Φρήντεν: Φιλελευθερισμός
Creators: name: Περπερίδης, Θεόφιλος
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2023

description: 2023-06 Φρήντεν: Φιλελευθερισμός Michael Freeden: Φιλελευθερισμός. Μια πολύ σύντομη εισαγωγή (μτφ. Μαρία Παπαηλιάδη, επιμ.-σχόλια Φιλήμων Παιονίδης). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021, 240 σ., 12 €. ________________________________________________ Κρίνει ο Θεόφιλος Περπερίδης (Υπ. Δρ Φιλοσοφίας, ΑΠΘ) theoperp@edlit.auth.gr Ο Μάικλ Φρήντεν είναι καθηγητής Πολιτικής Θεωρίας στο Πανεπιστήμιο του Νότινγκχαμ και Επίτιμος Καθηγητής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Με το έργο του έχει καθιερωθεί ως ένας από τους επιφανέστερους σύγχρονους μελετητές των ιδεολογιών, εξετάζοντας τις εννοιολογικές, γλωσσολογικές και ιστορικές πτυχές τους, και αφιερώνοντας ιδιαίτερη προσοχή στην ανάλυση και την επανεξέταση του φιλελευθερισμού. Στο βιβλίο Φιλελευθερισμός: μια πολύ σύντομη εισαγωγή[1] ο Φρήντεν επιχειρεί μία εισαγωγή στον φιλελευθερισμό υπό ένα νέο, σύγχρονο πρίσμα που δεν ακολουθεί την πεπατημένη των τυπικών εισαγωγικών μελετών του είδους, οι οποίες συνήθως περιορίζονται σε μία ιστο­ρική παράθεση των βασικών εκφραστών του φιλελευθερισμού. Ο συγγραφέας ξεκινά με την παραδοχή ότι «δεν υπάρχει κάτι σαφές και μονα­δικό που να αποκαλείται φιλελευθερισμός» (σ. 13). Πάνω σε αυτήν την υπόθεση συνθέτει το πλέγμα της ανάλυσής του. Αρχικά, ο φιλελευθερισμός προβάλλεται ως πολυδιάστατος και ως αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών και παρερμη­νειών στον βαθμό που, όπως προτείνει ο Φρήντεν, ίσως θα έπρεπε να μιλάμε για φιλελευθερισμούς αντί για φιλελευθερισμό. Κατόπιν, ξεδιπλώνει τη θεωρία του κατά την οποία ο φιλελευθερισμός χωρίζεται σε πέντε διακριτά αλλά συνυ­φασμένα χρονικά στρώματα και διαιρείται σε τρεις τύπους· τον ιστορικό, τον ιδεολογικό και τον φιλοσοφικό φιλελευθερισμό. Έπειτα, συνθέτει μία «μορφολο­γία του φιλελευθερισμού» όπου εστιάζει στον καθορισμό των βασικών εννοιών του, εντοπίζει έναν «πυρήνα» και έναν «σκελετό» της ιδεολογίας και ταυτόχρο­να αναγνωρίζει μία «δομική ευελιξία» και χαλαρότητα ως προς την μορφολογι­κή του σύνθεση. Επιπροσθέτως, ο Φρήντεν δίνει έμφαση σε σημαντικούς εκπροσώπους της φιλελεύθερης σκέψης και αναπτύσσει μια κριτική εξέταση του φιλοσοφικού φιλελευθερισμού. Ο συγγραφέας κλείνει το έργο του αφιερώνοντας ένα κεφάλαιο στις περιπτώσεις εκείνες που ο ίδιος χαρακτηρίζει ως παραποιή­σεις του φιλελευθερισμού, οι οποίες αποκλίνουν από το θεωρητικό πλαίσιο που ο ίδιος έχει προηγουμένως ορίσει. Το βιβλίο τελειώνει με το σημείωμα του επιστημονικού επιμελητή πάνω στην ιδέα του φιλελεύθερου ακτιβισμού και την παράθεση εκτενούς ελληνικής βιβλιογραφίας πάνω στον φιλελευθερισμό. Πιο αναλυτικά, ο Φρήντεν παρουσιάζει τον φιλελευθερισμό σχηματικά, κατηγο­ριοποιώντας τον χρονολογικά αλλά και θεματικά και διαχωρίζοντας ανάμεσα στην ιστορική, την ιδεολογική και τη φιλοσοφική διάστασή του. Παράλληλα, εντοπίζει τις σχέσεις ανάμεσα στις κατηγορίες αυτές, αναδεικνύοντας έτσι την περιπλοκότητα του φιλελευθερισμού. Αυτή η μέθοδος συνιστά παράτολμο εγχεί­ρημα καθότι ο συγγραφέας κινδυνεύει να υπεραπλουστεύσει και να διαστρε­βλώσει ιδέες και εκδοχές της θεωρίας ώστε να εξυπηρετήσει τον σχεδιασμό μιας γενικής και περιεκτικής εικόνας. Ο ίδιος αναγνωρίζει αυτόν τον κίνδυνο και ενημερώνει τον αναγνώστη περί της μη αυστηρότητας των κατηγοριοποιήσεών του. Εντέλει, η προσέγγιση αυτή αποδεικνύεται ως επί τον πλείστον επιτυχής, καθότι ο συγγραφέας εκθέτει με τρόπο κατανοητό στον αναγνώστη τη θεωρία του και παρουσιάζει συνοπτικά την προβληματική του. Η σημαντικότερη πτυχή του βιβλίου είναι η θεωρία των στρωμάτων. Εκεί ο συγγραφέας ταξινομεί τις εκφάνσεις του φιλελευθερισμού σε χρονικές περιό­δους, αναδεικνύοντας τα ξεχωριστά θεωρητικά χαρακτηριστικά των εκφάνσεων αυτών στο ιστορικό πλαίσιο της διαμόρφωσής τους. Ξεκινώντας από τον κλασι­κό φιλελευθερισμό που προέκυψε ως αίτημα για την προστασία της ατομικής ελευθερίας από την αυθαίρετη εξουσία των κυβερνώντων, ο Φρήντεν συνεχίζει με την εξέλιξη του φιλελευθερισμού ως θεωρίας για την ελευθερία στις διαπρο­σωπικές εμπορικές και οικονομικές συναλλαγές. Κατόπιν, παρουσιάζει την επόμενη φάση της φιλελεύθερης σκέψης κατά την οποία η έμφαση δίνεται στην ατομική ελευθερία ως την εξάσκηση της δυνατότητας του ατόμου για την προ­σωπική του ανάπτυξη και την πρόοδο του ανθρώπινου πνεύματος, στον βαθμό όμως που δεν προκαλείται βλάβη στους άλλους. Στη συνέχεια ο συγγραφέας ρίχνει φως στον κοινωνικό φιλελευθερισμό (ή αλλιώς νέο φιλελευθερισμό) που ακολούθησε το τρίτο στρώμα. Σε αυτό το σημείο ο αναγνώστης έρχεται σε επα­φή με στοχαστές της φιλελεύθερης θεωρίας που ίσως δεν έχουν λάβει τη δέουσα αναγνώριση ως θιασώτες του φιλελευθερισμού, όπως οι Χόμπχαουζ (L. T. Hob­house) και Χόμπσον (J. A. Hobson). Η ιδιαίτερη μνεία και ανάλυση των ιδεών τους, κυρίως των δύο παραπάνω, συνιστούν ένα κομμάτι του παζλ της ιστορίας του φιλελευθερισμού που αναδεικνύει ακόμη περισσότερο το ιδεολογικό και αξιακό του εύρος. Τέλος, ο Φρήντεν αναλύει το πέμπτο στρώμα που αντιστοιχεί στη θεωρία που δίνει έμφαση στην «ποικιλομορφία τρόπων ζωής», στην αναγνώ­ριση της διαφορετικότητας και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων επιμέρους ομάδων. Έχοντας περιγράψει τη θεματική του έργου και έχοντας αναγνωρίσει τα δυνατά του σημεία, θα μπορούσαμε τώρα να εξετάσουμε τις πιο αδύναμες πλευρές του. Αρχικά, η επιλογή του συγγραφέα να φέρει εις πέρας μία ανάλυση σχετικά με το τι αποτελεί και τι όχι τον κανόνα του φιλελευθερισμού, χαρακτηρίζοντας τις ιδέες και τα ρεύματα που ο ίδιος δεν εντάσσει στον φιλελεύθερο κανόνα ως αποκλίσεις και «ολισθήματα», φαίνεται αντιφατικό προς τη βασική προκείμενη του βιβλίου, σύμφωνα με την οποία ο φιλελευθερισμός δεν είναι ένας αλλά περιλαμβάνει μία ανοιχτή και ευρεία γκάμα ιδεών και αξιών αντί να συνιστά μία κλειστή, ολιστική ιδεολογία. Με άλλα λόγια, ο συγγραφέας διατείνεται πως ο φιλελευθερισμός είναι ιδεολογικά ανοιχτός, αξιακά πλούσιος και θεωρητικά ευέλικτος και προσαρμοστικός, ενώ ταυτόχρονα δεν διστάζει να σχεδιάσει με έναν ιδιαίτερο τρόπο τα όριά του. Πιο συγκεκριμένα, ο Φρήντεν τοποθετεί τις ιδέες του Τζον Λοκ σε αυτό που ίδιος αποκαλεί «πρωτο-φιλελευθερισμό» και κατ’ επέκταση δεν συμπεριλαμβάνει τον φιλόσοφο στη ομάδα των βασικών εκπροσώπων του φιλελευθερισμού. Αλληλένδετη με αυτήν την επιλογή είναι η χωρίς επαρκή δικαιολόγηση απόφασή του να τοποθετήσει τις απόψεις και το έργο των ελευθεριστών και νεοφιλελευ­θέρων συλλήδβην στις εναλλακτικές και αποκλίνουσες από τον φιλελευθερισμό θεωρίες, χωρίς να προσφέρει έναν σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στους σύγχρονους φιλελεύθερους που βρίσκονται στα δεξιά του ιδεολογικού φάσματος και στους νεοφιλελεύθερους που καπηλεύονται τον φιλελευθερισμό της ελεύθερης αγοράς αδιαφορώντας για τις άλλες βασικές φιλελεύθερες αξίες. Στο ίδιο μοτίβο εντάσσεται και η έμφαση που δίνει ο Φρήντεν στα μη φιλελεύ­θερα στοιχεία φιλοσόφων που θεωρούνται βασικοί εκπρόσωποι του φιλελευθερι­σμού, όπως ο Τζον Σ. Μιλ, ώστε να αναδείξει τις εσωτερικές αντιφάσεις και τα προβλήματα του φιλελευθερισμού. Ο φιλελευθερισμός, όμως, δεν αποτελεί ένα κλειστό σύστημα ιδεών, όπως και ο Φρήντεν έχει υποστηρίξει. Αντιθέτως, ξεκι­νώντας από κάποιες βασικές αρχές και αξίες, ήταν πάντα ανοιχτός στην εξέλιξη και την πληρέστερη έκφραση και εφαρμογή των βασικών αρχών του, καθώς και στην ένταξη νέων αξιών που να συμβαδίζουν με τις προαναφερθείσες αρχές. Εκτός του ότι δεν απαιτείται από έναν φιλελεύθερο να χτυπήσει ένα ρεκόρ σε ένα φανταστικό φιλελευθερό-μετρο, ένας φιλελεύθερος έχει τη δυνατότητα να μην υπερασπίζεται τις ίδιες ακριβώς αξίες με κάποιον άλλον φιλελεύθερο και χωρίς μάλιστα να χάνει από τον φιλελευθερισμό του ή τη διανοητική του ακεραιότητα, όπως επισημαίνει και ο επιστημονικός επιμελητής της έκδοσης. Συνοψίζοντας τις παραπάνω παρατηρήσεις, ο Φρήντεν θα ήταν συλλογιστικά πιο συνεπής αν ήταν περισσότερο διευκρινιστικός και λιγότερο αυστηρός ως προς την οριοθέτηση του φιλελευθερισμού. Ένα ακόμη σημείο το οποίο θα μπορούσε να προκαλέσει στον αναγνώστη το σήκωμα του φρυδιού του (κατά την αγγλική έκφραση) είναι η άποψη του Φρή­ντεν πως ο φιλελευθερισμός στις χώρες του πρώην Ανατολικού μπλοκ απέτυχε επειδή παραμορφώθηκε σε νεοφιλελευθερισμό. Ο συγγραφέας, όμως, δεν παρα­θέτει στοιχεία για να υποστηρίξει τον ισχυρισμό του. Αντιθέτως, γνωρίζουμε ότι χώρες που δεν βρίσκονται κάτω από ισχυρή Ρωσική επιρροή ή πίεση αλλά έχουν καταφέρει να ακολουθήσουν ανεξάρτητη πορεία, όπως οι Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία και Τσεχία, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα κρατών που ανήκαν στην Σοβιετική Ένωση ή στο πρώην Ανατολικό μπλοκ και έχουν εξελιχθεί σε σύγχρονες Ευρωπαϊκές, φιλελεύθερες δημοκρατίες.[2] Το πιο αδύναμο κομμάτι του βιβλίου είναι το κεφάλαιο για τον φιλοσοφικό φιλελευθερισμό. Ο Φρήντεν αποδίδει στον φιλοσοφικό φιλελευθερισμό, ξεχωρί­ζοντάς τον από τον ιδεολογικό και τον ιστορικό, κάποιες αρνητικές ιδιότητες, όπως τον ελιτισμό, την παθητικότητα και τον αποσπασμένο από την πραγματι­κότητα ιδεαλισμό. Το ότι ξεχωρίζει όμως τον φιλοσοφικό φιλελευθερισμό από τους άλλους φαίνεται να εκβιάζει την τοποθέτηση του τελευταίου σε μία εξω-κοινωνική, πνευματική σφαίρα, ακολουθώντας έτσι μια μορφή κυκλικού συλλο­γισμού όπου ο φιλοσοφικός φιλελευθερισμός κατηγορείται ότι είναι απομακρυ­σμένος από την πραγματικότητα επειδή ως φιλοσοφικός –και όχι ιστορικός ή ιδεολογικός– είναι εξ ορισμού απομακρυσμένος από την πραγματικότητα. Ο Φρήντεν ισχυρίζεται, επίσης, πως οι θιασώτες του φιλοσοφικού φιλελευθερι­σμού βλέπουν στα άτομα διανοητικές και ηθικές δυνάμεις που δεν αντιστοιχούν στην πραγματική φύση των ανθρώπων, η οποία χαρακτηρίζεται από αδυναμίες και αντιφάσεις – κάτι που όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, αναγνωρίζουν οι προνοια­κοί φιλελεύθεροι (σ. 153). Ωστόσο, ο Φρήντεν δεν αναφέρει πως υπάρχουν και φιλελεύθεροι της ελευθεριστικής παράδοσης που αναγνωρίζουν την αδύναμη και ατελή φύση των ανθρώπων, και για τον λόγο αυτόν είναι αρνητικά διακεί­μενοι απέναντι στην ιδέα πως οι άνθρωποι μπορούν να αποκτήσουν τη γνώση και την ικανότητα να πραγματοποιήσουν έναν ορθολογικό σχεδιασμό της κοινωνίας. Ο συγγραφέας υποστηρίζει πως ο φιλοσοφικός φιλελευθερισμός είναι αδιάφορος και αποστασιοποιημένος σε σχέση με το ιστορικό συγκείμενο των πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων. Δεν προσφέρει όμως επαρκή δικαιολόγηση για αυτόν τον ισχυρισμό του. Απεναντίας, θα ήταν ορθότερο να πούμε πως ο φιλοσοφικός φιλελευθερισμός βρέθηκε συχνότερα μπροστά από την εποχή του και καθόρισε τη «νοηματική αποκρυστάλλωση»[3] των όρων του (όπως ελευθερία, κράτος δικαίου και ισότητα) στην πολιτική ζωή. Πολλοί φιλελεύθεροι φιλόσοφοι, όπως ο Μπένθαμ, ο Τ. Σ. Μιλ, ο Μπερλίν, ο Ντουόρκιν και ο Χάγιεκ, βρίσκονταν σε ανοιχτό διάλογο με τα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά τεκταινόμενα της εποχής τους, παρέμβαιναν στη δημόσια σφαίρα με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, και γενικότερα αλληλεπιδρούσαν με την πολιτική και κοινωνική πραγματικό­τητα, στον βαθμό μάλιστα που η σκέψη τους είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με ιστορικές εξελίξεις. Στο ίδιο μέρος του βιβλίου ο Φρήντεν ασκεί μία συζητήσιμη κριτική στον Ρωλς, καθώς ισχυρίζεται πως ο φιλελευθερισμός του τελευταίου «δεν συμπεριλαμβά­νει την ατομικότητα», ενώ σε άλλο σημείο διατείνεται πως το νοητικό πείραμά του στην περί δικαιοσύνης θεωρία του βασίζεται «στον μεθοδολογικό ατομικι­σμό». Επίσης, ο συγγραφέας υποστηρίζει πως ο Ρωλς «υποβιβάζει σοβαρά τα συναισθηματικά και φυσικά χαρακτηριστικά των ανθρώπινων όντων», ενώ παράλληλα δίνει έμφαση στις διανοητικές και ηθικές ικανότητές τους. Θα ήταν ορθότερο να λεχθεί πως αυτό που κάνει ο Ρωλς με τα συναισθηματικά και φυσικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων δεν είναι να τα υποβιβάζει αλλά να μην τους δίνει προτεραιότητα ως τα υλικά εκείνα για να αποτελέσουν τις βάσεις πάνω στις οποίες θα στηριχθεί η δική του φιλελεύθερη πολιτική αντίληψη της δικαιοσύνης. Με αφορμή την κριτική που ασκεί στον Ντουόρκιν, ο Φρήντεν διατείνεται πως η υπεράσπιση ορισμένων θεμελιωδών φιλελεύθερων αρχών και της προστασίας βασικών ελευθεριών και δικαιωμάτων στο πλαίσιο κατοχυρωμένων συνταγμα­τικών κανόνων, των οποίων η ισχύς δεν εξαρτάται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις ή τις επιταγές δημοκρατικών πλειοψηφιών, συνιστά μία «ελιτίστικη και πολιτική επιμονή». Δεν θα ήταν αβάσιμο εδώ αν αναγνωρίζαμε την προβληματική ως προς τη σχέση της με τον φιλελευθερισμό φύση του παραπάνω ισχυρισμού. Επίσης, ο Φρήντεν υποστηρίζει πως αποτελεί αντίφαση εκ μέρους των φιλελευ­θέρων το να υποστηρίζουν ενθουσιωδώς την ουδετερότητα, επειδή η στάση τους αυτή τους καθιστά μη ουδέτερους. Κάποιος θα μπορούσε εύλογα και με ελα­φρώς σκωπτική διάθεση να απαντήσει πως η ουδετερότητα των φιλελευθέρων αποτελεί μεροληψία ή ιδεολογική στάση με τον ίδιο τρόπο που η αθεΐα συνιστά θρησκευτικό δόγμα. Προχωρώντας σε μία άλλη πτυχή του βιβλίου, το συγγραφικό ύφος του Φρήντεν είναι σαφώς πιο φιλικό στον μέσο αναγνώστη από ό,τι θα ήταν μία πιο εξειδι­κευμένη και τεχνική ακαδημαϊκή μελέτη. Εντούτοις, η μετάφραση του κειμένου στην ελληνική γλώσσα δεν είναι απολύτως επιτυχής. Η μεταφράστρια, ενώ απο­δίδει ως επί το πλείστον εύστοχα το νόημα του κειμένου, διοσλισθαίνει σε επι­μέρους αστοχίες. Ενδεικτικά θα αναφερθούν μερικά παραδείγματα των οποίων η διευκρίνηση έχει μεγαλύτερη νοηματική αξία. Σε κάποια σημεία η μεταφρά­στρια ερμηνεύει την έκφραση rule of law ως «κυριαρχία του νόμου», η οποία όμως αντιστοιχεί σε αυτό που στα ελληνικά εννοείται ως κράτος δικαίου. Επί­σης, αποδίδει το hold out ως «παρακρατεί» ενώ στα Βρετανικά αγγλικά χρησι­μοποιείται για να δηλώσει το αντίθετο, δηλαδή προσφέρω[4]. Σε κάποιο άλλο σημείο η μεταφράστρια ερμηνεύει το arbitrary dominance ως «αυταρχική κυριαρ­χία», ενώ η χρήση του όρου αυθαίρετη θα ήταν εννοιολογικά ορθότερη (σ. 45). Επιπροσθέτως, στην πρόταση του Φρήντεν «...democracy was not just about winning elections and majoritarian rule, but about how that rule was exercised between elections», η λέξη rule αποδίδεται ως «αρχή» ενώ κρίνοντας και με βάση το συγκείμενο, θα έπρεπε να ερμηνευθεί ως εξουσία ή κυριαρχία (της πλειο­ψηφίας) (σ. 52). Παρά την ύπαρξη μερικών αμφιλεγόμενων μεταφρα­στικών επι­λογών, συνολικά η απόδοση του κειμένου του Φρήντεν στην ελληνική γλώσσα κρίνεται ικανοποιητική στο μέτρο που παρουσιάζεται στον αναγνώστη μία συνε­κτική και εύληπτη εικόνα των ιδεών και της συλλογιστικής του συγγραφέα. Το βιβλίο τελειώνει με το επίμετρο του επιστημονικού επιμελητή της ελληνικής έκδοσης, Φιλήμονα Παιονίδη, όπου αναπτύσσεται μία συλλογιστική πάνω στο θέμα του φιλελεύθερου ακτιβισμού. Με το επίμετρο ο επιμελητής δίνει μία απά­ντηση στο βασικό ερώτημα του βιβλίου ως προς τι κάνει έναν φιλελεύθερο πραγ­ματικό φιλελεύθερο, συμπληρώνοντας την εικόνα που έπλασε ο Φρήντεν, και παραθέτει μία πρόταση για την ενίσχυση του φιλελευθερισμού στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τον επιμελητή, ο φιλελεύθερος δεν είναι ένας δογματικός και άκαμπτος υποστηρικτής ενός κλει­στού συστήματος αρχών και αξιών αλλά χαρακτηρίζεται από αυτοκριτική, δεκτι­κότητα και ευελιξία. Ταυτόχρονα αναγνωρίζει πως υπάρχει ένας βασικός πυρήνας αξιών τις οποίες ασπάζονται όλοι οι φιλελεύθεροι ώστε να μπορούν να αναγνωρίζονται ως τέτοιοι. Αυτός ο πυρήνας αξιών μπορεί να καταστεί αντικεί­μενο ενεργούς υπεράσπισης από τους φιλελεύθερους ως απάντηση στις απειλές και τις επιθέσεις που δέχονται, άμεσα ή έμμεσα, κάποια βασικά κεκτημένα του φιλελευθερισμού από διάφορους παράγοντες στις σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες. Στους τελευταίους συμπεριλαμβάνονται επιμέρους πολιτικές, θε­σπίσματα αλλά και δικαστικές αποφάσεις που υπονομεύουν το κράτος δικαίου και την προστασία των ατομικών ελευθεριών, καθώς και συστημικά προβλή­ματα, όπως η κομματική πειθαρχία και ο νεποτισμός. Ο επιμελητής δίνει έμφαση στην πρόταξη της ελευθερίας της έκφρασης ως την κύρια αξία που θα μπορούσε ένας φιλελεύθερος ακτιβιστής να υπερασπιστεί απέναντι στις αυταρχικές τάσεις κυβερνώντων αλλά και επιμέρους ομάδων φανατικών ιδεολόγων. Σαν τελευταία παρατήρηση για την υπό κρίση έκδοση θα έπρεπε να σημειωθεί η παράθεση της ενδεικτικής βιβλιογραφίας στην ελληνική γλώσσα, η οποία απο­τελείται από ένα ευρύ φάσμα ελληνικών και μεταφρασμένων κειμένων πάνω στον φιλελευθερισμό. Ειδικότερα, η ελληνική βιβλιογραφία συμπεριλαμβάνει κλασικά κείμενα του φιλελεύθερου φιλοσοφικού κανόνα, μελέτες πάνω στη σχέση του φιλελευθερισμού με άλλες ιδεολογίες, έργα ιστορικών και διεπιστημο­νικών προσεγγίσεων, καθώς και εξειδικευμένες αναλύσεις σε παραδοσιακά αλλά και σύγχρονα ζητήματα που απασχολούν τον φιλελευθερισμό. Εν κατακλείδι, το βιβλίο προσφέρει στον αναγνώστη μία περιεκτική και ενδια­φέρουσα προσέγγιση στον φιλελευθερισμό. Ο Φρήντεν αφηγείται συνοπτικά μέσα από το θεωρητικό του πρίσμα την ιστορία του φιλελευθερισμού, δίνει ιδιαίτερη έμφαση σε πρόσωπα της φιλελεύθερης παράδοσης και σε ιδέες που δεν εξετάζονται επαρκώς σε αντίστοιχα εισαγωγικά έργα, και ξεδιπλώνει την κριτική του απέναντι στα στοιχεία εκείνα που θεωρεί ότι συνιστούν αδυναμίες του φιλελευθερισμού ή ψευδείς εκδοχές του. Τα μειονεκτήματα του έργου που παρατηρήθηκαν προηγουμένως δεν εμποδίζουν τον αναγνώστη από το να έρθει σε επαφή με τις διαφορετικές διαστάσεις και διακλαδώσεις της φιλελεύθερης σκέψης, όπως αυτή εξελίχθηκε (και συνεχίζει να εξελίσσεται) στο ιστορικό της πλαίσιο, μέσα από ένα κατανοητό ανάγνωσμα χωρίς ιδιαίτερες απαιτήσεις. Για τους λόγους αυτούς, το βιβλίο αυτό αποτελεί μία καλή αλλά όχι αψεγάδιαστη εισαγωγή στον φιλελευθερισμό. [1] Πρώτη αγγλική έκδοση: Liberalism: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford Uni­versity Press, 2015). [2] Οι αναφορές του Freedom House (https://freedomhouse.org/) αποτελούν σε μεγάλο βαθμό αξιόπιστες πηγές του επιπέδου της φιλελεύθερης δημοκρατίας στα κράτη τα οποία αξιολογεί. Βλ. Expanding freedom and democracy (χ.χ.) (πρόβαση 10/1/2023). [3] Για να χρησιμοποιήσουμε μία φράση του Φρήντεν. [4] Η πρόταση του συγγραφέα είναι «But other East Europeans see it [liberalism] as holding out the delectable fruits of a market-driven prosperity that their societies had been denied by their past ideological and political systems» (Freeden, 2021, σ. 22). Δημοσιεύθηκε: 7.6.2023. Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία: Περπερίδης, Θεόφιλος: (Βιβλιοκρισία του:) M. Freeden: Φιλελευθερισμός. Μια πολύ σύντομη εισαγωγή (μτφ. Μ. Παπαηλιάδη, επιμ.–σχόλια Φ. Παιονίδης. Ηράκλειο: ΠΕΚ, 2021). Κριτικά 2023-06, https://doi.org/10.26262/critica.v13i0.9535.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 13 (2023)