Παραγωγικές δραστηριότητες και προσφυγική ταυτότητα: η ταπητουργία στους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας
Creators: name: Μερτζιάνης, Χαριζάνης Πέτρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2019
Subjects: Ταπητουργία
Πρόσφυγες Μικράς Ασίας
Προσφυγική Ταυτότητα
Carpet Manufacture
Refugees from Asia Minor

description: Σκοπός της παρούσας μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας ήταν η προσέγγιση του παραγωγικού αντικειμένου της ταπητουργίας και των γενεσιουργών φορέων της, Ελλήνων προσφύγων από την Μικρά Ασία. Με εναρκτήριο τόπο έρευνας τον παλιό προσφυγικό οικισμό της Νέας Ευκαρπίας Θεσσαλονίκης, κέντρο οικοτεχνικής κιλιμοποιίας με απαρχές στο Ουσάκ της Μικράς Ασίας, έγινε διεύρυνση της έρευνας στην πόλη της Θεσσαλονίκης και σε άλλα σημεία του βορειοελλαδικού χώρου. Στα πλαίσια αυτής της διετούς περίπου έρευνας, από τον Μάιο περίπου του 2016 μέχρι τον Μάιο του 2018, με διεξαγωγή 101 συνεντεύξεων στον βορειοελλαδικό χώρο και στην Αθήνα, κατέστη δυνατή η αποτύπωση της εξηκονταετούς πορείας του ταπητουργικού παραγωγικού αντικειμένου, από το 1922 μέχρι τη σταδιακή εγκατάλειψή του, διαδικασία που ολοκληρώνεται στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Καταγράφονται εξελίξεις, αλλαγές, οσμώσεις και ανακατατάξεις μέσα στα πλαίσια σημαντικών κοινωνικοοικονομικών και ιστορικών γεγονότων, σε μία απόπειρα αποτύπωσης και μελέτης χωρίς προηγούμενη διεξαχθείσα και επισταμένη έρευνα, στο μέτρο που αυτό μπόρεσε να πιστοποιηθεί από την έρευνα σε πηγές και βιβλιογραφία. Η πορεία των καταγεγραμμένων τεκταινομένων, φαινομένων και εκφάνσεων του ταπητουργικού παραγωγικού και σχεσιακού περιβάλλοντος προσεγγίζεται μέσα από την υπαγωγή τους σε μία έννοια επενεργούμενης αφαιρετικότητας, έννοια που καταδεικνύεται ότι ενδύεται έμφυλο, εθνοτικό, πολιτισμικό και άλλο πρόσημο στην ιστορική διαχρονία του υπό μελέτη αντικειμένου στον ελλαδικό χώρο. Η διάσταση της αφαιρετικότητας επεκτείνεται και σε μια πιο ατομοκεντρική, προσωπική διαπραγμάτευση με ζητήματα μνήμης, ταυτότητας και ενσυνειδησίας. Τη συνολική εποπτεία της πορείας της ταπητουργίας ακολουθεί μία απόπειρα προσέγγισης των γενεσιουργών φορέων της, επικεντρωμένη στο καταγεγραμμένο δείγμα των επώνυμων Μικρασιατών προσφύγων που καθιερώθηκαν ως ταπητουργοί στον βορειοελλαδικό χώρο. Γίνεται μία πολύπλευρη απόπειρα προσέγγισης και ανάδειξης του πολιτισμικού, ιστορικού και κοινωνικού περιβάλλοντος και της συνθετικής επενέργειας πληθώρας παραμέτρων του στον αρχικό τόπο δράσης, στην Μικρά Ασία, στις κατά τόπους κοινωνικές και αλληλοσχεσιακές συσσωματώσεις. Στους προσεγγιζόμενους υποστασιακούς παράγοντες συγκαταλέγεται αναλυτικά και η πολυεπίπεδη υλική επενέργεια των ταπήτων και των ποικίλων παραγώγων τους. Η πληθωρική υλική τους παρουσία και χρήση επενεργεί ποικιλότροπα στο εμπειρικό κοινωνικό σχεσιακό περιβάλλον στον μικρασιατικό χώρο, επιφορτίζεται με νοηματοδοτήσεις και συμβολισμούς δημιουργώντας ένα διάχυτο κοινό βιωματικό υλικοχρηστικό αισθητηριακό και αισθητικό υπόβαθρο που διαχέεται πολυσήμαντα στις αλληλοδράσεις σε διάφορα επίπεδα και περιβάλλοντα. Με τον ερχομό των Μικρασιατών στο ανοίκειο ελλαδικό περιβάλλον, υπό συνθήκες ξεριζωμού, προσφυγιάς και πολύπλευρου εσωτερικού τραύματος και απώλειας, γίνεται μία ερμηνευτική προσέγγιση σε βαθύτερα και εσώτερα κίνητρα που ώθησαν στη στροφή στο παραγωγικό αντικείμενο της ταπητουργίας. Ιδιαίτερα όταν στο καταγεγραμμένο δείγμα των βιογραφούμενων ταπητουργών πιστοποιείται ένας σεβαστός αριθμός επώνυμων θεμελιωτών της ταπητουργίας στον ελλαδικό χώρο χωρίς προηγούμενη ή με μερική συνδυαστική ενασχόληση, μεταξύ άλλων οικονομικών δράσεων, με το συγκεκριμένο αντικείμενο στις κατά τόπους έδρες τους στον μικρασιατικό χώρο. Η ταπητουργική δράση, σε επίπεδο οργανωτικών φορέων, των κοινώς επονομαζόμενων « χαλιτζήδων », αλλά και με την ενεργή ανάμιξη του εργατικού δυναμικού τους, των πολυάριθμων ανώνυμων προσφύγων υφαντριών, με κοινή πολιτισμική και κοινωνική εμπειρική σκευή, προσεγγίζεται ως «μετάφραση ενός ολόκληρου αισθητηρίου τοπίου του παρελθόντος σε μια πράξη του παρόντος». Συντελείται η ανάπτυξη ενός νέου εσωτερικού διαλόγου με κοινωνικές και πολιτισμικές καταβολές σε μια νέα προθετική επεξεργασία τους για τη χάραξη πορείας και την επανανοηματοδότηση του εαυτού στο νέο τόπο εγκατάστασης. Το τέχνεργο των ταπήτων συνιστά ένα « μέσο εφαρμογής έξεων στη διαμόρφωση ενός αναβιωμένου συλλογικά αισθητηρίου τοπίου επανεκκίνησης προικισμένων με οικείο νόημα αντικειμένων ». Τα ευφάνταστα προϊόντα της ταπητουργίας, με την πολύπλευρη παραγωγική και χρηστική τους διάχυση σε ένα ευρύ βεληνεκές τόπων και κοινωνιών, μπορούν να αποτελέσουν προνομιακό πεδίο θέασης και (επανα)διαπραγμάτευσης της έννοιας της πολιτισμικής κληρονομιάς ως πλήθος υλικών κόσμων αναγνωρισμένων και μεταδιδόμενων στην μακρά διάρκεια, αποδεσμευμένων από το ενδιαφέρον για την πολιτισμική κληρονομιά ως είδος περιουσίας, σε μια διαπραγμάτευση του ζητήματος των «παραδόσεων της καταγωγής». Η παρούσα εργασία συνοδεύεται από παράθεμα με ποικίλες οπτικές αποτυπώσεις της ποικίλης, σε χρηστική και συμβολική-νοηματοδοτική διάσταση, υλικότητας των ταπήτων και των παραγώγων τους. Οι επισυναπτόμενες βιογραφίες των καταγεγραμμένων και ομαδοποιημένων σε περιπτωσιολογίες ταπητουργών, συνοδευόμενες με οπτικό για τον κάθε ένα οπτικό υλικό, εμπλουτίζουν το γνωσιακό πρόταγμα της κίνησης σε συγκεκριμένα κοινωνικά πεδία και δομικές συνθήκες, τις τοποθετήσεις και μετακινήσεις στον κοινωνικό χώρο με ποικίλες δυνητικές ανθρωπολογικές ερμηνευτικές προεκτάσεις
description: The aim of the present thesis was the approach of the field of carpet and rug production and of the Greek refugees from Asia Minor who organized this production in different parts of Northern Greece after the abandonment of their homeland. The research had as starting point the former refugee village of Nea Efkarpia near Thessaloniki. Its inhabitants were broadly known for decades due to the domestic organized rug production and circulation. It is a craft which has its origins in the city of Uşak in Asia Minor, an old carpet and rug production centre, homeland of the majority of the local inhabitants. The two years lasting research (May 2016 till May 2018) expanded gradually to the research of the past carpet production network inside the city of Thessaloniki and finally embraced different carpet production spots of Northern Greece, cities, towns and villages. The amount of 101 informants made possible the depiction of the sixty year lasting course of this production procedure, from its beginning after the Asia Minor Disaster in 1922 and the following Population Exchange of 1924 till its inevitable end at the beginning of the eighties, when the entrance of Greece in the European Economic Community of that time had as a consequence the exhaustion and abandonment of this handmade productive procedure. This approach, characterized by a lack of previous thorough research in the field, as far as the available access to sources can confirm, reveals a series of social, financial and historical changes which led to changes, differentiations and developments inside the procedure norms and the relational social frame of carpet and rug production. Their approach undergoes an interpretation through the activation of a broader meaning of removal which refers to gender, origin of participants and even cultural levels. The removal approach expands to more personal levels concerning memory, identity and the self towards the treatment of carpets and rugs. The next step of the research tries to focus on the pioneers of carpet production in Greece, the sample of men refugees, Greeks from different parts of Asia Minor, who organized the production and mobilized in this direction the great number of experienced female carpet weavers, all refugees like them. A multidimensional approach takes place concerning the depiction of the cultural, historical and social environment in Asia Minor and the multifunctional interdependence of its factors which formed a specific notion and function of the individual and social self in various interrelational aspects. Furthermore, the material abundant presence of rugs and carpets in everyday experience creates a commonly accepted and interpreted material experience which leads to the formation of an eloquent common background. This embraces the senses, forms a specific aesthetic notion, finds different expressions, interpretations, meanings and symbolisms in various everyday social functions and relations. The next step of the research concentrates on the gathered sample of male refugees who established the carpet production in their new settlements. It is remarkable that a great proportion of them didn`t have any relationship with carpet production in their homeland or seem to be partly activated in it among their other economic activities. The eponymus organizers of carpet production, who gather and organize a great number of anonymus experienced female weavers, all refugees like them and vehicles of a common cultural and social background in Asia Minor, tend to develop a kind of internal dialogue with this background. This intentional procedure is a kind of translation of a scenery of the past, experienced through the senses, in a present action. The aim of this procedure of reactivation of cultural and social archetypes serves the orientation and adaptation of the self in the new settlement. This is accomplished through an effort of a revival of habits and of a reapproach of objects gifted with familiar common meaning. A final approach concerns the issue of cultural heritage. Rugs and carpets, which are undoubtably characterized by their geographical broad production and multifunctional usage among different societies, can be proved to be suitable for a negotiation with a new notion of cultural heritage. The latter can be perceived in an advantageous manner not as a kind of property but as a conglomerate of a variety of material worlds acknowledged and expanded in broad time and spatial terms concerning the issue of approach of “traditions of origin”. The appendix which follows the main text presents different usages of carpets, rugs and of other products of the weaving procedure with their accompanying symbolic and meaningful aspects. The following biographies of carpet producers, which are also followed by optical material concerning their lives and activities, enrich the quest for knowledge about their mobility, their removals and dispositions in particular social fields and structural circumstances. They also offer hints for possible anthropological hermeneutical approaches