Ιερά σε φυσικό περιβάλλον: Σχέσεις λατρείας και τοπίου
Creators: name: Λυκίδου, Αργυρώ Κρ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2020
Subjects: Μακεδονία
‘Όρος
Σπήλαιο
Λατρεία
Macedonia
Mountain
Cave
Cult

description: Η παρούσα διδακτορική διατριβή πραγματεύεται τα ιερά που έχουν εντοπιστεί στα όρη, το ορεινό δίκτυο και τα σπήλαια της αρχαίας Μακεδονίας και της Θάσου. Πρόκειται για συνολικά δεκαεννέα ιερά που χωρίζονται σε τρεις ενότητες. Στην πρώτη ενότητα ανήκουν τα ιερά που ιδρύθηκαν σε κορυφή όρους και είναι τα ιερά του Διός στην Ψαλίδα Καστοριάς, στην κορυφή Άγιος Αντώνιος του Ολύμπου, στον Ίταμο Σιθωνίας και στον Άθω, της Αρτέμιδος στον λόφο Ιβάνη και της Μητέρας των θεών στη Λευκόπετρα Βερμίου. Στη δεύτερη ενότητα ανήκουν τα ιερά που βρίσκονται στο ορεινό οδικό δίκτυο και είναι τα ιερά του Απόλλωνος στις Πόρτες Ξηρολίμνης, του Ήρωα Αυλωνείτη στα Κηπιά Παγγαίου και ένα ιερό στον Προφήτη Λαγκαδά. Στην τρίτη ενότητα ανήκουν τα σπήλαια με λατρευτικό χαρακτήρα, τα οποία είναι: τα σπήλαια των Νυμφών στη Μίεζα στο Βέρμιο, στον Άθω, και το Παγγαίο και την ευρύτερη περιοχή του, το σπήλαιο του Ποσειδώνος στο ύψωμα Παππούς του Ολύμπου, το σπήλαιο του Διονύσου στην Άφυτη και το φαράγγι του Απόλλωνος και του Πανός στον Μαύρο Βράχο. Επίσης στη Θάσο ερευνώνται τα σπήλαια του Πανός, μιας Κουροτρόφου θεότητας στη Δρακότρυπα και το σπήλαιο της Αρτέμιδος στην Αλυκή.Οι παραπάνω χώροι βρίσκονται μακριά από οικιστικούς σχηματισμούς, επομένως ένα από τα ζητούμενα της έρευνας είναι οι σχέσεις εξάρτησης των ιερών με τις γειτονικές κοινότητες. Στο πλαίσιο αυτό μελετάται η ιστορία της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής, ενώ γίνεται προσπάθεια να αναγνωριστούν οι πληθυσμοί που επισκέπτονταν αυτούς τους ιερούς χώρους. Κοινό σημείο στα περισσότερα ιερά είναι η διοργάνωση τελετουργικών γευμάτων μετά τη θυσία, προφανώς σημείο αναφοράς για την κάθε κοινότητα. Η μελέτη των ευρημάτων από τα ιερά οδήγησε όχι μόνο στην αναγνώριση της λατρευόμενης θεότητας, αλλά και σε συμπεράσματα σχετικά με τις λατρευτικές πρακτικές. Επομένως κρίθηκε απαραίτητη μια επισκόπηση της διάδοσης της λατρείας της εκάστοτε θεότητας στην υπόλοιπη αρχαία Μακεδονία και τη Θάσο. Στο δεύτερο μέρος της εργασίας παρουσιάζονται αντίστοιχα ιερά του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου. Πρόκειται για ένα μεγάλο σύνολο ιερών που εξετάζονται με βάση τη λατρευόμενη θεότητα και με απώτερο σκοπό να εντοπιστούν διαφορές και ομοιότητες στην αντίληψη του χώρου και της λατρείας. Η σημαντικότερη διαφορά είναι η αρχιτεκτονική διαμόρφωση των ιερών στις κορυφές των ορέων του υπόλοιπου ελλαδικού χώρου, σε αντίθεση με την απουσία αρχιτεκτονημάτων στις κορυφές των ορέων της Μακεδονίας. Ακόμη διαφορετική είναι η διαμόρφωση του ιερού της Μητέρας των θεών στη Λευκόπετρα, που έχει τη μορφή οίκου, από τη μορφή των Μητρώων του υπόλοιπου ελλαδικού κόσμου, που έχουν τη μορφή οικίας. Σε σχέση με ζητήματα λατρείας διαφαίνεται η διαφορετική αντίληψη του Ολυμπίου Διός και του Διός Υψίστου ανάμεσα στους Μακεδόνες και τους υπόλοιπους Έλληνες, ενώ κοινό τόπο αποτελεί η λατρεία του Απόλλωνος, του Πανός και των Νυμφών στα σπήλαια. Τα περισσότερα από τα ιερά που μελετήθηκαν στον χώρο της αρχαίας Μακεδονίας και της Θάσου έχουν μακραίωνη λειτουργία που φθίνει προς τα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, κάτι που παρατηρείται κυρίως στα σπήλαια. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το ιερό στο φαράγγι του Μαύρου Βράχου, το οποίο ιδρύθηκε την ελληνιστική περίοδο. Ωστόσο η ρωμαϊκή κατάκτηση σηματοδότησε μια νέα εποχή και για κάποια από τα ιερά που εξετάστηκαν παραπάνω, καθώς αναδιοργανώθηκαν ή παρατηρήθηκαν αλλαγές στη λατρεία.
description: The subject of this thesis is the cult on mountains, mountain peaks, along established routes and in caves within the limits of the macedonian kingdom and in Thasos. It includes nineteen sanctuaries divided in three groups. The first group is composed of the sanctuaries established on the peaks of mountains, which are the sanctuaries of Zeus on Mt. Psalida in Kastoria, on the summit Agios Antonios of Mt. Olympus, on Mt. Itamos in Sithonia and on Mt. Athos. Two more sanctuaries belong to the same group, the sanctuary of Artemis on Ivani hill and the sanctuary of the Mother of Gods at Leukopetra on Mt. Vermion. The second group consists of the sanctuaries established on the mountains nearby the road network, which are the sanctuary of Apollo at Portes in Xirolimni (Kozani perf.), the sanctuary at Profitis in Langadas (Thessaloniki perf.) and the sanctuary of Heros Avloneites at Kepia on Mt. Pangaion. The third group includes the sacred caves dedicated to the Nymphs on the mountains of Vermion, Athos and Pangaion and the surrounding territory, as well as caves dedicated to Poseidon on Mt. Olympus, to Dionysos at Aphytis and to Apollo, Pan and the Nymphs at the gorge of Mavros Vrahos. Caves have also been explored on the island of Thasos, the first is located at the ancient city of Thasos and it is dedicated to Pan, the second is called Drakotrypa and is situated in the mainland, and the last one is near the sanctuary of Alyki. The sanctuaries studied are located far from the nearest settlements, therefore one of the goals of this dissertation is to examine the relationship between sanctuaries and settlements. At first there is a synopsis of the history of every geographical unit in which the sanctuaries belong, while the study also focuses on the origin of the people visiting the sacred places. A common practice in many of the sanctuaries is the ceremonial meal that takes place after a sacrifice and seems to be of great importance for each community. The study of the objects found in the sanctuaries leads to the identification of the deity worshipped as well as to the cultural practices involved and the spread in Macedonia and Thasos of the cult of each deity is also examined for a better understanding. The second part of the thesis is a presentation of similar sanctuaries in the rest of Greece. It includes a great number of sacred places examined and categorized by the worshipped deity to find out differences and similarities in the cultural perception of Macedonians and the other Greeks. The most important difference is the presence of buildings on the mountain sanctuaries of the rest of Greece in contrast to the complete absence of buildings in the respective sanctuaries of Macedonia, especially at the sanctuaries of Zeus. Another difference is the oikos form of the temple of the Mother of the gods at Leukopetra on Mt. Vermion, in contrast to the oikia form of the Metroons in the rest of Greece. Regarding matters of cult, the different perception of Zeus Olympios and Hypsistos should be mentioned, while the cult of Apollo, Pan and the Nymphs inside caves is a common place. Most of the examined sanctuaries in ancient Macedonia and Thasos have a long life span, dating from the Early Iron Age until roman times, eventhough a descendance has been noticed after the hellenistic period, especially regarding the cave cults, with the exception of the cult at the gorge of Mavros Vrahos initiating in hellenistic times. However an evolution in the cult has been observed in some sanctuaries after the roman conquest.