Δικαιοπραξία και Άνοια «Η διατήρηση της νεότητας στην προχωρημένη ηλικία δεν είναι προσποίηση. Είναι τέχνη», Γκαίτε
Creators: name: Απατσίδης, Ιωάννης Δ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2025
Subjects: Άνοια
Δικαιοπραξία
Μετωποκροταφική άνοια
Dementia
Legal capacity
Frontotemporal dementia (FTD)

description: Η παρούσα εργασία εξετάζει το κρίσιμο ζήτημα της δικαιοπρακτικής ικανότητας ατόμων με άνοια, στο πλαίσιο της ψυχιατροδικαστικής προσέγγισης. Η δικαιοπραξία, ως βασικός πυλώνας του Αστικού Δικαίου, προϋποθέτει τη συνειδητή και ελεύθερη βούληση του δρώντος προσώπου. Η άνοια – ιδίως στις μορφές νόσου Alzheimer και μετωποκροταφικής άνοιας (FTD) – επιφέρει γνωστική και ηθική έκπτωση, γεγονός που θέτει υπό σοβαρή αμφισβήτηση -ενίοτε με διχαζόμενες απόψεις ή αντιεπιστημονικές μεθόδους, και ιδίως προδήλως ανεπαρκείς και αμφισβητούμενες δικαστικές αποφάσεις- την εγκυρότητα πράξεων, όπως διαθήκες, δωρεές, πωλήσεις, πληρεξούσια. Η μελέτη προσεγγίζει το θέμα διεπιστημονικά: εξετάζεται το νομικό πλαίσιο του Αστικού Κώδικα, η διαγνωστική τεκμηρίωση μέσω εργαλείων (MMSE, MoCA, FAB, GDS, κ.α.), η νομολογία ελληνικών και ξένων δικαστηρίων, καθώς και ο ρόλος της ψυχιατρικής και γραφολογικής πραγματογνωμοσύνης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε υποθέσεις με μεταθανάτια διάγνωση άνοιας, σε φαινόμενα ψυχολογικής βίας και παραπλάνησης (vis absoluta / vis compulsiva), αλλά και στην αξιολόγηση ευθυνών ψυχιάτρων, γιατρών και συμβολαιογράφων που παρέλειψαν να προστατεύσουν ευάλωτα άτομα. Η εργασία καταλήγει σε προτάσεις θεσμικής ενίσχυσης της προστασίας ευπαθών ηλικιωμένων, εντοπίζοντας κενά στον έλεγχο της δικαιοπρακτικής ικανότητας, καθώς και στη χρήση της άνοιας ως εργαλείου εκμετάλλευσης από επιτήδειους, «στην πλάτη των οποίων κάποιοι παίζουν παιχνίδια, ενίοτε και δικονομικά». Η συνεισφορά της μελέτης είναι, τόσο θεωρητική, όσο και πρακτική, προτείνοντας ενσωμάτωση υποχρεωτικής ψυχιατροδικαστικής αξιολόγησης σε πράξεις μεγάλης περιουσιακής σημασίας για άτομα ευάλωτα, ιδίως άνω των εβδομήντα πέντε (75) ετών, και πάντως ουχί περιοριστικά.
description: This interdisciplinary study explores the complex legal and forensic psychiatric implications of legal capacity in individuals suffering from dementia. Legal acts constitute the foundational expression of personal will under Civil Law. However, in cases of cognitive decline -particularly Alzheimer’s disease and frontotemporal dementia (FTD) - the authenticity and stability of will become highly questionable, especially when such individuals undertake significant legal transactions, including donations, testaments, and powers of attorney. The paper examines the legal framework of the Greek Civil Code, combined with psychiatric diagnostic criteria (DSM-5, ICD-11), neuropsychological tools (MMSE, MoCA, FAB, GDS), and international jurisprudence. The role of forensic psychiatric and graphological expert reports is critically assessed, especially in the absence of real-time medical evaluations. Further attention is given to high-profile cases of financial abuse against cognitively impaired elderly individuals, the ethical responsibilities of physicians, psychiatrists, and notaries, and the phenomenon of concealed incompetence. Special chapters analyze retrospective diagnoses based on autopsy findings, the moral deterioration caused by FTD, and the legal significance of handwriting degeneration. The paper concludes with institutional, legal, and clinical proposals for enhancing the protection of elderly individuals vulnerable to manipulation, emphasizing the urgent need for systemic reforms in testamentary and transactional law under the prism of cognitive justice.