Ο πνευματικός και καλλιτεχνικός αντίκτυπος της λογιοσύνης στο Άγιον Όρος (10ος-18ος)
Creators: name: Παπαδοπούλου, Άννα Βασιλείου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Αθωνική λογιοσύνη
Λόγιοι
Δωροδοσία
Athonite erudition
Scholars
Gift-giving

description: Η παρούσα διπλωματική εργασία επιχειρεί να παρουσιάσει το φαινόμενο της αθωνικής λογιοσύνης από τον 10ο αιώνα, όταν ξεκίνησε ο οργανωμένος κοινοβιατισμός με τον όσιο Αθανάσιο τον Αθωνίτη, καθώς και τον πνευματικό και καλλιτεχνικό αντίκτυπο της στην ζωή της χερσονήσου του Άθωνα μέχρι και τον 18ο αιώνα. Πρόκειται για ένα φαινόμενο άμεσα εξαρτημένο από τον βαθμό εγγραματοσύνης των μοναχών αλλά και την εμφάνισης στο Άγιον Όρος μεγάλων πνευματικών κινημάτων όπως ο Ησυχασμός. Αν και υπήρχαν μορφωμένοι ασκητές και πριν τον 10ο αιώνα, η παρουσία στον Άθωνα του όσιου Αθανασίου του Αθωνίτη έθεσε τις βάσεις της αγιορείτικης λογιοσύνης εξαιτίας του πνευματικού του υπόβαθρου. Αρχίζει λοιπόν μια έντονη συγγραφική δραστηριότητα και μία αξιόλογη παραγωγή χειρογράφων στα αντιγραφικά εργαστήρια των αθωνικών μονών που απογειώνουν την αθωνική γραμματεία και αναδεικνύουν τους σημαντικότερους λόγιους ανά τους αιώνες. Το μορφωτικό επίπεδο των μοναχών ενισχύεται, παρουσιάζονται εκκλησιαστικοί και κοσμικοί θησαυροί στις βιβλιοθήκες των μονών και αναπτύσσεται ο μοναστικός εγκυκλοπαιδισμός. Τον 18ο αιώνα εμφανίζεται το φιλοκαλικό κίνημα του Κολλυβαδισμού που οδηγεί σε αξιόλογη πνευματική παραγωγή αλλά ιδρύεται και η Αθωνιάδα Σχολή που αποτέλεσε το πνευματικό κέντρο που ανέδειξε εξέχουσες προσωπικότητες οι οποίες εμψύχωσαν το υπόδουλο Γένος. Η αθωνική λογιοσύνη όμως είχε και καλλιτεχνικό αντίκτυπο καθώς πολλά λόγια πρόσωπα, εκκλησιαστικά και κοσμικά εμπλέκονται στην δωροδοσία και στην φιλοτέχνηση έργων τέχνης από τον 10ο αιώνα αντανακλώντας έτσι τις θρησκευτικές αντιλήψεις και αποκαλύπτοντας την κοινωνική και οικονομική τάξη τους. Κατά την Βυζαντινή περίοδο οι χορηγοί είναι αυτοκράτορες και πρόσωπα της αριστοκρατίας, ενώ κατά την Μεταβυζαντινή είναι Ηγεμόνες των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών αλλά και εκκλησιαστικά πρόσωπα όπως πατριάρχες, μητροπολίτες και ηγούμενοι. Οποιαδήποτε κι αν ήταν τα κίνητρά τους, οποιοσδήποτε ο χώρος προέλευσης τους, είτε χορηγοί είτε παραγγελιοδότες, στήριξαν οικονομικά και εμπλούτισαν όλα τα μοναστικά καθιδρύματα του Άθωνα. Συμπερασματικά, η συμβολή των λόγιων σε πνευματικό και καλλιτεχνικό επίπεδο στο Άγιον Όρος αποδείχθηκε αξιόλογη και συνέβαλε αναμφίβολα στην πορείας της ελληνικής λογιοσύνης και γραμματείας.
description: This thesis attempts to present the phenomenon of athonite erudition since the 10th century, when the organized commutitarianism begins with Saint Athanasios the Athonite and its spiritual and artistic impact on life on the Athos peninsula until the 18th century. It is about a phenomenon directly dependent on the level of literacy of the monks but also on the appearance of major spiritual movements on Athos like Hesychasm. Even if there were literate monks before the 10th century, the presence of Saint Athanasios the Athonite on the Holy Mountain established the athonite erudition, due to his spiritual background. So, it begins an intense writing activity and a considerable production of manuscripts in the scriptoria of the athonite monasteries which improved the athonite literacy and revealed the most important Scholars of Mount Athos throughout the centuries. The educational background of the monks is enforced, a lot of ecclesiastical and cosmic treasures are appeared in the Athonite libraries and the monastic encyclopedism is developed. In the 18th century the philocalic movement of the Kollyvades emerged and it leads to considerable spiritual production as well as the foundation of the Athonias School which becomes the seedbed through which prominent personalities who encouraged the enslaved Greeks were pointed out. However, the athonite erudition had an artistic impact as well, because many figures, both ecclesiastical and cosmic, are engaged in the gift-giving and the craftsmanship of artworks since the 10th century, thus reflecting the religious aspects and revealing their social and financial status. During the Byzantine period the patrons were emperors and aristocratic persons, while during the post-Byzantine period were the rulers of the Danubian Principalities and patriarchs, metropolitans and abbots. Whatever their motivations may have been, whichever their environment was either patrons or manufactures, supported financially and enriched all the monastic foundations of Mount Athos. Conclusively, the contribution of scholars in spiritual and artistic level on the Holy Mountain, were proved to be considerable and undoubtedly contributed to the whole route of the Greek erudition.