आर्टिक्युलेशनं शिष्टाचारं च वर्धयितुं लिखितकाव्ये सौन्दर्यविकासः
Creators: name: Venkatesan
name: Dr. Tshetiz Dahal
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025
Subjects: subject: Poetry as Topic/history

description: Retrieval of Ancient Language- Classical Language, "SANSKRIT."

affinity group इत्यत्र अपि एतादृशं किमपि घटितं भवेत् वा इति  । लोकप्रियस्य सामाजिकमाध्यम-एप्लिकेशनस्य अयं अनौपचारिक-समुदायः स्वघोषित-शौकिया-कविः पाठकाः च श्लोक-आदान-प्रदानं कुर्वन्तः सन्ति, यत्र डेरा-अध्ययनसमये ७० अरब-अधिक-उपयोक्तृणां प्रेक्षकाणां संख्या अस्ति

अधिक काव्यअस्मिन् एप्रिलमासे समकालीनस्वरपरिधिं आनन्दयितुं कतिपयानां भिन्नानां काव्यानां नमूनानि ग्रहीतुं विचारयन्तु! कतिपय लघु मया अनुशंसितुं शक्यते रुडी फ्रांसिस्को इत्यस्य “ My Honest Poem ”, Aimee Nezhukumatathil इत्यस्य Oceanic इत्यस्मात् “In the Museum of Glass Flowers”  , Elizabeth Acevedo इत्यस्य “ Rat Ode ,” तथा च Naomi Shihab Nye इत्यस्य “ Gate A-4 ” इति

इदमपि अन्वेष्टुं मजेयम् भवितुम् अर्हति यत् भिन्नाः कवयः कथं एकमेव प्रतिबिम्बं अद्वितीयरीत्या उपयुञ्जते-यथा मैरी ओलिवरस्य “ द हरमिट् क्रैब् ” तथा क्लिण्ट् स्मिथस्य “ Something You Should Know ,” अथवा एडा लिमोनस्य “ What I Didnt Know Before ” तथा च Ted Hughes इत्यस्य " The Horses " इत्यत्र-अथवा यदा कवयः अस्मान् आश्चर्यचकितं कर्तुं आनन्दयितुं च अप्रत्याशितचित्रं प्रयुञ्जते, यथा जोसे इत्यत्र ओलिवारेजस्य “ ओड टु चीज फ्राइस् .”

लिली पाकेट् इत्यस्याः पूर्वसंशोधनेन  सूचितं यत् सामाजिकमाध्यमेषु साझां काव्यं प्रायः उथलं भवति चेदपि ये समीक्षकाः तत् निम्नभ्रूयुक्तं वा त्रुटिपूर्णं वा इति निराकुर्वन्ति ते तस्य महत्त्वपूर्णं आत्मसहायतायाः भावनां उपेक्षन्ते

पकेट् इत्यस्य मतं आसीत् यत् शैक्षणिकसंस्कृतेः लोकरुचितः अधिकं निरोधस्य स्थाने विद्वांसः एताः काव्याः वैधरूपेण मान्यतां दद्युः-अतः डेरा # कविता तथा तत्सम्बद्धानां टैग्स् इत्यस्य अन्तर्गतं पदानाम्, संलग्नतायाः च स्वकीयं विश्लेषणं कृतवान्।

सः अवाप्तवान् यत् # कविता सामग्री, तत्क्षणिकतृप्तेः सामाजिकमाध्यमरूढिवादानाम् प्रतिरोधं कृत्वा तस्य स्थाने सूक्ष्मसमीक्षात्मकविमर्शानां तथा च चिकित्साप्रयोगानाम् प्रेरणायां, अन्ततः काव्यस्य वास्तविकयोग्यताः यत् सन्ति: मनः हृदयं च एकीकर्तुं भाषायाः उपयोगः। ततः परं उद्यमशीलतां व्यक्तिगतरुचिं च न अपितु संस्कृतिषु सेतुबन्धनस्य, सम्पर्कस्य, समानविचारसमुदायस्य निर्माणस्य च इच्छा प्रतिबिम्बिता आसीत् ।

इदं केवलं “वैध” काव्यं नासीत्-लाभस्य विषये तस्य मञ्चस्य सामान्यनिश्चयानां अभावेऽपि सम्बन्ध-प्रेरितः अपि आसीत् ।

एतत् सर्वं उत्साहवर्धकं—गुणात्मकं च। डेरा अध्ययनं कृतवती पोस्ट् इत्यादिषु काव्यसामग्रीषु टिप्पणीकाराणां कृते किं प्रचलति इति वयं बहु न जानीमः, ये विनोदं कुर्वन्ति यत् “कः प्याजं कटयति?” तथा हंसगुल्मान् अनुभवन्ति इति घोषयन्ति।

भावनात्मकप्रतिक्रियायाः वस्तुनिष्ठरूपेण मूल्याङ्कनार्थं न्यूनातिन्यूनं एते “हंसबम्प्स्” टिप्पणीकाराः यथार्थाः इति सिद्धयितुं प्रवृत्ताः भविष्यन्ति ।

एतत् भवतः काव्यस्य विषये मस्तिष्कम् अस्ति“Goosecam” इति प्रविशन्तु—एकः विशेषः कॅमेरा यः आश्चर्यजनकेन, वैज्ञानिकसटीकतया च चलच्चित्रे हंसस्य कूपं गृहीतुं अभियंता अस्ति ।

इदं मूर्खतापूर्णं ध्वनितुं शक्यते, परन्तु तत् एव शोधकर्तारः  एकस्मिन् 2017 अध्ययने उपयोगं कृतवन्तः Max Planck Institute for Empirical Aesthetics . मनोशरीरविज्ञानं, न्यूरोइमेजिंग्, व्यवहारस्य अभिलेखान् च विवाहयन्तः तकनीकाः-यथा प्रतिभागिनः शीतलतां अनुभवन्ति चेत् बटनं क्लिक् कुर्वन्ति-काव्यस्य पाठस्य भावनात्मकप्रतिक्रियाणां मापनार्थं अस्य समूहस्य सहायतां कृतवन्तः

दलेन अवलोकितं यत् मस्तिष्कस्य सुखसम्बद्धः क्षेत्रः न्यूक्लियस् एकुम्बेन्स् इति काव्यस्य प्रतिक्रियारूपेण अद्वितीयरूपेण व्यवहारं करोति, यत् दर्शयति यत् श्रोतारः नकारात्मकभावनायाः शारीरिकचिह्नानि दर्शयन्तः सर्वाधिकं सौन्दर्यं सुखं   अनुभवितुं शक्नुवन्ति यदा मनुष्याः अधिकतया “चलिताः” भवन्ति तदा तत् सुखदुःखयोः जटिलमिश्रणात् इव दृश्यते ।

अतः अपि रोचकं यत्, प्रयोगस्य विस्तृत-रसद-विज्ञानेन शिथिल-संवेदनायाः अनुसरणार्थं तस्य प्रमुख-“काव्य-भाषायाः शीतल-चालक-विशेषताः” चिन्तयितुं समर्थाः अभवन्, यत्र शब्द-स्थानानि (पङ्क्ति-छन्द-काव्य-अथवा-अन्तेषु शीतलताः अधिकतया भवितुं शक्नोति स्म) तथा च वाक्-क्रियाः (सामाजिकसञ्चारस्य वा भावस्य वा संकेतं कुर्वतां रेखानां वा वाक्यानां वा समये प्रतिभागिभिः शीतलतां अनुभवितुं अधिका सम्भावना आसीत्, यथा “त्वं” इत्यादिद्वितीयपुरुषसर्वनामप्रयोगः) ।

२०१६ तमे वर्षे अन्यः लेखः, यस्मिन् यूनिवर्सिटी कॉलेज लण्डनस्य क्रिस्टीना वु इत्यनेन टीएस एलियट् इत्यस्य काव्यस्य “ The Love Song of J. Alfred Prufrock ” इत्यस्य चक्षुषा संज्ञानात्मकं तंत्रिकाविज्ञानस्य सिद्धान्ताः व्याख्याताः  , प्रथमस्थाने काव्यघटनाभ्यः सौन्दर्यसुखं किमर्थं अनुभवामः इति मनोविज्ञानं प्रकाशयति 

अन्ये मानवसुखाः, यथा दालचीनी-रोल्स् (अथवा मनोवैज्ञानिकैः शोधिताः अधिकानि हानिकारकपदार्थाः), मस्तिष्कस्य डोपामाइन्-आधारित-“इच्छा-प्रणाली” प्रेरयन्ति, तदा सौन्दर्य-सुखः अधिक-“निरपेक्ष-रुचि-तः” आगच्छति-अस्माकं मस्तिष्कस्य अफीम--कैनाबिनोइड्-आधारित-“पसन्द-प्रणाल्याः” सह अधिकं सम्बद्धः इच्छारहितः आकर्षणः, सा लिखति

वु व्याख्यायते यत् अस्माकं मस्तिष्कं चतुर्णां अनुभवानां वर्गानां आधारेण काव्यात् सुखं प्राप्नोति-

विशेषतः दूरं पारं संयोजनानि करणम्।  यदा वयं चतुररूपकस्य असम्भाव्यसङ्गतिं वा खण्डे विषयान् आकृतिं च विमोचयामः तदा मस्तिष्कं सुखं ददाति। एतेन अस्माकं मस्तिष्कस्य प्रतिरूपपरिचय आवेगः तृप्तः भवति तथा च यदि वयं तान् अवधारणान् संयोजयामः ये अतीव सम्बद्धाः इव न प्रतीयन्ते तर्हि अधिकं प्रसादजनकं भवति।समस्यानिराकरणं विशेषतः यदा समस्या समाधानस्य प्रतिरोधं करोति।  समस्यानिराकरणं, तथैव, रासायनिकदृष्ट्या अधिकं सन्तोषजनकं भवति यदा तत् आव्हानात्मकं भवति। व्याख्यां प्रतिरोधयति काव्ये यथा वयं एकस्मिन् स्थाने अर्थं विमोचयामः, अन्यस्मिन् स्थाने प्रश्नान् उत्थापयामः, तथैव अस्माकं उच्चतरमानसिकप्रयत्नस्य परिणामः वस्तुतः सुखस्य भावाः वर्धन्तेपूर्वानुमानं कृत्वा अस्माकं भविष्यवाणीनां पुष्टिः वा आव्हानं वा।  अस्माकं पूर्वानुमानस्य परिणामस्य च मध्ये यत्किमपि अधिकं अन्तरं भवति तथा तथा सम्भाव्यः भावात्मकप्रतिक्रिया अधिका भवति । आश्चर्यं अप्रत्याशितवाक्यपरिवर्तनरूपेण आगन्तुं शक्नोति, यथा “अहं चीरयुक्तनखयुगलं भवितुमर्हति स्म / मौनसमुद्राणां तलयोः पारं स्कट्लिंग्” इतिशिक्षणं विशेषतः यदा शिक्षणं मेलनं भवति।  शिक्षणं अस्माकं मस्तिष्कं यावत् अधिकं तंत्रिकाक्रियाकलापं कुर्मः तावत् अधिकं सुखेन पुरस्कृत्य वु इत्यस्य मते वाक्यानां नूतनाः मोडाः आनन्दं जनयितुं शक्नुवन्ति, यदा तु श्रान्ताः क्लिश् मृतं अश्वं ताडयितुं इव अनुभूयन्ते।काव्यसौन्दर्यशास्त्रं न्यूरोइमेजिंग-संशोधनस्य नूतनसीमा भवितुम् अर्हति, परन्तु पूर्वमेव स्पष्टं यत् काव्यैः सह संलग्नतायाः आनन्दस्य धनं प्राप्तुं शक्यते।
description: आनन्दस्य यात्रायथा अहम् एतावत् उज्ज्वलं यात्रां प्रविशति,चमत्काराः प्रवहन्ति, अद्भुतं दृश्यम्।मधुरस्य मधुस्य रसं तावत् सूक्ष्मं तृष्णां करोमि,प्रत्येकं क्षणं भोक्तुं, आनन्दं दिव्यम्।

आत्मविश्वासेन अहं गृहं त्यजामि,न कोऽपि भारः मम मनसि भारं करोति।बचत निष्कासिता, मम धनं निःशुल्कं,साहसिकस्य आनन्दस्य मार्गं प्रशस्तं कर्तुं।

इच्छुकाः सहचराः मम अन्वेषणे सम्मिलिताः भवन्ति,मिलित्वा वयं भ्रमामः, अस्माकं आत्मानः धन्याः।प्रत्येकं चरणं रोमाञ्चं आनयति, उत्साहः एतावत् सत्यः,अस्माकं यात्रायाः अनन्तम्, क्षणैः सह नवीनम्।

मम सञ्चयः, प्रचुरः, कदापि न क्षीणः न क्षीणः,अनन्तयात्रायाः आनन्दः, मम हृदयस्य परेडः।अतिरिक्तं धनं, भागं कर्तुं निधिः,मां पूर्णतया रक्षति, न चिन्ता।

अस्मिन् जीवनयात्रे अहं मम आनन्दं,अनन्तसाहसिकं, एतावत् उज्ज्वलं प्रकाशमानं पश्यामि।प्रत्येकं पदे नूतनकथा प्रवहति,मम यात्रायाः माया, सदा धारयितुं।
description: कविता: नारीया गूढताको नारी, रहस्यम् एतावत् भव्यम्,आकृतिः आच्छादिता, ईथरभूमिः।तस्य आदर्शवाक्यं अज्ञातं तथापि कुहूकुहू प्रचुराः,दूरदर्शनस्य, अबद्धहृदयस्य।

किं करोति, एषः गूढः आत्मा,कथां बुनन्, नारीवादस्य लक्ष्यस्य।उन्नतं पुरुषत्वं, द्रष्टुं विरोधाभासः,कारणानां नायकः, भवतः मम च कृते।

किं एषः श्रेष्ठः, यत् सः भवितुम् अर्हति,परिवर्तनस्य उत्प्रेरकः, फरमानस्य जगति।अग्रे गच्छामः, हृदये आशां कृत्वा,उत्तराणि च अन्वेषयामः, ये प्रश्नाः कदापि न विभजन्ति।

अहं तं अन्वेषितवान्, प्रत्येकं जनसमूहे,एकः विचित्रः व्यक्तिः, गर्वितः आत्मानः।नाट्यमोक्षार्थं अहं दीर्घकालं प्रतीक्षितवान्,दशकाधिकं, प्रत्याशा प्रबलेन सह।

भावानाम् एकः झरना, एकः सिम्फोनी एतावत् सूक्ष्मः,दृष्टियुक्तः वयस्कः, यः दिव्यं स्पृशति।जातीयताम् उजागरयन्, प्रत्येकं पदे सह,नारीवादं उत्तेजयन्, यस्मिन् जगति पदानि स्थापयितुं आवश्यकम् अस्ति।

मीमांसाम् उच्चारयन्, प्रत्येकं शब्देन सह,उत्साहस्य मूल्याङ्कनं, ज्वलन्तपक्षी इव।आलोचनां परिहरन्, सौम्यहस्तेन,फेमिना सारं, एतावता भव्ये जगति।

फेमिनायाः गूढता, रहस्यम् एतावत् उज्ज्वलम्,आशादीपः, रात्रौ अन्धकारे।तस्य विरासतः जीवति, प्रत्येकं हृदये,बलस्य प्रतीकं, कलाकृतिः।
description: The Hindu

IIT-Bombay graduate launches free website to make ancient Sanskrit literature accessible to all

With the launch of SanskritSahitya.org, Antariksh Bothale, a software engineer and an IIT Bombay graduate is making ancient Sanskrit texts accessible and appealing to the new generation using modern computational tools.Updated - April 16, 2025 06:21 pm IST

Purnima Sah

SanskritSahitya.org aims to provide all about Sanskrit literature.  | Photo Credit: Special Arrangement

To bring together Sanskrit literature and reading tools, Antariksh Bothale, a Software Engineer from Jodhpur, Rajasthan, launched SanskritSahitya.org, a free website for anyone desiring quick access to Sanskrit literary texts, bringing his academic and professional experience in Natural Language Processing (NLP) into the field of Sanskrit literature.   

Advertisement

AdvertisementMr. Bothale, an Indian Institute of Technology Bombay graduate, completed his Master’s in Computational Linguistics from the University of Washington, Seattle. He currently works at Google, California, on the Smart Home Assistant product.  

His interest in languages and linguistics drove him to maintain a blog, Linguistrix (www.linguistrix.com) since 2011.     

“My overarching vision for the website is to make it the best experience for reading and analyzing Sanskrit literature, to leverage advancements in computational methods to aid the study and teaching for both casual readers and experts, and to help further computational work by amassing a rich structured corpus of Sanskrit texts in a consistent format,” shared Mr. Bothale.  

The features of the website include a structured navigation based on sarga, adhyaaya, kaanda, shloka etc. with easily shareable pages. Alongside the original text are metrical tagging, commentaries, translations and morphological analysis, that will keep getting updated as more content is digitized and organised with time.  

Mr. Bothale said, “The website features links to other content as relevant, for example, whenever a commentary refers to a Paninian Sutra (a foundational text on Sanskrit grammar), or to a dictionary, that reference is linked to the actual sutra or dictionary page so that readers can learn more. I have also included chhanda (meter) tagging, analysis, along with a glossary of Sanskrit meters with details and audio demonstration of how to sing them. There is also a tool for users to search across all the texts, using both Devanagari and Romanized queries, which makes finding a specific shloka based on partial text very easy. This can be a great tool for teachers looking to find a variety of literary examples or uncommon meters.”   

A screengrab of the website SanskritSahitya.org that offers easy navigation, commentaries with links to other Sanskrit resources, metrical analysis, and full-text search. | Photo Credit: Special Arrangement

In the coming days, the website will include richer search features such as searching based on the root form of the word rather than the one that is used in the shloka; English summaries for all shlokas, powered by machine translation with human review; richer word index built across all the texts for getting more insights about usage patterns; support for rendering Sanskrit text in other Indian scripts; and ability to favorite a shloka to be able to come back to it easily on the same page. As time progresses, more texts with pronunciations and richer analysis will be added to increase the site’s coverage and reach.  

The website can also be accessed offline, Mr. Bothale explained, “It takes a few seconds to download the entire data and then the content can be accessed offline on phone or desktop. Other scholars who wish to analyze the data in bulk can access it directly through the site’s GitHub repository at github.com/sanskritsahitya-com/data.”   

The website currently features the Ramayana, Mahabharata, Bhagavad Gita, Mahakavya, and poems written by Kālidāsa and other poets, and other popular texts. Mr. Bothale said, “Sanskrit has a rich and vast body of literature that gives us a window into our forefathers’ lives and times and our common cultural past. Not many appreciate that Sanskrit literature like any other literature gives us deep insights into the human experience, spanning the full range of emotions and genres, whether it be comedy, romance, or poignant observations about everyday life.” 

Published - April 16, 2025 11:46 am
description: Indian PhD student at Cambridge University solves 2,500-year-old Sanskrit puzzle

Rishi Rajpopat solved the 2,500-year-old Sanskrit puzzle by decoding a rule taught by Panini, known as the father of linguistics.

A grammatical problem that has defeated Sanskrit scholars since the 5th Century BC has finally been solved by an Indian PhD student at the University of Cambridge, it emerged as his thesis was published on Thursday.

Rishi Rajpopat made the breakthrough by decoding a rule taught by Panini, known as the father of linguistics, and is now encapsulated in his thesis entitled ‘In Panini, We Trust: Discovering the Algorithm for Rule Conflict Resolution in the Astadhyayi’.

According to the university, leading Sanskrit experts have described Rajpopat’s discovery as “revolutionary” and it could now mean that Panini’s grammar can also be taught to computers for the first time.

“I had a eureka moment in Cambridge,” recalls Rajpopat.

“After nine months of trying to crack this problem, I was almost ready to quit, I was getting nowhere. So, I closed the books for a month and just enjoyed the summer, swimming, cycling, cooking, praying and meditating. Then, begrudgingly I went back to work, and, within minutes, as I turned the pages, these patterns started emerging, and it all started to make sense. There was a lot more work to do but I’d found the biggest part of the puzzle,” said the 27-year-old scholar.

Panini — world’s first informatician

Over the next few weeks, he was so excited that he couldn’t sleep and would spend hours in the library, including in the middle of the night, to check what he’d found and solve related problems. It would take another two and half years before he would get to the finish line.

“Panini had an extraordinary mind and he built a machine unrivalled in human history. He didn’t expect us to add new ideas to his rules. The more we fiddle with Panini's grammar, the more it eludes us,” says Rajpopat.

The 2,500-year-old algorithm decoded by him makes it possible, for the first time, to accurately use Panini’s so-called “language machine”.

Rajpopat’s discovery makes it possible to “derive” any Sanskrit word, to construct millions of grammatically correct words, using Panini’s revered language machine, which is widely considered to be one of the greatest intellectual achievements in history.

Panini’s system – 4,000 rules detailed in his renowned work, the Astadhyayi, which is thought to have been written around 500 BC – is meant to work like a machine. Feed in the base and suffix of a word and it should turn them into grammatically correct words and sentences through a step-by-step process.

Until now, however, there has been a big problem. Often, two or more of Panini’s rules are simultaneously applicable at the same step leaving scholars to agonise over which one to choose. Solving so-called “rule conflicts”, which affect millions of Sanskrit words including certain forms of “mantra” and “guru”, requires an algorithm. Rajpopat’s research shows that Panini’s so-called language machine is also self-sufficient.

"My student Rishi has cracked it – he has found an extraordinarily elegant solution to a problem that has perplexed scholars for centuries. This discovery will revolutionise the study of Sanskrit at a time when interest in the language is on the rise,” said Professor Vincenzo Vergiani, Sanskrit professor and Rajpopat’s PhD supervisor.

Six months before Rajpopat made his discovery, Professor Vergiani gave him some prescient advice: “If the solution is complicated, you are probably wrong”. A major implication of Rajpopat’s discovery is that now there is the algorithm that runs Panini's grammar, it could potentially teach this grammar to computers.

"Computer scientists working on Natural Language Processing gave up on rule-based approaches over 50 years ago. So teaching computers how to combine the speaker’s intention with Panini’s rule-based grammar to produce human speech would be a major milestone in the history of human interaction with machines, as well as in India's intellectual history," said Rajpopat.

Sanskrit is an ancient and classical Indo-European language from South Asia. While only spoken in India by an estimated 25,000 people today, it has influenced many other languages and cultures around the world.

“Some of the most ancient wisdom of India has been produced in Sanskrit and we still don’t fully understand what our ancestors achieved. We’ve often been led to believe that we’re not important, that we haven’t brought enough to the table. I hope this discovery will infuse students in India with confidence, pride, and hope that they too can achieve great things,” added Rajpopat.

Published - December 15, 2022 
description: निगमन

काव्यसौन्दर्यशास्त्रं न्यूरोइमेजिंग-संशोधनस्य नूतनसीमा भवितुम् अर्हति, परन्तु पूर्वमेव स्पष्टं यत् काव्यैः सह संलग्नतायाः आनन्दस्य धनं प्राप्तुं शक्यते।