Ελευθερία και αυτοσυνείδηση: Η διδακτορική διατριβή του Μαρξ για τη διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας
Creators: name: Μπλιάτκας, Αναστάσιος Νικολάου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Ελευθερία
Αυτοσυνείδηση
Άτομο
Freedom
Self-consciousness
Atom

description: Σκοπός της παρούσας διπλωματικής εργασίας είναι η έκθεση της διδακτορικής διατριβής του Μαρξ για τη διαφορά της δημοκρίτειας και επικούρειας φυσικής φιλοσοφίας (1841). Για την ορθή κατανόηση των αιτιών που οδήγησαν τον Μαρξ στη μελέτη της αρχαίας φυσικής φιλοσοφίας κατέστη απαραίτητη η σκιαγράφηση των πνευματικών ανακατατάξεων που συντελούνται την περίοδο εκείνη στο Βερολίνο. Για αυτό τον λόγο, η θεματική της διατριβής του Μαρξ αλλά και η μέθοδος της έκθεσής της εξηγούνται με αναφορά στο πνευματικό συγκείμενο μέσα από το οποίο προέκυψαν, δηλαδή στην άμεση συνάφειά τους με τις φιλοδοξίες των Νέων Εγελιανών. Στόχος μας είναι να τονιστεί το εγχείρημα της υπέρβασης της εγελιανής διδασκαλίας μέσω μίας ριζοσπαστικής κριτικής φιλοσοφίας, θεμέλια της οποίας θα αποτελούν η πάλη με τη θρησκεία και η έννοια της αυτοσυνείδησης. Παράλληλα, το γεγονός πως στον πρόλογο της διατριβής του ο Μαρξ δηλώνει ως αφετηριακό σημείο της πραγμάτευσής του το εγελιανό σύστημα, έστρεψε την προσοχή μας στις Διαλέξεις για την ιστορία της φιλοσοφίας και συγκεκριμένα στο σημείο όπου εκτίθεται η ερμηνεία του Χέγκελ για τον Δημόκριτο και τον Επίκουρο. Με τον τρόπο αυτό, καταδεικνύονται τα σημεία επαφής του Χέγκελ με τον Μαρξ και τίθεται το εννοιολογικό πλαίσιο υπό το οποίο αξιολογούνται οι παραπάνω φιλοσοφίες στη διατριβή του τελευταίου. Το καταληκτικό κεφάλαιο του πρώτου μέρους, το οποίο και ολοκληρώνει το «παζλ» των Μαρξικών επιρροών σχετίζεται με τον Μπρούνο Μπάουερ. Συνεπώς, επιχειρείται η περιγραφή μίας νέας, ριζοσπαστικής μορφής αυτοσυνειδησίας που κυοφορείται στην μπαουεριανή σκέψη και αποτελεί το θεμέλιο της ερμηνείας του Μαρξ για την επικούρεια φιλοσοφία. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας επιχειρήσαμε μία εκ του σύνεγγυς ανάγνωση της διατριβής. Άξονας της προσπάθειας αυτής αποτελεί η σκέψη πως το κείμενο του Μαρξ, αν και προσεγγίζει φιλοσοφίες της αρχαιότητας, εντούτοις τις επεξεργάζεται μέσα από το εννοιολογικό οπλοστάσιο της νεότερης φιλοσοφίας και συγκεκριμένα της γερμανικής σκέψης. Έτσι, οι έννοιες της αναγκαιότητας και της τυχαιότητας, πάνω στις οποίες εκτίθεται αρχικά η διαφορά των δύο φυσικών φιλοσοφιών, αναλύθηκαν στη συνάφειά τους με τις εννοιολογικές παραγωγές της εγελιανής Λογικής της Ουσίας. Η σύγκρουση ανάμεσα στις λογικές κατηγορίες που χρησιμοποιούν ο Δημόκριτος και ο Επίκουρος εξειδικεύθηκε στον προσδιορισμό του ατόμου και συγκεκριμένα στην κίνηση της απόκλισης του ατόμου από την ευθεία γραμμή. Μέσα από την λογική έκπτυξη των επικούρειων ιδιοτήτων προσπαθήσαμε να δείξουμε τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η ελευθερία και ο αυτοπροσδιορισμός του ατόμου. Η πτώση, η απόκλιση και ο αποπαλμός αποτελούν τις κινήσεις μέσω των οποίων το επικούρειο άτομο συστήνεται ως αυτοσυνείδηση. Η διαλεκτική φύσης και ατομικής αυτοσυνειδησίας, που εκδιπλώνεται στην ανωτέρω κίνηση, φανερώνει τις έσχατες συνέπειές της στην επικούρεια θεωρία των μετεώρων. Εκεί, η αυτοσυνειδησία αρνούμενη την νομοτέλεια των ουράνιων κινήσεων ιδρύεται ως απόλυτη αρχή, αξιώνοντας για τον εαυτό της το πρωτείο της αταραξίας και της ευδαιμονίας έναντι της λογικής συνοχής και ολοκλήρωσης. Με τον τρόπο αυτό, ο φυσικός κόσμος εγκαταλείπει τον ερμητικό χαρακτήρα που είχε ως τότε, αφήνοντας ανοιχτό το πεδίο για την ανάδυση της υποκειμενικής ελευθερίας και τη χειραφέτησή της από τη δεισιδαιμονία και τον μυστικισμό.
description: The purpose of this thesis is to report on Marx's doctoral dissertation on the difference between the democritean and epicurean philosophy of nature (1841). A proper understanding of the reasons that led Marx to study ancient natural philosophy made it necessary to outline the intellectual upheavals taking place in Berlin at that time. For this reason, the subject matter of Marx's dissertation and the method of its exposition are explained with reference to the intellectual context out of which they emerged, that is, their direct relevance to the ambitions of the Young Hegelians. Our aim is to emphasize the project of transcending Hegelian doctrine through a radical, critical philosophy, the foundations of which will be the struggle with religion and the concept of self-consciousness. At the same time, the fact that in the preface to his dissertation Marx states the Hegelian system as the starting point of his analysis has turned our attention to the Lectures on the History of Philosophy, and in particular to the section where Hegel's interpretation of Democritus and Epicurus is set out. In this way, the points of contact between Hegel and Marx are demonstrated and the conceptual framework under which the above philosophies are evaluated in the latter's dissertation is established. The concluding chapter of the first part, which completes the 'puzzle' of Marxian influences, relates to Bruno Bauer. Consequently, an attempt is made to describe a new, radical form of self-consciousness that is gestating in Bauerian thought and forms the foundation of Marx's interpretation of epicurean philosophy. In the second part of the paper we have attempted a close reading of the dissertation. The focus of this attempt was the thought that Marx's text, although it approaches philosophies of antiquity, nevertheless elaborates them through the conceptual arsenal of modern philosophy, and specifically Germanic thought. Thus, the concepts of necessity and contingency, on which the difference between the two natural philosophies was initially exposed, were analysed in their relevance to the conceptual productions of the Hegelian Logic of Essence. The conflict between the logical categories used by Democritus and Epicurus was specified in the definition of the atom and in particular in the movement of the declination of the atom from the straight line. Through the logical development of Epicurean properties, we have tried to show how the freedom and self-determination of the individual is produced. Falling, declination and repulsion are the movements through which the epicurean individual sets itself up as self-consciousness. The dialectic of nature and individual self-consciousness, which unfolds in the above movement, reveals its ultimate consequences in the Epicurean theory of meteors. There, self-consciousness, denying the lawfulness of heavenly movements, establishes itself as an absolute principle, claiming for itself the primacy of ataraxia and bliss over logical coherence and integration. In this way, the natural world abandons the hermetic character it had hitherto had, leaving the field open for the emergence of subjective freedom and its emancipation from superstition and mysticism.
description: Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής, Συνεργαζόμενα Τμήματα : Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών), Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών (Πανεπιστήμιο Κρήτης)