Η Θεολογική μεθοδολογία του αγίου Γρηγορίου Νύσσης
Creators: name: Αλεξόπουλος, Λάμπρος Απ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2012
Subjects: Γρηγόριος Νύσσης
Θεολογική μεθοδολογία
Gregory of Nyssa
Theological methodology

description: Η κατά φαινόμενα υφιστάμενη ασύνθετη δομή της θεολογικής μεθοδολογίας του αγ. Γρηγορίου Νύσσης, ως ερευνητική πρόταση της μελέτης, αποτελεί στην πραγματικότητα μείζονα ερευνητική πρόκληση. Η διασάφηση του ρόλου και του εύρους χρήσεως της φιλοσοφίας στη σκέψη και το έργο του εκ Καππαδοκίας ορμώμενου Πατρός της Εκκλησίας υπήρξε ανέκαθεν ελπίδα πληθώρας ερμηνειών και ερευνητικών προσεγγίσεων. Έκαστη εκ των ανωτέρω δοκιμών συνεισέφερε στη κατασκευή μιας γενικευτικής και καθολικώς αποδεκτής μεθόδου ερμηνείας, η οποία εξολοκλήρου στηρίζεται στη φιλοσοφική ανάγνωση του έργου του αγίου. Μια σύντομη και περιληπτική αναδρομή στα πορίσματα της σύγχρονης έρευνας, παρουσιάστηκε στην εισαγωγή της μελέτης, ώστε να αποκαλυφθούν οι ερευνητικές και ερμηνευτικές τάσεις και διαθέσεις των μελετητών. Αποτέλεσμα τούτης της αναδρομής υπήρξε η επισήμανση δυο ερευνητικών μεθόδων, οι οποίες αναγνωρίζονται ως επικρατέστερες στην περί του αγ. Γρηγορίου βιβλιογραφία, έχοντας, μάλιστα, ως κοινό παρονομαστή τη φιλοσοφική ερμηνεία του έργου του. Η διερεύνηση της επίδρασης φιλοσοφικών διδασκαλιών και συστημάτων στη σκέψη του αγίου δεν είναι ούτε άστοχη, ούτε στερείται γόνιμων αποτελεσμάτων και ουσιαστικών παρατηρήσεων. Επιβάλλεται, μάλιστα, από το περιρρέον κλίμα της εποχής του αγίου, όπου ο παγανιστικός και ο αναδυόμενος χριστιανικός κόσμος έρχονται σε αντιπαράθεση, αλλά και σε σύμπτωση. Οι διατριβές σπουδαίων μορφών του φιλοσοφικού χώρου κατά των Χριστιανών και οι απαντήσεις των τελευταίων, όπως εκφράστηκαν μέσα από έργα της απολογητικής γραμματείας, αποτελούν έξοχο παράδειγμα της ιδιότυπης συνάντησης, η οποία είχε ως αποτέλεσμα συγκρούσεις και ανταλλαγές ανάμεσα στους δυο χώρους. Υπ’αυτό το πρίσμα, άλλωστε, έγινε εισήγηση ενός τρόπου γνωριμίας του αγίου με τη φιλοσοφική σκέψη, μέσω της χριστιανικής απολογητικής γραμματείας. Δηλαδή, των έργων που απάντησαν στο κατηγορητήριο του εθνικού κόσμου για αφέλεια ή απλότητα της χριστιανικής πίστεως. Βασικό άξονα της εν λόγω επιχειρηματολογίας αποτέλεσε η δομή των έργων αυτών, σύμφωνα με την οποία παρατίθενται αυτοτελή φιλοσοφικά χωρία, αναλύονται και ανατρέπονται φιλοσοφικές διδασκαλίες ή απλώς γίνεται αναφορά σε αυτές. Είναι αρκετά πιθανό ότι ο άγιος γνώριζε τέτοιου είδους έργα, λόγου χάρη τους Κατὰ Κέλσου λόγους του Ωριγένη ή την Εὐαγγελική προπαρασκευῆ του Ευσεβίου Καισαρείας. Επιπλέον, σύμφωνα με τις πηγές και τα πορίσματα της σύγχρονης έρευνας, φέρεται να είχε στην κατοχή του ανθολόγια και συλλογές φιλοσοφικών κειμένων, εγχειρίδια δημοφιλή και αγαπητά στους κύκλους των μορφωμένων ανθρώπων της εποχής. Επομένως, η προσπάθεια εξέτασης φιλοσοφικών ιδεών και συστημάτων του περιρρέοντος κλίματος της εποχής, που ενδεχομένως συνέβαλλαν στη διατύπωση της σκέψης του αγίου, κρίνεται χρήσιμη και ενίοτε απαραίτητη. Ωστόσο, η ένσταση, που διατυπώθηκε στην εισαγωγή, δεν αφορά την πρόθεση για μελέτη των πιθανών φιλοσοφικών ακτινώσεων της σκέψης του Καππαδόκη, αλλά την ερμηνευτική προοπτική, η οποία υιοθετείται κατά τη μελέτη της. Παρατηρείται, δηλαδή, ότι η σκέψη του αγίου ερμηνεύεται είτε με όρους φιλοσοφικούς, μέσα στα πλαίσια μιας εκχριστιανισμένης ορολογίας, είτε αντιμετωπίζεται ως συνέχεια φιλοσοφικών συστημάτων, υπό χριστιανικό ένδυμα. Υπ΄αυτές τις προϋποθέσεις προτάθηκε μια διαφορετική μέθοδος προσέγγισης του έργου του. Ενώ, δηλαδή, οι επικρατούσες μέθοδοι επικεντρώνονται στη μελέτη του εύρους επιρροής και του τρόπου χρήσης της φιλοσοφίας στη σκέψη του, αντιπροτείνεται μια νέα πρακτική, η οποία δεν αφορά το πώς και το πόσον της φιλοσοφικής επίδρασης, αλλά το γιατί η φιλοσοφία αξιοποιείται από τον άγ. Γρηγόριο. Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, ορίστηκε η θεολογική μεθοδολογία του αγ. Γρηγορίου, ως η πραγμάτωση και η ερμηνεία των θεοφανειών. Τούτος ο ορισμός προκύπτει από τη φαινομενικά αντιφατική στάση του Καππαδόκη απέναντι στη φιλοσοφία. Ενώ, δηλαδή, απορρίπτει τις όποιες φιλοσοφικές προβολές στην ερμηνεία της πίστεως, τις ευνοεί στην προσπάθεια οικοδόμησης του τέλειου βίου. Οι λόγοι, οι οποίοι οδήγησαν στην ανάγκη αναδιατύπωσης της μεθόδου έρευνας του έργου του, είναι δυνατόν να εντοπιστούν από τη μια στα αδιέξοδα, που συχνά καταλήγουν οι επικρατούσες μέθοδοι και από την άλλη στη διάγνωση της ανάγκης για μια περισσότερο εποπτική αντιμετώπιση της σκέψης του, λαμβάνοντας υπόψη πτυχές της προσωπικότητας και της εκκλησιαστικής δραστηριότητάς του. Στο πρώτο μέρος της μελέτης μας, λοιπόν, παρουσιάστηκαν οι ενστάσεις του Καππαδόκη επί της φιλοσοφικών αποχρώσεων ερμηνευτικής του Ευνομίου. Η προσπάθεια του αιρετικού να κατανοήσει την ουσία του Θεού, στηριζόμενος σε αγιογραφικές μαρτυρίες, οι οποίες κάνουν λόγο για Θεό Πατέρα αγέννητο, Υιό γεννητό και Άγιο Πνεύμα, ως το πρώτο και κάλλιστο δημιούργημα του Υιού. Έτσι, στο σύστημα του αιρετικού αναγνωρίζεται μόνον ο Θεός Πατήρ. Ο Υιός αναγνωρίζεται ως κτίσμα του Πατρός, ενώ το Άγιο Πνεύμα ως έργο του κτιστού Υιού. Παρόμοια ισχύουν και για τις ενέργειες του Θεού, τις οποίες ο Ευνόμιος διακρίνει, στην προσπάθειά του να διαφυλάξει την αγεννησία του Πατρός. Υποστηρίζει ότι η ενέργεια του Πατρός πρέπει να είναι διαφορετικής ουσίας και πρέπει να έχει ένα τέλος, δηλαδή τη γέννηση του Υιού. Ανάλογα, κατά συνέπεια, ισχύουν και για τις ενέργειες του Υιού. Το άγιο Πνεύμα, κατά τον αιρετικό, δεν συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά θεωρείται ως έργο τους. Ο άγ. Γρηγόριος εντοπίζει τις πηγές των κατασκευών του αιρετικού αντιπάλου του στην αριστοτελική, αλλά και την πλατωνική φιλοσοφία. Επισημαίνοντας τις ολέθριες επιπτώσεις, που η εφαρμογή φιλοσοφικών συστημάτων επιφέρει στην πίστη, ο Καππαδόκης, με την κληρονομιά της επίνοιας από τον Μ. Βασίλειο, υπογραμμίζει τα όρια της γνώσης και τις διανοητικές δυνατότητες του ανθρώπου. Έτσι, η γλώσσα και τα παράγωγά της, οι λέξεις και τα ονόματα δηλαδή, δεν αποτελούν παρά το μέσο για την κατανόηση του αισθητού κόσμου μόνον, όχι της άκτιστης θείας φύσεως. Συγχρόνως, καταδικάζει οιεσδήποτε λογοκρατικές προσπάθειες ερμηνείας της πίστεως, οι οποίες, άλλωστε, δεν συμβαδίζουν με την πίστη, όπως αυτή αποκαλύφθηκε από τους Προφήτες, τους Πατριάρχες, τους Αποστόλους. Σε αυτό το τελευταίο σημείο, άλλωστε, εστιάζει την κριτική του ο άγ. Γρηγόριος. Η χρήση της φιλοσοφίας από τον Ευνόμιο δεν είχε ως αποτέλεσμα μόνον την παραχάραξη της πίστεως και την εισαγωγή καινοφανών διατυπώσεων, οι οποίες ακύρωναν τη δυνατότητα σωτηρίας του ανθρώπου. Η προσφυγή στο φιλοσοφικό πλούτο είχε επίσης ως αποτέλεσμα τον εκτροχιασμό του αιρετικού από την παράδοση. Επομένως, ακολουθώντας την ιστορική γραμμή δημιουργία, Πατριάρχες και Προφήτες, Απόστολοι και άγιοι της Εκκλησίας, μέσω της παρουσίας του άσαρκου και ένσαρκου Λόγου, ο άγ. Γρηγόριος ερμηνεύει την αποκάλυψη του Θεού στην κτίση και την ιστορία, όπως αυτή εκφράζεται μέσω αυτών των χαρισματικών φορέων της Εκκλησίας. Με σημείο αναφοράς τη δημιουργία, ως αρχή της θεογνωσίας, ο Καππαδόκης όχι μόνο ορίζει τις γνωσιολογικές δυνατότητες, καθώς και τις αρμοδιότητες της ανθρώπινης φύσεως, αλλά επισημαίνει και τα όρια χρήσης της φιλοσοφίας. Αυτά τα όρια, άλλωστε, κατανοούνται διά της ερμηνείας του Καππαδόκη στο βίο του Μωυσέως, η οποία υπήρξε αντικείμενο του δεύτερου μέρους της μελέτης μας. Οι προτροπές και οι νουθεσίες του αγίου, αναφορικά με την ορθή χρήση της φιλοσοφίας, καθώς και της έξωθεν παιδείας γενικότερα, υφαίνονται αρμονικά με τη βιβλική διήγηση. Έκαστο εκ των περιστατικών του βίου του Μωυσέως αποτελεί ενθάρρυνση για την αξιοποίηση των αγαθών της έξωθεν παιδεύσεως, τα οποία μπορούν να συμβάλλουν στην προκοπή της αρετής. Τα ίδια περιστατικά, συγχρόνως, αποτελούν και μια διαρκή υπενθύμιση των όσων βλαβερών μπορεί να προκύψουν από αλόγιστη ή άκριτη χρήση αυτών των αγαθών. Η σωστή χρήση, άλλωστε, των πλούσιων καρπών της παιδείας αποκαλύπτεται με ενάργεια στο μοναχισμό, τον οποίον υπηρέτησαν και αύξησαν με την προσφορά τους οι Καππαδόκες. Η κλασική αντίληψη για το φιλόσοφο βίο λαμβάνει, με τους Πατέρες της Καππαδοκίας, μια διαφορετική χροιά και γίνεται συνώνυμο του αναχωτηρισμού, υπογραμμίζοντας με έμφαση την ταύτισή του με την αληθινή φιλοσοφία. Έτσι, ο άγ. Γρηγόριος όχι μόνο επιτυγχάνει να αναδείξει τον Μωυσή ως πρότυπο φιλοσοφίας, δηλαδή πρότυπο του ενάρετου βίου, αλλά συγχρόνως αναδεικνύει, διά της ερμηνείας του στο βίο, του την ενότητα της πίστεως, όπως αυτή παραδόθηκε από τους χαρισματικούς φορείς της Εκκλησίας. Όντας τύπος του Χριστού, κατά την ερμηνεία του Καππαδόκη, ο Μωυσής αποτελεί το συνδετικό κρίκο της ασάρκου και ενσάρκου αποκαλύψεως του Λόγου, ενώ διά των περιστατικών του βίου του επαναπροσδιορίζεται η αξία και η σημασία της φιλοσοφίας. Από ερμηνευτικός, δηλαδή, κανόνας για την κατανόηση του είναι και του γίγνεσθαι, όπως την εξέλαβε ο Ευνόμιος, γίνεται εφόδιο αρετής και συνεχούς προκοπής.
description: Even if the theological methodology of St. Gregory of Nyssa appears as a complex task, it constitutes in fact a research proposition of a great scientific significance. Defining the boundaries of philosophy in Nyssen’s thought and writings has been always aim of a considerable number of research and hermeneutic attempts. Each of these attempts has contributed to the establishment of a general and broadly approved theory of interpretation, based on a philosophical lecture of Gregory’s work. A short review of the results of modern research, in quest of revealing how scholars understand Nyssen’s thought, was presented in the introduction of our essay. From this review stand out the definition of two dominant research methods sharing a common objective, the philosophical interpretation of his writings. It is clear that the inquiry concerning the philosophical background, as well as Nyssen’s philosophical influences can’t be rejected. Neither the fruitful and important remarks regarding this influence are indifferent. It is in fact fundamental to have in mind the ideological context of the 4th century, when the pagan and the rising Christian world conflict and coincide. Discourses held against the Christian faith by the most brilliant pagan thinkers and the responses given by the apologists of Christianity can’t be but illustrious examples of this paradox, yet prolific, encounter. Based on the fact that Christian apologists quote and reject the philosophical arguments that challenge the ability of Christian faith to endow a rational argumentation on major questions, we have suggested that works, such as Origen’s Contra Celsum or Eusebius of Caesarea’s Preparatio Evangelica, might have served as a source for the enrichment of Nyssen’s philosophical knowledge. We have thus considered fruitful and even inevitable to consider philosophical ideas, dominant in Nyssen’s era, to his formation. Yet, our objection, expressed also in the introductive chapter of our essay, does not refer to the scholarly intention to question his philosophical sources, but to the method of interpretation of his work. It is in our point of view evident that the perception of Gregory’s theology is made in terms of a Christianized philosophical terminology or it is considered as an offspring of ancient philosophical systems. This is why we have considered as most adequate to propose a different method for the examination of his work. Whilst the dominant research methods concentrate on detecting the influence of philosophy, as well as how the philosophical ideas are intermingled or in which point have affected his theology, we have preferred to question why the bishop of Nyssa made use of philosophical ideas. Bearing this perspective in mind we have designated his theological methodology as the accomplishment and the interpretation of the Revelation. Such a definition is a consequence of Nyssen’s curious conception of philosophy: Despite the fact that he rejects philosophical attempts to interpret Christian doctrine, he considers philosophy as a valuable supply for the formation of the perfect life. In the first part of this study we have presented Nyssen’s objections to the philosophical hermeneutics of Eunomius. The effort of the heretic to comprehend God’s essence was found on biblical authentication which clearly refers to the uncreated God the Father, the begotten Son and the Holy Ghost, the first and paramount product of the Son. With similar arguments Eunomius affirms his teaching on God’s energies. He declares that the energy of God the Father has to be of a different essence and must have an end that is the creation of the Son. Likewise Eunomius considers the Holy Ghost as a work of the Father through the created Son. Gregory of Nyssa acknowledges the philosophical sources of his opponent: Plato and Aristotle. Whilst underlining the severe consequences of the use of philosophical terminology for the interpretation of the faith, the bishop of Nyssa uses epinoia, in order to determine the capacity of the human intellectual aptitude and knowledge. With this perspective human language, the words and the names are but the means for the interpretation of the sensible realm and not of the divine, uncreated nature. Any rational endeavor aiming to understand the faith is considered as an opposition to God’s revelation through the Patriarchs, the Prophets, the Apostles and the Saints. This argument serves as the basis for Gregory’s critique against Eunomius. Eunomius’ use of philosophy has not only forged the faith, putting at the same time in peril the possibility of human salvation. It has also led him astray from the tradition of the Church. Instead, by making use of the same tradition Gregory of Nyssa interprets God’s revelation in the world as a continuous lineage, from the creation to the Patriarchs and the Prophets, to the Apostles and the Church Saints. It is thus clear that Gregory determines the authority as well as the limits of human knowledge through his commentary on the life of Moses, presented in the second part of our study. Nyssen’s advices on the proper use of the Greek paideia are harmoniously blended with the biblical narration. Every single incident in the Life of Moses serves as an exhortation to take advantage of philosophy for the advancement in the Christian life. At the same time, the same incidents reveal the lethal dangers that the inappropriate education may provoke to faith. These exhortations are evident in the case of monasticism, which the Cappadocian Fathers served with their life and ecclesiastical activity. The classical meaning of philosophy, determined by the luminous figures of antiquity, becomes synonymous of the monastic ideal, which is eventually identified with the perfect Christian life. Gregory of Nyssa, therefore, achieved to present Moses as an ideal of philosophy, an ideal of a life of virtue. Since, according to Gregory, Moses as a type of Christ unifies God’s revelation in the two Testaments and at the same time, through the interpretation of his life, he demonstrates the unity of the faith from the Patriarchs to the Apostles. By the suggestion of Moses as an ideal example of life, the bishop of Nyssa developed a theological methodology which re-evaluates secular knowledge as a useful supply for virtue and permanent epektasis.