Η Σειρά εις τους ψαλμούς του Νικήτα Ηρακλείας. Η μαρτυρία των χειρογράφων vat. pal. 247 και patm. 420. Σπουδή στον υπομνηματισμό των Χριστολογικών Ψαλμών
Creators: name: Θεοδοσιάδης, Νικόλαος Ιωάννης Κυριάκοu
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Εξηγητικές Σειρές
Νικήτας Ηρακλείας
Χριστολογικοί Ψαλμοί
Expository Series
Nikitas Heraklias
Christological Psalms

description: Ο Νικήτας έζησε στα τέλη του 11ου και στις αρχές του 12ου αιώνα. Διετέλεσε Μητροπολίτης Ηρακλείας και παράλληλα ανέβηκε, ένα προς ένα, όλα τα επίπεδα της σταδιοδρομίας ενός διδασκάλου της Πατριαρχικής σχολής και έφθασε στο ανώτατο αξίωμα του Οικουμενικού διδασκάλου, έγινε δηλαδή Πρύτανης της σχολής. Μεταξύ των άλλων έργων του έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τις εξηγητικές του Σειρές, όπως η εξηγητική Σειρά στους Ψαλμούς. Ανάμεσα στις Σειρές στους ψαλμούς, η σειρά του Νικήτα παρουσιάζει την πρωτοτυπία να είναι η μόνη της οποίας ο συγγραφέας είναι γνωστός με κάθε ακρίβεια. Αποτελεί ένα έξοχο δείγμα της μακραίωνης παράδοσης των βυζαντινών συγγραφέων στον υπομνηματισμό των Βιβλίων της Αγίας Γραφής. Στην παρούσα εργασία ασχοληθήκαμε με την μεταγραφή των Χριστολογικών ψαλμών έχοντας ως βάση 4 από τα παλαιότερα χειρόγραφα που διασώζουν το έργο του Νικήτα σημειώνοντας στο περιθώριο τις πηγές του. Στο ερώτημα γιατί να επεξεργαστεί κάποιος την ίδια τη Σειρά στους Ψαλμούς και όχι απευθείας τους συγγραφείς που αναφέρει θα μπορούσαμε να πούμε ότι: 1. Η σειρά του Νικήτα, η οποία είναι η πιο εκτεταμένη συλλογή στην ιστορία των Σειρών των αφιερωμένων στους ψαλμούς, είναι χαρακτηριστική της εξαιρετικής κατάστασης του βυζαντινού εκκλησιαστικού πολιτισμού το 1100. Με άλλα λόγια, είναι ένα αξιόλογο τεκμήριο, μοναδικό μάλιστα, που αξίζει να γίνει γνωστό ως τέτοιο. 2. Πολλές από τις πηγές που χρησιμοποίησε ο Νικήτας, φαίνεται να έχουν εξαφανιστεί στην άμεση παράδοση. Επομένως, η αντιπαράθεση μεταξύ της σειράς και της άμεσης παράδοσης δεν είναι δυνατή. Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι λάθους στους οποίους είναι εκτεθειμένος ο εκδότης οποιασδήποτε τέτοιας σειράς: α) την παράλειψη αυθεντικών αποσπασμάτων, στην περίπτωση που παραλείπονται τα αρχικά των συγγραφέων, β) την εισαγωγή μη αυθεντικών σπαραγμάτων, στην περίπτωση που τα ακρωνύμια των συγγραφέων είναι λανθασμένα ή μετατοπισμένα, ή ακόμη και στην περίπτωση που τα σημάδια του τέλους των αποσπασμάτων λείπουν. 3. Τελευταίος λόγος υπέρ της επεξεργασίας της σειράς του Νικήτα: η διαχείριση των πηγών του. Εκτός από τη διαδικασία επεξεργασίας που συνήθως βρίσκεται επιβεβαιωμένη σε Σειρές, -συγκεκριμένα η αντιπαράθεση μεταξύ αυτούσιων παραθέσεων, παραθέσεων με μορφή αποσπασμάτων και επανεγγραφών-, ο Νικήτας χρησιμοποιεί, όταν τα αρχικά σπαράγματα μοιάζουν μεταξύ τους, ανασύνθεση με σύντηξη. Δηλαδή, ξεκινώντας από δύο ή περισσότερα σπαράγματα διαφορετικών συγγραφέων, ο Νικήτας κατασκευάζει ένα ενιαίο κείμενο, όπου μόνο μια σχολαστική σπουδή καθιστά δυνατό να προσδιορίσει κανείς τι ανήκει σε κάθε συγγραφέα. Αλλά είναι αδύνατο να ανακατασκευαστεί κάθε πρωτότυπο κείμενο. Επιπλέον, σε αυτές τις περιπτώσεις ανασύνθεσης, ο Νικήτας συχνά δίνει μόνο μία παραπομπή σε έναν από τους συγγραφείς. Το έργο του συντάκτη της παράδοσης της Σειράς είναι επομένως ιδιαίτερα λεπτό όταν υπάρχει ανασύνθεση: η προκαταρκτική έκδοση της ίδιας της Σειράς και ο προσδιορισμός όλων των πηγών είναι πρακτικά απαραίτητοι για την αποφυγή λαθών. Ο συγγραφέας έχει ως κύριο σκοπό την διδαχή, η οποία όμως στηρίζεται στα υπομνήματα και στις εξηγήσεις των έγκριτων Πατέρων της Ελληνόφωνης Ανατολής. Ως εργασία φαίνεται πως προοριζόταν για την εξυπηρέτηση ποιμαντικών και κηρυγματικών αναγκών σε μια εποχή που υπήρχε διαπιστωμένο πρόβλημα στην διαποίμανση και τα ήθη της κοινωνίας.
description: Nikitas lived at the end of 11th and at the beginning of the 12th century. While he was Metropolitan of Heraklia, he ascended one by one all the career levels of a teacher at the Patriarchal School. He reached the highest rank, that of Ecumenical Educator, thus becoming Dean of the School. Among the works for which he became especially known is his explanatory series on the Psalms. Among these series, Nikitas’ is the only one of which the author is known with certainty. This work constitutes an excellent example of the time-honored tradition of Byzantine writers annotating the books of Holy Scripture. In the present study we deal with the transcription of the christological Psalms, taking as a starting point four of the oldest manuscripts that preserve Nikita’s work and noting his references in the margins. In answer to the question as to why one would edit the Series of Psalms itself rather than more directly the writers that the Series mentions, we could argue the following: 1. The series of Nikitas, which is the most extensive collection in all the Series dedicated to the Psalms, is characteristic of the exceptional state of the Byzantine ecclesiastic culture ca. 1100. In other words, it is quite notable – even unique – and deserves to be known as such. 2. As well, many of the sources that Nikitas used appear to have vanished from the direct tradition, meaning the original texts of the Church Fathers that are available to us. Thus, comparison between the Series and recent tradition is not possible. Nevertheless, there are many risks of errors to which the editors of any series of this type are exposed: a) omission of authentic excerpts in the event that the initials of the authors are not present, b) the insertion of inauthentic passages if the initials of the authors are inaccurate or displaced or if the marks denoting the end of the excerpts are absent. 3. The last reason for editing the Series of Nikita is the management of his sources. Apart from the procedure that is usually well documented in the Series, such as specific counterchecks between authentic citations and citations with the form of excerpts and rewritings, Nikitas also uses recomposition with fusion: having as a starting point two or more fragments of different authors, Nikitas composes a single text where only a thorough study would make it possible to determine which part belongs to which writer. But it is impossible to recompose every original text. In these cases of recompositon, Nikitas often cites only a single reference for one of the authors. The work of the editor of the tradition of the Series is therefore highly critical when there has been recomposition. To avoid errors, preliminary publication of the Series itself and specification of all the sources is absolutely necessary. The author’s main aim is teaching, which is based on the annotations and the explanations of the renowned Fathers of the Greek-speaking East. As a study, it appears that it was intended for the accommodation of pastoral and preaching needs in an era in which there was a documented problem in pastoral care and the ethics of society.