DOI: 10.17026/ar/ffsown
title: Uit het archief van het Thermenmuseum.
title: Bureaustudie, verwachtings- en beleidskaart van de Heerlense binnenstad en ontsluiting van het archief van de voormalige Gemeentelijke Oudheidkundige Dienst.
title: RAAP-rapport 6266

description: &lt;p&gt; In opdracht van de gemeente Heerlen hebben SAGA Archeologie en RAAP tussen januari 2023 en maart 2024 een archeologisch vooronderzoek in de vorm van een bureauonderzoek uitgevoerd voor het plangebied Landsfort en het onderzoeksgebied binnenstad in de gemeente Heerlen. Door de
Oudheidkundige Dienst van de Gemeente Heerlen, als ook door haar voor- en navolgers, is een groot aantal archeologische waarnemingen gedocumenteerd in de binnenstad. Deze waarnemingen hebben voor het merendeel nooit tot publicatie of aanmelding in het nationale archeologisch registratiesysteem
ARCHIS geleid. Documentatie van deze waarnemingen is wel aanwezig in het gemeentelijk depot, gevestigd in het Thermenmuseum. Deze documentatie is geïnventariseerd en gedocumenteerd om uitspraken te kunnen doen over waargenomen archeologische resten, de te verwachten archeologische
resten en de eventuele diepteligging en bewaringstoestand daarvan.
&lt;p&gt; Het onderzoek naar oude meldingen uit het Thermenarchief heeft waardevolle informatie opgeleverd. In de eerste plaats konden vele locaties van meldingen van archeologische resten in het verleden (circa 1900-1990) redelijk nauwkeurig achterhaald worden, waarvan slechts enkele ook in ARCHIS staan.
Hierdoor is nu een beter en meer gedetailleerder beeld van de aard en datering van diverse archeologische resten in de binnenstad van Heerlen ontstaan. De bestaande (veelal schetsmatige) reconstructies zijn in dit rapport teruggebracht tot feitelijke waarnemingen en vondsten, zodat vanaf nu
iedereen zelf kan oordelen en interpreteren. Veel van wat in het verleden reeds geschetst is, kan echter (nog) steeds niet goed geïnterpreteerd en zeker niet gedateerd worden.
Een opvallend resultaat is het tot nu toe ontbreken van prehistorische vondsten in de binnenstad. Ze ontbreken niet alleen in het thermenarchief, maar ook bij alle in ARCHIS gemelde onderzoeken die door professionele archeologen zijn uitgevoerd. Mogelijk is een groot deel van de sporen uit een verder
verleden verloren gegaan, als gevolg van intensieve bewoning en landgebruik vanaf de Romeinse tijd.
Dit betekent niet dat er geen resten uit de prehistorie verwacht kunnen worden.
&lt;p&gt; De aanwezigheid van Romeinse resten in de binnenstad van Heerlen is nu meer gedifferentieerd in beeld gebracht. Op basis van de gegevens bestaat een bewoningskern in het zuidwesten van de binnenstad (die zich verder voortzet naar het zuiden en westen), met name rondom de kruispunten van de twee oost-west verlopende wegen (Via Belgica) en de noord-zuid verlopende weg (Via Traiana). De
noordelijke begrenzing ligt vermoedelijk ter hoogte van de Geleenstraat en een oostelijke begrenzing ter hoogte van de Akerstraat. Binnen deze gebieden is met een redelijk dichte tot dichte bebouwing te rekenen, uit verschillende fases (zowel hout- als steenbouw), met onder andere grachten, muurwerk,
kelders, waterputten, latrines en ook luxe bewoningsfenomenen zoals een hypocaustum, mozaïekvloeren, verschillende zuilfragmenten en ook (beschilderd) pleisterwerk. &lt;p&gt; Zowel ten noorden van de Geleenstraat als ook ten oosten van de Akerstraat is nog nauwelijks muurwerk aangetroffen. In deze randzones zal een minder dichte bebouwing hebben bestaan. In deze randzones zijn ook diverse
aardewerkovens aangetroffen, maar ook binnen de bewoningskern. De vondst van enkele kalkbrandovens op het Tempsplein geeft aan dat op plaatsen met steenbouw ook met dit soort ovens rekening moet worden gehouden. Afgezien van resten die tot ambachtelijke activiteiten kunnen worden
gerekend bevinden zich aan de rand van het bewoningsareaal natuurlijk ook diverse grafvelden. Deze bevinden zich met name in het noordwestelijk deel van het onderzochte gebied. Opvallend zijn drie tegulagraven, die tussen midden 3e
 en begin 4e eeuw dateren. Deze drie liggen dichterbij de bewoningskern dan de overige, oudere Romeinse graven. De vondsten geven aan dat er voor de
Romeinse tijd moet worden gerekend op een totale bewoningsdiepte van de vroege eerste tot aan het einde van de 4e eeuw, mogelijk het begin van de 5e
 eeuw.
&lt;p&gt; Middeleeuwse sporen en vondsten concentreren zich rondom het landsfort, daarbuiten komen alleen sporadisch enkele muren en verder alleen vondsten voor. De noordelijke binnenstad blijft nagenoeg geheel leeg. Archeologische fenomenen uit de middeleeuwen en nieuwe tijd, zoals grachten, kelders en
muren, zijn beperkt vrijgelegd, waarbij de muren en kelders nooit bouwhistorisch zijn onderzocht. De interpretaties van kelders, muren en grachten die door de diverse actoren als ‘Romeins’ of ‘middeleeuws’ worden aangeduid, kunnen in de meeste gevallen op basis van de in de archiefmappen aanwezige documentatie niet worden gecontroleerd.
&lt;p&gt; Extra aandacht is besteed aan het landsfort. Gezien de problematische inpassing van het landsfort in een typologie van versterkingen uit de volle c.q. late middeleeuwen, rijst de vraag in hoeverre het landsfort vergelijkbaar is met laat-Romeinse polygonale castra, zoals die te Jülich en Aachen.
&lt;p&gt; Aangezien er verschillende overeenkomsten bestaan is het verleidelijk aan te nemen dat de veronderstelde aanlegdatering in de 12e eeuw foutief is en we in feite kijken naar een laat-Romeinse versterking. Maar ook hier rijst een prangende vraag, namelijk hoe deze versterking zich dan verhoudt tot de laat-romeinse versterking op het Tempsplein? Hierbij moet worden benadrukt dat we qua kennis over het landsfort in alle opzichten nog in de kinderschoenen staan. Een andere mogelijkheid zou bijvoorbeeld zijn dat we kijken naar een vol-middeleeuwse versterking (zoals altijd aangenomen) die
gebouwd is naar voorbeeld van op dat moment nog bestaande versterkingen te Jülich en Aachen.
&lt;p&gt; Na samenvoeging van alle gegevens is de stad opgedeeld in verschillende zones met meer of minder te verwachten archeologische resten. In de zuidelijke binnenstad betekent dit dat met archeologische resten uit de Romeinse tijd, de middeleeuwen én de nieuwe tijd en dus met een complexe stratigrafie en palimpsest van archeologische sporen rekening gehouden moet worden. Voor de overige gebieden is de archeologische verwachting minder complex (noordwesten) en ten dele ook onbekend (noordoosten). In het noordwesten wordt geen Romeinse bewoning verwacht, maar zijn wel resten van ambacht (ovens) en graven te verwachten, met name langs de Romeinse weg naar Xanten.
&lt;p&gt; Middeleeuwse bewoning wordt in dit noordwestelijk deel niet verwacht, maar langs de westelijke grens van het plangebied wel weer bewoning uit de nieuwe tijd. Voor het noordelijke en met name noordoostelijke deel van de binnenstad geldt dat door het grotendeels ontbreken van onderzoek en waarnemingen nauwelijks zicht bestaat op de aan- of afwezigheid van archeologische resten en hun
diepteligging. Er geldt daar dus eigenlijk een ‘onbekende’ verwachting op basis van archeologische meldingen. Gezien de ligging op een hoog, droog en vruchtbaar gebied tussen twee beekdalen heeft dit deel van het plangebied wel degelijk een hoge archeologische verwachting voor landbouwende gemeenschappen, ook voor die uit de prehistorie.