(Nie)stabilność finansowa Uniwersytetów publicznych w Polsce. Optyka koncepcji uniwersytetu przedsiębiorczego.
Creators: name: Pisarska, Aleksandra
Publisher: name: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach
Year: 2023

description: Uniwersytety publiczne od dawna postrzegane są jako organizacje długiego trwania, które nie tylko utrwalają w czasie, tworząc, umacniając i rozwijając istotne dla społeczeństw i gospodarek wartości, ale i na tej bazie wywierają znaczący wpływ na szeroko rozumiany postęp cywilizacyjny. Ten zaś wywołuje ewolucję oczekiwanej przez społeczeństwo roli, jaką mają wobec niego wypełniać uniwersytety. Współcześnie działalność uniwersytetów publicznych często odzwierciedla model uniwersytetu przedsiębiorczego. Choć termin – uniwersytet przedsiębiorczy – wydaje się mocno zakorzeniony w badaniach naukowych, to jednak wciąż wywołuje pewne kontrowersje w praktyce funkcjonowania uniwersytetów publicznych. Zapewnienie uniwersytetowi publicznemu długiego trwania (jako jego immanentnej cechy) wiąże się z przezwyciężaniem różnego rodzaju trudności. Jedną z nich, jest konieczność stabilności finansowej, która w jego opinii stanowi warunek wstępny działania każdej odnoszącej sukcesy organizacji. Dlatego za główny cel monografii przyjęto poznanie, zrozumienie i wyjaśnienie bazowych czynników mających wpływ na stabilność finansową uniwersytetów publicznych oraz sposobów ich oddziaływania. Cel ten zdekomponowano na cele szczegółowe. Celem poznawczym jest wyjaśnienie powiązań między dywersyfikacją przychodów (gwarantowanych i niegwarantowanych) ze stabilnością finansową uniwersytetów publicznych. Ponadto ustalenie stabilności finansowania uniwersytetów publicznych może stanowić istotny wkład w określenie dalszej zdolności tych organizacji do długookresowego trwania, co – zgodnie z ustaleniami badawczej literatury – jest ich immanentną cechą. Z tej perspektywy poczynione ustalenia będą zatem miały istotne znaczenie dla wzbogacenia wiedzy o strategicznych zachowaniach uniwersytetów publicznych w Polsce. Celem aplikacyjnym jest dostarczenie decydentom użytecznej wiedzy o możliwości stabilizowania w krótkim i długim okresie finansowania działalności uniwersytetów publicznych. Dodatkowo poczynione ustalenia pozwolą wskazać praktyki menedżerskie, które z kolei umożliwią odsłonięcie zakresów działań, w których profesjonalizacja działalności przekłada się na stabilizację finansowania zadań uniwersytetów publicznych. Dzięki ustaleniom dokonanym na podstawie przeglądu literatury, sformułowano problem badawczy, który odniósł się do dostrzeganej od dłuższego czasu w praktyce działania uniwersytetów publicznych w Polsce trudności w przewidzeniu możliwości finansowania w długim okresie zadań tych podmiotów. Jednocześnie problem ten obok wymiaru strategicznego ma także wymiar krótkookresowy, co jest o tyle istotne, że zrównoważony rozwój uniwersytetów publicznych wymaga spójności między stabilnością krótkoterminową, mierzoną w kategoriach rocznych nadwyżek, a długoterminową, mierzoną wzrostem aktywów. Podjęty problem wydaje się szczególnie mocno dostrzegalny w konkretnej grupie podmiotów, tj. na uniwersytetach publicznych. Pod pojęciem uniwersytetu publicznego rozumie się uczelnię
description: dysponującą zapleczem dydaktycznym i badawczym, uprawnioną do nadawania stopni naukowych i równocześnie znajdującą się w wykazie uczelni publicznych nadzorowanych przez ministra właściwego ds. szkolnictwa wyższego. Przy tym publiczny charakter tak rozumianego uniwersytetu oznacza, że zasadnicza część uzyskiwanych przez niego środków na działalność pochodzi z budżetu państwa. W myśl tej logiki uniwersytet publiczny wyróżnia się spośród innych szkół wyższych tym, że jest zwykle większy pod względem liczby pracowników i studentów oraz znajdującego się w jego dyspozycji majątku, ma bogatszy program nauczania i oferuje tytuły zawodowe licencjackie i magisterskie oraz w niektórych lub wszystkich dyscyplinach ma możliwość nadawania stopni doktora i doktora habilitowanego. To właśnie na tych podmiotach (tj. uniwersytetach publicznych) została skoncentrowana uwaga badawcza. Badania dotyczą lat 2019-2021. Okresy sprawozdawcze analizowanych uniwersytetów publicznych (publicznych uczelni akademickich) obejmują lata kalendarzowe i każdy z nich zawiera dane z 12 kolejno następujących po sobie miesięcy. Dane w nich zawarte obliczane są narastająco za dany rok sprawozdawczy. Koncepcyjne rozwiązanie podjętego w pracy problemu badawczego oparto na kilku filarach teoretycznych (zidentyfikowanych w toku badania literatury jako adekwatne do realizacji podjętego przedsięwzięcia naukowego): przedsiębiorczego uniwersytetu; zarządzania publicznego, teorii stabilności finansowej organizacji oraz teorii systemów otwartych. Na gruncie metodologicznym wykorzystano metodą przeglądu literatury, natomiast w warstwie empirycznej zastosowano porównawczą analizę jakościową, która rozwinięta została do postaci analizy opartej na zbiorach rozmytych fsQCA. Metoda wydaje się nie tylko interesującym podejściem, ale także zasadną perspektywą badawczą. Odniesienie się do konkretnych przypadków pozwoliło na uchwycenie indywidualnych ścieżek prowadzących do stabilności finansowej uniwersytetów publicznych. W efekcie możliwe było zidentyfikowanie różnych dróg prowadzących do stabilności finansowej tych kluczowych dla społeczeństw i gospodarek jednostek. Uzyskane wyniki badań dały podstawy do stwierdzenia, że: uniwersytety publiczne w Polsce generalnie są stabilne, jednak ich stabilność w badanym okresie (lat 2019-2021) ulegała pogorszeniu, gdyż stopniowo wzrastała liczba jednostek z najniższymi poziomami wskaźnika stabilności finansowej; praktyki finansowe wyrażające się w ustaleniu stanu płynności finansowej jednostki (na dany dzień) jako samodzielna zmienna nie determinują w sposób istotny stabilności finansowej uniwersytetów publicznych; atrybuty badanych uniwersytetów publicznych (liczba pracowników, liczba studentów i suma wybranych aktywów trwałych) nie wpływają w sposób istotny na ich stabilność finansową. Znajomość wskazanych w pracy zależności może stanowić istotną podstawę do podejmowania oczekiwanych decyzji przez kadrę menedżerską uniwersytetów publicznych odpowiedzialną za kształtowanie gospodarki finansowej uczelni. Ponadto uzyskane wyniki badań mogą być użyteczne dla decydentów kształtujących warunki finansowania uniwersytetów w systemie publicznym. W szczególności wydaje się, że mogą one zainteresować pracowników obecnego Ministerstwa Edukacji i Nauki, a także inne podmioty regulujące tę sferę systemu publicznego.
description: Spis treści Wprowadzenie . . . . . . . . . 9 1. Uniwersytety publiczne w zmiennym, złożonym i niepewnym otoczeniu: heterogeniczność modeli . . . . . . 23 1.1. Ewolucja roli i zadań uniwersytetów publicznych: dyskusja nad modelami . . . . . . . 23 1.2. Uniwersytet przedsiębiorczy: między alternatywnym a preferowanym modelem rozwoju uniwersytetów publicznych . . . 34 2. Komponenty stabilizacji działalności uniwersytetu publicznego: optyka modelu przedsiębiorczego . . . . . . . 47 2.1. Dywersyfikacja źródeł przychodów uniwersytetów publicznych: reakcja na nowe wyzwania otoczenia i dążenie do ograniczenia ryzyka braku finansowania zadań . . . . . 47 2.1.1. Determinanty ukształtowania portfela źródeł finansowania uniwersytetów publicznych w Polsce . . . . . .. 52 2.1.2. Gwarantowane źródła przychodów uniwersytetów publicznych w Polsce: subwencja . . . . 58 2.1.3. Niegwarantowane źródła przychodów uniwersytetów publicznych w Polsce: pozostałe źródła . . . . . . 65 2.2. Praktyki menedżerskie w zakresie zarządzania finansami uniwersytetów publicznych: identyfikacja skutków i narzędzi pomiaru . . . . . . .. 67 2.3. Stabilność finansowa uniwersytetów publicznych i jej związki z działalnością krótko- i długookresową . . . . . . . 90 3. Metodyka badania . . . . . . . . . . . 103 3.1. Uzasadnienie podjęcia badań i procedura badawcza . . . . . . . . . . . . . 103 3.2. Cele i problemy badawcze . . . . . . . . .110 3.3. Drogi prowadzące do stabilności finansowej uniwersytetów publicznych w Polsce: charakterystyka podejścia badawczego . . . . 113 3.4. Badana populacja i przyjęte miary . . . . . .122 3.4.1. Charakterystyka badanej populacji . . . . . .122 3.4.2. Miara płynności finansowej jako przejaw skuteczności praktyk menedżerskich . . . . .129 3.4.3. Miara dywersyfikacji przychodów . . . . . 130 3.4.4. Miara stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . 135 3.4.5. Miary cech uniwersytetów publicznych . . . . 136 3.5. Przyjęta procedura analityczna związana z zastosowaniem metody Qualitative Camparative Analysis (fsQCA) . . . . . 137
description: 4. Stabilność finansowania uniwersytetów publicznych w Polsce w latach 2019-2021 w świetle wyników badań . . . . . . . .141 4.1. Działalność uniwersytetów publicznych w Polsce: analiza komparatywna zgromadzonego materiału empirycznego . . . . . . . . 143 4.2. Źródła przychodów uniwersytetów publicznych: gwarantowane i niegwarantowane . . . . . . 159 4.3. Zasoby osobowe, majątkowe oraz koszty wynagrodzeń za pracę na uniwersytetach publicznych . . . . . . 187 4.3.1. Zasoby osobowe – pracownicy (będący i niebędący nauczycielami) oraz studenci (studiujący na studiach stacjonarnych i niestacjonarnych) . . . . . . . . 187 4.3.2. Trwałe zasoby majątkowe (środki trwałe oraz wartości niematerialne i prawne) uniwersytetów publicznych . . . . . . . . 236 4.3.3. Kluczowe koszty działalności uniwersytetów publicznych – wynagrodzenia pracowników uniwersytetów publicznych: nauczycieli akademickich i pracowników niebędących nauczycielami akademickimi w uniwersytetach publicznych . . . . . . 261 4.3.4. Wskaźniki płynności bieżącej, dywersyfikacji przychodów i stabilności finansowej, w uniwersytetach publicznych . . . . . 273 5. Warunki stabilności finansowej uniwersytetów publicznych w świetle wyników badań fsQCA . . . . . 297 5.1. Analizy wstępne . . . . . . 297 5.2. Kalibracja danych dla potrzeb fsQCA . . . . .. 302 5.3. Warunki niezbędne wysokiej i niskiej stabilności finansowej uniwersytetu publicznego . . . . . 304 5.4. Warunki wystarczające wysokiej i niskiej stabilności finansowej w świetle wyników badań fsQCA . . . . . 307 5.4.1. Procedura analizy warunków wystarczających w fsQCA . . . . 307 5.4.2. Dywersyfikacja przychodów oraz płynność bieżąca jako warunki wystarczające wysokiej stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . . . .309 5.4.3. Płynność bieżąca oraz udział studentów niestacjonarnych w ogólnej liczbie studentów jako warunki wystarczające wysokiej stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . . . .312 5.4.4. Konfiguracja udziału studentów studiów niestacjonarnych w ogólnej liczbie studentów, płynności bieżącej oraz dywersyfikacji przychodów jako warunków wystarczających wysokiej stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . . . . . 314 5.4.5. Udział pracowników administracyjnych w ogólnej liczbie pracowników oraz przeciętny poziom wynagrodzeń jako warunki wystarczające wysokiej stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . . . . 318 5.4.6. Konfiguracja dywersyfikacji przychodów, płynności bieżącej, udziału pracowników administracyjnych w pracownikach ogółem, udziału studentów niestacjonarnych w liczbie studentów ogółem, średniego poziomu wynagrodzeń oraz środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych jako warunków wystarczających wysokiej stabilności finansowej uniwersytetów publicznych . . . . . . . 321 Zakończenie . . . . . . .329 Bibliografia . . . . . . . . .339 Spis tabel . . . . 371 Spis rysunków . . . .. 379