Ποικιλότητα απορριπτόμενων ασπονδύλων και δομή βενθικών βιοκοινοτήτων στα κυριότερα αλιευτικά πεδία των ελληνικών θαλασσών
Creators: name: Σταμούλη, Αικατερίνη Κ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2025
Subjects: Μεγαβένθος
Βενθικά ασπόνδυλα
Βενθικές κοινότητες
Απορριπτόμενα ασπόνδυλα
Σπόγγοι
Σπογγοκοινότητες
Δημιουργοί ενδιαιτήματος
Megabenthos
Megabenthic invertebrates
Megabenthic communities
Bottom trawl discards
Sponges
Sponge communities
Habitat formers

description: Η παρούσα διδακτορική διατριβή αποσκοπεί στην κάλυψη του κενού γνώσης σχετικά με τις κοινότητες των μεγαβενθικών ασπονδύλων του κινητού υποστρώματος στα αλιευτικά πεδία της τράτας βυθού του Αιγαίου και Ιόνιου πελάγους, παρέχοντας μια αναλυτική περιγραφή της δομής και της κατανομής τους. Πραγματοποιήθηκε εκτενής βιβλιογραφική ανασκόπηση και ανάλυση της υπάρχουσας γνώσης γύρω από τις κοινότητες των μεγαβενθικών ασπονδύλων στα αλιευτικά πεδία της τράτας βυθού (κινητό υπόστρωμα σε βάθη μεταξύ 50 και 1000 μέτρα), σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου. Συνολικά αναλύθηκαν 207 σχετικές μελέτες, από τις οποίες μόλις στο 24% των εργασιών οι βενθικές κοινότητες αναλύονταν ως σύνολο. Η ερευνητική προσπάθεια ήταν κυρίως συγκεντρωμένη στη δυτική Μεσόγειο, ενώ φάνηκε ότι συσχετίζεται θετικά με τον αριθμό των ειδών των μεγαβενθικών ασπονδύλων που βρέθηκαν σε κάθε οικοπεριοχή. Συνολικά καταγράφηκαν 1.797 είδη μεγαβενθικών ασπονδύλων. Τα μαλάκια και τα καρκινοειδή αποτέλεσαν τις κυρίαρχες ομάδες από άποψη αριθμού ειδών, ενώ ο μεγαλύτερος αριθμός ειδών καταγράφηκε στις οικοπεριοχές της δυτικής Μεσογείου και του Αιγαίου πελάγους. Μεταξύ των ειδών που καταγράφηκαν, 43 είδη ήταν ξενικά για τη Μεσόγειο, ενώ 42 περιλαμβάνονται στους καταλόγους των Συμβάσεων της Βέρνης και της Βαρκελώνης, για τα είδη που κινδυνεύουν ή είναι τρωτά ή που η εκμετάλλευσή τους υπόκειται σε διαχειριστικά μέτρα. Η λεπτομερής καταγραφή της δομής και κατανομής των κοινοτήτων των μεγαβενθικών ασπονδύλων των αλιευτικών πεδίων της τράτας βυθού στις οικοπεριοχές του Αιγαίου και Ιόνιου πελάγους, για πρώτη στις ελληνικές θάλασσες, έγινε με αξιοποίηση υλικού από την πειραματική αλιεία του προγράμματος MEDITS που διαχειρίζονται το ΕΛΚΕΘΕ και ΙΝΑΛΕ. Κατά τη διάρκεια των δειγματοληψιών του προγράμματος τα έτη 2016 και 2018, συλλέχθηκαν τα απορριπτόμενα μεγαβενθικά ασπόνδυλα, από 171 καλάδες που πραγματοποιήθηκαν σε βάθη μεταξύ 50 και 850 μέτρων. Συνολικά συλλέχθηκαν 298 είδη μεγαβενθικών ασπονδύλων, 238 στο Αιγαίο και 196 στο Ιόνιο. Η πλειονότητα των ειδών ανήκαν στις ομάδες των σπόγγων, των μαλακίων και των καρκινοειδών. Οι κοινότητες των μεγαβενθικών ασπονδύλων διέφεραν ως προς την ποικιλότητα, τη βιομάζα και την αφθονία μεταξύ των δύο οικοπεριοχών, ενώ το βάθος φάνηκε να αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα διαφοροποίησης των κοινοτήτων. Οι χάρτες εκτίμησης της κατανομής της αφθονίας και της βιομάζας των μεγαβενθικών ασπονδύλων κατέδειξαν την περιοχή του βορείου Αιγαίου, ως το πιο πλούσιο τμήμα των ελληνικών θαλασσών από άποψη μεγαβενθικών ασπονδύλων. Η μελέτη της δομής των συγκεκριμένων κοινοτήτων κατέδειξε ενδεχόμενη τροποποίηση των μεγαβενθικών κοινοτήτων των κινητών υποστρωμάτων που δέχονται την πίεση από την αλιεία με τράτες βυθού. Στη συνέχεια διερευνήθηκαν οι κοινότητες των σπόγγων της μεσοφωτικής και βαθιάς θάλασσας, από το κινητό υπόστρωμα του Αιγαίου και του Ιονίου. Οι σπογγοκοινότητες μεταξύ των δύο λεκανών εμφανίστηκαν διαφοροποιημένες, ενώ το βάθος αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα διαφοροποίησης της ποικιλότητας των σπόγγων. Οκτώ από τα είδη σπόγγων που βρέθηκαν ανήκουν στους καταλόγους των κινδυνευόντων και τρωτών ειδών, ενώ δύο είδη καταγράφηκαν για πρώτη φορά στο Αιγαίο και έξι είδη για πρώτη φορά στο ανατολικό Ιόνιο. Δέκα από τα είδη σπόγγων που συλλέχτηκαν μελετήθηκαν περεταίρω για την συμβιωτική μακροπανίδα τους (78 τάξα, 4.677 άτομα) και διαπιστώθηκε ότι και στο κινητό υπόστρωμα λειτουργούν ως δημιουργοί ενδιαιτήματος, ενισχύοντας έτσι την ποικιλότητα των αλιευτικών πεδίων της τράτας βυθού. Τέλος, έγινε μια πρώτη προσπάθεια αναγνώρισης των βενθικών κοινοτήτων στα αλιευτικά πεδία της τράτας βυθού, και κατασκευής χαρτών εκτίμησης της παρουσίας τους στις ελληνικές θάλασσες. Συνολικά, σε τρεις διακριτές βιολογικές ζώνες αναγνωρίστηκαν 15 κοινότητες μεγαβενθικών ασπονδύλων και 10 διακριτές φάσεις συγκεκριμένων ειδών.
description: This PhD thesis aims to fill the knowledge gap regarding the communities of megabenthic invertebrates in the soft substrates of the Aegean and Ionian Seas, by providing a detailed record of their structure and distribution. First, an extensive literature review was conducted by collecting and studying the existing knowledge regarding megabenthic invertebrate communities in bottom trawling fishing grounds (soft substrates at depths between 50 and 1000 meters), across the Mediterranean basin. A total of 207 studies, from seven Mediterranean ecoregions, were analyzed. Most of the studies focused on particular species, while only 24% of the publications analyzed benthic communities’ structure. The research effort was found to be higher at depths down to 200 meters and was primarily concentrated in the western Mediterranean, showing a positive correlation with the number of megabenthic invertebrate species. In total, 1,797 species of megabenthic invertebrates from ten higher taxonomic groups were recorded. Mollusks and crustaceans were the dominant groups in terms of species number, with the highest number of species having been recorded in the ecoregions of the western Mediterranean and the Aegean Sea. Among the recorded species, 43 were alien to the Mediterranean, while 42 are included in the lists of the Bern and Barcelona Conventions for species that are endangered or vulnerable or whose exploitation is prohibited. A detailed recording of the structure and distribution of megabenthic invertebrate communities in the trawlable fishing grounds of the Aegean and Ionian Seas followed. Such research is carried out for the first time in the Greek seas, using material collected during experimental fishery of MEDITS program. During the program's sampling in 2016 and 2018, there was an opportunity to utilize the portion of megabenthic invertebrates in order to extract information regarding their communities in Greek seas. Data from 171 hauls conducted at depths between 50 and 850 meters from the Aegean and Ionian seas were used, A total of 298 megabenthic invertebrate species were collected, 238 in the Aegean and 196 in the Ionian Seas. The majority of species were sponges, mollusks, and crustaceans. The communities of megabenthic invertebrates differed in diversity, biomass, and abundance between the two ecoregions, with depth emerged as the most significant factor differentiating communities in both ecoregions. Additionally, the maps assessing the distribution of abundance and biomass of megabenthic invertebrates indicated the Aegean region, specifically the Northern Aegean, as the richest part of the Greek seas in terms of megabenthic invertebrates. The detailed description of community structure gave evidence of modifications to the seabeds of the bottom trawling fishing grounds in Greek waters. Data from experimental fishing in the mobile substrates of the Aegean and Ionian seas were used to study sponge communities of the mesophotic and deep sea and the role of sponges as habitat formers in these ecosystems. Sponge communities of the two basins showed distinct differences between each other, while depth was a significant factor affecting sponge diversity, in both ecoregions. Eight of the sponge species recorded are listed as endangered or vulnerable, while two species were documented for the first time in the Aegean and six species for the first time in the eastern Ionian. Further, analyses revealed that sponges also function as habitat formers in mobile substrates, enhancing the diversity of bottom trawling fishing grounds. The data collected and recorded were used to identify the types of megabenthic invertebrate communities found in the Greek seas. We recognized a total of three biological zones, comprising 15 types of megabenthic invertebrate communities along with ten distinct phases of specific species.