Η γλωσσική αυτοσυνειδησία του Γρηγορίου Ναζιανζηνού
Creators: name: Αρχοντίδης, Στυλιανός Παναγιώτη
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2013
Subjects: Γρηγόριος Ναζιανζηνός
γλώσσα
αυτοσυνειδησία
διάταγμα Ιουλιανού
παιδεία
γλωσσικές απόψεις/κρίσεις
Gregory of Nazianzus
language
self-consciousness
Julian’s decree
education
linguistic aspects/ judgements

description: Η παρούσα μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία έχει τον τίτλο: «Η γλωσσική αυτοσυνειδησία του Γρηγορίου Ναζιανζηνού». Βασικός της στόχος είναι να αναδείξει τη σχέση που αναπτύσσει και τις ουσιώδεις απόψεις που εκφράζει ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός σχετικά με το μείζον ζήτημα της γλώσσας, η οποία κατέχει εξέχουσα θέση στο βίο του. Για την καλύτερη προσέγγιση του θέματος κρίθηκε σκόπιμο η δομή της εργασίας να απαρτίζεται από τέσσερα κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο αναλύονται οι «παράγοντες διαμόρφωσης της γλωσσικής αυτοσυνειδησίας του Ναζιανζηνού», οι οποίοι διακρίνονται σε έμμεσους και άμεσους. Στους έμμεσους παράγοντες ανήκει η γλωσσική περιρρέουσα ατμόσφαιρα του 4ου αιώνα μ.Χ., σύμφωνα με την οποία κυρίαρχα γλωσσικά πρότυπα είναι ο αττικισμός και η Δεύτερη Σοφιστική με ιδιαίτερη άνθηση της ρητορικής. Επίσης στους έμμεσους παράγοντες συγκαταλέγεται και η γλωσσική στάση της Εκκλησίας κατά τους τέσσερις πρωτοχριστιανικούς αιώνες. Στους πιο ειδικούς και άμεσους παράγοντες περιλαμβάνεται η παιδεία του Ναζιανζηνού, για την ποιότητα της οποίας αντλούμε πληροφορίες και από τον ίδιο και από ιστορικούς της εποχής τους, οι οποίοι τονίζουν τη μεγάλη του ευρυμάθεια και τη ρητορική του δεινότητα. Φυσικά ο Μέγας Βασίλειος, ο φίλος της ζωής του τον επηρεάζει σημαντικά στη γλωσσική του στάση, γιατί τον θεωρεί ως το κατεξοχήν γλωσσικό του πρότυπο. Αλλά και το διάταγμα του Ιουλιανού, με το οποίο ο συγκεκριμένος αυτοκράτορας, ταυτίζοντας την αρχαία ελληνική γραμματεία με την εθνική θρησκεία, απαγορεύει τη διδασκαλία του ελληνικού λόγου από τους χριστιανούς δασκάλους, προκαλεί την έντονη αντίδραση του Ναζιανζηνού, ο οποίος διαχωρίζει πλήρως από την εθνική θρησκεία την ελληνική γλώσσα, την οποία θεωρεί παγκόσμια κληρονομιά, όπως την τέχνη. Στο δεύτερο κεφάλαιο, το οποίο φέρει τον τίτλο «γλωσσικές όψεις» γίνεται λόγος για τη συγγραφική δραστηριότητα του Ναζιανζηνού, τη σύνθεση δηλαδή επιστολικού, ρητορικού και ποιητικού λόγου και τους στόχους που επιδιώκει να πετύχει μέσα από την επαφή του με το καθένα γραμματειακό είδος. Αξιοσημείωτες είναι και οι γλωσσικές επιλογές που υιοθετεί στις επιστολές, στους ρητορικούς του λόγους και στην ποίησή του, οι οποίες διακρίνονται για την ποικιλομορφία τους. Στο τρίτο κεφάλαιο προσεγγίζονται οι «γλωσσικές απόψεις και κρίσεις του Ναζιανζηνού». Ανάμεσα σ’ αυτές ανήκουν οι αυτοβιογραφικές απόψεις του αφενός για τη γλωσσική του ταυτότητα, για την οποία δηλώνει ευθαρσώς την προτίμησή του στον αττικισμό, αφετέρου για την άρρηκτη του σχέση με το λόγο, για τον οποίο αναφέρει ότι είναι το σπουδαιότερο πράγμα στη ζωή του. Επίσης στις γλωσσικές του κρίσεις γνωστοποιεί τη στάση του έναντι της θύραθεν γραμματείας, της ρητορικής και φιλοσοφίας, τις οποίες θαυμάζει, όταν υπηρετούν την αρετή και την αλήθεια και τονίζει την υιοθέτηση εκλεκτικής στάσης απέναντί τους με την επιλογή των χρήσιμων και ωφέλιμων στοιχείων τους, ενώ για τη χριστιανική γραμματεία διατυπώνει μόνο εγκωμιαστικά λόγια αποκαλώντας την ως θεϊκή παίδευση. Από την κριτική του δεν εξαιρείται και ο αιρετικός λόγος, τον οποίο θεωρεί συνώνυμο της φλυαρίας και της πλάνης. Στο τέταρτο και τελευταίο κεφάλαιο, στη «δεοντολογία του λόγου» διερευνάται η συνήθης τακτική του Ναζιανζηνού να χρησιμοποιεί την έννοια του λόγου σε συνδυασμό με μία άλλη έννοια και συγκεκριμένα το «λόγο» έναντι του «Θεού Λόγου», των «έργων», της «πίστης», της «σιωπής», της «αμετροέπειας», για να ορίσει τα όριά του και να υπογραμμίσει τις προϋποθέσεις για τη δέουσα και κατάλληλη χρήση του. Εν κατακλείδι μέσα στην πλειάδα των αναφορών του Ναζιανζηνού για το λόγο αρκεί η επιλογή δύο αντιπροσωπευτικών φράσεων, για να τονιστεί η αγαστή σχέση του με το λόγο: «ο λόγος είναι η ζωή μου», «αφιερώστε το λόγο στο Θεό Λόγο».
description: The present postgraduate research bears the title: ''The Gregory of Nazianzus’ linguistic self-consciousness''. Its basic goal is to present the relationship that Gregory of Nazianzus develops and the fundamental aspects that he expresses in relation to the most important issue of language, which is a distinctive value in his life. For a better approach to the topic, it was considered worthwhile to divide the construction of the research into four chapters. The first chapter deals with “the factors that influenced his linguistic self-consciousness” and they are distinguished into indirect and direct. The surrounding linguistic environment of the 4th century A.D. is one of the indirect factors, which is characterized by the linguistic patterns are Atticism and the Second Sophistry with a predominant blooming of the rhetoric. The linguistic attitude of the Church during the first four Christian centuries is placed among the indirect factors as well. The education of Nazianzus, about the quality of which we draw information out of Nazianzus himself and of historians of that age, is included in the more specific and direct factors. Historians emphasize Nazianzus’ great scholarship and him as a masterly orator. Undoubtedly, Saint Basil of Caesarea, his life-time friend, influences him a lot in his linguistic attitude, because Nazianzus considers Saint Basil as his main linguistic pattern. At that time, emperor Julian identifies the ancient Greek literature with the pagan religion and with his decree he forbids the Christian educators to teach the Greek literature. This fact causes the intense reaction of Nazianzus, who fully dissociates the Greek language - which he considers as a world - wide heritage, like art - from the pagan religion. The second chapter, entitled “aspects of the language”, refers to the authorship activity of Nazianzus, which is the combination of epistolary, rhetoric and poetic language, and to the goals he tries to achieve through the use of each linguistic item. The linguistic choices that he uses in his letters, rhetoric speeches and poetry as well, are of remarkable attention, as they are distinguished for their diversity of form. In the third chapter “the linguistic aspects and judgements” are approached. Among them, there are his autobiographical beliefs about his linguistic identity on the one hand, for which he boldly declares his preference for Atticism, and on the other hand about the unbreakable relation to the language, which he refers to as the most important issue in his life. In his linguistic judgements he illustrates his attitude towards the Greek ancient literature, the rhetoric and the philosophy, which he admires when they serve the virtue and the truth and he emphasizes the adoption of selective attitude towards them with the choice of their useful and beneficial elements, while he formulates only praising words about the Christian literature, naming it as a divine education. In his judgements the heretical language - which he considers as a synonym of garrulity of illusion - is not excluded. In the fourth and last chapter “the ethics of language” he uses the sense of language in combination with another meaning and specifically the language for “God’s Word”, “the deeds” , “the faith”, “the silence”, “the impertinence”, in order to set his limits and underline the prerequisites for its right and proper use. To sum up, despite his numerous references to the language, the choice of two of his representative phrases to emphasize his admirable relation to it, is enough: “Language is my life”, “dedicate language to God’s Word”.