Η μνημειακή ζωγραφική στην περιοχή των Καμβουνίων κατά τον 16ο και 17ο αιώνα: συμβολή στη μελέτη της μεταβυζαντινής ζωγραφικής στη Δυτική Μακεδονία
Creators: name: Κατσίκης, Κωνσταντίνος Α.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2012
Subjects: Μεταβυζαντινή ζωγραφική
Δυτική Μακεδονία
Καμβούνια
Αιανή
Βελβεντό
Σέρβια
16ος - 17ος αιώνας
Post-byzantine painting
Western Macedonia
Kambounia
Aiani
Velvento
Servia

description: Με την παρούσα εργασία επιχειρείται η παρουσίαση μιας ομάδας μνημείων του 16ου και 17ου αι. στην περιοχή των Καμβουνίων, στο μέσο ρου του Αλιάκμονα, περιοχή όπου συνορεύουν οι νομοί Κοζάνης και Γρεβενών. Μερικά από τα μνημεία είναι γνωστά στην έρευνα, με μικρές ή και πιο ολοκληρωμένες δημοσιεύσεις, αλλά στην πλειοψηφία τους είναι αδημοσίευτα και ως εκ τούτου άγνωστα στο μελετητή της μεταβυζαντινής ζωγραφικής της Μακεδονίας. Δεν έχουν όλα πλήρη διάκοσμο. Αντίθετα, τα περισσότερα παρουσιάζουν φθορές και απώλειες στη ζωγραφική επιφάνεια. Κάποια έχουν χτυπηθεί από τον καταστροφικό σεισμό, που έπληξε την περιοχή Κοζάνης – Γρεβενών το Μάιο του 1995, και σήμερα είτε είναι ολοσχερώς κατεστραμμένα, είτε διατηρούν μικρό μέρος των τοιχογραφιών τους. Τα περισσότερα είναι μικροί μονόχωροι ναοί και αποτελούν κάποιο από τα εξωκκλήσια του οικισμού στον οποίο ανήκουν. Από τα δεκαεννιά μνημεία που μελετήθηκαν κτητορικές επιγραφές εντοπίσαμε στα δέκα. Πρόκειται για υλικό που, μαζί με τις σωζόμενες εντοίχιες ενθυμήσεις και τα χαράγματα μας προσφέρει πολύτιμες μαρτυρίες για τα ίδια τα μνημεία και για την καθημερινή ζωή της περιοχής γενικότερα. Προκύπτουν αρκετές πληροφορίες, τόσο για τη δράση των εκκλησιαστικών παραγόντων της περιοχής (επισκόπων, ιερέων και μοναχών), όσο και ονόματα αρχόντων και απλών κατοίκων των οικισμών, συμβάλλοντας στη διατήρηση της τοπικής μνήμης. Ακόμη, μνημονεύονται τα ονόματα κάποιων ζωγράφων. Στο σύνολο των μνημείων εντοπίστηκαν 22 διακοσμήσεις, από τις οποίες 13 χρονολογούνται στο 16ο αι. και 9 στο 17ο αι. Σε δέκα μνημεία ο διάκοσμος είναι ενιαίος και εκτελέστηκε από το ίδιο συνεργείο ή ζωγράφο. Τρία μνημεία φέρουν δύο ή και περισσότερες φάσεις τοιχογραφήσης, ενώ έξι μνημεία σώζουν πολύ μικρό τμήμα του διακόσμου τους για να μπορεί να εξαχθεί κάποιο συνολικό συμπέρασμα. Ονόματα ζωγράφων που προέκυψαν από την έρευνα: Ζαχαρίας (Άγιος Νικόλαος στην Αιανή), Αλέξιος (Άγιος Γεώργιος στην Παλιουριά), Νικόλαος (Άγιος Νικόλαος στο Βελβεντό), Θεοδόσιος (Προφήτης Ηλίας στο Παλαιογράτσανο) και Δημήτριος ιερέας (Άγιοι Θεόδωροι στα Σέρβια, προκύπτει - με επιφύλαξη - από παλαιότερη ανάγνωση της επιγραφής). Συμπερασματικά, μπορούμε να πούμε πως η ζωγραφική είναι προϊόν τοπικών εργαστηρίων, τα οποία εργάζονται αντιγράφοντας παλαιότερα πρότυπα. Οι καλύτεροι ζωγράφοι αφομοιώνουν στοιχεία από παλαιότερες «σχολές», κυρίως από την κρητική και τη λεγόμενη σχολή της «βορειοδυτικής» Ελλάδας, ενώ στα πρωϊμότερα μνημεία διακρίνονται στοιχεία και από το λεγόμενο «καστοριανό εργαστήρι». Αυτό γίνεται χωρίς σαφή επίγνωση του στυλ και αποτελεί προϊόν μίμησης. Ο χαρακτήρας των διακοσμήσεων είναι εκλεκτικιστικός, τόσο στην εικονογραφία όσο και στη θεματολογία με βασικά γνωρίσματα την τυποποίηση, τη σχηματοποίηση, τη γραμμική απόδοση των μορφών, την ενίσχυση του διακοσμητικού στοιχείου. Διαπιστώνεται η συνέχιση της παρόμοιας αντικλασσικής – λαϊκής αντίληψης του προηγούμενου αιώνα (15ου) στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Παρόμοιο φαινόμενο έχει παρατηρηθεί και σε γειτονικές περιοχές, όπως τα Άγραφα στη Θεσσαλία κ.α. Τα μεταβυζαντινά μνημεία της Δυτικής Μακεδονίας αποτελούν πολύτιμη μαρτυρία για την τοπική κοινωνία και ιστορία και για την ανάπτυξη της Τέχνης στην ευρύτερη περιοχή, αποδεικνύοντας τη σταθερή και διαχρονική σχέση της με τον ευρύτερο χώρο της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Τα στοιχεία που αποκομίσαμε μελετώνται και συσχετίζονται με αντίστοιχα παραδείγματα από την ευρύτερη περιοχή, ώστε να καταστεί πληρέστερη η γνώση μας για τη μεταβυζαντινή ιστορία και τέχνη.
description: This study is an attempt to present a group of monuments of the 16th and 17th century in the area of Kamvounia, in the middle reaches of Aliakmona, a region where the prefectures of Kozani and Grevena border. Some of the monuments are known in research, by small or more complete publications, but the majority are unpublished and therefore unknown to the student of post-Byzantine painting of Macedonia. Not all of them present full decoration. Instead, most of them present damages and losses in their painting surfaces. Some have been hit by the devastating earthquake that struck Kozani and Grevena in May 1995, and today are either completely damaged or retain a small part of their paintings. Most are small single temples, chapels of the village in which they belong. Of the nineteen monuments in study inscriptions were identified in ten. This material, together with the surviving mural remembrances and carvings, offers valuable evidence of the monuments and the daily life of the region in general and also raises sufficient information, on the activity of religious personalities in the region (bishops, priests and monks) and names of rulers and ordinary inhabitants of the settlements, helping to maintain local memory. The names of some artists are also mentioned. In the total of the monuments twenty-two decorations were identified, thirteen of which are dated in the 16th century and nine in the 17th century. In ten monuments the decoration is single and executed by the same workshop or artist. Three monuments have two or more phases of paintings and six monuments save very small part of the decoration to be able to draw some conclusions. Names of artists that emerged from this survey: Zechariah (Agios Nikolaos in Eani), Alexios (St George in Paliouria), Nicholaos (Agios Nikolaos in Velvento), Theodosius (Prophet Elias in Palaiogratsano) and Demetrius priest (St. Theodore in Servia, is deduced - with reservations - from an earlier reading of the inscription). In conclusion, we can say that the painting is a product of local workshops, which work by copying earlier models. The best painters assimilate data from older "schools", mainly from the Cretan and the so-called school of "Northwest" Greece, while in the earliest monuments we can see figures from the so-called "workshop of Kastoria." This is done without a clear awareness of style and is a product of imitation. The character of the decorations is eclectic, both in iconography and in topics, their most essential features being standardization, formalization, linear depiction of the human form and an enhanced decorative element. Hence, there is a continuation of a similar anticlassic - popular culture of the last century (15th) in the region of Western Macedonia. A similar phenomenon has been observed in neighboring regions such as Agrafa in Thessaly etc. Post-Byzantine monuments of Western Macedonia constitute a valuable testimony for the local community and history and the development of art in the region, demonstrating the steady and enduring relationship with the wider region of Macedonia and Epirus.