Ανάγκη και χώρα στον Τίμαιο του Πλάτωνα:
Creators: name: Λαλιώτης, Στέργιος Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2014
Subjects: Ιδέες
Γίγνεσθαι
Χώρα
Forms
Becoming
Receptacle

description: Ο Τίμαιος του Πλάτωνα είναι ένας διάλογος πολυσχιδής, φιλοσοφικός, θρησκευτικός, επιστημονικός. Ένας διάλογος με αφηγηματικό ύφος που ξεκινά από τον κόσμο και στη συνέχεια καλύπτει τη σφαίρα της επιστήμης, αλλά και την κοσμική και ατομική ψυχή. Σκοπός της πλατωνικής κοσμολογίας είναι να συνδέσει την ηθική μιας ιδεατής κοινωνίας με όλη την κοσμική λειτουργία παραλληλίζοντας την ανθρώπινη με την κοσμική ζωή. Στο πρώτο μέρος της παρούσας εργασίας παρουσιάζονται η υπόθεση, ο άξονας, τα δομικά χαρακτηριστικά του έργου, η μεταφυσική του Τίμαιου και η σχέση του με τους άλλους διαλόγους. Το δεύτερο μέρος, που πραγματεύεται την Ανάγκη, ξεκινά με αυτό που για πρώτη φορά ο Πλάτωνας ισχυρίζεται ότι ο κόσμος είναι «γεννητός». Η βασική γραμμή της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας είναι ότι ο κόσμος υπήρχε, υπάρχει και θα υπάρχει. Όλοι οι προσωκρατικοί το υποστηρίζουν αλλά και ο Πλάτωνας το ενστερνίζεται στον Φαίδωνα. Όταν έχεις όμως να κάνεις ένα μύθο δεν μπορείς παρά να πεις ότι αρχίζει κάποια στιγμή. Ο κόσμος λοιπόν δεν είναι ο ίδιος, είναι γεγονός, ζει, αναπνέει, είναι υποταγμένος σε μια θεϊκή γραμμή σκοπού μέχρι που οι δεύτερες θεότητες φτάνουν στον άνθρωπο. Εκεί τα όπλα της φαρέτρας του Φιλοσόφου δεν τον καλύπτουν. Οι ιδέες και το γίγνεσθαι δεν του αρκούν αφού στο παιχνίδι της δημιουργίας μπαίνουν τα τέσσερα στοιχεία οι απαιτήσεις της ιατρικής και της βιολογίας, οι λειτουργίες του σώματος και της ψυχής του ανθρώπου. Ο Πλάτωνας συμβιβάζεται με το «αλλότριο» και την μηχανική αναγκαιότητα. Η Ανάγκη (Necessity) του λύνει το πρόβλημα, υποκαθιστά την δράση του συνόλου των συναιτίων (second cause), συγκεντρώνει όλες τις σωματικές μεταβολές και λειτουργεί σαν μια τυφλή μηχανική αιτιότητα προκαλώντας μια αλυσίδα μετάδοσης κινήσεων. Μέχρι το τέλος του δευτέρου μέρους της η πραγματεία διέρχεται τον τρόπο με τον οποίο ο Φιλόσοφος χειρίζεται τις δύο αντιθετικές δυνάμεις, αυτές του Νου και της Ανάγκης, τις οποίες θέλει στο ίδιο στρατόπεδο, ενταγμένες σ’ ένα πλαίσιο πειθήνιας υποταγής της δεύτερης στην πρώτη. Το τρίτο μέρος της εργασίας αφιερώνεται στο τρίτο γένος, το οποίο εισήγαγε ο Πλάτωνας στην κοσμολογία του, αυτό της Υποδοχής (receptacle). Στην αρχή επαναδιατυπώνεται το σχήμα της διάκρισης των δύο τάξεων των όντων, αυτό του νοητού και αμετάβλητου υποδείγματος και αυτό του ορατού αντιγράφου. Ένα σχήμα όμως που οδηγεί, λόγω της αγεφύρωτης οντολογικής διαφοράς των δύο γεννών, στο «ον δε ουδεποτε». Στο ερώτημα τι είναι αυτό που θα δεχθεί τις εικόνες των ιδεών, θα τις κρατήσει και θα κάνει τα συνεχώς μεταβαλλόμενα να υπάρχουν, ο Πλάτων απαντά με μια μεγαλοφυή επινόηση, αυτήν της Υποδοχής (receptacle), μιας ερωτηματικής ύπαρξης, δύσκολης σαν αντικείμενο αντίληψης, προκλητικής σαν στοιχείο οντολογικής μελέτης. Τι είναι λοιπόν η Υποδοχή; Είναι χώρος κενός, είναι ύλη, είναι και τα δύο; Πάντως είναι κάτι που δέχεται την «γένεσιν» όλων των πραγμάτων, είναι «Πανδεχές» (S0b5-6). Τα ερωτήματα όμως δεν τελειώνουν. Είναι ένας χώρος «μέσα στον οποίο» («that in which»), (το δ’εν ω γίγνεται…), εισέρχεται το γιγνόμενο; Ή μήπως είναι «αυτό από το οποίο» (εξ’ ου), (out of which), ή τέλος είναι και τα δύο; Παρουσιάζεται η μεταφυσική επιχειρηματολογία για το αν η Υποδοχή είναι δέκτης Ιδεών, ζήτημα στο οποίο η γραμμή του Πλάτωνα είναι ακλόνητη: «Οι ιδέες δεν δέχονται τίποτε άλλο ούτε εισέρχονται σε κανένα άλλο» (S2a1-3). Στην συνέχεια αναπτύσσονται: α) Η σχέση Υποδοχής και προκοσμικής κατάστασης, β) Οι ορατοί μετασχηματισμοί των γιγνομένων στην Υποδοχή και το πώς κατονομάζονται τα μέλη του 2ου και 3ου είδους («τοιούτο» και «τούτο»), γ) Οι μεταφορές της Υποδοχής ως εκμαγείου και ως μητέρας του γίγνεσθαι, δ) Ο «νόθος» συλλογισμός του Πλάτωνα σύμφωνα με τον οποίο «όλα όσα υπάρχουν θα πρέπει να βρίσκονται κάπου, να καταλαμβάνουν χώρο» (S2b2-d1), ε) Η γεωμετρική δομή των τεσσάρων στοιχείων και η αναγωγή της πραγματικότητας στους αριθμούς και στη μονάδα, στ) Η σχέση Τριγώνων (τα βασικά συστατικά των τεσσάρων στοιχείων) και Υποδοχής. Τέλος, η πραγματεία κλείνει με αναφορά στη μεταφυσική του διαλόγου. Τονίζονται η εκδοχή σμίκρυνσης της απόστασης Ιδεών και αισθητών, η παράκαμψη της κλασσικής δυιστικής θεωρίας όταν απαιτείται υποστηρικτική γραμμή νέων εννοιών, όπως αυτή του Δημιουργού, η διαφοροποίηση Τίμαιου και λοιπών διαλόγων στο ζήτημα της πρωταρχικής αιτιότητας. Η κοσμική ψυχή παρουσιάζεται σαν αυτό που εξασφαλίζει μια συνέχεια νοητού και γίγνεσθαι, ενώ επιχειρείται μια βαθμιαία αναγωγή των αισθητών στα βασικά τρίγωνα, στους αριθμούς, σε ότι αντιπροσωπεύει τις ιδέες. Εγκαθιδρύεται έτσι μια διαδικασία που εξασφαλίζει τη συνέχεια του υλικού όντος, του λιγότερο υλικού, του άϋλου παραδείγματος. Τέλος υπογραμμίζεται η φυσική αλλά και οντολογική σημασία της Υποδοχής μιας οντότητας που συντελεί α) στην αναβάθμιση της Πλατωνικής μεταφυσικής και β) στη διαχείριση προβλημάτων που προκύπτουν κατά τη γένεση του κόσμου και αντιμετωπίζουν κριτικές και ενστάσεις.
description: Plato’s Timaeus is a multi-faceted, philosophical, religious and scientific dialogue, a narrative dialogue that begins with the world and moves on to cover science, but also the world soul and the individual soul. The purpose of Platonic cosmology is to relate the ethics of an ideal society to the workings of the universe, drawing a parallel between human and cosmic life. The first part of the present work presents the hypothesis, direction and structural characteristics of the work, the metaphysics of the Timaeus and its relation with the other dialogues. The second part, which deals with Necessity, begins with the assertion made by Plato that the world is begotten. Ancient Greek philosophy basically stated that the world had existed, exists now and would continue to exist. All the pre-Socratic philosophers believed this and Plato accepts it in the Phaedo. When, however, one wishes to create a myth, one cannot but state that it has a beginning. Thus the world is not always the same; it is fact, it lives and breathes, it is subject to divine purpose down to the secondary divinities that reach the human level. At this point the philosopher’s armoury fails him. Ideas and change are insufficient, since into the game of creation enter the four elements, the demands of medicine and biology, the functions of the human body and soul. Plato compromises with the alien and mechanistic Necessity. Necessity, which solves the problem, is substituted in place of action of all the secondary causes, gathers together all bodily changes and functions like a blind mechanistic causation, thus causing a chain of actions. Towards the end of the second part, the work deals with the way the Philosopher deals with the two opposed forces, those of Mind and Necessity, which he wants in the same camp, incorporated into a framework in which the latter is totally subordinated to the former. The third part of the work is devoted to the third category that Plato introduced into his cosmology – that of the Receptacle. It begins by restating the distinction between the two classes of beings, the conceivable changeless form and the visible copy. This approach, however, leads, due to the unbridgeable ontological differences between the two classes, to “that which is and never becomes”. To answer the question of what it is that will receive the images of the ideas, retain them and make the changeable exist, Plato came up with a stroke of genius, the Receptacle, a thing of questionable existence, hard to conceptualise and a challenging object of ontological study. So what is the Receptacle? Is it empty space, matter, or both? It is certainly something that receives the “begetting” of all things; it is “All-receiving” (50 b5-6). The questions, however, do not end here. Is it a space “into which” the becoming comes, or “out of which” or both? The metaphysical arguments are presented as to whether the Receptacle is the recipient of Ideas, a question on which Plato is unshakeable: “The Ideas do not receive from anything else, nor do they enter into anything else (52.a 1-3). Then the following issues are addressed: a) The relation between the Receptacle and the pre-cosmic state, b) The visible transformations of becomings in the Receptacle and how to name the parts of the second and third types («τοιούτο andτούτο»), c) The metaphors of the Receptacle as a ‘mould’ and ‘mother’ of becoming, d) Plato’s ‘illegitimate’ argument according to which ‘everything that exists must exist somewhere, and occupy space’ (52b-d2), e) The geometrical structure of the four elements, and the reduction of reality to numbers and units, f) The relationship between triangles (the building blocks of the four elements) and the Receptacle. Lastly, the work closes with reference to the metaphysics of the dialogue. It stresses the interpretation of reducing the distance between Ideas and phenomena, by-passing classical dualist theory, when support is needed from new concepts like the Demiurge, or that the Timaeus differs from the other dialogues on the question of the first cause. The world soul is put forward as that which ensures continuity between mind and becoming, and an attempt is made at a progressive reduction of phenomena to the fundamental triangles, to numbers and to whatever represents the Ideas. This establishes a procedure that ensures the continuity of material beings, the less material ones and the non-corporeal forms. Finally, the work stresses the physical but also the ontological meaning of the Receptacle, an entity that contributes a) to the upgrading of Platonic metaphysics and b) to addressing the problems arising during the creation of the world (cosmogony) which have met with criticism and objections.