Απεικονίσεις γυναικών κτητορισσών στην τέχνη της ύστερης βυζαντινής και πρώιμης μεταβυζαντινής περιόδου στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας
Creators: name: Κιλτζανίδου, Αικατερίνη Αλέξανδρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2018
Subjects: πορτρέτα
κτητόρισσες
δωρήτριες
portraits
female founders
female donors

description: Η παρούσα διπλωματική εργασία εξετάζει τις απεικονίσεις των γυναικών κτητορισσών της υστεροβυζαντινής και πρώιμης μεταβυζαντινής περιόδου στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας. Οι απεικονίσεις των ανύπαντρων κοριτσιών δεν εξαιρέθηκαν και εξετάστηκαν μαζί με τις υπόλοιπες απεικονίσεις γυναικών. Η μελέτη και η ομαδοποίηση των πορτρέτων έγιναν με βάση την κρατική διοίκηση της περιοχής, στην οποία έγινε η δωρεά, καθώς η πολιτική της κάθε αυτοκρατορίας και του κάθε βασιλείου στα Βαλκάνια διέφερε ως προς την αντιμετώπιση των υπηκόων, με διαφορετικές σε κάθε περίπτωση επιπτώσεις σε όλες τις όψεις της ζωής, συνεπώς και στην τέχνη. Εξαίρεση αποτέλεσε η εξέταση των δυο φορητών εικόνων, οι οποίες εξετάστηκαν ξεχωριστά. Διακρίνοντας τα γυναικεία κτητορικά πορτρέτα με βάση την κρατική διοίκηση της περιοχής στην οποία δημιουργήθηκαν εξετάσαμε ορισμένα πορτρέτα σε ξεχωριστό υποκεφάλαιο είτε επειδή δεν γνωρίζαμε τη χρονολόγησή τους είτε επειδή δεν γνωρίζαμε την κρατική διοίκηση της περιοχής είτε επειδή η περιοχή στην οποία βρισκόταν το πορτρέτο έχαιρε ιδιαίτερης αντιμετώπισης από την κρατική διοίκηση. Στην ανάλυση των απεικονίσεων εξετάζουμε τα ιστορικά δεδομένα, τη χρονολογία ίδρυσης του ναού για να διερευνηθεί αν οι γυναίκες ήταν ιδρύτριες του εκκλησιαστικού ιδρύματος ή μετέπειτα δωρήτριες, τη χρήση του ναού, τον αρχιτεκτονικό τύπο του, τη θέση των πορτρέτων μέσα στον ναό και την ακριβή χρονολόγηση τους. Επίσης, μας απασχόλησε η αγία μορφή (εάν υπάρχει) που συνοδεύει το κάθε πορτρέτο, η θέση της κτητόρισσας σ’ αυτό, η συνολική εμφάνισή της, δηλαδή η ενδυμασία της, τα κοσμήματά της, τα διακριτικά της, η στάση του σώματος της, η αφιερωματική επιγραφή που τη συνοδεύει (εάν σώζεται) και η γλώσσα γραφής της. Τα πορτρέτα των γυναικών που γνωρίζουμε από ιστορικές πηγές εξετάστηκαν με βάση τα στοιχεία της βιογραφίας τους. Φυσικά, οι γυναικείες παρουσίες δεν μπορούν να εξεταστούν απομονωμένες από τις υπόλοιπες μορφές του κτητορικού συνόλου. Έτσι, μας απασχόλησαν, εκτός από τις αγίες μορφές και οι ανδρικές, όμως πάντα σε σχέση με το πώς επηρεάζουν τη γυναίκα-κτητόρισσα. Συγχρόνως, αναζητήσαμε τη σχέση και τους ρόλους της κάθε γυναίκας με τα απεικονιζόμενα πρόσωπα και τον τρόπο με τον οποίο προβάλλονται. Οι συγκρίσεις με πορτρέτα άλλων περιοχών και εποχών είναι περιορισμένες και ενδεικτικές. Δυστυχώς, η απουσία των κτητορικών τυπικών μας εμπόδισε να μιλήσουμε με βεβαιότητα για τους σκοπούς και τους στόχους των δωρεών τους, παρόλο που κάποιοι μπορούν να εξαχθούν έμμεσα. Επιπλέον, μας απασχόλησαν τα γυναικεία νεκρικά πορτρέτα καθώς και οι γυναίκες κτητόρισσες σε φορητές εικόνες με βάση τα κριτήρια που πραγματευτήκαμε για τα γυναικεία κτητορικά πορτρέτα στους ναούς. Βέβαια, για να εξεταστούν όλες οι παραπάνω παράμετροι προϋπόθεση ήταν να οριστούν τα γεωγραφικά όρια της Μακεδονίας, τα ακριβή χρονικά όρια της εργασίας, να εξεταστούν συνοπτικά οι όροι οι οποίοι έχουν χρησιμοποιηθεί ευρέως από τους μελετητές για τα πρόσωπα που πραγματοποιούσαν δωρεές σε θρησκευτικά ιδρύματα και να παρατεθούν ορισμένα παραδείγματα γυναικείας κτητορίας. Ακόμα, έγινε επιλεκτική αναφορά στις αφιερωματικές επιγραφές που παραγγέλθηκαν από γυναίκες ή αναφέρονται σ’ αυτές, με την απεικόνιση τους να απουσιάζει, ώστε να καλυφθούν τυχόν «κενά» σχετικά με τους ρόλους των γυναικών και την προβολή τους. Τέλος, προτείναμε ορισμένες άλλες νέες οπτικές εξέτασης των συγκεκριμένων γυναικείων κτητορικών πορτρέτων
description: This thesis examines the depictions of female donors of the late Byzantine and early Post-Byzantine period in the wider region of Macedonia. The depictions of unmarried girls were not excluded and examined along with other female representations. The study and grouping of the portraits was based on the state administration of the region in which the donation was made because the politics of region or kingdom in the Balkans differed in terms of dealing with the citizens with varying effects in all its aspects of life, and therefore also in art. An exception was the two portable icons which were examined separately. Distinguishing female portraits according the state administration of the region in which they were created we examined some portraits in a separate chapter either because we didn’t know the date of the portrait or because we didn’t know the state administration of the region or even because the area in which it was located the portrait was treated in a privileged way. In the analysis of the portraits, we examine the historical data, the date of the foundation of the churches, we attempt do research whether the women were the founders of the ecclesiastical institution or later donors, the use of the ecclesiastical foundations, their architecture, the place of the portraits and their exact dating. We were also concerned with the holy figure (if any) next to which is depicted the portrait of the female donor, her its overall appearance, namely the costume, the jewelery, distinctions, attitude, the dedicatory inscription that accompanies her (if saved) and language. The portraits of women known from historical sources were examined on the basis of their biography. Naturally, female presences can not be researched isolated from the other donors. Thus, we also considered the holy figure and the male portraits, but always in relation with the female donor. At the same time, we sought the relationship and the roles of each woman with the depicted persons and the way in which they are displayed. Comparisons with portraits of other regions and periods are limited and indicative. Unfortunately, the absence of the “ktetorika typika” makes it difficult to examine the aims and the objectives of their donations, although some can be indirectly exported. In addition, we dealt with the female funeral portraits, as well as the female donors in the icons, based on the criteria we have dealt with for female donors portraits in the mural paintings. Of course, in order to examine the above parameters, it was necessary to define the geographical boundaries of Macedonia, the historical frame, to examine briefly the terms widely used by the scholars for the persons who donated to religious institutions and to quote some examples of female donations. Still, a selective reference has been made to the dedicatory inscriptions made by or referring to women, to cover any "gaps" that portraits left, about the roles of women. Finally, we suggested new perspectives of research for female portraits