DOI: 10.14457/tu.the.2019.1351
title: การศึกษาแนวทางการดำเนินงานของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติของมูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย ในตำบลเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช

description: การศึกษาเรื่อง “แนวทางการดำเนินงานของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติในตำบลเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช” ผู้วิจัยได้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) เพื่อศึกษากระบวนการดำเนินงาน โครงสร้างและกลไกในการจัดการภัยพิบัติของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติในตำบลเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช รวมทั้งแนวทางในการจัดการภัยพิบัติทั้งในเชิงพื้นที่ และเชิงนโยบาย โดยกลุ่มที่ศึกษาเป็นผู้ที่ประสบภัยและได้รับผลจากภัยพิบัติ ผู้รู้สถานที่ มีความรู้ในเชิงประวัติศาสตร์ สถานการณ์จากภัยพิบัติ แกนนำชุมชนที่มีบทบาทในการพัฒนาชุมชน ผู้ร่วมทำงานกับเครือข่ายองค์กรชุมชนในการฟื้นฟูผู้ประสบภัยและเป็นผู้สนับสนุนการดำเนินงานของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติ โดยเครื่องมือที่ใช้ในการศึกษา ได้แก่ การศึกษาจากเอกสาร การสัมภาษณ์ และการสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม เพื่อทราบถึงโครงสร้างและระบบการดำเนินงานของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติ ทราบถึงกระบวนการขับเคลื่อนการดำเนินงานตลอดจนปัจจัยที่เอื้อและเป็นอุปสรรคของเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติ และได้ข้อเสนอแนะแนวทางการพัฒนาเครือข่ายที่มีประสิทธิภาพในการเตือนภัยพิบัติของชุมชนผลการศึกษา พบว่า พัฒนาการของการทำงานของเครือข่ายฯ ที่เกิดขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2548 ถึง 2562 มีกระบวนการ ดังต่อไปนี้1. การรวมกลุ่มในรูปแบบทีมงาน ระบบจัดการอาสาสมัคร จะมีการแบ่งงานกันทำ มีการจัดทำฐานข้อมูลและแผนภัยพิบัติ 2. การพัฒนาศักยภาพของอาสาสมัคร ในการทำงานของสมาชิกในเครือข่ายฯ มีการจัดทำหลักสูตรเพื่ออบรมให้ความรู้ต่าง ๆ เพื่อการเผชิญภัย การป้องกันภัยพิบัติต่าง ๆ ในกลุ่มประชาชนทั่วไปและเยาวชน 3. การประชาสัมพันธ์และจัดประชุม ในการประชาสัมพันธ์ภัยพิบัติต่าง ๆ ใช้ช่องทางหลายช่องทาง ตั้งแต่ช่องทางง่าย ๆ เช่น เตือนผ่านปากต่อปาก หอกระจายข่าว จดหมายเตือนภัย และ ช่องทาง Social เช่น Facebook และ รวมทั้งได้มีการจัดประชุมในระดับชุมชนเพื่อถอดบทเรียนจากภัยพิบัติที่เกิดขึ้น4. การลงพื้นที่เพื่อปฏิบัติการสร้าง/ซ่อม เมื่อทราบข้อมูลว่าบ้านใดได้รับผลกระทบจากภัยพิบัติ เครือข่ายฯ จะจัดกำลังช่าง แรงงาน อาสาสมัคร จิตอาสา ไปปฏิบัติการซ่อม สร้าง ตามข้อมูลที่ได้รับ 5. การถอดบทเรียนก่อนการดำเนินงาน เป็นการทบทวนประสบการณ์ในการจัดการภัยพิบัติจากเหตุการณ์ที่ผ่านมาของชุมชน 6. การประชุม บูรณาการข้อมูลร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบล หน่วยงานในพื้นที่โดยใช้ 4 เสาหลัก และนำไปสู่การจัดทำแผนร่วมกันในประเด็นต่าง ๆ 7. การจัดทำแผนรับมือภัยพิบัติตำบลเกาะขันธ์ โดยดำเนินการจัดประชุมร่วมกันของทั้ง 10 หมู่บ้าน องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.) และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อจัดทำแผนรับมือภัยพิบัติของตำบลเกาะขันธ์ ในส่วนของโครงสร้างของเครือข่ายฯ ได้มีการกำหนดบทบาทหน้าที่ของแต่ละส่วนเพื่อดำเนินงานในภารกิจต่าง ๆ ที่เป็นระบบที่ประกอบด้วย 1. ประธานศูนย์ฯ 2. ทีมประสานงานพื้นที่ 3. ทีมประสานงานเครือข่ายนอกพื้นที่ 4. กองเลขาฯ 5. อาสาสมัคร 6. จิตอาสา ส่วนกลไกที่วางระบบไว้ในการจัดการภัยพิบัติของตำบลเกาะขันธ์ มีดังนี้ 1. การประสานงาน ได้แก่ การประสานงานภายในตำบลโดยฝ่ายทีมระดับตำบลไปสู่ทีมระดับหมู่บ้านและไปสู่อาสาสมัครฝ่ายต่าง ๆ ซึ่งส่งผลให้การดำเนินงานเป็นระบบ 2. มีระบบการสื่อสารคือ วิทยุเครื่องแดง ซึ่งใช้ในการสื่อสารข้อมูลระหว่างกันทั้งระดับเครือข่าย และมีการสื่อสารกันผ่านระบบ Social เช่น Facebook, Line สัญญาณเสียง เป็นต้น 3. ระบบอาสาสมัคร เป็นระบบที่จัดตั้งและพัฒนาขึ้นเพื่อการช่วยเหลือกันเองภายในตำบลเมื่อเกิดภาวะฉุกเฉินขึ้น 4. ระบบการให้ความช่วยเหลือ ได้แก่ การสำรวจ รับแจ้งความเสียหาย จัดลำดับความสำคัญในการให้ความช่วยเหลือ 5. ระบบข้อมูล มีการเก็บรวบรวมข้อมูลด้านเศรษฐกิจ สังคม ข้อมูลกลุ่มเสี่ยง และนอกจากนี้ยังมีระบบข้อมูล TCNAP ซึ่งเป็นข้อมูลที่เก็บในมิติต่าง ๆ ของตำบล สำหรับพื้นที่ตำบลเกาะขันธ์ที่มูลนิธิเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทยเข้ามาช่วยเหลือด้วยทราบว่า ตำบลเกาะขันธ์เป็นพื้นที่เสี่ยงภัยในช่วงฤดูฝนในทุกปี รวมทั้งประชาชนในพื้นที่ได้ร้องขอให้มูลนิธิฯเข้าไปช่วยเหลือ สนับสนุนในเรื่องต่าง ๆที่เป็นเทคโนโลยีที่ทันสมัย จึงเป็นที่มาและจุดเริ่มต้นของการที่มูลนิธิฯเข้าไปช่วยเหลือ โดยเริ่มตั้งแต่เดือนมิถุนายน 2562 ที่มีการประสานงาน ประชุมร่วมกันระหว่างพื้นที่กับมูลนิธิฯ และต่อมาในวันที่ 4 สิงหาคม 2562 สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพัชรกิติยาภา นเรนทิราเทพยวดีกรมหลวงราชสาริณีสิริพัชร มหาวัชรราชธิดา เสด็จไปยังศูนย์การจัดการภัยพิบัติตำบลเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด ซึ่งชุมชนร่วมกันจัดตั้งขึ้นหลังประสบอุทกภัยมูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย จึงรับศูนย์การจัดการภัยพิบัติตำบลเกาะขันธ์แห่งนี้ เป็นต้นแบบเครือข่ายชุมชนเตือนภัยพิบัติอีกชุมชนหนึ่งนอกเหนือจาก 16 ชุมชนทั่วประเทศ และภายหลังจากที่มูลนิธิอาสาเพื่อนพึ่ง (ภาฯ) ยามยาก สภากาชาดไทย ได้รับศูนย์การจัดการภัยพิบัติตำบลเกาะขันธ์เป็นต้นแบบเครือข่ายชุมชนเตือนภัยแล้ว ได้มีการนำองค์ความรู้ต่าง ๆมาให้ชุมชนเช่น 1 เรียนรู้การทำผังน้ำของชุมชน 2. เรียนรู้การเกษตรตามแนวทฤษฎีใหม่ 3. การทำฝายกั้นน้ำแบบธรรมชาติทั้งฝายหินก่อและฝายกระสอบทราย 4. การนำเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาช่วยในการจัดทำข้อมูลสถานการณ์น้ำของพื้นที่ และสามารถที่จะรายงานสถานการณ์ของน้ำไปยังหน่วยงานกลางปัจจัยที่เอื้อต่อการดำเนินงาน ได้แก่ ความเข้มแข็งและความมั่นคงของเครือข่ายชุมชน สำหรับเครือข่ายชุมชนในการจัดการภัยพิบัติ โดยมีเทคนิคในการทำงานในตำบล (ตำบลจัดการตนเอง) โดยใช้ กระบวนการมีส่วนร่วม ได้แก่ ร่วมเรียนรู้ ร่วมคิด ร่วมงานแผน ร่วมปฏิบัติการ ร่วมรับผลประโยชน์ ร่วมรับผิดชอบ ร่วมตรวจสอบ ติดตาม ประเมินผล และพัฒนายกระดับ และมีการจัดทำระบบข้อมูลตำบล (TCNAP) การวิจัยชุมชน (RECAP) รวมทั้งการมีจิตสาธารณะ ความมุ่งมั่นของชุมชน และประเพณีและวัฒนธรรมที่ดีงามปัจจัยที่เอื้อและเป็นอุปสรรคต่อการดำเนินงาน ได้แก่ องค์กรในการบริหารจัดการ สาธารณภัยมีโครงสร้างซับซ้อน หลายขั้นตอน ไม่คล่องตัว มีความซับซ้อน มีขั้นตอนการบังคับบัญชาหลายชั้น ทั้งข้าราชการฝ่ายพลเรือนและข้าราชการฝ่ายทหาร มีคณะกรรมการหลายคณะอยู่ในระบบการบริหารจัดการ และที่สำคัญไม่ได้ให้ความสำคัญเท่าที่ควรกับการมีส่วนร่วม ทั้งจากภาคเอกชนและองค์กรอิสระข้อเสนอแนะการวิจัย 1. ชุมชนควรสร้างวัฒนธรรมความปลอดภัยและเพิ่มขีดความสามารถของประชาชนให้มีทักษะในการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า 2. องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นควรจัดกลยุทธ์ที่เน้นการเสริมสร้างศักยภาพการจัดการภัยพิบัติให้ชุมชน โดยเฉพาะการเสริมสร้างศักยภาพที่ไม่ใช่โครงสร้าง (ถนน/สะพานเชื่อม) 3. สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยจังหวัด ควรมีแผนการจัดสรรทรัพยากรและงบประมาณในการจัดการภัยพิบัติให้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชนที่มีความเสี่ยงต่อภัยพิบัติให้มากขึ้น 4. รัฐบาลควรมีการศึกษาถึงสภาพปัญหาและความต้องการของแต่ละชุมชนก่อนการจัดทำนโยบายการเสริมสร้างศักยภาพการจัดการภัยพิบัติให้ชุมชน 5. ควรมีการจัดตั้งทบวงน้ำเพื่อเป็นเจ้าภาพหลักในการบริหารจัดการสาธารณภัย ส่วนภารกิจด้านการจัดการในภาวะฉุกเฉินและการจัดการหลังการเกิดภัย ควรให้อยู่ในความดูแลของกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย และ 6. ควรมีการปฏิรูประบบราชการ โดยให้กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยบริการแบบเบ็ดเสร็จครบวงจร ส่วนกรมทรัพยากรน้ำเป็นหน่วยงานหรือองค์กรกลางที่เป็นศูนย์รวมด้านนโยบายและแผนแม่บทของการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ