Ανταγωνιστικές και συνεργατικές αξίες στον Θουκυδίδη και στον Ισοκράτη: η ρητορική της ἀπραγμοσύνης
Creators: name: Αθανασιάδου, Ανατολή Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2019
Subjects: ἀπραγμοσύνη
Θουκυδίδης
Ισοκράτης
apragmosyne
Thucydides
Isocrates

description: Θέμα της παρούσας ερευνητικής εργασίας είναι η συγκριτική εξέταση της έννοιας της απραγμοσύνης στο έργο του Θουκυδίδη και του Ισοκράτη υπό το πρίσμα των συνεργατικών και ανταγωνιστικών αξιών, όπως τις ορίζει ο Adkins (1960). Η απραγμοσύνη ως «ήσυχη» ή «συνεργατική» αξία πρεσβεύει μία «αντιιμπεριαλιστική» πολιτική, τη μη επέμβαση στις υποθέσεις των άλλων και την επιθυμία για ειρηνική επίλυση των διαφορών. Στον αντίποδα, η πολυπραγμοσύνη, ως «ανταγωνιστική» αξία, εκφράζει την ανάμειξη στις υποθέσεις των άλλων στην εσωτερική και εξωτερική πολιτική. Στο έργο του Θουκυδίδη η έννοια της απραγμοσύνης βρίσκεται σε συστοιχία με τη σωφροσύνην. Και οι δύο όροι εκφράζουν μία μετριοπαθή πολιτική επιλογή και αντιτίθενται στον ιμπεριαλισμό. Συγκεκριμένα, στο πρώτο συνέδριο στη Σπάρτη (432 π.Χ.), οι έννοιες της απραγμοσύνης και της ησυχίας συνοψίζουν την πολιτική στάση των Σπαρτιατών (1.68-71). Στον Επιτάφιον του Περικλή (2.40) τονίζεται το ενεργητικό ενδιαφέρον του πολίτη για τα κοινά. Τέλος, ο Περικλής στο 2.63 αντιτίθεται στο δόγμα της απραγμοσύνης, που δεν ταιριάζει ούτε συμφέρει στην πόλη του. Η απραγμοσύνη, λοιπόν, είναι ξένη προς την ιδιοσυγκρασία των Αθηναίων. Τα συστατικά της αθηναϊκής θέσεως είναι το δέος, η τιμή και η ωφελία, τα οποία αποτελούν και τα κίνητρα που οδήγησαν τους Αθηναίους να αναλάβουν την ηγεμονική θέση. Ο ρήτορας Ισοκράτης προσεγγίζει τα γεγονότα από ηθική σκοπιά και σε συνάρτηση με το ανθρωπιστικό του παιδαγωγικό ιδεώδες. Στον Περί ειρήνης επιτίθεται στην πολυπραγμοσύνην των Αθηναίων, η οποία, χρησιμοποιώντας τους μηχανισμούς της τυραννίας, καταστρατήγησε κάθε έννοια δικαίου και τελικά οδήγησε την πόλη στον έσχατο κίνδυνο. Σύμφωνα με το σχέδιο του Ισοκράτη, η καλλιέργεια της ευνοίας μεταξύ των ελληνικών πόλεων μπορεί να λειτουργήσει ως αντίδοτο στην πολυπραγμοσύνη. Στον Περί αντιδόσεως ο Ισοκράτης υπερασπίζεται τη συνειδητή επιλογή του να απέχει από τη δράση, εκφράζοντας ταυτόχρονα την πολιτική βούληση των αριστοκρατών, σε ένα κλίμα πολιτικής διαφθοράς. Η απραγμοσύνη του δεν σημαίνει αδιαφορία για τα κοινά. Ο ίδιος επιλέγει να αναλάβει ρόλο συμβούλου, μέσω της συγγραφικής και παιδαγωγικής του δραστηριότητας. Εν κατακλείδι, υπάρχουν τρία σημεία σύγκρισης στον τρόπο που προσεγγίζουν την πολιτική πραγματικότητα της εποχής τους ο ιστορικός Θουκυδίδης και ο ρήτορας Ισοκράτης. Κατά τον πρώτο, η Realpolitik της πολυπράγμονος Αθήνας καθορίζεται από το δίκαιο του ισχυροτέρου, το οποίο λειτουργεί ως φυσικός νόμος. Ο ηθικολόγος Ισοκράτης θεωρεί ότι η δικαιοσύνη εξασφαλίζει τη νίκη και την ευημερία στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή. Στον Θουκυδίδη, η έννοια της απραγμοσύνης αποκτά αρνητική χροιά και ταυτίζεται με την πολιτική της αναβλητικότητας και της βραδύτητας. Σε διαφορετικά ιστορικά συμφραζόμενα, ο Ισοκράτης εκφράζει μία νέα πολιτική πρόταση επικρίνοντας την πολυπραγμοσύνην ως μέσο για την επίτευξη της ηγεμονίας. Τέλος, στον Θουκυδίδη, η ρητορική της ισχύος συνυφαίνεται με τη ρητορική της θαλάσσιας ηγεμονίας, από την οποία δεν μπορούν να παραιτηθούν οι Αθηναίοι, έστω και αν προκαλούν το μίσος των άλλων. Αντίθετα, η θαλασσοκρατία για τον Ισοκράτη συνυφαίνεται με την τυραννική εξουσία και έχει διαβρωτική επίδραση στην ηθική και στην πολιτική. Η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη μπορούν να βελτιώσουν τον ρόλο και τη θέση της Αθήνας
description: This essay aims to offer a comparative analysis of the concept of apragmosyne in both the works of Thucydides and Isocrates in regard to competitive and cooperative values, as Adkins (1960) defines them. Apragmosyne as a “quite” or “cooperative” value indicates the anti-imperialistic policy, the lack of interference in the affairs of the others and the desire to settle disputes in a peaceful way. On the contrary, polypragmosyne, as a “competitive” value, expresses the interference in the affairs of the others both in internal and external politics. According to Thucdides, in political terms, the concept of apragmosyne is relevant to sofrosyne. Both terms express the moderate political view, they are opposed to imperialism. At the first conference in Sparta, the concepts of apragmosyne and hesychia summarize Spartans’ political attitude (1.68-71). In Epitaphios of Pericles (2.40) the active interest of citizens for the public affairs is emphasized. Finally, Pericles, in 2.63 is opposed to the doctrine of apragmosyne, which is neither fitting nor beneficial to his city. Thus, apragmosyne is irrelevant to the Athenian temperament. The Athenian thesis is composed of deos, timē and ophelia. These are the motives which led the Athenians to assume hegemony. The orator Isocrates looks at the facts from a moral angle and in regard to his humanistic and pedagogic ideal. In De Pace he attacks Athenians’ polypragmosyne, which, using the mechanism of tyranny, infringed every sense of just and finally led the city to the ultimate danger. According to Isocrates’ plan, the cultivation of eunoia among the Greek cities can function as an antidote to polypragmosyne. In Antidosis Isocrates defends his conscious option to abstain from activity and, at the same time, he expresses the political will of aristocrats, in a context of political corruption. In his view, apragmosyne doesn’t mean indifference to the public affairs. Isocrates chooses to take on the role of a consultant, by dint of his authorship and pedagogic activity. In conclusion, comparing the way that the historian Thucydides and the orator Isocrates describe the political reality of their era, we can focus on three points. According to Thucydides, Realpolitik of polypragmon Athens is defined by the “the might is right”, which functions as a natural law. The moralist Isocrates believes that justice ensures victory and well-being in private and public life. In Thucydides, the concept of apragmosyne acquires a negative quality as a policy of delay and slowness. In different political context, Isocrates expresses a new political suggestion, while he criticizes polypragmosyne, considering that it is not the right way to achieve hegemony. Finally, in the work of Thucydides, the rhetoric of power intewines with the rhetoric of the marine hegemony. The Athenians can not abandon this hegemony, even if they provoke other people’s hatred. On the contrary, according to Isocrates, thalassocratia is relevant to the tyrannical authority and has a corrosive effect on morality and politics. Justice and prudence can improve the role and the position of Athens