Το γένος Hypericum (σπαθόχορτο/ βάλσαμο) στην Πελοπόννησο: Ταξινομικός προσδιορισμός και εθνοβοτανικές χρήσεις
Creators: name: Πουλάκη, Στεφανία Κυριάκου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2020
Subjects: βάλσαμο/ σπαθόχορτο
Εθνοβοτανική
Πελοπόννησος
Hypericum
Ethnobotany
Taxonomy

description: Το Hypericum συνιστά ένα από τα μεγαλύτερα γένη αγγειοσπέρμων παγκοσμίως, αποτελούμενο από περισσότερα από 700 taxa (είδη και υποείδη), τα οποία εξαπλώνονται σχεδόν σε όλη την υδρόγειο με εξαίρεση τους πόλους. Πρόκειται για ένα γένος που κεντρίζει το ενδιαφέρον τόσο από ταξινομική όσο και από χρηστική – οικονομική άποψη. Το ταξινομικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει το γένος έγκειται στη μεγάλη ποικιλομορφία που εμφανίζει διαειδικά, αλλά σε πολλές περιπτώσεις και ενδοειδικά. Η εξαντλητική μελέτη του από το Dr. Norman Robson υπήρξε καθοριστική στην ταξινόμηση, αλλά και στην κατανόηση των εξελικτικών σχέσεων που χαρακτηρίζουν τα taxa του γένους μεταξύ τους, ωστόσο, ακόμη και σήμερα εξακολουθούν να περιγράφονται νέα taxa παγκοσμίως. Σε ότι αφορά την χρηστική αξία του γένους, αυτή έγκειται σε δύο τομείς, την παραδοσιακή αξιοποίηση των φυτών και χρήση τους ως θεραπευτικά, αλλά και την χρήση τους ως πρώτη ύλη στην φαρμακοβιομηχανία. Και οι δύο αυτές χρήσεις οφείλονται στους βιολογικά δραστικούς δευτερογενείς μεταβολίτες που παράγονται από τα φυτά του γένους, με κυριότερους τις υπερικίνες και την υπερφορίνη. Παραδοσιακά, τα φυτά του γένους και ιδιαίτερα το Hypericum perforatum χρησιμοποιούνται για την παρασκευή εκχυλισμάτων σε ελαιόλαδο, το οποίο χαρακτηρίζεται από το κόκκινο χρώμα του, που οφείλεται στις υπερικίνες. Η παραδοσιακή σχέση που συνδέει τον άνθρωπο με τα φυτά του περιβάλλοντος χώρου του μελετάται από την εθνοβοτανική. Την τελευταία δεκαετία ένας μεγάλος αριθμός εθνοβοτανικών μελετών έχει διεξαχθεί στην ευρύτερη περιοχή της νοτιοανατολικής Μεσογείου με το Hypericum να αναφέρεται στις περισσότερες από αυτές της μελέτες. Ωστόσο, ο αριθμός εθνοβοτανικών μελετών που έχουν διεξαχθεί στην Ελλάδα παραμένει ιδιαιτέρως χαμηλός. Η Πελοπόννησος είναι μια περιοχή που έχει χαρακτηριστεί ως hot spot βιοποικιλότητας. Η παρούσα εργασία αφορά το Βόρειο Ανατολικό τμήμα της Πελοποννήσου (Νομός Αργολίδας) που χαρακτηρίζεται από χαμηλά ποσά βροχοπτώσεων και μεγάλες τιμές μέσων ετήσιων θερμοκρασιών. Στόχος της παρούσας εργασίας είναι να εξεταστεί για την περιοχή της Βορειοανατολικής Πελοποννήσου: α) ποια είναι τα είδη του γένους Hypericum που φύονται στη περιοχή, β) ποιο/α είδη είναι γνωστό/α στην τοπική κοινωνία και υπό ποια κοινή ονομασία, με ποιους τρόπους χρησιμοποιείται και για ποιο σκοπό και γ) να γίνει εκτίμηση του περιεχομένου σε βιοδραστικές χρωστικές (υπερικίνες), εκχυλισμάτων Hypericum σε ελαιόλαδο, που έχουν παρασκευαστεί με παραδοσιακές πρακτικές, όπως αυτές προκύπτουν από την εθνοβοτανική πληροφορία. Για την προσέγγιση του παραπάνω στόχου η εργασία οργανώθηκε σε τρία σκέλη που περιλάμβαναν: 1ο Τη συλλογή δειγμάτων και τον ταξινομικό προσδιορισμό, ειδών του γένους Hypericum 2ο Την συλλογή εθνοβοτανικής πληροφορίας μέσω συνεντεύξεων σε κατοίκους της περιοχής και 3ο Την παρασκευή εκχυλισμάτων Hypericum σε ελαιόλαδο με βάση την παραδοσιακή πρακτική καθώς και την εκτίμηση του ολικού περιεχομένου υπερικινών σε αυτά. Τα αποτελέσματα μπορούν να συνοψιστούν στα εξής: (i) το πιο συχνό taxon ανάμεσα στα δείγματα που συλλέχθηκαν είναι το Η. triquetrifolium, ενώ αναγνωρίστηκαν ακόμη τα Η. perforatum subsp. veronense και Η. empetrifolium subsp. empetrifolium. (ii) Αν και η χρήση των φυτών του γένους δε συνδέεται άμεσα με την παράδοση της περιοχής, το είδος Hypericum triquetrifolium, γνωστό κυρίως υπό την κοινή ονομασία «βάλσαμο», χρησιμοποιείται τα τελευταία χρόνια, υπό τη μορφή εκχυλίσματος σε ελαιόλαδο, για την αντιμετώπιση δερματικών, πεπτικών και νευρολογικών δυσλειτουργιών. (iii) το περιεχόμενο σε υπερικίνες, εκχυλισμάτων Hypericum σε ελαιόλαδο, παρασκευασμένων με παραδοσιακή μέθοδο, διαφοροποιείται ανάμεσα στα διαφορετικά taxa, στις συνθήκες έκθεσης και στην εποχή συλλογής
description: Hypericum constitutes one of the largest genera of angiosperms worldwide, containing more than 700 taxa, distributed almost all over the globe except from the poles. It is a genus that attracts interest from both taxonomic and utilitarian-economic terms. The taxonomic interest of the genus lies in the great diversity it exhibits interspecific, but in many cases and intraspecific. The exhaustive study by Dr. Norman Robson was decisive in the classification, but also in the understanding of the evolutionary relationships between the taxa of the genus, however still new taxa are being described worldwide, even today. Regarding the utility value of this genus, it lies in two areas the traditional utilization of plants as therapeutic and their use in the pharmaceutical industry. Both uses are due to biologically active secondary metabolites produced by plants of the genus, mainly hypericins and hyperforin. Traditionally, plants of the genus and especially Hypericum perforatum, are used to produce olive oil extracts, characterized by its red color, due to hypericins. The traditional relationship between man and plants of his environment is studied by the ethnobotany. In the last decade many ethnobotanical studies have been conducted in the wider area of the southern eastern Mediterranean with Hypericum being reported in most of these studies. However, the number of ethnobotanical studies conducted in Greece remains particularly low. The Peloponnese is an area that has been characterized as a biodiversity hot spot. This work concerns the north eastern part of the Peloponnese (Argolis Prefecture) characterized by low amounts of precipitation and large annual average temperature values. The purpose of this study is to examine for the Northeast Peloponnese: (a) what species of the genus Hypericum are native to the region; (b) what species are known in the local community and under what common name, how are they used and for what purpose; (c) to evaluate the content of bioactive pigments (hypericins) in Hypericum extracts of olive oil prepared by traditional practices, as derived from ethnobotanical information. To achieve the above objective the work was organized into three parts which included 1st Specimen collection and taxonomic identification of species of the genus Hypericum 2nd The collection of ethnobotanical information through interviews with locals 3rd The preparation of Hypericum extracts in olive oil, based on traditional practice, and the evaluation of the total content of hypericins in them. The results can be summarized as follows: (i) the most common taxon among the samples collected is H. triquetrifolium, while H. perforatum subsp. veronense and H. empetrifolium subsp. empetrifolium were also identified (ii) Although the use of Hypericum plants is not directly related to the tradition of the area, Hypericum triquetrifolium, known mainly under the common name “valsamo”, has been used in recent years, in the form of olive oil extract, to treat skin, digestive and neurological dysfunctions, (iii) the content of hypericins of Hypericum extracts in olive oil, prepared by the traditional method, varies between different taxa, exposure conditions and collection season