Η εικονογραφία των συμβόλων των ευαγγελιστών στη βυζαντινή τέχνη (4ος αιώνας – 1204)
Creators: name: Τάσσου, Παρασκευή Ευαγγέλου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Ευαγγελικά σύμβολα
Θεοφάνεια
Αποκάλυψη του Ιωάννη
Symbols of the four evangelists
Theophany/ Majestas Domini
Book of Revelation

description: Η εργασία εξετάζει το εικονογραφικό θέμα των ευαγγελικών συμβόλων και την εξέλιξή του κατά κύριο λόγο στη μνημειακή βυζαντινή τέχνη από τον 4ο αιώνα μέχρι και το 1204. Το πρώτο μέρος της μελέτης εξετάζει το θεωρητικό υπόβαθρο των τεσσάρων ζωδίων, όπως αυτό περιγράφεται τόσο στο όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ και στην Αποκάλυψη όσο και στις πατερικές αλληγορικές ερμηνείες της Ανατολικής και Δυτικής Εκκλησίας, οι οποίες προώθησαν με τη σειρά τους διαφορετικές αντιστοιχήσεις ζωδίων και ευαγγελιστών. Στη συνέχεια εξετάζεται το ερμηνευτικό περιεχόμενο και ο συμβολισμός των τεσσάρων ζωδίων κατά την προεικονομαχική περίοδο και έπονται οι ερμηνείες κατά την εικονομαχία και τη μετεικονομαχική περίοδο. Το πρώτο μέρος κλείνει αφενός με την εξέταση του συσχετισμού των τεσσάρων ζώων και τετράμορφων χερουβείμ με τη Θεία Λειτουργία, ο οποίος έχει σαν αποτέλεσμα την ενσωμάτωσή τους σε συνθέσεις με λειτουργικό περιεχόμενο, αφετέρου με τη θέση ερωτημάτων σχετικά με την προέλευση του συμβολισμού. Στο δεύτερο μέρος εξετάζονται κριτικά και ερμηνεύονται τα τέσσερα ζώδια σε επιλεγμένες παραστάσεις που προέρχονται από τη Δύση, με ιδιαίτερη αναφορά στο θέμα της Majestas Domini, τον ελλαδικό χώρο, ως έκφραση μιας περιφερειακής τάσης παράλληλης με εκείνη της πρωτεύουσας, την Αίγυπτο, τη Νουβία, την Καππαδοκία και τη Μικρά Ασία και τέλος την Κωνσταντινούπολη. Η μελέτη αντίστοιχων συνθέσεων σε εικονογραφημένα χειρόγραφα κωνσταντινουπολίτικης προέλευσης της μεσοβυζαντινής περιόδου επιτρέπει παρατηρήσεις σχετικά με την παρουσία και το ιδιαίτερο ερμηνευτικό περιεχόμενο των τεσσάρων ευαγγελικών ζωδίων στη μνημειακή τέχνη της πρωτεύουσας. Στο τελευταίο κεφάλαιο συνοψίζονται τα συμπεράσματα. Ως στόχοι ορίζονται: η συγκριτική μελέτη παλαιότερης βιβλιογραφίας σε συνδυασμό με νεότερες έρευνες, η αξιοποίηση στοιχείων που προκύπτουν από τα σχετικά εκκλησιαστικά κείμενα, την εικονογράφηση χειρογράφων και από λοιπά εικονογραφικά παράλληλα για τη διαμόρφωση μιας πιο κατατοπιστικής εικόνας σχετικά με τα σύμβολα των τεσσάρων ευαγγελιστών στη μνημειακή ζωγραφική. Στόχο επιπρόσθετα αποτελεί, παράλληλα με τη δυτική τέχνη ως πηγή επίδρασης να αναδειχθεί η Ανατολή και οι εκφάνσεις της περιφερειακής τέχνης των ανατολικών επαρχιών σαν ένας δεύτερος, εξίσου σημαντικός καλλιτεχνικός πυρήνας και πηγή εικονογραφικών προτύπων για την τέχνη της Πρωτεύουσας. Το έντονα φορτισμένο θεολογικά περιεχόμενο, με το οποίο συνδέεται η ερμηνεία των ευαγγελικών συμβόλων φαίνεται να βρίσκεται πιο κοντά στον μυστικισμό της Ανατολής σε σχέση με την αντιστοίχηση ζώου-ευαγγελιστή που συναντάται κατά κύριο λόγο στη δυτική τέχνη χειρογράφων. Συμπληρωματικό στόχο αποτελεί η ανάδειξη του ζητήματος ότι πρόκειται για ένα όχι και τόσο παραγκωνισμένο θέμα στην πορεία και εξέλιξη της βυζαντινής τέχνης, όχι τόσο σε σχέση με τη συχνότητα που αυτό συναντάται όσο με την επιβίωσή του σε ένα μεγάλο χρονικά διηνεκές, καθώς και με το υψηλό νοηματικά περιεχόμενο της συμβολικής του φόρτισης. Η εξέταση του θέματος δε θα επεκταθεί στην υστεροβυζαντινή περίοδο λόγω του πλούσιου υλικού, καθώς από τον 14ο αιώνα και εξής η βυζαντινή τέχνη εμπλουτίζεται σε μεγάλο βαθμό με νέα στοιχεία.
description: The paper deals with the iconography of the symbols of the four Evangelists and its evolution mainly in monumental Byzantine art from the 4th century until 1204. The first part of the study examines the theoretical background of the four signs, as described in the Ezekiel's vision and in the Book of Revelation as well as in the allegorical interpretations of Eastern and Western Fathers of the Church, which promoted various correspondences between the four signs and the four Evangelists. In addition, the interpretive content and symbolism of the four signs during the pre-iconoclastic period are examined, followed by the interpretations during the iconoclastic and post-iconoclastic period. The first part of the paper closes by examining the association of the four animals and the tetramorph cherubim with the Divine Liturgy, and their incorporation into compositions with liturgical content, evoking at the same time the question of their origin and symbolism. In the second part, the four zodia are critically examined and interpreted in selected mosaic and painting compositions from the West -with special reference to the subject of Majestas Domini- from Greece -as an expression of a regional tendency parallel to that of the capital- Egypt, Nubia, the Cappadocia and Asia Minor and finally Constantinople. The study of similar compositions in illustrated manuscripts of the middle Byzantine period from Constantinople allows comments on the presence and the special interpretative content of the four zodia in the monumental art of the capital. In the last chapter, the conclusions are summarized. Our goals are the following: a) the comparative study of the earlier literature in combination with the new researches and b) the exploration of any information from the ecclesiastical texts, the illustration of manuscripts and other pictorial parallels so to get a better record of the four evangelists’ symbols in the monumental painting and c) to highlight the regional art of the Oriental periphery as an equivalent to Western Art artistic core and source of images for the art of Constantinople. However, the strong theological context within which is invested the subject of the symbols of the four Evangelists seems to be closer to the Eastern mysticism than the animal-Evangelist pairing found primarily in Western manuscript art. Finally, another one goal is d) to highlight the issue that this is not a such sidelined or marginalized topic in the course and development of Byzantine art, not as it regards to the frequency of its depiction, but its survival over a long period of time, as well as the high meaningful content of its symbolism. The examination of the subject will not include the late Byzantine period, as it will be enriched with new elements, requiring a separate study.