Το υπερβάλλον την οικείαν απαγγελίαν: το ψυχρόν ως όρος της λογοτεχνικής κριτικής
Creators: name: Σαπίδου, Αναστασία Δημητρίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Ψυχρόν
(frigid)
Λογοτεχνική κριτική
Αριστοτέλης
Literary criticism
Aristotle

description: Η λογοτεχνική κριτική δανείστηκε τον όρο ψυχρὸν από το κοινό λεξιλόγιο, στο οποίο ο όρος κατά τη μεταφορική χρήση του αποκτά μια σημασία αρκετά διευρυμένη ώστε να χρησιμοποιείται τόσο σε εξωλογοτεχνικά συμφραζόμενα όσο και σε λογοτεχνικά. Η ακριβής σημασία ποικίλλει ανάλογα με το αντικείμενο αναφοράς, ωστόσο τα κοινά στοιχεία σε όλες τις περιπτώσεις είναι η έλλειψη καλαισθησίας και η απωθητική επίδραση που αυτή η έλλειψη έχει στον δέκτη. Ο πρώτος που εισάγει το ψυχρὸν στο τεχνικό λεξιλόγιο είναι ο Αριστοτέλης, ο οποίος το εντοπίζει με αυστηρά συστηματοποιημένο τρόπο στην επιλογή συγκεκριμένων λέξεων και σχημάτων στη γλωσσική διατύπωση του έντεχνου πεζού λόγου. Σύμφωνα με τον ορισμό της λέξεως ἀρετῆς, η λέξις του πεζού λόγου πρέπει να είναι σαφής και κατάλληλη (πρέπουσα).Το ψυχρὸν προσκρούει πρωτίστως στο δεύτερο μέρος του ορισμού, αλλά ενίοτε και στο πρώτο. Συγκεκριμένα το ψυχρὸν δεν είναι πρέπον με την έννοια ότι υπερβαίνει το αριστοτελικό μέτρο και φτάνει στο άκρο της ὑπερβολῆς (ὑπὲρ τὸ ἀξίωμα) αλλά και ότι δεν είναι αυτό που ταιριάζει στο υπό συζήτηση θέμα, στο πρόσωπο που μιλά και κυρίως στο λογοτεχνικό είδος. Όταν η αρχή περί πρέποντος παραβιάζεται, αναιρείται η φυσικότητα του λόγου και μαζί με αυτήν και ο στόχος του πεζού κειμένου να πείθει, καθώς ο μηχανισμός επιτήδευσης του ύφους αποκαλύπτεται στον δέκτη και του δημιουργεί την εντύπωση πως συντελείται μια προσπάθεια εξαπάτησης του. Σε αυτές τις δύο προοπτικές, την αισθητική και τη ρητορική-«ποιητική», προστίθεται και μία τρίτη, η γνωστική. Το ψυχρὸν ενδέχεται να δυσχεράνει την κατανόηση του νοήματος και να εμποδίσει την πρόσκτηση μιας νέας γνώσης, οπότε καταλύεται και το πρώτο μέρος του ορισμού της λέξεως ἀρετῆς. Στη συνέχεια ο όρος χρησιμοποιείται από τους σημαντικότερους κριτικούς. Ο ορισμός του από τον Θεόφραστο δεν παρέχει αρκετά στοιχεία ώστε να σχηματίσουμε μια ολοκληρωμένη άποψη για τη θεωρία του. Τα μόνα συμπεράσματα που μπορούμε να συναγάγουμε με ασφάλεια είναι ότι ο Θεόφραστος συμφωνεί με τον Αριστοτέλη ότι το ψυχρὸν ενέχει το στοιχείο της υπερβολής και δεν είναι αυτό που ταιριάζει (οἰκεῖον). Ο Δημήτριος θεωρεί το ψυχρὸν ως ύφος που επιδιώκει χωρίς επιτυχία να φανεί μεγαλοπρεπές. Ο όρος διευρύνεται ώστε εκτός από τη γλωσσική διατύπωση να συμπεριλάβει και το περιεχόμενο και τη διάταξη του υλικού.Ωστόσο οι θεωρίες του Δημητρίου για το ψυχρὸν στο περιεχόμενο και τη διάταξη του υλικού δεν είναι δικές του πρωτότυπες ιδέες αλλά αριστοτελικές θέσεις. Στην ουσία ο Δημήτριος εντόπισε στην αριστοτελική θεωρία περί ψυχροῦ το βασικό στοιχείο της υπερβολής και έπειτα συγκέντρωσε αριστοτελικές θεωρίες για το περιεχόμενο και την διάταξη του υλικού που αναφέρονται στο στοιχείο της υπερβολής και τις συστηματοποίησε ως εκφάνσεις της ψυχρότητος. Τέλος, ο «Λογγίνος» εντοπίζει την ψυχρότητα αποκλειστικά στη σύλληψη της ιδέας. Ο συγγραφέας που προσπαθεί να πει κάτι καινούριο και πρωτότυπο, συχνά αποτυγχάνει σε αυτό το εγχείρημα και καταλήγει σε ευτελή λογοπαίγνια και παιδαριώδη ευφυολογήματα. Όσον αφορά τη συστηματοποίηση του ψυχροῦ, δεν είναι σαφές αν ταυτίζεται με το σφάλμα του μειρακιώδους ή όχι.
description: Literary criticism borrowed the term ψυχρὸν (=frigid) from the common vocabulary, where the term has a metaphorical meaning wide enough to be used in non-literary as well as in literary context. The exact meaning of the term inevitably varies with the object it refers to, however the features that all meanings have in common is the lack of good taste and its repulsive effect on the recipient.Aristotle is the first to use the term ψυχρόν in technical vocabulary; he systematizes it strictly and traces it to the choice of words or figures used in prose. According to the definition of λέξεως ἀρετή, the λέξις of prose should be clear and appropriate (πρέπουσα). Ψυχρόν is chiefly contrary to the second part of the definition but sometimes to the first as well. To be more specific, ψυχρόν is not πρέπον in the sense that it exceeds the Aristotelian mean to the extreme of ὑπερβολή (ὑπὲρ τὸ ἀξίωμα) and that it is not appropriate to the subject-matter, the speaker and most important to the literary genus. The violation of πρέπον destroys the naturalness of speech along with the aim of prose to persuade, since the ornamentation device is revealed to the recipient and gives him the impression that the speaker tries to deceive him. As a result the speech loses its persuasiveness. A third cognitive perspective is added to the first two, the aesthetic and the rhetorical-poetic. From this perspective ψυχρόν may make it difficult for someone to understand a meaning and prevent them from acquiring a new knowledge. This means that the first part of the definition of λέξεως ἀρετή is also destroyed. The most important later critics use the term too.Theophrastus’ definition of ψυχρόν doesn’t give us enough information to form a full view about his theory. The only conclusions we can safely draw are that Theophrastus agrees with Aristotle that ψυχρόν entails an exaggeration and is not appropriate (οἰκεῖον). Based on the example οἰκεῖον is confined to what is appropriate to the subject but this doesn’t necessarily mean that Theophrastus did not study other aspects of appropriateness. Demetrius considers ψυχρόν as a style that unsuccessfully tries to be grand.The term is widened to include subject-matter and word-arrangement apart from diction. However Demetrius’ theories of the ψυχρόν in subject-matter and word-arrangement are not his own but Aristotelian. In fact Demetrius traced in the Aristotelian theory of ψυχρόν the basic feature of exaggeration and then gathered Aristotelian theories about subject matter and word-arrangement which refer to exaggeration and systematized them as aspects of ψυχρότης. Finally “Longinus” traces ψυχρότης exclusively in the conception of the idea. A writer trying to say something new and original often fails in his attempt and is driven to cheap puns and childish witticism. In regard to the systematization of ψυχρόν, it is not clear whether it is the same with the fault of μειρακιῶδες or not.