Η λεξιλογική άρνηση στην αρχαία ελληνική γλώσσα
Creators: name: Στουγιανάς, Πανταζής Αλέξανδρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Λεξιλογική άρνηση
Αρχαία ελληνικά
Γνωσιακή σημασιολογία
Lexical negation
Ancient Greek
Cognitive semantics

description: Στην εργασία διερευνάται η μορφολογική έκφραση της λεξιλογικής άρνησης στη μυκηναϊκή, την ομηρική και την αρκαδική διάλεκτο της αρχαίας ελληνικής υπό το πρίσμα της γνωσιακής σημασιολογίας. Σε αυτή την ανάλυση υιοθετούνται τα γνωσιακά ευρήματα της Hamawand (2009) σύμφωνα με τη θεωρία σημασιακών πεδίων, την εννοιοποίηση από τον ομιλητή που οδηγεί στη συγκρότηση και γλωσσική έκφραση εννοιών, και τη θεωρία προτύπων, καθώς και η θεωρητική προσέγγιση της πολυσημίας από τις Evans &amp; Tyler (2001, 2003, 2004a). Εξετάζονται τα αρχαιοελληνικά προθήματα ἀ(ν)-, νη-, νω-, ἀπο- και ἐκ-, η ετυμολογική προέλευσή τους και κυρίως οι αρνητικές σημασίες που εκφράζουν. Τα ἀ(ν)- και νω- απαντούν στη μυκηναϊκή, με το νω- να εμφανίζεται μόνο σε μία λέξη. Συνεπώς, είναι τα πρώτα αρνητικά προθήματα που εντοπίζονται στην γραπτή ιστορία της ελληνικής γλώσσας και μάλιστα εκφράζουν επί το πλείστον το σημασιακό πεδίο της στέρησης, δηλαδή την έννοια την έλλειψης, αλλά και την πιο περιφερειακή έννοια της αντιθετικής διάκρισης. Στα ομηρικά έπη εντοπίζεται κυρίως το ἀ(ν)- και σπανιότερα τα νη- και νω-, όπου και τα τρία εκφράζουν είτε το πεδίο της στέρησης είτε το ξεχωριστό πλέον σημασιακό πεδίο της διάκρισης. Πολύ λίγες είναι οι αρνητικές λέξεις στον Όμηρο που εμφανίζουν το πρόθημα ἀπο-, το οποίο εκφράζει τα πεδία της στέρησης, της διάκρισης, αλλά και της απομάκρυνσης, ενώ μόνο δύο είναι οι λεξικές μονάδες με το μόρφημα ἐκ-, οι οποίες δηλώνουν το σημασιακό πεδίο της αναστροφής, δηλαδή της ακύρωσης μιας πράξης μέσω της αντίστροφης κίνησης. Ενδιαφέρουσα είναι η διαπίστωση ότι οι αρνητικές λέξεις με τα προθήματα από- και ἐκ- αυξάνονται αριθμητικά μετά τον Όμηρο και κυρίως κατά την ελληνιστική εποχή. Περνώντας στην αρκαδική, εντοπίζουμε μόνο το πρόθημα ἀ(ν)-, το οποίο εκφράζει τα πεδία της στέρησης και της διάκρισης. Όσον αφορά τις πλευρές των πεδίων, παρατηρείται ότι η στέρηση δηλώνει είτε την έλλειψη αφηρημένων εννοιών είτε την έλλειψη άψυχων αντικειμένων αναφοράς ή και την έλλειψη προσώπων, ενώ η διάκριση διχοτομείται στην πλευρά της αντίφασης, δηλαδή της απόλυτης αντίθεσης, και στην πλευρά της αντιθετικότητας, η οποία επιτρέπει ενδιάμεσες καταστάσεις μεταξύ των αντιθέτων. Γίνεται, επομένως, κατανοητό ότι η στέρηση (‘χωρίς Χ’) υπήρξε αρχικά η πρωτοτυπική έκφραση της άρνησης και ότι η ίδια αργότερα συνδέθηκε γνωσιακά με την διάκριση (‘μη Χ’) αλλά και την απομάκρυνση (‘απομακρύνω το Χ’), ενώ η αναστροφή (‘ξε-Χ’) φαίνεται ότι είναι άλλη μία όψη της διάκρισης
description: Negation is a primary semantic primitive and there is hardly any language with no negation. Negation comprises many nuances, privation, distinction, opposition, reversal and probably many more can be added. This thesis is particularly concerned with the types of negation that appear in the earliest forms of Greek, namely Mycenean, Homer, with an insightful diversion into Arcadian, and for some of its types the exploration exceeds even into Hellenistic times, as well as with the morphological expression of the lexical negation. Moreover negation here is examined and interpreted in the overall general framework of cognitive semantics. More particularly, Hamawand’s (2009) findings are adopted in this analysis, and these are domain, construal and prototype theory, as well as Evans &amp; Tyler’s research on principled polysemy (2001, 2003, 2004a). In the examined material the prefixes ἀ(ν)-, νη-, νω-, ἀπο-, and ἐκ- were attested. Their etymology is explored and the negative senses they express were examined. The ἀ(ν)- and νω- prefixes in Mycenaean Greek (with νω- appearing only in one word) are the first negative prefixes detected in the written history of the Greek language and primarily express the semantic notion of privation, that is the meaning of absence and lack of a good or a property, but also the more peripheral notion of distinction. Regarding the Homeric epics, the ἀ(ν)- and more rarely the νη- and νω- prefixes are mostly found, where all three of them express either the domain of privation or the already separate semantic domain of distinction. Too few are the negative words showing the ἀπο- prefix, which expresses the domains of privation, distinction, but also removal, while there are only two lexical units with the ἐκ- morpheme denoting the semantic domain of reversal, namely the cancelation of an action through the reverse motion. An interesting finding is that the negative words with the prefixes ἀπο- and ἐκ- are numerically higher in post-Homeric texts and mainly during the Hellenistic era. With regard to Arcadian, we track down only the ἀ(ν)- prefix, which expresses the domains of privation and distinction. In respect to the facets of the domains, privation denotes either the lack of abstract notions or the lack of inanimate referents or even the lack of persons, while distinction is divided into the facet of contradiction, namely the absolute contrast, and into the facet of contrariety, which allows intermediate states between the contrasted words. In conclusion, privation was initially the prototypical expression of negation and later connected inferentially to the distinction but also to the notion of removal, while the meaning of reversal seems to be another aspect of the notion of distinction. It is important to note that one of the main results obtained from this analysis is the fact that it is privation that appears firstly in the Greek data; this seems to imply (or may even corroborate) the tenet of cognitive semantics and prototype theory that peripheral meanings arise later in a diachronic perspective and quite often these are the outcome of an inferential process