Η έννοια περί υπάρξεως του Θεού υπό θεολογική και φιλοσοφική προσέγγιση κατά τον 18ο και 19ο αιώνα
Creators: name: Μαυροκορίδης, Ευστράτιος Θεοδώρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2025
Subjects: Ύπαρξη
Θεός
Διαφωτισμός
Existence
God
Enlightenment

description: Το ζήτημα της ύπαρξης μιας ανώτερης θεϊκής δύναμης έχει απασχολήσει διαχρονικά τους διανοητές και φιλοσόφους. Σε κάθε εποχή και πολιτισμό μάλιστα οι περιρρέουσες κοινωνικοπολιτικές δράσεις επηρεάζουν άμεσα και τις θρησκευτικές αντιλήψεις. Στην παρούσα εργασία θα διερευνηθούν ειδικότερα οι φιλοσοφικές και θρησκευτικές προσεγγίσεις για την ύπαρξη του Θεού κατά το χρονικό διάστημα του 18ου και 19ου αιώνα. Συγκεκριμένα, θα εξεταστεί το κίνημα του Διαφωτισμού κατά το 18ο αιώνα, καθώς επηρέασε όλον τον ευρωπαϊκό πολιτισμό και τις φιλοσοφικές ιδέες που αναπτύχθηκαν τότε, με κυρίαρχη αυτή της ελευθερίας της σκέψης. Με τη μέθοδο της φιλοσοφικής διερεύνησης, θα αναλυθεί ο τρόπος που η εκβιομηχάνιση του ευρωπαϊκού πολιτισμού οδήγησε στην αλλαγή του τρόπου σκέψης του ατόμου τόσο για τον εαυτό του όσο και για το Θεό. Θα αναδειχθεί η διαδικασία εδραίωσης του κινήματος του Διαφωτισμού, που ξεκίνησε αρχικά από τη Γαλλία, αλλά τελικά εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η κυρίαρχη θρησκευτική αρχή του Διαφωτισμού αφορούσε στην αποστασιοποίηση του ατόμου από την απολυταρχική Εκκλησία, που διέδιδε αυταρχικές απόψεις και ιδέες σχετικά με τις λατρευτικές διαδικασίες στο θείο. Ενδεικτικά, σχετικά με τις απόψεις αυτές αναφέρεται η εμφάνιση του σκεπτικιστή David Hume, αλλά και η εξεταστική και ορθολογική ματιά του Immanuel Kant, αναφορικά με την ύπαρξη μιας ανώτερης δύναμης πέρα από το κοσμικό στοιχείο. Ως αντίδραση στο κίνημα του Διαφωτισμού αναπτύχθηκε κατά τον 19ο αιώνα ο Ρομαντισμός και η άρνηση του κλασικισμού, όπου πλέον οι αισθήσεις έναντι της λογικής αποτελούν το επίκεντρο του τρόπου αντίληψης του εξωτερικού κόσμου. Φαίνεται έντονα μάλιστα ότι οι ευρωπαϊκές θρησκευτικές αντιλήψεις διαφέρουν σημαντικά με την κοσμοθεωρία των Ελλήνων διανοητών, δημιουργώντας έτσι διαφορετικά πνευματικά και ιδεολογικά ρεύματα θρησκευτικών απόψεων. Στην ευρωπαϊκή σκέψη βλέπουμε για παράδειγμα τον Kierkegaard, που κατάφερε να δημιουργήσει μια φιλοσοφία της θρησκείας, ορίζοντας τη θρησκευτικότητα ως υπαρξιακή επικοινωνία. Για τον Hegel η θρησκεία αποτελεί την παρουσία του απείρου μέσα στον άνθρωπο, ενώ για το Friedrich Wilhelm Nietzsche η πραγματικότητα ευρίσκεται εντός των ορίων του κόσμου. Το κίνημα των Φιλοκαλικών Πατέρων στην αντίπερα όχθη, εμπνευσμένο από τις ιδέες του Διαφωτισμού, ενίσχυσε την χριστιανική παράδοση και εμπέδωσε την ησυχαστική λατρευτική ζωή. Για τους Πατέρες η αλήθεια ευρίσκεται στο Χριστιανικό Θεό και για το λόγο αυτό δεν αναζητούν την αλήθεια όπως οι φιλόσοφοι. Οι Έλληνες λόγιοι πυροδότησαν την ελληνική συνείδηση για ελεύθερη σκέψη και δράση, ώστε οι Έλληνες να εμπνευστούν και να βρουν δύναμη να αποτινάξουν από επάνω τους τον τουρκικό ζυγό. Ο νεοελληνικός Διαφωτισμός άλλωστε αποτελεί κομμάτι του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και σταδιακά μέσα από ποικίλες πνευματικές διεργασίες οδήγησε στην Ελληνική Επανάσταση και στη δημιουργία ενός νέου, εκσυγχρονισμένου πλέον κράτους. Ταυτίστηκε δηλαδή η έννοια του ελληνισμού με την ορθόδοξη χριστιανική πίστη, ενώ η Εκκλησία ανεξαρτητοποιήθηκε σε αυτοτελή θεσμικό φορέα. Συμπερασματικά, από τη συνολική έρευνά μας διαπιστώσαμε ότι η ανάγκη του ανθρώπου να αναζητήσει την ύπαρξη του θείου και να εξεύρει αποδείξεις της ύπαρξης αυτής είναι διαχρονική. Τελικά, είναι στοιχείο της ανθρώπινης φύσης να αναζητά την ύπαρξη ενός άλλου υπερβατικού στοιχείου πέρα από τον υπαρκτό κόσμο ως πηγή έμπνευσης και φιλοσοφικής προσέγγισης, που φυσικά μετουσιώνεται σε ιδέα και φιλοσοφική αντίληψη.
description: The question of the existence of a higher divine power has captivated thinkers and philosophers throughout time. In every era and culture, the prevailing social-political actions directly influence religious perceptions. This dissertation will specifically explore the philosophical and religious approaches to the existence of God during the 18th and 19th centuries. More specifically, the Enlightenment movement during the 18th century will be examined, as it influenced the European culture and the philosophical ideas that developed at that time, with the dominant one being freedom of thought. Using the method of philosophical inquiry, we will analyze the way in which the industrialization of European civilization led to a change in the way human being thinks about himself and God. The process of consolidation of the Enlightment movement, which initially began in France but eventually spread throughout Europe, will be highlighted. The dominant religious principle of the Enlightenment concerned the distancing of the human being from the absolutist Church, which spread authoritarian views and ideas regarding the worship processes of the divine. Indicatively, regarding these views, the appearance of the skeptic David Hume is mentioned, as well as the examining and rational view of Immanuel Kant concerning the existence of a higher power beyond the cosmic element. As a reaction to the Enlightenment movement, Romanticism and the denial of classicism developed in the 19th century where the senses, rather than reason, were now the main focus of the way of perceiving the external world. Indeed, European religious concepts differ significantly from the worldview of Greek intellectuals, thus creating different spiritual and ideological currents of religious views. In European thought, we see for example, Kierkegaard who managed to birth a philosophy of religion, defining religiosity as existential communication. For Hegel religion is the presence of infinity within man, while for Friedrich Wilhelm Nietzsche the reality is found within the boundaries of the world. On the other side the movement of Philokalic Fathers, inspired by the ideas of the Enlightenment, strengthened the Christian tradition and promoted the hesychast devotional life. For the Fathers truth is found in the Christian God and for this reason they do not seek truth like the philosophers. Greek scholars ignited the Greek consciousness for free thought and action, so that Greeks would be inspired and find the strenght to shake off the Turkish yoke. The modern Greek Enlightenment is after all part of the European Enlightenment and gradually, through various intellectual processes, led to the Greek Revolution and the establishment of a new, modernized state. In other words, the concept of Hellenism was identified with the Orthodox Christian faith, while the Church became independent as a self-contained institutional entity. In conclusion, from our overall research we have established that man’s need to seek the existence of divine and to find the evidence of its existence is timeless.