Συγκριτική μελέτη μεθόδων χαρακτηρισμού τοιχογραφιών: Το καθολικό της Ιεράς Μονής Αγίου Δημητρίου Στομίου
Creators: name: Μαλλετζίδου, Λαμπρινή Φωτίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2016
Subjects: Φασματοσκοπία μ-FTIR και μ-Raman
Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Σάρωσης (SEM-EDS)
Θερμοβαρυμετρική Ανάλυση (TG-DTA)
μ-FTIR and μ-Raman Spectroscopy
Scanning Electron Microscopy (SEM-EDS)
Thermogravimetric Analysis (TG-DTA)

description: Η Ιερά Μονή Αγίου Δημητρίου βρίσκεται στο Στόμιο (Τσάγεζι) της Λάρισας και παρουσιάζει ιδιαίτερη ιστορικότητα. Αν και το καθολικό της μονής χρονολογείται περί τον 14ο αιώνα, η ανασκαφή που πραγματοποιήθηκε στα θεμέλια του ναού αποκάλυψε τα παλαιότερα θεμέλια ενός ναού που τοποθετείται περί τον 11ο με 12ο αιώνα. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων έχουν λάβει χώρα δύο καταστροφές από πυρκαγιά, η πρώτη το 1868 και η δεύτερη το 1943, με αποτέλεσμα την καταστροφή της μονής, την διάσωση του καθολικού σε ερειπειώδη κατάσταση και κατά συνέπεια, την καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους των τοιχογραφιών, οι οποίες χρονολογούνται περί τα μέσα του 18ου αιώνα. Ο σκοπός της παρούσας μελέτης είναι να εξακριβωθεί αν οι διασωθείσες τοιχογραφίες ανήκουν σε μία ζωγραφική φάση, αυτή των μέσων του 18ου αιώνα, ή αν υπάρχουν επιζωγραφίσεις ή μεταγενέστερες ζωγραφικές φάσεις. Οι τοιχογραφίες που σώζονται βρίσκονται στα δύο τυπικάρια του καθολικού, την Πρόθεση και το Διακονικό, από τα οποία και συλλέχτηκαν δείγματα κατά τη διάρκεια των τελευταίων εργασιών συντήρησης. Στην παρούσα διπλωματική εργασία, τα δείγματα εξετάστηκαν με τη βοήθεια της φασματοσκοπίας και μικροφασματοσκοπίας Υπερύθρου με Μετασχηματισμό Fourier (FTIR και μ-FTIR), της μικροφασματοσκοπία Raman (μ-Raman) και της ηλεκτρονικής μικροσκοπίας σάρωσης (SEM-EDS). Επιπλέον, τα υποστρώματα των δειγμάτων μελετήθηκαν με τη βοήθεια της Θερμοβαρυμετρικής Ανάλυσης (TG-DTA). Η εφαρμογή των παραπάνω μεθόδων είχε ως αποτέλεσμα τον πλήρη χαρακτηρισμό των δειγμάτων όσον αφορά τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των τοιχογραφιών, όπως οι χρωστικές και τα συστατικά του υποστρώματος. Επίσης έγινε δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την τεχνοτροπία κατασκευής που εφαρμόστηκε για την ολοκλήρωση του ζωγραφικού διακόσμου. Τα αποτελέσματα που προέκυψαν από τη χρήση όλων των παραπάνω μεθόδων οδηγούν στο συμπέρασμα ότι καμία από τις χρωστικές που χρησιμοποιήθηκε δεν είναι μεταγενέστερη του 16ου αιώνα. Συγκεκριμένα χρησιμοποιήθηκαν κυρίως γαιώδεις χρωστικές, ώχρες και ορυκτά, που απαντώνται στην ελληνική γη, αλλά και σπανιότερα ορυκτά, όπως η κιννάβαρη. Ως τεχνική κατασκευής των συγκεκριμένων τοιχογραφιών υποδεικνύεται η υψηλής ποιότητας τεχνική εφ’ υγροίς (fresco), καθώς τα υποστρώματα αποτελούνται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ασβεστίτη, ο οποίος ταυτοποιείται με μεγάλη συμμετοχή και στα ζωγραφικά στρώματα. Επιπλέον, δεν υπήρξε ένδειξη για παρουσία οργανικού συνδετικού, ενώ υπάρχει η πιθανότητα πολύ μικρής ή και μηδαμινής συμμετοχής γύψου. Τέλος, από τα παραπάνω συμπεραίνεται ότι στις μελετηθείσες τοιχογραφίες δεν υπάρχουν επιζωγραφίσεις ή κάποιες νεότερες ζωγραφικές φάσεις, αναδεικνύοντας έτσι την καλλιτεχνική αξία των τοιχογραφιών.
description: Saint Demetrius Monastery of Stomion (Tsayesi) is located in the geographical area of Larissa town, central Macedonia, Greece. Although the present Catholicon is dated back in the 14th century, the excavation that took place during the recent works of restoration revealed the foundations of an older temple, which is dated back in the 11th to 12th century. Two major destructions by fire, one in 1868 and the other in 1943, have caused the partial destruction of the monastery and the catholicon and, consequently, the collision of the most part of the wall paintings, which have been dated in the middle of the 18th century. In addition to the characterization of the materials applied, the purpose of this study is to determine the existence of a sole pictorial phase of the mid 18th century or the occurrence of partial overpaintings. The wall painting remnants are preserved in the side chapels of Prothesis and Diaconicon and samples were collected during the recent works of restoration. The samples were analyzed by means of Fourier Transform Infrared Spectroscopy and micro Spectroscopy (μ-FTIR), Raman micro Spectroscopy (μ-Raman), and Scanning Electron Microscopy with Energy Dispersive Spectroscopy (SEM-EDS). Plaster samples were additionally studied by means of Thermogravimetry and Differential Thermal Analysis (TG-DTA). The results that emerged from all the above methods led to the thorough characterization of the applied pigments and materials. The comparative evaluation of spectroscopic and thermal analyses revealed that mostly traditional pigments were used, such as earth pigments and minerals that can be found in Greece, alongside with foreign rare minerals, such as cinnabar. Additionally, none of the applied pigments was manufactured later than the 16th century. The use of fresco technique is implied by the major participation of calcium carbonate in all of the painting layers and its main contribution in the plaster layers, and, furthermore, the lack of organic binders in the pigment layers. In conclusion, there is no indication of a newer painting phase or the existence of overpaintings.
description: Σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Γκρενόμπλ (Γαλλία), το ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος, και το CNRS (Centre National de la Researche Scientifique, Γαλλία)