Αλληλεπιδράσεις μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων στην Μικρά Ασία την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: το δερβίσικο τάγμα των Μπεκτασήδων και Κιζιλμπάσιδων
Creators: name: Βαλλίδης, Σταύρος Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2012
Subjects: Δερβίσης
Μπεκτασήδες
Κιζιλμπάσιδες
Dervish
Bektashi
Kizilbas

description: Η εργασία μας αυτή είχε σαν στόχο να καταγράψει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων της Μικρασίας, από θρησκευτική, πολιτιστική και πολιτισμική άποψη, την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ένας καλόπιστος ερευνητής ανακαλύπτει συνεχώς ότι τα κοινά ενωτικά στοιχεία που χαρακτήριζαν τους κατοίκους της ήταν πολύ περισσότερα από αυτά που τους χώριζαν στην καθημερινότητα τους. Σαν αφορμή στην έρευνά μας αυτή προσλάβαμε να εξετάσουμε τις θρησκευτικές ιδιαιτερότητες των Μουσουλμάνων της Μικρασίας και ειδικότερα τις μυστικιστικές τους τάσεις. Συγκεκριμένα, διαλέξαμε να εξετάσουμε με ένα πρίσμα συγκρητισμού το δερβίσικο τάγμα των Μπεκτασήδων – Κιζιλμπάσιδων – Αλεβήδων, διότι το χαρακτήριζε ένας υπέρμετρος φιλελευθερισμός και ήταν πολύ κοντά σε αυτό που θα λέγαμε σήμερα καθημερινή λαϊκή θρησκευτική έκφραση των κατοίκων χωρίς δογματισμούς και φανατισμούς. Από την πρώτη ματιά, εντοπίσαμε ένα πλήθος κοινών λατρευτικών στοιχείων με τον Χριστιανικό Ορθόδοξο μυστικισμό της Μικράς Ασίας. Κοινοί Άγιοι των Χριστιανών όπως ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Χαράλαμπος, ο Άγιος Πολύκαρπος, η Αγία Αναστασία, ο Άγιος Μάμας και πλήθος άλλων, λατρεύονταν από τους δερβίσηδες των ταγμάτων με περισσή ευσέβεια και βαθειά ευλάβεια. Το ενδιαφέρον γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν αποκαλύπτεται ότι κατά περιόδους τα τάγμα των Μπεκτασήδων όχι μόνον είχε εισχωρήσει σε όλες τις τάξεις της Οθωμανικής κοινωνίας, από τον Σουλτάνο μέχρι τον αξιωματούχο, τον έμπορο μέχρι τον απλό γεωργό, ανεξάρτητα αν αυτός ήταν Χριστιανός ή Μουσουλμάνος, Ρωμιός ή Αρμένιος, Εβραίος ή Τουρκομάνος. Απορίες και ερωτηματικά γεννιόνται όταν εντοπίζεται η φιλική σχέση με το τάγμα των Μπεκτασήδων των αγωνιστών της Ελευθερίας, Ρήγα Φεραίου και Οδυσσέα Ανδρούτσου. Όσο εισχωρεί κανείς στην έρευνα, ένα πλήθος ερωτημάτων προκύπτουν που καλούμαστε να αποκαλύψουμε. Τελικά ο Μπεκτασισμός τί ήταν ακριβώς, ήταν θρησκευτική αίρεση του Ισλαμισμού ή ένα κοινωνικό κίνημα, ή μήπως αποτελούσε μυστικιστική έκφραση των Σούφι της Μικρασίας; Τα ονόματα Μπεκτασής, Κιζιλμπάς, Αλεβή, που συναντά κανείς από την αρχή της μελέτης αντιμετωπίζονται από τους ερευνητές που ασχολήθηκαν με το θέμα, σαν κάτι το κοινό, αποτελούν την ίδια ομάδα ή ήταν διαφορετικές ονομασίες που πάρθηκαν κατά την ιστορική διαδρομή; Γιατί ο Αλεβισμός αντιμετωπίζεται ακόμη και σήμερα με καχυποψία από την Τουρκική κοινωνία, και μόνον η αναφορά της λέξης Κιζιλμπάς αποτελεί ύβρη; Ποια η σχέση του Μπεκτασισμού με τον Τεκτονισμό, και γιατί τα μέλη του κατηγορούνται ότι επιδίδονται σε οργιώδεις τελετές; Ερευνώντας και εξετάζοντας τον Ισλαμικό μυστικισμό και τα τάγματα που δραστηριοποιήθηκαν στην Μικρά Ασία κατά την Οθωμανική περίοδο, θα πρέπει να ξεχωρίσουμε την σχέση του με το Αραβικό Ισλάμ ή ακόμη και με τον Αραβικό μυστικισμό. Κατά την άποψή μας μόνο στις βασικές έννοιες συμφωνούν σε απόλυτο βαθμό. Αν και ιστορικά η Οθωμανική Τουρκία επίσημα χαρακτηριζόταν ως μια Σουνιτική Αυτοκρατορία με τον Σουλτάνο – Χαλίφη, στην πραγματικότητα αυτό αποτελούσε το αληθοφανές κάλυμμα. Οι κοινωνίες ειδικά της υπαίθρου έβρισκαν την έκφρασή τους στα τάγματα των Αλεβήδων που διαμόρφωναν την λαϊκή θρησκευτική έκφραση. Εξ άλλου η μυστική άσκηση των θρησκευτικών εκδηλώσεων του πληθυσμού της Μικράς Ασίας αποτελούσε μακροχρόνια παράδοση, όπου η δοξασία, η πίστη στην θεϊκή υπόσταση του Αλή ανακατεύεται με τις δοξασίες της μετενσάρκωσης και της μετεμψύχωσης. Οι διώξεις των Μπεκτασήδων θα αρχίσουν όταν ο Σουνιτισμός θα προσεταιριστεί την εξουσία των Σουλτάνων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ενώ οι Μπεκτασήδες - Αλεβήδες θα περάσουν στην απέναντι όχθη, συγκεντρώνοντας μαζί τους όλους τους κατατρεγμένους και αντιπάλους υπηκόους της αυτοκρατορίας. Το τάγμα των Μπεκτασήδων αν και ήταν ένα από τα πάμπολλα μυστικιστικά τάγματα που εμφανίστηκαν, προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους ερευνητές, εξαιτίας του μυστηρίου του, της ιδιαίτερης ισχυρής σχέσης που είχε με την κοινωνία των Μικρασιατών, τους εξισλαμισμούς, το Οθωμανικό στρατιωτικό σώμα των γενιτσάρων, τον κοινωνικό και λογοτεχνικό πολιτισμό. Οι Οθωμανοί για να επικρατήσουν και να δημιουργήσουν την αχανή αυτοκρατορία τους χρησιμοποίησαν την σκληρή πολεμική τους μηχανή, την βία, τον καταναγκασμό, τις υποχρεωτικές μετακινήσεις πληθυσμών, αλλά και με πρόσχημα το τάγμα των Μπεκτασήδων, την ανεκτικότητα, την συνύπαρξη και την αποδοχή. Ένα τάγμα που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην διαμόρφωση του λαϊκού πολιτισμού, με πολλούς φίλους και θαυμαστές, αλλά και επικριτές. Η έρευνα μας επιδίωξε να καταγράψει τους δικούς μας προβληματισμούς, μέσα από την ιστορική εξέλιξη της περιοχής και τον ρόλο που διαδραμάτισε ο μουσουλμανικός μυστικισμός σε όλους τους κατοίκους της Μικρασίας στο χωνευτήρι θρησκειών, λαών, φυλών και εθνοτήτων. Ο εντοπισμός κοινών λατρευτικών στοιχείων Χριστιανών και Μουσουλμάνων μας ανέδειξε ένα μείγμα λαϊκών λατρευτικών συνηθειών που έφερε πολύ κοντά δυο διαφορετικές θρησκευτικές ομάδες και οφειλόταν στην ανάγκη για ειρηνική συμβίωση. Ο στόχος της ερευνητικής αυτής προσπάθειας μου, δεν ήταν η εμπεριστατωμένη εξάντληση του θέματος, αλλά η απόπειρα να δώσει κάποιες νέες προσεγγίσεις με διαφορετική διάσταση.
description: The present dissertation aims at pointing out the interaction and the mutual influence between Christians and Moslems of the Asia Minor, from a religious and cultural point of view, during the Ottoman Empire. An unbiased observer constantly finds out that the common elements that united the residents of that area were far too much alike than those that divided them in daily life and routine. The religious peculiarities and especially the mystic inclination of the Asia Minor Moslems induced us to do the present research. Particularly, I have examined the dervish order of Bektashi – Kizilbas - Alevi. The order was characterized by excessive liberalism. It was very close to what would be called today a daily secular religious expression of the residents; without dogmatism and fanaticism, maintaining an open mind on it. From the very beginning we pin-pointed a lot of common worship elements with the Asia Minor Christian Orthodox mysticism. Common Christians saints, such as Saint George, Saint Haralampos, Saint Polykarpos, Saint Anastasia, Saint Mamas and many others were devoutly and with pious extreme care worshiped by dervish orders. Our interest in the inquiry grows larger when we discover that from time to time Bektashi order had penetrated into all classes of Ottoman Society; from the Sultan up to the highest officer, and from the merchant to the poor farmer, regardless of whether they are Christians or Moslems, one of a Greek spirit (Romios) or an Armenian, Jewish or Turcoman. Doubts and questions raise, when one detects the friendly relasionship between the Bektashi order and the fighters for the Liberty, Rigas Ferraeos and Odysseas Androutsos. Among the questions in examining the issues are the following: What did exactly Bektashi mean? A religious heresy of Islam? A social movement or maybe it was a mystic expression of the Asia Minor Soufi? Are the names Bektashi, Alevi, Kizilbas confronted by the researchers dealt with this subject, as if they had something in common? Are they the same team, or are they named after several names taken in the course of History ? Even today, Alevi people are looked upon with suspicion by Turkish society. Even the mere mention of the word Kizilbas is considered to be an insult. What is the relationship between Bektashi and Freemasonry? Why do they blame its members for participation in orgies of rites? Examining Islamic mysticism and the orders activated in Asia Minor during the Ottoman era, we must separate its relationship with the Arabic Islam or even more with the Arabic mysticism. In our opinion, they agree absolutely only in basic concepts. Although, from a historical point of view, the Ottoman Turkey officially recognized as a Sunni Empire with Sultan – Kalif, in reality that was a plausible cover. Especially the societies in the countryside used to find their expression in the Alevi order which formed the secular religious expression. Besides, the secret practice of religious activities of the people of Asia Minor formed a long term tradition, in which the notion and the faith to the divine substance of Ali were mixed together with the notions of reincarnation and transmigration of the soul. The persecutions of Bektashi started after the Sunnis had gone into partnership with the authority of Sultans, in the Ottoman Empire, while Bektashi – Alevi had passed to the opposite river bank, gathering all the persecuted and the rivals of the empire. The Bektashi order, although it was one of the innumerable mystic orders ever appeared, induced great interest to the researchers, due to : its mystery, the special strong relationship with the society of the Asian Minor people, the islamization, the relationship with the Ottoman military body of Janissary, and the social and literary civilization. The Ottomans, in order to dominate over the weak and set up an immense empire, imposed on them their strong war machine. They resorted to violence, and employed means of coercion in order to transfer population; under the pretext of Bektashi order they compelled them to tolerance, co-existence and acceptance. Thus, the Bektashi order played an important role to the formation of the popular culture, with a lot of friends and admirers, but at the same time with many critics. Our research aspired to record personal thoughts, following the historical course of that area and the role Moslem mysticism played to the people of Asia Minor. An area which was the melting pot of people, religions, tribes and nations. The tracking down of common worship elements of Christians and Moslems brought up to us a mixture of popular worship customs, which made two different religious groups to come very close to each other, due to the need for a peaceful co-existence. The goal of this search was not the detailed and exhaustive study of the subject, but an attempt to approach the subject from a different perspective.