Το εγκώμιο του Αγαμέμνονα στον Παναθηναϊκό του Ισοκράτη (75-90): ένας ἀμφίβολος λόγος
Creators: name: Παρασκευάς, Ηλίας Αναστασίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Ισοκράτης
Παναθηναϊκός
Εγκώμιο
Isocrates
Panathenaicus
Encomium

description: Η παρούσα διατριβή πραγματεύεται το τελευταίο έργο του Ισοκράτη, τον Παναθηναϊκό λόγο, και ιδιαίτερα το εγκώμιο στον Αγαμέμνονα (§75-90). Στοχεύει στο να αποδείξει ότι η συνειδητή πρόθεση του Ισοκράτη ήταν να συνθέσει το εγκώμιο κατά τέτοιο τρόπο ώστε να ανταποκρίνεται στα κριτήρια του ρητορικού σχήματος των ἀμφιβόλων λόγων. Για τον σκοπό αυτό η διατριβή παρέχει ένα πλήρες αναλυτικό υπόμνημα του ένθετου εγκωμίου και των πρώτων 60 παραγράφων του επιλόγου (§199-259), όπου μπορούμε να εντοπίσουμε τις υπαινικτικές ενδείξεις που οδηγούν σε ένα τέτοιο συμπέρασμα. Το πρώτο κεφάλαιο ερμηνεύει την εγκωμιαστική αναφορά του Ισοκράτη στον Αγαμέμνονα εντός του ρητορικού, πολιτικού και λογοτεχνικού περικειμένου που υποδηλώνεται στον εκτενέστατο laus Athenarum (42-198), και δίδει ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο ο ρήτορας επιτυγχάνει να δημιουργήσει μια πειστική και αληθώς πρωτότυπη μηχανὴ φιλοαθηναϊκής επιχειρηματολόγησης υπό το ρητορικό ένδυμα της παρέκβασης. Το δεύτερο κεφάλαιο παρέχει ένα συστηματικό ερμηνευτικό σχολιασμό των πρώτων 60 παραγράφων του επιλόγου εστιάζοντας στο μεγαλύτερο μέρος της δευτερολογίας που ο φιλολάκωνας μαθητής απευθύνει στον Ισοκράτη (§234-259). Η λεπτομερής ανάλυση των σκηνοθετικών συμφραζομένων, της ανάπτυξης της αφήγησης και των μεθοδολογικών στοιχείων που βρίσκονται στον εξηγητικό λόγο του φιλολάκωνα μας παρέχει ισχυρές ενδείξεις για το ότι η πραγματική πρόθεση του Ισοκράτη ήταν να συνθέσει έναν επιδεκτικό εγκωμιαστικό λόγο, ο οποίος στην πραγματικότητα θα επαινούσε όχι τους Αθηναίους αλλά τους Λακεδαιμονίους, τους διαμετρικώς αντίθετους ἀνταγωνιστάς. Ερμηνεύοντας την ἐξήγησιν του φιλολάκωνα αποδεικνύεται ότι ο Ισοκράτης επέτυχε να πραγματοποιήσει την πρόθεσή του μέσω της σύνθεσης ενός λόγου, που δια του συνδυασμού των ρητορικών ειδών του επαίνου και της κατηγορίας θα ικανοποιούσε ισότιμα δύο ενάντια κοινά, ενώ συγχρόνως θα υπεδείκνυε τους αληθινούς αποδέκτες μέσα από μια διαδικασία αντιστροφής. Για τον σκοπό αυτό ο Ισοκράτης επιτελεί μια πρωτότυπη εφαρμογή του ρητορικού σχήματος των ἀμφιβόλων λόγων. Αυτό το σχήμα έχει σημαίνουσες ρητορικές, φιλοσοφικές και λογοτεχνικές συνδηλώσεις που διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό την σύνθεση και τα συμφραζόμενα του λόγου του Ισοκράτη. Η πραγματική απόδειξη (και ανάγνωση επίσης) των αληθινών προθέσεων του Ισοκράτη αποτελεί το θέμα πραγμάτευσης του τρίτου κεφαλαίου. Εστιάζοντας στον ένθετο laus Lacaedemoniorum που εντοπίζεται στις §253-259 του λόγου του φιλολάκωνα και ιδίως σε μια συγκεκριμένη λέξη-κλειδί, διενεργείται μια ρητορική επανεξέταση του εγκωμίου στον Αγαμέμνονα, η οποία αποδεικνύει ότι η παρέκβαση αυτή συνιστά την σημαντικώτερη χρήση των ἀμφιβόλων λόγων σε όλον τον Παναθηναϊκό. Αυτή η διαπίστωση μας επιτρέπει να εφαρμόσουμε την αντίστροφη ρητορική και πραγματολογική ανάγνωση των ίδιων επιχειρημάτων και να παραγάγουμε την ακριβώς αντίθετη (λανθάνουσα) ερμηνεία.
description: The dissertation deals with Isocrates’ last work, the Panathenaic speech, and in particular with the inset Agamemnon encomium (§75-90). It aims at proving that it was Isocrates’ conscious intention to compose the encomium in a way that meets the criteria of a certain rhetoric device called ‘logoi amphiboloi’. To this purpose, the dissertation provides a full analytical commentary on the inset encomium, and on the first 60 paragraphs of the epilogue (§199-259), where the hints that lead to such a conclusion can be traced. The first chapter interprets Isocrates’ encomiastic reference to Agamemnon within the rhetorical, political and literary context that is suggested in the long-winding laus Athenarum (42-198), and pays particular attention to the way the orator succeeds in creating—in the rhetorical disguise of digression—a convincing and truly original device of pro-Athenian argumentation. The second chapter provides a systematic interpretative commentary on the first 60 paragraphs of the epilogue focusing on a great part of the second speech that the laconist student addresses to Isocrates (§234-259). A detailed analysis of the scene-setting context, the development of the narrative, and of the methodological elements that are found in the laconist’s exegetical speech provides us with strong indications that Isocrates’ real intent was to compose an epideictic encomiastic speech that would actually praise not the Athenians but the Lacedaemonians, their diametrically opposite antagonists. Interpreting the laconists’ exegesis it is proven that Isocrates was successful in realising his intention by means of composing a speech that through the combination of the rhetorical genera of praise and blame could equally satisfy two opposite audiences, while at the same time hinting at the true recipients by means of a reversal process. To this effect, Isocrates implements an original application of the rhetorical device called ‘amphiboloi logoi’, (an English rendering would be ‘ambivalent speeches’). This device has significant rhetorical, philosophical and literary connotations which shape to a great extent the composition and the context of Isocrates’ speech. The actual proof (and reading as well) of Isocrates’ true intentions is the subject that the third chapter deals with. Focusing on the inset laus Lacedaemoniorum that is found in §253-259 of the laconist’s speech and especially on a certain keyword, ensues a rhetorical reexamination of the Agamemnon encomium, which proves that this digression constitutes the most important implementation of the ‘logoi amphiboloi’ in the whole speech. This understanding allows us to apply the reverse rhetorical and pragmatological reading of the same arguments and produce the exact opposite (latent) interpretation.