Μία αυτοκρατορική πρωτεύουσα εν τω γενέσθαι: η περίπτωση της Τραπεζούντας (1204-1330)
Creators: name: Τζουτζουράκη, Ειρήνη Παντελεήμων
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Τραπεζούντα
Αυτοκρατορία Μεγάλων Κομνηνών
Βυζαντινός Πόντος
Trebizond
Empire of Grand Komnenoi
Byzantine Pontus

description: Αντικείμενο της μελέτης αποτέλεσε η υστεροβυζαντινή Τραπεζούντα την περίοδο 1204-1330, διάστημα κατά το οποίο διαμορφώθηκε το πολιτικό και ιδεολογικό υπόβαθρο της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας και η ιδιαίτερη ταυτότητα της ως κληρονόμου της βυζαντινής παράδοσης. Η παρούσα μελέτη διαρθρώνεται σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος εξετάστηκε το ιστορικό πλαίσιο της ίδρυσης της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας και παρουσιάστηκαν τα βασικά στοιχεία του ιδεολογικού ανταγωνισμού μεταξύ των τριών περιφερειακών βυζαντινών κρατών που προέκυψαν μετά την Δ΄ Σταυροφορία. Στο δεύτερο μέρος αναλύθηκε η μορφή της πόλης της Τραπεζούντας το 1204 και οι αλλαγές που συντελέστηκαν σε αυτήν με την μετατροπή της σε πρωτεύουσα του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών. Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα της Τραπεζούντας ερμηνεύτηκαν υπό το πρίσμα των αλλαγών που έγιναν στην πόλη προκειμένου να υπηρετήσει το ρόλο της ως πρωτεύουσας της δυναστείας του Πόντου. Επιπλέον, εξετάστηκε το χορηγικό πλαίσιο και των ναών της πόλης και η ανάπτυξη νέων προσκυνηματικών κέντρων και λατρευτικών παραδόσεων στην Τραπεζούντα μετά το 1204. Στην προσπάθεια ανασύστασης της μορφής της πόλης της Τραπεζούντας κατά την περίοδο 1204-1330 πολύτιμη ήταν η συμβολή των βυζαντινών εγκωμίων για την πόλη, των αγιογραφικών κειμένων για τον πολιούχο μάρτυρα της Τραπεζούντας, άγιο Ευγένιο, και των περιγραφών της πόλης από τους περιηγητές του 16ου – 19ου αιώνα. Στο τρίτο μέρος της εργασίας επιχειρήθηκε η ερμηνεία των αρχαιολογικών δεδομένων σε συνάρτηση με το ιδεολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο έδρασαν οι Μεγάλοι Κομνηνοί του Πόντου. Παράλληλα, αναζητήθηκαν τα πιθανά πρότυπα που επηρέασαν την καλλιτεχνική παραγωγή της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας ως ενδείξεις των δεσμών που διατηρούσε η Τραπεζούντα με τον υπόλοιπο κόσμο, και της θέσης που επιθυμούσε να καταλαμβάνει στο ιστορικό γίγνεσθαι. Το κύριο μέρος αυτής της εργασίας συνοδεύεται από βιβλιογραφία, σχέδια και φωτογραφίες, καθώς και παραρτήματα, που περιέχουν τη γενεαλογία των Μεγάλων Κομνηνών του Πόντου, πρωτογενείς πηγές και επιγραφές που προέρχονται από την Τραπεζούντα.
description: The object of the study was the late Byzantine city of Trebizond during the period 1204-1330, a period during which the political and ideological background of the empire of Trebizond and its special identity as an heir of the Byzantine tradition were formed. The present study is structured in three parts. The first part examines the historical context of the foundation of the Trebizond empire and the main elements of the ideological competition between the three Byzantine states that emerged after the Fourth Crusade in 1204. The second part analyzed the form of the city of Trebizond in 1204 and the changes that took place with its transformation into the capital of the empire of the Grand Komnenoi. The archaeological remains of Trebizond were interpreted in light of the changes made to the city in order for it to serve its role as the capital of the Pontic dynasty. In addition, the patronage context of the city's temples and the development of new pilgrimage centers and cult traditions in Trebizond after 1204 were examined. In order to reconstruct the form the city of Trebizond took in the period between 1204 and 1330, Byzantine rhetorical praise works (ekphrasis), hagiographic texts concerning the city’s patron saint, Eugenios, and the descriptions of Trebizond by travelers of the 16th-19th centuries were used. In the third chapter of the essay, the author attempts the interpretation of the archaeological data in relation to the ideological framework within which the Grand Komnenoi operated. Furthermore, the possible models that influenced the artistic production of the trapezuntine empire were sought as indications of the ties that Trebizond maintained with the rest of the world. The main part of this thesis is accompanied by bibliography, plans and photographs, as well as appendices, containing the genealogy of the Grand Komnenoi, primary sources and inscriptions from Trebizond.