Θρησκειολογικές αναφορές στις «Βάκχες» του Ευριπίδη
Creators: name: Σκέμπη, Δήμητρα Δημητρίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2012
Subjects: Διόνυσος
Βάκχες
Μαινάδες
Dionysos
Bacchae
Maenads

description: Η θρησκεία της Αθήνας του 5ου αι. π.Χ. φαίνεται να επηρεάζεται άμεσα από τα γεγονότα που στιγμάτισαν πολιτικά τον αιώνα. Ο θρίαμβος της δημοκρατίας, οι Περσικοί πόλεμοι και ο Πελοποννησιακός πόλεμος θεωρούνται τα πλέον σημαντικά. Ωστόσο το αξιοσημείωτο για την θρησκεία του αιώνα είναι η εισαγωγή στην πόλη νέων λατρειών. Ο Ευριπίδης με το έργο του παρουσιάζει με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο όλες αυτές τις πολιτικές, πνευματικές και θρησκευτικές ζυμώσεις της εποχής του. Με τις Βάκχες, ένα από τα πλέον ώριμα δείγματα γραφής του, μας εισάγει στην οργιαστική λατρεία του Διονύσου. Η πρώτη επαφή με τον θεό έρχεται μέσα από την μυθολογία της γέννησής του, η οποία αριθμεί πολλές εκδοχές και ακόμη περισσότερες προεκτάσεις κυρίως λατρευτικές και τελετουργικές. Ο Ευριπίδης υιοθετεί την γνωστή από τον Απολλόδωρο εκδοχή του μύθου της γέννησης του θεού. Η προβληματική της καταγωγής του Διονύσου έχει απασχολήσει πολλούς μελετητές, χωρίς ακόμη να έχει βρεθεί μία απάντηση που να είναι κοινά αποδεκτή. Ωστόσο πρέπει να σημειωθεί ότι η ανακάλυψη των πλακιδίων στην Πύλο, που φέρουν το όνομα του Διονύσου και ανάγονται στην Γραμμική Β’ και τον 13ο αι. π.Χ., έδωσαν νέες κατευθύνσεις στο θέμα που τείνουν προς την ελληνική καταγωγή του Διονύσου. Ο Ευριπίδης αν και σχετίζει άμεσα την λατρεία του θεού με την Aνατολή, δεν υπονοεί την βαρβαρική καταγωγή του θεού, αφού στα μέρη που αναφέρει, ο Διόνυσος ταξίδεψε για να διδάξει τις τελετές του. Ο θεός παρουσιάζεται ως ο τιμωρός όσων αμφισβητούν την θεϊκή φύση του, ο οποίος επιστρέφει στην Θήβα, την γενέτειρά του, με σκοπό να εδραιώσει την λατρεία του. Ως ιερά φυτά με σημαίνουσα θέση στη διονυσιακή λατρεία ανάφερονται το αμπέλι, ο κισσός, το άγριο αμπέλι, καθώς και τα κλαδιά από έλατο ή δρυ. Μάλιστα, το προϊόν του αμπελιού, το κρασί, σύμφωνα με μία παλιά αντίληψη θεωρείται η ουσία του θεού. Η διονυσιακή λατρεία έτσι όπως ξετυλίγεται μέσα από το έργο του Ευριπίδη, χαρακτηρίζεται ως οργιαστική, παράφορη και εκστατική. Οι «Βάκχες» βρίθουν από παραδείγματα διονυσιακής έκστασης και μανίας, που μάλιστα στην τιμωρό της διάσταση οδηγεί στην παραφροσύνη. Τα τύμπανα και ο αυλός αποτελούν μουσικά όργανα που χρησιμοποιήθηκαν στην διονυσιακή λατρεία και μπορούσαν να οδηγήσουν στην μανία, αλλά και στην επαναφορά από αυτήν. Ο Ευριπίδης αναφέρεται διεξοδικά στο ιερατείο του Διονύσου, τις βάκχες και τις μαινάδες, σημειώνοντας ωστόσο τις διαφορές τους. Ο θύρσος, η νεβρίδα, τα στεφάνια από κισσό, η μίτρα προβάλλονται ως στοιχεία της βακχικής ενδυμασίας, ενώ οι μαινάδες κατά την διάρκεια της έκστασης παρουσιάζουν υπερφυσικές ικανότητες. Παρά τον εκστατικό τους χαρακτήρα, το τυπικό τελετουργικό των βακχικών τελετών ήταν συγκεκριμένο και περιελάμβανε συγκεκριμένες θρησκευτικές εκδηλώσεις. Για παράδειγμα, το λύσιμο των μαλλιών των μαινάδων σηματοδοτούσε την έναρξη της βακχείας. Ο Ευριπίδης αναφέρεται στον σπαραγμό και την ωμοφαγία ως τελετουργική πρακτική, χωρίς ωστόσο να έχει αποδειχθεί αν πρόκειται μόνο για μία έκφραση του μύθου. Κάνει επίσης λόγο για σύνδεση της διονυσιακής λατρείας, με λατρείες άλλων θεοτήτων. Χαρακτηριστική είναι η σχέση με την λατρεία της Κυβέλης, από την οποία οι διονυσιακές τελετουργίες φαίνεται να έχουν δανειστεί στοιχεία, με την λατρεία της Δήμητρας, του Απόλλωνα και του Ορφέα.
description: The Athenian religion of the 5th century b.C. seems to be greatly affected by all the political affairs that took place throughout the century. The triumph of democracy, the Persian wars and the Peloponnesian war seem to be the most significant ones. However, the most remarkable thing about the religion of the century is the initiation of new gods. The work of Euripides reflects all the political, intellectual and religious developments of his time. Bacchae, one of the most elaborate specimen of his writing, initiates us into the ecstatic worship of Dionysos. The mythology of his birth, which has multiple ritual extensions, is the first encounter with the god. Euripides adopts the version of the myth known from Appolodorus. Even though a great deal of research has been done in this field regarding the origins of Dionysos, researchers have not yet managed to reach an acceptable assumption. However, the discovery of inscriptions on tablets from Pylos, where the name Dionysos appeared in Linear b and takes us back to the 13th century, provide valuable evidence which could lead to Dionysos Greek origin. Euripides connects Dionysos worship with the East, but he does not support the hyphothetical barbarian origin of the god. Moreover, the places which Euripides mentions are the places in which Dionysos introduces his cult. The God returns to Thebes, his hometown, in order to punish his enemies and establish his ritual. In Bacchae text, the vine, the ivy and the branches of oak or fir are mentioned as significant plants of the dionysiac rites. Moreover, according to an old perception, wine is the essence of the god. In Euripides play, the worship of Dionysos is characterized as orgiastic, intense and ecstatic. The Bacchae are full of examples of dionysiac ecstasy and mania, which as a punishment can lead to madness. The flute and the drum are music organs which are used in dionysiac rites and can not only lead to mania, but also take people out of it. Euripides refers to bacchae and maenads as his priesthood. However, he points out their differences. The thyrsus, the deerskin, the ivy wreath, the mitre and they are presented as elements of the bacchic costume. Maenads are presented with supernatural powers all through ecstasy. Despite their ecstatic traits, the typical ritual of bacchic ceremonies was specific and involved certain religious manifestations. For example, the unraveling of maenads hair signified the beginning of the rite. Euripides refers to sparagmos and omofagia as a ritual practice. However, there is not enough evidence to prove if these practices were facts or just an aspect of the myth. The poet adopts a connection of dionysiac worship with the cults of other gods. A typical example is the connection with Kybele’s cult, from which the dionysiac rites seem to have borrowed elements. There is also a connection with the worship of Demeter, Apollo and Orpheus.