Προς μια χριστολογική ανθρωπολογία. Σπουδή στη θεολογική σκέψη του πατρός Δημητρίου Στανιλοάε με αφορμή το σχολιασμό και τη μετάφρασή του στο Υπόμνημα του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας
Creators: name: Coman, Teodor Constantin
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2019
Subjects: Αγίος Κυρίλλος Αλεξανδρείας
Δ. Στανιλοάε
Υπόμνημα του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου
Χριστοκεντρική ανθρωπολογία
Πνεύμα της παραδόσεως
Saint Kyrill of Alexandria
Dumitru Staniloae
Commentary of the Gospel According to John
Hristocentric anthropology
Spirit of tradition

description: Το θέμα της παρούσας εργασίας μου είναι η μελέτη της θεολογικής σκέψης του π. Δ Στανιλοάε, όπως αυτή αποτυπώνεται στη μετάφραση και στο σχολιασμό του Υπομνήματος στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο του Αγίου Κυρίλλου Αλεξάνδρειας. Η κύρια διαπίστωσή μου από τη μελέτη αυτού του έργου είναι ότι ο π. Δ. Στανιλοάε μεταφέρει το κέντρο βάρους της θεολογίας από την χριστολογία του Αγίου Κυρίλλου προς την ανθρωπολογία, φτάνοντας σε μια ουσιαστική χριστοκεντρική ανθρωπολογία. Η αρχική πρόκληση ήταν να παρακολουθήσω τη δυναμική της θεολογικής σκέψης του, που έχει ως αφετηρία το βιβλικό κείμενο, συνεχίζει με ένα πολύ πυκνό πατερικό υπόμνημα και καταλήγει σ’ ένα σύγχρονο βαθυστόχαστο σχολιασμό. Χαρακτηριστική είναι η διάχυτη απόδειξη του διαχρονικού πνεύματος των βιβλικών και πατερικών κείμενων, η απόδειξη του ζωντανού πνεύματος αυτών. Το πνεύμα των βιβλικών κειμένων, επειδή είναι διαχρονικό, ζωντανό και μιλάει χαρακτηριστικά στην κάθε εποχή δεν μπορεί να «εγκλωβιστεί» και να ερμηνευθεί αποκλειστικά σύμφωνα με τα στενά χρονικά πλαίσια στα οποία συνταχτήκαν τα βιβλικά κείμενα. Το ίδιο ισχύει και για το σύνολο των έργων των Αγίων Πατέρων της Εκκλησίας μας. Η δυναμική τους είναι τέτοια, που μόνιμα επιδρά σε οποιονδήποτε προσπαθεί την εν Πνεύματι Αληθείας ερμηνεία τους. Με την έκφραση "πνεύμα της παραδόσεως" εννοούμε τον τρόπο με τον όποιο αναφερόμαστε στη θεολογία ενός Αγίου Πατρός, καθώς και στα έργα του, που συντάχτηκαν σε άλλη εποχή από τη δική μας. Συγκεκριμένα, επέλεξα το παράδειγμα του π. Δ. Στανιλοάε, ο όποιος γνωρίζοντας και υιοθετώντας το πνεύμα με τ’ οποίο γράφθηκαν αυτά τα έργα, στηρίζει τη θεολογία του, χρησιμοποιώντας τα ως βάση για νέες θεολογικές αναπτύξεις. Με αλλά λόγια, όπως και ο ίδιος ο π. Δ. Στανιλοάε επισημαίνει: «το να θεολογήσει κάνεις στο πνεύμα της παραδόσεως, δεν σημαίνει να επαναλαμβάνει τα λόγια των Πατέρων κατά λέξιν». Αυτό, που πρέπει να κάνουμε, δεν είναι η απλή εφαρμογή στην εποχή μας των πληροφοριών, που μας προσφέρουν αυτά τα έργα, αλλά πρέπει να δούμε και ν’ αντιμετωπίσουμε τις σύγχρονες προκλήσεις με τον ίδιο τρόπο, που θα τις έβλεπαν και θα τις αντιμετώπιζαν οι Πατέρες, αν ζούσαν στη σημερινή εποχή. Αυτό, για τον π. Δ. Στανιλοάε, σημαίνει ότι η θεολογία πρέπει να θεμελιωθεί πάνω στους Αγίους Πατέρες, στην εμβάθυνση των λόγων τους με καινούριες κατευθύνσεις και προοπτικές, διατηρώντας πάντα το πνεύμα τους. Στον πρόλογο της τρίτομης δογματικής του σύνθεσης γράφει πως οδηγήθηκε στην εκπόνηση αυτού του έργου από τον τρόπο με τον οποίο κατανόησαν τη διδασκαλία της Εκκλησίας οι Άγιοι Πατέρες, λαμβάνοντας, όμως, υπ’ όψιν τη σημερινή ερμηνεία των δογμάτων, και τις ανάγκες της ψυχής, που αναζητεί τη σωτηρία στην εποχή μας, διά μέσου πολλών και νέων εμπειριών, κατά την διάρκεια τόσων αιώνων, που μας χωρίζουν από την εποχή των Αγίων Πατέρων. Προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε τη διδασκαλία της Εκκλησίας, σύμφωνα με το πνεύμα των Πατέρων, αλλά, ταυτόχρονα, να την κατανοήσουμε έτσι όπως θα την κατανοούσαν εκείνοι σήμερα, διότι θα λάμβαναν υπ’ όψιν την εποχή μας, όπως ακριβώς έκαναν και με τη δική τους. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα παραπάνω, επέλεξα, με την καθοδήγηση του καθηγητού μου Χ. Σταμούλη, να ασχοληθώ στην παρούσα εργασία μου με το Υπόμνημα στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο του Αγίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας και συγκεκριμένα με τη ρουμανική μετάφραση του Υπομνήματος, που εκπονήθηκε από τον π. Δ. Στανιλοάε. Η μετάφραση συνοδεύεται από 2.226 σχόλιά του, τα οποία δεν είναι μόνον επεξηγηματικά, αλλά εμπεριέχουν ένα πολύ πυκνό θεολογικό περιεχόμενο, το όποιο αντιπροσωπεύει την άμεση και ζωντανή στάση του π. Δ. Στανιλοάε στις προτάσεις του Υπομνήματος του Αγίου Κυρίλλου στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Προσπάθησα, ιδιαίτερα, να υπογραμμίσω τα ανθρωπολογικά στοιχεία, που αναπτύσσει ο π. Δ. Στανιλοάε στα σχόλιά του, επειδή θεώρησα ότι είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάπτυξης και εξέλιξης της χριστολογικής πραγματείας του Κυρίλλου σε μια χριστοκεντρική ανθρωπολογία. Όπως το Υπόμνημα στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο γράφτηκε ως απάντηση στις προκλήσεις των χριστολογικών αιρέσεων, κατά τον ίδιο τρόπο και η ανάπτυξη του Υπομνήματος από τον π.Δ. Στανιλοάε ήρθε ως απάντηση στις προκλήσεις της δικής του εποχής, που χαρακτηρίστηκε από την απώλεια της άξιας του ανθρώπινου προσώπου, εξαιτίας της κομμουνιστικής ιδεολογίας και άλλων συγχρόνων ιδεολογιών. Ο π.Δ. Στανιλοάε γράφει για την εποχή του: «Ήθελα να παρουσιάσω εδώ τη χριστιανική πίστη, απαντώντας στις πνευματικές ανάγκες του σημερινού ανθρώπου. Πιστεύω πως η χριστιανική πίστη μπορεί, με τον πλούτο και το βάθος της, ν’ ανταποκρίνεται σε κάθε εποχή, στις κάθε φορά νέες πνευματικές ανάγκες της ανθρωπότητας, χωρίς ν’ αλλάξει τίποτα από την ουσία της». Κατά τη γνώμη του, η σύγχρονη εποχή προκαλεί τη θεολογία προς το ανθρωπολογικό θέμα. Γράφει σχετικά: «Στην εποχή μας θεώρησα πως αυτό, που ενδιαφέρει περισσότερο τον άνθρωπο είναι το μυστήριο του προσώπου και της κοινωνίας μεταξύ προσώπων, αντίθετα με τις ατομοκρατικές ιδεολογίες, αλλά και τις ιδεολογίες και φιλοσοφίες, που θεωρούν τον άνθρωπο ως ομοιόμορφη ή και άμορφη μάζα. Το ανθρώπινο πρόσωπο είναι το μεγαλύτερο μυστήριο του κτιστού κόσμου». Διαπιστώνοντας ότι, εκτός από τους 12 τόμους της Φιλοκαλίας, ο π. Δ. Στανιλοάε δεν απασχολείται τόσο πολύ με κανένα από τους Πατέρες, όσο με τον Άγιο Κύριλλο, όπως και το γεγονός ότι σημαντικά αποσπάσματα από την τρίτομη Δογματική του βασίζονται στα έργα του Αγίου Κυρίλλου, περιγράφω στο πρώτο μέρος της εργασίας μου τον τρόπο με τον όποιο ήρθε ο π. Δ. Στανιλοάε σε επαφή με τα έργα και την προσωπικότητα του Αγίου Κυρίλλου, καθώς και τα κοινά σημεία της θεολογίας τους. Επίσης, ένας ακόμη λόγος, που επέλεξα τη μετάφραση του π. Δ. Στανιλοάε είναι ο θαυμασμός μου για τον τρόπο με τον όποιο χρησιμοποιεί αυτά τα σχόλια ως λογοτεχνικό είδος. Τα σχόλια δεν είναι άπλες υποσημειώσεις, αλλά ένας τρόπος με τον όποιο ο π. Δ. Στανιλοάε τοποθετείται σε άμεσο διάλογο με τον Άγιο Κύριλλο και έμμεσο με τον Ευαγγελιστή Ιωάννη. Αυτό το είδος σχόλιων δεν είναι καινούριο, το συναντούμε και σε άλλους Πατέρες, για παράδειγμα στα σχόλια του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή στο Διονύσιο Αρεοπαγίτη. Γι` αυτό τον λόγο αφιερώνω ένα σύντομο κεφάλαιο στην ανάλυση των χαρακτηριστικών αυτών σχολίων, εστιάζοντας στην προοπτική της γλώσσας και στον τρόπου, που αυτά διακρίνονται από ένα συστηματικό ξεχωριστό υπόμνημα. Θεωρώ ότι αυτά τα σχόλια, αν και συνοδεύουν το μεταφραστικό έργο του π. Δ. Στανιλοάε, πρέπει να συμπεριληφθούν ανάμεσα στις πρωτότυπες θεολογικές συμβολές του και αξίζουν βαθύτερης μελέτης. Και αυτός είναι και ο λόγος, που στην εργασία μου παραθέτω αρκετά σχόλια ή αποσπάσματα σχολίων μεταφρασμένα. Τα επιλεγμένα αυτά σχόλια αναφέρονται κατά μεγάλο μέρος στην ανθρωπολογία. Η μετάφραση κάθε σχολίου συνοδεύεται από μια σύντομη τοποθέτηση στα συμφραζόμενα του Υπομνήματος, καθώς και από μια ανάλυση, που έχει ως στόχο την υπογράμμιση των κύριων ερμηνευτικών κλειδιών, που προτείνονται και χρησιμοποιούνται από τον π. Δ. Στανιλοάε. Η συμβολή του Πατρός Στανιλοάε μέσα από τα σχόλια στο Υπόμνημα στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο του Άγιου Κύριλλου Αλεξανδρείας είναι πολύ σημαντική. Αυτή η συμβολή αφορά τόσο την θεολογική ανάπτυξη, η οποία καλύπτει όχι μόνο την ανθρωπολογία, αλλά τα περισσότερα δογματικά θέματα, όσο και τον τρόπο με τον όποιο πραγματοποιείται αυτή η συνεχής ερμηνεία του βιβλικού και πατερικού κειμένου στο πνεύμα των Πατέρων, πράγμα που είναι, όπως λέει ο καθηγητής πατρολογίας Στυλιανός Παπαδόπουλος, "η θεολογική αξιοποίηση του γεγονότος της Πεντηκοστής, γεγονός που συνεχίζει καθ`όλην την ιστορία της Εκκλησιάς».
description: The subject of the present disertation is the study of the theological thought of father D. Staniloae, as it surfaces from the translation and the commentary of Saint Kyrill of Alexandria`s Commentary on the Gospel according to John. The main statement that I am making concerns the shift of focus that father Staniloae does in his theological discourse from Saint Kyrill`s hristology twards anthropology, defining a true hristocentric anthropology. Remarcable in this process is first of all, as can be seen in his theological though, in his dense patristic commentary, is the fact that through it all we can dechipher the spirit of the gospel and that of the Fathers. The spirit of the Biblical texts, because it is timeless, live and meaningful regardless of the epoch it is being read and understood, cannot be interpreted under the strict conditions and context of when they were written. That same statement is true for all the text of the Holy Fathers of the Church. Their dynamic is that which influences anyone who would attempt an `in the Holy Spirit` interpretation of themselves. With the phrase `spirit of tradition` we mean the way by which we refere to the theology of any given Holy Father, or any of their works, all written in a different time than our own. To make this point we have chosen the example of father D. Staniloae, who, knowing and assuming the spirit with which those works were written, bases his theology on them, further developing them. In other words, just as father Staniloae himself said, `for someone to speak in the spirit of tradition, does not mean the simple repetition of the words of the Holy Fathers` What we must do is not simply to apply the words and wisdom of the Fathers to the challenges and problems of our times. Rather, we should try and get to know the Father well enough in spirit, so that we can see those challenges the same way they themselves would have, had they been alive today. More explicitly, Father Staniloae is an advocate for developing the theology of the Holy Fathers with new perspectives and directions, but always in keeping with thw spirit of tradition that they helped build. Taking into account the afore mentioned, I have chosen, under the guidance of my Professor, Χ. Σταμούλης, to try to make this point on the example of the Commentary to the Gospel according to John of Saint Kyrill of Alexandria. More specifficaly I have chosen to work with the romanian translation by fahter D. Staniloae. The translation is accompanied by a number of 2.226 commentaries, which we have noticed to be not only explanatory in nature, but also extremely dense in terms of theological content, which represents the immediate and live reaction of father Staniloae to Saint Kyrill`s Commentary. More specifically, I have chosen to focus on the anthropological aspects that Father Staniloae treats, as I consider that they make a good example of the way a present day`s theologian`s anthropological ideas can stem from Saint Kyrills Hristological ideas. It is noteworthy that, just as Saint Kyrill`s ideas came forth as a response to the hristological problems that dominated his times, so does the anthropological ideas of Father Staniloae, which came as a response to the anthropological troubles that manifested themselves in the ideological and political currents that destructively dominated the 20th century. Having noticed that Father Staniloae concerned himself with no other Holy Father as much as he did with Saint Kyrill of Alexandria, and that he quotes him regularly in his three –tome Dogmatics treaty, I will attepmt to describe, in the first part of my study, how father Staniloae came into contact with sthe Saint`s works, as well as tio highlight main theological themes that they have in common. The second part will study the way in which, to my great surprise, Father Staniloae chooses to use those commentary notes as a literary style. Even if they appear as footnotes, they are anything but. Rather, they are a means with which father Staniloae places himself in direct and immediate dialogue with Saint Kyrril, and by extension, in an indirect dialogue with the Evangelist John. It is literally like listening to Father Staniloae read us Saint Kyrill`s Commentary and pausing, every now and then, more often thatn not, and developing or explaining a thought of an idea that he found remarcable or meaningful. The third part will adress certain theological themes that are proof to the way Father Staniloae, starting from a thesis that Saint Kyrill makes – we have usually chosen elements of hristology, of which the commentary obviously abbounds – develops them into what can only be described as a hristocentric anthropology.