Η έννοια του Κράτους στους Αλτουσέρ και Πουλαντζά. Η κρατική μηχανή: Καταστροφή ή Μετασχηματισμός;
Creators: name: Φτεργιώτης, Διονύσιος Αθανασίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Αλτουσέρ
Πουλαντζάς
Κράτος
ΣΥΡΙΖΑ
Althusser
Poulantzas
State
SYRIZA

description: Η έννοια του κράτους είναι κομβικής σημασίας στο έργο τόσο του Λουί Αλτουσέρ όσο και του Νίκου Πουλαντζά. Ωστόσο, δεν πρόκειται για μια κομβικότητα που κάνει αισθητή την παρουσία της, παραδείγματος χάρη μέσω συστηματικών θεωριών περί κράτους, αλλά, αντίθετα, μέσω της απουσίας τους. Η σκέψη για το κράτος διαπερνά τα έργα των δύο στοχαστών, αλλά αυτό συμβαίνει χωρίς σαφείς και συστηματικές αναφορές. Αυτό ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι το κράτος τους απασχολεί ως πρόβλημα που δεν οφείλει κυρίως να αντιμετωπιστεί θεωρητικά, όσο να γίνει αντικείμενο είτε υπέρβασης –στον Αλτουσέρ– είτε ριζικού μετασχηματισμού – στον Πουλαντζά. Εκκινώντας από το μαρξικό έργο και κάνοντας μια αξιοσημείωτη στάση στη σκέψη του Γκράμσι, οι δύο στοχαστές ανοίγουν δύο διαφορετικούς δρόμους σύλληψης και πρακτικής διαχείρισης του κράτους. Η μία πλευρά προβλέπει τη συντριβή της κρατικής μηχανής και την αντικατάστασή της από μια άλλη, που θα λειτουργεί με γνώμονα τα συμφέροντα των κυριαρχούμενων τάξεων. Αυτή η θεώρηση για την κρατική μηχανή δεν αφήνει χώρο για διορθώσεις, μετατροπές ή αλλαγή χρήση της μηχανής, η οποία –όπως γράφεται χαρακτηριστικά– είναι κατασκευασμένη από ειδικό μέταλλο και για ειδικό σκοπό. Η άλλη πλευρά, προωθεί το ριζικό μετασχηματισμό του κράτους. Σε αυτήν την περίπτωση, το ζητούμενο δεν είναι η καταστροφή του, αλλά η αλλαγή της λειτουργίας και των σκοπών του. Και οι δύο θεωρίες ξεκινούν από την ίδια παραδοχή, ότι δηλαδή η μηχανή του κράτους είναι δημιούργημα της κυρίαρχης αστικής τάξης, λειτουργεί για τη διατήρηση της εξουσίας της και πρέπει να είτε να συντριβεί είτε να μετασχηματιστεί στο πλαίσιο της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Συνεπώς, και για τις δύο θεωρίες η λειτουργία της κρατική μηχανή είναι εχθρική όσον αφορά το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Ακόμα και στην δεύτερη εκδοχή, που θεωρείται ρεφορμιστική, ο μετασχηματισμός της κρατικής μηχανής είναι τέτοιας έντασης που είναι εύλογο να αναρωτηθούμε εάν τελικά, μετά το μετασχηματισμό, θα είναι θεμιτό να εξακολουθούμε να κάνουμε λόγο περί μηχανής. Τόσο ο Αλτουσέρ όσο και ο Πουλαντζάς επινοούν νέους τρόπους για τη λειτουργία της κρατικής μηχανής, που θα οδηγήσουν είτε στην καταστροφή της είτε στην εναρμόνισή της με τα συμφέροντα των κυριαρχούμενων τάξεων. Στην εργασία αυτή θα αντιμετωπίσουμε με ψυχραιμία τις δύο αντίπαλες θεωρήσεις. Ωστόσο, θα αναρωτηθούμε μήπως ο Αλτουσέρ, καθώς αποδέχεται την κλασική μαρξιστική θεωρία της συντριβής της κρατικής μηχανής, οδηγείται σε, εμβριθείς αλλά περιοριστικές, αναλύσεις της λειτουργίας του σκληρού πυρήνα του κράτους και των ιδεολογικών μηχανισμών του, και άρα παραχωρεί ένα ενδεχόμενα σημαντικό εργαλείο στα χέρια των κυρίαρχων. Αντίστοιχα, θα ρωτήσουμε εάν ο Πουλαντζάς, εκκινώντας επίσης από την κλασική μαρξιστική θεωρία και καταλήγοντας στον αριστερό ευρωκομμουνισμό, ίσως καταφέρνει να ιχνηλατήσει διαφορετικούς τρόπους διαχείρισης της κρατικής μηχανής, τοποθετώντας της στον ορίζοντα του σοσιαλισμού. Προφανώς, η εργασία ούτε οφείλει ούτε μπορεί να λύσει οριστικά το δίλημμα που απασχόλησε τους δύο στοχαστές, αλλά φιλοδοξεί να περιγράψει με σχετική ακρίβεια τις δύο διαφορετικές διαδρομές και να αναδείξει τόσο τις αποκλίσεις όσο και τις διασταυρώσεις τους
description: The concept of the state is central to the work of both Louis Althusser and Nikos Poulantzas. However, neither Althusser nor Poulantzas offers systematized theories regarding the state. On the contrary, the state’s centrality is conspicuous by its absence of definitions. Thinking about the state permeates the work of both thinkers, but this takes place without any clear or systematic references. This is perhaps due to the fact that the state concerns them as a problem that, primarily, ought not to be addressed theoretically, but rather become either transcended –as is the case in Althusser– or radically transformed –as in Poulantzas. Both thinkers start with Marx, then make a significant stop to revisit Gramsci's thought, and eventually go on to invent two different ways of conceiving and, most importantly, practically managing the state. The Althusserian one suggests destroying the state apparatus and establishing radically new institutions that would operate in the interests of the dominated classes. This vision of the state machine leaves no room for corrections, modifications or alterations. The only way out is its utter destruction. Poulantzas, on the other hand, promotes a radical transformation of the state. In this case, the aim is not to destroy it, but to completely change its function and purposes. Both theories start from the same premise, namely that the state machine is produced by the ruling bourgeoisie, it functions in order to reproduce its power and must either be smashed or transformed in its entirety, within a socialist perspective. Therefore, for both theories the state machine and its functions are hostile towards the socialist transformation of the society. Even in the case of Poulantzas, however, that is, the reformist one, the transformation suggested is of such intensity that we may reasonably wonder whether it is still legitimate to describe the emerging apparatus in terms of a state. Both Althusser and Poulantzas investigate new state conceptions that would lead either to its destruction or to its subordination to the interests of the ruling classes. In this paper I attempt to present the two opposing views while keeping them at equal distance. However, I do ask whether Althusser, by accepting the classical Marxist theory, namely the smashing of the state machine, is led into profound yet rather limiting analyses of both the hard core of the state and its ideological mechanisms, and thus surrenders a potentially important tool into the hands of the ruling classes. Similarly, I ask whether Poulantzas, who also begins from the classical Marxist theory and eventually supports leftist Eurocommunism, manages to invent different ways of managing the state apparatus, while placing it on the horizon of socialism. Obviously, the paper cannot nor ought to definitively resolve the dilemma that concerned the two thinkers; its aim is to describe, as precisely as possible, the two different paths as well as highlight both their divergences and their intersections