Κεραμική με οργανικές προσμείξεις στις πρώιμες φάσεις της Νεολιθικής στον βορειοελλαδικό χώρο: Τεχνολογία και υλικός πολιτισμός στις πρώτες νεολιθικές κοινότητες
Creators: name: Παπαδάκου, Τρισεύγενη Α.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2021
Subjects: Αρχαιότερη Νεολιθική
Κεραμική
Οργανικές προσμείξεις
Φυτόλιθοι
Early Neolithic
Pottery
Organic temper
Phytoliths

description: Η παρούσα μελέτη εστιάζει στην κεραμική η οποία είναι σκόπιμα κατασκευασμένη με οργανικές προσμείξεις φυτικής προέλευσης από τις εξής θέσεις της πρώιμης Νεολιθικής (Αρχαιότερης και αρχή Μέσης): Παλιάμπελα Κολινδρού, Ρεβένια, Ρητίνη, Λητή ΙΙΙ, Βαρεμένοι Γουλών, Ροδίτης, στην κεντρική και δυτική Μακεδονία. Αρχικά, γίνεται μια χρονογεωγραφική επισκόπηση της παρουσίας τέτοιας κεραμικής στην ευρύτερη περιοχή από την εμφάνιση της κεραμικής στη ΝΔ Ασία μέχρι την αρχή της 6ης χιλιετίας. Στη συνέχεια εξετάζονται οι μεθοδολογικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις στην έρευνα της κεραμικής με οργανικές προσμείξεις γενικά. Η ανάλυση του υλικού περιλαμβάνει δύο μέρη:Στο πρώτο μέρος της ανάλυσης εξετάζεται η κεραμική με οργανικές προσμείξεις ως προς τις μακροσκοπικές παραμέτρους της κεραμικής, σε σύγκριση με τα κεραμικά σύνολα. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, ένα μικρό ποσοστό των κεραμικών συνόλων περιέχει οργανικές προσμείξεις και πρόκειται κυρίως για τις συνηθέστερες κεραμικές κατηγορίες και τύπους αγγείων. Ωστόσο, και ιδίως προς το τέλος της περιόδου, συγκεκριμένες κατηγορίες κεραμικής φαίνονται να εξαιρούνται από αυτήν την πρακτική, αν και σε κάθε θέση αυτό διαφοροποιείται. Το δεύτερο μέρος αφορά τον προσδιορισμό της βοτανικής σύνθεσης των οργανικών προσμείξεων. Αξιοποιήθηκαν δύο μέθοδοι μικροσκοπίας σε επιλεγμένα δείγματα, η εξέταση σε πετρογραφικό μικροσκόπιο και σε ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης. Τα κατάλοιπα στα οποία επικεντρώθηκε η ανάλυση είναι οι φυτόλιθοι. Οι λεπτές πετρογραφικές τομές έγιναν στο πλαίσιο των πετρογραφικών αναλύσεων του προγράμματος ΘΑΛΗΣ-Exploring και για τις ανάγκες της παρούσας εργασίας εξετάστηκαν όσες τομές περιείχαν φυτικά κατάλοιπα στους πόρους της κεραμικής ύλης (Ν=36). Για το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, η εξαγωγή των φυτικών καταλοίπων από τα όστρακα έγινε με χειρουργικά εργαλεία ώστε να αφαιρεθεί ελάχιστη ποσότητα και κατ’ επέκταση να συνιστά μια μη καταστρεπτική μέθοδο. Εξετάστηκαν 39 δείγματα εκ των οποίων 3 έγιναν και λεπτές τομές. Αναφορικά με τις προσμείξεις, η στενή σύνδεσή τους με την αγροτική παραγωγή είναι εμφανής μέσα από τη διαχρονική κυριαρχία των λεπύρων αγρωστωδών, που σε κάποιες περιπτώσεις αναγνωρίζονται ως εξημερωμένο σιτάρι και κριθάρι. Η έντονη παρουσία των λεπύρων παραπέμπει κυρίως στη χρήση του υποπροϊόντος του καθαρισμού του σπόρου πριν την κατανάλωση. Ωστόσο, κατά περιπτώσεις, οι διαφορετικές αναλογίες που παρατηρούνται σε άλλα φυτά ή μέρη φυτών, αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο για διαφορετικές πρακτικές εντός και μεταξύ οικισμών. Συνολικά, φαίνεται πιθανό ότι η τεχνική αυτή αφορά συγκεκριμένες κοινότητες τεχνιτών που τη διδάσκονται μέσα από τη συμμετοχή τους στις κοινότητες πρακτικής, πράγμα που εξηγεί και την ιστορική συνέχεια σε μια ευρεία περιοχή και περίοδο. Το είδος των προσμείξεων που κυρίως εντοπίστηκε φαίνεται να συνδέει την κεραμική με δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα σταδιακά και πιθανότατα σε οικιακό πλαίσιο, όπως ο καθαρισμός του σπόρου για την προετοιμασία της τροφής, τουλάχιστον σε αρκετές περιπτώσεις. Θεωρείται πιθανό ότι οι φυτικές προσμείξεις αποτελούν μια υλική μεταφορά, και συγκεκριμένα συνεκδοχή, του φυτικού (και ίσως ζωικού) κόσμου που διαχειρίζονται οι άνθρωποι, μια συνθήκη που μαζί με την παραγωγή κεραμικής αποτελούν κεντρικά χαρακτηριστικά της Νεολιθικής όπως διαμορφώνεται στον ελλαδικό χώρο.
description: The present study focuses on the pottery which is manufactured with the intentional addition of vegetal temper from six sites of the early phases of the Neolithic (Early and the beginning of Middle Neolithic): Paliambela Kolindros, Revenia, Ritini, Lete III, Varemeni Goulon, and Roditis, in central and western Macedonia. At first, the ceramic assemblages are contextualized through an overview of the presence and intensity of such pottery from the appearance of ceramic technology in SW Asia until the beginning of the 6th millennium. Following this, a review is presented of the methodological and interpretative approaches to organic-tempered pottery in general. The analysis of the material is structured in two parts. The first part of the analysis is the examination of the macroscopic attributes of the organic-tempered pottery of these sites in comparison to the general ceramic assemblages. According to the results, only a small percentage of pottery contains organic temper, which varies per site and phase, and it is usually found in the most common types and wares in each assemblage. However, especially towards the end of the period under examination, certain types/categories are excluded from this practice, although not always the same at each site. The second part of the analysis focuses on the identification of the botanical composition of the temper. Two methods of microscopic examination were employed on selected samples: the examination of phytoliths in thin sections and the examination of extracted material (phytoliths) under the SEM. The petrographic analysis was part of the THALES-Exlporing research programme and for the needs of the present research all the thin sections containing plant remains within the pores of the fabric were examined (N=36). For the SEM, the extraction of the remains was done with surgical tools in order to remove only minute amounts and therefore for it to constitute a non-destructive method. 39 samples were examined, 3 of which were also examined as thin sections. Regarding the temper, its close link with the agricultural production is evident in the diachronic dominance of grass glumes, in some cases identified as wheat and barley. The prominence of glumes mostly points to the use of the subproduct of seed de-husking before consumption. However, in some cases, the varying amounts of other plants or plant parts allow for the possibility of some variability in practice within and between settlements. Overall, it is probable that this technique concerns particular communities of potters, who learn it and pass it down through their participation in communities of practice, which would furthermore explain their historical continuity within such a wide area and for such a long period of time. The botanical composition of the temper which was more often identified appears to link pottery with activities that take place gradually over the year, probably at a household level, such as de-husking the seed to prepare meals, at least in many cases. It appears probable that the vegetal temper constitutes a material metaphor, a synecdoche in particular, of the plant (and perhaps animal) world that people were managing, a condition that together with pottery production lay at the heart of the Neolithic as it appears in northern Greece.