Gasparino Barizza's treatise on imitation
Creators: name: Pigman, G.W. III
Publisher: name: California Institute of Technology
Year: 1980

description: Barzizza's treatise on imitation is the only theoretical treatment of the subject for the century between the death of Petrarch and the dispute between Poliziano and Cortesi. It shows the nuts and bolts of imitative technique and thus casts light on the earliest educational training of Renaissance men of letters.  It provides a particularly clear example of how metaphors for imitation determine the theoretical position of the author. The text has never been published before and is here reproduced in an appendix.
description: Appendix.
A: Milan, Ambros. Z 55 sup., ff. 4-11; begins at 21.22.
H: London, British Library, Harley 5238, ff. 108v-112v.
M: Venice, Marc. lat. XI 34 (4354), ff. 27v-30.
20
R: Florence, Biblioteca Riccardiana 779, ff. 210-212; begins at 21.22.
The apparatus is selective. I do not record any orthographical variants,
some differences in word order, most omissions of a word or two, any
variations in tense or mood, and a few other insignificant variants (e.g.,
"vel" for "aut"). After much hesitation I have decided to follow the
conventions of classical orthography. I observe the modern typographical
distinction between ~ and~. The punctuation is my own.
De imitatione
Imitatio sumitur vel fit quattuor modis, videlicet, addendo,
subtrahendo, transferendo, et immutando. Addendo quando est aliqua
Ciceronis vel alterius brevis oratio,  debemus eam amplificare.
Subtrahendo quando aliqua oratio est prolixa, et tunc debemus reducere
5 ipsam ad brevitatem. Transferendo quando id quod antepositum est
postponimus. Immutando vero fit quattuor modis, videlicet: aut in eadem
re J ut si puta Cicero vel alius defendit aliquod crimen ambitus, possum in
eadem re imitari; aut in simili, ut siquis accuset aliquem de pecuniis
repetundis, et ego accusabo ipsum de crimine ambitus, quia similis est; aut
10 a communi, ut siquis laudat unum a prudentia, et ego laudabo eum a
1 sumiturl finitur H 4 oratiol dictio M
9 similis scripsi idem H id M
6 aut scripsi ut H ne M
21
temperantia; aut per contrarium, ut siquis laudat unum, et ego vituperabo
ipsum. Et nota quod imitatio non debet esse contexta longa alterius
oratione atque sententia--et maxime quando eodem ordine sequimur--et potest
sumi ex pluribus auctoribus et locis dummodo filum sit aequaliter
5 contextum.
Nota quod amplificatio aut additamentum fit quando tibi praeposita
una ratio est, videlicet, in epistola componenda, aut in libris omnium
sapientium sententiam ipsorum eligere si volueris, ut verbi gratia: Tullius
aut unus alter tractat de bello, imitaberis illum per alia verba et per
10 supposita et apposita, aut in eo bello commemorabis antiquos nostros per
exempla, aut per similitudinem, aut per colores rhetoricos. Nota autem si
de bello nobis committitur, debemus nos extendere super illud nostro
intellectu quid cadat ad propositum belli. Item si tibi quattuor causae
committentur aut plures, pro quacumque causa sibi materiam adiungas ad
15 propositum aptam, et sic facies per singulam quamque usque adeo  tuam
orationem, aut epistolam, aut sermonem brevem aut longissimum attrahere per
illas causas singulas volueris.
Nota quod ad omne tuum initium omnium rerum, aut per epistolas, aut
orationes, semper assume tibi bonam sententiam, si volueris id quod
20 sequitur, videatur semper totum bonum et unaquaque sententia contextum.
Nota de imitatione per alium modum et maxime secundum Senecam.
Dicit Seneca ad Lucilium quod imitatio non debet esse echo,1 id est; quando
8 eligere] allegare M 10 commemorabis] connumerabis M 13 quid
scripsi qui quidem HM 14 sibil si H 16 longum contrahere M
17 illas causas ~. H post volueris add. Nota de imitatione per
alium modum et malum [sic] M 20 unaquaque] una quasi H 21 et
maxime~. H
22
volumus imitari, non debemus accipere recte litteram sicut stat in illo
libro in quo volumus imitari, sed debemus mutare verba et sententias ita
quod non videantur esse ilIa eadem verba quae sunt in ipso libro. Istud
facile poterimus accipiendo imitationem e contrario, id est, mutare
5 sententiam per contrarium illius quam imitari volumus, ut si Cicero quem
imitari vellemus eximie laudaret aliquem, possemus ilIum maxime vituperare.
Item non debemus imitari totam unam epistolam, etiam dico si mutaremus
verba quae cito cognoscerentur. Sed debemus accipere modicum in una
epistola vel oratione, et modicum in alia et sic possumus complere nos tram
10 epistolam vel orationem, transmutando tamen verba. Possemus tamen accipere
duo vel quattuor verba in principio alicuius epistolae vel orationis quam
vellemus imitari, sed non plura, quia principia orationum vel epistolarum
sunt notiora aliis partibus orationis vel epistolae.
Item si ilIa latinitas quam vellemus imitari esset in nominativo
15 casu, debemus ponere et transmutare in alio casu dummodo posset
transmutari. Item si esset in numero singulari, possemus transmutare in
numero plurali.
Item quando imitamur, debemus respicere si ilIa verba et illae
sententiae quas inveniremus in libris auctorum decerent illos ad quos
20 scriberemus, quia sicut eadem vestis non decet omnes, ita nec eadem oratio,
nam nec unum rusticum nec unum carpentarium deceret habere vestem more
iudicis, ita nec eadem oratio quae scriberetur ad iudicem deceret scribi ad
carpentarium.
4 post facile add. facere A 7 Item] licet H mutaremus] imitaremur
H imitarentur M 8 quae] quia Ali 20 cf. Petrarch. Fam. 2.22.16-17
23
Item nota quod a conclusionibus adversariorum nostrorum possemus
exordiri in nostris orationibus vel epistolis.
Qui vult imitari Ciceronem non relinquat.
Nota quod imitatio a quinque potest accipi similitudinibus vel per
5 quinque similitudines habetur. Prima similitudo habetur ab apibus, a
quibus componitur mel. Sicut enim apes in prato florenti et floribus pleno
vadunt, flores candidiores et electiores sugunt, et extrahunt mel, ita et
nos volentes imitari, quando libros oratorum et poetarum et imprimis
Ciceronis nostri legimus, electiora dicta imitari debemus, et sicut ipsae
10 apes non auferunt ipsos flores secum sed tantum id quod pot est a floribus
accipi, scilicet mel, ita et nos non accipiamus dicta oratorum et poetarum
quos imitari volumus recte secundum litteram, sed imitemur ita ut non
videamur ipsa furari.
Secunda similitudo habetur ab alimentis. Nam quantacumque alimenta
15 in specie sua in stomacho sunt conservata et non digesta sunt oneri. Ita
si volentes imitari accipimus et furamur dicta aliorum, non imitando sed
scribendo et accipiendo litteram sicut stat in ipsis oratoribus, talis
imitatio oneri est et dedecori. Nam si venirent illi a quibus
extraxissemus dicta sua, ex quibus composuissemus orationem vel epistolam
20 et acciperent quae sua essent, nihil in papiro scriptum relinqueretur.
Tertia similitudo accipitur a parentibus. Nam licet aliqui filii
sint omnino similes patri vel matri et in eis appareant aliqua signa
2 cf. Ad Her. 1.10, Cic., Inv. 1.25, Quint. 4.1.54 3 ante Qui
add. Quid dicere contingit R 4 quinque scripsi quattuor AHMR
5 quinque scripsi quattuor AHMR 6 componitur] contrahitur H
7 sugunt] quaerunt R 8 oratorum] auctorum M 17 orationibus A
auctoribus M 20 cf. ~. 4.5, Hor., ~. 1.3.15-20
21 accipitur] fit M
24
ipsorum parentum ex quibus cognoscuntur quorum filii sint, et tamen non
sunt illi, puta filius non est pater suus licet ei assimuletur. Ita bona
imitatio debet esse et accipi ita ut stilus et eloquentia videatur
assimulari Ciceroni vel alio oratori, et tamen non esse debet eadem in
5 verbis. Sed bene debet esse aliqua signa, puta aliquae sententiae, aliqua
pulchra dispositio verborum et aliorum quae ~equiruntur in arte.
Quarta similitudo est quae assimulatur echo, id est, reflexioni
vocis, et non est bona similitudo, exempli gratia, si aliquis emittat sonum
magnum et vox reflectatur ad aliam partem et audiatur, cognoscitur esse
10 eadem quae ab ore clamantis emissa est. Sed qui vult imitari non debet id
agere ut eadem verba videantur esse sua quae ab aliis accepit.
Quinta similitudo bona est et accipitur a clamore multorum insimul
congregatorum. Si in aliquo loco sit multitudo hominum alte loquentium
diversa et aliquis aliquantulum dis tans ab illo loco sit qui auscultet,
15 audiet quandam vocem unitam, et nihil intelliget, nec cognoscet qui sint
qui loquantur, nec quid. Si ergo volumus per hanc similitudinem imitari,
capiamus imitando tam multa dicta oratorum, ita ut non videantur proprie
esse eadem que ab illis oratoribus dicta sunt, sed nostra et temperata.
Notandum ergo est quod bona imitatio fit quattuor modis. Primo ab
20 eadem re, aut numero aut individuo. Numero, ut aliquis defendit Horatium
1 quibus ~. AR 2 eil et M eis eis [sicl R 3 accipitur R
ita ••• videatur ~. R 4 in verbis eisdem AR 6 pulchra] puta A
dispositio] disputatio R post et add. dispositio R 9 reflectiva R
et om. R 11 aliis] alia persona R 12 accipitur ~. H post a
add. causa H 13 multitudo] similitudo HM post loquentium add.
omnium HM 15 unicam R 17 tam] tantum] AR tum H 18 sed ••• temperata]
et viam temperatam R post temperata add. Alia
imitationis praecepta M 19 fit ••• modis] quattuor modis potest
haberi HM 20 Ita punxit A. aut numero, aut individuo numero, ut HMR
25
et bene dixit, ita ego imitando ipsum defendam Petrum. Ab individuo, ut
laudavit aliquis Scipionem, ego laudabo Petrum, puta imitando eandem
materiam et eandem sententiam, sed mutatis tamen verbis et diligenter
temperatis, ut si aliquis de iure civili in laude orationem habuerit, tu in
5 alio loco et in alio conventu facilius de eodem iure poteris laudem habere
ab ilIa imitatione, dieo imitando alia et non aecipiendo eadem verba.
Seeundo a simili, ut aliquis laudaverit ius civile, et ego ius canonicum
laudabo, quia magnam similitudinem habet unum cum altero. Tertio a re
diversa, puta iste laudaverit imperatorem aliquem strenuum in bello, tu per
10 imitationem assumes laudes dealiquo praetore in civitate integerrimo in
futuris agendis. Quarto a contrario, et dico quod haec est optima
imitatio. Siquis vituperaverit aliquem de iniustitia, possum per eontrarium
imitando laudare alium ab aequitate.
Omnis bona imitatio fit aut addendo, aut subtrahendo, aut
15 commutando sive transferendo, aut novando. Addendo ut si invenirem aliquam
brevem latinitatem in Cicerone vel in alio aliquo libro, adiungam ei aliqua
verba ex quibus videbitur ilIa latinitas aliam aecipere formam et diversam
a prima. Exemplum. Si ponatur quod Cicero dixerit, "Scite hoc inquit
Brutus," addam et dicam, lIScite enim ac eleganter hoc inquit ille vir
20 noster Brutus." Ecce quomodo videtur habere diversam formam a prima, et
hoc potest probari hac similitudine. Aliquis pictor pinxit figuram hominis
1 ut] ita M.Q!!!. H 2 Petrum] al'ium quempiam AR 3 sed om. R
6 illa] alio M alia] verba liM 7 post ut add. si AR -g iste]
aliquis Mille R 10 assumes] aceipias M 13 post aequitate add.
Notantur etiam quaedam de imitatione A Nota etiam alia de imitatione H
Notandum est etiam de alia imitatione M 14 aut subtrahendo, aut
commutando om. A detrahendo R aut commutando .Q!!!. R 15 sive]
aut AMR n;;ando] permutando A 16 post brevem add. locutionem sive
A aliquo libro] docto oratore M
26
absque manu dextra vel sinistra, accipiam ego pennellum et adiungam manum
dextram vel sinistram, et etiam pingam sibi cornua in capite. Vide quomodo
videtur ista figura multum diversa a prima. Subtrahendo autem leviter
cognoscitur per contrarium supradictorum. Commutando fit mutando verba,
5 scilicet de uno verba in aliud, aut numerum in alium numerum, puta
singularem in pluralem, vel e converso, aut unum casum in alium, puta
nominativum in genitivum, et sic de ceteris, aut fit transferendo ordinem
verborum, scilicet praeponere quae postposita sunt, et sic de aliis.
Novando fit ut si diceretur, "Tu semper fecisti satis amicis," dicam ego
10 novando verbum, "Tu semper satisfecisti amicis," et iste modus maxime fit
per compositionem.
Nota quod idem posset dici de sententiis mutando sicut supradictum
est de verbis. Voco verbum quamlibet partem orationis. Si autem queramus
quos oratores et poetas debeamus imitari, audiamus Quintilianum, cuius
15 proprie haec verba sunt, "lubeo te potius Ciceronem quam Livium imitari, et
potius Livium quam Sallustium.,,2
Nota aliud quod tot sunt species imitationis quot sunt partes ex
quibus componitur oratio. Nam si voluero imitari inventionem, videbo
quomodo fecit Cicero ubi de inventione scripsit et composuit orationes
20 suas. 8i voluero imitari dispositionem, videbo quomodo Cicero dispositione
usus est, et sic dico de aliis. Sed de memoria hoc non dico, quia non
potest haec dari in scripto.
3 videntur M figural signa M detrahendo AR 4 commutando]
transferendo AR 6 unum] mutando HM alium] casum HM
7 transierendo] commutando HM 8 scilicet praeponere] si praeponam R
9 Novando] permutando AR dicereturl dicet aliquis M 10 novandol
permutando AR 13 cf. Quint. 1.5 14 quos auctores, quos poetas,
quos oratores M quos auctores et poetas R 15 Livium] Laelium M
27
Sequitur nunc ut pauca de exercitatione dicam. 8i volumus ergo
nos exerceri, eonsideremus circumstantias quae maxime ad hoc requiruntur.
Hae quid em sunt in quo, cum quo, quando, quomodo, quantum. Dieo primo in
quo conveniat nos exerceri, et dico in illis quae sunt propinquiora
5 grammaticae. Loquor ill is qui sunt novi in hac arte et qui student hanc
artem assequi, qui primo recedunt a studiis grammaticae et statim huic
studio traduntur ut primo discamus narrare fabulas quae sunt 'in Ovidio et
quomodo vellemus narrare. Post has videamus quomodo narremus argumentum
aliquod, puta Terenti comici poetae vel alicuius tragici poetae, ulterius
10 aliquam historiam, et sic procedendo. Cum quo: dico cum homine benivolo et
grato. Quando: puta considerando tempus debitum et horam, videlicet, si
scriberemus homini irato, sollieito curis, famelico ante comestionem, non
acciperet epistolas nostras nec audiret libenter. Expectandum ergo tempus
in quo sit recreatus et voluntate bona, tunc libentius audiet. Quomodo:
15 oportet enim diligenter eonsiderare quomodo ad hominem superbum et
arrogantem seribamus et quomodo ad hominem clementem ac pium, et sicut sunt
diversae hominum naturae ita nos accommodare. Quantum: non enim debemus ad
fastidium scribere, vel nostrum, vel audientium sive legentium, sed omnia
temperare debita cum ratione. Considerandum est primum cuius rei gratia.
4 nobis eonveniat AR dieo in ••• Loquor~. R 5 post Loquor add.
tantum A 10 hominel huic R 12 sollicito ••• curisl pollieito
multis et R 13 nostras ~. R ne ARM libenterl aliquem cum eo
10qui volentem ARM 14 reereatus ••• audietl bone rationis et
voluntatis, et tunc videbit libentius et auscultabit dicentes ARM
15 post enim add. laute et R 16 mitem et clementem ARM post et
~. sic ARM post sunt add. nam sunt M 17 ita ••• accommodare
~. ARM ad ••• primum] tantum scribere quod generet fastidium.
Primo nobis quantum ad laborem, dehinc legentibus, sed temperate
quantum sufficit et cum debita ratione. Debemus etiam considerare ARM
Notes to Appendix
1. Our texts of Seneca do not mention "echo", but Barzizza knew it
as a variant for "ex quo" at Epistolae morales 84.8, as his
commentary on the passage indicates: "Ex guo, id est, ex quali
sententia, vel echo. Echo est vocis reflexio quae causatur ex
reverberatione facta in locis concavis, de qua fabulose
28
dicitur •••• Adducitur autem hic a Seneca ut illos comparet echo
qui praecise aliena dicta referunt et in eadem forma nihil de suo
penitus adicientes" (Naples, Biblioteca Nazionale, Vindob. lat.
51, f. 118v; Vatican City, Urb. lat. 218, f. 132).
2. Nowhere does Quintilian say exactly this. When discussing which
authors a beginning student should read, he expresses the opinion
that one should always read the best: "Ego optimos quidem et
statim et semper, sed tamen eorum candidissimum quemque et maxime
expositum velim, ut Livium a pueris magis quam Sallustium (et hic
historiae maior est auctor, ad quem tamen intellegendum iam
profectu opus sit). Cicerp, ut mihi quidem videtur, et iucundus
incipientibus quoque et apertus est satis, nec prodesse tantum
sed etiam amari potest" (2.5.19-20).
description: Published - HumsWP-0054.pdf