Θεματοποιώντας τον Ξεριζωμό: μνήμη, μετάφραση και πολιτισμική ταυτότητα
Creators: name: Κακατσάκη, Δέσποινα Αντώνη
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Μπράιαν Φρίελ
Διδώ Σωτηρίου
Μετάφραση
Πρόσφυγες
Εθνικισμός
Πολιτισμική ταυτότητα
Brian Friel
Dido Sotiriou
Translation
Refugees
Nationalism
Cultural identity

description: Η μεταπτυχιακή εργασία με τίτλο «Θεματοποιώντας τον Ξεριζωμό : Μνήμη, Μετάφραση και Πολιτισμική Ταυτότητα» επιχειρεί να ανιχνεύσει τους μηχανισμούς που συγκροτούν την ατομική και συλλογική μνήμη με άξονες τον τόπο, τη γλώσσα, τη θρησκεία και τον πολιτισμό, καθώς και τους μηχανισμούς που με τη σειρά τους πραγματοποιούν μια καινούρια διαμεσολάβηση αυτής της μνήμης στο “εθνικό” γλωσσικό τοπίο και ευθύνονται για τη διαμόρφωση της ταυτότητας των συλλογικών υποκειμένων. Βασικά κείμενα αναφοράς του θεωρητικού πλαισίου της εργασίας αποτελούν το Translations του Ιρλανδού θεατρικού συγγραφέα Brian Friel και τα μυθιστορήματα Ματωμένα Χώματα και Οι Νεκροί Περιμένουν της Διδώς Σωτηρίου, παρουσιάζοντας και τα δύο ιδιότυπες μορφές ξεριζωμών. Στο πρώτο οι Ιρλανδοί κάτοικοι του χωριού Ballybeg υφίστανται τις συνέπειες της άφιξης του αγγλικού στρατού κατοχής το 1833, που έχει σαν αποστολή τη μετονομασία των παλιών ιρλανδικών τοπωνυμίων στην επίσημη αγγλική γλώσσα. Η απότομη μετατροπή του οικείου μέχρι τότε κόσμου σε μια νέα, ξένη πραγματικότητα και η συνειδητοποίηση των βαθύτερων και βιαιότερων πολιτικών – στρατιωτικών διαστάσεων που κρύβει αυτή η γλωσσική κατοχή, αποκαλύπτουν το ιδεολογικό φορτίο που κουβαλά η γλώσσα και η μεταφραστική πράξη. Μπορεί άραγε ένας λαός να υπάρξει μετά από την απώλεια της μητρικής του γλώσσας και μέσα από τη μετάφρασή του σε μια άλλη; Ή πρέπει να παραδεχτούμε τη μεταφραστική α-δυνατότητα; Στα κείμενα της Σωτηρίου οι μυθιστορηματικοί ήρωες που για αιώνες ζουν στη Μικρά Ασία, εκπατρίζονται βίαια το 1922, θεματοποιώντας τον οδυνηρότερο ελληνικό ξεριζωμό. Αν και δεν αποστερούνται τη γλώσσα και τη θρησκεία τους και παρόλο που μετεγκαθίστανται στη θεωρούμενη Μητέρα-Πατρίδα, ο ξεριζωμός τους ανάγεται σε αφετηρία και προϋπόθεση κατασκευής της νεοελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας. «Πώς βιώνεται και πώς αξιοποιείται ένας ξεριζωμός;» είναι ουσιαστικά τα ερωτήματα που απευθύνει η εργασία και προσεγγίζονται τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά. Το κείμενο του Friel που θεματοποιεί το ζήτημα της μετάφρασης, μετατρέπεται σε πεδίο βαθύτερης επεξεργασίας των προβληματισμών που θέτει, καθώς συγκρίνεται ως “κείμενο-πηγή” με τις δύο ελληνικές μεταφράσεις του. Αντίστοιχα, το μυθιστόρημα Ματωμένα Χώματα της Σωτηρίου αποτελεί αντικείμενο συγκριτικής μελέτης με τα μεταφραστικά “ανάλογά” του στα αγγλικά και τα γερμανικά. Σταδιακά στόχος της εργασίας γίνεται η προσέγγιση της έννοιας της κατασκευής, καθώς γίνεται προσπάθεια να μελετηθούν, παράλληλα με τις οδυνηρές συνέπειες κάθε ξεριζωμού, οι τρόποι και οι αιτίες που τέτοιες οριακές συνθήκες αξιοποιούνται από το φαινόμενο του εθνικισμού. Η αναζήτηση μέσα στα κείμενα εκείνων των αφηγηματικών και μεταφραστικών πρακτικών που ξεσκεπάζουν τους μηχανισμούς δράσης των εθνικιστικών επιδιώξεων υπηρετεί την προσπάθεια να αναδειχτεί αυτή ακριβώς η παρεμβολή της κατασκευής κατά την εθνοκεντρική και υποτιθέμενα αδιαμεσολάβητη και συμπαγή διαμόρφωση ατομικών και συλλογικών συνειδήσεων, που συχνά οδηγεί σε ξεσπάσματα ρατσισμού και μισαλλοδοξίας. Το σημείο σύγκλισης των τριών κειμένων, καθώς και των συμπερασμάτων της εργασίας δεν είναι τελικά μόνο η σκηνογράφηση της περιπέτειας των ξεριζωμένων υποκειμένων αλλά ακόμα περισσότερο η κατανόηση του πώς και πόσο το βίωμα ενός ξεριζωμού συμπλέκεται με την ιδεολογία, εγγράφεται στη γλώσσα και τη μετάφραση και διαποτίζει τη μνήμη και γενικά την ταυτότητα και το πώς αυτή η ταυτότητα κατασκευάζεται / προγραμματίζεται έτσι ώστε να ομαδοποιεί – τραβώντας διαχωριστικές γραμμές – τον Ίδιο και τον Άλλο, που όμως αποτελούν τις δύο διαφορετικές αλλά αλληλοσυμπληρωνόμενες όψεις τους ίδιου νομίσματος.
description: The post-graduate essay entitled “Conceptualizing the Uprooting : Memory, Translation and Cultural Identity” attempts to track the mechanisms that constitute the individual and collective memory based on place, language, religion and culture, as well as the mechanisms which, in turn, accomplish a new intervention of that memory in the “national” linguistic field and they are responsible for the formation of identity of the collective subjects. The basic reference texts of the theoretical framework of the essay are the Translations of the Irish playwriter Brian Friel and the novels Ματωμένα Χώματα (Farewell Anatolia) and Οι Νεκροί Περιμένουν ([The Dead Are Waiting]) by Dido Sotiriou, both presenting singular forms of expatriations. In the first, the Irish residents of the Ballybeg village suffer the consequences of the arrival of the English occupation army, which has the mission to rename the old Irish toponyms in the official English language. The sudden transformation of the until then familiar world in a new, foreign reality and the realization of the deeper and more violent political-military dimensions that this linguistic occupation conceals, reveal the ideological burden that language and translation act carry. Can people exist after the loss of their native language and through its translation to another one? Or should we admit the translation in-ability? In the texts of Dido Sotiriou, the fictional characters, who live in Asia Minor for centuries, are expatriated violently in 1922, describing the most painful Greek expatriation. Even though they are not deprived of their language and religion, and despite the fact that they are relocated in the supposed Motherland, their expatriation pertains to a starting point and precondition for the structure of the modern Greek cultural identity. How an expatriation is experienced and how it is exploited? To all intents, these are the questions that the essay addresses and they are approached theoretically as well as practically. Friel’s text, concerning the subject of translation, is converted to a field of deeper elaboration of the speculations that it poses, as it is compared as a “text-source” with its two Greek translations. Respectively, Sotiriou’s novel Ματωμένα Χώματα constitutes a subject of comparative study with its translation “analogies” in English and German. Gradually, the aim of the essay is the approach of the concept of structure, as an effort is made to study – along with the painful consequences of each expatriation – the ways and reasons that such marginal conditions are exploited by the phenomenon of nationalism. The search, within the texts, of those narrative and translation practices, which uncover the action mechanisms of the nationalistic purposes, serves the effort to show off exactly this insertion of the structure at the ethnocentric and supposed non mediatory and solid formation of individual and collective consciences that often leads to outbreaks of racism and intolerance. The point of convergence of the three texts, as well as of the essay’s results, is not only the “stage-designing” of the expatriated subjects’ adventure, but even more the understanding of how and up to which point the experience of an expatriation is engaged with the ideology, is registered in language and translation and imbues the memory and the identity in general, as well as how this identity is structured/programmed, in order to band together – by drawing demarcation lines – the Same and the Other which, however, constitute the two different but complementary sides of the same coin.