МАҲАЛЛИЙ ХОМ-АШЁЛАРДАН CRAB SHELL ХИТОЗАНИНИНГ АЖРАТИБ ОЛИНИШИ ВА УНИНГ ХОССАЛАРИ
Creators: name: Рашидова С.Ш
name: Вохидова Н.Р
name: Абдурасулов А.Т
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: Республикамизда маҳаллий хом-ашёлар асосида қишлоқ хўжалиги учун импорт ўрнини босувчи ва экспортга йўналтирилган биопарчаланувчи полимер препарат яратиш ва амалиётга татбиқ қилишга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Жумладан, саноат чиқиндиларидан экологик хавфсиз, табиий полисахаридлар ажратиб олиш катта аҳамият касб этади. Бу борада Crab Shell хитозани ва унинг биологик фаол ҳосилаларини олиш, уларнинг хоссаларини тадқиқ қилиш ҳамда халқ хўжалигининг турли соҳаларида қўллаш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади [1]. 


Шундан келиб чиқиб, тадқиқотларимизда озиқ-овқат саноатида ишлатиладиган қисқичбақа чиқиндиларидан Crab Shell хитозани ажратиб олинди ва уларнинг физик-кимёвий хоссалари элемент анализи, ДЛС, ИК-спектроскопик усулларда ўрганилди [2-3].


Вискозиметрик ўлчашлар ва кондуктометрик титрлаш натижалари олинган Crab Shell хитозанининг молекуляр массаси ва деацетилланиш даражаси тегишлича, 788 кДа ва 84% га тенглигини кўрсатди [4]. -OH ва -NH иштирокидаги Н-Н боғларига хос ютилишлар 3500-3000 см-1 соҳада ва -CH ва -CH2 гуруҳлари учун характерли ютилишлари 2813 см-1 соҳада кузатилди, шунингдек, ацетамид гуруҳларининг (амид I) C=О боғларига хос ютилишлар 1666 см-1 да ва 1568 см-1 соҳада -N-H амин гуруҳларининг (амид II) деформацион тебранишларига хос ютилишлар аниқланди. 900 см-1 ва 1200 см-1 даги ютилиш соҳалари полисахарид занжиридаги C-О-C ва C-C гуруҳларининг глюкозид боғларини тавсифлайди. 


Crab Shell хитозани депротеинлаш, деминераллаш, деацетиллаш босқичлари асосида 1-схема бўйича ажратиб олинди:


 





1-расм. Crab Shell хитозанини олишнинг кетма-кетлик схемаси.





2-расм. Crab Shell хитозанининг ИК спектри


 





3-расм. Crab Shell хитозаннинг рентгеноструктур таҳлили.


Crab Shell хитозанининг дифрактограммасидан кўриниб турибдики, 2θ=9,5°, 12,39°, 19,34°, 28,40° ва 38,97° соҳаларида хитозаннинг кристалл соҳаларини тавсифловчи рефлекслар аниқланди. Ушбу йўналишдаги кристалларнинг ўлчамлари 6,7 нм дан 23,2 нм гача эканлиги аниқланди.


Шундай қилиб, озиқ-овқат саноатида ишлатиладиган қисқичбақа чиқиндиларидан хитозан ажратиб олишнинг мақбул технологик режимлари аниқланди ва унинг структураси тут ипак қуртидан олинган Bombyx mori хитозанига мувофиқлиги кўрсатилди.


Crab Shell хитозанининг патоген микроорганизмларга қарши фунгицидлик хусусияти ўрганилди.


Жадвал. 


Crab Shell хитозанининг Fusarium solani патоген замбуруғларига нисбатан фаоллиги





	
		
			
			
№
			
			
			
Модда номи
			
			
			
Кесма диаметри (мм)
			
			
			
Умумий зона диаметри (мм)

			
72 cоат 
			
			
			
Эритмаларнинг фунгицидлик хусусияти 
			
		
		
			
			
Такрорлар сони
			
		
		
			
			
I
			
			
			
II
			
		
		
			
			
1
			
			
			
Crab Shell
			
			
			
10
			
			
			
24
			
			
			
22
			
			
			

			
		
	




 


1% ли Crab Shell хитозани эритмасининг патоген микрорганизмларга қарши фунгицидлик хоссалари ўрганиш натижаларига кўра, 4×105 та, яъни 400 000 дона замбуруғ ҳужайралари экилган Петри идишларига эритмалар солинди ва кесмалар атрофида замбуруғ мицелийсининг ривожланиши 72 соатгача кузатилди [5]. 1% ли хитозан эритмаси таъсирида замбуруғ мицелийси ривожланишида 22-24 мм зона ҳосил қилиб, фунгицидлик хусусиятини намоён қилди. 


Шундай қилиб, маҳаллий хом-ашё асосида олинган Crab Shell хитозани юқори молекуляр массали бўлиб, фунгицидлик хоссаси туфайли халқ хўжалигининг турли соҳаларида қўлланилиши учун қизиқиш уйғотади.


Адабиётлар


1. Daramola O.O., Olajide J.L., Oladele I.O., Adediran A.A., Adewuyi B.O., Muhammed A.A., Sadiku E.R. Mechanical and wear behavior of polylactic acid matrix composites reinforced with crab-shell synthesized chitosan microparticles. Materials Today: Proceedings. 2021 doi.org/10.1016/j.matpr.2020.05.599 38999–1005.


2. Патент № IAP 05849 от 15.05.2019. Способ комплексной безотходной переработки хитинсодержащего сырья / Рашидова С.Ш., Рузиев Ф.И., Вохидова Н.Р., Кличева О.Б., Бекчанов И.К.


3. Рашидова С.Ш., Вохидова Н.Р., Рашидова Д.К. Инновационные подходы при применении хитозановых препаратов в агропромышленном комплексе// Наука и инновационное развитие. Химические науки. 2020. №4 С.123-130.


4. Абдурасулов А.Т., Воҳидова Н.Р., Рашидова С.Ш.“Хитозан асосида металлокомплекслар олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва уларни биологик фаол хоссаларини ўрганиш // “Қишлоқ хўжалиги экинларини зарарли организимлардан уйғунлашган ҳимоя қилишнинг ҳозирги ҳолати ва истиқболлари” Ўсимликларни ҳимоя қилиш илмий-тадқиқот институти –Тошкент, 2019. –С. 31-35.


5. Philibert T., Lee B.H., Fabien N., Current status and new perspectives on chitin and chitosan as functional biopolymers, Appl. Biochem. Biotechnol. 181 (4) (2017) 1314 – 1337.