DOI: 10.17026/ar/gvy1wh
title: Deventerweg: De nieuwe Deventerweg
title: Opgraving en archeologische begeleiding van de herinrichting van de Deventerweg in Zutphen
title: Zutphense Archeologische Publicaties 155

description: Het plangebied ‘Deventerweg’ is gelegen in het Zutphense Deventerwegkwartier. In 2021 stonden hier diverse werkzaamheden gepland in verband met de herinrichting van de Deventerweg voor het tracé dat begint net ten noorden van de Canadezenbrug tot aan het kruispunt met de Industrieweg / Van der Capellenlaan. Hierbij kreeg de Deventerweg inclusief de ventwegen een andere opbouw en inrichting. Tevens werd het bestaande vuilwaterriool vervangen en werd een nieuw riool aangelegd voor hemelwaterafvoer. Verder werden aan beide zijden van de hoofdrijbaan greppels (wadi’s) gegraven waarin nieuwe bomen werden geplant. Bij bovengenoemde werkzaamheden is ruim 22.000 m2 van de ondergrond in meer of mindere mate geroerd. Aangezien de te verwachten archeologische resten door de geplande bodemingrepen met aantasting werden bedreigd, is vanuit de gemeente als bevoegde overheid archeologisch onderzoek als voorwaarde gesteld bij de vergunningverlening in het kader van de herinrichting van de Deventerweg. Aangezien het onderzoek zich richt op documenteren van archeologische informatie als een vorm van behoud ex situ, werden de werkzaamheden uitgevoerd onder protocol 4004 Opgraven (KNA-versie 4.1). Afhankelijk van de mate waarin bodemingrepen potentiële archeologische resten bedreigen, is een driedeling gemaakt tussen delen van het plangebied die archeologisch opgegraven worden, civieltechnische werkzaamheden die intensief archeologisch werden begeleid en werkzaamheden die extensief werden begeleid. Concreet komt dit neer op (zie bijlagen 1 en 2 voor de exacte locaties): - Opgraven: nieuwe boomplantsleuven aan beide zijden langs de hoofdrijbaan van de Deventerweg; - Intensief begeleiden: uitgraven van cunet hoofdrijbaan Deventerweg; - Extensief begeleiden: vervangen oud (vuilwater)riool en uitgraven sleuven voor nieuw riool voor hemelwaterafvoer en aansluiting op straatkolken. Verder alle overige bodemingrepen, waaronder verwijderen oude wegverharding bij ventwegen en parkeervakken langs de Deventerweg. De hoofdvraagstelling voor het onderzoek luidde: “Zijn er archeologische resten in het plangebied aanwezig en zo ja, wat is de aard, ouderdom, conservering, diepteligging en historische en landschappelijke context van deze resten in betrekking tot de eerdere archeologische onderzoeken in het Deventerwegkwartier?” Het onderzoek heeft plaatsgevonden in het tracé van de Deventerweg, gelegen op de Zutphense Eng. Hoewel de Zutphense Eng voor het eerst wordt genoemd in 1273, weten we uit archeologisch onderzoek dat deze gronden al sinds de brons- of ijzertijd werden geploegd. Met name op de hoge kop net ten oosten van de Deventerweg ter hoogte van de Van der Capellenlaan en de Van Dorthstraat zijn vondsten en sporen aangetroffen uit de late prehistorie, Romeinse tijd en de vroege en late Middeleeuwen. Ook bij het huidige project is een mogelijke prehistorische kuil aangetroffen, maar deze is helaas niet gedateerd. In de middeleeuwen waren veel van de landerijen in handen van kerkelijke instellingen zoals het Spittaal (Heiligegeestgasthuis) en het Oude en Nieuwe Gasthuis. Boeren droegen tienden af aan dit soort instellingen, maar er zijn geen concrete aanwijzingen voor hoeven op de enk. Wel werden er bij het onderhavige project paalsporen aangetroffen iets ten zuiden van de hiervoor beschreven kop. Dat betekent dat er in ieder geval gebouwen moeten hebben gestaan. Helaas zijn de sporen alleen zeer grof te dateren (vanaf de 14e eeuw tot aan ca. 1725). Omdat hoeven of andere gebouwen op historisch kaartmateriaal echter volledig ontbreken in dit gebied, is het niet uit te sluiten dat de gevonden structuren dus van voor de eerste, 16e-eeuwse, kaarten dateren. Daarmee zouden we grofweg uitkomen op een 14e/15e-eeuwse datering. Er is overigens relatief veel vondstmateriaal (keramiek, metaal) uit deze periode gevonden. De oude bouwvoor bestaat uit twee delen. Onderaan vinden we een grijsbruine akkerlaag met weinig vondstmateriaal. Dit zijn de bovenste decimeters van de oorspronkelijke zandrug, waarvan de bodem eeuwenlang geploegd is, maar waar nooit grond is opgebracht. Deze grond is tot in de vroege 14e eeuw bewerkt. Daarna werd er opgehoogd met mestige grond, die grotendeels afkomstig was uit de stad. Het is een ‘stedelijk esdek’. Deze grond is bijna zwart en is rijk aan vondsten. Het esdek is in gebruik gebleven tot er rond 1905 de eerste huizen werden gebouwd. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog is de Deventerweg het toneel van hevige gevechten. Eind maart 1945 brachten de Duitsers Zutphen in staat van verdediging en werden veel toegangen van de stad afgesloten met grote betonblokken op wegen en bruggen. Op 4 april 1945 werd de brug in de Deventerweg door de Duitsers opgeblazen. Er volgden enige dagen van hevige straatgevechten met oprukkende Canadese soldaten. Aan de Van der Capellenlaan en de Heeckerenlaan staken de terugtrekkende Duitse troepen diverse huizenblokken in brand, maar ook door beschietingen van het geallieerde leger raakten veel huizen rond de Deventerweg beschadigd. Op zaterdag 7 april was het gehele Deventerwegkwartier bevrijd. Kort na de bevrijding werden de door de Duitsers gegraven schuttersputjes langs de Deventerweg door buurtbewoners weer dichtgegooid met gebroken huisraad en bouwpuin (vooral vensterglas en dakpannen) van de door de gevechtshandelingen beschadigde huizen langs de Deventerweg.
De gevonden schuttersputten zijn een ware Fundgrube voor de materiële cultuur van de bewoners van de Deventerweg. Daarbij is er grotendeels vanuit gegaan dat de voorwerpen in de schuttersputten afkomstig zijn uit het dichtstbijzijnde huis (voor zover dat in de oorlog al bestond). Zodoende is er gekeken naar naam en beroep van de bewoners en tevens het bouwjaar van het betreffende huis. Een vraag daarbij was of er een relatie ontstond tussen het beroep en de status van deze mensen en (specifieke) vondsten. Dat eerste blijkt erg tegen te vallen. Veel van deze mensen hadden kantoorbanen of werkten op scholen en doorgaans werd er niet aan huis gewerkt. De tweede relatie lijkt wel aanwezig, omdat in de schuttersputten veel luxe objecten zijn gevonden. Met name de hoeveelheid vazen is opvallend, hoewel vazen en beeldjes ook in arme huishoudens voorkwamen. Toch zijn de op de Deventerweg gevonden exemplaren wel de meer bijzondere exemplaren (bijvoorbeeld designvazen van de Leerdamse glaskunstenaar A.D. Copier). Ook niet alledaags is een set kristallen bokalen. In één van de mangaten werd bovendien een grote vergulde zinken Franse klok uit het midden van de 19e eeuw gevonden. In één mangat viel de Oranjegezindheid van de (joodse) bewoners op, met twee verwijzingen naar koningin Wilhelmina (zilveren speldje en gedenkkannetje). Deze mensen werden later vermoord in Auschwitz, hun huis werd al snel bewoond door iemand anders. Wat naar voren komt, is de enorme schade die de oorlogshandelingen in april 1945 langs de Deventerweg hebben aangericht. De inhoud van de schuttersputten is een mengeling van gesneuveld keramiek en glas, dakpannen en soms munitie of andere oorlogsartikelen.