DOI: 10.17026/ar/1uzz39
title: Van moerasland tot Universiteitskwartier (AAR 137), MenA Gemeente Amsterdam
title: Archeologische Opgraving voormalige Tweede Chirurgische Kliniek, Binnengasthuisterrein, Amsterdam (2019-2021)

description: Tussen 2019 en 2021 heeft Monumenten en Archeologie, Gemeente Amsterdam (MenA), in opdracht van de Universiteit van Amsterdam (UvA) onderzoek uitgevoerd op het terrein van de voormalige Tweede Chirurgische Kliniek op het Binnengasthuisterrein. Het archeologisch onderzoek werd uitgevoerd naar aanleiding van de verbouwing van dit oude ziekenhuisgebouw tot nieuwe Universiteitsbibliotheek. Een vooronderzoek in juli-september 2018, waarvan de resultaten in dit rapport meegenomen zijn, leidde tot een aanscherping van de bestaande archeologische verwachting. Het onderzoek richtte zich op de beantwoordig van de volgende vijf vragen: &lt;br&gt;
1. Zijn er archeologische sporen en structuren aanwezig van de opeenvolgende bebouwing van het Oude Nonnenklooster, Pesthuis, Verbandhuis, een mogelijke begraafplaats en de inrichting van het Doelen exercitieterrein? &lt;br&gt;
2. Zijn er beerputten of afvalkuilen aanwezig, hoe zijn die gebouwd / gegraven en hoe is de samenstelling van eventueel botanisch materiaal van de vulling? &lt;br&gt;
3. Wat is de samenstelling van de ophogingspakketten en in hoeverre is stadsafval gebruikt voor het bouwrijp maken van het terrein? &lt;br&gt;
4. Wat is de datering of looptijd van de archeologische vondsten en de vondsttypen en tot welke vondstcategorieën behoren deze? &lt;br&gt;
5. Is het mogelijk om het prestedelijke natuurlijke landschap met historisch-ecologische overblijfselen (zaden, pollen, plantenresten etc.) te reconstrueren in samenhang met Amstelaanplempingen? &lt;br&gt;
De eerste fase van de archeologische begeleiding bestond uit de opgraving op de binnenplaats van de voormalige Tweede Chirurgische Kliniek onder saneringscondities tot ca. NAP -1,20 m. Op dit niveau kwamen de resten tevoorschijn van meerdere fasen van bebouwing en begravingen uit de periode 1550-1900. Deze zijn in het vlak en in profiel gedocumenteerd. De tweede fase betrof de ontgraving onder de voormalige bebouwing. De archeologische werkzaamheden bestonden hier uit documentatie van een aantal profielstaten en de berging van een begraving. De documentatie vond plaats door middel van analoog tekenen, digitale fotografie en doorhet integreren van fotografie ten behoeve van fotogrammetrische reconstructie. Alle werkputten zijn op deze manier gedocumenteerd. Tijdens de tweede onderzoeksfase zijn twee profielen gedocumenteerd die informatie geven over de stratigrafische ontwikkeling van het plangebied. Het diepst gelegen spoor (NAP -4 m) betrof een laag kleiig veen met rietstengels en takjes, indicatoren van een verdronken veenlandschap (vraag 5). Daarop lag een laag verspoeld bosveen. Daar weer op lag een pakket met klei, veenbrokken en puin. Vanaf dit niveau (NAP -1,90 m) is het terrein in de 18de eeuw opgehoogd, waarschijnlijk in verband met de nieuwbouw van het Verbandhuis in 1767. Aanwijzingen voor gebruik van stadsafval voor deze ophoging is tijdens het onderzoek niet aangetroffen (vraag 3). Het ontbreken van duidelijke niveaus in de natuurlijke bodemopbouw en de afwezigheid van aanplempingslagen maakte dat geen bemonstering heeft plaatsgevonden voor paleo-ecologische overblijfselen (vraag 5). Tijdens de begeleiding werden resten van kleine gebouwen aangetroffen die ooit deel uit maakten van de kloostertuin van het Oude Nonnenklooster. Een van die gebouwen werd in 1589, na de opheffing van de kloosters, onderdeel van het hier gelegen Pesthuis. Daarnaast werden resten aangetroffen van een historisch niet bekende begraafplaats die gerelateerd kan worden aan het Pesthuis. Van de begraafplaats is slechts een klein deel met 17 graven bewaard gebleven. Met wat geïnformeerde extrapolatie kan voorzichtig gesteld worden dat de begraafplaats ooit rond de 700 individuen herbergde. Fysisch-antropologisch onderzoek heeft niet kunnen uitwijzen of de onderzochte individuen overleden zijn aan de pest, maar lopend onderzoek van het bemonsterde DNA zou mogelijk uitsluitsel kunnen geven. Bij de tweede ontgravingsfase kwamen tussen de palen van het ziekenhuisgebouw uit 1900 nog de resten van een laat 16de-eeuwse begraving tevoorschijn. Dit bleek het graf te zijn van een jonge vrouw met een wel heel opmerkelijke verwonding, een wond in haar hoofd die moet zijn toegebracht met een bijl of zwaard. Er zijn twee fasen te onderscheiden in de ontwikkeling van het binnenterrein van de Tweede Chirurgische Kliniek (vraag 1). De eerste fase betrof de hergebruikte 16de-eeuwse gebouwen uit de klooster- en Pesthuisperiode van 1626 tot 1767. De oudste sporen bestonden uit muurwerk van het Oude Nonnenklooster dat opgenomen werd in het Pesthuis. In de 17de eeuw was het gebouw onderdeel van het Verbandhuis en voorzien van waterkelder, riool en beerput. Deze beerput was een gemetselde bak die ook als afvalbak is gebruikt. Opmerkelijk is de zeldzame historische vermelding van deze beerput op de kaart van Balthasar Florisz van Berckenrode waar zij als ‘secreet’ vermeld staat. Het in de put aanwezige aardewerkspectrum laat weinig variatie zien. Mogelijk is dit een indicatie van gestandaardiseerde inkoop van het Verbandhuis (vraag 2 en 4). Naast de beerput resteerden resten van een overwelfd riool en een waterkelder. Uit de sporen komt duidelijk naar voren hoe het Verbandhuis in de eerste fase een samenraapsel was van verschillende gebouwen. De tweede fase betrof de sloop en nieuwbouw van het Verbandhuis in 1767. Bouwkundig onderzoek in 1766 wees uit dat het opgaande muurwerk in slechte staat was en vervangen diende te worden. Archeologische resten bestonden uit muurwerk en gedeeltelijk bewaarde overwelvingen van bakstenen vloeren. Deze vloerconstructies hebben nieuw licht geworpen op de praktische uitvoering van in die tijd vernieuwende inzichten over hoe een ziekenhuis er ten aanzien van hygiëne uit moest zien. Het nieuwe Verbandhuis werd voorzien van een nieuw bakstenen riool. Van dit riool is bekend dat het in 1842 geleegd werd. Later gedeponeerde vondsten geven inzicht in de materiele cultuur van het Verbandhuis in het tijdvak 1842-1897. De keramiekvondsten waren sterk gefragmenteerd en bestonden voornamelijk uit industrieel aardewerk en porselein. Verder werden een aantal, mogelijke, injectiespuiten aangetroffen: vondsten die als typisch voor een gasthuiscontext aangemerkt mogen worden (vraag 5).
description: Amsterdam Archeologische Rapporten