Το Γενί Τζαμί της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία και η γεωπολιτισμική σημασία ενός θρησκευτικού μνημείου
Creators: name: Βράκα, Χριστίνα Χρήστου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Γεωπολιτική
Θεσσαλονίκη
Γενί Τζαμί, Ντονμέ
Geopolitics
Thessaloniki
Yeni Mosque, Dönme

description: The present thesis explores Yeni Mosque of Thessaloniki. Entitled in Greek as “The New Mosque” it is the house of prayer of Dönme, the islamized Jewish community that established - literally and metaphorically – its history in Thessaloniki. The history of the monument discussed as well as of its community carries a significant cultural and geopolitical importance. Yeni Mosque’s consistent presence until today provides substantial information on the religion, the civilization and the impact Dönme had on Thessaloniki in an era of major geopolitical changes. From the threshold of its history, the impressive building represents, among other things, an architectural treasure for the city as well as a salient example of eclecticism. Yeni Mosque was built in 1902 by the Sicilian architect Vitaliano Poselli. The latter had been inspired by prominent figures of Thessaloniki, people who would hold high- rank administrative positions in the Ottoman Empire and have a crucial contribution to the city’s economic and cultural prosperity throughout the 19 th century. Dönme represented a distinct case of islamized Jews; they would lead a Muslim life while maintaining shreds of their Jewishness as well as of their earlier Judaic faith thanks to their Messiah’s teaching, Sabbatai Sevi. Though renounced by the Ottoman Empire and the rabbis, this unique religious pattern was followed by thousands of people among the Dönme communities from the Balkans to the Ottoman Empire to North Africa and, more importantly, by these in Thessaloniki. Vitaliano Pozelli’s creation had earned the Sultan’s favor, yet it would soon become a Trojan horse for the latter, since Dönme, i.e. the creators of Yeni Cami, led the 1908 rebel movement against him. The “Committee of Union and Progress,” as the Young Turks were initially called, functioned as a means for Dönme to secure modernization and progress in a society free of the Sultanate and Caliphate pathogenesis. The Young Turks had adopted nationalistic and prejudiced practices against the minorities, yet the situation was effectively handled thanks to the forthcoming Lausanne Convention. The latter, specifically, stipulated that the Dönme community be transferred from Thessaloniki to the newly established Turkic Republic, what consequently resulted in the community’s extinction. The Dönme had no choice but to get integrated into the local Muslim population, for the early Turkic Republic was not ultimately friendly towards the minorities. Following the Dönme’s displacement from Thessaloniki and assimilation into the Turkic Republic, Yeni Mosque was brought under the Greek state’s control. It accommodated the Christians transferred in Greece as a result of the Greek-Turkish population exchange until their rehabilitation. It operated as the Archeological Museum of Thessaloniki from 1925 until 1963, contributing, thus, to the preservation and transmission of the Greek history and civilization. From 1963 and onwards, it functioned as a cultural facility and a place to effectively host artistic endeavors. Recently, it was granted to an Islamic Sunni group, so that they carry out their religious observance in the context of religious freedom, provoking, however, negative responses as to the regularity of the subject handling. The outcome of this study regarding the past and the present both of the Yeni Mosque of Thessaloniki and its creators, i.e. the Dönme, was on the basis of bibliographical research and also thanks to the permission granted to us by the Archeological Museum of Thessaloniki to access its historical record. The evidence compiled revealed Yeni Mosque’s significant role in the community’s presence in Thessaloniki throughout the Ottoman rule as well as in the preservation of Modern Greek history. Additionally, it shows the monument’s dynamic development into a medium of dialogue that effectively encouraged religious freedom and respect for reminiscence and history. To achieve these, however, the contribution of connoisseurs is vital, for it will eliminate faux pas and misinterpretation that ultimately give rise to propaganda, historical distortion and tension among people.
description: Το «Νέο Τζαμί», όπως αποδίδεται η ονομασία του στην ελληνική γλώσσα, είναι ο ευκτήριος οίκος των Dönme, της εξισλαμισμένης κοινότητας Εβραίων η οποία θεμελίωσε ως έδρα της την Θεσσαλονίκη. Η ιστορία του συγκεκριμένου μνημείου και της κοινότητάς του φέρει βαρύνουσα πολιτιστική και γεωπολιτισμική σημασία. Η αμετάβλητη παρουσία του Yeni Cami έως τις μέρες μας καταθέτει ξεχωριστής σημασίας πληροφορίες για την θρησκεία, τον πολιτισμό και την επιρροή της κοινότητας των Dönme στη πόλη της Θεσσαλονίκης σε μια περίοδο μεγάλων γεωπολιτικών αλλαγών. Το εντυπωσιακό κτίριο, εκτός των άλλων αποτελεί, από την πρώτη στιγμή της ιστορίας του, αρχιτεκτονικό θησαυρό για την πόλη της Θεσσαλονίκης και ιδανικό παράδειγμα εκλεκτικιστικού ρυθμού. Το Γενί Τζαμί (Yeni Cami) κτίστηκε το 1902 από τον Σικελό αρχιτέκτονα Vitaliano Poselli. Εμπνευστές του ήταν εξέχοντα πρόσωπα της Θεσσαλονίκης, άνθρωποι σε υψηλόβαθμες θέσεις στη διοίκησης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και καταλυτικοί συντελεστές της οικονομικής και πολιτιστικής ευμάρειας της πόλης κατά τον 19ο αιώνα. Οι Dönme αποτελούσαν ιδιάζουσα περίπτωση εξισλαμισθέντων Εβραίων, οι οποίοι ζούσαν ως Μουσουλμάνοι αλλά η εβραϊκή καταγωγή τους και ψήγματα της πρότερης Ιουδαϊκής τους πίστης διατηρούνταν μέσω των διδασκαλιών του Μεσσία τους Sabbatai Sevi. Παρά την αποκήρυξή τους από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και τους Εβραίους ραβίνους, το ιδιαίτερο αυτό θρησκευτικό σχήμα κατάφερε να διαδοθεί σε πολλές χιλιάδες ατόμων στα Βαλκάνια, την Οθωμανική Αυτοκρατορία έως και τη Βόρειο Αφρική, με σημαντικότερη από τις κοινότητές τους αυτή της Θεσσαλονίκης. Το δημιούργημα του Vitaliano Poselli είχε κερδίσει την εύνοια του Σουλτάνου, έμελλε όμως να είναι ο δούρειος ίππος του καθώς οι Dönme, δηλαδή οι δημιουργοί του Γενί Τζαμί (Yeni Cami), υπήρξαν πρωτεργάτες του επαναστατικού κινήματος του 1908 εναντίον του. Η «Επιτροπή Ένωσης και Προόδου», όπως ονομαζόταν κατά τη γέννησή του το μόρφωμα των Νεοτούρκων, υπήρξε μέσο δράσης των Dönme όσο σκοπός του ήταν ο εκσυγχρονισμός και η πρόοδος σε μια κοινωνία απαλλαγμένη από τις παθογένειες Σουλτανάτου και Χαλιφάτου. Η πορεία των Νεοτούρκων χαρακτηρίστηκε από τις εθνικιστικές και μισαλλόδοξες πρακτικές που υιοθέτησαν εναντίον των μειονοτήτων. Για την οριοθέτηση των πραγμάτων ακολούθησε η Σύμβαση της Λωζάνης, η οποία οδήγησε σε πρώτο στάδιο στη μεταφορά της Dönme κοινότητας της Θεσσαλονίκης στην νεοσύστατη Τουρκική Δημοκρατία. H μετακίνηση αυτή σε ένα αφιλόξενο περιβάλλον προκάλεσε τον αφανισμό της κοινότητας, τουλάχιστον με τα χαρακτηριστικά που είχε καθιερώσει μέχρι εκείνη τη περίοδο. Η ανάμειξη και αφομοίωση της Dönme κοινότητας με τον γηγενή μουσουλμανικό πληθυσμό υπήρξε μονόδρομος μιας και οι συνθήκες δεν χαρακτηρίζονταν φιλικές στην πρώιμη Τουρκική Δημοκρατία για τις μειονότητες. Το Γενί Τζαμί (Yeni Cami) μετά την αποχώρηση των Dönme από τη Θεσσαλονίκη για τη Τουρκική Δημοκρατία τέθηκε στις υπηρεσίες του Ελληνικού κράτους. Φιλοξένησε τους Ορθόδοξους ανταλλαξίμους που μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα μέσω της ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας μέχρι να αποκατασταθούν. Από το 1925 έως το 1963 λειτούργησε ως Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης συμβάλλοντας στην διάσωση και διάδοση της ελληνικής ιστορίας και του πολιτισμού. Από το 1963 και έπειτα καθιερώθηκε ως χώρος πολιτιστικών εκδηλώσεων και τελεσφόρησης καλλιτεχνικών εγχειρημάτων. Πρόσφατα, παραχωρήθηκε σε μουσουλμανική Σουνιτική ομάδα πιστών για την τέλεση των θρησκευτικών τους καθηκόντων στα πλαίσια της θρησκευτικής ελευθερίας, εγείροντας όμως αντιδράσεις γύρω από την κανονικότητα του χειρισμού του θέματος. Το αποτέλεσμα της παρούσας έρευνας αναφορικά με το παρελθόν και το παρόν του Γενί Τζαμί (Yeni Cami) της Θεσσαλονίκης και της ιστορίας των δημιουργών τους, δηλαδή τους Dönme, υπήρξε έπειτα από βιβλιογραφική έρευνα αλλά και χάρη στην πρόσβαση που μας παραχωρήθηκε από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης στο Ιστορικό Αρχείο του. Παραθέτοντας όλα τα δεδομένα έγινε ευδιάκριτη η προσφορά του Γενί Τζαμί (Yeni Cami) στην κοινότητα της Θεσσαλονίκης επί Οθωμανικής κυριαρχίας, η συμβολή του στη διάσωση της ελληνικής ιστορίας στα νεότερα χρόνια και η δυναμική της εξέλιξής τους σε μέσο διαλόγου ως προς την καλλιέργεια της θρησκευτικής ελευθερίας και του σεβασμού στη μνήμη και την ιστορία. Για τα δύο αυτά τελευταία όμως χρήζει ο χειρισμός του θέματος από έγκριτους και σχετικούς με το θέμα επιστήμονες ώστε να αποφευχθούν ατοπήματα και παρερμηνείες που ενέχουν κινδύνους όπως για παράδειγμα η δημιουργία έντασης στο εσωτερικό της χώρας.