DIATSETAT SELLYULOZANI MORFOLIN BILAN MODIFIKATSIYALASH
Creators: name: Tog'aymurodova D.M
name: Maksumova O.S
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: Mamlakatimizda kimyo sanoatini rivojlantirish, sohadagi korxonalar quvvatlaridan oqilona foydalanish va energiya tejaydigan, ekologik xavfsiz texnologiyalarni joriy etish, eksportga mo‘ljallangan, import o‘rnini bosadigan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Asetat sellyulozalarining ijobiy xususiyatlariga ko‘ra, ular yoqilganda zaharli gazlar chiqmaydi, arzon bo‘lganligi uchun samaralidir. 


Sellyuloza monomer birlik sifatida glyukozaga ega bo‘lganligi sababli, atsetillanishi mumkin bo‘lgan 3 OH guruhiga ega, di, tri va hatto butirat atsetatlar olinadi[1]. Bundan tashqari sulfat va sulfit sellyulozani sirka angidrid bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri atsetillash usuli bilan diatsetat sellyuloza sintez qilish mumkin. Asetillanish jarayoni sirka angidridning kam iste’moli, katalizatorlar, an'anaviy erituvchilar va suyultiruvchilarning yo‘qligi bilan tavsiflanadi[2]. 


Ushbu ishda sellyuloza asetatlarini kimyoviy modifikatsiyalash usullari va modifikatsiyalangan polimer asosida kompozit materiallar yaratish istiqbollarini tahlil qilingan [3]. So‘nggi yillarda atsetat sellyulozaning kimyoviy modifikatsiyasi bo‘yicha olib borilgan ko‘pgina ishlarning mualliflari modifikatsiyani ayniqsa ichki plastifikatsiyaga bog‘lashadi[4]. Sellyuloza hosilalarining ichki plastifikatsiyasi, ya'ni erishilgan ta'sirning barqarorligi tufayli kimyoviy modifikatsiya orqali plastiklashtirish, past molekulyar reagentlarni qo‘shish orqali plastiklashtirishga nisbatan sezilarli afzalliklarga ega bo‘lishi kerak.


Dastlab, o‘lchab olingan DAS to‘liq eriguncha atsetonda eritildi va sovutish uchun muz to‘ldirilgan idishga qo‘yildi. Morfolindan o‘lchab olinib, xona haroratida 90 daqiqa davomida modifikatsiya jarayoni olib borildi. Hosil bo‘lgan polimer chashka petriga bir tekisda yoyildi va xona xaroratida quritildi.


IQ-spektroskopiya usuli bilan diatsetat sellyuloza plyonkalari, diatsetat sellyulozani modifikatsiyalanganidan so‘ng devorlarining panjaralari o‘zgarishi ko‘rib chiqildi (1-rasm). Natijalariga ko‘ra, VOH 3300-3500 sm-1 bo‘lgan chiziqlar joylashganligini bilgan holda dastlabki o‘zgarish bo‘lgan qism 3398,57 sm-1 dagi to‘lqin uzayganligi ko‘rildi. -OH va R2N-H bog‘lari degidrirlanish hisobiga yangi mahsulot hosil bo‘lganligi aniqlandi [5]. 


Natijalarni taxlil qilishda nisbatan ma’lumotlarga boy qismi – 700-1900 sm-1 spektri muhokama qilindi. –С=С– bog‘ining valent tebranishlari 1631,78 sm-1 sohada joylashgan. 1150-1060 sm-1  va 920-800 sm-1 sohalar morfolin tarkibidagi -С-О-С bog‘ga tegishli ekanligi o‘rganildi.


 


(a)  (b)


1-rasm. a)DAS va morfolin modifikatsiya mahsuloti IQ-spektri; b) DAS plyonkasining IQ-spektri.


Ushbu IQ-spektroskopiya natijalariga ko‘ra quyidagicha jarayon sodir bo‘layotganligini tahmin qilish mumkin:





Modifikatsiyalanish jarayoni xona haroratida DAS va morfolin ishtirokida olib borildi va DAS tarkibidagi -OH guruhidagi vodorod hisobiga morfolin birikish jarayoni sodir bo‘ldi. 


Adabiyotlar


1. Н.М. Ровкина, А.А. Ляпков/Лабораторный практикум по химии и технологии полимеров//Часть 5. Получение полимеров методом полимераналогичных превращений. Томского политехнического университета. 2012. C.


2. Ивахнов А. Д., Боголицын К. Г., Скребец Т. Э./ Получение вторичного ацетата целлюлозы прямым ацетилированием в среде сверхкритического диоксида углерода.// ISSN 0536 – 1036. ИВУЗ. «Лесной журнал». 2010. № 3 c.114-119.


3. O.A. Фридман , A.B. Сорокина/Перспективные направления синтеза и химической модификации ацетатов целлюлозы//Химия растительного сырья. 2014. №1. С. 37-52.


4. Фридман О.А. /Пластификация ацетата целлюлозы // Изв. вузов. Химия и химическая технология. 2010. Т. 53, №3. С. 82-86.


5. Тарасевич Б.Н. ИК спектры основных классов органических соединений.// Справочные материалы. Москва 2012.