Μιχαήλ Δαμασκηνός: Τρεις Εικόνες του Χριστολογικού Κύκλου στο Μουσείο Αγίας Αικατερίνης Ηρακλείου
Creators: name: Παναγιωτόπουλος, Βασίλειος Χρήστου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Μιχαήλ Δαμασκηνός
Κρητική Σχολή
Μουσείο Αγίας Αικατερίνης Ηρακλείου
Michael Damaskenos
Cretan School of painting
Museum of Saint Catherine in Heraklion

description: Σκοπός της διατριβής είναι η πλήρης προσέγγιση φορητών εικόνων του Μιχαήλ Δαμασκηνού με όρους που ξεπερνούν τις πρακτικές του μελετητή της ιστορίας της τέχνης, καθώς μελέτη των εικόνων δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη και δεν μπορεί να μην λαμβάνει υπόψη τον πολλαπλό τους ρόλο, λατρευτικό, ιστορικό, καλλιτεχνικό αλλά και θεολογικό. Η επιλογή της χρονικής περιόδου, έγινε εξαιτίας του γεγονότος ότι η εποχή της Κρητικής Σχολής ζωγραφικής αποτελεί μία από τις σπουδαιότερες περιόδους της Μεταβυζαντινής Τέχνης. Η επιλογή του Μιχαήλ Δαμασκηνού έμοιαζε σχεδόν μονόδρομος αφού η παρουσία του στην τέχνη της φορητής εικόνας τον 16ο αιώνα είναι καταλυτική όχι μόνο για τη διαμόρφωση των σύγχρονών του τάσεων αλλά και για τη μελλοντική θρησκευτική ζωγραφική. Αφού αναφερθήκαμε στα στοιχεία του βίου και της καλλιτεχνικής δράσης του ζωγράφου, εστιάσαμε σε τρεις εικόνες του που φυλάσσονται στο Μουσείο Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο. Τις ομαδοποιούν οι έντονες επιρροές από την τέχνη της Ιταλίας, ως προς την τεχνοτροπία και την εικονογραφία και είναι δημιουργήματα της περιόδου που ο Δαμασκηνός ζούσε στη Βενετία ή εκείνης της αμέσως μετά την επιστροφή του στο Χάνδακα. Για κάθε μία από τις εικόνες ερευνήσαμε την απόδοση του θέματος στα Ευαγγέλια, αναφερθήκαμε στα στοιχεία ταυτότητας, την περιγράψαμε, την συσχετίσαμε με καλλιτεχνικά ρεύματα, παρουσιάσαμε την οργάνωση της σύνθεσης και αναζητήσαμε τους συμβολισμούς και τα θεολογικά συμφραζόμενα. Διαπιστώθηκε η ενσωμάτωση δυτικών στοιχείων σε παραδοσιακές παραστάσεις της βυζαντινής ζωγραφικής. Στα έργα αυτά ο ζωγράφος, ώριμος ως προς τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις του αλλά και σίγουρος για την μη αλλοίωση του θεολογικού μηνύματος, καταφέρνει πετυχημένα να φέρει σε επαφή τους δύο καλλιτεχνικούς κόσμους προκειμένου να δημιουργήσει έργα που βρίθουν πρωτότυπων εκφραστικών λύσεων. Σε κάθε περίπτωση το βέβαιο είναι ότι η βυζαντινή παράδοση δεν εκτοπίζεται, παραμένει παρούσα τόσο στην καλλιτεχνική έκφραση όσο και στο θρησκευτικό περιεχόμενο των έργων. Ο ζωγράφος δεν υλοποιεί απλώς θρησκευτική τέχνη, όπως οι δυτικοί ομότεχνοί του. Εργαζόμενος με θρησκευτική κατάνυξη, ενστικτώδη σοφία, που του προσφέρει η εντρύφησή του στην βυζαντινή παράδοση, αλλά και με θεολογικές γνώσεις αναζητά στην ιταλική ζωγραφική τα στοιχεία εκείνα που θα προσδώσουν στις εικόνες του πρωτοτυπία. Διαπιστώσαμε πως οι καινοτομίες του Μιχαήλ Δαμασκηνού έχουν σαν αποτέλεσμα την δημιουργία ενός καλλιτεχνικού έργου στο οποίο θα μπορούσε να αποδοθεί ο χαρακτηρισμός του «ριζοσπαστικού». Συμπεράναμε ότι οι καλλιτεχνικές του αναζητήσεις του ζωγράφου θα του επιτρέψουν να δημιουργήσει εκφραστικά και εικονογραφικά πρότυπα που θα επηρεάσουν σημαντικά και ως έναν βαθμό θα επιδράσουν στην διαμόρφωση και της πολύ μεταγενέστερης από την εποχή του θρησκευτικής ζωγραφικής της ορθοδοξίας.
description: The purpose of the thesis is to fully approach the icons of Michael Damascenes in terms that go beyond the practices of the art history scholar, as a study of the icons cannot be one-dimensional and cannot fail to take into account their multiple role, cultic, historical, artistic as well as theological. The time period was chosen due to the fact that the era of the Cretan School of painting is one of the most important periods of Post-Byzantine Art. The choice of Michael Damascenes seemed almost a one-way street since his presence in the art of the portable image in the 16th century is a catalyst not only for the formation of contemporary trends but also for future religious painting. After referring to the elements of the painter's life and artistic activity, we focused on three of his images that are kept in the Museum of Saint Catherine in Heraklion. They are grouped by the strong influences from the art of Italy, in terms of style and iconography, and are creations of the period when the Damascene lived in Venice or immediately after his return to Handax (Heraklion). For each of the images we investigated the performance of the theme in the Gospels, referred to the elements of identity, described it, related it to artistic currents, presented the organization of the composition and looked for symbolism and theological contexts. The integration of western elements into traditional representations of Byzantine painting was established. In these works, the painter, mature in terms of his artistic pursuits but also sure of not altering the theological message, successfully manages to bring the two artistic worlds into contact in order to create works full of original expressive solutions. In any case, what is certain is that the Byzantine tradition is not displaced, it remains present both in the artistic expression and in the religious content of the works. The painter does not simply implement religious art, like his Western contemporaries. Working with religious zeal, instinctive wisdom, which his immersion in the Byzantine tradition offers him, but also with theological knowledge, he seeks in Italian painting those elements that will give originality to his images. We found that the innovations of Michael Damascenes result in the creation of an artistic work that could be described as "radical". We concluded that the painter's artistic pursuits will allow him to create expressive and pictorial standards that will significantly influence and to some extent influence the formation of orthodox religious painting much later than his time.
description: Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού, Συνεργαζόμενα Τμήματα :
description: Κοινωνικής Θεολογίας (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών)