Ποίηση και γνώση στα Φαινόμενα του Αράτου. Μετασχηματισμοί και αναμόρφωση του ποιητικού και επιστημονικού λεξιλογίου
Creators: name: Ντούμα, Σταυρούλα Ευαγγέλου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2019
Subjects: Άρατος
Mετασχηματισμοί του ποιητικού λεξιλογίου
Αναμόρφωση του επιστημονικού λεξιλογίου
Aratus
Transformation of the poetic language
Reformulation of the scientific language

description: Τα Φαινόμενα αποτελούν αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της εξέλιξης του διδακτικού έπους και της ανανέωσης των ειδολογικών συμβάσεων που επικράτησε κατά την ελληνιστική εποχή. Ο Άρατος, ακολουθώντας το κλίμα αναπροσαρμογής των ποιητικών ειδών, προβαίνει στον συγκερασμό δύο μορφών σημειωτικής, του επιστημονικού και του ποιητικού λόγου. Μία από τις βασικές εκφάνσεις αυτού του συμφυρμού είναι και η χρήση του λεξιλογίου και των εκφραστικών μηχανισμών που μεταχειρίζεται ο ποιητής, για να συνθέσει το ποίημά του. Η παρούσα εργασία πραγματεύεται τους λεκτικούς μηχανισμούς και μετασχηματισμούς, μέσω των οποίων ο Σολέας επιτυγχάνει να πραγματώσει τη μετουσίωση της αμφίδρομης σχέσης που οικοδομείται στα Φαινόμενα ανάμεσα στον ποιητικό και επιστημονικό λόγο. Ο ελληνιστικός ποιητής παραλαμβάνει τις επιστημονικές γνώσεις για το θέμα του από πεζές πραγματείες και εξειδικευμένα συγγράμματα, κυρίως από το ομώνυμο αστρονομικό έργο του Ευδόξου, τα Παραπήγματα και μια κοινή πηγή με τη συλλογή προγνωστικών σημείων του Ψευδο-Θεοφράστου. Ωστόσο, τα αστρονομικά και μετεωρολογικά δεδομένα δεν διατυπώνονται με την καθιερωμένη επιστημονική ορολογία αλλά με ποιητικές λέξεις και εκφράσεις, αντλημένες από την επική παράδοση ή κατασκευασμένες ad hoc από τον Σολέα. Με σαφείς αναφορές στις ποιητικές καταβολές του, ο Άρατος εντάσσει στην ποίησή του το επικό λεξιλόγιο, ειδικά ομηρικά και ησιόδεια άπαξ λεγόμενα, προς αντικατάσταση του αμιγούς επιστημονικού λόγου. Συγχρόνως, ανατρέπει την καθεστηκυία χρήση της επικής γλώσσας, παραλλάσσοντας εδραιωμένες επικές φόρμουλες και ενσωματώνοντας ομηρικούς όρους σε απρόσμενα συμφραζόμενα. Ακόμα, παράγει νεολογισμούς, οι οποίοι ανασκευάζουν επικές λέξεις ή συνιστούν ολοκληρωτικά αράτεια σύνθεση, που συνάδουν, όμως, με τους μορφολογικούς κανόνες της ομηρικής γλώσσας. Εφαρμόζει, επίσης, το μέσο της παρομοίωσης, στο πλαίσιο της οποίας ανευρίσκει κατάλληλο έδαφος για τη συσσώρευση νεωτερικών τύπων και σπάνιων επικών ή άλλων λέξεων. Η ποικιλομορφία του λεξιλογίου του Σολέα αναδεικνύεται ιδιαίτερα στους διαφορετικούς λεκτικούς τρόπους που επινοεί για την έννοια του ορίζοντα, αλλά και στην παρουσίαση μαθηματικών θεμάτων, όπου απομακρύνεται από τους τεχνικούς όρους και προκρίνει ποιητικά σημασιολογικά ισοδύναμα και περιφράσεις. Συμπερασματικά, ο Άρατος, αξιοποιώντας διάφορες λεξιλογικές κατηγορίες, κατορθώνει τεχνηέντως να αρθρώσει τον δικό του επιστημονικό λόγο και, συνάμα, να προβάλει τις προεκτάσεις του επικού υλικού του, αναμορφώνοντάς το άρδην
description: The Phaenomena is a representative example of the didactic epos' evolution and the renewal of the stylistic conventions that prevailed during the Hellenistic era. Aratus, following the reformation of poetic genres, combines two forms of semiotic, scientific and poetic speech. One of the basic manifestations of this conjunction is the use of the vocabulary and the expressive ways that the Hellenistic poet uses to compose his poem. This essay treats the verbal mechanisms and lexical transformations, through which Soleus realizes the bidirectional relationship, built into his work, between the poetic and the scientific discourse. The poet receives the scientific knowledge for his subject from treatises and specialized writings, mainly from Eudoxus' homonymous astronomical work, parapegmata and a common source with Pseudo-Theofrastus' collection of prognostic signs. The astronomical and meteorological data, however, are not formulated with the established scientific terminology but with poetic words and expressions derived from the epic tradition or created ad hoc by the Hellenistic poet. Thus, Aratus incorporates the epic vocabulary, especially homeric and hesiodic hapax legomena, in his poetic creation to replace the pure scientific discourse. At the same time, he transforms radically the traditional use of the epic language, by changing epic formulas and adopting homeric terms into unexpected contexts. Moreover, he produces neologisms that convert epic words or are totally new lexical formations, which are consistent with the morphological rules of the homeric language. Similes are also playing significant role in the Phaenomena, as the poet accumulate in them a lot of new lexical types and rare terms. The diversity of Soleus' vocabulary is particularly emphasized by the different verbal ways that he fabricates for the notion of horizon, but also in the presentation of mathematical themes, where he avoids technical terms and prefers poetically semantic equivalents and periphrases. In conclusion, Aratus, by using various vocabulary categories, manages to articulate his own scientific discourse and highlights the capacities of his epic material