Νικολάι Μπερντιάγιεφ: Δουλεία και ελευθερία του ανθρώπου
Creators: name: Ζαχαράκης, Μύρων
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2024

description:  

2024– 01

Μπερντιάγιεφ: Δουλεία και ελευθερία του ανθρώπου

 

Νικολάι Μπερντιάγιεφ [Nicolas Berdyaev]: Περί δουλείας και ελευθερίας του ανθρώπου (μτφ. Πάνος Σταθόγιαννης Γιώργος Πινακούλας). Αθήνα: Printa, 2019, 376 σ., 19 €.

______________________________________________

Κρίνει ο Μύρων Ζαχαράκης (Υπ. Δρ Φιλοσοφίας, ΕΚΠΑ)

apostolosproject1000@gmail.com

 

Με την έκδοση της ελληνικής μετάφρασης, από το ρωσικό πρωτότυπο, του Περί δουλείας και ελευθερίας του ανθρώπου, που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στα 1939, το ελληνόγλωσσο φιλοσοφικό κοινό αποκτά τη δυνατότητα για μια πληρέστερη γνωριμία με τη φιλοσοφία του Νικολάι Μπερντιάγιεφ, καθώς μέσα στο βιβλίο συμπυκνώνεται ολόκληρη η κοσμοθεωρία του, θεμέλιο της οποίας είναι ο περσοναλισμός (σ. 27).

Πρόκειται για έργο της ωριμότητας του Μπερντιάγιεφ, που έπεται χρονικά της κριτικής που έχει κάνει στον κομμουνισμό, τη φιλοσοφία της Ιστορίας και τη Ρωσική Επανάσταση που οδήγησε στο καθεστώς από το οποίο αυτός και πολ­λοί άλλοι διανοούμενοι απειλήθηκαν, διώχθηκαν και τελικώς εξορίσθηκαν από την πατρίδα τους, στην Ευρώπη.[1]

 Η σκέψη του Ρώσου φιλοσόφου είναι “ολιστική”, αγγίζοντας ζητήματα μετα­φυσικής, γνωσιολογίας, αισθητικής, ηθικής και πολιτικής, τοποθετώντας παράλληλα το καθετί στην ευρύτερη συνάφειά του, αλλά και διαλογική, συνο­μιλώντας συνεχώς με άλλους διανοητές, θετικά ή αρνητικά, θυμίζοντας πάντως περισσότερο μια σειρά διεισδυτικών αποφθεγμάτων, παρά τη συστηματική πραγμάτευση που περιμένει κανείς συνήθως από μια φιλοσοφική πραγματεία.

Πάντως, το βιβλίο θα μπορούσε να έχει τον τίτλο Το ανθρώπινο πρόσωπο και οι πειρασμοί του. Πράγματι, μέσα στις σελίδες του γίνεται λόγος για πειρα­σμό της ιστορίας (σ. 332), του πολέμου (σ. 207), του εθνικισμού (σ. 218), της επανάστασης (σ. 249), του κολεκτιβισμού και των ουτοπιών (σ. 262), του έρωτα (σ. 289), του αισθητισμού (σ. 307), ακόμη και της αστικότητας (σ. 239). Όλοι οι πειρασμοί καταλήγουν να υποδουλώνουν το ανθρώπινο πρόσωπο και με αυτόν τον τρόπο διαρθρώνονται τα περισσότερα κεφάλαια του βιβλίου.

Ουσιώδης αρχή του προσώπου, σύμφωνα με τον Μπερντιάγιεφ, είναι ότι αυτό δεν μπορεί να είναι μέρος σε σχέση με κάποιο ευρύτερο όλον (σ. 45). Ο Χρι­στιανισμός είναι περσοναλισμός (σ. 116), ακριβώς επειδή εκφράζει την πεποί­θηση ότι η αλήθεια δεν είναι κάτι το εντελώς παγιωμένο και ολοκληρωμένο, αλλά κάτι δυναμικό που ενσαρκώνεται σε ένα πρόσωπο (σ. 117). Βάση του περσοναλισμού είναι η αναγνώριση ότι το πρόσωπο είναι πρωταρχικότερο από το είναι (σ. 110) ή, αλλιώς, ότι το πρόσωπο βρίσκεται εκτός του είναι και ενα­ντιώνεται σε αυτό (σ. 115).

Πώς όμως, κατά τον Μπερντιάγιεφ, προέκυψε ιστορικά ο περσοναλισμός; Αρχικά, η λέξη “persona” προέρχεται από τον θεατρικό χώρο και σημαίνει τη “μάσκα”, αλλά αναπτύχθηκε φιλοσοφικά από τον Βοήθιο, ο οποίος είχε ορίσει το πρόσωπο ως έλλογο και ατομικό ον. Διαμέσου των Σχολαστικών, η έννοια “πρόσωπο” άρχισε να διακρίνεται από την έννοια “άτομο”, έπειτα ο Λάιμπνιτς εξέφρασε την ιδέα πως ουσία του προσώπου είναι η αυτοσυνειδησία, για να φτάσουμε τελικά στη φιλοσοφική τομή την οποία έκανε στη φιλοσοφική κατα­νόηση του προσώπου ο Καντ, ο οποίος του έδωσε μια ηθική και όχι πια απλώς διανοητική σημασία, συνδέοντάς το με την ελευθερία από κάθε προκαθορισμό που χαρακτηρίζει τον φαινομενικό κόσμο (σ. 59 και 114).

Η ιδιαίτερη σπουδαιότητα του Καντ, και γενικότερα της νεότερης φιλοσοφίας, είναι ότι μας αποκάλυψε την ενεργητική συμμετοχή του ανθρώπου στον σχη­ματισμό του «αντικειμενικού» κόσμου (σ. 112). Για τον Μπερντιάγιεφ, προ­κειμένου να αποκτήσουμε μια καλή κατανόηση του τι είναι πραγματικά το πρόσωπο, καλά θα κάνουμε να εμβαθύνουμε στη διαφορά του με το άτομο: το άτομο, μια έννοια κυρίως βιολογική και κοινωνιολογική, είναι οτιδήποτε το αδιαίρετο σε σχέση με κάποιο ευρύτερο όλο (π.χ. έμβιος οργανισμός, κοινωνι­κό σύνολο κ.λπ.) στο οποίο υπάγεται (σ. 61).

Στον αντίποδα αυτού, το πρόσωπο είναι βασικά η ανθρώπινη ελευθερία και ανεξαρτησία (π.χ. από τη φύση, την κοινωνία, το κράτος κ.λπ.) και είναι κάτι που δεν προέρχεται από αυτόν τον ατελή κόσμο μας, αλλά πηγάζει από τον Θεό, δείχνοντας πως ο άνθρωπος, όντας ταυτοχρόνως άτομο και πρόσωπο, είναι κατά κάποιον τρόπο το “σημείο τομής” (που είναι και σημείο της πάλης) μεταξύ δύο διαφορετικών κόσμων (σ. 328), αφενός του κόσμου της ελευθε­ρίας, του πνεύματος και της ανεξαρτησίας, αφετέρου δε του κόσμου της ύλης, της εξάρτησης και της αιτιοκρατίας (σ. 62). Γι’ αυτό δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να συγχέουμε τον ατομισμό με τον περσοναλισμό, δεδομένου ότι ο πρώτος οδηγεί σε νατουραλιστική φιλοσοφία, ενώ ο δεύτερος σε μια φιλοσο­φία του πνεύματος (σ. 188). Μια περσοναλιστική φιλοσοφία, εξηγεί ο Ρώσος διανοητής, δεν μπορεί παρά να μεταφέρει το κέντρο βάρους από τις “αντικει­μενικές” κοινότητες (κοινωνία, κράτος, έθνος, κάθε λογής συλλογικότητες) στο ανθρώπινο πρόσωπο, χωρίς όμως αυτό να συνεπάγεται κάποιον ατομοκε­ντρισμό εκ μέρους της (σ. 70).

Ένα από τα παράδοξα που όμως συναντάμε όταν προσπαθούμε να κατανοή­σουμε το πρόσωπο, είναι ότι αυτό μας εμφανίζεται εξαρχής συνυφασμένο με την αμαρτία και την ενοχή (σ. 87). Σύμφωνα με τον Μπερντιάγιεφ, κατά τον 19ο αιώνα, τέθηκε με μεγάλη ένταση το πρόβλημα του προσώπου από στοχα­στές σαν τον Ντοστογιέφσκι, τον Κίρκεγκωρ, τον Νίτσε και τον Ίψεν, οι οποίοι εξεγέρθηκαν ενάντια στις διάφορες ορθολογικές φιλοσοφίες (σ. 80-81).

Όντας ένα ον αντιφατικό και παράδοξο, ο άνθρωπος είναι βαθιά μέσα στον πυρήνα του ελευθερία, αγαπάει όμως τη “δουλεία” (σ. 90) και πηγή κάθε “δουλείας” είναι η “αντικειμενοποίηση” (σ. 91 και 89) – ένας όρος με κεντρική σημασία για τη φιλοσοφία του Μπερντιάγιεφ. Η αντικειμενοποίηση δηλώνει την προσαρμογή των στοιχείων του άλλου κόσμου (όταν αυτά εμφανίζονται εδώ) στα δεδομένα αυτού εδώ, την προσαρμογή του ανώτερου (σ. 328). Ο αγώνας ενάντια στην αντικειμενοποίηση και τη δουλεία που αυτή συνεπιφέρει, γίνεται μέσα από τη δημιουργία (σ. 175). Από όλες τις μορφές της ανθρώπινης δουλείας, μεγαλύτερη σημασία έχει η υποδούλωση του ανθρώπου στην κοινω­νία (σ. 144), η πλήρης καταβύθιση στην οποία αποτελεί την κυριαρχία της απροσωπίας και της ανωνυμίας (σ. 158 και 88).

Μέσα στην ιστορία, η αντικειμενοποίηση συντελείται μέσω διαφόρων μορφών κοινωνικοποίησης, πάντοτε όμως με τον εξής τρόπο: οι ιδιότητες του ανθρώ­πινου προσώπου προβάλλονται πάνω σε κοινωνικές ομάδες και αποκτούν έναν συμβολικό χαρακτήρα (σ. 235). Η έσχατη αλήθεια για την ανθρώπινη δουλεία, είναι ότι ο άνθρωπος καταλήγει να γίνεται δούλος του ίδιου του εαυτού του (σ. 179). Ο μεγαλύτερος και ο πιο υποδουλωτικός πειρασμός που έχει υπάρξει ποτέ μέσα στην ιστορία, είναι ο πειρασμός της “βασιλείας” (σ. 189). Η βασι­λεία αυτού του κόσμου, είναι ό,τι ο Χριστός εννοούσε όταν αναφερόταν στη βασιλεία του Καίσαρα, η οποία βρίσκεται σε διαρκή διαμάχη με τη βασιλεία του Θεού (σ. 192).

Ο Μπερντιάγιεφ έχει κατά νου την κυριαρχία που εκφράζει στην εποχή του η ισχύς του κράτους. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο μεγάλος κίνδυνος δεν βρίσκεται στην ίδια την ιδέα του κράτους, που εκτελεί αναγκαίες λειτουργίες, αλλά στην ιδέα της κυριαρχίας του κράτους, στην εκδοχή της θεοκρατίας, είτε της μοναρ­χίας, της αριστοκρατίας, της δημοκρατίας ή και του κομμουνισμού (σ. 197).[2] Εξάλλου, λίγο-πολύ όλα τα μεσοπολεμικά πολιτικά και καλλιτεχνικά κινήματα μαρτυρούν, λέει αλλού ο Μπερντιάγιεφ,[3] την πλήρη υποβάθμιση του ανθρώπι­νου προσώπου στον εικοστό αιώνα.

Προχωρώντας σε ζητήματα πολιτικής φιλοσοφίας, ο Μπερντιάγιεφ μιλάει για τις επαναστάσεις και διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι κάθε επανάσταση είναι, κατά κάποιον τρόπο, κάτι το “μοιραίο”, μια απόπειρα απελευθέρωσης από κάποια μορφή δουλείας, η οποία καταλήγει όμως να εγκαθιστά μια νέα δου­λεία, σχεδόν αμέσως αφού έχει συντρίψει την παλιά, κατορθώνοντας έτσι τη διαλεκτική της αυτοαναίρεση (σ. 249-251). Όλες οι επαναστάσεις καταλήγουν τελικά στον καισαρισμό (σ. 257).

Σύμφωνα με τον ίδιο, η ρίζα της αποτυχίας των επαναστάσεων είναι το ότι οι δράστες τους τείνουν πάντοτε να αντιμετωπίζουν το μέλλον ως ανώτερο ιδα­νικό και στόχο, ενώ το παρόν ως απλό μέσο για την πραγμάτωση αυτού του στόχου (σ. 25), το μεγάλο όμως μυστικό είναι ότι τα μέσα είναι σημαντικό­τερα από τους σκοπούς (σ. 256). Η μεγαλύτερη “επανάσταση”, που όμως δεν έχει ακόμη συντελεστεί, είναι η περσοναλιστική επανάσταση (σ. 251). Με το συγκεκριμένο θέμα είναι στενά συνυφασμένο και το πρόβλημα των ουτοπιών. Με τα λόγια του Μπερντιάγιεφ:

Σε όλες τις εποχές ο άνθρωπος έχτιζε διαφόρων ειδών ουτοπίες κι επεδίω­κε την πραγματοποίησή τους. Και το εκπληκτικότερο απ’ όλα: οι ουτοπίες είναι πολύ πιο πραγματοποιήσιμες απ’ όσο φαίνεται […] Όλες οι μεγάλες επαναστάσεις αποδεικνύουν ότι πραγματοποιούνται ακριβώς οι ριζοσπα­στικότερες ουτοπίες, ενώ οι πιο μετριοπαθείς ιδεολογίες, που μοιάζουν πιο ρεαλιστικές και πρακτικές, ανατρέπονται και δεν παίζουν κανένα ρόλο […] Αυτή η πραγματικότητα ήταν ταυτόχρονα αποτυχία, και οδήγησε τελικά σ’ ένα σύστημα που δεν αντιστοιχεί στην ουσιαστική πρόθεση της ουτοπίας. Έτσι είναι γενικά η ιστορία. (σ. 268-269)

Τότε όμως ποια λύτρωση μπορεί να υπάρξει για τα ανθρώπινα όντα; Περνώ­ντας από το πρόσωπο στην κοινωνία και από εκεί στο ζήτημα της ιστορίας, ο Ρώσος φιλόσοφος διατείνεται ότι μέσα στην ιστορία συντελείται η διαρκής διαπάλη ανάμεσα στα στοιχεία των δύο κόσμων και επίσης η αποκάλυψη του Χριστιανισμού στον άνθρωπο (σ. 331), η οποία αποτελεί μια “ρωγμή” σε αυτόν τον κόσμο, όπου κάνει σποραδικά την εμφάνισή του ο άλλος (τέτοια “ρωγμή”, παρατηρεί, είναι κάθε σημαντικός άνθρωπος στην ιστορία) (σ. 338).

Η ανθρώπινη ιστορία είναι ουσιαστικά μια διαρκής “αποτυχία”. Πρόκειται όμως για μια αποτυχία με νόημα, όπου δοκιμάζεται η ελευθερία του ανθρώ­που (σ. 339):

Η κοινωνία των ελεύθερων, η κοινωνία των προσώπων δεν είναι ούτε μοναρχία ούτε θεοκρατία ούτε αριστοκρατία ούτε δημοκρατία, ούτε αυταρχική κοινωνία ούτε φιλελεύθερη κοινωνία, ούτε αστική κοινωνία ούτε σοσιαλιστική κοινωνία, ούτε φασισμός ούτε κομμουνισμός ούτε επίσης αναρχισμός, αφού στον αναρχισμό υπάρχει αντικειμενοποίηση. Είναι κα­θαρός αποφατισμός, όπως καθαρός αποφατισμός είναι η γνώση του Θεού, ελεύθερη από έννοιες, από κάθε είδους εξορθολογισμού. (σ. 104)

Η “νίκη” της ιστορίας δεν μπορεί παρά να έρθει στο τέλος της ιστορίας, που θα σηματοδοτεί το πέρασμα σε έναν άλλο κόσμο, που θα συμπίπτει με τη μεταμόρφωση αυτού του κόσμου. Πρόκειται για τη βασιλεία του Θεού (σ. 343). Με αυτό, ο Μπερντιάγιεφ μεταβαίνει στην εσχατολογία. Ο Μπερντιάγιεφ έχει ήδη προβεί αλλού σε μια σφοδρή κριτική της κοσμικής ιδέας της προόδου, τονίζοντας ότι αυτή έχει την απάνθρωπη ιδιότητα να απαιτεί από όλες τις προηγούμενες γενιές ανθρώπων, πριν από την πολυπόθητη κορύφωση, την οποία τοποθετεί σε ένα αόριστο μέλλον, να υποτάξουν ή και να θυσιάσουν τις ζωές τους, για την πολυπόθητη “νίκη” που μια μελλοντική γενιά θα απολαύσει κάποτε. Με λίγα λόγια, μεταχειρίζεται όλη την ανθρωπότητα πριν από την πραγμάτωση του ιδανικού της προόδου της, ως ένα μέσο και όχι ως αυτο­σκοπό.[4]

Αντίθετα, ο Χριστιανισμός, είναι στον πυρήνα του εσχατολογικός (σ. 342). Ωστόσο, τονίζει ο Μπερντιάγιεφ, η διακοπή της αντικειμενοποίησης και ο σχη­ματισμός μιας κοινωνίας ελεύθερων προσώπων, είναι κάτι που πρέπει να πραγματοποιηθεί ήδη από αυτή τη ζωή (σ. 104). Ο Θεός όμως δεν δρα με εξαναγκασμό, αλλά μονάχα μέσω της ελευθερίας του ανθρώπου (σ. 340). Αξίωση του περσοναλισμού είναι, σε τελική ανάλυση, η αξίωση για το τέλος της ιστορίας, μια αξίωση με ενεργητική και δημιουργική διάθεση (σ. 344), που περιλαμβάνει και θυσίες και βάσανα (σ. 345).

Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, ο Μπερντιάγιεφ δίνει μια υπαρξιακή και χριστια­νική διάσταση στον καντιανό δυϊσμό, συνδέοντας τον κόσμο των φαινομένων με τον ανθρώπινο πόνο και την κάθε λογής ατέλεια, διαπιστώνοντας έτσι την ανάγκη να επέλθει κάποτε το εσχατολογικό επίπεδο, ως η μοναδική και ανα­γκαία “επίλυση” αυτού του δυϊσμού.

Το παρόν έργο έχει, βέβαια, και ορισμένα σημεία που χρήζουν περαιτέρω επι­σημάνσεων. Αρχικά, ο Ρώσος φιλόσοφος παρουσιάζει την ακόλουθη αντίφαση: ενώ διατείνεται, σε συμφωνία με τον Καντ, πως τον νοούμενο κόσμο ο άνθρω­πος αδυνατεί να τον γνωρίσει, συμπληρώνοντας μάλιστα πως μπορεί να νοηθεί μόνο αποφατικά, στη συνέχεια παραθέτει αναλυτικά τις ιδιότητές του, αφή­νοντας ουσιαστικά αναπάντητο το ερώτημα για την πηγή της βεβαιότητας με την οποία το πράττει.

Επιπλέον, η διάκριση των δύο κόσμων, από τον Μπερντιάγιεφ, λαμβάνει έναν τόσο απόλυτο χαρακτήρα, πράγμα που γεννά το εύλογο ερώτημα του από πού τελικά προέρχεται ο φαινομενικός (και αξιολογικά κατώτερος) κόσμος, αφού ο νοούμενος εξ ορισμού δεν μπορεί να αποτελεί την αιτία του.

Ερωτήματα γεννά, επίσης, και η αρκετά πολύπλοκη σχέση του Μπερντιάγιεφ με τον Ορθόδοξο Χριστιανισμό, από τον οποίο άλλοτε αντλεί (π.χ. τη θεολο­γική ιδέα του προσώπου) και στον οποίο άλλοτε εξαπολύει τα βέλη της κριτι­κής του (π.χ. στην παραδοσιακή θεολογική ιδέα της αιώνιας κόλασης, στην “ουσιοκρατική” τάση μερικών χριστιανών συγγραφέων),[5] με αμφότερες να μην επικαλούνται ένα σαφές και φανερό θεμέλιο. Εν ολίγοις, εν ονόματι τίνος ασκεί ο Μπερντιάγιεφ την κριτική του και γιατί σε άλλα σημεία αποδέχεται χριστιανικές ιδέες; Κανένα ξεκάθαρο κριτήριο δεν παρέχεται μέσα στο βιβλίο, και ο ίδιος δηλώνει φιλόσοφος, όχι θρησκευτικός μύστης, κάτι που προφανώς τον αποτρέπει από το να επικαλεστεί ρητά το άμεσο μυστικιστικό βίωμα.

Τέλος, ο ρόλος της εσχατολογίας στη σκέψη του Ρώσου υπαρξιστή καθίσταται ασαφής, αφού ο Μπερντιάγιεφ αφενός κρίνει “αναγκαία” την οριστική αποκα­τάσταση του κόσμου μας, αφετέρου όμως διευκρινίζει ότι αυτή δεν μπορεί να επέλθει “αιτιοκρατικά”, παρά μονάχα με την ελεύθερη συνεργασία Θεού και ανθρώπου. Τελικά, στο βιβλίο δεν ξεκαθαρίζεται αν αυτή είναι αναγκαία (κάτι που θα σήμαινε ντετερμινισμό) ή εξαρτώμενη από την ελεύθερη δημιουργία (οπότε μπορεί και να μην επέλθει ποτέ, κάτι που θα ακύρωνε την ελπίδα στην οποία ο συγγραφέας προσβλέπει). Αυτές οι παρατηρήσεις, πάντως, δεν αναι­ρούν την οξυδέρκεια και την πρωτοτυπία με την οποία ο Μπερντιάγιεφ διει­σδύει στα φιλοσοφικά προβλήματα με τα οποία καταπιάνεται, π.χ. υιοθετώ­ντας τη λεπτή και σημαντική διάκριση ανάμεσα σε “πρόσωπο” και “άτομο”, καθώς και ανάμεσα σε “ουτοπία” και “εσχατολογία”.[6]

 

Συμπερασματικά, η παρούσα έκδοση συνιστά αξιόλογο εγχείρημα, δεδομένης της γενικής απουσίας αντίστοιχων μεταφρασμένων έργων σημαντικών περσο­ναλιστών στοχαστών (π.χ. Μαριτέν, Μουνιέ), καθώς και της περιορισμένης έκδοσης άλλων (π.χ. Μαξ Σέλερ). Ακόμη περισσότερο, η παρούσα έκδοση έχει ιδιαίτερη αξία, δεδομένου ότι λόγω της ιστορικής σκιαγράφησης της έννοιας του “προσώπου”, από τον συγγραφέα του, της λεπτής και διεισδυτικής συλλο­γιστικής, αλλά και της διαλογικής διάθεσής του με άλλους γνωστούς περσονα­λιστές, μπορεί να λειτουργήσει ως εισαγωγή, στα καθ’ ημάς, για το συγκεκρι­μένο φιλοσοφικό ρεύμα, ανοίγοντας ίσως έναν νέο εκδοτικό και μεταφραστικό κύκλο στο προσεχές μέλλον. Αν και το ελληνικό κοινό είχε εδώ και δεκαετίες την ευκαιρία για μια γνωριμία με έργα του Μπερντιάγιεφ, ο νέος αυτός τόμος μεταφράζεται για πρώτη φορά και η συμβολή του καλείται να προστεθεί, δεδομένης της σημασίας του στη συγγραφική πορεία του Ρώσου φιλοσόφου. Τέλος, η μετάφραση του κειμένου έχει γίνει σε καλή και προσεγμένη νεοελλη­νική, που διευκολύνει τον αναγνώστη να εμβαθύνει καλύτερα στα φιλοσοφικά του νοήματα.[7]

 

__________

 

[1] Για τον ρόλο της εξορίας αυτής στη διαμόρφωση της ρωσικής διανόησης γενικό­τερα, του Μπερντιάγιεφ συμπεριλαμβανομένου, μπορεί κανείς να συμβουλευθεί το βι­βλίο Paul L. Gavrilyuk, Ο π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ και η Ρωσική Θρησκευτική Ανα­γέννηση (μτφ. Νικόλαος Ασπρούλης. Βόλος: Εκδοτική Δημητριάδος, 2022), ιδιαίτερα το δεύτερο και το τρίτο κεφάλαιο. Το βιβλίο επιχειρεί, μεταξύ άλλων, να δείξει πως ο περσοναλισμός τον οποίο μεταχειρίσθηκαν οι Ρώσοι θεολόγοι του εικοστού αιώνα, προβάλλοντάς τον πάνω στην πατερική σκέψη, ανήκει στην πραγματικότητα σε πιο σύγχρονα ρεύματα, προ παντός δε στον Χέρτσεν (Alexander Herzen) και στον Γερμα­νικό Ιδεαλισμό από τον οποίο αυτός διαμορφώθηκε (άποψη που φαίνεται μάλλον να επιβεβαιώνει όσα μας λέει ο Μπερντιάγιεφ για τον ρόλο του Kant στη διαμόρφωση του περσοναλισμού).

[2] Νικόλαος Μπερδιάγεφ, Δοκίμιο εσχατολογικής μεταφυσικής (μτφ. Χρήστος Μα­λεβίτσης. Αθήνα: Αρμός 2010 [1984]), σ. 184· Nicolas Berdyaev, Το πεπρωμένο του ανθρώπου στο σύγχρονο κόσμο (μτφ. Ευτυχία Γιούλτση. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, 1980), σ. 44-5.

[3] Nicolas Berdyaev, Το πεπρωμένο του ανθρώπου στο σύγχρονο κόσμο (μτφ. Ευ­τυχία Β. Γιούλτση. Θεσσαλονίκη: Πουρναράς, 1980), σ. 35-37.

[4] Νικολάϊ Μπερντιάεφ, Το νόημα της ιστορίας (μτφ. Σωτήρης Δημόπουλος. Αθή­να: Εναλλακτικές εκδόσεις, 2021), όλο το κεφάλαιο «Το δόγμα της προόδου και το τέλος της ιστορίας».

[5] Μάλιστα, πάνω σε αυτό το ζήτημα, ο φιλόσοφος έχει αφιερώσει ένα ολόκληρο έργο του. Βλ. Νικόλαος Μπερντιάεφ, Αλήθεια και Αποκάλυψη (μτφ. Χρήστος Μαλεβί­τσης. Αθήνα: Δόμος, 2010), ιδιαίτερα το 3ο και το 8ο κεφάλαιο.

[6] Για τη σχέση του προσώπου με την ελευθερία, βλ. Νικολάι Μπερντιάγιεφ, «Το πρόβλημα του ανθρώπου: για μια χριστιανική ανθρωπολογία» (μτφ. Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης), Στέπα: Επιθεώρηση Ρωσικού Πολιτισμού 14 (2019) 424-446, και σε αυτοτελή έκδοση (Αθήνα: Εκδόσεις s@mizdat, 2020). Για μια σφαιρικότερη επι­σκόπηση του έργου του Ρώσου συγγραφέα, ο αναγνώστης μπορεί να συμβουλευθεί και το Μύρων Ζαχαράκης, «Nicolas Berdyaev: ένας υποτιμημένος στοχαστής», Στέπα 14 (2019) 406-420.

[7] Θα ήθελα εδώ να ευχαριστήσω τους ανώνυμους κριτές του περιοδικού, για τα χρήσιμα σχόλιά τους κατά την τελική διαμόρφωση του παρόντος κειμένου.

 

Δημοσιεύθηκε: 12.4.2024.

Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία:

Ζαχαράκης, Μύρων: (Βιβλιοκρισία του:) Ν. Μπερντιάγιεφ: Περί δουλείας και ελευθερίας του ανθρώπου (μτφ. Πάνος Σταθόγιαννης Γιώργος Πινακούλας). Αθήνα: Printa, 2019). Κριτικά 2023-01, https://doi.org/10.26262/critica.v14i0.10021.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 14