MIKROKRISTALLIK SELLYULOZA ASOSIDA GLISIDIL METAKRILAT SELLYULOZA OLISH
Creators: name: Mamadiyorov B.N
name: Ashurov N.SH
name: Аtaxanov А.А
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: Mikrokristallik sellyuloza toksik bo'lmagan, past zichligi, katta sirt maydoni, biologik parchalanishi tufayli oziq-ovqat, tibbiyot, kosmetika, sellyuloza-qog'oz, qurilish, to'qimachilik va boshqa sohalarda keng qo'llaniladi[1]. 


Mikrokristallik sellyulozaga glitsidil metakrilat (GMA) ni payvand qilishda odatda epoksi guruhlarini kiritish, eterifikatsiya, eterifikatsiya va radikal polimerizatsiya kabi usullarda olinadi. Eterifikatsiya mikrokristallik sellyulozaning gidroksil guruhlari va GMA ning epoksi guruhlari o'rtasidagi reaktsiyani osonlashtirish uchun ishqoriy sharoitlardan foydalanadi[2].


Glitsidil metakrilat sellyuloza biotibbiyotda dori vositalarini yetkazib berish tizimlarida va shilliq qavat yuzalariga mo'ljallangan dori tashuvchilar uchun foydalaniladi[3].


Ishdan maqsad mikrokristallik sellyulozaning mukoadgeziv xossali xosilasi glitsidilmetakrilat sellyuloza sintez qilish tuzilishi, fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq qilish va amaliy qoʼllanilish sohalarini oʼrganishdan iborat.


Olingan glisidilmetakril sellyulozaning IQ spektrlarini o'rganishda sellyulozaga xos bo'lgan barcha yutish chiziqlari mikrokristallik sellyulozaning infraqizil spektrlarida ko'rinadi. GMAS uchun, MKS da bo'lgani kabi, 3500-3200 sm-1 sohasida qiymat jihatidan molekulalararo va ichki molekulyar vodorod bog‘larga mos keluvchi gidroksil guruxlarining valent tebranishlari namoyon bо‘ladi. GMAS da, MKS dan farqli o'laroq, metilen va metin guruhlaridagi C-H yutilish cho’qqilari tebranishlari glisidil metakrilat guruhining bog’langanligi bilan 3050-2800 sm-1 sohada namoyon bo’ladi. 


GMAS ning infraqizil spektrlarida belgilangan yutilish sohadan yuqori bo'lgan cho’qqi intensivligining pasayishi kuzatiladi, bu sellyulozaning kristalli tuzilishining qisman buzilishini ko'rsatadi. 1608-1626 sm-1 va 820-980 sm-1 sohadagi yutilish cho’qqilari glitsidil metakrilatni payvandlashdan keyin o'zgaradi. Ushbu yutilish cho’qqilari tekislikdan tashqari deformatsiya kelib tebranishlari bilan bog'liq. 1700-1720 sm-1 soha oralig'ida joylashgan pik intensivliklari glisidil metakrilatning C = O guruhlariga mos keladigan assimilyatsiya sohasiga mos keladi va almashtirilgan guruhlarning miqdorini ko’rsatadi. 


Mikrokristallik sellyuloza va GMAS ning strukturasini o'rganishda qo'llaniladigan rentgen nurlari difraksion vaqtning o'zida GMAS ning kristallanish darajasi 69% MKS dan (78%) past bo'lib, MKS kristall strukturasining bir qismi buzilganligini ko'rsatadi[4]. Bu shuningdek, modifikasiyalangan MKS namunasi qiymatlari ortib borayotgan tekisliklararo masofalarning (d) qiymatlarini tasdiqlaydi.


Rentgen tahlil natijalari shuni ko'rsatadiki, payvandlash jarayoni MKS kristallitlarining o'lchamiga anizotrop ta'sir qiladi, chunki kristallit o'lchamlari bir yo'nalishda o'sib boradi, ikkinchisida esa o'zgarishsiz qoladi. Buning sababi, MKS kristallitlari yuzasiga glitsidil metakrilat payvandlanishi mumkin. Modifikatsiya jarayoni kristallitlar yuzasidan boshlanadi va asta-sekin anizotropik tarzda kristall strukturaning chuqur qatlamlariga o'tadi.


AKM tadqiqotlari shuni ko'rsatdiki, modifikatsiya jarayoni natijasida uzunligi 400 nmdan 600 mkmgacha bo'lgan MKS zarralari hajmi va shakli o'zgaradi 200-450 nmdan 800 mkm o'lchamdagi va cho'zilgan ellipsimon zarralar modifikasiya jarayoni natijasida hosil bo’ldi. Bu MKS makromolekulalariga glisidilmetakrilat payvand qilinganda ularning yon guruhlari kattalashib, kristallitlar hajmining makromolekulalar o'qiga perpendikulyar yo'nalishda ko'tarilishi bilan bog'liq bo’ladi.


Mikrokristallik sellyuloza va uning hosilalarining termik taxlili temperatura 100 °C qizdirilganda birinchi kamayish hodisasi, ehtimol, adsorbsion suvni molekulalarining chiqishi bilan bog'liq. Ikkinchi bosqich, temperatura 200-300 oC gacha ko’tarilganda sellyulozaning termik oksidlanishi bilan parchalanish jarayoni funktsional guruhga kuzatiladi. Mikrokristallik sellyuloza hosilalari odatda toza mikrokristallik sellyulozaga qaraganda pastroq parchalanish haroratiga ega bo'lsada olingan namunamizda MKS ga qaraganda yuqori haroratda parchalandi. Bunda MKS hosilasining qo'sh bog' tutganligiga bog'liq deb hisoblaymiz, shuning uchun yuqori harorat qo'sh bog'ning polimerizatsiya jarayoniga olib keladi, o'zaro bog'langan struktura hosil bo'ladi va parchalanish haroratining boshlanishi biroz yuqoriroq bo'ladi. Mikrokristallik sellyuloza hosilasining almashinish darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, o'zaro bog'lanishlar ko'p bo'ladi va parchalanish harorati ham yuqori bo'ladi.


Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, glitsidil metakrilat sellyuloza hosilalari biomeditsina va farmasevtikada dori vositalarini yetkazib berishda qo'llash uchun shilliq yopishtiruvchi materiallar sifatida ishlatilishi mumkin.


Аdabiyotlar



	
Шеболкина, И.П. Свойства и применение микрокристаллической целлюлозы / И.П. Шеболкина, Л.С. Кочева // статья в сборнике трудов конференции. – Сыктывкар, 2012. - С.591-597
	
О.К. Нугманов, Ф.Н. Шайхутдинова, О.Т. Шипина, А.В. Косточко, Всероссийская научно-техническая конференция с международным участием «Эфиры целлюлозы и крахмала: синтез, свойства, применение» (Суздаль, Россия, 7-10 октября 2002). Владимир, 2003. С. 63-64.
	
Buang, F.; Chatzifragkou, A.; Amin, M.C.I.M.; Khutoryanskiy, V.V. Synthesis of Methacryloylated Hydroxyethylcellulose and Development of Mucoadhesive Wafers for Buccal Drug Delivery. Polymers 2023, 15, 93. https:// doi.org/10.3390/polym15010093
	
М.А. Муслимова, Б.Н. Мамадиёров, С.Ш. Шахобутдинов, С.М. Югай, Н.Ш. Ашуров, А.А. Атаханов. Структурные исследование глицидилметаакрилатцеллюлозы методами спектроскопии // Узбекский химический журнал, 2022, № 5, стр.61-66