DOI: 10.17026/dans-za5-gz85
title: Archeologisch bureauonderzoek; Plangebied Beuningse Uiterwaarden te Beuningen in de gemeente Beuningen

description: &lt;p&gt;Gespecificeerde archeologische verwachting&lt;br&gt;Het plangebied neemt een landschappelijke positie in binnen de stroomgordel van de Waal die vanaf circa 210 voor Chr. (Late-IJzertijd) tot heden actief is geweest en oudere (rivier)afzettingen, afgezet vóór de Late-IJzertijd, heeft geërodeerd. De stroomgordel van de Waal is vanaf de Late-IJzertijd t/m de Vroege-Middeleeuwen echter niet of minder geschikt geweest voor bewoning. De aanleg van de vroegmiddeleeuwse voorwenden (1e fase van bedijking) op de zuidrand van de meandergordel (waar de Waalbandijk overheen loopt) lijkt er op te wijzen dat deze in de Middeleeuwen in eerste instantie minder geschikt was voor bewoning. Hoewel de meander van de Waal hier niet meer actief was, liep het gebied via de restgeulen gemakkelijk onder water, waarbij de geulen mogelijk zelfs tijdelijk watervoerend waren. Dit roept het beeld op van een beperkt bewoonbaar gebied, dat wel onderdeel zal hebben uitgemaakt van het cultuurlandschap maar tot aan de bedijking niet intensief werd bewoond. Met de aanleg van de laatmiddeleeuwse Waalbandijk kon het binnendijks gebied in cultuur worden gebracht en intensiever worden bewoond.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het merendeel van het plangebied ging na de bedijking deel uitmaken van het uiterwaardengebied. Hier is door voortdurende erosie en sedimentatieprocessen de resterende delen van oudere stroomgordelfasen in de uiterwaarden, het zogenaamde oude land, bijna geheel opgeruimd. De buitendijkse gebieden van de zeer actieve Waal worden over het algemeen gekenmerkt door een markant patroon van strangen en hoger gelegen zandeilanden ontstaan in de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd. De uiterwaarden waren van nature geen gunstige bewoningslocaties, omdat deze constant het gevaar liepen te overstromen bij perioden van hoogwater. Wel werden de strangen gebruik als waterwegen, waarlangs kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde archeologische objecten konden worden gebouwd/aangelegd en waar vaartuigen actief waren (aquatische en maritieme archeologie).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Alleen het zuidoostelijke deel van het plangebied heeft vanaf het moment van bedijking in de 12e en 13e eeuw tot in het begin van de 19e eeuw tot het binnendijks gebied gehoord. Door verlegging van de dijk ging het tot het buitengedijkt cultuurland behoren. &lt;br&gt; &lt;br&gt;In het zuidoostelijke deel (wel in het uiterwaardengebied, buiten het buitengedijkt cultuurland) en het uiterst westelijke deel van het plangebied zijn bij baggerwerkzaamheden voor de klei- en zandwinning archeologische resten aangetroffen in de vorm van een stenen bijl (Prehistorie), een onderdeel van een zwaard (Frankisch), munten (Romeins) en aardewerk (Romeins). De archeologische betekenis van deze vondsten is echter onbekend en ook is niet duidelijk of deze resten aangetroffen zijn in de top van de te verwachten kronkelwaardafzettingen (en dan wellicht een ligging in situ) of dat ze op grotere diepte in beddingafzettingen zijn gevonden. Gezien de vorming van het uiterwaardengebied in de Late-Middeleeuwen en Nieuwe tijd is het meest waarschijnlijk dat het om verspoelde archeologische resten gaat.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;In het plangebied heeft intensieve klei- en zandwinning plaatsgevonden, ook in het zuidoostelijke deel van het plangebied dat tot het buitengedijkt cultuurland behoort. Het plangebied omgeeft twee zogenaamde fabriekseilanden waar baksteenfabriek/-ovens hebben gestaan en waarvan restanten nog aanwezig zijn: de Bunswaard en de Staartjeswaard. Tevens heeft binnen het fabriekseiland de Bunswaard het kasteel Bunswaard gestaan. Dat in de 14e eeuw gebouwd is en in dezelfde eeuw nog verwoest werd. De fabriekseilanden de Bunswaard en de Staartjeswaard behoren dus (vooralsnog) niet tot het plangebied. Terreindelen in het westelijke deel en uiterst oostelijke deel/uitstulping van het plangebied zijn in gebruik geweest als stortplaatsen (NAVOS stortplaatsen). &lt;/p&gt;&lt;p&gt;Op basis van bovenstaande uitgangspunten heeft het gehele plangebied geen verwachting voor in situ voorkomende archeologische resten uit de perioden (Laat-)Paleolithicum t/m de Midden-IJzertijd. Het merendeel van het plangebied, dat altijd tot het uiterwaardengebied heeft gehoord vanaf het moment van bedijking in de 12e en 13e eeuw, heeft een lage archeologische verwachting of geen archeologische verwachting (diep verstoorde terreindelen volgens de Paleogeografische kaart met archeologische verwachtingen van de gemeente Beuningen) voor resten daterend vanaf de Late-IJzertijd t/m de Nieuwe tijd. Wel dient rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van vaartuigen, kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde archeologische objecten (Romeinse tijd en Late-Middeleeuwen) die ook op grotere diepte kunnen voorkomen.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het zuidoostelijke deel van het plangebied, dat tot het buitengedijkt cultuurland behoort, heeft een hoge archeologische verwachting voor de perioden Late-Middeleeuwen (vanaf de bedijking in de 12e en 13e eeuw) en Nieuwe tijd. Voor deze perioden kunnen er in de archeologische laag sporen van een (boeren)erf gevonden worden. Archeologische resten zullen vooral bestaan uit fragmenten aardewerk, maar er kunnen ook natuursteen, metaalresten, houtskool, botresten en gebruiksvoorwerpen worden aangetroffen. Ook dient voor dit deel van het plangebied nog rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van vaartuigen, kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde ar-cheologische objecten die daterend uit de periode voordat bedijking plaatsvond (Romeinse tijd tot het eerste deel van de Late-Middeleeuwen).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Zoals aangegeven heeft er binnen het plangebied intensieve klei- en zandwinning plaatsgevonden. Op de Paleogeografische kaart met archeologische verwachtingen van de gemeente Beuningen wordt aangegeven dat er in het centrale en oostelijke deel van het plangebied terreindelen voorkomen waar diepe bodemverstoringen hebben plaatsgevonden (zie figuur 17). Geraadpleegd historisch kaartmateriaal geeft aan dat ook in het westelijke en zuidoostelijke deel van het plangebied (grote) waterplassen hebben gelegen ten gevolge van klei- en/of zandwinning en dat ter plaatse dus ook bodemverstoringen hebben plaatsgevonden. Tot welke diepte deze klei- en/of zandwinning heeft plaatsgevonden is niet bekend. Door de klei- en/of zandwinning kunnen eventueel aanwezige archeologische resten (meest waarschijnlijk losse (verspoelde) vondsten) verstoord zijn geraakt dan wel geheel verwijderd zijn. Bij baggerwerkzaamheden in het zuidoostelijke en uiterst zuidelijke deel van het plangebied is hiervan melding gemaakt. Resten van vaartuigen, kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde archeologische objecten kunnen echter nog onverstoord op grotere diepte worden aangetroffen (aquatische en maritieme archeologie).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Advies&lt;br&gt;Op grond van de resultaten van het archeologisch bureauonderzoek adviseert Econsultancy om voor de aanleg van de nevengeul binnen het plangebied een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Voor het uiterwaardengebied blijft de kans aanwezig op de aanwezigheid van vaartuigen, kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde archeologische objecten (aquatische en maritieme archeologie) die ook op grotere diepte kunnen voorkomen. De volgende twee opties voor vervolgonderzoek zijn mogelijk:&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Het uitvoeren van een inventariserend veldonderzoek door middel van proefsleuven (IVO-P). Dit zal vanuit praktisch oogpunt lastig uitvoerbaar zijn, aangezien een deel van de nevengeul komt te liggen daar waar al waterplassen aanwezig zijn. Buiten de waterplassen zal bronbemaling noodzakelijk zijn om het archeologisch vlak te kunnen aanleggen en documenteren. De proefsleuven zullen tot aanzienlijke diepte moeten worden aangelegd in verband met de verwachting op mogelijk diep gelegen resten van vaartuigen, kadewerken, beschoeiingen en andere watergerelateerde archeologische objecten. Voorafgaand aan het IVO-P dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. Dit PvE dient te worden beoordeeld door het be-voegd gezag (gemeente Beuningen). In overleg met de opdrachtgever/bevoegd gezag kan besloten worden wel of niet een doorstart te maken naar een definitieve opgraving. &lt;/p&gt;&lt;p&gt;De geplande graafwerkzaamheden ten behoeve van de aanleg van de nevengeul archeologisch te laten begeleiding onder protocol proefsleuven (IVO-P). Dit betekent dat indien bij de civiele werkzaamheden vondsten of archeologische sporen worden aangetroffen, deze worden geregistreerd en gedocumenteerd. Hierbij bestaat het risico dat de archeologische begeleiding kan leiden tot vertraging van de graafwerkzaamheden. Ook voorafgaand aan de archeologische begeleiding (protocol proefsleuven) dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld, waarin beschreven staat op welke wijze het onderzoek uitgevoerd dient te worden. In overleg met de opdrachtgever/bevoegd gezag kan besloten worden wel of niet een doorstart te maken naar een definitieve opgraving.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Voor de natuurontwikkeling in het zuidoostelijke deel van het plangebied wordt geadviseerd geen vervolgonderzoek te laten plaatsvinden indien er geen bodemverstorende ingrepen gaan plaatsvinden die dieper gaan dan de huidige bouwvoor (eerste 30 cm -mv). Indien ter plaatse bodemingrepen gaan plaatsvinden dieper dan 30 cm -mv, dan wordt geadviseerd een vervolgonderzoek te laten uitvoeren. In relatie tot het type vervolgonderzoek voor van de aanleg van de nevengeul wordt geadviseerd de geplande graafwerkzaamheden ten behoeve van de natuurontwikkeling ook archeologisch te laten begeleiden onder protocol proefsleuven (IVO-P).&lt;/p&gt;&lt;p&gt;De fabriekseilanden de Bunswaard (inclusief de voormalige locatie van kasteel Bunswaard) en de Staartjeswaard behoren vooralsnog niet tot het plangebied. Indien er door aanpassingen in het planontwerp er toch bodemverstorende ingrepen gaan plaatsvinden binnen deze fabriekseilanden, zeker ter plaatse van de Bunswaard waar een middeleeuws kasteel heeft gestaan, dan wordt geadviseerd ook voor deze terreindelen een archeologisch vervolgonderzoek te laten uitvoeren. Omdat het gaat om opgehoogde terreindelen, waarbij de archeologische resten in het ophogingsmateriaal zullen worden aangetroffen (een soort van terp) wordt geadviseerd de graafwerkzaamheden ter plaatse ook archeologisch te laten begeleiden, in dit geval onder protocol opgraven. Ook voor deze archeologische begeleiding dient een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld of kan een apart onderdeel vormen voor het PvE dat opgesteld dient te worden voor het gravend onderzoek ten behoeve van de aanleg van de nevengeul.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Door het bevoegd gezag dient het besluit te worden genomen of en zo ja, welke type vervolgonderzoek dient te worden uitgevoerd.&lt;/p&gt;&lt;p&gt;Tevens dient te allen tijde bij het afgeven van een omgevingsvergunning de wettelijke meldingsplicht (ex artikel 53 Monumentenwet 1988) kenbaar te worden gemaakt om het documenteren van toevals-vondsten te garanderen: Degene die anders dan bij het doen van opgravingen een zaak vindt waarvan hij weet dan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een monument is (in roerende of onroerende zin), meldt die zaak zo spoedig mogelijk bij Onze minister. Deze aangifte dient te gebeuren bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort. Het verdient aanbeveling ook de verantwoordelijk ambtenaar van de gemeente Beuningen en diens adviseur (mevrouw S. van Roode, regioarcheoloog Nijmegen e.o.) hiervan per direct in kennis te stellen.&lt;/p&gt;
description: Date Accepted: 2014-09-02