Χάρτινες Χαρακτικές Εικόνες: Σημειοαισθητική προσέγγιση μιας ταπεινής πολιτιστικής κληρονομιάς
Creators: name: Κάρτσακα, Ελένη Σωτήρη
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2025
Subjects: Ορθόδοξη χαρακτική
Σημειο-αισθητική ανάλυση
Εικονογραφικοί τύποι και θέματα
Orthodox Engravings
Semio-Aesthetic Perspective
Iconographic types and themes

description: Η εργασία εστιάζει στην μελέτη της ορθόδοξης χαρακτικής, μιας πολύτιμης αλλά ερευνητικά παραμελημένης, σε σύγκριση με τις εκφράσεις της ζωγραφικής τέχνης, όψη της ορθόδοξης εικαστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς, οι διαστάσεις και η σημασία της οποίας δεν έχουν ακόμη, πλήρως, χαρτογραφηθεί και μελετηθεί. Στο πλαίσιο της παρούσας μελέτης έγινε προσπάθεια συστηματικής σημειο-αισθητικής ανάλυσης μέρους του corpus των θρησκευτικών χαρακτικών που μελέτησε και συμπεριέλαβε η Ντόρη Παπαστράτου στο περίφημο δίτομο έργο της: «Χάρτινες εικόνες. Ορθόδοξα θρησκευτικά χαρακτικά. 1665-1889». Έγινε προσπάθεια προσέγγισης της συνολικής ορθόδοξης χαρακτικής παραγωγής, από τις πρώτες ξυλογραφικές χαράξεις του Σινά. μέχρι και τα τέλη του 19ου αι., ώστε να διαμορφωθεί μια, κατά το δυνατόν πληρέστερη, εικόνα της ορθόδοξης χαρακτικής εικονογραφίας. Στις τέσσερις ενότητες της εργασίας αναλύονται βασικές πτυχές του ιδιαίτερου αυτού εικονογραφικού πεδίου, το οποίο διαθέτει την αναγκαία δυναμική ώστε να μπορεί να εξεταστεί ως αυτοτελής ενότητα της ορθόδοξης εκκλησιαστικής εικονογραφίας. Ειδικότερα εξετάζονται οι λειτουργικές, δογματικές διαστάσεις, οι αισθητικές, εικαστικές διαστάσεις της και οι επικοινωνιακές και σημειωτικές διαστάσεις της χάρτινης χαρακτικής εικόνας. Παρουσιάζονται επίσης βασικά στοιχεία του εικονιστικού ιδιώματος της ορθόδοξης χαρακτικής και επιχειρείται διεξοδική ανάλυση των εικονογραφικών τύπων και θεμάτων του προαναφερόμενου corpus. Η πρωτοτυπία της παρούσας μελέτης σε σχέση με την αντίστοιχη εργασία της Ντόρης Παπαστράτου έγκειται στην ιδιαίτερη οπτική ανάλυσης των χαρακτικών έργων, η οποία αξιοποιεί την σημειο-αισθητική μέθοδο ανάλυσης που αποσκοπεί στην διερεύνηση της οπτικής σύνταξης των επιμέρους εικονογραφικών τύπων και την κατανόηση των σημειωτικών μοτίβων που αξιοποιούνται για την επικοινωνία με τον θεατή (πιστό). Το σημειο-αισθητικό μοντέλο που αξιοποιείται για την ανάλυση των χαρακτικών εικόνων που παρουσιάζονται στην εργασία, θεμελιώθηκε σε αντίστοιχο μοντέλο το οποίο εισήγαγε ο Boris Uspensky για την ανάλυση της ρωσικής εικόνας. Η μελέτη επιχειρεί να εντοπίσει τα ιδιαίτερα υφολογικά χαρακτηριστικά, τις ιδιαιτερότητες και τους προσανατολισμούς της ορθόδοξης χαρακτικής τέχνης και να αναδείξει ποικίλες οπτικές και επιρροές που εμφανίζονται, τόσο στο επίπεδο θεματικής όσο και στο επίπεδο της τεχνοτροπίας. Επιπλέον επιχειρεί να αναδείξει την ιδιαίτερη αισθητική και αξία της ορθόδοξης χαρακτικής εικόνας, βασικές εικονογραφικές όψεις του χαρακτικού ιδιώματος, καθώς και μορφοπλαστικές πρακτικές που ανέπτυξαν οι ορθόδοξοι χαράκτες ισορροπώντας ανάμεσα στις παραδοσιακές δογματικές απαιτήσεις της ορθόδοξης εικονογραφίας και στις προκλήσεις της ψευδαισθητικής αναπαράστασης της δυτικής τέχνης.
description: This study focuses on Orthodox engraving, a valuable yet research-neglected aspect of Orthodox visual and religious heritage, especially when compared to the prominence of pictorial art. The dimensions and significance of this art form remain insufficiently explored and documented. Within the framework of this study, an effort was made to conduct a systematic semiotic and aesthetic analysis of a portion of the corpus of religious engravings documented and included by Dori Papastratou in her renowned two-volume work: "Paper icons. Orthodox religious engravings. 1665 -1889". The study endeavors to examine the entirety of Orthodox engraving production, from the first woodcut engravings of Sinai to the late19th century, aiming to provide the most comprehensive possible depiction of Orthodox engraved iconography. The work is structured into four sections, each analyzing fundamental aspects of this unique iconographic field, which possesses the necessary depth and significance to be considered an independent component of Orthodox ecclesiastical iconography. Specifically, the study examines the liturgical and doctrinal dimensions, the aesthetic and visual aspects, as well as the communicative and semiotic functions of paper- engraved images. It also presents key elements of the figurative idiom of Orthodox engraving and offers an in-depth analysis of the iconographic types and themes within the corpus. The originality of this study, compared to Dori Papastratou’s seminal work, lies in its distinctive approach to analyzing engravings through a semiotic-aesthetic lens. This methodology seeks to investigate the visual syntax of individual iconographic types and decode the semiotic motifs employed to communicate with the viewer (or believer). The semiotic-aesthetic model utilized for the analysis of the engraved images presented in the paper is based on a corresponding model introduced by Boris Uspensky for the analysis of Russian iconography. This research aims to identify the unique stylistic characteristics, specificities, and orientations of Orthodox engraving, while also highlighting the diverse influences and perspectives evident at both thematic and stylistic levels. Additionally, it seeks to underscore the unique aesthetic and cultural value of Orthodox engraved images, as well as the iconographic traits and morphoplastic practices developed by Orthodox engravers. These practices reflect a delicate balance between adhering to the traditional dogmatic requirements of Orthodox iconography and responding to the challenges posed by the illusionistic representation characteristic of Western art.