E00120: Łazar P'arpec'i's History of Armenia, written in Armenian in c. 500, describes invocation of *Gregory the Illuminator (converter of Armenia, S00251), the use of his relics, and a miracle performed through him, during campaigns by the Armenians against the Persians in the 450s.
Creators: name: Naleksidze
Publisher: name: University of Oxford
Year: 2014
Subjects: History

description: Łazar P'arpec'i, History of Armenia, Book 2, Chapter 29<br><br>Łazar recounts the Armenian rebellion against the Persians of 451 under the leadership of Vardan Mamikonean, and the ultimate crushing of the uprising. <br><br>Արդ` եկեալ հասանէին տանուտեարքն Հայոց հանդերձ սեպհաւքն որ ընդ ինքեանս` յաշխարհս Հայոց, ողջք եւ ոչ ողջք, կենդանի կիսամեռք. որք ոչն տեսանէին ըստ յառաջ լուսաւոր եկիցն ողջամբ յայնպիսի հեռաւոր ճանապարհէ։ 2 Եւ ելեալ ընդ առաջ նոցա դասք պաշտաւնէիցն Քրիստոսի, բերելով ընդ ինքեանս զնշան կենսատու խաչին եւ զնշխարս սրբոյ առաքելանման նահատակին Գրիգորի, զձայն սաղմոսաց, զորս երգեաց մարգարէն Դաւիթ սուրբ Հոգւոյն շնորհիւ.<br><br>'When the Armenian magnates and the nobles in their company reached Armenia, half-alive and half-dead, they did not seem in such health as on their earlier splendid return from that distant journey. Groups of Christ’s ministers came to meet them, bearing with them the sign of the life-giving cross and the relics of the holy apostle-like martyr, Gregory, and singing psalms which the prophet David had composed by the grace of the holy Spirit - in singing which [the nobles] themselves too had once joined, chanting these canticles with even greater heavenly joy and delight than the ministers. But now one could hear the sound of weeping and the sound of lamentation, the cry of mourning and the noise of wailing.'<br><br>Book 3, Chapter 68<br><br>This episode describes the preparation for another battle with the Persians, some years later, led by Vardan's son, Vahan Mamikonean, which ultimately led to Armenian victory.<br><br>Եւ մտեալ նոցա յեկեղեցին` երկիր պագանէին տեառն Աստուծոյ եւ արարչին ամենայնի եւ զաւրացուցչի, եւ խնդրէին ի նմանէ առաքել աւգնականս ընդ նոսա զճգնութիւն սուրբ նահատակին Գրիգորի եւ զամենայն սրբոց եւ զարդիս նահատակելոց քրիստոսասիրացն Հայոց, եւ զզաւրութիւն սուրբ խաչին։ 8 Եւ Փրկչին Քրիստոսի գթացեալ մարդասիրապէս եւ հայեցեալ յարժանաւոր խնդրուածս նոցա` առաքէր ընդ նոսա աւգնականս զոր խնդրեցին ի նմանէ, եւ յուղարկէր խաղաղութեամբ։ 9 Երկիր պագանէին նախարարքն եւ ամենայն արք զաւրուն որք ընդ նոսայն էին` եւ հրեշտակակրաւն սրբոյ կաթողիկոսին Յոհանայ, որոյ նպարակեալ յուղարկեաց զնոսա իւր ստոյգ եւ արդար ոգւոյն աւրհնութեամբ ի գործ պատերազմին։ <br><br>'Entering the church they worshipped the Lord God, who created and gives strength to all. They implored him to send them as support the mortifications of the holy martyr Gregory and of all the saints, and the virtues of the Christ-loving Armenian martyrs, and the power of the holy cross. The Saviour Christ had benevolent compassion; looking down on their worthy supplications, he sent them the support they had requested from him, and dismissed them in peace. The nobles and all the soldiers with them did obeisance to the holy and angelic Katholikos Yohan, who bestowed on them the blessing of his upright and righteous soul, and sent them off to battle.<br><br>Book 3, Chapter 76<br><br>This episode recounts tactical movements of the Armenian and Persian forces and negotiations between Vahan Mamikonean and the Persian general Mihran. Rather unexpectedly, Mihran was ordered to quit negotiations and to return back to Iran. He took with him as hostage Hrahat, the brother of lord Nerseh Kamsarakan, together with a certain nobleman called *Yazd, who was later martyred for his faith (E00105). Hrahat's brother Nerseh followed the Persian army, attempting to find a suitable moment to free his brother. The moment arrived when they passed near the chapel of Gregory the Illuminator at Bagawan. <br><br>Եւ երթեալ բազում անգամ աւթս զհետ, եւ ոչ ինչ կարացեալ գտանել հնարս, եւ մերձեալք որպէս թէ աւթեւանաւ միով ի սուրբ տեղի տան նահատակին Գրիգո րի ի գեաւղն որ անուանեալ կոչի Բագաւան, եւ տեսեալ Կամսարականին Ներսեհի զտեղին նահատակին Գրիգորի, եւ յիշելով զտրտմակցութիւն սրբոց ընդ վշտացեալս, եւ զհամարձակութիւն սրբոյ առն Գրիգորի առ Աստուած` ձայն սաստիկ բարբառոյ հանդերձ արտասուաւք արձակեալ առ այրն Աստուծոյ` աղաղակեաց ասե լով. «Տէ՛ր Գրիգոր, որ զսաստիկ մէգ ամբարշտութեանն մեղաց մերոց մերժեալ փարատեցէր յաշխարհէս Հայոց, փարատեա՛ եւ զիմ սաստիկ մէգս տրտմութեանս ի սրտէս, եւ շնորհեա՛ ինձ զանձկալի զեղբայրն իմ տեսանել առողջ առ իս. քանզի հնարաւոր է Աստուծոյ ամենայն, եւ զքո խնդիր քաջ ախորժելով կամի լսել եւ կատարէ»։ Եւ այսպէս մեծաձայն բարբառով եւ ողբալով աղաղակեաց Կամսարականն Ներսեհ առ այրն Աստուծոյ Գրիգորիոս. ոչ թէ բերանով բարբառէր, այլ սրտիւն աղաղակէր։ 8 Եւ նորա լուեալ վաղվաղակի ասաց ցՔրիստոս. եւ Փրկչին Աստուծոյ անդ եւ անդ հանեալ զկապեալն Հրահատ ի շրջափակ զգուշութենէ պահապանացն, արձակէր խաղաղութեամբ առ սիրելի եղբայրն իւր եւ յաշխարհ։<br><br>'When they had approached to about a day's journey from the holy site of the chapel of the martyr Gregory, the village called Bagawan, and Nerseh Kamsarakan saw the site of the martyr Gregory, he remembered the compassion of the saints for the oppressed and the holy man Gregory's trust in God: "Lord Gregory, who dispelled from Armenia the thick fog of the impiety of our sins, dispel also the thick fog of grief from my heart, and allow me to see my dear brother safe and sound beside me. For everything is possible for God; he is ready and willing to hear your request, and will fulfil it." Thus, loudly and tearfully, Nerseh Kamsarakan implored Gregory, that man of God, not calling out with his mouth but beseeching in his heart. He [Gregory] heard, and immediately spoke to Christ. God the Saviour straightway delivered the prisoner Hrahat from the attention of the guards surrounding him, and sent him back safely to his beloved brother and his country.'<br><br>Book 3, Chapter 97<br><br>This episode recounts the final events of the Armeno-Persian war. Vahan managed to successfully negotiate with the Persian Shah Valarsh, and was restored to his office of sparapet of Armenia, which was hereditary in the Mamikonean family. The Shah agreed to the Armenian demands, namely to grant them religious freedom, as long as the Armenians remained loyal servants of the Persian King. As a result Vahan made a triumphal return to Armenia and was met by the Armenian katholikos with a procession involving the relics of Gregory the Illuminator. <br><br>Եւ եկեալ զաւրավարն Հայոց տէրն Մամիկոնենից Վահան յաշխարհս Հայոց, ամենայն ուխտապահ նախարարաւքն Հայոց. որում ընդ առաջ ելանէր սուրբ այրն Աստուծոյ կաթողիկոսն Հայոց Յոհան, պատուական նշանաւ խաչին եւ սուրբ նշխարաւք ճգնազգեաց նահատակին Գրիգորի, որովք եւ յուղարկեացն իսկ ի դուռն զամենեսեան։<br><br>'When Vahan, the sparapet of Armenia and lord of the Mamikoneans, and all the faithful Armenian princes reached Armenia, the holy man of God, Yohan the Armenian katholikos, came out to meet them with the honourable sign of the cross and the holy relics of the ascetic martyr Gregory, with which he had also dispatched them all to the court.'<br><br>Text: Kouymjian 1985, 116, 268-269, 307-308, 388. Translation: Thomson 1991, 95, 176-177, 197, 237; lightly adapted.