Διαχρονία και Μεταβολή του Ιερού: Η περίπτωση του Ναού Παναγίας Μαρμαριώτισσας Χαλανδρίου
Creators: name: π. Τσόρβας, Παρασκευάς Ισίδωρος Φιλίππου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Παναγία Μαρμαριώτισσα
Διαχρονία και μεταβολή του ιερού μνημείου
Χαλάνδρι
Panagia Marmariotissa
Timelessnessand Change of the Sacred Monument
Chalandri

description: H μελέτη των Ι. Ναών στην Αττική έχει σπάνιο επιστημονικό ενδιαφέρον, διότι μας αποκαλύπτει τα πολλά «στρώματα» της διαδοχής των ιστορικών εποχών και την ακολουθία των ιστορικών περιόδων. Σε διάφορες γειτονιές της πολύβουης και υπεροικοδομήσιμης πλέον Αθήνας συναντούμε σε μικρούς χώρους, που συνήθως περιβάλλονται από σύγχρονες πολυκατοικίες και οικιστικά συγκροτήματα, απομεινάρια Ι. Ναών άλλων εποχών που μας μαρτυρούν για το εκκλησιαστικό παρελθόν της Αθήνας και των περιχώρων της. Η Αθήνα δεν περιοριζόταν ποτέ από τα αρχαία κλασικά χρόνια και τη ρωμαιοκρατία μέχρι την ύστερη οθωμανική περίοδο σε αυτό που ονομάζουμε «ιστορικό κέντρο», αλλ’ επεκτεινόταν σε διαφορετικές κατευθύνσεις, καταλαμβάνοντας περιοχές που σήμερα έχουν ενσωματωθεί σε απομακρυσμένους δήμους της πόλης. Τόπος μελέτης μας είναι η περιοχή του σημερινού Χαλανδρίου της Αττικής. Ήδη από τον πρώτο αιώνα της Οθωμανικής κατοχής η Αθήνα είχε επεκταθεί σημαντικά, δηλαδή δεν ήταν ένα μικρό και ασήμαντο χωριό, όπως μέχρι τώρα πιστευόταν. Η επέκτασή της αυτή συνδεόταν με εξωτερικούς ευνοϊκούς παράγοντες, όπως ήταν οι μικρές αποστάσεις από τα παραγωγικά κέντρα της ενδοχώρας, το ήπιο αττικό τοπίο και οι ικανοποιητικές αγροτικές συνδέσεις με άλλα παραγωγικά κέντρα. Η επέκτασή της, όμως, οφειλόταν και σε ευνοϊκούς εσωτερικούς παράγοντες όπως ήταν η πυκνότητα του αγροτικού πληθυσμού και οι γαιοκτητικές συνθήκες της υπαίθρου, ενώ ανέπτυσσε την ειδίκευσή της σε «αστικές» δραστηριότητες. Κατά συνέπεια, οι εκκλησίες της Αττικής έχουν τη δική τους δυναμική παρουσία που δεν είναι μόνο εκκλησιαστικής φύσης ή χαρακτήρα, αλλά συμπεριλαμβάνουν και όλο τον παραγωγικό ιστό των γύρω απ’ αυτές περιοχών και επεκτάσεων. Αντικείμενο της συγκεκριμένης μελέτης θα είναι η διαχρονία και η μεταβολή του ιερού, και συγκεκριμένα ο λόγος για τον Ι. Ναό της Παναγίας της Μαρμαριώτισσας του Χαλανδρίου. Θα υπέθετε κανείς ότι το Χαλάνδρι θα ήταν μία απομακρυσμένη περιοχή για την Αθήνα των ρωμαϊκών χρόνων. Δεν είναι όμως έτσι, καθώς το σημερινό Χαλάνδρι, που τότε λεγόταν Φλύα, ήδη από την εποχή του περιηγητή Παυσανία (2ος αι. μ. Χ.) φιλοξενούσε αρχαίους ναούς και βωμούς (για τον Απόλλωνα, την Άρτεμη και τον Διόνυσο), κάτι που επιβεβαιώνει την κατοίκηση και την άσκηση θρησκευτικών λειτουργιών σ’ αυτή την περιοχή της Αττικής. Φαίνεται ότι στη ρωμαϊκή περίοδο, η Φλύα δεν ήταν παρά ένας από τους μικρούς δήμους της Αττικής, τους οποίους ο Παυσανίας θα διακρίνει από τους μεγάλους δήμους των Αθηνών, της Ελευσίνας κ.α. Σκοπός της παρούσας μελέτης δεν είναι η ανάδειξη του αρχαίου μεγαλείου της Αττικής και της συνέχειάς του στις μεταγενέστερες χρονικές περιόδους, αλλά η διερεύνηση της διαχρονικής παρουσίας των ιερών και της μετατροπής και χρήσης τους σε εκκλησίες. Μία τέτοια περίπτωση φαίνεται πως είναι και ο Ι. Ναός της Παναγίας της Μαρμαριώτισσας στο σημερινό Χαλάνδρι.
description: The study of the Holy Temples in Attica is of rare scientific interest, because it reveals to us the many "layers" of the succession of historical eras and the sequence of historical periods. In various neighborhoods of the bustling and over-building Athens, we find in small spaces, which are usually surrounded by modern apartment buildings and residential complexes, remnants of Holy Temples from other eras that testify to the ecclesiastical past of Athens and its surroundings. Athens was never confined from ancient classical times and Roman rule to the late Ottoman period to what we call the "historic center", but expanded in different directions, occupying areas that are now incorporated into outlying municipalities of the city. Our study site is the area of today's Chalandrio in Attica. Already from the first century of the Ottoman occupation, Athens had expanded significantly, that is, it was not a small and insignificant village, as it was believed until now. This expansion was linked to external favorable factors, such as the short distances from the production centers of the hinterland, the mild Attic landscape and satisfactory agricultural connections with other production centers. Its expansion, however, was also due to favorable internal factors such as the density of the rural population and the land ownership conditions of the countryside, while it developed its specialization in "urban" activities. Consequently, the churches of Attica have their own dynamic presence that is not only ecclesiastical in nature or character, but also includes the entire productive fabric of the surrounding areas and extensions. The object of this specific study will be the timelessness and change of the sanctuary, and specifically the reason for the Holy Church of Panagia Marmariotissa of Chalandri. One would assume that Chalandri would be a remote area for the Athens of Roman times. However, this is not the case, as today's Chalandri, which was then called Flya, hosted ancient temples and altars (to Apollo, Artemis and Dionysus) from the time of the traveler Pausanias (2nd century AD), which confirms the habitation and the practice of religious functions in this region of Attica. It seems that in the Roman period, Phlya was only one of the small municipalities of Attica, which Pausanias will distinguish from the large municipalities of Athens, Eleusis, etc. The purpose of the present study is not to highlight the ancient greatness of Attica and its continuity in later time periods, but to investigate the timeless presence of sanctuaries and their conversion and use in churches. One such case seems to be the Holy Church of Panagia Marmariotissa in today's Chalandri.
description: Σε συνεργασία με: Κοινωνικής Θεολογίας (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών)