Πολεοδομικά στοιχεία της Θεσσαλονίκης: Οι αστικές οικίες από τον 4ο έως τον 12ο αιώνα
Creators: name: Πηλαβάκης, Μάρκος Μάριου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2018

description: Αντικείμενο της παρούσας εργασίας αποτελεί η μελέτη της πολεοδομικής οργάνωσης και εξέλιξης της Θεσσαλονίκης από τον 4ο αι. έως και τα τέλη του 12ο αι. μ.Χ., με έμφαση στην εξέταση της μορφής των πρωτοβυζαντινών και μεσοβυζαντινών αστικών οικιών, και κυρίως της ένταξης τους στον πολεοδομικό ιστό. Το κύριο μέρος της εργασίας απαρτίζεται από τρία κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζεται διαχρονικά το πολεοδομικό σύστημα της αρχαίας Θεσσαλονίκης από την ίδρυση της πόλης, μέσα από τα δεδομένα της παλαιότερης και σύγχρονης έρευνας και τα διαθέσιμα αρχαιολογικά στοιχεία. Διαπιστώνεται η διατήρηση των βασικών δομικών χαρακτηριστικών του, καθώς και μεγάλος αριθμός οδικών αξόνων κατά τη διάρκεια της πρωτοβυζαντινής και μεσοβυζαντινής περιόδου. Στο δεύτερο κεφάλαιο επισημαίνονται οι μεταβολές στην πολεοδομική οργάνωση της πρωτοβυζαντινής Θεσσαλονίκης (4ος - μέσα 7ου αι. μ.Χ.), όπως τις ανιχνεύσαμε μέσα από την εξέταση των βασικών μνημείων της δημόσιας κοσμικής και θρησκευτικής αρχιτεκτονικής, των δημοσίων έργων υποδομής και κυρίως των ιδιωτικών αστικών οικιών. Στο νοτιοανατολικό τμήμα της πόλης προστίθενται νέες εκτάσεις που ενσωματώνονται στον ορθοκανονικό πολεοδομικό κάνναβο, ενώ τα μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής και η οικοδόμηση σημαντικών κοσμικών και κυρίως θρησκευτικών κτιρίων εισάγουν νέα δεδομένα στην οργάνωση του αστικού χώρου. Οι σωζόμενες πρωτοβυζαντινές αστικές οικίες, της μεσαίας και ανώτερης κυρίως κοινωνικής τάξης, εντοπίζονται σε όλη την έκταση της πόλης και κυρίως βορείως του Decumanus Maximus. Για την οικοδόμηση οικιών και επαύλεων προτιμώνται ιδιαίτερα οι περιοχές βόρεια του decumanus της οδού Κασσάνδρου, ωστόσο οικίες εντοπίζονται και σε κεντρικές περιοχές της πόλης. Οι οικίες κατά πλειοψηφία εντάσσονται σε οικοδομικές νησίδες του ορθοκανονικού καννάβου. Στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο αναλύονται οι ραγδαίες μεταβολές στην πολεοδομική οργάνωση της μεσοβυζαντινής Θεσσαλονίκης (μέσα 7ου – τέλη 12ου αι. μ.Χ.), απόρροια των νέων κοινωνικοπολιτικών και θρησκευτικών συνθηκών. Η εισαγωγή των νεκρών και των εργαστηριακών εγκαταστάσεων intra muros, όπως επίσης και των πολυάριθμων μοναστικών και θρησκευτικών ιδρυμάτων στον πολεοδομικό ιστό μεταβάλλουν το χαρακτήρα της μεσοβυζαντινής πόλης. Οι εκτεταμένοι εμπορικοί και παραγωγικοί πυρήνες που εντοπίζονται στο εσωτερικό της πόλης και οι επισκευές σε κτίρια και στις υποδομές της πόλης είναι δηλωτικοί μιας περιόδου δυναμικής ανάπτυξης και ευημερίας. Τα σωζόμενα αρχαιολογικά κατάλοιπα των οικιών με μεσοβυζαντινή φάση είναι σαφώς περιορισμένα συγκριτικά με την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Τα ελλειπή αρχαιολογικά δεδομένα συμπληρώνουν σημαντικές πληροφορίες που λαμβάνουμε από τις πηγές. Οι μεσοβυζαντινές οικίες κατανέμονται κυρίως στην περιοχή βόρεια της Λεωφόρου, με μεγαλύτερη συγκέντρωση στο τμήμα βόρεια του decumanus της οδού Αγίου Δημητρίου. Επιπλέον, πυρήνες κατοίκησης εντοπίζουμε στο εσωτερικό των γνωστών από τις πηγές γειτονιών της μεσοβυζαντινής Θεσσαλονίκης. Η παρούσα εργασία περιλαμβάνει επίσης τρία παραρτήματα. Στο πρώτο παράρτημα εντάσσεται ο Κατάλογος Οικιών, όπου παρουσιάζονται τα σωζόμενα αρχαιολογικά στοιχεία και τα δεδομένα της έρευνας για τις υπό εξέταση αστικές οικίες, στο δεύτερο παράρτημα περιλαμβάνονται γραφικές παραστάσεις που σχετίζονται με την εξέταση των οικιών και στο τρίτο παράρτημα ενσωματώνονται 3 τοπογραφικοί χάρτες, οι οποίοι σχεδιάστηκαν με τη χρήση του Συστήματος Γεωγραφικών Αναφορών (GIS) και αποτυπώνουν την ακριβή γεωγραφική θέση των εξεταζόμενων οικιών και την κατανομή τους στον πολεοδομικό ιστό της Θεσσαλονίκης κατά τις εξεταζόμενες περιόδους
description: The purpose of the present dissertation is the study of the urban planning of Thessaloniki from the 4th - end of the 12th c. AD. We emphasize on the examination of the architecture and the integration of the early and middle byzantine urban houses in the urban fabric. The main part of the dissertation contains three chapters. In the first chapter we examine the ancient urban plan of Thessaloniki since the founding of the city, using the available research and archaeological data. We conclude that the basic structure of the urban plan, as well as an important number of its roads, is preserved during the early and middle byzantine periods. In the second chapter we point out the changes in the urban planning of the early byzantine Thessaloniki (4th – mid 7th c. AD), by examining the most important public secular and religious buildings, and mainly the private urban houses of the city. In the southeastern part of the city new areas are incorporated in the so called hippodamian grid plan of Thessaloniki. Furthermore, the large-scale infrastructure projects and the construction of important secular and religious buildings lead to crucial changes in the structure of the urban fabric. The conserved early byzantine urban houses, belonging to the high and middle castes, are distributed in the entire city and mainly in the parts north of the Decumanus Maximus. The areas north of the decumanus of Kassandrou Street are particularly preferred for the construction of houses and villas. However urban houses are also located in the central parts of the city. The third chapter discusses the rapid changes in the urban planning of the middle byzantine Thessaloniki (mid 7th – late 12th c. AD), as a result of the current period’s socio-political and religious conditions. The cemeteries and the production sites are inserted intra muros, and the large number of monastic and ecclesiastical foundations in the city defines the character of the medieval city. The extensive commercial and production cores found inside the city and the repairs documented in the buildings and the infrastructures of the city declare the dynamic development and prosperity in the city. The archaeological remains of the middle byzantine urban houses are limited compared to the early byzantine period and are supplemented by the useful information given by the current period’s literary sources. The houses are distributed mostly in the areas north of the Leophoros and present a higher concentration in the areas north of the decumanus of Agiou Dimitriou Street. Moreover, habitation cores were located in the Geitonies (neighborhoods) of middle byzantine Thessaloniki, described in the literary sources. The given dissertation includes three appendices. Appendix One contains a catalogue of the examined urban houses, with the available archaeological and research data, Appendix Two contains three graphs, and Appendix Three includes three topographical maps, which were designed via the Geographic Information System (GIS), and imprint the exact geographical location of the urban houses and their distribution in the urban fabric of the early and middle byzantine Thessaloniki