"Η Αντιγόνη και η ευλάβεια" του Γκαρνιέ και η "Θηβαΐδα" του Ρακίνα: δύο μεταμορφώσεις της "Αντιγόνης" του Σοφοκλή
Creators: name: Ξανθοπούλου, Παρασκευή Λεωνιδα
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2008
Subjects: Αντιγόνη
Σοφοκλής
Γκαρνιέ
Ρακίνας
Piete
Thebaide
Antigone
Sophocle
Racin
Garnier

description: Le mythe d’Antigone, surgi du récit légendaire et théâtralisé au Ve siècle, a conduit les spectateurs à saisir leur religion rationnellement. Son auteur, Sophocle, a mis en question ce qu’il a mis sur scène. Son Antigone en représentation, « visible et audible » , a cherché une clarté sans mensonge en remettant en question l’univers mythique et le monde de la cité, et a prêté à l’éducation et au plaisir.
description: Η Αντιγόνη του Σοφοκλή και η πορεία της ανά τους αιώνες αποδεικνύουν την τεράστια επιρροή που αυτή άσκησε, ως αρχέτυπο συμπεριφοράς, στη σκέψη και τη λογοτεχνία της δύσης. Ο μύθος της, γεννημένος στην αττική γη, ανέβηκε στη σκηνή και φωτίστηκε από τον ήλιο του ανοικτού θεάτρου του Διονύσου. Η Αθήνα του Περικλή και οι «Διονυσιακές» τραγωδίες τροφοδότησαν και φώτισαν πολλές πτυχές από τη σύνθετη προσωπικότητα της «άγιας ειδωλολάτρισσας». Το θεατρικό της πρόσωπο, περιχαρακωμένο στους άγραφους νόμους του, εξέφρασε τη μία πλευρά στη «σύγκρουση» με τη εξέλιξη της πόλης. Η άλλη εκφράστηκε από τον κατεξοχήν εκπρόσωπό της πόλης, τον Κρέοντα. Οι θεατρικές τους συγκρούσεις αντικατόπτρισαν τις ιδεολογικές, συνειδησιακές και πολιτικές αντιθέσεις της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η Αντιγόνη των αρχαίων θεών, μετά από μια διαδρομή είκοσι αιώνων και μέσα από μεταφράσεις και τις απαιτούμενες από τις εποχές προσαρμογές ανεβαίνει στη σκηνή του γαλλικού Ανθρωπισμού και του Κλασσικισμού. Ο Ρομπέρ Γκαρνιέ το 1580 παρουσιάζει το έργο «Αντιγόνη ή Η Ευλάβεια». Με έναν προσανατολισμό που είναι ήδη προφανής στον τίτλο του, το έργο παρουσιάζει την τραγικότητα της «ζωής» των Λαβδακειδών, αντίστοιχη αυτής της εποχής στη Γαλλία όπου οι θρησκευτικοί πόλεμοι αφανίζουν τον τόπο. Όπως γράφει και ο ίδιος ο δραματουργός, εμπνεύστηκε από τις Φοίνισσες του Σενέκα και του Ευριπίδη και από τη Θηβαϊδα του Στάτιου για τις τρεις πρώτες πράξεις του έργου ενώ η Αντιγόνη του Σοφοκλή του ενέπνευσε τις δύο τελευταίες. Η Αντιγόνη του ενταγμένη σε ένα πλαίσιο, θρησκευτικών αφορισμών για το παγανιστικό θέατρο και τους θεούς του, μιας χριστιανικής ηθικής του 16ου αιώνα, της φρίκης των εμφυλίων πολέμων, του θαυμασμού των αρχαίων και της λογοτεχνικής παραγωγής τους, ανεβαίνει πάνω στην πρόχειρη σκηνή της αυλής των κολλεγίων. Με μια δομή που μιμείται αυτήν της ελληνικής τραγωδίας, αναπτύσσει θεατρικά, μπροστά στο μυημένο και συγκαταβατικό κοινό της, την προπαγάνδα της. Σ’ένα λιτό θεατρικά χώρο που αφήνει τη δημιουργία του στη φαντασία του θεατή, και σε ένα χρόνο που κινείται μεταξύ αρετής και αιώνιας ανταμοιβής της στον Παράδεισο, η Αντιγόνη ξεκομμένη από την αττική της θρησκευτική και πολιτική παράδοση, θα μεταμορφωθεί σε μια περίεργη σύνθεση χριστιανής Γαλλίδας του 16ου αιώνα και πολιτικού διαφωτιστή. Με τον έμμετρο λόγο της, αυτή η Αντιγόνη, θα φανεί αντάξια του υπότιτλού της, και θα αποδείξει τις χριστιανικές της αρχές και αξίες, συντρέχοντας τον τυφλό και ανήμπορο αρχαίο πατέρα της Οιδίποδα, θα συμπαρασταθεί στη αλύπητα χτυπημένη από τη μοίρα μητέρα της και θα προσπαθήσει να την εμποδίσει, μάταια όμως, να αυτοκτονήσει. Τα αδέλφια της θα αλληλοσκοτωθούν και η ζωή θα τη φέρει μπροστά στο θλιβερό καθήκον να θάψει το άταφο σώμα του μυθικού της αδελφού Πολυνείκη. Στις δύο τελευταίες πράξεις όπου ο Γκαρνιέ μιμείται λίγο έως πολύ το Σοφοκλή, πρόσωπα και καταστάσεις αλλάζουν το νόημα που τους έδινε ο αττικός πολιτισμός και προσαρμόζονται στις προσταγές, θεατρικές και πολιτικές, της εποχής. Η Αντιγόνη, αν και είναι εδώ πιο αναγνωρίσιμη κάτω από τη μεταμόρφωσή της, δεν είναι πια η Αντιγόνη που υπακούει στους νόμους του γένους και στους δικούς της θεούς. Οι λόγοι της αντίθεσής με τον, πιο ήπιο από τον αρχαίο, Κρέοντα είναι κυρίως λόγοι θρησκευτικής ευλάβειας και αφοσίωσης στο θεό και στην οικογένεια. Το ειδωλολατρικό περιβάλλον της δεν είναι παρά διακοσμητικό. Σηκώνοντας τα μάτια της στον ουρανό θα διστάσει αν θα απευθυνθεί στους θεούς της τραγωδίας ή στο θεό των θρησκευτικών πολέμων του τόπου φιλοξενίας της. Τα πρόσωπα αναδεικνύουν αυτή της τη στάση και οι τρεις χοροί γύρω της συνδράμοντας στο θέαμα της αξιοθρήνητης κατάστασής της, μας γνωστοποιούν το ηθικό δίδαγμα του έργου. Ο Γκαρνιέ, αν και δανείζεται δραματικές καταστάσεις, πρόσωπα, σκηνές, φράσεις από τον Σοφοκλή, τις επεξεργάζεται και τις μετατρέπει σύμφωνα με τις πεποιθήσεις του ως πατριώτη, ηθικολόγου και καθολικού. Η Αντιγόνη του είναι γεμάτη υπονοούμενα για τους εμφύλιους πολέμους, για τη χριστιανική αρετή και για τις αλήθειες που η εποχή του μπορεί να αντιληφθεί και να αξιολογήσει. Η Αντιγόνη του Σοφοκλή, σύνθετη, πλούσια σε ιδέες και δεκτική σε μεταμορφώσεις, θα γνωρίσει κι άλλες ερμηνείες στον αιώνα του Γαλλικού κλασσικισμού. Ο Ρακίνας το 1664 θα εμπιστευτεί στα χέρια του Μολιέρου το πρώτο του έργο, «Η Θηβαΐδα η Τα Αδέλφια Εχθροί». Η Αντιγόνη ανεβαίνει και πάλι στη σκηνή – αυτή τη φορά στην κλειστή σκηνή του Παλαί-Ρουαγιάλ και ερμηνεύεται σε ένα πνεύμα που δεν είναι σίγουρα αυτό του Σοφοκλή. Πάνω σε μια σκηνή που φωτίζεται από κεριά και μπροστά σε ένα κοινό που πληρώνει τη θέση του και το δικαίωμά του να απορρίψει η να αποδεχθεί, ο Ρακίνας, επιλέγοντας, εφευρίσκοντας, αφαιρώντας και προσθέτοντας πρόσωπα και καταστάσεις, δομεί τη δική του Αντιγόνη στο γεμάτο μίσος περιβάλλον της Θηβαΐδας του. Τα πρόσωπά του χρησιμοποιούν μια ρητορική μεγαλόστομη και εκφράζουν έμμετρα το μίσος τους, την οργή τους, τη λύπη τους και την απελπισία τους. Με λόγο και συμπεριφορά πιστή στα κοινωνικά δεδομένα της εποχής τους και σε ένα χρόνο τραγικής αναμονής, περιορισμένο από τις περίφημες ενότητες, θα αντιμετωπίσουν μια μοίρα που τους ξεπερνάει. Μετατρέποντας το ζωτικό τους χώρο σε χώρο τραγικού μίσους και αντιπαλότητας, και τους θεούς τους σε οργισμένους τιμωρούς αμαρτιών, ο Ρακίνας θα δώσει μια άλλη ανάγνωση του μύθου αποσκοπώντας να τέρψει το κοινό του. Το πρόσωπο της Αντιγόνης του, θα περιοριστεί στο ρόλο του τραγικού αποδέκτη του αποτελέσματος του οικογενειακού εγκλήματος και του μίσους. Αυτή η αδελφή δεν έχει κανένα νόμο να παραβεί και ουδόλως τίθεται θέμα ταφής του Πολυνείκη. Ο Κρέοντας, τερατώδης φιγούρα πατέρα και ερωτικού αντίζηλου του Αίμoνα, θα συμβάλλει στη δημιουργία του αποπνικτικού περιβάλλοντος της τραγωδίας που θα οδηγήσει όλα τα πρόσωπα στο θάνατο. Τα δύο θεατρικά έργα είναι δύο διαφορετικές αναγνώσεις του μύθου των Λαβδακειδών και μέσα από αυτές παρουσιάζεται και το πρόσωπο της Αντιγόνης που ανάλογα με την εποχή αντιλαμβάνεται διαφορετικά γεγονότα και καταστάσεις. Οι αισθητικές και ηθικές αξίες των εποχών αυτών βλέπουν από απόσταση είκοσι αιώνων το μύθο και αυτόματα τον εντάσσουν στο χρονικό και κοινωνικό τους πλαίσιο. Η Αντιγόνη μεταμορφωμένη έρχεται και πάλι να εκφράσει ευαισθησίες κοινωνικές και πολιτικές ή να γεννήσει τραγικά συναισθήματα μέσα από το ευχάριστο ψέμα του θεάτρου.
description: Sophocles's Antigone after twenty centuries is presented on the stage of french humanism and classicism. Garnier in 1580 presents the play "Antigone ou La Piete" and Racine in 1664 the play "La Thebaide ou Les Freres Ennemis". Garnier introduces Antigone within the frame of the 16th century christian ethics and the horror of religious wars and offers her as a model of virtue. Racine implicates the character of Antigone in the hate and rage between her two brothers and confines her in the pale role of confident.