Πορτραίτα μοναχών στη Βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική της Θεσσαλονίκης.:
Creators: name: Λεβεντέλη, Παρασκευή Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2011
Subjects: Μοναχισμός
Μοναχοί
Ησυχασμός
monachism
monks
Hesychasm

description: Στην εργασία που εκπονήθηκε εξετάστηκαν εκπρόσωποι τόσο του οργανωμένου κοινοβιακού μοναχισμού (μοναχοί), όσο και του μη οργανωμένου και ακραίου μοναχισμού (ασκητές, αναχωρητές, στυλίτες και ένας δενδρίτης) που εμφανίζονται από τα παλαιοχριστιανικά έως και τα υστεροβυζαντινά χρόνια στο μνημειακό διάκοσμο ένδεκα μνημείων της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για εννέα ναούς και δύο Παρεκκλήσια: Παναγία Χαλκέων, Αγία Σοφία, Άγιος Δημήτριος και Παρεκκλήσι Αγίου Ευθυμίου, Άγιοι Απόστολοι, Αγία Αικατερίνη, Άγιος Νικόλαος Ορφανός, Μεταμόρφωση του Σωτήρος, Ναός Προφήτη Ηλία, Καθολικό και Νότιο Παρεκκλήσι Μονής Βλατάδων. Η μελέτη αυτή πραγματεύεται τα πορτραίτα μοναχών στη μνημειακή ζωγραφική της βυζαντινής Θεσσαλονίκης και αποπειράται την προσέγγιση ταύτισης αδιάγνωστων μοναχών, καθώς και την διερεύνηση των κοινωνικών – ιστορικών λόγων που οδηγούν στην επιλογή και τοποθέτηση ενός μοναχού από τον καλλιτέχνη σε μια ορισμένη θέση του ναού σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Εξυπηρετώντας μέρος δογματικού σχεδίου οι μοναχοί επιλέγεται να εικονογραφούνται κυρίως στο χώρο του νάρθηκα, στο δυτικό περίστωο με λειτουργία νάρθηκα, στον εσωνάρθηκα και στη Λιτή. Η τοποθέτησή τους σχετίζεται με νεκρώσιμες και επιμνημόσυνες ακολουθίες και συνδέεται με μοναστικές τελετουργικές πρακτικές (διακλυσμός) και δραστηριότητες της μοναστικής ζωής. Μικρότερος αριθμός τοποθετείται στον κυρίως ναό, ελάχιστοι στο Ιερό Βήμα και σπανιότερα στο θόλο. Στα μνημεία της Θεσσαλονίκης παρατηρείται πως υπάρχουν ελάχιστες γυναικείες παρουσίες μοναχών, στο νάρθηκα, στον εσωνάρθηκα και στο βόρειο περίστωο. Σε μεγαλύτερο βαθμό στις σωζόμενες τοιχογραφίες ιστορούνται εκπρόσωποι του μοναχισμού της Κωνσταντινούπολης και με μικρή διαφορά ακολουθούν οι εκπρόσωποι της Αιγύπτου. Οι μοναχοί που πρεσβεύουν το μοναχισμό της Παλαιστίνης, του Αγίου Όρους και της Συρίας συγκεντρώνουν τα ίδια περίπου ποσοστά. Ο μοναχισμός της Μικράς Ασίας και οι τοπική άγιοι της πόλης έχουν ισχνή παρουσία. Ιδιαίτερα στους μεσοβυζαντινούς χρόνους επιλέγονται συχνά στους ναούς ιαματικοί άγιοι. Στην Αγία Σοφία και στον Άγιο Δημήτριο απεικονίζονται πέντε άγιοι με θεραπευτικές ιδιότητες (Όσιος Δαβίδ, Αγία και μυροβλήτρια Θεοδώρα, Άγιος Ευθύμιος, Άγιος Λουκάς ο Στειριώτης συμπεριλαμβανομένου και του πολιούχου και μυροβλήτη Αγίου Δημητρίου). Κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο και κυρίως τον 14ο αι. η Θεσσαλονίκη παρουσιάζει ιδιαίτερα στενές πνευματικές σχέσεις με το Άγιο Όρος και το κίνημα του Ησυχασμού και στις τοιχογραφίες των μνημείων της απαντούν μοναχοί του Άθω και τα δύο (όραμα του Οσίου Παχωμίου με τον Άγγελο και η παράσταση με τον Βαρλαάμ και τον Ιωάσαφ) από τα τρία σωτηριολογικά εικονογραφικά θέματα που σχετίζονται με το Άγιο Όρος και γίνονται δημοφιλή τον 14ο αι. (Βαρλαάμ και Ιωάσαφ, τον Παχώμιο με τον Άγγελο και την Ουρανοδρόμο Κλίμακα του Ιωάννη Σιναΐτη ή Κλίμακος).
description: During this research have been studied representatives of organized monachism (monks) and non - organized (ascetics, anchoretes, stylites and a dendrite) in monumental painting of Thessaloniki. It includes nine churches and two chapels which dated from Early – Christian period till Late – byzantine era: the church of Panagia Chalkeon, the church of St. Sophia, the church of St. Demetrius and the chapel of St. Euthimios, the church of Holy Apostles, the church of St. Aikaterini, the church of St. Nikolaos Orfanos, the church of Christ the Saviour, the church of Profitis Ilias, the monastery and the South chapel of the Vlatades. This study attempts to intendify some iconographic portraits of un – known monks and explain the artist’s choice according to social, politics and historically conditions. Most of the times the painters choose to portray the monks primarily in the west side of the church because they serve a part of the dogmatic plan. The monks and the nuns are situated at the narthex, the west forecourt , the eso-narthex and Liti, a kind of broad narthex. Except to the celebration of the Eucharistic liturgy they are accommodated monasticism rituals related to purification, death and the commemoration of the deceased. Only four female images have been preserved in two churches at Thessaloniki. At the decorative programs of eleven monuments there are many representatives of the monasticism of Constantinople, Egypt, Palestine, Mount of Athos and Asia Minor. In addition the artists prefer to locate saints from their own city, as St. Theodora, St. David, St. Anastasios and St. Gregory Palamas. During the Middle Byzantine era often the churches used to picture saints who were reflected the social needs. The painted decoration focalized to many saints (St. Theodora, Hosios David, St. Euthimios, St. Lukas Steiriotis) with healing power probably because at that period the pilgrimages have been mostly flourished. In the Late Byzantine era the decorative is affected and at the same time inspired from the monasticism and spiritual movement of Hesychasm. The inspirators of the decorative programs through the artists were centralized to saints as St. Gregory Palamas, St. Athanasios Athonitis, St. Ioannis Klimakos and were created representations with Varlaam and Ioasaf and the vision of Hosios Pahomios full of philosophic meanings.