Η ποιμαντική διάσταση των σχέσεων θεολογίας και επιστήμης: η περίπτωση της Υπατίας
Creators: name: Ματζαριώτη-Κωστάρα, Σοφία Γ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2020
Subjects: Υπατία
Κύριλλος Αλεξανδρείας
Επιστήμη κ΄ θεολογία
Φιλοσοφική διαμάχη
Hypatia
Cyril of Alexandria
Science vs. religion
Philosophical controversy

description: Στην συνολική ιστορία των σχέσεων της επιστήμης με την θρησκεία, το γεγονός του θανάτου της Υπατίας σίγουρα αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά θέματα. Η περίπτωση της Υπατίας χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον ως αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της αντιπαλότητας της θρησκείας με την επιστήμη, όχι επειδή υπήρξε επί της ουσίας συγκεκριμένη αντιπαράθεση των δύο χώρων, αλλά επειδή θεωρήθηκε ότι οι πρωταγωνιστές της ιστορίας εκπροσωπούν τις δύο πλευρές. Παρ’ όλα αυτά, στα πραγματικά γεγονότα - όπως αναφέρονται στις πηγές – δεν μαρτυρείται πουθενά ότι η Υπατία διώχθηκε λόγω του επιστημονικού της έργου, αλλά ούτε και υπονοείται κάποια γενικότερη διαμάχη μεταξύ της Εκκλησίας (και ειδικότερα του Κυρίλλου ως εκπροσώπου της) και της επιστήμης της εποχής. Αντίθετα, στην πιο διαδεδομένη εκδοχή, η δολοφονία της φιλοσόφου τοποθετείται μέσα στα πλαίσια της προσωπικής διαμάχης μεταξύ του επισκόπου Κυρίλλου και του επάρχου της Αλεξανδρείας Ορέστη. Από την ανάλυση των αρχαίων πηγών φαίνεται ότι από πολύ νωρίς είχαν παγιοποιηθεί δύο εκδοχές για τα αίτια της δολοφονίας της Υπατίας, οι οποίες προήλθαν από τις διαφορετικές ερμηνείες που ακολούθησαν το γεγονός. Η μία εκδοχή εμπλέκει τον Κύριλλο, ενώ η δεύτερη που αναφέρεται στις πηγές θεωρεί την βαρβαρότητα των κατοίκων της Αλεξανδρείας ως αιτία θανάτου της Υπατίας. Σχετικά με την πρώτη θεωρία, πέρα από τον ειδωλολάτρη Δαμάσκιο, ο οποίος έγραψε περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα από τα γεγονότα, καμία πηγή δεν αναφέρει ότι ο Κύριλλος οργάνωσε ή υποκίνησε την επίθεση στην Υπατία, παρά μόνο κάποιες τον θεωρούν υπεύθυνο για το κλίμα που επικρατούσε και συνέτεινε στον θάνατό της. Συγκεκριμένα, θεωρούν ότι η Υπατία έγινε το εξιλαστήριο θύμα της σύγκρουσης που υπήρξε ανάμεσα στον πατριάρχη Κύριλλο και τον έπαρχο της Αλεξανδρέιας, Ορέστη. Αναγνωρίζοντας τα κενά που υπάρχουν στις πηγές που μνημονεύουν την δολοφονία της Υπατίας, η σύγχρονη έρευνα έχει εκφράσει πλέον την ανάγκη να επανεξεταστεί το θέμα, απομονωμένο από τις σκοπιμότητες των αρχαίων συγγραφέων. Η άμεση εμπλοκή του Κυρίλλου στην δολοφονία, που είχε υποστηριχθεί απροκάλυπτα από παλαιότερους ιστορικούς, έχει πια αναθεωρηθεί, αναγνωρίζοντας ότι ο επίσκοπος δεν είχε τίποτα να κερδίσει από την δολοφονία της φιλοσόφου. Η παρούσα έρευνα αναλύει διεξοδικά τις παράπλευρες πληροφορίες που μας παρέχει η αλληλογραφία και το έργο του μαθητή της Υπατίας, Συνεσίου, και οι οποίες σκιαγραφούν ένα κλίμα ανταγωνισμού και έντονης αμφισβήτησης της Υπατίας από διαφορετικές πλευρές του φιλοσοφικού κύκλου της πόλης. Το γεγονός δε, ότι ο θάνατος της Υπατίας δεν χρησιμοποιήθηκε από τους συγχρόνους της ειδωλολάτρες σαν όπλο εναντίον των χριστιανών αποτελεί ένδειξη ότι η φιλόσοφος δεν υπήρξε θύμα θρησκευτικής βίας. Αντίθετα, οι συνθήκες, τις οποίες περιγράφει ο Συνέσιος και μέσα στις οποίες φαίνεται ότι εκτυλίχθηκε η δολοφονία, συνηγορούν στο ότι η Υπατία έπεσε θύμα ενδο-φιλοσοφικής διαμάχης - φαινόμενο που ήταν ευρέως διαδεδομένο στους φιλοσοφικούς κύκλους της εποχής. Η υπόθεση αυτή υποστηρίζεται επίσης από το γεγονός ότι ο θάνατος της Υπατίας δεν είχε κανένα ουσιαστικό αντίκτυπο στην ακαδημαϊκή ζωή της πόλης, καθώς ο νεοπλατωνισμός και ο παγανισμός συνέχισαν να ανθούν στην Αθήνα και την Αλεξάνδρεια μέχρι και τον έκτο αιώνα.
description: In the overall history of the relations between science and religion, the death of Hypatia is definitely one of the most exciting themes. The case of Hypatia was widely used to illustrate the rivalry between religion and science, not because there was in fact a specific confrontation between the two, but because it was considered that the protagonists of the story represent the two sides. Nevertheless, in the real facts – as reported in the primary sources- there is no evidence anywhere that Hypatia was persecuted because of her scientific work, and the sources do not support a controversy between the Church (and in particular of Cyril as its representative) and the science of the time. On the contrary, in the most widely accepted version of the story, the philosopher’s murder is placed within the framework of the personal conflict between Bishop Cyril, and the prefect of Alexandria Orestes. From the analysis of the primary sources, it is clear that two different theories of the murder had been established from a very early age due to the lack of information resulting in different interpretations of the event. The first version involves Cyril, while the second one, which is mentioned in the sources, considers the violence of the inhabitants of Alexandria as the cause of the death of Hypatia. Regarding the first theory, apart from the pagan Damascius, who wrote more than one century after the events, no other sources state that Cyril organized or instigated an attack in Hypatia, except some consider him responsible for the climate that prevailed and contributed to her death. Specifically, they believe that Hypatia became the scapegoat victim of the conflict between Patriarch Cyril and the prefect of Alexandria, Orestes. Recognizing the gaps that exist in the sources that cite the murder of Hypatia, modern research has now expressed the need to reconsider the subject, isolated from the expediencies of the ancient writers. Cyril’s immediate involvement in the assassination, which had been openly supported by earlier historians, has now been revised, acknowledging that the bishop had nothing to gain from the murder of the philosopher. The present study thoroughly analyzes the information that provides us the correspondence and work of the student of Hypatia, Synesius, which describes a climate of competition and intense challenge toward Hypatia which came from different parts of the philosophical circle of the city. The fact that the death of Hypatia was not used by her contemporary pagans as a weapon against the Christians is an indication that the philosopher was not a victim of religious violence. On the contrary, the conditions, which Synesius describes and in which the murder seems to have unfolded, argue that Hypatia fell victim to an intra-philosophical controversy – a phenomenon that was widely spread in the philosophical circles of the time. This case is also supported by the fact that Hypatia’s death had no substantial impact on the academic life of the city as Neoplatonism and paganism continued to flourish in Athens and Alexandria until the sixth century.