Η ιστορία της Ιεράς Μονής των αγίων Μηνά, Βίκτωρος και Βικεντίου του Χίου
Creators: name: Καρατζάς, Κωνσταντίνος Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2008
Subjects: Ιερά Μονή
Χίος
Μηνάς
Αγιος Μηνάς
Βίκτωρ και Βικέντιος
Holy Monastery
Chios
Saint Minas
Victor and Vicentius

description: Όπως είδαμε στο κυρίως μέρος της εργασίας, η χρονολογία ίδρυσης της Μονής ως Πατριαρχικού Σταυροπηγίου, τοποθετείται μεταξύ του 1572 και 1595. Στο χρονικό αυτό διάστημα, άγνωστο, όμως, πότε ακριβώς, παραχωρήθηκε στη Μονή το πρώτο σιγίλιο μετά την ίδρυσή της από τον τότε πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία Β΄ τον Τρανό σε μία από τις τρεις πατριαρχίες του (1572-1579, 1580-1584, 1586-1595).Σε ένα άλλο σιγίλιο, το οποίο απέστειλε τον Ιανουάριο του 1678 ο τότε Οικουμενικός πατριάρχης Διονύσιος Δ΄ ο Σερογλάνης πιθανότατα προς τους τότε μοναχούς της Μονής, αναφέρονται ως κτήτορές της ο παπά Νεόφυτος Κούμανος και ο γιος του παπά Μηνάς, οι οποίοι έθεσαν στα θεμέλια της σταυρό τον οποίο είχαν πάρει από τον πατριάρχη Ιερεμία Β΄, με αποτέλεσμα να επιβραβευθεί η Μονή με την Σταυροπηγιακή αξία και τιμή. Ως Σταυροπηγιακή η Μονή εξαρτιόταν άμεσα από τον Οικουμενικό πατριάρχη (στις ιεροτελεστίες μνημονευόταν το όνομα του) και όχι από τον μητροπολίτη Χίου. Παρ όλα αυ- τά, τα σταυροπηγιακά δικαιώματα της Μονής πολλές φορές αμφισβητήθηκαν από μητροπολίτες της Χίου, χωρίς, όμως, αποτέλεσμα. Υπάρχει, επίσης, η παράδοση σύμφωνα με την οποία η Μονή χτίστηκε σε τόπο, όπου προϋπήρχε εκκλησίδιο.Η Μονή επανδρώθηκε γρήγορα με μοναχούς κατά τις πρώτες δεκαετίες της Τουρκοκρατίας στο νησί (1566-1912). Όσον αφορά την περαιτέρω ανά- πτυξη της, αυτή συνεχίστηκε προοδευτικά καθ όλη σχεδόν τη διάρκεια του ΙΖ΄ και ΙΗ΄ αι. Η Μονή περιβαλλόταν, εκείνη την περίοδο, από τείχος μέσα στο ο- ποίο περικλείονταν όλα τα κτίσματα της, έτσι ώστε να είναι ασφαλείς όσοι διέ- μεναν εκεί. Το 1632 κατοικούσαν στη Μονή 80 μοναχοί. Στην εποχή της ακ- μής της η Μονή του αγίου Μηνά ήταν από τα πιο πλούσια μοναστήρια της Χίου. Είχε αρκετά εισοδήματα και βρισκόταν στην τρίτη κατά σειρά θέση μετά τη Νέα Μονή και την Μονή των Μουνδών. Αυτό οφειλόταν στην συνήθεια που επικράτησε να προσφέρονται στη Μονή του αγίου Μηνά πολλά αφιερώματα, ελεημοσύνες και δωρεές από ευσεβείς χριστιανούς των γειτονικών σ αυτήν χωριών και του Κάμπου, αλλά και πιο μακρινών, ιδιαίτερα σε περιόδους επιδημικών νόσων και κυρίως πανώλης. Πάντως, την 1η Φεβρουαρίου του 1821 η Μονή είχε στην κατοχή της 19 κτήματα τα οποία βρίσκονταν στην αγροτική περιοχή της πάλαι ποτέ κοινότητας Νεοχωρίου. Από τα τέλη του ΙΗ΄ αι. και τις αρχές του ΙΘ΄ αι. άρχισε να σημειώνεται η παρακμή της Μονής. Λόγω της επανειλημμένης λοιμώδους επιδημίας που εκδηλώθηκε στη Χίο από τις αρχές του ΙΘ΄ αι. και εξής, οι μοναχοί της περιορίστηκαν αριθμητικά στους 20 το 1818. Η Μονή από πολύ νωρίς τράβηξε το ενδιαφέρον και τη φιλομαθή περιέργεια πολλών ξένων περιηγητών, οι οποίοι την επισκέφτηκαν και έγραψαν σχετικά μ' αυτήν. Από τα συγγράμματα τους αντλούνται ποικίλες πληροφορίες για τη ζωή και την ιστορία της. Αυτό που κυρίως τους εντυπωσίαζε απ' αυτήν ήταν το Καθολικό της, το οποίο πριν το 1822 ήταν απλοποιημένο αντίγραφο του Καθολικού της Νέας Μονής μένοντας πιστό στην ορθόδοξη παράδοση. Ανήκε, όπως και οι λοιποί βυζαντινοί ναοί της Χίου στον τύπο των μονόχωρων οκταγωνικών τρουλαίων ναών.Από το περιεχόμενο των σιγιλίων τα οποία παραχωρήθηκαν στη Μονή από τους πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως Διονύσιο Δ΄ (Ιανουάριος 1678) και Γαβριήλ Γ΄ (Ιανουάριος 1704) συνάγεται ότι το διαλυμένο σήμερα γυναικείο μονύδριο του Σωτήρος Χριστού στο χωριό Νεοχώρι ήταν πριν το 1822 μετόχιο της Μονής του αγίου Μηνά. Ωστόσο, μέχρι και σήμερα, δεν μπορούν να προσδιορισθούν με απόλυτη ακρίβεια η τοποθεσία στην οποία είχε χτιστεί το μονύδριο, η χρονολογία ίδρυσης και διάλυσής του, καθώς και τα ονόματα των κτητόρων του.Κατά τους δύο τελευταίους αιώνες, που προηγήθηκαν της έναρξης της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, η Μονή του αγίου Μηνά γνώρισε, επίσης, μέρες ακμής και άνθησης στα γράμματα, στην αγιογραφία και στην στήριξη του υποδούλου ελληνικού έθνους. Στη διάρκεια εκείνης της χρονικής περιό- δου λειτούργησαν στη Μονή μεγάλη, αξιόλογη και ονομαστή Βιβλιοθήκη, κα- θώς και Σχολή στην οποία φοίτησαν μεταξύ άλλων και σημαντικές προσωπικότητες (Γρηγόριος Ε΄, Δανιήλ Φιλιππίδης κ. α.).Η Μονή υπέστη στη διάρκεια της μεγάλης σφαγής των κατοίκων της Χίου το 1822 μεγάλη δοκιμασία, σφαγές, λεηλασία πυρπόληση και καταστροφή από τους Τούρκους. Τον Μάρτιο του 1822 με τη συνεργεία των Σαμίων ξέσπασε στη Χίο επανάσταση για την αποτίναξη του τουρκικού ζυγού. Την Μεγάλη Πέμπτη 30 Μαρτίου του 1822 ο σουλτανικός στόλος αποβίβασε τουρκικές στρατιωτικές δυνάμεις στο νησί οι οποίες κατέπνιξαν την επανάσταση στο αίμα. Στις 2 Απριλίου του 1822, Κυριακή του Πάσχα 2000 περίπου γυναικόπαιδα είτε σφάχτηκαν είτε κάηκαν ζωντανά εντός των τειχών της Μονής από τους Τούρκους. Το δράμα που ξετυλίχθηκε εκείνη την ημέρα στον περίβολο και στον σεπτό ναό της Μονής ήταν τόσο φρικιαστικό, που κανένας κάλαμος ιστορικού και καμία ποιητική φαντασία δεν θα μπορέσει ποτέ να αναπαραστήσει πιστά. Η σφαγή των 2000 εκείνων χιλιάδων αθώων και η τελική πυρπόληση της Μονής την συνέδεσαν για πάντα με τη νεότερη ελληνική ιστορία και την έχουν κάνει να είναι σήμερα ίσως το πιο σεβαστό από τα ιερά προσκυνήματα του νησιού. Η Μονή είναι για τους Χιώτες ό,τι και η Ιερά Μονή Αρκαδίου για τους Κρητικούς. Όλοι οι ξένοι περιηγητές, που πέρασαν από τη Χίο μετά το 1822, φρόντισαν να επισκεφθούν κατά ιερά συνήθεια τον τόπο του ολοκαυτώ- ματος και της σφαγής τη Μονή του αγίου Μηνά. Για αρκετά χρόνια μετά την καταστροφή της το 1822 η Μονή παρέμεινε έρημη. Πιθανότατα το 1833 επαναλειτούργησε με πρώτους μοναχούς τον Θεοδόσιο, τον Γεννάδιο και τον Γρηγόριο, οι οποίοι προχώρησαν άμεσα στην ανακαίνισή της. Προοδευτικά κάποια μοναστική ζωή επανήλθε στη Μονή, χωρίς ποτέ, όμως, αυτή να ξαναβρεί την παλιά κοινοβιακή της αίγλη και ο αριθμός των μοναχών της, σύμφωνα με τα γραφόμενα στους σωζόμενους σήμερα Κώδικές της, να φτάσει τον διψήφιο. Παράλληλα οι χριστιανοί προσέφεραν στη Μονή δωρεές για την ψυχική τους σωτηρία, κυρίως σε ακίνητα και χρήματα, αλλά και σε είδος, όπως λάδι, κερί και άλλα, ώστε να αποκατασταθεί η σχετική μοναστηριακή λειτουργία. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι, το 1857 η Μονή έφτασε να έχει στην κατοχή της 156 ιδιόκτητα και 8 απότριτα κτήματα, τα οποία εμβατικίαζε είτε σε μοναχούς της είτε σε λαϊκούς καλλιεργη- τές, και τα οποία αποτέλεσαν τον ΙΘ΄ αι. την βασικότερη πηγή εσόδων της.Σταθμός για την μετέπειτα πορεία της Μονής ήταν η απόσπασή της το 1859 από την προστασία του πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, και η υπαγωγή της στη δικαιοδοσία του μητροπολίτη Χίου. Έπαψε, δηλαδή, να είναι πλέον Πατριαρχικό Σταυροπήγιο.Το 1879 ανεγέρθηκε στον αύλειο χώρο της Μονής με ευσεβή χορηγία από τον ηρωικό και φιλόπατρη Χίο Επαμεινώνδα Καράβα, ο οποίος αψήφισε τις σε βάρος του απειλές των Τούρκων, μαυσωλείο, μέσα στο οποίο εναποτέθηκαν τα οστά των Χιωτών που βρήκαν τραγικό θάνατο στη Μονή το 1822.Από τους φοβερούς σεισμούς του 1881 (22 και 30 Μαρτίου, 1 Απριλίου) επήλθε το τελευταίο πλήγμα στη Μονή. Σχεδόν όλα τα κτίρια της κατά- στράφηκαν. Το Καθολικό, μερικά κελλιά και ένα μικρό τμήμα του περιτειχίσματος απέμειναν σε ημιερειπώδη κατάσταση.Το 1891 ολοκληρώθηκε η ανακαίνιση της Μονής, η οποία είχε ξεκινήσει από το 1888 μετά από σχετική εντολή που έδωσε το Οικουμενικό πατριαρχείο στον τότε Ηγούμενό της Θεοδόσιο Μ. Κουμάκη (1887-1898). Τα χρήματα, όμως, που χρειάστηκαν για να καλυφθούν τα έξοδα για την ανακαίνιση της Μονής ήταν τόσα πολλά, με αποτέλεσμα η Μονή να ζημιωθεί οικονομικά. Το χρέος της έφτασε σε μεγάλο ύψος και, επιπλέον, αδυνατούσε να ανταποκρίνεται με συνέπεια στις φορολογικές της υποχρεώσεις προς το οθωμανικό κράτος.Κατά τις πρώτες δεκαετίες του Κ΄ αι. η Μονή κυριολεκτικά σβήνει. Το 1931 έφτασε να έχει μόλις 3 μοναχούς, από τους οποίους οι δύο, οι αδελφοί Αντώνιος και Σωφρόνιος Εκατομμάτης από το Νεοχώρι ήταν υπέργηροι. Η κυριότερη αιτία γι αυτήν την δραματική μείωση του αριθμού των μοναστών ήταν το γεγονός ότι μετά την απελευθέρωση της Χίου από τους Τούρκους, το 1912 είχε καταργηθεί ο θεσμός των εμβατικιάσεων και μετεμβατικιάσεων περιουσιακών στοιχείων των Μονών στους νεοεισερχόμενους μοναχούς τους, που ήταν ένα από τα κυριότερα κίνητρα για μοναχισμό. Το τελειωτικό, όμως, χτύπημα στη Μονή δόθηκε το 1931. Στις 16 Ιουλίου εκείνης της χρονιάς εκδόθηκε ο νόμος 5141, με την εφαρμογή του οποίου απαλλοτριωθήκαν και εξαγοράστηκαν από τους λαϊκούς εμβατικιαστές τους σχεδόν όλα τα κτήματα της Μονής. Στην κατοχή της τελευταίας παρέμειναν ελάχιστα μόνο αγροτεμάχια στις παρυφές του λόφου της, Η Μονή περισώθηκε τελικά από τη διάλυση με τη μετατροπή της σε γυναικεία το 1932. Σ' αυτήν εγκαταστάθηκαν 12 Μικρασιάτισες πρόσφυγες μοναχές. Σ' αυτές τα επόμενα χρόνια προστέθηκαν, σύμφωνα με τον Κώδικα της Μονής, και άλλες Μικρασιάτισες, αλλά και Χιώτισες, ακόμη και Μυτιληνιές καλόγρηες, με αποτέλεσμα ο αριθμός των μοναστριών στη Μονή να φτάσει τις 32 το 1944. Από τη δεκαετία του 1950 και μετά άρχισε μία συστηματική προσπάθεια για την ανακαίνιση της Μονής, με το να γίνουν αρκετά εξωραϊστικά έργα σ' αυτήν (μετασκευή Καθολικού, ανέγερση κελλιών, ευπρεπισμός αυλογύρου κ. ά.). Η Μονή, χάρη στον ενάρετο ζήλο, την εργατικότητα, τη δραστηριότητα, την χριστιανική αγάπη και την καλοσύνη που επέδειξαν οι μοναχές από το 1932 και μετά, αλλά πάνω απ όλα χάρη στις άοκνες και άγρυπνες φροντίδες του νυν μητροπολίτη Χίου Διονυσίου Δ΄ (1979 - ), όσο και των προκατόχων του, έχει εξελιχθεί κατά τα τελευταία έτη σε καθημερινό παγχιακό προσκύνη- μα. Τα πάντα μέσα σ αυτήν αστράφτουν από την καθαριότητα, την τάξη και την νοικοκυροσύνη. Οι ευσεβείς επισκέπτες έχουν σήμερα ζωντανή την αί- σθηση, ότι βρίσκονται στον εσωτερικό χώρο μιας ιερής κυψέλης γαλήνης και προσευχής. Η γραφικότητα του τοπίου που περιβάλλει το λόφο της Μονής, η εξαίσια θέα από τη Μονή προς όλα τα σημεία του ορίζοντα, η μικρή απόσταση από τη πόλη της Χίου, προπάντων όμως η ιστορική σημασία και η ιερότητα του χώρου έχουν καταστήσει τη Μονή πανελλήνιο προσκύνημα και συνάμα λαμπρό τουριστικό μαγνήτη για το νησί.Το πιο σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει τα τελευταία χρόνια η Μονή έχει να κάνει με την συνεχή μείωση του αριθμού των μοναστριών της. Σήμερα, μόλις 8 μοναχές εγκαταβιώνουν στις Μονή. Όλες είναι πάνω από 60 χρονών και, πλην της Ηγουμένης Αγνής, άρρωστες. Ο κίνδυνος της διάλυσης της Μονής σε μερικά χρόνια είναι κάτι παραπάνω από ορατός. Ελπίζω ότι ο Θεός και οι άνθρωποι δεν θα επιτρέψουν να γίνει αυτό. Κατά την προσωπική μας εκτίμηση, τρεις είναι οι σημαντικότερες προ- σφορές της Μονής στην χιακή κοινωνία. Πρώτον, η λειτουργία Σχολής και Βιβλιοθήκης στα κτίρια της τα χρόνια που προηγήθηκαν της επανάστασης του 1821, κάτι που είχε σαν αποτέλεσμα να μετατραπεί τότε η Μονή σε φάρο της παιδείας για τους υπόδουλους στους Τούρκους Χιώτες και όχι μόνο. Δεύτε- ρον, η οικονομική στήριξη που προσέφερε η Μονή σε φτωχούς και σε ακτήμο- νες κατοίκους του Νεοχωρίου κυρίως, αλλά και άλλων χωριών, οι οποίοι είτε εμβατοίκιαζαν τα οὐκ ὀλίγα κτήματα της Μονής είτε δούλευαν ως εργάτες σ αυτά. Και τρίτον, η πνευματικότητα την οποία έχει εκπέμψει καθ όλα τα χρό- νια της λειτουργία της η Μονή στους κατοίκους κυρίως του Νεοχωρίου, των Θυμιανών, του Κάμπου, των Καμποχώρων και της Καλλιμασιάς.
description: This thesis refers to the history of one of the most important Monasteries of Chios. In this Monastery, which builded in 16th century, 2000 people were killed by Otoman Turks in 1822 during the Greek Revolution. Today in this Monastery live 7 nuns. Every year thousands of tourists are visited this Monastery in order to see the holy bones and the blood of the martyrs of 1822.