Γκ. Β. Φ. Χέγκελ: Φυσικό δίκαιο
Creators: name: Ιωαννίδου, Αναστασία
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2023

description: 2023–02 Χέγκελ: Φυσικό δίκαιο Γκ. Β. Φ. Χέγκελ: Περί των επιστημονικών τρόπων πραγμάτευσης του φυσικού δικαίου, περί της θέσης του στην πρακτική φιλοσοφία, και περί της σχέσης του προς τις θετικές επιστήμες του δικαίου (μτφ. Όλγα Σταθάτου, εισαγ.–επιμ. Δ. Καρύδας Γ. Σαγκριώτης). Αθήνα: Νήσος, 2018, 194 σ., 12 €. ______________________________________________________ Κρίνει η Αναστασία Ιωαννίδου (Ph.D., University of Warwick, UK) ioannidesanastasia77@gmail.com Το κείμενο αυτό (στο εξής: ΦΔ) δημοσιεύτηκε στο Κritisches Journal der Philoso­phie, το οποίο διηύθυνε ο Χέγκελ μαζί με τον Σέλλινγκ, σε δύο μέρη, το 1802 και 1803.[1] Την εποχή που γράφει ο Χέγκελ η επιστήμη έχει κάνει εξαιρετικά άλματα και η κριτική φιλοσοφία είναι κινητήρια δύναμη της σκέ­ψης του Δια­φωτισμού (σ. 19, 57 υπ. 24, 25). Ο βρετανικός εμπειρισμός βρί­σκεται στο από­- γειό του και τα κείμενα των Βρετανών στοχαστών μεταφράζο­νται στα Γερμα­νικά (σ. 60). Στο ΦΔ ο Χέγκελ εξετάζει ιστορικά τη νεό­τερη εμπειρική επιστη­μονική σκέψη για το φυσικό δίκαιο, τις ιστορικές, αντι­κειμενικές προϋποθέσεις της κριτικής φιλοσοφίας και, τέλος, τις ιστορικές, εμπειρικές προϋποθέσεις της νεότερης φιλοσοφίας, η οποία θα αναπτυχθεί στο μετέπειτα έργο του. Η επιστήμη του φυσικού δικαίου εξετάζεται σε σχέση με την πρακτική ηθική φιλοσοφία και τη θετική επιστήμη του δικαίου. Τα επιχειρήματα αυτά ανα­πτύσσει επίσης στις διαλέξεις του στο Βερολίνο οι οποίες οδηγούν στη δημο­σίευση της Φιλοσοφίας του Δίκαιου (Grundlinien der Philosophie des Rechts) το 1821. Στο κείμενο αυτό εκθέτει το θεωρησιακό επιχείρημα και τις κριτικές όψεις της εγγελιανής σκέψης, οι οποίες παραμένουν επίκαιρες για κάθε ανα­στοχασμό επί του μοντέρνου φυσικού δικαίου και θεωριών κοινωνικού συμβο­λαίου μέχρι τις μέρες μας. Η ιστορική και σε λιγότερο βαθμό η ιστοριστική, εμπειρική και κριτική σκέψη για το φυσικό δίκαιο αποτελεί αντικείμενο μελέ­της για τη θεωρησιακή φιλοσοφία (Speculative Philosophie) του Χέγκελ, πριν από τη Realphilosophie και τα πρώτα σχέδια της Φαινομενολογίας του Πνεύμα­τος, η οποία δημοσιεύτηκε το 1807. Το δοκίμιο είναι σημαντικό όχι μόνο γιατί αναφέρεται από ιστορική, εμπειρική και κριτική σκοπιά στη νεότερη φιλοσοφική σκέψη της εποχής του Διαφω­τισμού, άλλα και για το συνολικό συστηματικό φιλοσοφικό έργο του Χέγκελ το οποίο εδώ βρίσκεται στη νεανική φάση του. Ασκεί κριτική στη μεταφυσική, η οποία συνδέεται με την ηθική και την πρακτική φιλοσοφία του δικαίου, και στρέφεται προς μια επιστημονική, συστηματική, εργασία φιλοσοφικής κριτικής και οριοθέτησης της θετικής επιστήμης το δίκαιου (σ. 84, 163). Η κριτική του Λόγου του Καντ, ο εμπειρισμός και ο επιστημονικός εμπειρισμός εξετάζονται κριτικά με αναφορά στο σύγχρονο ενδιαφέρον για το φυσικό δίκαιο και ως κριτική προς τον δογματισμό (σ. 71-3). Ως επιστημονικούς τρόπους πραγμά­τευσης του φυσικού δικαίου ο Χέγκελ εννοεί: πρώτον, τον κριτι­κό φορμαλισμό (Καντ, Φίχτε) (σ. 69-73, 104-5, 116, μέρος ΙΙ). Δεύτερον, τον καθαρό εμπειρι­σμό στις θεωρίες του κοινωνικού συμβολαίου (Χομπς, Ρουσσώ) (σ. 74-80, με­ρος Ι, σ. 106-7, μέρος ΙΙ). Τρίτον, τον επιστημονικό εμπειρισμό, τον οποίο βρί­σκουμε για παράδειγμα στις έννοιες της πολιτικής οικονομίας και στις εμπει­ρικές επιστήμες (σ. 118-21, 151, 160, μέρος ΙΙΙ). Η επιστημονικότητα του φιλοσοφικού εγχειρήματος έγκειται στην οριοθέτηση και στην ανάδειξη της αρνητικότητας της κριτικής σκέψης του διαφωτισμού, υπό το πρίσμα, αυτού που ονομάζει “προσδιορισμένη άρνηση”. Αυτό εκτίθεται εννοιακά (Darstellung) με αναφορά στη σκέψη του Καντ, του Φίχτε, του βρε­τανικού εμπειρισμού αλλά και στο έργο του Ρουσσώ Το Κοινωνικό Συμβό­λαιο και στο Πνεύμα των Νόμων του Μοντεσκιέ. Συνάγει έτσι μια έννοια της ηθι­κότητας (Sittlichkeit), όχι απλώς ως ατομικής, υποκειμενικής ηθικής αλλά ως της ζώσας κίνησης (Bewegung) του γινομένου (das Werden) (σ. 148). H έννοια της αρνητικής υποκειμενικής ηθικής εξηγείται με αναφορά στο γνω­στό παράδειγμα της παρακαταθήκης του Καντ (σ. 94-97 μέρος ΙΙ). Η υποκει­μενική ηθική τύπου Καντ έχει ως γνώμονα την κατηγορική προσταγή η οποία προσδιορίζει και το 'πρόσημο' της ελευθερίας του ατομικού πράττειν. Η έκθε­ση της έννοιας της υποκειμενικής ηθικής ως εξωτερίκευση της ελευθερίας και η διάκριση σε υποκειμενική ηθική και νομιμότητα χαρακτηρίζει επίσης τη σκέψη του Φίχτε, σύμφωνα με τον Χέγκελ (σ. 104-5). Όπως το διατυπώνει ο ίδιος: Όπως λοιπόν αυτή η ηθική σχετίζεται προς το υποκειμενικό ή το αρνητικό, κατά τον ίδιο τρόπο πρέπει το αρνητικό εν γένει να διακρίνεται αφ' ενός ως η ύπαρξη της διαφοράς και αφ' ετέρου ως το έλλειμμά της· το πρώτο αρνητικό είναι εκείνο για το οποίο έγινε λόγος προηγουμένως, όμως αυτό το άλλο αρνητικό, το έλλειμμά της διαφοράς παριστά την ολότητα ως κάτι συγκαλυμμένο και μη εκδιπλωμένο, στο οποίο η κίνηση και η απειρότητα δεν τελούν στην πραγματικότητα τους. Αυτό που είναι ζωντανό κάτω από αυτή τη μορφή του αρνητικού είναι η γένεση (Werden) της ηθικότητας, η δε διαπαιδαγώγηση, σύμφωνα με το προσδιορισμό της, είναι η εμφαινό­μενη προοδευτική αναίρεση του αρνητικού ή υποκειμενικού˙ διότι το παι­δί, ως η μορφή της δυνατότητας ενός ηθικού ατόμου, είναι κάτι το υποκει­μενικό ή αρνητικό [...]. […] όμως αυτό που είναι το θετικό και αποτελεί την ουσία είναι ότι το παιδί, γαλουχημένο στην αγκαλιά της καθολικής ηθικότητας (allgemeinen Sittlichkeit), ζει μέσα στην απόλυτη εποπτεία της σαν να πρόκειται κατ' αρχάς για μια ξένη ουσία, την συλλαμβάνει ολοένα και περισσότερο (immer mehr begreift) και μεταβαίνει (übergeht) κατ' αυτόν τον τρόπο στο καθολικό πνεύμα (allgemeinen Geist). (σ. 148, NR, σ. 507) Το παραπάνω χωρίο προσδιορίζει την ηθικότητα ως το γινόμενο της ηθικότη­τας (Werden der Sittlichkeit), το οποίο θα αναλυθεί εννοιακά ως το αποτέλε­σμα της ελεύθερης εργασίας της έννοιας στη σκέψη. Το ζητούμενο εδώ του Χέγκελ είναι η επιστημονική προσέγγιση του φυσικού δικαίου που οδηγεί στον προσδιορισμό της υποκειμενικής ηθικής, της θετικότητας της νέας επιστή­μης του δικαίου, και σε αυτό που ονομάζει την επιστήμη της θεωρησιακής φιλοσο­φίας την οποία θα αναπτύξει συστηματικά στο Επιστήμη της Λογικής. Εδώ ο κριτικός φορμαλισμός του Καντ είναι το αντικείμενο εξέτασης της θεωρησια­κής (Spekulative) φιλοσοφικής εξέτασης. Δηλαδή, εκθέτει αναλυτικά-εννοιακά τις προσδιορισμένες στιγμές της κίνησης της σκέψης, από την υποκειμενικό­τητα προς την αντικειμενικότητα του απόλυτου πνεύματος. Διακρίνει ιστορικά στη νεότερη σκέψη του φυσικού δίκαιου, στη ρωμαϊκή και στην αρχαία εμπειρική και διαλεκτική σκέψη για το φυσικό δίκαιο, εισάγοντας έτσι την έννοια της ιστορία της φιλοσοφίας η οποία πρέπει να γίνει αντικεί­μενο της σκέψης από τη σκοπιά της ανάπτυξης και της κίνησης της φιλοσοφι­κής εμπειρίας της συνείδησης: 1) ως το σύγχρονο ενδιαφέρον ή συμφέρον και της περιέργειας του νου (σ. 20, 67) (...Es würde allein das Interesse einer Neu­gierde über das Geschichtliche der Wissenschaft sein, NR, σ. 437) και 2) ως οι στιγμές της απόλυτης μορφής της ιδέας, με τις αναγκαίες στρεβλώσεις της, στη βάση των οριοθετημένων αρχών της εμπειρικής επιστήμης. Στο δεύτερο μέρος του δοκιμίου (σ. 122 μέρος ΙΙΙ), ο Χέγκελ στον γερμανικό φορμαλισμό, ιστορισμό και μεταφυσική αντιτάσσει τον νεότερο και αρχαίο εμπειρισμό, τη διαλεκτική σκέψη (σ. 111), την έννοια της ουσίας του Σπινόζα και το ιστορικό έργο του Μοντεσκιέ. Στο τέλος του δευτέρου μέρους (IV) του δοκιμίου εισάγει τις έννοιες της ιστορίας, της καθαρής ιστορίας και ιστορι­κότητας που αντλεί από το Πνεύμα των Νόμων του Μοντεσκιέ (σ. 168, μέρος IV). Εδώ η έννοια του έθνους (Volk) αποκτά μια νέα σημασία για τη νεότερη σκέψη της εποχής των επαναστάσεων και της δημιουργίας εθνικών συνταγ­μάτων τα οποία πηγάζουν από τη νομική-συνταγματική πλέον οντότη­τα, το λαό.[2] Στον Μοντεσκιέ βρίσκει τη διάκριση του συνταγματικού και θεμελιωτι­κού ιστορικού ηθικού στοιχείου, το οποίο διακρίνει από την προσδιορι­σμένη αρνητικότητα των συμβολαιακών σχέσεων, αλλά και την τυπικότητα (fiction, Fiktion) στη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου (σ. 75, 77). Η τελευ­ταία είναι η έκφραση της «αρνητικής σχετικής ηθικότητας», η οποία φέρει τις προσδιο­ρισμένες πραγματικές σχέσεις ως λόγους θεμελίωσης και συγκρότησης του έθνους και του νεωτερικού κράτους. Η κανονιστικότητα της έννοιας του λαού, του έθνους και του νόμου στον Μοντεσκιέ, δεν ταυτίζεται απλώς με την αρνη­τικότητα της συμβολαιακής σκέψης ή τον γερμανικό ιστορισμό. Στον τελευταίο δε καταλογίζει ότι ιδεολογικοποιεί το υπάρχον, τις υπάρχουσες σχέ­σεις κατα­ναγκασμού και δεν έχει διάκριση μεταξύ του είναι και του δέοντος. Η εννοιακή αυτή έκθεση της αρνητικότητας της σκέψης εντοπίζεται διεξοδικά στη σκέψη του νεότερου φυσικού δικαίου με αναφορά στις έννοιες του συμβο­λαίου, της ιδιοκτησίας, της ελευθερίας-καταναγκασμού, της ατομικής ηθικότη­τας, της χωριστικής σχέσης ατομικής ηθικότητας και νομιμότητας, της φυσικής κατάστασης ως κατάστασης πολέμου (Χομπς) άλλα και της ανάπτυξης της πολιτισμένης αστικής κοινωνίας η οποία αγγίζει το υψηλότερο σημείο της ελευθερίας και της ατομικότητας (Καντ, Φίχτε). Η μοντέρνα ατομικότητα προ­σδιορίζεται αρνητικά από την υποχώρηση των δημοσίων αρετών, όπως αυτής της ανδρείας, και την υποκατάστασή της από την υποκειμενική ηθική και τη νομιμότητα (σ. 118). Η υποχώρηση του παραδοσιακού τρόπου απονομής δικαι­οσύνης με την ανάπτυξη του ποινικού κώδικα εκτίθεται για παράδειγμα μέσω της ανάπτυξης της έννοιας της υποκειμενικής ελευθερίας σε σχέση με τον καταναγκασμό (σ. 116). Η ίδια λογική φαίνεται να διέπει τη σχέση υποκειμε­νικής ηθικής ελευθερίας ως της συνένωσης των βουλήσεων όλων, η οποία οδη­γεί στη γενική θέληση (Ρουσσώ) και στη νομιμοποίηση του καταναγκασμού όλων. Δηλαδή, της έννοιας της ελευθερίας ως σχέσης, των ιδιαίτερων θελήσεων και της γενικής θέλησης ως όρο θεμελίωσης του κοινωνικού συμβολαίου (Ρουσ­σώ) η οποία καταλήγει στη θεμελίωση του καταναγκασμού (Polizeistaat) (Φίχτε) (σ. 106-8). Η ατομικότητα και η ιδιαιτερότητα των συμφερόντων, οι θρησκευτικές και κοι­νωνικές επαναστάσεις της εποχής αλλά και η εξέλιξη της Γαλλικής Επανά­στασης και του Διαφωτισμού, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και οδηγούν στον αναστοχασμό των περιεχομενικών όρων, οι οποίοι τίθενται ως οι προσδιορι­σμένοι, ιστορικοί όροι της σκέψης και των φαινομένων της εποπτείας και της “ελεύθερης” χρήσης των εννοιών-σχέσεων, όπως αυτής της ελευθερίας σε σχέση με τον καταναγκασμό. Το κείμενο στο πρώτο μέρος (μέρος Ι, ΙΙ) διακρίνει μεταξύ των διαφορετικών τύπων φορμαλισμού (Καντ, Φίχτε) και εμπειρισμού από τον τρόπο με τον οποίο συνάγουν τις αρχές τους στα συστήματα του μοντέρνου Φυσικού Δικαί­ου. Προσφέρει μια κριτική του μοντέρνου φυσικού δικαίου όπως αναπτύσ­σεται στις παραλλαγές της από τη σχολή του κοινωνικού συμβολαίου (Ρουσσώ, Χομπς, Καντ) και της νεοσύστατης μοντέρνας θετικής επιστήμης του δικαίου ως της αυτόνομης, οριοθετημένης επιστήμης. Το ίδιο και η πολιτική οικονομία, όπως στην περίπτωση της σκέψης του Άνταμ Σμιθ υιοθετεί τις αρχές της νεό­τερης επιστήμης και δημιουργεί νέα εμπειρική γνώση. Υπάρχει άμεση παραπο­μπή στη Βρετανική σχολή αλλά και στην ανάπτυξη της πολιτικής οικονομίας (σ. 60 σημ. 55, σ. 119, 151-3). Ο εμπειρισμός τύπου Χομπς είναι ο καθαρός εμπειρισμός ο οποίος έχει τις ρίζες του στην καρτεσιανή επιστημονική μέθοδο. Το χάος, της φυσικής κατά­στασης περιγράφει τα άτομα σε κατάσταση “πολέμου όλων εναντίων όλων” και αυτή είναι η αρχή του καθαρού εμπειρισμού. Η φύση του ανθρώπου είναι εγωιστική και τα συστήματα αυτά είναι αντικοινωνικά (antisozialistich) συστή­ματα σκέψης (σ. 77). Η κατάσταση σύγκρουσης μεταξύ ατόμων ερμηνεύεται καλύτερα από τους νόμους της φυσικής, παρά από τους μεταφυσικούς ηθικούς νόμους. Αυτή η κατανόηση της φυσικής κατάστασης και της φυσικής ελευθε­ρίας είναι η προϋπόθεση της συγκρότησης του έννομου καταναγκασμού του κοινωνικού συμβολαίου και της συγκέντρωσης της δύναμης στον Λεβιάθαν στην περίπτωση του Χομπς. Η διαφορά μεταξύ καθαρού εμπειρισμού (Χομπς) και επιστημονικού εμπειρι­σμού τύπου πολιτικής οικονομίας είναι ότι η δεύτερη αφαιρεί όχι ως προς την εγωιστική φύση του ανθρώπου και την κατάσταση “πολέμου όλων έναντι όλων” αλλά ως προς το “σύστημα της πραγματικότητας” και το “σύστημα των αναγκών” – έννοιες οι οποίες θα απασχολήσουν τον Χέγκελ συστηματικά. Η αρνητικότητα των σχέσεων εντός του συστήματος των αναγκών σχετίζεται με την αρνητικότητα του καθαρού εμπειρισμού. Η αρνητικότητα των σχέσεων εί­ναι, λέει ο Χέγκελ, μια αρνητική τυπική ενότητα η οποία χαρακτηρίζει τη νεό­τερη σκέψη εν γένει. Είναι τυπική αναλυτική, αρνητικότητα η οποία αναπαρι­στά τη φύση του μοντέρνου υποκειμένου. Στο δεύτερο, επιστημονικό εμπειρι­σμό της πολιτικής οικονομίας αναζητούνται επίσης οι φυσικές-πολιτι­κές σχέ­σεις αλληλεξάρτησης και αυτό που ο Αριστοτέλης ονομάζει ότι ο άνθρωπος εί­ναι από τη φύση του πολιτικό ζώο («Το θετικό προηγείται, εκ φύ­σεως [...] ο λαός προηγείται, εκ φύσεως, του μεμονωμένου», σ. 145). Σε αντίθεση όμως με τον Αριστοτέλη, η νεότερη εμπειρική επιστήμη αναζητά μια τυπική μορφική ενότητα η οποία είναι αρνητική ως προς τη μορφή της. Η εμπειρική επιστήμη είναι αντιφατική όταν προσπαθεί να θεμελιώσει αντικειμε­νικά τις αρχές της, τις οποίες αντλεί από την εμπειρία και τον κοινό νου. Έτσι η απόλυτη θεμελίωση των θεμελιωδών αρχών της, είναι αντιφατική και κατά­λήγει σε αντιφάσεις και αντινομίες, όπως για παράδειγμα τη νομιμοποίηση του υπαρκτού καταναγκασμού. Η εμπειρική επιστήμη έχει εσωτερικεύσει την αντίφαση, αλλά έχει μια εσωτε­ρική αυτονόμηση και οριοθέτηση ως σύστημα. Έτσι θεμελιώνεται η εμπειρική επιστήμη ως αυτόνομη επιστήμη και συσσωρεύει δεδομένα και εμπειρική γνώ­ση. Θεμελιώνει έτσι την αντικειμενικότητά της ως επιστήμη αρνητικά, αλλά αναπτύσ­σεται αυτόνομα και ελεύθερα. Αυτή την επιστήμη την διακρίνει η θετική γνώση η οποία θεμελιώνει τις έννοιές της στον λόγο (σ. 152). Έτσι θέτει ως απόλυτες αρχές της, αυτές που ο φορμαλισμός τις προϋποθέτει ως a priori. Η κριτική των εμπειρικών επιστημών εκκινεί από την έννοια της δυνατότητας και των δυνάμεων (Potenzen) του Σέλλινγκ (μέρος IV, σ. 163-5). Ο a priori φορμαλισμός, ο οποίος συνάγει τις αρχές του αφαιρώντας από την εμπειρία, απολυτοποιεί ένα “κομμάτι” της αφαίρεσης ως αντικειμενική και απόλυτη αρχή. Οι τρόποι αυτοί θεμελίωσης της επιστήμης του φυσικού δικαί­ου χαρακτηρίζονται από την αρνητικότητα και θεμελιώνουν ένα μονόπλευρο, αρνητικό απόλυτο. Αυτό με όρους νεότερης ηθικότητας (Sittlichkeit) εκφράζε­ται ως η διάσπαση της σχετικής και απόλυτης ηθικότητας. H αρνητικότητα της νεότερης ηθικότητας εκφράζεται στην υποκειμενικότητα της νεότερης ηθικής (Moralität). H κριτική του φορμαλισμού, τύπου Καντ και Φίχτε, εντοπίζεται στο ότι η ηθι­κή (moral) και πρακτική φιλοσοφία του Καντ θεμελιώνεται στην κριτική δύνα­μη του Λόγου, ενώ στην περίπτωση του Φίχτε υπογραμμίζεται η διχοτόμηση σε ηθικότητα και νομιμότητα (Moralität und Legalität). H κριτική στην αρνητικό­τητα της a priori θεμελίωσης του Καντ εντοπίζεται στην κριτική του Λόγου ως αρνητικού και υποκειμενικού Λόγου κατά τη χρήση του. Η γενικότητα της αφαίρεσης κατά τη θεμελίωση γίνεται υποκειμενική αρνητικότητα κατά τη χρήση και έτσι μια αρνητική θεμελίωση της ελευθερίας του νεότερου υποκειμέ­νου. Καταλήγει κατά αυτόν τον τρόπο στην υποκειμενική γνώμη (Meinen) και τον υγιή κοινό νου! Όταν δεν καταλήγει στον εμπειρισμό παραμένει φορμαλι­σμός του γενικού και συνάγει τις αρχές του μέσα από την κριτική του Λόγου και της κριτικής δύναμης a priori. Η διάκριση των απόλυτων αρχών από τους εμπειρικούς όρους δεν είναι σαφής. Το περιεχόμενο των κανόνων στους οποί­ους θεμελιώνεται η καθαρή νομοθετική δύναμη του καθαρού πρακτικού λόγου, παράγει ταυτολογίες κατά τον Χέγκελ. Καταλήγει στην ενότητα της μορφής η οποία είναι μια αναλυτική ενότητα συγκρίσιμη με αυτή του καθαρού εμπειρι­σμού. Οι αφαιρέσεις τύπου Καντ αφαιρούν από τις πραγματικές σχέσεις και την ιστορικότητα των σχέσεων ώστε να συναγάγουν a priori κανόνες και την κατηγορική προσταγή. Οι αρχές της κρίσης είναι το έλλογο καθήκον και το δίκαιο, αφού έχουν αφαιρεθεί τα περιεχόμενα. Το περιεχόμενο του πρακτικού λόγου είναι το ηθικό (Moral) καθήκον και η ηθική του νομοθέτη Λόγου. Έτσι η χρήση του Λόγου νομιμοποιεί συγκρουόμενες θέσεις και συμφέρο­ντα (απειρό­τητα) και η πρακτική χρήση του Λόγου είναι υποκειμενική και αρνητική. Ο Χέγκελ κατηγορεί τον φορμαλισμό για αρνητικότητα και ηθικό αμοραλισμό, μια και το δίκαιο είναι το ίδιο, ως προς τη θεμελίωση, με το άδικο, αφού η αρνητικότητα της υποκειμενικής ελευθερίας μπορεί να οδηγήσει τόσο στο φυ­σικό δίκαιο όσο και στο φυσικό άδικο. Έτσι η ελλειμματική αρνητική θεμελί­ωση της αρνητικής ελευθερίας ως αρνητικής ελευθερίας μπορεί να οδηγήσει τόσο στο δίκαιο όσο και στο άδικο. Η διάκριση σε ηθικότητα και νομιμότητα είναι η συνέπεια αυτής της φορμαλιστικής, με εμπειρικά περιεχόμενα, θεμελί­ωσης του φυσικού δικαίου και της ατομικής ηθικής (Moralität). Ακολουθώντας τη λογική του επιχειρήματος του Χέγκελ, το παράδειγμα της παρακαταθήκης δεν αφορά απλώς την απόφαση του δρώντος, διότι δεν είναι καν υποκειμενική η απόφαση όταν απαιτείται η εφαρμογή του ηθικού νόμου και η τήρηση της νομιμότητας. Η ατομικότητα της απόφασής μας αποκαλύπτει τους υποκειμενικούς όρους της απόφασης, η οποία θα μπορούσε να εφαρμόζει και την προσταγή “να ενεργείς ώστε να αυξάνεις τον πλούτο σου” και όχι μόνο τα αντικειμενικά προσδιορισμένα περιεχόμενα της ηθικότητας ή της νομι­μότητας της απόφασης (σ. 94-5). Ακόμα και αν ο όρος ο οποίος προϋποτίθε­ται είναι η τήρηση της υπόσχεσης και όχι ο σεβασμός της ατομικής ιδιοκτη­σίας, τότε η τήρηση της υπόσχεσης έχει ως ιστορικό όρο και την αναγνώριση των σχέσεων ιδιοκτησίας. Υπονοεί λοιπόν τους αστικούς νόμους και τον ποινι­κό κώδικα αλλά και τον καταναγκασμό και αποκλεισμό ή την ηθική επιβρά­βευση που συνεπάγεται η συμμόρφωση με την προστασία της ατομικής ιδιο­κτησίας, διά του ποινικού κώδικα και της κατηγορικής προσταγής. Στην περίπτωση του φορμαλισμού του Φίχτε, η μορφή ταυτίζεται με τα περιε­χόμενα. Η έννοια της νομιμότητας, η οποία εκπροσωπείται από το δικαικό σύστημα και επιβάλλει τον καταναγκασμό, τον οποίο διαχειρίζεται ο κρατικός μηχανισμός, οδηγεί στην κατανόηση του κράτους ως μηχανισμού ο οποίος προ­στατεύει την ιδιοκτησία. Το κράτος υποβιβάζεται σε μηχανισμό επιβολής ποι­νών σύμφωνα με τον ποινικό κώδικα. Εσωτερικεύει δηλαδή, ο μηχανισμός του κράτους τη λογική του καταλογισμού ποινών και προστίμων ανάλογα με το είδος της πράξης. Οι νόμοι κατά αναλογία λειτουργούν όπως οι τιμές στα προ­ιόντα της αγοράς και έτσι η λογική της αγοράς και της αστικής κοινωνίας διέ­πεται από μια αρνητική λογική, η οποία εμποτίζει τον μηχανισμό καταναγκα­σμού του κράτους. Η ταυτολογία εδώ οδηγεί στο ότι ο ποινικός κώδικας λει­τουργεί κατ' αναλογίαν προς τον κατάλογο των τιμών στην αγορά (σ. 116). Αυτού του είδους η υποβάθμιση του ποινικού κώδικα και της απόδοσης της δικαιοσύνης δεν είναι παρά μόνο η αρνητική πλευρά της, η θετικιστική και φορμαλιστική πλευρά του δικαίου. Αναπτύσσοντας τις πραγματικές αντινομίες και ταυτολογίες του φορμαλισμού ως σχέσεις περιεχομένων και μορφών, ο Χέγκελ αναπτύσσει εννοιακά τη θεω­ρησιακή (Speculative) θεμελίωση της νεότερης θετικής επιστήμης του δίκαιου. O χωρισμός της ηθικότητας από τη νομιμότητα στο πεδίο του νόμου οδηγεί στον φορμαλιστικό χωρισμό φυσικού δίκαιου και θετικού νόμου. Ο Χέγκελ στρέφεται προς την ιστορία και την πραγμάτωση της ηθικότητας, στις “πραγ­ματικές” και “ζωντανές μορφές” τις οποίες συνάγει η ιστορική και διαλεκτική κίνηση της σκέψης και η εμπειρική συνείδηση της κίνησης της σκέψης. Δηλαδή, στην ίδια την εμπειρία της συνείδησης, η οποία οδηγεί στη φαινομενολογία της νόησης και του πνεύματος. Η επιστήμη του δικαίου, λοι­πόν, αντί απλώς να αφαιρέσει, για να συναγάγει τις αρχές της ή να ιδεολογι­κοποιήσει ότι απλώς ισχύει, ως απόλυτο, οφείλει επίσης να θέτει υπό εξέταση τα όριά της, σε σχέση με την ίδια την κίνηση της σκέψης, ως αντικείμενο της επιστήμης της φιλοσο­φίας. Εδώ βρίσκονται οι απαρχές της επιστήμης της φιλοσοφικής σκέψης και συνείδησης και της Φαινομενολογίας της νόησης (μέρος IV). Η διαλεκτική του δούλου και του ιδιοκτήτη, της ηθικότητας και της ανηθικό­τητας, του δικαίου και του άδικου αναπτύσσονται εδώ σε μια πρώτη μορφή ως η ανάπτυξη των αντιθέσεων οι οποίες αντιστέκονται στη φιλοσοφική συ­στηματική σκέψη, της οποίας το αίτημα είναι η ελευθερία, η οποία όμως είναι μόνο αρνητική έννοια όπως πραγματώνεται στις αστικές σχέσεις στον νεότερο κόσμο και στη νεότερη φιλοσοφία. Έτσι η φιλανθρωπία δεν εξαφανίζει τη φτώχεια αλλά σε ένα βαθμό την ανα­παράγει (σ. 99). Στο κείμενο αυτό ο Χέγκελ αναπτύσσει κάποιες πρώτες ιδέες για ένα “σύστημα αναγκών” το οποίο θα συναντά τις ανάγκες του νεότερου κόσμου και θα περιορίζει τους αποκλεισμούς και την αρνητικότητα των αστι­κών σχέσεων ιδιοκτησίας. Το σύστημα αυτό αλληλεξάρτησης έχει μια θετικό­τητα που διακρίνεται από το σύστημα του θετικού νόμου, το οποίο αποσαφη­νίζει ελευθερίες, καθήκοντα και δικαιώματα. Στο δεύτερο μέρος αναπτύσσει μια θεωρία των τάξεων την οποία βρίσκει στα κείμενα του Πλάτωνα και Αρι­στοτέλη, αλλά και στη σύγχρονή του πολιτική οικονομία. Στη βιβλιογραφία έχει αναλυθεί η στροφή που παρατηρείται στο δεύτε­ρο κομ­μάτι του δοκιμίου,[3] το οποίο επιστρέφει στον αρχαίο φιλοσοφικό εμπει­ρισμό και τη διαλεκτική του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη και στην έννοια του ήθους στην αρχαία πόλη-κράτος. Στο πλαίσιο της αρχαίας πόλης και του ήθους, ασχολείται με την τέχνη και τον τρόπο με τον οποίο αναπαρίστανται οι θεμε­λιώδεις αντιθέσεις και οι συγκρούσεις. Η επιστήμη της ηθικότητας, αλλά­ζει πεδίο, επιστρέφει στην αρχαία τέχνη της αναπαράστασης στο θέατρο, ως της “τέχνης” του ήθους, στον δήμο και ως η εμπειρία της μόρφωσης της ηθικής συνείδησης. Στον αρχαίο εμπειρισμό και διαλεκτική, προσθέτει την ιστορική ανάλυση των μορφών αναπαράστασης ως εάν «η μαγεία της τέχνης», «ο μύθος» να ελευθε­ρώνει και να συμφιλιώνει τα περιεχόμενα και τις μορφές, μια και εδώ μπο­ρούν όλα τα δίκαια και οι συγκρούσεις να αναπαρασταθούν με τρόπους που εκπαιδεύουν και μορφώνουν. Αναλύει τους τρόπους με τους οποίους «νομοθε­τείται» η ηθικότητα στο πλαίσιο της αρχαίας πόλης-κράτους όπου η πόλη εί­ναι το κράτος. Η Αθήνα θεμελιώνεται υπό την προστασία της θεότητας Αθη­νάς, του συμβόλου της δικαιοσύνης, η οποία παρεμβαίνει στη δράση των θνη­τών. Οι Ευμενίδες (Αισχύλος) από την άλλη, οι χθόνιες δυνάμεις λατρεύονται και αυτές και έχουν τον βωμό τους απέναντι από το χρυσό άγαλμα της Αθη­νάς, η οποία συμβολίζει την πόλη, τον θεϊκό νόμο και την προστασία της δικαι­οσύνης στην πόλη-κράτος της Αθήνας (σ. 134 μέρος III). Ο Χέγκελ αναφέρεται στο αρ­χαίο δράμα και κωμωδία, η οποία διακρίνεται σαφώς από την κωμωδία του Δάντη και το νεότερο θέατρο. Αυτό το οποίο είναι το κεντρικό ζήτημα στην προσέγγιση των διαφορετικών μορφών τέχνης θα τον απασχολήσει πάλι στις διαλέξεις του για την αισθητική στο Βερολίνο (Αισθητική). Το μετα-κριτικό επιχείρημα του Χέγκελ πραγματεύεται τη θεμελίωση της μο­ντέρνας ηθικής και πολιτικής ελευθερίας στον νεότερο κόσμο και είναι κομβικό για την εξέλιξη της πολιτικής φιλοσοφίας και της φιλοσοφικής και κοινωνικής σκέψης μετά τον Χέγκελ. Το κείμενο στα ελληνικά προσφέρεται με μια φιλοσοφική εισαγωγή (σ. 9-62) με αναφορές στην πρόσφατη σχετική βιβλιογραφία. Η εισαγωγή περιγράφει και αναστοχάζεται τις δομές-σχέσεων, την εμμενή κριτική αλλά και άλλων μορφών κριτικές που αναπτύσσει ο Χέγκελ και έχουν απασχολήσει την ειδική βιβλιογραφία (σ. 34-5). Τέλος, στην εισαγωγή περιγράφεται το κείμενο χωρι­σμένο σε ένα προοίμιο και τέσσερα μέρη και παρουσιάζονται κάποιες από τις ερμηνείες στην πιο πρόσφατη συζήτηση για το κείμενο αυτό. Η παρούσα έκδοση περιέχει επίσης βιβλιογραφία, ένα υπόμνημα-υποσημειώ­σεις και ένα γλωσσάρι με την απόδοση σύνθετων φιλοσοφικών όρων από τη γερμανική στην ελληνική γλώσσα. Έννοιες όπως ατομική ηθική, υποκειμενική ηθική, αντικειμενικά προσδιορισμένη ηθική, ηθικότητα, ήθος (ethos), αποδίδο­νται συχνά με το ηθική, ηθικότητα και στο υπό­μνημα (υπ. 1) γίνεται η διάκρι­ση υποκειμενικής και αντικειμενικής ηθικής (Μοralität, Sittlichkeit). Παράδειγ­μα άλλης δύσκολης έννοιας στη μετάφραση είναι το Aufhebung το οποίο έχει αποδοθεί ως αναίρεση. Στα αγγλικά έχει αποδοθεί ως cancellation και over­comming δηλαδή, ως ακύρωση, αλλά και ως υπέρβαση. __________ [1] Ο γερμανικός τίτλος: Über die wissenschafliche Behandlugsarten des Naturrechts, die Stelle in der praktischen Philosophie und sein Verhältnis zu den positiven Rechtswissenschaften. Εδώ χρησιμοποιώ την έκδοση: G. W. F. Hegel, Jenear Schriften 1801-1807 (Werke 2) (Frankfurt: Suhrkamp, 1986), στο εξής: NR. Αγγλική μετάφραση από τον T. M. Knox, Natural law: The Scientific Ways of treating Natural Law, its Place in Moral Philosophy, and its Relation to the Positive Sciences of Law (Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, 1975). Η παρούσα μετάφραση κάνει χρήση (σ. 56) και της γαλλικής μετάφρα­σης του 1990. [2] Λ. Αλτουσέρ, Για το Κοινωνικό Συμβόλαιο (μτφ. Τ. Μπετζέλος. Αθήνα: Νήσος, 2015). Η έννοια του Λαού συγκροτεί το “πρωταρχικό συμβόλαιο” και θεμελιώνει κάθε συνταγματικό δικαίωμα (σ. 34-40). [3] Βλ. Α. Ιoannidou, A. Smith and G. F. W. Hegel (Ph.D., University of Warwick 1995), κεφ. 6. Δημοσιεύθηκε: 18.3.2023. Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία: Ιωαννίδου, Αναστασία: (Βιβλιοκρισία του:) Γκ. Β. Φ. Χέγκελ: Περί των επιστημονικών τρόπων πραγμάτευσης του φυσικού δικαίου, περί της θέσης του στην πρακτική φιλοσοφία, και περί της σχέσης του προς τις θετικές επιστήμες του δικαίου (μτφ. Όλγα Σταθάτου, εισαγ.–επιμ. Δ. Καρύδας Γ. Σαγκριώτης. Αθήνα: Νήσος, 2018). Κριτικά 2023-02, https://doi.org/10.26262/critica.v13i0.9354.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 13 (2023)