TERMOPLAST JELATIN PLYONKALAR OLISHDA PLASTIFIKATORNING FIZIKAVIY O'ZARO TA'SIRLASHUVI
Creators: name: Berdinazarov Q.N
name: Normuradov N.F
name: Ashurov N.R
name: Dusiyorov N.Z
name: Haqberdiyev E.O
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: Jelatin, kollagendan olingan oqsil bo’lib, o'ziga xos plyonka hosil qiluvchi xususiyatlarga va biologik parchalanish xususiyatiga ega bo'lib, uni barqaror qadoqlash va biomedikal qo'llanmalar uchun istiqbolli materialga aylantiradi [1]. Biroq, uning o'ziga xos mo'rtligi amaliy foydalanishni cheklaydi, 1-rasm. Plastifikatorlar past molekulyar og'irlikdagi qo'shimchalar bo'lib, polimerlarning moslashuvchanligi va qayta ishlanishini oshirish uchun keng qo'llaniladi. 


Ushbu tadqiqot plastifikatorlarning (glitserin, suv) termoplastik jelatin (TPJ) plyonkalarining platifikator ta’sirida tuzilishi va fizikaviy o’zaro ta’sirlashhuvini tushunishga qaratilgan. Tadqiqot plastifikatorlar jelatin matritsasidagi molekulalararo o'zaro ta'sirlarni qanday o'zgartirishi, plastifikatorlarning jelatin matritsasi bilan o'zaro ta'sir qilish mexanizmlari, molekulalararo vodorod bog'lanishini kamaytiradi va zanjir harakatchanligini oshiradi, plyonkaning moslashuvchanligi va qayta ishlanishiga ta'sir qiladi, 2-rasm.





1-rasm. Kollagenning gidrolizlanishi natijasida jelatinning strukturaviy tuzilishi hosil bo’lish jarayonining fizikaviy o’zaro ta’sirlashuvi 


1-rasmda kollagenni gidrolizlash natijasida hosil bo’lgan jelatin zanjirlarida suv bo’lgan va suv chiqib ketish natijasida qanday holatlarda bo’lishi keltirilgan. Eritma holatda jelatin suv bilan to’yinganligidan ular orasida suv bo’lib zanjirlarlarni bir-biridan ajratib o’zaro birikib qolish oldini olib turadi, afsuski suv chiqib ketishi bilan zanjirlar o’zaro birikishi boshlanadi va birikish zonalari hosil bo’lib bu zanjirni mo’rt qilib bu amaliyotga joriy qilishni cheklaydi. Amaliyotda keng foydalanishni joriy etish jelatindan turli maqsadlarda foydalanish uchun ularga plastifikatorlar (glitserin, sorbitol, polietilen glikol va boshqalarni) kiritish orqali erishish mimkin. 





2-rasm TPJ olishda fizikaviy o’zaro ta’sirlashuvi 


2-rasmda jelatin tarkibiga glitserin plastifikator kiritib jelatin zanjirlarining strukturaviy o’zgarishlar natijasida fizikaviy o’zaro ta’siri keltirilgan. Bu o’zgarishlarda ko’rishimiz mumkinki jelatin zanjirlari o’zaro birikib qolmasdan, birikish zonalarini hosil qilmasdan glitserin bilan ta’sirlashib ikki zanjir glitserin bilan o’zaro vodorodli bog’lanishlar hosil qilib, plastiklashgan TPJ holatiga o’tadi. Bunda jelatindagi suv o’rnini glitserin egallaydi natijada glitserin jelatin tarkibidan chiqib ketmasdan ichida o’zaro ta’sirlarni o’zi bilan amalga oshirib materialni egiluvchan qayta ishlasa bo’ladigan termoplast holatda saqlab turadi.


TPJ dan plyonka olish yoki TPJ olinish jarayonida plyonka olish, jelatinning strukturaviy tuzilishi muhim hisoblanib [2], bu jarayonda jelatin zanjirlari tuzilishida o’zgarishlar kuzatiladi. Sabab, ikki holatda ham jelatin qizdirilish natijasida olinadi, qizdirilganda zanjirlar harakati tez va bir-biri bilan o’zaro ta’sirlashuvi tarkibida suv mavjud bo’lgani uchun kamroq bo’ladi. Bunda struktura o’zgarishini temperatura va jelatin ichida qolgan suv boshqaradi, temperature ta’sirida suv chiqib ketishi jelatin zanjirlarining bir-biriga yaqinlashishiga olib keladi natijada glitserin yo’q joylarda o’zaro birikish zonalari hosil qiladi. Ushbu jarayonda tashqi kuchlar ta’sirida yoki ichki qo’shimchalar ta’sirida zanjirlar harakati to’xtatilmasa plyonka olishning imkoni bo’lmaydi. Chunki sovush yoki suv chiqish jarayonida zanjirlarning harakati to’xtamasa olinayaotgan plyonkaning harqanday qismi bir-biriga yaqinlashgan notekis yuza hosil bo’ladi. Bunda aytib o’tish kerakki tashqi kuch yoki ichki qo’shimcha olinayotgan plyonka qalinligiga mutanosib bo’lmasa ham notekish yuza hosil qiladi.


Adabiyotlar


1. Lu Y. et al. Application of gelatin in food packaging: A review //Polymers. – 2022. – Т. 14. – №. 3. – С. 436.


2. Milano F. et al. Current trends in gelatin-based drug delivery systems //Pharmaceutics. – 2023. – Т. 15. – №. 5. – С. 1499.