Η Συμβολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στην απολατινοποίηση του ποιμνίου της Μητροπόλεως Κορίνθου (1343-1401)
Creators: name: π. Δρίτσας, Ιωάννης Ιωάννη
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Απόστολος Παύλος και Κόρινθος
Οι Παπικές επιδιώξεις με τις Σταυροφορίες
Σχέση Οικουμενικού Πατριαρχείου και Μητρόπολης Κορίνθου
Apostle Paul and Corinth
Papal pursuits with the Crusades
Relationship between the Ecumenical Patriarchate and the Diocese of Corinth

description: Η μητρόπολη Κορίνθου αποτέλεσε στους αιώνες την πλέον ζωντανή Εκκλησία, με έντονη ποιμαντική παρουσία, καθοδηγούμενη από επιφανείς αρχιερείς. Η σφραγίδα του έργου του Αποστόλου Παύλου στην Κόρινθο και η παρακαταθήκη που άφησε, άντεξαν στο χρόνο, αφού διαχρονικά ο κλήρος και ο λαός της πόλης παρά την οικονομική της άνθηση ή παρά την ένδεια ανά εποχές, χαρακτηρίζονταν από ένθεο ζήλο. Μια τέτοια δυναμική υποδηλώνεται και επιβεβαιώνεται από την πρώιμη κιόλας ιστορία της επισκοπής και μετέπειτα μητρόπολης, η οποία εκκλησιαστικά συμπλέκεται από τα πρωτοχριστιανικά χρόνια με την εκκλησιαστική ιστορία της Κορίνθου, μέχρι την αυτονόμησή της στη συνέχεια σε ξεχωριστή μητρόπολη με υποκείμενες επισκοπές, δηλαδή, τότε που αποκτά τη δική της αυτόφωτη θρησκευτική και πολιτική αίγλη. Η μητρόπολη της Κορίνθου και οι υποκείμενες σε αυτήν επισκοπές έχουν αποτελέσει την αφορμή για πολλά και ξεχωριστά πεδία έρευνας, τόσο της ιστορικής, όσο και της εκκλησιαστικής, τόσο από τους Έλληνες ιστορικούς όσο και τους ξένους. Και αποδεδειγμένα, κάθε πτυχή τέτοιων ερευνών, αναδεικνύει τη δυναμική της μητρόπολης Κορίνθου μαζί με την ιδιαιτερότητα των κατοίκων της, που έχοντας συναίσθηση του ιστορικού παρελθόντος τους επιβίωσαν επί αιώνες ακόμα και κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας, εξερχόμενοι αλώβητοι από τα κάθε είδους δεινά και έχοντας πίστη και απαράμιλο θάρρος, όμοιο με εκείνο των προγόνων τους. Οι σχέσεις των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσης, από την εποχή του μεγάλου σχίσματος (1054), μέχρι και την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453), προσδιορίσθηκαν τόσο από τις διαφορετικές πολιτικές εξελίξεις στην Ανατολή και στη Δύση, όσο και από την πιεστική πολιτική αλλά και οικονομική παρουσία της Δύσης στην Ανατολή. Ειδικότερα, οι σχέσεις των Εκκλησιών Ανατολής και Δύσης, μετά το σχίσμα (1054), αναπτύχθηκαν ασχέτως προς την επιθυμία ή τον στόχο μιας κανονικής αποκατάστασης της εκκλησιαστικής ενότητας. Ο παπικός θρόνος ήταν απορροφημένος στον περί «περιβολής» αγώνα εναντίον των βασιλέων της Γερμανίας και χειραγωγούμενος από οραματιστές μιας καθολικής κυριαρχίας σχολαστικούς θεολόγους και τους ανθέλληνες φράγκους εκφραστές της παπικής μεταρρύθμισης και έτσι δεν μπόρεσε να επανεκτιμήσει τα αίτια του σχίσματος. Η Εκκλησία της Ανατολής βίωνε τίς πολιτικές περιπέτειες της αυτοκρατορίας, κυρίως μετά τη μάχη του Ματζικέρτ (1071), έχοντας σαφή συνείδηση των παπικών παρεκλλίσεων, δεν ανέλαβε μια επίσημη ενωτική πρωτοβουλία. Οι βυζαντινοί αυτοκράτορες επεδίωκαν αγαθές σχέσεις με τον παπικό θρόνο και γενικότερα προς τη Δύση, εξαιτίας της ανάπτυξης της δύναμης των Νορμανδών και των απειλητικών βλέψεών τους στις δυτικές επαρχίες της αυτοκρατορίας. Τα βλέμματα της αυτοκρατορίας ήταν στραμμένα προς την Ανατολή λόγω της απειλητικής επεκτάσεως των Σελτζουκιδών Τούρκων. Οι παράγοντες αυτοί προϋπέθεταν την εκτόνωση της εκκλησιαστικής έντασης καθώς και την ενεργό συμπαράσταση του παπικού θρόνου για την εξασφάλιση ενισχύσεων και από τη Δύση. Για την πολιτική ιστορία της Κορίνθου στα χρόνια της Φραγκοκρατίας, παρατίθενται ελάχιστα. Και αυτό επειδή οι Φράγκοι ηγεμόνες παρότι αρχικά διέμειναν στην Κόρινθο, στη συνέχεια μετακινήθηκαν στο κάστρο της Γλαρέντζας. Το κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου ήταν η απόπειρα διοργάνωσης μιας Δυτικού τύπου ηγεμονίας. Μετά την παράδοση της πόλης και του κάστρου της πόλης από τον Γουλιέλμο Β΄Βιλλεαρδουίνο (1262) στους Έλληνες, στα 1300 η Κόρινθος παραδίδεται στον Φίλιππο Α΄ του Τάραντα (1294-1331) και το 1358 της πόλης ηγείται ως καστελάνος ο Νικολό Ατσαγιόλι (1310-1365), ο οποίος ενίσχυσε την άμυνά της. Στα 1395 ο Δεσπότης του Μοριά Θεόδωρος Α΄ Παλαιολόγος (1383-1407) ανακατέλαβε την πόλη για λογαριασμό των Ελλήνων, όμως δύο χρόνια αργότερα (1397) η πόλη κατελήφη από τα ιπποτικά τάγματα τα οποία την κράτησαν έως το 1404, οπότε και πάλι η Κόρινθος επανήλθε στους Έλληνες. Μάλιστα, επειδή σύμφωνα με πάγια νομοκανονική κατοχύρωση τα εκκλησιαστικά πράγματα και τα δίκαια των ενοριών μεταβάλλονται σύμφωνα με τις υφιστάμενες αλλαγές των πολιτικών πραγμάτων, η Κόρινθος ακολούθησε αρχικά τις υφιστάμενες πολιτικές αλλαγές του πολιτικού στοιχείου της Δύσης, που επιβλήθηκαν ως ξενόφερτες. Ωστόσο, πολύ σύντομα το Ορθόδοξο στοιχείο ανέκαμψε, αφού η ίδια η Δύση αναγκάστηκε να ακολουθήσει τις προϋπάρχουσε ορθόδοξες εκκλησιαστικές διοικητικές δομές, κάτι που το Οικουμενικό Πατριαρχείο εκμεταλλεύτηκε περίτεχνα. Αρχικά οι επισκοπές της Κορίνθου δόθηκαν από την Πατριαρχική Σύνοδο στις παρακείμενες μνητροπόλεις ή αναβιβάστηκαν οι ίδιες σε μητροπόλεις και πολύ αργότερα, όταν το πολιτικό κενό και οι διοικητικές ατέλειες των Φράγκων το επέτρεψαν, η κάθε μία από τις πρώην επισκοπές συνενωνόταν με τη μητρόπολη Κορίνθου είτε με υπαγωγή είτε με επίδοση. Στο όλο εγχείρημα συντέλεσε τα μέγιστα η από πλευράς των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων τοποθέτηση του Δεσπότη του Μοριά στην καστροπολιτεία του Μυστρά, ώστε με τη συνδυαστική σύμπραξη των Οικουμενικών Πατριαρχών η Κόρινθος να ανακάμψει και να έχει δικό της μητροπολίτη, ισχυρό, σε τέτοιο βαθμό ώστε να μετέχει τακτικότατα την τελευταία πενταετία του ΙΔ΄ αι. στην Πατριαρχική Σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου, εκφράζοντας ακόμα και τη διαφωνία του ως προς την εκλογή του Πατριάρχη Ματθαίου Α΄. Πέρα από το ανθρώπινο στοιχείο μιας προσωπικής επιλογής, αυτό που αντιλαμβανόμαστε είναι ότι σε πείσμα των καιρών και παρά τις δυσκολίες, το λογικό ποίμνιο της Κορίνθου ήταν σε θέση να χρηματοδοτεί ακόμα και τα έξοδα μετάβασης του οικείου ιεράρχη στην Κωνσταντινούπολη. Σε αντίθεση με την Κόρινθο (με εξαίρεση τη μητρόπολη Μονεμβασίας) υπήρχαν μεγάλες μητροπόλεις, μαζί με τις λοιπές εμπερίστατες ή και στερούμενες ποιμνίου μητροπόλεις της Πελοποννήσου, που είχαν σχετικά μικρότερη συχνότητα παρουσίας των αρχιερέων τους στην Πατριαρχική Σύνοδο. Συνεπώς, κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας ουδέποτε η μητρόπολη Κορίνθου συγκαταλέχθηκε στις μητροπόλεις που θεωρούνταν ολοσχερώς απολεσθείσες, ενώ ο βίαιος εκλατινισμός του ορθόδοξου ποιμνίου, εντέλει απέτυχε. Η δυναμική παρουσία της Κορίνθου συνεχίστηκε και τους επόμενους αιώνες, ενώ στη σύγχρονη ιστορική επωνυμία της, «Ἱερὰ Μητρόπολις Κορίνθου, Σικυώνος, Ζεμενού, Ταρσού και Πολυφέγγους», αναγνωρίζεται η διαχρονική τιμή και η μοναδικότητα της ιστορικής αξίας της – θα συμπληρώναμε - όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του παρόντος.
description: Over the centuries, the metropolis of Corinth has been the most vibrant Church in Greece, with a strong pastoral presence, led by eminent high priests. The seal of the «vivid action» of the Apostle Paul in Corinth and the legacy he left have withstood time, since over time the clergy and the people of the city, despite its economic prosperity or despite the poverty of the seasons, were characterized by pious zeal. Such a dynamic is indicated and confirmed by the very early history of the diocese and later metropolis, which ecclesiastically intertwined from the early Christian years with the ecclesiastical history of Corinth, until its subsequent autonomy into a separate metropolis with subordinate dioceses, that is, when it acquires its own self-illumined religious and political glory. The metropolis of Corinth and its subordinate dioceses have been the occasion for many and separate fields of research, both historical and ecclesiastical, both by Greek historians and foreigners. And proven, every aspect of such investigations, highlights the dynamics of the metropolis of Corinth along with the particularity of its inhabitants, who, having an awareness of their historical past, survived for centuries even during the period of the Frankish occupation, emerging unscathed from all kinds of suffering and having faith and matchless courage, similar to that of their ancestors. The relations between the Churches of the East and the West, from the time of the great schism (1054), until the Fall of Constantinople by the Turks (1453), were determined both by the different political developments in the East and in the West, as well as by the pressing policy but also economic presence of the West in the East. In particular, the relations of the Eastern and Western Churches, after the schism (1054), developed regardless of the desire or goal of a normal restoration of ecclesiastical unity. The papal throne was absorbed in the "surrounding" struggle against the kings of Germany and manipulated by visionaries of a Catholic sovereignty scholastic theologians and the anti-Frankish exponents of the papal reform and thus was unable to reassess the causes of the schism. The Church of the East was experiencing the political adventures of the empire, especially after the battle of Magikert (1071), being clearly aware of the papal deviations, it did not undertake a formal unifying initiative. The Byzantine emperors sought good relations with the papal throne and in general towards the West, because of the growth of the power of the Normans and their threatening views in the western provinces of the empire. The eyes of the empire were turned to the East due to the threatening expansion of the Seljuk Turks. These factors presupposed the relaxation of ecclesiastical tension as well as the active support of the papal throne to secure reinforcements from the West as well. As regards the political history of Corinth during the years of the Frankish rule, little is given. And this is because the Frankish rulers, although they initially resided in Corinth, then moved to the castle of Glarenza. The main characteristic of the period was the attempt to organize a Western-style hegemony. After the surrender of the city and its castle by William II Villeardouinos (1262) to the Greeks, in 1300 Corinth was handed over to Philip I of Taranto (1294-1331) and in 1358 the city was led as castellan by Nicolos Atsaioli ( 1310-1365), who strengthened its defenses. In 1395 the Despot of Morea Theodoros I Palaiologos (1383-1407) recaptured the city on behalf of the Greeks, but two years later (1397) the city was occupied by the knightly orders who held it until 1404, when Corinth again returned to the Greeks. In fact, because according to a permanent legal guarantee ecclesiastical things and the rights of parishes change according to the existing changes of political things, Corinth initially followed the existing political changes of the political element of the West, which were imposed by the foreigners. However, very soon the Orthodox element recovered, since the West itself was forced to follow the pre-existing Orthodox Church administrative structures, which the Ecumenical Patriarchate skillfully exploited. At first the dioceses of Corinth were given by the Patriarchal Synod to the adjacent metropolitans or were themselves elevated to metropolises, and much later, when the political vacuum and the administrative «imperfections» of the Franks allowed it, each of the former dioceses was united with the metropolis of Corinth either by affiliation or by performance. The Byzantine Emperors' placement of the Despot of Morea in the castle-state of Mystras contributed the most to the whole project, so that with the combined cooperation of the Ecumenical Patriarchs, Corinth could recover and have its own metropolitan, powerful, to such an extent that he would participate regularly the last five years of the 14th century at the Patriarchal Synod of the Ecumenical Patriarchate, even expressing his disagreement regarding the election of Patriarch Matthew I. Beyond the human element of a personal choice, what we realize is that in spite of the times and despite the difficulties, the reasonable flock of Corinth was able to finance even the expenses of the transition of the familiar hierarch to Constantinople. In contrast to Corinth (with the exception of the metropolis of Monemvasia) there were large metropolises, together with the other metropolitans of the Peloponnese, which had either a vested interest or lacked a flock, that had a relatively lower frequency of presence of their high priests in the Patriarchal Synod. Therefore, during the period of the Frankish rule, the metropolis of Corinth was never counted among the metropolises that were considered completely lost, while the violent Latinization of the Orthodox flock ultimately failed. The dynamic presence of Corinth continued in the following centuries, while its modern historical name, «Holy Metropolis of Corinth, Sikyon, Zemenoσ, Tarsus and Polyphegus», assumes the timeless honor and the uniqueness of its historical value - we would add - not only of the past, but also of the present times.
description: Σε συνεργασία με: Κοινωνικής Θεολογίας (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών)