Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση της επίδρασης της χορήγησης συνενζύμου Q10 στην ωοθηκική απάντηση σε υπογόνιμες γυναίκες που υποβάλλονται σε τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής
Creators: name: Φλώρου, Παναγιώτα Σπυρίδωνα
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2020
Subjects: Υπογονιμότητα
Υποβοηθούμενη αναπαραγωγή
Συνένζυμο Q10
Συστηματική ανασκόπηση, μετα-ανάλυση
Infertility
Assisted reproduction
Coenzyme Q10 (CoQ10)
Systematic review, meta-analysis

description: Εισαγωγή: Βιβλιογραφικά δεδομένα υποστηρίζουν το ρόλο του οξειδωτικού στρες ως παθογενετικού μηχανισμού της γυναικείας υπογονιμότητας και της έκβασης των διαδικασιών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (assisted reproductive technology – ART). Στο πλαίσιο αυτό, έχει μελετηθεί η επίδραση της χορήγησης αντιοξειδωτικών ουσιών, όπως το συνένζυμο Q10 (CoQ10), σε υπογόνιμες γυναίκες που υποβάλλονται στις δοκιμασίες αυτές, με αντικρουόμενα αποτελέσματα. Σκοπός: Ο σκοπός της παρούσας μελέτης ήταν η συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση της βιβλιογραφίας σχετικά με την επίδραση της χορήγησης της αντιοξειδωτικής ουσίας CoQ10 σε υπογόνιμες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας που υποβάλλονται σε κάθε ART σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο ή τη μη-θεραπεία, όσον αφορά στο ποσοστό κλινικών κυήσεων (clinical pregnancy rate - CPR), γεννήσεων ζωντανών νεογνών (live birth rate - LBR) και αποβολών (miscarriage rate - MR). Ως δευτερεύουσες εκβάσεις ορίσθηκαν η συνολική δόση γοναδοτροπινών (gonadotropin - Gn) κατά την ωοθηκική διέγερση, η συγκέντρωση της οιστραδιόλης (estradiol - Ε2) και προγεστερόνης (progesterone - PRG) και το πάχος του ενδομητρίου την ημέρα της χορήγησης της χοριακής γοναδοτροπίνης (human chorionic gonadotropin - hCG), η μεταβολή των δεικτών της ωοθηκικής εφεδρείας [αντιμυλλέριος ορμόνη (antimullerian hormone – AMH), αριθμός ωοθυλακίων με άντρο (antral follicle count – AFC), ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη την 3η ημέρα του κύκλου (follicle stimulating hormone - FSH3η ημέρα)], ο αριθμός των ώριμων ωοθυλακίων και ωαρίων μετά τη διέγερση, συγκεκριμένοι εμβρυολογικοί παράγοντες και ο αριθμός των θεραπευτικών κύκλων που δεν ολοκληρώθηκαν. Υλικό και Μεθοδολογία: Η βιβλιογραφική αναζήτηση πραγματοποιήθηκε στις βάσεις δεδομένων PubMed (MEDLINE), Cochrane και Scopus. Στη συστηματική ανασκόπηση συμπεριλήφθηκαν μόνο τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες (randomized controlled trials – RCTs) οι οποίες συνέκριναν την από του στόματος χορήγηση CoQ10 ως μέρος των ART με το εικονικό φάρμακο ή τη μη-θεραπεία σε υπογόνιμες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας που υποβλήθηκαν σε διαδικασίες ART. Ως κριτήρια επιλογής των μελετών τέθηκαν: (i) ο πληθυσμός να αποτελείται από υπογόνιμες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας με ή χωρίς ιστορικό προηγούμενου κύκλου θεραπείας οι οποίες μετά την παρέμβαση υποβλήθηκαν σε ART, (ii) οι γυναίκες μπορεί ταυτόχρονα να ελάμβαναν φαρμακευτική ή άλλη θεραπεία εφόσον αυτή λήφθηκε και από τις δύο ομάδες (παρέμβασης και ελέγχου), (iii) μη λήψη άλλης αντιοξειδωτικής ουσίας κατά τη θεραπεία, (iv) από του στόματος χορήγηση του CoQ10 και (v) εξαγωγή δεδομένων για τουλάχιστον μία από τις πρωταρχικές μελετώμενες εκβάσεις (CPR, LBR ή MR). Ως κριτήρια αποκλεισμού των μελετών τέθηκαν: (i) η μη-τυχαιοποιημένη φύση, (ii) γυναίκες μη-αναπαραγωγικής ηλικίας ή χωρίς διαταραχές γονιμότητας (iv) σύγκριση CoQ10 με άλλη αντιοξειδωτική ουσία, (v) κλινικές δοκιμές με πρόωρο τερματισμό χωρίς δεδομένα για την έκβαση, (vi) έλλειψη δεδομένων για πρωταρχική μελετώμενη έκβαση, (vii) κείμενο σε μη-Αγγλική γλώσσα και (viii) μελέτες σε πειραματόζωα. Αποτελέσματα: Τα κριτήρια εισόδου πληρούσαν πέντε RCTs, εκ των οποίων οι τρεις συμπεριέλαβαν γυναίκες με πτωχή ωοθηκική απάντηση (poor ovarian response - POR) και οι δύο γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (polycystic ovarian syndrome - PCOS). Οι γυναίκες αυτές υποβλήθηκαν σε ART με ωοθηκική διέγερση και πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας, ακολουθούμενη από εξωσωματική γονιμοποίηση (in vitro fertilization – IVF) - μικρογονιμοποίηση ή ενδοωαριακή έγχυση σπερματοζωαρίων (Intracytoplasmic Sperm Injection ICSI) ή προγραμματισμένη συνουσία. Η λήψη CoQ10 οδήγησε σε σημαντικά υψηλότερο CPR σε σύγκριση με τη λήψη εικονικού φαρμάκου ή τη μη-θεραπεία [28,8% έναντι 14,1%, λόγος σχετικών πιθανοτήτων (odds ratio - OR) 2,44, 95% διάστημα εμπιστοσύνης (confidence interval - CI) 1,30 – 4,59, p = 0,006]. Η ετερογένεια ήταν ενδιάμεσου βαθμού (Ι2 = 32%, p = 0,21). Στον υποπληθυσμό με POR, παρατηρήθηκε επίσης σημαντικά υψηλότερο CPR στην ομάδα που έλαβε CoQ10 σε σύγκριση με τη λήψη εικονικού φαρμάκου ή τη μη θεραπεία (27,3% έναντι 17,5%, OR 1,83, 95% CI 1,04 – 3,25, p = 0,04) χωρίς σημαντική ετερογένεια (Ι2 = 0%, p = 0,69). Στον υποπλυθυσμό με PCOS, η ομάδα που έλαβε CoQ10 είχε επίσης σημαντικά υψηλότερο CPR σε σύγκριση με τη μη-θεραπεία (31,3% έναντι 7,5%, OR 5,06, 95% CI 1,40 – 18,21 p = 0,01) με ενδιάμεσου βαθμού ετερογένεια (Ι2 = 42%, p = 0,19). Διαθέσιμα στοιχεία για το LBR υπήρχαν σε δύο RCTs σε γυναίκες με POR. Η ομάδα που έλαβε CoQ10 είχε παρόμοιο LBR σε σύγκριση με τη λήψη εικονικού φαρμάκου ή τη μη-θεραπεία (28% έναντι 17,4%, OR 1,67, 95% CI 0,66 – 4,25, p = 0,28) με ενδιάμεσου βαθμού ετερογένεια (Ι2 = 34%, p = 0,22). Διαθέσιμα στοιχεία για το MR υπήρχαν σε τρεις RCTs (μία σε γυναίκες με POR και δύο σε PCOS) χωρίς διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων (10% στο CoQ10 έναντι 13,6% στο εικονικό φάρμακο ή τη μη-θεραπεία, OR 0,61, 95% CI 0,13 – 2,81, p = 0,52) χωρίς σημαντική ετερογένεια (Ι2 = 0%, p = 0,89). Συμπέρασμα: Η χορήγηση CoQ10 σε υπογόνιμες γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας που υποβάλλονται σε ART οδηγεί σε σημαντική αύξηση του CPR, χωρίς όμως να διαφοροποιείται το LBR ή το MR, σε σύγκριση με το εικονικό φάρμακο ή τη μη-θεραπεία. Λέξεις – Κλειδιά: υπογονιμότητα, πτωχή ωοθηκική απάντηση, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, CoQ10, κλινική κύηση, γέννηση ζώντος νεογνού, αποβολή, συστηματική ανασκόπηση, μετα-ανάλυση
description: Background: Accumulative evidence supports the involvement of oxidative stress as a pathogenetic mechanism on female infertility and on assisted reproductive technology (ART) medical procedures outcomes. Taking the above into consideration, the effect of anti-oxidant supplementation, such as coenzyme Q10 (CoQ10), on female infertility and ART outcomes have been under investigation, yielding conflicting results. Aims: The aim of this systematic review and meta-analysis was to evaluate the effect of CoQ10 supplementation on clinical pregnancy rate (CPR), live birth rate (LBR) and miscarriage rate (MR), compared with placebo or no-treatment, in infertile women of reproductive age undergoing any ART and its effect. The total dose of gonadotropin (Gn) needed for ovarian stimulation, the concentration of estradiol (E2), progesterone (PRG) and the size of endometrium on the day of human chorionic gonadotropin (hCG) administration, the change in ovarian reserve markers [antimullerian hormone (AMH), antral follicle count (AFC), follicle stimulating hormone on the 3rd day of the cycle (FSH3rd day)], the number of mature follicles and oocytes after stimulation, specific embryological parameters and the number of cancelled treatment cycles were defined as secondary outcomes. Materials and Methods: The literature search was conducted in PubMed (MEDLINE), Cochrane and Scopus databases, from conception until October, 2019. Only randomized-controlled studies (RCTs) were included, investigating the effect of oral supplementation of CoQ10 on success rates of ART in infertile women undergoing ART compared with placebo or no treatment. The inclusion criteria were as follows: (i) all infertile women should be of reproductive age with or without a history of previous treatment and all of them should undergo ART procedures after the intervention, (ii) women could receive medical or other treatment as long as it was equally administered in both groups (intervention and control group), (iii) absence of another antioxidant during therapy, (iv) oral supplementation of CoQ10 and (v) available data for at least one of the primary outcomes (CPR, LBR, MR). The exclusion criteria were as follows: (i) non-randomized studies, (ii) women of non-reproductive age or without infertility disorders, (iii) comparison of CoQ10 with another antioxidant, (iv) clinical trials prematurely terminated without providing data for any of the primary outcomes, (v) non-English language and (vi) studies conducted in animals. Results: The literature search identified five eligible studies. Among them, three studies included women with poor ovarian response (POR) and two studies included women with polycystic ovarian syndrome (PCOS). All women underwent ART procedures including ovarian stimulation and ovulation induction followed by in vitro fertilization (IVF) – intracytoplasmic sperm injection (ICSI) or timed intercourse. Oral supplementation of CoQ10 resulted in increase of CPR when compared with placebo or no therapy [28.8% vs.14.1%, odds ratio (OR) 2.44, 95% confidence interval (95% CI) 1.30 – 4.59, p = 0.006] with moderate heterogeneity (I2 = 32%, p = 0.21). Oral supplementation of CoQ10 in the POR subgroup also resulted in increase of CPR when compared with placebo or no therapy (27.3% vs.17.5%, OR 1.83, 95% CI 1.04 – 3.25, p = 0.04) with nonsignificant heterogeneity (I2 = 0%, p = 0.69). This was also the case for PCOS (31.3% vs.7.5%, OR 5.06, 95% CI 1.40 – 18.21, p = 0.01) with moderate heterogeneity (I2 = 42%, p = 0.19). Only two of the included studies provided data for LBR and only for POR subgroup. The CoQ10 group resulted in similar LBR when compared with placebo or no-therapy (28% vs. 17.4%, OR 1.67, 95% CI 0.66 – 4.25, p = 0.28) with moderate heterogeneity (I2 = 34%, p = 0.22). Only three of the included studies provided data for MR in infertile women (one study for POR and two studies for PCOS subgroup) showing no difference between the two groups (10% for the CoQ10 group vs. 13.6% for the placebo or no-treatment group, OR 0.61, 95% CI 0.13 – 2.81, p = 0.52) with nonsignificant heterogeneity (I2 = 0%, p = 0.89). Conclusions: Oral supplementation of CoQ10 may increase CPR, without any effect on LBR and MR, in infertile women undergoing ART procedures when compared with placebo or no-therapy. Keywords: Coenzyme Q10 (CoQ10), female infertility, assisted reproduction, clinical pregnancy, live-birth, miscarriage, systematic review, meta-analysis