งใด ๆ ถึงการบังคับให้เป็นไปตามข้อตกลงการออกเสียงลงคะแนนด้วยวิธีการบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจงหรือการชำระหนี้โดยตรง (by Specific Performance of the Voting Agreements) และศาลอังกฤษได้ยอมรับและได้แสดงให้เห็นถึงการยอมรับถึงการบังคับใช้ข้อตกลงการออกเสียงลงคะแนนด้วยวิธีการบังคับชำระหนี้โดยเฉพาะเจาะจง โดยการพิจารณาพิพากษาและออกคำสั่งห้ามเพื่อบรรเทาความเสียหายหรือคำสั่งคุ้มครองชั่วคราว (Injunctive Relief) กล่าวคือ ห้ามลงคะแนนเสียงไปในลักษณะที่เป็นการฝ่าฝืนหรือผิดข้อตกลงการใช้สิทธิออกเสียงลงคะแนน หรือในทางตรงกันข้าม ศาลอาจพิจารณาพิพากษาและออกคำสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนตามข้อตกลงที่ระบุไว้ในสัญญาอนึ่ง ผู้เขียนมีข้อสังเกตว่า แม้ประเทศอังกฤษจะเป็นประเทศที่มีพื้นฐานระบบกฎหมายจัดอยู่ในระบบกฎหมายคอมมอนลอว์ดังเช่นประเทศสหรัฐอเมริกา แต่ประเทศอังกฤษก็ไม่ได้ยอมรับถึงความสมบูรณ์และการมีผลบังคับของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นผ่านการตรากฎหมายดังเช่นประเทศสหรัฐอเมริกา หากแต่ได้มีการยอมรับถึงความสมบูรณ์และการมีผลบังคับของสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นผ่านแนวคำพิพากษาที่เป็นบรรทัดฐานและความเห็นของนักวิชาการ (Scholars)