Σπάνια και απειλούμενα φυτά της Ελλάδας: κατανομή, απειλές και κατάσταση διατήρησης in situ και ex situ
Creators: name: Μπάντη, Αντωνία Δημητρίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2012
Subjects: Βιβλία ερυθρών δεδομένων
Red data books
Βιοποικιλότητα
Κριτήρια της IUCN
Biodiversity
IUCN criteria

description: Στην παρούσα εργασία ασχοληθήκαμε με τα Βιβλία Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων και Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας. Μετά από ονοματολογικό έλεγχο δημιουργήθηκε ο ενιαίος κατάλογος των αξιολογημένων φυτών της χώρας που περιλαμβάνονται στα δύο βιβλία. Πρόκειται για 473 συνολικά taxa. Μελετήθηκε ο τρόπος με τον οποίο εφαρμόστηκαν τα κριτήρια της IUCN για να χαρακτηριστούν τα φυτά αυτά σε σχέση με τον κίνδυνο εξαφάνισης που αντιμετωπίζουν. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων γίνεται σαφής αναφορά των κριτηρίων της IUCN, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις που τα κριτήρια δεν αναφέρονται παρά μόνο περιγράφονται (1,9%), ενώ σε άλλες οι χαρακτηρισμοί βασίζονται μόνο σε εμπειρικές εκτιμήσεις (36,6%). Διερευνήθηκαν και συγκρίθηκαν οι χαρακτηρισμοί κινδύνου εξαφάνισης που δόθηκαν στα ίδια είδη ή υποείδη, σε διαφορετικούς χρόνους και σε διαφορετικές κλίμακες (εθνική, Ευρωπαϊκή και παγκόσμια). Σε εθνικό επίπεδο, η κατάσταση κινδύνου εξαφάνισης, για την παλαιότερη περίοδο 1982-1995, είχε παραμείνει αμετάβλητη για 44,4%, βελτιώθηκε για 9,4%, ενώ επιδεινώθηκε για 46,1% των 180 taxa, για τα οποία ήταν εφικτή η σύγκριση. Για τις περιόδους 1982-2009 (141 taxa) και 1995-2009 (100 taxa), η επιδείνωση αφορούσε 69,5% και 38%, η βελτίωση 10,6% και 19%, ενώ παρέμειναν στην ίδια κατάσταση 19,9% και 43% των taxa, αντίστοιχα. Σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο έχουν αξιολογηθεί μόνο 51 taxa. Από αυτά, μικρός αριθμός (19,6%) έχουν τον ίδιο χαρακτηρισμό στα τρία επίπεδα. Ανάμεσα στα taxa με διαφορετικό χαρακτηρισμό, υπάρχουν και αρκετές περιπτώσεις που χρήζουν άμεσης διόρθωσης, με πιο εντυπωσιακές αυτές των ενδημικών της χώρας Allium calamarophilon, Aquilegia ottonis subsp. taygetea, Campanula asperuloides που χαρακτηρίζονται ‘Τρωτά’ σε εθνικό επίπεδο, αλλά ‘Ανεπαρκών Δεδομένων’ σε ευρωπαϊκό, ή του Hypericum jovis με χαρακτηρισμό ‘Τρωτό’ σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά ‘Χαμηλού Κινδύνου’ σε εθνικό. Ως προς τη γεωγραφική εξάπλωση, προέκυψε ότι 71,7% των αξιολογημένων σπάνιων και απειλούμενων φυτών της Ελλάδας αντιστοιχούν σε ενδημικά της χώρας. Από τους 10 τύπους οικοτόπων, στους οποίους εντοπίζονται τα φυτά αυτά, τα βραχώδη-πετρώδη συστήματα συγκεντρώνουν τη μεγάλη πλειονότητά τους (73,4%). Περισσότερα από τα μισά taxa (56,7%) φύονται αποκλειστικά σε ένα τύπο ενδιαιτήματος. Ως προς την υψομετρική τους κατανομή, 42,7% εμφανίζονται σε πολύ χαμηλά υψόμετρα (&lt;500 m). Οι απειλές που αντιμετωπίζουν τα είδη αυτά, σύμφωνα πάντα με βιβλία ερυθρών δεδομένων, ομαδοποιήθηκαν σε ένα ιεραρχικά δομημένο σύστημα. Διακρίθηκαν δύο κύριες κατηγορίες, οι ενδογενείς (37%) και οι εξωγενείς (85,8%). Για τις πρώτες, δεν έγινε καμιά περαιτέρω διάκριση, ενώ οι εξωγενείς διακρίθηκαν περαιτέρω σε αυτές που σχετίζονται με φυσικές διεργασίες (18%) [φυσικά φαινόμενα (2,5%), αλλαγές συνθηκών οικοτόπου (16,1%)] ή με ανθρωπογενείς παρεμβάσεις (84,6%) [μηχανικού τύπου παρεμβάσεις (59,8%,), χρήση χημικών ουσιών και απόρριψη υλικών (8,9%), αλλαγές χρήσης γης (56,4%), αλλαγές διαχειριστικών πρακτικών (16,7%), εισβολή αλλόχθονων ειδών (2,3%), πολλαπλού αποτελέσματος πιέσεις (18,6%)]. Για 9,5% των taxa δεν αναφέρονται συγκεκριμένες απειλές. Κατά μέσο όρο, έχουν καταγραφεί περίπου τρεις τύποι απειλών ανά taxon. Αντίστοιχη ομαδοποίηση έγινε και για τα μέτρα προστασίας που έχουν προταθεί για την αντιμετώπιση αυτών των απειλών. Διακρίθηκαν τρεις κύριες κατηγορίες που αφορούν σε μέτρα γενικής φύσης (78,9%) και σε μέτρα αντιμετώπισης ενδογενών (39,7%) και εξωγενών απειλών (65,5%). Τα τελευταία διακρίθηκαν περαιτέρω σε μέτρα που αφορούν φυσικές διεργασίες (15%) και σε εκείνα για τις ανθρωπογενείς παρεμβάσεις (62,8%). Για 40 taxa (8,5%) δεν προτάθηκε κάποιο μέτρο προστασίας. Κατά μέσο όρο, έχουν προταθεί περίπου τέσσερα μέτρα ανά taxon για την αντιμετώπιση των κινδύνων που τα απειλούν. Σε σχέση με το νομικό πλαίσιο, βάσει του οποίου ως απειλούμενα θα πρέπει να προστατεύονται, προέκυψε ότι το δίκτυο Natura 2000 είναι εκείνο που προστατεύει τα περισσότερα (65%). Αποκλειστικά in situ προστατεύονται 23,5% των φυτών. Αποκλειστικά ex situ προστατεύονται 18,2%, 42,3% προστατεύεται και in situ και ex situ, ενώ 16,1% δεν προστατεύονται καθόλου (ούτε in situ ούτε ex situ). Μεταξύ των φυτών που διατηρούνται ex situ, 255 taxa διατηρούνται σε ζωντανές συλλογές σε βοτανικούς κήπους και 190 taxa σε τράπεζες σπερμάτων.
description: In this study, the Red Data Books of Rare and Threatened Plants of Greece have been examined. After nomenclature checks, a unified catalogue of the plants included in the two books was compiled. In the two books, 473 taxa in total are included. We examined the way that the IUCN criteria have been applied in order to assign extinction risk categories to the plants. For the majority of taxa, specific IUCN criteria were directly mentioned. However, for 1.9% of the taxa, only descriptions were used and no specific criteria were mentioned, while for 36.6%, no criteria had been applied and the extinction risk categories had been assigned based on empirical estimates. The extinction risk categories assigned to the species and subspecies at national, regional and global scale have been investigated and compared in different periods. At national scale, the extinction risk status, according to assessments given in 1982 and 1995 (180 taxa), remained unchanged for 44.4%, improved for 9.4% and deteriorated for 46.1%. According to assessments given in 1982 and 2009 (141 taxa) as well as in 1995 and 2009 (100 taxa), the extinction risk status of 19.9% and 43% remained unchanged, of 10.6% and 19% improved and of 69.5% and 38% deteriorated, respectively. Assignments both at regional and global scale have been made only for 51 taxa; only 19.6% are given similar designations at all scales. Among the taxa with different assignments, notable are the cases of the Greek endemics Allium calamarophilon, Aquilegia ottonis subsp. taygetea, and Campanula asperuloides listed as ‘Vulnerable’ at national scale, but as ‘Data Deficient’ at European scale, or of Hypericum jovis listed as ‘Vulnerable’ at global scale, but as ‘Lower Risk’ at national scale. Evidently, such discrepancies should be rapidly corrected. The analysis of geographical distribution indicated that in their large majority (71.7%), these taxa are Greek endemics. The analysis of habitat types and altitudinal range has shown that the rocky-stony systems are the habitat type mostly preferred by the majority of the RDB plants (73.4%) and that a large part of these taxa occurs at low altitudes, from sea level up to 500m (42.7%). We recorded the Risks and Threats and grouped them in a hierarchically organized system. Two main categories were designated, endogenous (37%) and exogenous (85.8%), which were further subdivided into those having primarily natural origin (18%) [natural phenomena (2.5%), changes in habitat conditions (16.1%)], or primarily anthropogenic origin (84.4%) [mechanical type interventions (59.8%), application of chemicals and disposal of materials (8.9%), land-use changes (56.4%), changes in management practices (16.7%), invasion of aliens (2.3%), multi-effect threats (18.6%)]. For 45 taxa (9.5%) no threats have been identified, while for the rest the average number of threats per taxon is 3. Similarly recorded and grouped are protection measures. Three main categories were designated, generic (78.9%), measures against endogenous (39.7%) and exogenous threats (65.5%), which were further subdivided into those against natural processes (15%), or those alleviating man-made interventions (62.8%). For 40 taxa (8.5%) no measures have been recommended, while for the rest, the average number of protection measures per taxon is 4. Of the RDBs taxa, 23.5% is under in situ protection exclusively, 18.2% under ex situ exclusively, 42,3% is under both in situ and ex situ protection, while 16.1% is protected neither in situ nor ex situ. The Natura 2000 network protects most but not all of them (65%). Among the taxa with ex situ protection 255 are kept in botanic gardens and 190 in seed banks.