DOI: 10.17026/ar/qfpkij
title: Doesburg Halvemaanweg: De Looierij en de Schuilkelder
title: Archeologisch en historisch onderzoek naar de bebouwing langs de Halvemaanweg en Rooseveltsingel in Doesburg
title: Doesburgse Archeologische Publicaties 19

description: Voorafgaand aan de nieuwbouw langs de Halvemaanweg in Doesburg is respectievelijk een archeologisch proefsleuvenonderzoek en definitief onderzoek uitgevoerd. Daarbij zijn waarnemingen verricht in de ondergrond van het terrein, een ravelijn. In dit ravelijn werd een proefsleuf gegraven die inzicht geeft
in de opbouw ervan. Het ravelijn werd aangelegd als onderdeel van de eerste vestingwerken om de middeleeuwse stad, kort na 1606. Tot in de 16e eeuw lag deze locatie nog in de bedding van de Oude IJssel, die tevens dienst deed als stadsgracht, zij het tegen de zuidelijke oever. Het profiel toonde een demping met (deels) schuine opbouw, die eveneens de opbouw van het ravelijn weergeeft. Het maaiveld van het ravelijn lag ter plekke op ca. 8,45 m + NAP. 

Uit historische data en kaartmateriaal weten we dat het onderzochte terrein in het bezit was van het St. Crispinusgilde, waar de schoenmakers en leerlooiers onder vielen. Even ten noordoosten van het opgravingsterrein waren aan de F.D. Rooseveltsingel, die toen nog Looierswal heette, twee leerlooiers gevestigd: Berendsen en Albers. Albers was de kleinste en dit bedrijf heeft maar heel even bestaan. De familie Berendsen was hier echter al in het tweede kwart van de 18e eeuw gevestigd en bleef op deze plek actief tot het einde van de 19e eeuw. Er zijn meer looiers bekend uit Doesburg maar het was in de stad een kleine bedrijfstak en soms was er in de stad maar één looierij aanwezig. Uit het nu uitgevoerde onderzoek is gebleken dat de looierij van Berendsen na 1832 (kadastrale minuut) flink is uitgebreid. Zo werd het zuidelijke deel van een nog onbekend gebouw opgegraven dat met zekerheid deel uitmaakte van de looierij. Dit gebouw is op geen enkele kaart ingetekend. Toch moet het ruim een halve eeuw bestaan hebben. Het gebouw kent zelfs twee duidelijke fases waarbij de in het bovenste niveau aangetroffen looibakken zo’n 80 cm boven de looibakken in het onderste niveau lagen. Ook is daarbij het aantal bakken verdubbeld. De bovenste looibakken hadden loden uitlaten die afwaterden op een centrale goot, die op zijn beurt weer uitwaterde in een aardewerken buis die uitkwam in de gracht. Het gebouw zelf was robuust gebouwd, waarbij het diepste deel steunde op bogen die rustten op heipalen die in de natte grachtdemping waren geslagen. Om het complex van water te voorzien was er een vier meter diepe waterput gebouwd. Deze bevond zich een paar meter ten zuidoosten van het gebouw. Daar zijn twee opeenvolgende werkplaatsjes (bestratingen) aangetroffen die afliepen naar de gracht (waarschijnlijk om makkelijk van afval, dat vrijkwam bij het schoonmaken van de huiden voordat deze gelooid werden, af te komen). De plaatsjes waren via een klinkerweggetje verbonden met de Looierswal. Dit weggetje liep ook langs de oudste looierijgebouwtjes. Op het terrein zijn ook diverse looibakken aangetroffen, waarvan een deel ouder is dan het grote looierijgebouw. De bakken zijn deels vervaardigd van hergebruikt hout. Een andere bak is gemetseld en afgesmeerd met leem. Ook werd er een lemen bak gevonden. Deze omvatte oorspronkelijk waarschijnlijk een houten bak, zo weten we uit bijvoorbeeld in Den Bosch opgegraven looibakken. Half onder het grote gebouw werd ook een zeer grote kuil gevonden die helemaal geen beschoeiing had, maar die wel nog veel eek bevatte. Bij het gebouw zijn geen grote afvaldumps gevonden. Kenmerkend zijn wel een deel van een groot schraapmes en de nodige runderhoornpitten en middenhandsbeenderen van schapen.

Waarschijnlijk hield de looierij in 1896 op te bestaan. Het is aannemelijk dat men de concurrentie met industriële chroom-looierijen met automatische walkvaten niet meer aankon. Het gebouw werd uiteindelijk afgebroken (mogelijk pas in de jaren ‘10) en het terrein werd in gebruik genomen door de Mauritskazerne, die al sinds 1866 aanwezig was op het Mauritsbastion net buiten de Ooipoort en het naast gelegen ravelijn. De gracht die het ravelijn scheidde van de Looierswal werd gedempt. Op de wal werd een militair badhuis gebouwd dat in 1918 werd opgeleverd. Dit badhuis viel buiten het plangebied en is dus niet opgegraven. Uit deze periode kan ook de muur stammen die parallel aan de Looierswal liep en die mogelijk de onderkant van deze wal volgde (mogelijk bij wijze van keermuur). Achter deze muur werd een dump van aardewerk gevonden waarvan het jongste stuk dateert van 1902. Dit zou dus overeen kunnen komen met de veronderstelde datering in de periode ca. 1916-1918. Opvallend is dat er uniforme kopjes tussen zitten die waarschijnlijk gebruikt werden door de militairen. Een andere dump met uniforme kopjes van een jonger model werd trouwens gevonden in de laatste demping van de ravelijngracht na het verkrijgen van het looierijterrein. De jongste stukken binnen dit complex dateren van(af) 1918. 1918 is ook de veronderstelde datum van deze demping. In een van de proefsleuven werd een gemetselde tunnel aangesneden. Deze tunnel was al bekend en is ingericht als vleermuizen-overwinterplaats. Tot nu toe werd gedacht dat hij deel uitmaakte van het badhuis. De tunnel heeft echter nooit onder het badhuis gelegen en ontbreekt op de bouwtekening en het bestek van het badhuis. De doorsnede is paraboolvormig om druk van boven te kunnen weerstaan. Er loopt een trap naar beneden en er zit een deur achter in de tunnel. De ruimte is niet geschikt als waterkelder. Vergelijkend onderzoek maakt duidelijk dat het hier om een schuilkelder moet gaan. Tot in de Tweede Wereldoorlog werden schuilkelders (met paraboolvormige doorsnede) vaak gemetseld. De datering ligt tussen 1928 en 1945. 

Op het terrein werd ook de nodige (merendeels Duitse) munitie gevonden, vooral uit de jaren dertig. Gezien de kazernecontext is het waarschijnlijk dat het hier gaat om oefenmunitie. Als het ging om oorlogshandelingen in 1945 zou men modernere (veelal gelakte ijzeren) hulzen verwachten.
description: In het rapport zijn zowel de vier proefsleuven als de opgraving in één keer gerapporteerd. Deze dataset bevat ook alle data van de beide onderzoeken samen. De onderzoek zijn te herkennen aan de projectcodes, HMW2019 is het proefsleuvenonderzoek en HMW2020 is de opgraving.