Υπόγεια Βυζαντινή Θεσσαλονίκη – Οι κρύπτες της πόλης μέσα από τις πηγές και τα αρχαιολογικά τεκμήρια
Creators: name: Ηλονίδου, Κλεοπάτρα Θωμά
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Κρύπτη
Βυζαντινή Θεσσαλονίκη
Προσκύνημα
Crypt
Byzantine Thessaloniki
Ρilgrimage

description: Η συγκεκριμένη μελέτη ασχολείται με τα υπόγεια λατρευτικά μνημεία της Βυζαντινής Θεσσαλονίκης. Πρόκειται συγκεκριμένα για τέσσερις κρύπτες της πόλης. Η κρύπτη του Αγίου Δημητρίου, όπως και αυτή του Αγίου Ιωάννη βρίσκονται στο κέντρο της πόλης, ενώ η κρύπτη του Αποστόλου Παύλου και η κρύπτη των Ταξιαρχών εντοπίζονται στην Άνω πόλη. Η εργασία διαρθρώνεται σε τρία διακριτά μέρη. Το πρώτο μέρος είναι εισαγωγικό και παρέχει μία γενικότερη εικόνα της πόλης. Παρουσιάζεται το ιστορικό και πολιτιστικό πλαίσιο της Θεσσαλονίκης από την ίδρυση της έως και τη λήξη της βυζαντινής περιόδου, ώστε να γίνει αντιληπτό υπό ποια πολιτισμικά συμφραζόμενα αναπτύσσονται οι κρύπτες την εποχή του Βυζαντίου ως χώροι χριστιανικής λατρείας. Στη συνέχεια ακολουθεί μία συγκριτική παρουσίαση των μορφολογικών και λειτουργικών χαρακτηριστικών που φέρουν οι κατακόμβες και οι κρύπτες, ώστε να γίνει κατανοητή η ιδιαίτερη περίπτωση της Θεσσαλονίκης. Το δεύτερο μέρος αποτελεί το κυρίως μέρος της εργασίας. Παρουσιάζονται αναλυτικά οι τέσσερις κρύπτες της πόλης μέσα από τις βυζαντινές πηγές και τα αρχαιολογικά δεδομένα. Το μέρος διαρθρώνεται σε τέσσερις υποενότητες. Κάθε μία από αυτές αναφέρεται στον Άγιο με τον οποίο έχει συνδεθεί η κρύπτη, στον υπέργειο της ναό και φυσικά στην ίδια την κρύπτη, εξετάζοντας ζητήματα που αφορούν στην αρχική της λειτουργία, στην ιστορία της, καθώς και στην αρχιτεκτονική της δόμηση. Τέλος το τρίτο μέρος της εργασίας πραγματεύεται ειδικά ερευνητικά ζητήματα που σχετίζονται με τις κρύπτες. Πρόκειται αφενός για θεματικές που αφορούν τη σύνδεση της κρύπτης του Αγίου Ιωάννη με τον ιερό ναό της Αγίας Σοφίας, αφετέρου ζητήματα όπου εντοπίζεται διάσταση απόψεων ανάμεσα στους ερευνητές. Παρουσιάζονται αναλυτικά οι αγιολογικές πηγές αναφορικά με τη φυλάκιση, το μαρτύριο και τη θανάτωση του Αγίου Δημητρίου. Επιπλέον εξετάζονται οι πηγές που αναφέρονται στην εγκαθίδρυση του πρώτου λατρευτικού οικίσκου και στην ίδρυση της πρώτης βασιλικής του έπαρχου Λεοντίου τον 5ο αι. Στην περίπτωση της κρύπτης του Αγίου Δημητρίου όπου υπάρχουν πολλαπλές αναφορές, πραγματοποιείται μια συγκριτική μελέτη, καθώς και παράθεση των διαθέσιμων πηγών, ώστε να διερευνηθεί που έλαβε χώρα το μαρτύριο του Αγίου σύμφωνα με αυτές. Ακόμη στο μέρος αυτό παρουσιάζονται αστικοί θρύλοι που η λαϊκή προφορική παράδοση έχει συνδέσει με την υπόγεια μυστική Θεσσαλονίκη. Θέματα όπως αυτό, πέραν της συγκεντρωτικής παρουσίασης όλων των κρυπτών της πόλης κατά την Βυζαντινή εποχή, αναδεικνύουν άγνωστες ερευνητικές πτυχές αυτών των ιερών χριστιανικών χώρων, που αποτελούν πλούσια πολιτιστική παρακαταθήκη όχι μόνο για τη Θεσσαλονίκη, αλλά για ολόκληρο τον κόσμο.
description: This study deals with the underground religious monuments of Byzantine Thessaloniki. More specifically it is about four crypts of the city. The crypt of St. Demetrius as well as that of St. John are located in the city center, while the crypt of Apostle Paul and the crypt of the Taxiarches are to be found in the Upper Town. This thesis is divided in three distinct parts. The first part is introductory and provides a more general picture of the city. The historical and cultural context of Thessaloniki is presented from its foundation until the end of the Byzantine era. In order to understand the cultural context under which the crypts were developed during the Byzantine times as places of Christian worship. After that follows a comparative presentation of the morphological and functional characteristics of the catacombs and crypts, so as to understand better the special case of Thessaloniki. The second part is the main part of the thesis. These four crypts of the city are presented in detail through data given from the byzantine sources and the archaeological excavations. This part is structured into four subsections. Each one of them refers to the Saint with whom the crypt has been associated with, to its above-ground temple and of course the crypt itself, examining issues related to its original function, its history, as well as its architectural structure. Lastly, the third part of this paper deals with specific research issues pertinent to the crypts. On the one hand, there are the issues concerning the connection of St. John’s crypt with the Holy Wisdom’s of God church and on the other hand, the controversial opinions among the researchers. Moreover, the hagiological sources regarding the imprisonment, martyrdom and death of Saint Demetrius are also presented in great detail. Furthermore, the sources referring to the establishment of not only the first religious house but also the establishment of the first basilica of the prefecture which was built by Leontios in the 5th century are examined. In the case of the crypt of Saint Demetrius, where multiple references exist, a comparative study is carried out, alongside a citation of the available sources, in order to investigate where the Saint's martyrdom took place according to them. Finally, the last part presents the urban legends which through the oral tradition have been connected with the mysterious underground Thessaloniki. Topics like this, in addition to the centralized presentation of all the crypts of the city during the Byzantine era, highlight unknown research aspects of these sacred Christian places, which constitute a rich cultural heritage not only for Thessaloniki, but for the entire world.