Επανασχεδιάζοντας νοήματα και τοποθετήσεις. Μια κριτική προσέγγιση στο γραπτό λόγο μαθητών/-τριών δημοτικού
Creators: name: Καρακάσης, Ελευθέριος Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2019
Subjects: κριτικός γραμματισμός
λειτουργικός γραμματισμός
ιδεολογικά/εγγράμματα νοήματα
critical literacy
functional literacy
ideological/literate meanings

description: Στη σύγχρονη εποχή ο σχολικός γραμματισμός καλείται να αντιμετωπίσει νέες προκλήσεις αναφορικά με τη διδασκαλία του γλωσσικού μαθήματος. Οι πολλαπλές και συχνά αντιθετικές αναπαραστάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας που κατασκευάζονται από μια ποικιλία κειμένων, συμβάλλουν στη «φυσικοποίηση» ιδεολογιών, στη συγκρότηση ταυτοτήτων με την αναπαραγωγή στερεοτύπων και στη διαιώνιση ανισοτήτων. Αναδεικνύεται, επομένως, η ανάγκη καλλιέργειας δεξιοτήτων για μια ανάγνωση «αντίστασης», μέσα από την αναγνώριση της ιδεολογικής διάστασης των κειμένων και την κριτική τους αποδόμηση. Στον διεθνή και ελληνικό χώρο παρουσιάζεται μια ποικιλία γλωσσοδιδακτικών προτάσεων που εστιάζουν στην καλλιέργεια της κριτικής επίγνωσης της γλώσσας, εντούτοις, οι προτάσεις αυτές δεν φαίνεται να συνδιαλέγονται μεταξύ τους, προωθώντας διαμερισματοποιημένες λογικές. Τα ερωτήματα που αναδύονται είναι τα εξής: Ποια είναι η θέση των δεξιοτήτων λειτουργικού γραμματισμού στις πρακτικές του κριτικού γραμματισμού σε ένα πρόγραμμα διδασκαλίας της γλώσσας; Με ποιον τρόπο μπορούν να συγκεραστούν οι δεξιότητες των δύο τύπων γραμματισμού; Έχοντας κατά νου την απουσία ολιστικών παραδειγμάτων, η παρούσα έρευνα είχε ως στόχο τον σχεδιασμό και την υλοποίηση μιας νέας γλωσσοδιδακτικής πρότασης που επιδιώκει την καλλιέργεια των κειμενικών ειδών σε συνδυασμό με την επίγνωση της ιδεολογικής διάστασης των γλωσσικών δομών. Κεντρικός στόχος ήταν να διερευνηθεί ο τρόπος με τον οποίο η μαθητική κοινότητα προσέγγισε ένα κοινωνικό ζήτημα, όπως το προσφυγικό, καθώς και το σύμπαν νοημάτων που αναδείχθηκε. Η διαμόρφωση της πρότασης στηρίχθηκε στις έννοιες της διαλογικότητας και της πολυφωνικότητας με στόχο την εισαγωγή και επεξεργασία διαφορετικών «φωνών» στην τάξη, αναφορικά με το κοινωνικό ζήτημα του προσφυγικού. Στην έρευνα συμμετείχαν 20 μαθητές/-τριες και η εκπαιδευτικός της Ε’ τάξης ενός Δημοτικού σχολείου της ανατολικής Θεσσαλονίκης. Τα ερευνητικά δεδομένα προέκυψαν από συμμετοχική παρατήρηση στην τάξη κατά τη διάρκεια υλοποίησης του εν λόγω προγράμματος, συνεντεύξεις με τη μαθητική κοινότητα και την εκπαιδευτικό, ερωτηματολόγια και φύλλα εργασίας που διανεμήθηκαν πριν ή κατά την επεξεργασία των κειμένων και γραπτά κείμενα που παρήγαγαν οι μαθητές/-τριες στα πλαίσια της παρέμβασης. Η ποιοτική ανάλυση των δεδομένων κατέδειξε ότι το παραπάνω πρόγραμμα αποτέλεσε ως ένα βαθμό πρόκληση για τους μαθητές/-τριες. Ωστόσο διαφάνηκε ότι η μαθητική κοινότητα οδηγήθηκε βαθμιαία από την ανάδειξη και την αξιοποίηση εγγράμματων νοημάτων στην πραγμάτευση των ιδεολογικών διαστάσεων των κειμένων, διαπιστώνοντας την ύπαρξη πολλαπλών οπτικών της κοινωνικής πραγματικότητας. Οι μαθητές/-τριες προσέγγισαν τα κείμενα ως ένα σύμπαν νοημάτων το οποίο παρέχει πόρους για τη συγκρότηση της «φωνής» τους απέναντι σε ένα κοινωνικό ζήτημα. Τα ευρήματα της έρευνας ανοίγουν νέες οπτικές για τον τρόπο με τον οποίο μέσα από διδακτικές πρακτικές μπορούν να δομηθούν νέοι Λόγοι για τη γλώσσα και για τη διδασκαλία της στη σύγχρονη εποχή ενώ παράλληλα τονίζουν την ανάγκη οι εκπαιδευτικοί να κατανοήσουν τις ιδεολογικές και πολιτικές συνεπαγωγές των διδακτικών τους επιλογών στην προσέγγιση κοινωνικών ζητημάτων με τους/τις μαθητές/τριες τους
description: In modern times the school literacy has to face new challenges concerning the teaching of the language course. The multiple -and often conflicting- representations of social reality are manufactured from a variety of texts, contribute to the "naturalization" of ideologies, the constitution of identities by reproducing stereotypes and perpetuating inequalities. Therefore, emerges the need for a reading of “resistance” through the recognition of the ideological dimension of texts and their critical deconstruction. In the international and Greek area is presented a variety of linguistic proposals that focus on the development of critical awareness of language, however, these proposals do not seem to interact with each other, promoting a compartmental logic about teaching. Thus, the questions posed are the following: What is the position of the functional literacy skills in a critical literacy program? How to combine both types of literacy skills for achieving the central aim of critical literacy? Bearing in mind the lack of holistic paradigms, this research had as objective the design and implementation of a new proposal that seeks the development of textual skills alongside the awareness of the ideological dimension of linguistic structures. The central objective was to investigate how the student community approached a social issue, such as the refugee crisis and the universe of meanings that emerged during this process. The design of the proposal was based on the notions of intertextuality and polyvocality with the aim of introducing and discussing different "voices" in the classroom, on the social issue of refugee. The study involved twenty 5th grade students and the class teacher of a primary school which is located in the eastern side of Thessaloniki. The research data were obtained from participatory observation in the classroom during the implementation of this program, interviews with the student community and the instructor, questionnaires and worksheets that were distributed before or during discussion of texts and written texts produced by students in the context of the intervention. The qualitative analysis of the data showed that the above program was to some extent a challenge for the students. However, it became clear that the student community was led gradually by highlighting and exploiting literate meanings to detect the ideological dimensions of the text noting the existence of multiple perspectives of social reality. The students approached the texts as a universe of meanings which provides resources for the formation of their "voice" in the face of a social issue. The research findings open new perspectives for the way through teaching practices can be built new grounds for the language and the teaching of the modern age while at the same time highlight the need for teachers to understand the ideological and political implications of their choices in the approach to teaching social issues with their students