Συγκριτισμός και διακειμενικότητα: “Η μορφή του Τειρεσία στον Σοφοκλή και στους Μαστούς του Τειρεσία του Απολλιναίρ”
Creators: name: Kosmopoulou, Despina
Publisher: name: iNTERCULTURAL tRANSLATION iNTERSEMIOTIC
Year: 2024
Subjects: Τειρεσίας; Απολλιναίρ; έμφυλη ταυτότητα; Πρόσληψη; Σοφοκλής

description: Το πρόσωπο του τυφλού μάντη Τειρεσία εμφανίζεται σε αρκετά έργα του αττικού δράματος.  Συγκεκριμένα, όμως, στις τραγωδίες του Σοφοκλή που θα μας απασχολήσουν σε αυτή τη μελέτη, ο Τειρεσίας εμφανίζεται για πρώτη φορά στον Οιδίποδα Τύραννο. Εκεί, ο μάντης λειτουργεί ως καταλύτης στην ανάπτυξη  και την εξέλιξη του μύθου αφού θα αποκαλύψει ένα μυστικό που θα καθορίσει το μέλλον της οικογένειας των Λαβδακιδών 

 Συνακολούθως, βλέπουμε τον Τειρεσία να έχει σημαντική παρουσία στην Αντιγόνη. Ο μάντης εδώ προειδοποιεί για τα τραγικά γεγονότα που θα συμβούν στον οίκο του Λαβδακιδών αν ο βασιλιάς Κρέοντας δεν ανακαλέσει την απόφασή του να τιμωρήσει την Αντιγόνη με θάνατο. Ο μάντης στις σοφόκλειες τραγωδίες – Οιδίπους Τύραννος και Αντιγόνη – λειτουργεί ως καταλύτης στην ανάπτυξη του μύθου και η ικανότητά του να προειδοποιεί και να προειδοποιεί τους πρωταγωνιστές για το μέλλον είναι μια άκρως πολιτική πράξη και ταυτόχρονα σχετίζεται με το ηθικό καθήκον και τη διαφύλαξη της ιδεολογίας και των αξιών της πόλης.

Εκτός από τη μαντική ικανότητα, ο Τειρεσίας διατηρεί ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Ζει την εμπειρία της μεταμόρφωσής του από άνδρα σε γυναίκα και μετά πάλι σε άνδρα. Ένας από τους μύθους που εξηγεί την τύφλωσή του και τη μετάβασή του από άνδρα σε γυναίκα είναι ότι η Ήρα τον μεταμόρφωσε σε γυναίκα όταν διαφώνησε μαζί της για το ποιο από τα φύλα βιώνει περισσότερη ευχαρίστηση και απόλαυση κατά τη διάρκεια της ερωτικής συνεύρεσης. Η απάντηση που εξόργισε την Ήρα ήταν ότι οι γυναίκες βίωναν περισσότερη ευχαρίστηση.

Η έμφυλη αλλαγή και τροποποίηση της ταυτότητας φύλου που βίωσε ο Τειρεσίας εμφανίζεται και σε άλλους μύθους. Κυρίως οι Θεοί είναι αυτοί που μπορούν να αλλάξουν φύλο, όπως η Αθηνά που μεταμορφώνεται σε Μέντη – στενή φίλη του Οδυσσέα -. Οι θνητοί δεν μπορούν να αλλάξουν φύλο με την ίδια ευκολία. Σε πολλές περιπτώσεις, ωστόσο, για να το πράξουν, μεταμφιέζονται. Έτσι, είτε μέσω μετασχηματισμού είτε μέσω μεταμφίεσης, το ζήτημα της αλλαγής φύλου ή της ταυτότητας φύλου ήταν ένα ζήτημα που είχε τεθεί και απασχολούσε τους αρχαίους μύθους.

Επιστρέφοντας στον Τειρεσία, η μορφή του μάντη εμφανίζεται αργότερα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.  Συγκεκριμένα, ως ανδρόγυνη φιγούρα, τον βρίσκουμε στο σουρεαλιστικό έργο του  Γκυγιώμ Απολλιναίρ Οι μαστοί του Τειρεσία (Les Mamelles de Tirésias). Το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1917.Ο Aπολλιναίρ τοποθετεί έντεχνα τη μορφή του Τειρεσία στο κέντρο της ιστορίας του. Παράλληλα, αντιλαμβάνεται και διαπραγματεύεται με ιδιαίτερο τρόπο το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της μεταμόρφωσής του σε γυναίκα.

Η διασκευή του μύθου του Τειρεσία ως μετάβαση από το αρσενικό στο θηλυκό, όπως αποτυπώνεται από τον Aπολλιναίρ, δημιουργεί μια νέα προοπτική στην ανάγνωση και ερμηνεία ζητημάτων που αφορούν το φύλο, τις σχέσεις εξουσίας, τη διακειμενικότητα και την πρόσληψη των αρχαίων ελληνικών κειμένων. Ενώ η ερμηνεία της μαντικής ικανότητας του Τειρεσία ως αμιγώς πολιτικής πράξης αναδεικνύει και γεννά σκέψεις και περαιτέρω προβληματισμούς για την πολιτική και ιδεολογική διάσταση της αττικής τραγωδίας. 
description: iNTERCULTURAL tRANSLATION iNTERSEMIOTIC, Vol 13, No 2 (2024)