Φυσικοχημικές αναλύσεις στα υλικά κατασκευής της επιζωγράφισης, της εικόνας «Παναγία η Βρεφοκρατούσα»
Creators: name: Στεργίου, Γαλήνη Λαζάρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Φυσικοχημικές αναλύσεις
Συντήρηση εικόνων
Επιζωγραφίσεις
Physicochemical analysis
Icon conservation
Overpainting

description: Η ταυτοποίηση των ανόργανων και οργανικών υλικών που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή έργων πολιτισμικής κληρονομιάς, μέσω της χρήσης φυσικοχημικών αναλυτικών μεθόδων, αποτελεί πολύτιμο βοήθημα στο έργο της συντήρησης. Με τον τρόπο αυτό οι συντηρητές έχουν την ευκαιρία να κατανοήσουν τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν αρχικά, αλλά και να επιλέξουν ευκολότερα τα κατάλληλα υλικά συντήρησης. Οι επιζωγραφίσεις συναντώνται συχνά κατά την συντήρηση των φορητών εικόνων. Η δομή τους μπορεί να είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη και να φέρουν υλικά αρκετά μεταγενέστερης τεχνοτροπίας από εκείνης που χαρακτήριζε την αρχική σύνθεση της εικόνας. Ο τρόπος αντιμετώπισης των επιζωγραφίσεων έχει προβληματίσει διαχρονικά τους συντηρητές, ενώ ο προσδιορισμός της σύστασής τους μπορεί να πραγματοποιηθεί σε ικανοποιητικό βαθμό μόνο μέσω της χρήσης φυσικοχημικών μεθόδων. Συχνά ο επισφαλής προσδιορισμός της σύστασής τους έχει οδηγήσει σε σημαντική αλλοίωση του αισθητικού συνόλου της εικόνας. Στην παρούσα διπλωματική εργασία πραγματοποιήθηκαν φυσικοχημικές αναλύσεις στα υλικά κατασκευής της επιζωγράφισης της εικόνας «Παναγία η Βρεφοκρατούσα» η οποία ανήκει στο κειμηλιαρχείο της Ιεράς Μητροπόλεως Φιλίππων, Νεαπόλεως και Θάσου. Αφού πάρθηκαν τα κατάλληλα δείγματα (σύνολο 9) μελετήθηκε η στρωματογραφία της επιζωγράφισης της εικόνας μέσω της χρήσης οπτικής μικροσκοπίας. Η εφαρμογή ηλεκτρονικής μικροσκοπίας σάρωσης και στοιχειομετρικής ανάλυσης ενεργειακής διασποράς (scanning electron microscopy – electron dispersive spectroscopy, SEM-EDS) συνέβαλαν στην λεπτομερέστερη μελέτη της στρωματογραφίας και στον προσδιορισμό της ανόργανης σύστασης των στρωμάτων αυτής. Συμπληρωτικά, η τεχνική της φασματοσκοπίας υπερύθρου (Fourier transform infrared, FTIR) προσέφερε επιπρόσθετες πληροφορίες σχετικά με τα ανόργανα υλικά και προσδιόρισε τα οργανικά υλικά της επιζωγράφισης. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ως στρώμα προετοιμασίας χρησιμοποιήθηκε φυσική ρητίνη, πιθανόν κόμμι σανδράκα. Στα υλικά του στρώματος της προετοιμασίας ταυτοποιήθηκε η παρουσία ασβεστίτη και γύψου, ανιχνεύτηκε πυρίτιο και αργίλιο, ενώ ως συνδετικό υλικό εντοπίστηκε κουνελόκολλα. Οι χρωστικές που εντοπίστηκαν περιλαμβάνουν λευκό του μολύβδου, λευκό του ψευδαργύρου, θειικό βάριο, λιθοπόνιο, αιματίτη, κιννάβαρι, κίτρινη σανδαράχη και αζουρίτη. Συνδετικό υλικό των χρωστικών χρησιμοποιήθηκε ο κρόκος αυγού. Τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας φανερώνουν την σημαντική συνεισφορά των φυσικοχημικών αναλυτικών μεθόδων στην διαδικασία συντήρησης των φορητών εικόνων. Επιπρόσθετα, συνεισφέρουν στην γνώση επί των υλικών και των τεχνοτροπιών που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή των φορητών εικόνων κατά τον 19ο αιώνα και μεταγενέστερα.
description: The identification of inorganic and organic materials used in the construction of artworks, with the application of physicochemical analytical methods, is of great significance in conservation. With these techniques, the conservators develop a good knowledge on the materials originally used, which helps in selecting the best conservation materials. Overpaintings are often found on portable religious icons. Their structure can be rather complex and the materials used for their production are commonly younger compared to the original materials. The overpainting treatment has puzzled the conservators through the ages, while the identification of their composition can be recognized using various physicochemical methods. Very often, the inaccurate identification of their composition can alter in a significant degree the aesthetics of the icon during the conservation process. In this thesis, physicochemical analysis was conducted on overpainting materials of the icon of “Virgin and Child” that belongs to the archive collection of Metropolis of Philippi, Neapolis and Thasos. After collecting he proper samples (9 in total), the stratigraphy was studied under optical microscope. The study by means of scanning electron microscopy – electron dispersive spectroscopy (SEM-EDS) provided more details about the stratigraphy and the chemical inorganic composition of the samples. Additionally, the Fourier transform infrared spectroscopy (FTIR) identified the organic materials and shared more information on the inorganic materials. The results of the present study showed that for the plaster layer physical resin was used, most probably gum sandarac. The presence of calcite, gypsum, silicon and aluminium was identified in the plaster layer, while rabbit skin glue was used as a binding material. The identified inorganic pigments were white lead, white zinc, barium sulfate, lithopone, cinnabar, hematite, orpiment and azurite. The binding material used for the pigments was egg yolk. The results of this thesis demonstrate the major contribution of physicochemical analysis in conserving portable icons by identifying the commonly complex composition of the overpaintings. In addition, the results contribute to the understanding of materials and techniques used in the manufacturing portable religious icons from the 19th century onwards.