Η βιβλιοθήκη της Ι.Μ. Βατοπεδίου: Ιστορία - Βιβλιογράφοι - Κώδικες
Creators: name: Τσακμάκα, Δέσποινα Πέτρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Μονή Βατοπεδίου
Βιβλιοθήκη
Χειρόγραφα
Vatopedi monastery
Library
Manuscripts

description: Η παρούσα εργασία πραγματεύεται τη συγκρότηση και ιστορική εξέλιξη της βατοπεδινής βιβλιοθήκης από τον 10ο αιώνα έως τις αρχές του 20ου αιώνα. Καταρχάς, η ύπαρξη των αθωνικών βιβλιοθηκών εξυπηρετεί λατρευτικές και πνευματικές ανάγκες και η δημιουργία τους είναι σύμφυτη με την ίδρυση της κάθε μονής. Συνεπώς, η πορεία της βατοπεδινής βιβλιοθήκης στον χρόνο εκκινεί στα τέλη του 10ου αιώνα, οι γνώσεις μας όμως για τους πρώτους αιώνες είναι περιορισμένες. Οι σχετικές ενδείξεις μαρτυρούν την ύπαρξη αντιγραφικού εργαστηρίου, όμως τα σωζόμενα χειρόγραφα της περιόδου είναι εξαιρετικά ολιγάριθμα ώστε να εξαγάγουμε ασφαλή συμπεράσματα για τη βιβλιογραφική δραστηριότητα. Στα τέλη του 13ου αιώνα και στις αρχές του 14ου το σκηνικό αλλάζει, καθώς κάνει την εμφάνισή του ο πρώτος γνωστός πολύγραφος βιβλιογράφος, ο Θεσσαλονικεύς Θεόδωρος Αγιοπετρίτης. Από το εργαστήριό του διαθέτουμε 29 χειρόγραφα υψηλής ποιότητας και διακόσμησης, εκ των οποίων 4 συνδέονται με το Βατοπέδι. Ο 14ος και ο 15ος αιώνας σηματοδοτούν μια περίοδο ακμής στο πλαίσιο της παλαιολόγειας αναγέννησης και του ησυχαστικού κινήματος. Τον 14ο αιώνα κυριαρχεί το όνομα του μοναχού Κάλλιστου, από τη γραφίδα του οποίου διαθέτουμε 9 χειρόγραφα, ενώ η βιβλιοθήκη πλουτίζεται ακόμη με τη διαχρονικά πολυτιμότερη δωρεά, αυτή του αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνού, ο οποίος δωρίζει στη μονή 26 χειρόγραφα της προσωπικής του συλλογής μοναδικής πολυτέλειας και τέχνης. Κατά τον 15ο αιώνα, η βιβλιογραφική παραγωγή συνεχίζεται αμείωτη και ως τελευταίους γραφείς προς της Αλώσεως γνωρίζουμε τους μοναχούς Γρηγόριο και Φιλόθεο, καθώς και τον Ματθαίο. Ο 16ος και ο 17ος αιώνας είναι οι φορείς των μεταβολών που επιφέρει η Άλωση. Οι γνωστοί βιβλιογράφοι αυτής της εποχής είναι οι μοναχοί Νικηφόρος, Κύριλλος, Άνθιμος Λεοβαδίτης, Θεόκλητος και ο επίσκοπος Γρηγόριος Λαοδικείας. Επιπλέον, η βιβλιοθήκη ενισχύεται από δύο δωρεές από τον Μητροπολίτη τέως Θεσσαλονίκης Μακάριο Παπαγεωργόπουλο και από τον λόγιο Συνέσιο Ελλανικό. Την ίδια περίοδο ξεκινάνε και οι επισκέψεις ξένων απεσταλμένων με συχνά σκοτεινές προθέσεις με πιο σημαντικά ονόματα τους Αγκωνίτη, Λάσκαρι, Σοφιανό και Suchanov. Κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, παρά την εξάπλωση του έντυπου βιβλίου, η παραγωγή χειρογράφων συνεχίζεται με γνωστούς βιβλιογράφους τους μοναχούς Γεώργιο Καλλ(ι)έργη, Δαμασκηνό Βατοπεδινό, Δανιήλ Σμυρναίο, Ιωάσαφ τον Πάριο και την εξέχουσα μορφή του μοναχού Ιακώβου του Βατοπεδινού, τον οποίο μάλιστα συναντάμε ως γραφέα στα χειρόγραφα της σημαντικότερης δωρεάς αυτής της περιόδου από τον επίσκοπο Αδριανουπόλεως Γρηγόριο. Όμως και αυτοί οι δύο αιώνες θα στιγματιστούν από απώλειες χειρογράφων, που οφείλονται στους Clarke, Μ. Μηνωίδη και Κ. Σιμωνίδη. Η προστασία του περιεχομένου της βιβλιοθήκης θα επέλθει στις αρχές του 20ου αιώνα, όταν στο πλαίσιο της καταλογογράφησης του περιεχομένου των αθωνικών βιβλιοθηκών από τον Σπ. Λάμπρο, θα συντελεστεί και η καταλογογράφηση της βατοπεδινής βιβλιοθήκης από τον μοναχό Αρκάδιο Βατοπεδινό σε συνεργασία με τον Σωφρόνιο Ευστρατιάδη. Έκτοτε η βιβλιοθήκη εμπλουτίζεται με χειρόγραφα που είτε ήταν κρυμμένα είτε αγνοούνταν και ήρθαν τυχαία ή κατόπιν ερευνών στο φως και αναδεικνύεται στις ποικίλες πτυχές της μέσα από συμπληρωματικούς καταλόγους και επιμέρους μελετήματα εξειδικευμένων επιστημόνων
description: This paper concerns the formation and historical development of the Vatopedi library from the 10th century to the beginnings of the 20th century. The Athonite libraries serve devotional and spiritual needs and their creation is inherent in the foundation of each monastery. The course of the Vatopedi library in time began at the end of the 10th century, but our knowledge concerning the first centuries is limited. The relevant evidence indicates the existence of a copying workshop, but the surviving manuscripts of the period are too few in number to draw safe conclusions about the bibliographic activity. At the end of the 13th century and at the beginning of the 14th century occurs the appearance of the first known polygrapher, Theodore Hagiopetrites. From his workshop we have 29 manuscripts of high quality, among which 4 are connected to Vatopedi. The 14th and 15th centuries mark a period of prosperity. In the 14th century dominates the name of the monk Callistus, from whose stylus we have 9 manuscripts. Meanwhile, the library is enriched with the most valuable donation of its history, that of emperor John VI Kantakouzenos, who donates to the monastery 26 manuscripts from his personal collection of unique luxury and art. During the 15th century, the bibliographic production continued unabated and the last known scribes before the Fall are the monks Gregory and Philotheos, as well as the domesticus Matthew. The 16th and 17th centuries are the bearers of the changes brought about by the Fall of Constantinople. The known bibliographers of this era are the monks Nikeforos, Cyril, Anthimos Leovaditis, Theokletos and bishop Gregory of Laodicea. Additionally, the library is supported by two donations from the former bishop Makarios Papageorgopoulos and the scholar Synesios Ellanicus. At the same time began the visits of foreign emissaries with often dark intentions including Anconites, Laskaris, Sofianos and Suchanov. During the 18th and 19th centuries, the production of manuscripts continues with well-known bibliographers the monks Georgios Kall(i)erges, Damaskinos of Vatopedi, Daniel of Smyrne, Joasaph of Paros and the prominent figure of the monk Jacob of Vatopedi, whom we even meet as a scribe in the manuscripts of the most important donation of this period, that of the bishop of Adrianoupolis Gregory. However, these two centuries were also marked by losses of manuscripts due to Clarke, Minoides and K. Simonides. The protection of the library’s content will not occur until the beginnings of the 20th century, when, as an aftermath of Sp. Lambros’ relative work for the other Athonite libraries, the monk Arkadios of Vatopedi and Sofronios Eustratiades edited the first formal catalogue of the library’s content. Since then the library has been enriched with manuscripts that were either hidden or ignored and came to light accidentally or after research and has emerged in its various aspects through complementary catalogues, as well as through individual studies of specialized scientists