"Ταπεινή Φιλοξενία": Μορφή και λειτουργία του μοτίβου στον Καλλιμαχικό και Ρωμαϊκό Νεοτερισμό
Creators: name: Φυντίκογλου, Βασίλειος A.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 1997
Subjects: Φιλοξενία
Φιλήμων και Βαυκίς (μοτίβο)
Αυγούστεια ποίηση
Καλλίμαχος
Ρωμαίοι Νεώτεροι
Προσκλητήρια ποιήματα
Επύλλιο
Hospitality
Philemon and Baucis (motif)
Augustan Poetry
Callimachus
Poetae novi in Rome
Invitation poems
Epyllion

description: Με τον όρο "Ταπεινή Φιλοξενία" ορίζονται οι σκηνές εκείνες κατά τις οποίες κάποιος άσημος ή φτωχός οικοδεσπότης φιλοξενεί κάποιον που είναι ή εμφανίζεται ως ανώτερος. Το υπόβαθρο του μοτίβου εντοπίζεται σε λαϊκούς μύθους, ιδίως υπό τη μορφή της θεοξενίας που επιτρέπει σχηματοποιήσεις και ηθικά διδάγματα, αλλά αντικείμενο μελέτης της διατριβής είναι οι λογοτεχνικές σκηνές που, ενώ ερείδονται στην παραμυθική τυπολογία, εμπλουτίζουν και παραλλάσσουν το μοτίβο. Καθώς γίνεται αμέσως σαφές ότι η "ταπεινή φιλοξενία" αποτελεί ένα Leitmotiv της ποίησης που γράφεται από τον Καλλίμαχο και έπειτα από αυτόν, το μεγαλύτερο και κύριο τμήμα της μελέτης αφορά τα κείμενα του καλλιμαχικού και ρωμαϊκού νεοτερισμού, δηλαδή εκείνης της λατινικής ποίησης που ομολογημένα βρίσκεται σε συτηματικό διάλογο με και καθορίζεται από τις αναθωρητικές ελληνιστικές τάσεις. Μέσα από τη συγκριτική μελέτη των επιμέρους επεισοδίων και τον διακειμενικό διάλογο που αναπτύσσεται μεταξύ τους επιχειρείται να διαπιστωθεί πώς γίνεται η εκάστοτε πραγμάτευση του μοτίβου, πώς εξηγείται η συχνότητα εμφάνισής του και αν τελικά αυτό μπορεί να συνιστά δείκτη για τις εξελίξεις στο πλαίσιο της ιστορίας της λογοτεχνίας ή και να δραματοποιεί θεμελιώδεις αρχές ή αντιλήψεις για τον ποιητικό λόγο. Από την αρχαϊκή και κλασική περίοδο εξετάζεται διεξοδικά η σκηνή Εύμαιου - Οδυσσέα από την Οδύσσεια (κεφ.1), ενώ συζητείται και η προκαλλιμαχική αντίληψη για την ποίηση, όπως κωδικοποιείται θεωρητικά στην Ποιητική του Αριστοτέλη και όπως εκδηλώνεται στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη στ.358-414 (κεφ.2α). Η παρουσίαση της καλλιμαχικής θεωρίας για την ποίηση (κεφ.2β) υποστηρίζει την εκ του σύνεγγυς ανάγνωση της Εκάλης, του επυλλίου στο οποίο η ταπεινή φιλοξενία αποκτά νέα δυναμική, αν όντως, όπως προτείνεται, θεματοποιεί τις ποιητικές αρχές του λεπτού και του ολίγου (κεφ. 3α). Εξετάζεται επίσης το επεισόδιο του Μόλορκου από τα Αίτια (κεφ.3β). Η ανάγνωση της σκηνής Εύανδρου -Αινεία (Αινειάδα 8) δείχνει πώς το βιργιλιανό έπος αξιοποιεί την ταπεινή φιλοξενία για να προβάλει τη συναίρεση της ομηρικής παράδοσης με την ελληνιστική ανανέωση ως γόνιμο τρόπο γραφής μοντέρνας επικής ποίησης (κεφ.4). Σε αυτό συνέβαλε επίσης το γεγονός ότι ο "απλός βίος", απαράγραπτο στοιχείο της ρωμαϊκής ιδεολογίας, συνταιριάστηκε με την καλλιμαχική αισθητική, τουλάχιστον στην προοβιδιανή αυγούστεια ποίηση (π.χ. Βιργ. Γεωργ., Οράτ. Σάτιρα 2.2 και Ωδές, Τίβ. Ελεγεία 1.1) (κεφ.5α). Αντίθετα ο απλός βίος αντιμετωπίστηκε αρνητικά από τον Οβίδιο (κεφ.5β) και αυτό έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διασημότερη ίσως πραγμάτευση της ταπεινής φιλοξενίας, την ιστορία του Φιλήμονα και της Βαυκίδας από το 8ο βιβλίο των Μεταμορφώσεων. Μια εξαντλητική ανάλυση του επεισοδίου αυτού προτείνει ότι αυτό που φαίνεται μια ευχάριστη ιστορία, είναι ένα πολυεπίπεδο κείμενο όπου το σεσοφισμένο διακειμενικό παιγνίδι με την παράδοση συνδυάζεται με την απλότητα του παραμυθιού και όπου η μεταμόρφωση επιτρέπει να θριαμβεύσει ο cultus, το καθοριστικό στοιχείο της οβιδιακής αισθητικής, ώστε εντέλει να διακρίνεται ακόμη και μια ιδεολογική διάσταση που αναγνωρίζει την ανωτερότητα της σύγχρονης Ρώμη και, ίσως, κριτικάρει την αυγούστεια επιδίωξη για επιστροφή στον mos maiorum. (κεφ.6) Πέραν αυτών των αφηγηματικών πραγματεύσεων προτείνεται ότι η "ταπεινή φιλοξενία" γνωρίζει και μια λυρική εκδοχή σε μια σειρά προσκλητήριων ποιημάτων όπου η προτεινόμενη δεξίωση σκιαγραφείται λιτή (vocatio ad cenam modicam): Φιλόδημος Παλ. Ανθ. 11.44, Κάτουλλος 13, Τίβουλλος 1.5, Οράτιος Ωδές 1.20 και 3.29, Επιστ. 1.5. Η ανάγνωση αυτών των κειμένων δείχνει πώς η δυναμική του μοτίβου γονιμοποιεί τον ποιητικό λόγο και άλλων ειδών εκτός του έπους (κεφ.7). Σε ένα Επίμετρο, τέλος, συμπληρώνεται η εικόνα του μοτίβου στην αρχαιότητα με σύντομη αναφορά σε άλλες πραγματεύσεις
description: As "modest hospitality" is determined the warm welcome offered by a humble or poor host to a person that is (or appears to be) of higher status (a god, a king etc.). The background of the motif can be traced in folktales, e.g. in the form of ‘theoxeny’, but this study focuses on texts of literature which, though based on the typology of such folktales, enrich the motif and transform the folk-material in an artistic way. The "modest hospitality" is proved to be a Leitmotiv of the poetry written in the Hellenistic period and after it, so that the main part of the dissertation is devoted to the neoteric poetry which was established by Callimachus and was cultivated by Roman poets whose texts are in a systematic dialogue with and are influenced by the revisionary tensions of the Hellenistic aesthetics. The comparative study of these episodes shows off the intertextuality developed between them and attempts to examine the way in which the motif is treated each time, how its frequency after Callimachus can be explained and whether, finally, can it be an indicator for the evolution in the history of literature or even a way of dramatization of principles or theories concerning the poetry. The archaic and classical period are represented by the Eumaios-Ulysses scene in the Odyssey 14, which is examined extensively (Ch.1); there is also a discussion about the pre-Callimachean concept of the persons that can and should be protagonists in sublime poetry, as it is has been codified in Aristotle’s Poetics and as it is treated, in connection with the motif, in Euripides’ Electra 358-414 (Ch.2a). A sketch of the Callimachean “poetic theory” (Ch.2b) supports the close-reading of both Hecale, an epyllion which is proved to function as a Kunstform of the new poetry and to create new dynamics for the "modest hospitality", and the episode of Molorcos from Aetia 3 (Ch.3). The reading of the Evander-Aeneas scene in Aeneid 8 demonstrates how the Vergilian epic exploits the modest hospitality as a medium, in order to illustrate the creative co-existence and co-operation of both Homeric tradition and Hellenistic revision as a fruitful way of writing modern epic poetry, while at the same time it is also important the role of the Roman (and Augustan) ideology (Ch.4). To this ideology is ascribed the theme of “simple life” (einfaches Leben), which is immediately connected with the modest hospitality: the pre-Ovidian Augustan poets (Vergil, Horace, Tibullus) found the “simple life” in accordance with the Callimachean aesthetics (Ch.5a); Ovid, on the contrary, had a hostile attitude against it (Ch.5b). This attitude played a decisive role in, perhaps, the most famous treatment of the "modest hospitality", the Philemon-Baucis episode in Metamorphoses 8. An exhaustive reading of this scene suggests that what appears to be a pleasant story-tale, is a multileveled text, where the sophisticated intertextual game is combined with the simplicity of the folk-tale and where the metamorphosis establishes the triumph of the cultus, a key-word of the Ovidian aesthetics; ultimately, it is also possible to see in this text even an ideological dimension concerning the superiority of modern Rome against the old-fashioned city of the mos maiorum, which, however, was a demand of the Augustan program (Ch.6). It is also suggested in this Dissertation that the modest hospitality may also have a “lyric” version in some invitation poems, in which the reception of an eminent friend is presented to be simple and poor (vocatio ad cenam modicam). The texts under examination (Philodemus Anth.Gr. 11.44, Catullus 13, Tibullus, 1.5, Horace Odes 1.20, 3.29, Epist. 1.5) show that the motif had a further function in the neoteric poetry, even outside the epic narration (Ch.7). In an Appendix there is a brief discussion of other treatments or reminiscences of the motif in the literature from Ovid’s Fasti until Nonnos