Φυσικοχημικές μέθοδοι για την αναγνώριση και ταυτοποίηση των ανόργανων και οργανικών χρωστικών ενώσεων και συνδετικών μέσων από σπαράγματα τοιχογραφίας της Μονής Βλατάδων Θεσσαλονίκης
Creators: name: Αγάθου, Μαρία Σπυριδούλα Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Ταυτοποίηση χρωστικών ενώσεων
SEM-EDS, μ-FTIR, μ-Raman
Μονή Βλατάδων
Pigment compounds identification
Vlatadon Monastery

description: Η Μονή Βλατάδων Θεσσαλονίκης (1351 – 1371) αποτελεί το μοναδικό εν λειτουργία βυζαντινό μοναστήρι της πόλης και ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία του 14ου αιώνα, στη Μακεδονία, λόγω τόσο του ιδιαίτερου ρόλου που διαδραμάτισε στην ιστορία της πόλης, όσο και του πλούσιου εικονογραφικού του διακόσμου, ο οποίος διασώζεται σε ένα μεγάλο μέρος του έως σήμερα. Η παρούσα εργασία αφορά στην μελέτη σπαραγμάτων τοιχογραφίας από τη Μονή, τα οποία φυλάσσονται στην συλλογή τοιχογραφιών του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης. Η τοιχογραφία αποκαλύφθηκε κατά την ανασκαφή του 1982, στη νότια εξωτερική πλευρά στο διαβατικό του καθολικού (προαύλιο), μέσα στα μπάζα της τοιχοποιίας, και η χρονολογία κατασκευής της είναι άγνωστη. Σκοπός της μελέτης είναι η ταυτοποίηση των υλικών και της σύστασής του, η εξέταση και διερεύνηση της μικροστρωματογραφίας και ο συνακόλουθος προσδιορισμός της τεχνικής της ζωγραφικής, αλλά και ο εντοπισμός των περιπτώσεων επιζωγράφισης. Τέλος, ο πιθανός προσδιορισμός της προέλευσης των πρώτων υλών, καθώς και η έμμεση χρονολόγηση του υπό εξέταση ευρήματος. Για τη συγκεκριμένη έρευνα πραγματοποιήθηκαν μη-καταστρεπτικές ή μερικώς καταστρεπτικές αναλύσεις στα επιμέρους στρώματα της τοιχογραφίας (κονιάματα υποστρωμάτων και χρωματικά στρώματα). Η δειγματοληψία έγινε από το ήδη αποσπασμένο τμήμα της τοιχογραφίας με χρήση νυστεριού, από τρία σημεία, ενώ τα δείγματα που επιλέχθηκαν ήταν αντιπροσωπευτικά όλων των στρωμάτων και των τύπων υλικών. Οι αναλύσεις των δειγμάτων πραγματοποιήθηκαν με την Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Σάρωσης (SEM-EDS), τη Μικροφασματοσκοπία Υπερύθρου με Μετασχηματισμό Fourier (μ-FTIR), και τη Μικροφασματοσκοπία Raman (μ-Raman). Επιπλέον, για τη μελέτη των δειγμάτων και την προετοιμασία των δοκιμίων προηγήθηκε σε όλες τις περιπτώσεις εξέταση με Οπτική Μικροσκοπία, υπό ορατό φως. Τα πειραματικά αποτελέσματα κατέδειξαν την παρουσία χρωστικών, όπως η ουλτραμαρίνη, η κίτρινη και η καφέ ώχρα, ενώ η ισχυρή παρουσία του ανθρακικού ασβεστίου ανέδειξε τη νωπογραφία (a fresco) ως κύρια τεχνική κατασκευής. Τέλος, βάσει αυτών, αντλήθηκαν σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τη χρονολόγηση των επιμέρους φάσεων της τοιχογράφησης, οι οποίες εκτείνονται από το 14ο έως και τον 20ο αιώνα.
description: The Vlatadon Monastery of Thessaloniki (1351 – 1371), the only byzantine monastery in the city that is still in function, is one of the most important monuments of the 14th century in Macedonia, due to the important part that played in the history of the city, as well as its rich iconographic decoration, a major part of which is still well preserved to the present day. This master thesis concerns the study of a wall painting fragment which was discovered during the excavations in 1982, and it is now preserved in the wall paintings collection of the Museum of Byzantine Culture of Thessaloniki. The fragment was found on the southern exterior (courtyard), a few levels higher above the foundation of the church, very close to the masonry. The exact construction date is unknown. The main aim of this study is the identification of the materials that it consists of, the examination and investigation of the micro-stratigraphy, as well as the subsequent determination of the painting technique. Moreover, the determination, if possible, of the origins of the raw materials and the indirect dating of the object. In the ambit of this research, non-destructive and partially destructive analyses were carried out on each individual layer of the wall painting. The samples were removed from an already detached part of the mural, using a scalpel, from three different spots, while the ones chosen for analysis were representative of all the layers and material types. Analyses of the samples were conducted by Scanning Electron Microscopy (SEM-EDS), Fourier Transformed Infrared Microspectroscopy (μ-FTIR) and Raman Microspectroscopy (μ-Raman). Additionally, for the preparation of the samples, an examination with Optical Microscopy, under visible light, was preceded. According to the experimental results, the presence of pigments such as ultramarine, yellow and brown ochre were identified, while the strong presence of calcium carbonate highlighted a fresco as the main execution technique. Finally, based on this data, important information regarding the dating of the individual layers of the wall painting was obtained. More specifically, it most likely begins in the 14th century and extends up to the 20th century.