Quassim Cassam: Conspiracy Theories
Creators: name: Παιονίδης, Φιλήμων
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2023

description: 2023–01 Κασσάμ: Θεωρίες συνομωσίας Quassim Cassam: Conspiracy Theories. Cambridge: Polity Press, 2019, 140 σ., 12,59 $. ____________________________________________________________ Κρίνει ο Φιλήμων Παιονίδης (Καθηγητής Φιλοσοφίας, Α.Π.Θ.) peonidis@edlit.auth.gr Οι θεωρίες συνομωσίας συνιστούν ένα πεδίο όπου οι πεποιθήσεις των δρώντων αναφορικά με εμπειρικά και επαληθεύσιμα δεδομένα καθορίζονται αυθαίρετα από τη γενικότερη ιδεολογικοπολιτική συγκρότηση που διαθέτουν. Αυτή είναι η βασική θέση που αναπτύσσει ο Κασίμ Κασσάμ –έγκριτος επιστημολόγος και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Warwick– στο ευσύνοπτο, περιεκτικό και προ­σιτό στο ευρύτερο μορφωμένο κοινό βιβλίο του για τις θεωρίες συνομωσίας. Αναμφίβολα, πρόκειται για ένα πεδίο στο οποίο η φιλοσοφία μπορεί να συνει­σφέρει και έργα σαν και αυτό που κρίνεται εδώ αποτελούν συμβολές στην κοπι­ώδη προσπάθεια αναχαίτησης της άνευ προηγουμένου διείσδυσης θεωριών και προσεγγίσεων αυτού του τύπου.[1] Η συστηματική αποτίμηση αυτού του φαινομένου προϋποθέτει την εννοιολογική αποσαφήνιση του όρου “θεωρία συνομωσίας”, κάτι που στην πορεία εμφανίζει σοβα­ρές δυσκολίες. Ορισμοί, όπως ο ακόλουθος, μπορεί να αποβούν παραπλα­νητικοί: «ως θεωρία συνωμοσίας λογίζεται η εξήγηση παρελθοντικών, παροντι­κών ή μελλοντικών συμβάντων ή περιστάσεων που παραθέτει μία συνωμοσία ως την κύρια αιτία τους».[2] Με αυτό το σκεπτικό ο ιστορικός που επιχειρεί να εξηγήσει τα πολιτικά γεγονότα στη Ρώμη το 63-62 π.Χ. θεωρώντας τα απόρροια της λεγόμενης συνωμοσίας του Κατιλίνα θα πρέπει να λογίζεται ομόλογος εκεί­νων που διατείνονται ότι η κατάκτηση της σελήνης δεν είναι τίποτα άλλο από μια αληθοφανής σκηνοθεσία της αμερικανικής κυβέρνησης. Το ίδιο ισχύει και για μια τακτική ανακρίτρια που καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η δολοφονία που ερευνά οφείλεται σε συνωμοσία των συγγενών του θύματος. Θα πρέπει να διακρίνουμε τους ερευνητές των κάθε λογής συνωμοσιών από τους συνομωσιο­λόγους και αυτό είναι κάτι που ο συγγραφέας το αντιλαμβάνεται απόλυτα. Έτσι, στο πρώτο κεφάλαιο, ο Κασσάμ παραθέτει μια σειρά χαρακτηριστικών που διέπουν τη στάση των συνομωσιολόγων και τους διαφοροποιούν από τους υπόλοιπους ερευνητές των συνομωσιών. Συγκεκριμένα, οι θεωρίες που προβάλ­λουν οι πρώτοι δεν επικαλούνται απλώς κάποια συνομωσία για να εξηγήσουν συμβάντα, φαινόμενα ή καταστάσεις αλλά: (α) Έχουν υποθετικό χαρακτήρα με την έννοια ότι βασίζονται σε εικασίες και εκτιμήσεις και όχι σε αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία. Για παράδειγμα, το 2007 παραβρέθηκα στο Τορόντο σε εκδήλωση μιας ομάδας Αυστραλών ακτιβι­στών που υποστήριζαν ότι η κατάρρευση των δίδυμων πύργων την 11/9 οφειλό­ταν και σε εκρήξεις μηχανισμών που είχαν τοποθετήσει σε αυτά τα κτήρια μη κατονομαζόμενες κυβερνητικές υπηρεσίες των ΗΠΑ. Ωστόσο, δεν ήταν σε θέση να καταθέσουν ούτε ένα πειστήριο (υπολείμματα εκρηκτικών μηχανισμών, αύξη­ση ραδιενέργειας, ένορκες καταθέσεις αξιόπιστων αυτοπτών μαρτύρων κ.ο.κ.) που θα μπορούσε να γίνει αποδεκτό από ένα δικαστήριο. Αυτό δεν καθιστά τις εν λόγω θεωρίες λογικά αναπόδεικτες, καθώς στο μέλλον θα μπορούσαν θεωρητικά να προκύψουν οι απαιτούμενες αποδείξεις. Ωστόσο, κάποιες από αυτές είναι τόσο ακραίες, ώστε η επικύρωσή τους τους φαντάζει ανέφικτη. Οι αρνητές του Ολοκαυτώματος λ.χ. είτε θα πρέπει να αποδείξουν ότι τα ονόματα των τεσσάρων εκατομμυρίων οχτακοσίων χιλιάδων θυμάτων που καταγράφο­νται συνοδευόμενα από φωτογραφίες και σχετική τεκμηρίωση στη βάση δεδο­μένων Υad Vashem[3] είναι επινοημένα είτε να σιωπήσουν διά παντός. (β) Έχουν αντιρρητικό χαρακτήρα με την έννοια ότι αμφισβητούν, χωρίς κατά κανόνα οι θιασώτες τους να διαθέτουν τα απαραίτητα εχέγγυα, τις επίσημες εξηγήσεις συμβάντων και εξελίξεων, ακόμα και εάν αυτές προέρχονται από τους πλέον διακεκριμένους και καταξιωμένους ειδικούς. Σε πολλές περιπτώσεις αρνούνται να πιστέψουν ακόμα και τις πλέον προφανείς σήμερα παραδοχές, όπως ότι οι λευκές γραμμές που αφήνουν οι κινητήρες αεριωθουμένων αεροπλά­νων που πετούν σε μεγάλο ύψος είναι ένα εύκολα εξηγήσιμο φυσικό φαινόμενο. (γ) Έχουν ιδιοσυγκρασιακό χαρακτήρα, καθώς διαπνέονται από έναν έντονο υποκειμενισμό και αφήνουν πάρα πολλά στη φαντασία. (δ) Είναι προνεωτερικές δεδομένου ότι αποδίδουν περίπλοκα συμβάντα απο­κλειστικά στις εμπρόθετες εν κρυπτώ ενέργειες μιας μικρής ομάδας ανθρώπων. Σημειωτέον ότι αυτή η στάση ενίοτε συνεπάγεται τον αποκλεισμό μιας πολλαπλότητας αιτίων που μπορούν να μας προσφέρουν μια πληρέστερη κατα­νόηση του φαινομένου που εξετάζουμε.[4] Οι περισσότεροι μελετητές θεω­ρούν ότι η άνοδος του ναζισμού την περίοδο του Μεσοπολέμου στην Γερμανία οφείλεται σε μια σειρά παραγόντων που μπορούν εν μέρει να καταγραφούν και να ανα­λυθούν. Ωστόσο, ενίοτε διαβάζουμε και “μαρξίζουσες” αναλύσεις που αποδί­δουν αυτή την εξέλιξη αποκλειστικά σε μια συνομωσία Γερμανών βιομηχάνων και τραπεζιτών που θεώρησαν ότι η κυριαρχία της τάξης τους κινδύνευε να καταλυθεί. Άλλο είναι να υποστηρίζει κανείς ότι ένας από τους λόγους κατίσχυ­σης του ναζισμού από τις αρχές της δεκαετίας του τριάντα και εφεξής ήταν η στήριξη κορυφαίων οικονομικών παραγόντων και άλλο ότι ο Χίτλερ αποτελεί συνειδητό δημιούργημά τους. (ε) Είναι ανεπίδεκτες αντιρρήσεων για τους υποστηρικτές τους. Οποιαδήποτε προσπάθεια αναίρεσής τους απορρίπτεται πάραυτα από τους συνομωσιολόγους ως απηχούσα τα συμφέροντα εκείνων που επιθυμούν να ευοδωθεί η συνομωσία. Αυτή είναι μια ανάλυση που την προσυπογράφω με μια μικρή επιφύλαξη. Ο Κασσάμ υποστηρίζει ότι οι συνομωσιολόγοι λειτουργούν ως προπαγανδιστές, ακόμα και όταν πιστεύουν ακράδαντα στην αλήθεια των θεωριών τους (σ. 11-12). Όπως έχω αλλού υποστηρίξει,[5] η άσκηση προπαγάνδας προϋποθέτει απα­ραίτητα τη συνειδητή διαστρέβλωση της πραγματικότητας, έστω και εάν αυτή εξαντλείται απλώς στον εσκεμμένο υπερτονισμό των θετικών ή των αρνητικών όψεων του προπαγανδιζόμενου αντικειμένου. Εάν ένας συνωμοσιολόγος διαδί­δει ψευδείς θεωρίες με τις οποίες συντάσσεται απόλυτα, μπορεί να κατηγορηθεί για πολλά πράγματα, όπως για διανοητική νωθρότητα ή για διασπορά ψευδών ειδήσεων, αλλά όχι για άσκηση προπαγάνδας. Αυτή η διευκρίνηση βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν θεωρίες συνομωσίας που αποτελούν βασικό όπλο προπαγανδιστικών εκστρατειών. Για του λόγου το αληθές μπορεί να δει κανείς ακόμα και σήμερα πώς χρησιμοποιούνται τα ψευδεπίγραφα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών σε αντισημιτικές εκστρατείες.[6] Στο υπόλοιπο βιβλίο ο συγγραφέας πραγματεύεται τρία βασικά ζητήματα. Το πρώτο αφορά τους ψυχολογικούς λόγους που οδηγούν ορισμένους ανθρώπους στην αποδοχή θεωριών συνομωσίας. Υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει ένα ξεχωριστό είδος προσωπικότητας που προσελκύεται από τέτοιες θεωρίες, αλλά ότι κάποιος καθίσταται συνομωσιολόγος, επειδή αυτό συνάδει με τις γενικότερες ιδεολογι­κοπολιτικές δεσμεύσεις του (σ. 48). Ειδικότερα, θεωρεί ότι όσο πιο ακραίες είναι οι πολιτικές αντιλήψεις κάποιου τόσο πιθανότερο είναι ο πολιτικός λόγος του να ενσωματώνει θεωρίες συνωμοσίες (σ. 53). Η θέση αυτή φαίνεται διαισθη­τικά εύλογη αλλά χρειάζεται να τεκμηριωθεί ερευνητικά, κάτι που, απ’ όσο γνωρίζω, δεν έχει γίνει μέχρι τώρα. Είναι βέβαιο ότι η πλειονότητα των συνομω­σιολόγων διαθέτει ξεκάθαρες πολιτικές απόψεις πέρα από τη διάχυτη δυσπιστία προς τις αρχές και τα ΜΜΕ; Ποια είναι η ακριβής σχέση μεταξύ υιοθέτησης συγκεκριμένων πολιτικών ιδεολογιών και συγκεκριμένων θεωριών συνομωσίας; Αυτά είναι ερωτήματα στα οποία καλείται να απαντήσει η πολιτική ψυχολογία, αλλά η διερεύνησή τους δεν είναι πάντα εύκολη, καθώς οι άνθρωποι που είναι φορείς αυτών των πεποιθήσεων δεν είναι πρόθυμοι να συμμετέχουν σε σχετικές έρευνες. Εκείνο πάντως που θα μπορούσε ενδεικτικά να ειπωθεί με βάση μια πρόσφατη εμπειρική έρευνα είναι ότι οι συνομωσιολόγοι δεν είναι κατ’ ανάγκη αντίπαλοι της δημοκρατίας. Απλώς φαίνεται να προτιμούν την άμεση δημοκρα­τία από την κυρίαρχη αντιπροσωπευτική, καθώς η τελευταία παρέχει μεγαλύ­τερες ευκαιρίες στην καθεστηκυία πολιτική τάξη να επιβάλλει τις απόψεις της.[7] Αυτό το εύρημα θα μπορούσε να συνηγορήσει υπέρ της συσχέτισης ακραίων πολιτικών αντιλήψεων και συνομωσιολογικής σκέψης που επιχειρεί ο Κασάμ, υπό την προϋπόθεση ότι θα συμφωνούσαμε πως η πρόταξη αμεσοδημο­κρατικών μορφών διακυβέρνησης συνιστά ακραία πολιτική θέση. Επιπροσθέτως, ο Κασσάμ θεωρεί ότι άτομα που υπήρξαν θύματα πραγματικών συνομωσιών τείνουν να είναι περισσότερο ευεπίφορα στη συνομωσιολογία (σ. 54), ενώ δεν παραλείπει να αναφερθεί και στη γενικότερη σαγήνη που ασκούν αυτές οι θεωρίες, η οποία είναι ανάλογη με εκείνη που ασκούν τα αστυνομικά μυθιστορήματα στους αναγνώστες τους (σ. 58). Σε αυτή τη σαγήνη φαίνεται να έχουν υποκύψει και γνωστοί φιλόσοφοι, όπως ο Ρίτσαρντ Πόπκιν (1923-2005), ο οποίος εκτός από το κλασικό The History of Skepticism from Erasmus to Descartes (1960) συνέγραψε και το The Second Ostwald (1966) στο οποίο υποστήριζε ότι υπήρχε σωσίας του δολοφόνου του προέδρου Κέννεντυ, πράγμα το οποίο δεν αποδείχτηκε ποτέ (σ. 22-23). Από την άλλη πλευρά βέβαια πρέπει να είναι κανείς σε θέση να διακρίνει τη σαγήνη από την αληθοφάνεια. Εικάζω ότι ορισμέ­νοι αναγνώστες καθηλώθηκαν από την επαφή τους με το μυθιστόρημα του Νταν Μπράουν Κώδικας Ντα Βίντσι (2003) ή την κινηματογραφική μετα­φορά του, αλλά ελπίζω ότι δεν θεώρησαν πως η ιστορία της επιβίωσης των “απογόνων” του Ιησού Χριστού που περιγράφει και οι σχετικές συνομωσίες και δολοπλοκίες έχουν κάποια πραγματική βάση. Ο Κασσάμ εστιάζει επίσης και στις βλάβες που προκαλούν οι συνομωσιολόγοι. Απορρίπτει ως επιφανειακή την προσέγγιση που τους αντιμετωπίζει ως ακίνδυ­νους και ρομαντικούς αναζητητές της αλήθειας παραθέτοντας μια σειρά επιπτώ­σεων που απορρέουν από τη διάδοση και την αποδοχή των θεωριών τους. Οι εν λόγω επιπτώσεις εμφανίζονται σε προσωπικό, κοινωνικό, διανοητικό και πολι­τικό επίπεδο (σ. 65). Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδει στις “βραδυφλεγείς” επιπτώ­σεις, δηλαδή σε αυτές που διαφεύγουν της προσοχής μας, καθώς λειτουργούν υπόρρητα και διαβρωτικά. Η σημαντικότερη ίσως από αυτές είναι η σταδιακή υπονόμευση της εμπιστοσύνης στις επιστημονικές εξηγήσεις και στη γνώση που προέρχεται από πιστοποιημένους ειδικούς (σ. 69). Τέλος, στο τέταρτο κεφάλαιο θέτει το ερώτημα “τι πρέπει να γίνει;”. Ορθά επισημαίνει ότι δεν μπορούμε να αναμένουμε από τους σκληροπυρηνικούς συνομωσιολόγους να μεταπειστούν από επιχειρήματα και τεκμήρια, καθώς μια τέτοια μεταστροφή θα προϋπέθετε την πλήρη απόρριψη του τρόπου με τον οποίο βλέπουν τον κόσμο και τη θέση τους σε αυτόν (σ. 100). Αντ’ αυτού οι προσπάθειές μας πρέπει να επικεντρώ­νονται στην αποτροπή της διάχυσης των θεωριών συνομωσίας σε ευρύτερα πλη­θυσμιακά στρώματα και στην καταπολέμηση της νοσηρής νοοτροπίας που τις συνοδεύει. Αυτό θα μπορούσε να επιτευχθεί διαμέσου της δημόσιας αναίρεσης των παραδοχών των συνομωσιολόγων, της εκπαίδευσης των νεοτέρων, ώστε να μπορούν να διακρίνουν την αλήθεια από το ψεύδος καθώς και τις ηθικά απορ­ριπτέες θέσεις που υποκρύπτουν πολλές θεωρίες συνομωσίες, και της αποκά­λυψης των πολιτικών στοχεύσεων και επιδιώξεων των υποστηρικτών τους (σ. 124). Η μελέτη αυτή κυκλοφόρησε στα τέλη του 2019. Λίγους μήνες αργότερα η έλευ­ση του COVID-19 ανέδειξε μία ζοφερή όψη των θεωριών συνομωσίας που δεν είχε καμία σχέση με τη γραφική και ενίοτε διασκεδαστική παραφιλολογία περί συνεργασίας αμερικανικών κυβερνητικών υπηρεσιών με εξωγήινους, περί προ­σπαθειών ελέγχου του πληθυσμού μέσω εναέριων ψεκασμών και άλλων συνα­φών ιστοριών. Πολλοί αντιεμβολιαστές υποκινούμενοι από εντελώς αβάσιμες θεωρίες συνομωσίας προέβησαν σε ενέργειες και παραλήψεις που είχαν ως αποτέλεσμα τον θάνατο ή τη βαρεία νόσηση των ιδίων ή άλλων προσώπων που μπορούσαν να ελέγξουν ή να μολύνουν. Η μετάβαση, ωστόσο, από την απλή διατύπωση απόψεων στην πρόκληση βλαβών μεταβάλλει την κανονιστική στάση μας. Δεν θεωρούμε ότι η πρόκληση οποιασδήποτε βλάβης σε τρίτους θα πρέπει να τιμωρείται από τον νόμο, αλλά αυτή η μεταβολή αποτελεί έναν εκ πρώτης όψεως λόγο για να επανακαθορίσουμε την αξιολόγηση του δρώντος. Σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσαμε άραγε να δεχτούμε ότι η ελευθερία της έκφρασης, η θρησκευτική ελευθερία και η δημοκρατική ανεκτικότητα[8] προστατεύουν έναν πνευματικό που βασιζόμενος σε θεωρίες συνωμοσίας πείθει έναν εξαρτώμενο από αυτόν πιστό να μην εμβολιαστεί με αποτέλεσμα τον θάνατο του τελευταίου; Εδώ δεν είναι ο κατάλληλος χώρος για να επιχειρηθεί μια απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα, αλλά αυτό που μπορεί να ειπωθεί με μεγάλο βαθμό βεβαιότη­τας είναι ότι η εποχή της αθωότητας των συνομωσιολόγων και των πονημάτων τους έχει πλέον παρέλθει, εάν υπήρξε ποτέ. __________ [1] Από την περιορισμένη ελληνική βιβλιογραφία, βλ. ενδεικτικά: P. A. Taguieff, Θεω­ρίες συνωμοσίας: Εσωτερισμός, εξτρεμισμός (μτφ. Α. Καραστάθη. Αθήνα: Πόλις, 2010)· του ιδίου, Συνομωσιολογική σκέψη και “Θεωρίες της συνομωσίας”: Μια κριτική εισα­γωγή (μτφ. Α. Ηλιαδέλη. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο, 2015)· του ιδίου, Σύντομη πραγ­ματεία περί συνομωσιολογίας (μτφ. Σ. Τριανταφύλλου. Αθήνα: Πατάκης, 2016)· R. Greene R. Robison-Greene (επιμ.), Θεωρίες συνωμοσίας: Συνδέοντας τα στοιχεία, 2 τόμ. (μτφ. Κ. Κολόκα. Αθήνα: Το Βήμα, 2021) και L. McIntyre, Πώς να μιλήσετε στους αρνητές της επιστήμης (μτφ. Α. Κρητικού και Ε. Κρητικού. Θεσσαλονίκη: Ροπή, 2021). [2] J. E. Uscinski, Conspiracy Theories: A Primer (Lanham MD: Rowman and Littlefield, 2020), σ. 23. [3] https://yvng.yadvashem.org. [4] Για την περιπλοκότητα της εξήγησης των κοινωνικών φαινομένων συμπεριλαμ­βανομένων και των εξηγητικών προσπαθειών που προβάλλουν τα σε συλλογικό επίπεδο απρόθετα αποτελέσματα ατομικών μορφών ορθολογικής συμπεριφοράς, βλ. ενδεικτικά D. Little, Φιλοσοφία των κοινωνικών επιστημών: Είδη κοινωνικής εξήγησης (μτφ. Ξ. Μπαμιατζόγλου. Αθήνα: Οκτώ, 2018). [5] Φ. Παιονίδης, Στοιχεία κριτικής επιχειρηματολογίας (2η έκδοση. Θεσσαλονίκη: Ζήτη, 2022), σ. 87-88. Στο βιβλίο αυτό υπάρχει μια σύντομη πραγμάτευση των θεωριών συνομωσίας (σ. 96-105). [6] P. A. Taguieff, Ο μύθος των “Σοφών της Σιών”: Από τη “διεθνή εβραϊκή συνομω­σία” στην “παγκόσμια σιωνιστική επιβουλή” (μτφ. Α. Κιουπκιολής. Αθήνα: Πόλις, 2006). [7] M. Pantazi, K. Papaioannou J.-W. van Prooijen, «Power to the People: The Hidden Link Between Support for Direct Democracy and Belief in Conspiracy Theories», Political Psychology 43 (2022), σ. 529-48. [8] Αυτές είναι οι αξίες που συνήθως προβάλλονται για να τεκμηριώσουν τη νομική προστασία της διατύπωσης θεωριών συνομωσίας. Βλ. χαρακτηριστικά S. M. Smallpage, «Conspiracy Thinking, Tolerance, and Democracy», στο: J. E. Uscinski (επιμ.), Conspiracy Theories and the People Who Believe Them (Oxford: Oxford University Press, 2019), σ. 187-98. Δημοσιεύθηκε: 14.3.2023. Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία: Παιονίδης, Φιλήμων: (Βιβλιοκρισία του:) Quassim Cassam: Conspiracy Theories (Cambridge: Polity Press, 2019). Κριτικά 2023-01, https://doi.org/10.26262/critica.v13i0.9342.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 13 (2023)