Η δικαιοπρακτική ικανότητα των ατόμων με αναπηρία στη διεθνή έννομη τάξη
Creators: name: Μουτάφη, Κρυσταλλία Δημήτριου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2018
Subjects: Δικαιοπρακτική ικανότητα
Συστήματα υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων
Άτομα με αναπηρία (Α.ΜΕ.Α.)
Legal capacity
Supported decision-making
Persons with disabilities

description: Η ισότιμη συμμετοχή όλων των μελών της κοινωνίας στην απόλαυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών συνιστά sine qua non συνθήκη για τη λειτουργία των σύγχρονων δημοκρατιών. Ωστόσο, η υλοποίηση της συνθήκης αυτής συνδέεται άρρηκτα με την εκδήλωση της βούλησης του ατόμου αναφορικά με τις προσωπικές επιλογές, αξίες και προτιμήσεις του. Το βουλητικό στοιχείο των φορέων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων εκδηλώνεται με την άσκηση της δικαιοπρακτικής ικανότητας. Συνεπώς, η άσκηση της δικαιοπρακτικής ικανότητας συνιστά το αναγκαίο μέσο για την πρόσβαση των ατόμων στα δικαιώματά τους καθώς συνέχεται με τη λήψη αποφάσεων που αφορούν ζητήματα όπως ο γάμος, η γονική μέριμνα, η σύναψη συμβάσεων όπως και με λοιπές νομικές συναλλαγές και σχέσεις. Παρότι η ισονομία στην άσκηση της δικαιοπρακτικής ικανότητας συνιστά αυτονόητη προϋπόθεση και εγγύηση για την πρόσβαση όλων των ατόμων στα θεμελιακά δικαιώματα και ελευθερίες, άτομα κυρίως με γνωστικές και ψυχοκοινωνικές παθήσεις και αναπηρίες, εξακολουθούν και σήμερα να στερούνται την πρόσβαση σε πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα, με γνώμονα την ικανότητα αντίληψής τους στη λήψη αποφάσεων που τα αφορούν. Ωστόσο, οι θεωρίες που συνδέουν την ικανότητα αυτοπρόσωπης λήψης αποφάσεων αποκλειστικά με την ορθολογικότητα στη λήψη αποφάσεων και τις ικανότητες αντίληψης του ατόμου, συνιστούν διάκριση με βάση την αναπηρία και συνηθέστερα απολήγουν σε πλήρη υποκατάσταση της βούλησης του ατόμου από αυτή του δικαστικού συμπαραστάτη ή κηδεμόνα του. Η υποκατάσταση της βούλησης του ατόμου που συνεπάγεται η αφαίρεση της δικαιοπρακτικής ικανότητάς του και ανάθεσή της σε τρίτα πρόσωπα εφαρμόζεται ακόμα και σήμερα από τις έννομες τάξεις που προβλέπουν συστήματα υποκατάστασης, όπως αυτά της κηδεμονίας και δικαστικής συμπαράστασης, τα οποία στην πιο αυστηρή τους μορφή οδηγούν συχνά στον ακούσιο εγκλεισμό των ατόμων σε ψυχιατρικές μονάδες με μόνη αιτιολόγηση τη διαπίστωση της αναπηρίας τους. Ωστόσο, οι απαιτήσεις του σύγχρονου κράτους δικαίου όπως αποτυπώνονται στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), στην πρακτική των εννόμων τάξεων που παρέχουν τις κατάλληλες εγγυήσεις για τον σεβασμό και προστασία της αυτοπρόσωπης λήψης αποφάσεων καθώς και στη Διεθνή Σύμβαση του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (ΔΣΣΑΑ) για ισονομία και εξασφάλιση της ίσης μεταχείρισης των αναπήρων στην άσκηση της δικαιοπρακτικής ικανότητας, επιβάλλουν την αντικατάσταση των πατερναλιστικών καθεστώτων υποκατάστασης με συστήματα υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων. Στην παρούσα μελέτη εκθέτουμε καταρχάς τις θεωρητικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί για την αναπηρία, εξετάζουμε το άρθρο 12 της ΔΣΔΑΑ, καθώς και τη νομολογία του Ε.Δ.Δ.Α σε ζητήματα άσκησης της δικαιοπρακτικής ικανότητας των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ). υπό την ερμηνεία της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) αλλά και της ΔΣΔΑΑ. Εν συνεχεία, παραθέτουμε το ρυθμιστικό πλαίσιο των εννόμων τάξεων που έχουν θεσμοθετημένους μηχανισμούς, κατάλληλους για την υλοποίηση της επιταγής του άρθρο 12 της Σύμβασης ενώ παραθέτουμε και τα ισχύοντα στην ελληνική έννομη τάξη. Τέλος, εκθέτουμε τα συμπεράσματά μας αναφορικά με τις δυνατότητες ενσωμάτωσης των επιταγών του άρθρου 12 της Σύμβασης στις έννομες τάξεις, την κατάργηση των καθεστώτων υποκατάστασης της βούλησης των ατόμων από τη βούληση του κηδεμόνα ή συμπαραστάτη τους και τη θέσπιση συστημάτων υποβοηθούμενης λήψης αποφάσεων. Το μείζονος σημασίας ερώτημα που προσδοκούμε να απαντήσουμε στην παρούσα είναι αν τα συστήματα υποβοηθούμενης λήψης αποφάσεων είναι ικανά να οδηγήσουν στον περιορισμό της υποκατάστασης της βούλησης των ΑμεΑ.
description: The equal participation of all members of society in the enjoyment of fundamental rights and freedoms is a sine qua non condition of modern democracies. However, the implementation of this condition is inextricably linked to every person's will with regard to their personal choices, values and preferences. The intention to transact freely is utilized through the exercise of legal capacity. Consequently, the exercise of legal capacity is the necessary means for individuals to have substantial access to their rights by taking decisions on matters such as marriage, parental responsibility, contracting and other legal transactions and relationships. Although equality in the exercise of legal capacity is a self-explanatory condition as well as guarantee for all individuals’ access to fundamental rights and freedoms, most often persons with cognitive and psychosocial disabilities, until these days, are deprived of their right to full legal capacity. These practices stem from perceptions which are identifying the decision-making ability with rationality in decision-making and perception capacity. These practices are false because they lead consequently to discrimination based on disability and most often to the complete substitution of a person's will by their legal guardian. The absolute substitution of the person's decision-making by removing their legal capacity and assigning it to others is still reflected today by legal systems which include substitution regulations such as those of guardianship. Those systems often lead to the unpremeditated custody in psychiatric units just because of their disability. However, the principle of the equal recognition before the law as reflected in the court ruling of the European Court of Human Rights (ECHR), the practices of legal systems which provide the guarantees for respect and protection of persons will by supported decision-making and the Convention for the Rights of Persons with Disabilities (CRPD) for equality of the disabled to the exercise of legal capacity, requires the replacement of paternalistic substitution regimes with more lenient systems such as those which provide supported decision-making. In the present study we firstly outline the theoretical approaches which have been over the years developed for disability; we examine Article 12 of the CRPD about supported decision-making settings, as well as the case law of the ECHR on matters of the legal capacity of the disables under the interpretation of the CRPD but also of the European Convention on Human Rights (ECHR). We also set out the regulatory framework of the states which include mechanisms compatible with the principle of Article 12 of the CRPD and we appose the Greek framework. In conclusion, we draw out our deductions on the possibilities of incorporating the requirements of Article 12 of the CRPD into the legal systems with the abolition of substitution regimes and the establishment of assisted decision-making systems. The fundamental question we pursue to answer in this study is if the supported decision-making systems are capable of reducing the substitution practices of persons will.