Γουόλτον: Κριτική επιχειρηματολογία
Creators: name: Φιλίππου, Μιχάλης
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2023

description: 2023-05 Γουόλτον: Κριτική επιχειρηματολογία Douglas Walton: Αρχές κριτικής επιχειρηματολογίας (μτφ. Αδριανός Φριλίγγος Φιλήμων Παιονίδης, επιστημονική επιμέλεια Φ. Παιονίδης). Αθήνα: Gutenberg, 2021, 487 σ., 27 €. _______________________________________________________ Κρίνει ο Μιχάλης Φιλίππου (Μέλος Ε.ΔΙ.Π., Πανεπιστήμιο Αθηνών) mfilippou@phs.uoa.gr Ένα ισχυρό κίνητρο για να μελετήσει κανείς λογική είναι η αναμφίβολη πρακτική της συνεισφορά στην εκλέπτυνση των ικανοτήτων κάποιου να επιχειρηματολογεί ο ίδιος και να αποτιμά κριτικά την επιχειρηματολογία των άλλων κατά τη διεξα­γωγή δημόσιων συζητήσεων, πολιτικών, νομικών ή επαγγελματικών αντιπαραθέ­σεων και άλλων σύνθετων μορφών επικοινωνίας. Τούτη η πρακτικά προσανατο­λισμένη μελέτη της λογικής – δυσδιάκριτη καμμιά φορά από τη ρητορική τέχνη – παρέμεινε κυρίαρχη για πολλούς αιώνες, υποχώρησε ωστόσο κατά το πρώτο ήμισυ του 20ου όταν με την ανάπτυξη των τυπικών μεθόδων το ενδιαφέ­ρον μετα­τοπίστηκε από τη μια μεριά στη μελέτη των συμβολικών γλωσσών (προτασιακή λογική, κατηγορηματικός λογισμός) και των μεταθεωρητικών τους ιδιοτήτων, και από την άλλη στην προσπάθεια συμβολικής απεικόνισης της «λογικής μορ­φής» προτάσεων και επιχειρημάτων των φυσικών γλωσσών. Κατά τον δεύτερο ήμισυ του περασμένου αιώνα κάποιοι άρχισαν να αμφιβάλλουν ως προς το εάν η διδασκαλία της τυπικής λογικής είναι αρκετά αποτελεσματικός τρόπος καλ­λιέργειας κριτικών ικανοτήτων και να τονίζουν την ανάγκη μιας πλήρους θεω­ρίας του συλλογισμού που δεν περιορίζεται απλώς στη μελέτη των παραγω­γικών και επαγωγικών επιχειρημάτων. Έχουμε έτσι την επανεμφάνιση και την άνθηση ενός ακαδημαϊκού κλάδου που θα ονομαστεί «μη τυπική λογική», ο οποίος συνήθως προβάλλεται ως συμπληρωματικός στην «τυπική λογική», κά­ποιες φορές ωστόσο (όπως συμβαίνει στο έργο του Τούλμιν και του Πέρλεμαν[1]) εγείρει αξιώσεις αποδέσμευσης από την τελευταία και αντιμετω­πίζει κλάδους όπως η ρητορική ή η θεωρία επικοινωνίας ως περισσότερο συναφείς με τους στόχους της. Η θεωρία της κριτικής επιχειρηματολογίας, στις στοιχειώδεις αρχές της οποίας φιλοδοξεί να εισαγάγει τον αναγνώστη το μεταφρασμένο στα ελληνικά εγχειρί­διο του Ντάγκλας Γουόλτον Αρχές Κριτικής Επιχειρηματολογίας (εφεξής: Αρχές),[2] αποτελεί τον πυρήνα της μη τυπικής λογικής. Η θεωρία έχει δεχθεί τις επιδράσεις τριών πεδίων τα οποία μελετούν τα επιχειρήματα από διαφορετικές, αλλά συμπληρωματικές οπτικές: της λογικής με τη στενή έννοια του όρου η οποία ασχολείται με επιχειρήματα in abstracto ενδιαφερόμενη αποκλειστικά και μόνο για τον βαθμό κατά τον οποίο οι προκείμενες ενός επιχειρήματος δικαιολο­γούν το συμπέρασμά του, της ρητορικής που δίνει έμφαση στην πειστικότητα του, και τέλος της διαλεκτικής που αντιλαμβάνεται τα επιχειρήματα κυρίως ως κινήσεις εντός ενός διαλόγου οι συμμετέχοντες στον οποίον έχουν αντιτιθέμενες απόψεις. Και οι τρεις προσεγγίσεις συνδυάζονται με ισορροπημένο τρόπο στο εγχειρίδιο του Γουόλτον, προκειμένου να εκλεπτυνθούν οι κριτικές ικανότητες του αναγνώστη, ο οποίος οφείλει να μάθει να αξιολογεί επιχειρήματα λαμβά­νοντας υπ’ όψη του και τους τρεις άξονες αποτίμησής τους (αποδεικτική ισχύς, πειστι­κότητα, και καταλληλότητα στο συγκεκριμένο διαλογικό συγκείμενο). Το περιεχόμενο του έργου Σε αντίθεση με τη δομή μιας εισαγωγής στην τυπική λογική που είναι λίγο ως πολύ δεδομένη, η ευκρίνεια της δομής ενός εγχειριδίου κριτικής επιχειρηματολο­γίας είναι ένα σύνθετο για τον συγγραφέα του ζήτημα. Οι Αρχές επιτυγχάνουν άριστα από αυτήν την άποψη. Το βιβλίο αποτελείται από οκτώ κεφάλαια, κάθε ένα από τα οποία χωρίζεται σε επτά, οκτώ ή εννιά ενότητες. Κάθε ενότητα πραγματεύεται ένα θεωρητικό ζήτημα και συνοδεύεται από ομάδα σχετικών ασκήσεων. Κάθε κεφάλαιο ολοκληρώνεται με μία εκτενή και πολύ βοηθητική περίληψη που καθιστά εμφανέστερη τη σύνδεση των ενοτήτων του. Εκτίμησα πολύ τις περιλήψεις που είναι συνήθως εξαιρετικές και επιτρέπουν στον ανα­γνώστη να διατηρεί στον νου του την εποπτεία ενός μεγάλου βιβλίου με πολλές διακλαδώσεις. Το κεφάλαιο 1 είναι προεισαγωγικό. Εξηγούνται στοιχειώδεις έννοιες της θεω­ρίας επιχειρημάτων (προκείμενες, συμπέρασμα), ο ρόλος τους σε ένα διαλογικό πλαίσιο, τα είδη των γενικευτικών ισχυρισμών (μη επιδεχόμενες εξαίρεση καθο­λικές γενικεύσεις, επαγωγικές γενικεύσεις, και τέλος αναιρέσιμες εικοτολογικές γενικεύσεις), και συζητείται η πλάνη της αγνόησης των περιορισμών. Το κεφά­λαιο εισάγει επίσης τον αναγνώστη στο ζήτημα του ελέγχου των επιχειρημάτων μέσω κριτικών ερωτήσεων, το οποίο αναπτύσσεται πληρέστερα αργότερα. Το δεύτερο κεφάλαιο, αν και φαινομενικά απλώς εισαγωγικό, εδράζεται σε σημαντικές θεωρητικές δεσμεύσεις που σε κάποιο βαθμό διαφοροποιούν τη μη τυπική λογική από την τυπική της εκδοχή. Κομβικής σπουδαιότητας είναι η τριμερής διάκριση των επιχειρημάτων –ανάλογη με αυτή των γενικεύσεων και καινοφανής σε κάποιον εξοικειωμένο μόνον με την τυπική λογική– σε παραγω­γικά, επαγωγικά και εικοτολογικά, με τα τελευταία να διακρίνονται από τα δεύτερα και να σχολιάζονται αναλυτικά σε όλο το βιβλίο. Το κεφάλαιο εξηγεί ικανοποιητικά την έννοια της ασυνέπειας, ενώ ακροθιγώς εισάγει τον αναγνώστη στα αριστοτελικά συλλογιστικά σχήματα (επιχειρήματα δύο προκειμένων στα οποία οι προκείμενες και το συμπέρασμα είναι καθολικές ή υπαρκτικές προτά­σεις), καθώς επίσης και σε κάποιες συνηθισμένες μορφές παραγωγικών επιχει­ρημάτων. Στη συνέχεια (κεφ. 3) συζητούνται κάποια συνήθη εικοτολογικού τύπου επιχει­ρηματολογικά σχήματα (επίκληση της γνώμης των ειδικών, επίκληση της κοινής γνώμης, επίκληση των συνεπειών, αναλογικά επιχειρήματα, σχετικιστικά-αιτια­κά επιχειρήματα, ad hominem επιχειρήματα κ.ά.). Το τρίτο κεφάλαιο είναι ίσως το σημαντικότερο του βιβλίου, καθώς σε αυτό παρουσιάζεται η χαρακτηριστική, όπως θα δούμε, προσέγγιση που έχει αναπτύξει ο Γουόλτον στα προβλήματα της κριτικής επιχειρηματολογίας. Η θεματική αυτού του κεφαλαίου διατρέχει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο συνολικά το έργο. Ακολουθεί (κεφ. 4) η παρουσίαση μιας καθαρά πρακτικής ταξινόμησης επιχειρη­μάτων σύμφωνα με τη δομή τους. Με βάση το κριτήριο αυτό ο συγγραφέας διακρίνει τα επιχειρήματα σε μεμονωμένα (επιχειρήματα μίας προκείμενης), συγκλίνοντα (περισσότερα του ενός μεμονωμένα επιχειρήματα που εμφανίζο­νται ως ένα), συνδυαστικά (επιχειρήματα περισσοτέρων από μία προκείμενες που από κοινού υποστηρίζουν κάποιο συμπέρασμα), σειριακά (συνδυασμός επι­χειρημάτων στα οποία το συμπέρασμα του προηγούμενου λειτουργεί ως προκεί­μενη του επόμενου) και τέλος αποκλίνοντα (επιχειρήματα στα οποία οι προκεί­μενες λειτουργούν ως λόγοι περισσοτέρων του ενός συμπερασμάτων). Εξετάζο­νται επίσης περιπτώσεις επιχειρημάτων με άδηλες προκείμενες ή συμπερά­σματα και παρουσιάζονται κάποιες –υπερβολικά προφανείς κατά την άποψή μου– τεχνικές κατασκευής διαγραμμάτων με τα οποία απεικονίζονται οι εν λόγω δομές. Το κεφάλαιο 5 πραγματεύεται θέματα μεγάλης σπουδαιότητας για την κριτική σκέψη. Παρουσιάζονται έξι τύποι διαλόγων (πειθούς, έρευνας, διαπραγμάτευ­σης, αναζήτησης πληροφοριών, διαβούλευσης, εριστικοί διάλογοι), συζητείται η διαλεκτική δυναμική των δεσμεύσεων των διαλεγομένων και εξετάζεται με ιδιαίτερη επιτυχία το πολύ σύνθετο θέμα του τρόπου με τον οποίο οι ερωταπο­κρίσεις οφείλουν να λειτουργούν σε έναν διάλογο. Καθώς οι ερωτήσεις φέρουν συχνά έναν αριθμό άμεσων μη τετριμμένων πραγματολογικών προϋποθέσεων που υποσημαίνονται (implicated) κατά την εκφορά τους και στις οποίες δεσμεύε­ται ο ερωτών, αλλά όχι απαραίτητα και ο ερωτώμενος, τέτοιες ερωτήσεις ενδέχε­ται να λειτουργούν ως μηχανισμοί παγίδευσης τους οποίους οφείλει να ξέρει πώς θα εντοπίσει και θα αποφύγει ο ερωτώμενος, προκειμένου να διαφύγει τον κίνδυνο να δεσμευτεί με την απάντησή του σε θέσεις με τις οποίες δεν συμφωνεί. Τα τρία τελευταία κεφάλαια του βιβλίου είναι ιδιαίτερα πλούσια. Το κεφάλαιο 6 είναι αφιερωμένο στον εντοπισμό της μεροληψίας που εμφιλοχωρεί είτε στη συναισθηματικά φορτισμένη χρήση όρων, η οποία ενδέχεται να υποκρύπτει ή να αντικαθιστά την ανάγκη διατύπωσης ενός επιχειρήματος, είτε σε άδηλα κίνητρα πίσω από την υπεράσπιση μίας θέσης η αποκάλυψη των οποίων θα περιόριζε εκ πρώτης όψεως την ευλογοφάνεια των επιχειρημάτων υπέρ αυτής. Το κεφά­λαιο συζητά επίσης εκτενώς το σύνθετο και φιλοσοφικά ενδιαφέρον ζήτημα του ορισμού και των ειδών του. Αφορμή για τη συζήτηση είναι το θέμα των συγκινη­σιακά φορτισμένων όρων (σε ποιο βαθμό υπό ποιες προϋποθέσεις είναι θεμιτή η διατήρηση σε έναν διάλογο της όποιας θετικής ή αρνητικής φόρτισης ενός όρου;) και των απλώς λεκτικών αντιπαραθέσεων (αντιπαραθέσεις στις οποίες οι δύο πλευρές νομίζουν ότι διαφωνούν γιατί χρησιμοποιούν τον ίδιο όρο με διαφορετικό νόημα). Το προτελευταίο κεφάλαιο (κεφ. 7) ασχολείται με το πολύ δύσκολο πρόβλημα των συναφών επιχειρημάτων (συναφή ως προς μία συγκεκριμένη διαλεκτική αντιπαράθεση) και περιστασιακά με τη συνάφεια των προκειμένων προς το συμπέρασμα. Το δεύτερο ζήτημα, αν και έχει γίνει αφορμή εμφάνισης μη κλασι­κών λογικών συστημάτων (relevant logics), δεν είναι τόσο πιεστικό για τη μη τυπική λογική που δεν ενδιαφέρεται τόσο πολύ για αυστηρούς ορισμούς και λεπτά θεωρητικά θέματα. Το πρώτο πρόβλημα ωστόσο (αυτό της διαλεκτικής συνάφειας) είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την κριτική σκέψη. Κατά τον Γουόλτον ένα επιχείρημα είναι διαλεκτικά συναφές όταν είναι ενταγμένο σε μία συλλογι­στική ακολουθία εντός της οποίας κάνει μια διακριτή συνεισφορά στην επίτευξη του στόχου ενός διαλόγου. Η διαλεκτική συνάφεια σχετικοποιείται έτσι ως προς τύπο του διαλόγου στον οποίο συναντάται (αφού διαφορετικοί τύποι διαλόγου συνδέονται με διαφορετικούς στόχους), καθώς επίσης και ως προς το ιδιαίτερο θεσμικό ή πολιτισμικό συγκείμενο του υπό κρίσιν επιχειρήματος. Συχνά λοιπόν η συνάφεια εξαρτάται και από τους διαδικαστικούς κανόνες του διαλόγου. Αντιπαραθέσεις, συσκέψεις και νομικές διαδικασίες έχουν κανόνες που αποκλεί­ουν ως μη συναφή επιχειρήματα που θα αξιολογούνταν ως συναφή σε άλλους διαλόγους με το ίδιο αντικείμενο. Από την άλλη μεριά ακόμη και σχήματα που παραδοσιακά κατατάσσονται στα σοφίσματα (επίκληση του φόβου, απειλές ως επιχειρήματα, επίκληση του οίκτου) μπορεί να είναι, κατά τον Γουόλτον, κατά περίπτωση συναφή. Τέλος, είναι δυνατόν ακόμη και εντός της ίδιας διαλεκτικής αντιπαράθεσης να μεταβληθεί η συνάφεια ενός επιχειρήματος, καθώς μερικές φορές οι συμμετέχοντες μεταβαίνουν με θεμιτό τρόπο από έναν τύπο διαλόγου σε έναν άλλο (για παράδειγμα από διάλογο πειθούς σε διάλογο έρευνας). Το τελευταίο κεφάλαιο πραγματεύεται την κριτική αποτίμηση πρακτικών συλ­λογισμών, δηλαδή συλλογισμών που καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι είναι καλό (ή αναγκαίο) να πράξει κανείς το Β, με δεδομένο ότι πρώτον επιθυμεί να προ­καλέσει το Α και ότι δεύτερον το Β είναι αναγκαία ή επαρκής συνθήκη πρόκλη­σης του Α. En passant θίγονται ωστόσο και άλλα χρήσιμα ζητήματα που συνδέο­νται σε κάποιο βαθμό με την πρακτική συλλογιστική: Αναγκαίες και ικανές συν­θήκες, διαζευκτικές συναγωγές, ο υπολογισμός των συνεπειών μιας πράξης, η αντίκρουση διλημματικών συναγωγών με τη μέθοδο της διατύπωσης ενός αντιδι­λήμματος (αν και δεν συζητείται η λογική παραδοξότητα της μεθόδου), θεμιτές και μη θεμιτές εφαρμογές επιχειρημάτων «εκ της άγνοιας» (αγνοούμε ότι Α, άρα όχι-Α), και τέλος η αντίθεση κλειστών – ανοικτών κόσμων. Οι θεωρητικές προϋποθέσεις του έργου Θα έλεγα ότι δύο είναι οι θεωρητικοί άξονες γύρω από τους οποίους δομείται το έργο. Ο πρώτος είναι η διάκριση μεταξύ παραγωγικών και επαγωγικών συναγωγών από τη μία πλευρά και εικοτολογικών (ή εύλογων) επιχειρημάτων από την άλλη, με το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου να αφιερώνεται στην αναλυ­τική μελέτη της τελευταίας κατηγορίας. Ο δεύτερος άξονας είναι ο εξαιρετικά γενναιόδωρος τρόπος με τον οποίο ένα επιχείρημα χαρακτηρίζεται «ορθό». Ακόμη και επιχειρήματα που παραδοσιακά ταξινομούνται ως λογικές πλάνες simpliciter (ad hominem επιχειρήματα, επικλήσεις οίκτου ή φόβου, απειλές στο πλαίσιο μιας διένεξης) μπορούν να δικαιολογηθούν, σύμφωνα με τον Γουόλτον, ως ορθές επιχειρηματολογικές στρατηγικές υπό την προϋπόθεση ότι συνεισφέ­ρουν στους σκοπούς του διαλογικού πλαισίου και της κοινωνικής πρακτικής στις οποίες είναι ενταγμένες (και αντίστοιχα να απονομιμοποιηθούν ως «πλάνες» στο συγκεκριμένο πλαίσιο, όταν δεν προωθούν τους εν λόγω στόχους).[3] Θα σχολιάσω εκτενέστερα τον πρώτο άξονα (από τον οποίο εξαρτάται και ο δεύτερος) και ειδικότερα τα χαρακτηριστικά των εικοτολογικών επιχειρημάτων. Τα επιχειρήματα αυτά, τα οποία δεν αναγνωρίζονται, όπως είπα ως διακριτή κατηγορία στα εγχειρίδια τυπικής λογικής, εγείρουν ζητήματα που είναι σημα­ντικό ο αναγνώστης να γνωρίζει προκειμένου να καταλάβει σε μεγαλύτερο βάθος το έργο που παρουσιάζεται εδώ. Σύμφωνα με τον Γουόλτον τα επιχειρήματα εικοτολογικού τύπου ταξινομούνται σε διακριτά επιχειρηματολογκά σχήματα. Τα σχήματα αυτά είναι (μη επαγω­γικώς ισχυρά ή παραγωγικώς έγκυρα) στερεοτυπικά και αναγνωρίσιμα μοτίβα συναγωγών που συνίστανται από έναν αριθμό προκειμένων και ένα συμπέρα­σμα, το οποίο –δοθείσης της αλήθειας των προκειμένων– είναι εύλογο να εικάσει κανείς ότι είναι επίσης αληθές. Ο ορισμός θέτει δύο πιεστικά ερωτήματα: Τι σημαίνει να «εικάζεται ευλόγως» ότι το συμπέρασμα είναι αληθές; Με ποια κριτήρια αξιολογούνται τέτοιου είδους επιχειρήματα; Θα εξετάσω τα δύο ερωτήματα στη σειρά αντλώντας υλικό και από άλλες καθαρά ερευνητικές εργασίες του Γουόλτον. [...] [Το πλήρες κείμενο της βιβλιοκρισίας βρίσκεται αμέσως παρακάτω] [1] Βλ. S. Toulmin, The Uses of Argument (Cambridge: Cambridge University Press, 1958, αναθεωρημένη έκδοση 2003), καθώς επίσης D. Perelman O. T. Lucie, The new Rhetoric: A Treatise on Argumentation (μτφ. J. Wilkinson P. Weaver. Notre Dame: Uni­versity of Notre Dame Press, 1971 – δημοσιευμένο αρχικά ως La Nouvelle Rhétorique το 1958). [2] Πρώτη αγγλική έκδοση: Fundamentals of Critical Argumentation (Cambridge: Cam­bridge University Press, 2006). [3] Νομίζω ότι αυτός είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο ο Γουόλτον δεν αφιερώνει, όπως θα περίμενε κανείς από ένα τέτοιο βιβλίο, ειδικό κεφάλαιο για τις λογικές πλάνες. Τούτη η παράλειψη έχει προκαλέσει τις διαμαρτυρίες κάποιων κριτικών του βιβλίου. Βλέπε χαρακτηριστικά τη βιβλιοκριτική του M. Lewiński, «Douglas Walton, Fundamen­tals of Critical Argumentation», Argumentation 23 (2009), σ. 123-6. Όμως ένα τέτοιο κεφά­λαιο δεν θα ταίριαζε στην προσέγγιση του Γουόλτον, για τον οποίο η «ορθότητα» ή μη ενός επιχειρήματος, συμπεριλαμβανομένων πολλών από αυτά που παραδοσιακά θα κατατάσσονταν στις πλάνες, μπορεί να αποτιμηθεί μόνον εντός συγκεκριμένων διαλογικών πλαισίων. Για μια βαθύτερη κατανόηση των απόψεων του Γουόλτον για τις λογικές πλάνες βλ. D. Walton, «Why Fallacies Appear to be Better Arguments than They Are», Informal Logic 30 (2010), σ. 159-84. Δημοσιεύθηκε: 7.6.2023. Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία: Φιλίππου, Μιχαήλ: (Βιβλιοκρισία του:) Douglas Walton, Αρχές κριτικής επιχειρηματολογίας (μτφ. Α. Φριλίγγος Φ. Παιονίδης, επιστ. επιμ. Φ. Παιονίδης. Αθήνα: Gutenberg, 2021). Κριτικά 2023-05, https://doi.org/10.26262/critica.v13i0.9534.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 13 (2023)