Έσχατο Συγκλητικό Διάταγμα
Creators: name: Αντωνίου, Ηλίας Αντωνίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Σύγκλητος
Ύπατος
Ρώμη
Senatus consultum ultimum
Respublica
Cursum honorum

description: Στόχος της διπλωματικής μου εργασίας είναι η εξέταση της ιστορικής εξέλιξης του senatus consultum ultimum κατά την περίοδο της ύστερης Respulica 133 π.Χ – 27 μ. Χ. Πιο συγκεκριμένα, μετά τη νίκη στους Καρχηδονιακούς πολέμους η διάλυση της παλιάς nobilitas των πατρικίων οδήγησε στην ανάδυση δύο νέων πολιτικών ομάδων, τους optimates, αποτελούμενους από συγκλητικούς και τους populares, με μέλη φιλολαϊκούς πολιτικούς. Οι δύο τελευταίες ομάδες έρχονταν συνεχώς σε σύγκρουση, έτσι η Σύγκλητος στα πλαίσια αυτής της πραγματικότητας εφηύρε μία νέα νομική κατασκευή, το senatus consultum ultimum, έναν θεσμό διαφορετικό από το tumultus ή iustitium, θα λέγαμε ίσως μία εξελιγμένη μορφή του θεσμού της «dictatura». H τελευταία εκδίδοντας διάταγμα επέτασσε τους άρχοντες να προστατεύσουν την πολιτεία ακόμη και με μη νόμιμα μέσα, επικαλούμενη την αρχή «salus populi suprema lex esto». Όμως, δεν πρόκειται για ένα απλό συγκλητικό διάταγμα με συμβουλευτικό χαρακτήρα αλλά για μία πράξη με αυξημένη τυπική ισχύ. Το ultimum προκύπτει από το επίρρημα «uls» ή «ultra» που σημαίνει πέρα από, και στα ελληνικά αποδίδεται ως έσχατο συγκλητικό διάταγμα, δηλαδή το διάταγμα που εκδίδεται ως ύστατη λύση ultima ratio. Αφορμή έκδοσης του αποτελούσε κάποια εσωτερική αναταραχή, ήτοι η παράκαμψη της Συγκλήτου στη ψήφιση νόμου ή η επαναστατική δράση κάποιου δημάρχου. Το συγκλητικό διάταγμα αποτελούταν από μία αόριστη ευχή, με τη διατύπωση «να φροντίσουν οι ύπατοι να μην πάθει καμία βλάβη η Πολιτεία», και είχε συχνά ως αποτέλεσμα την καταστρατήγηση της νομοθεσίας περί μη θανάτωσης Ρωμαίου πολίτη χωρίς προηγούμενη καταδικαστική απόφαση και χωρίς τη δυνατότητα προσφυγής κατά της θανατικής καταδίκης «provocatio ad populum». Ωστόσο, η Σύγκλητος δεν καθιστούσε μη αξιόποινες τις πράξεις των αρχόντων που καταστρατηγούσαν τη νομοθεσία στα πλαίσια ανάληψης εντολής από το έσχατο συγκλητικό διάταγμα, ενώ το τελευταίο λειτουργούσε μόνο ως ηθική υποστήριξη ότι αυτοί λειτουργούσαν για το συμφέρον της Πολιτείας. Το senatus consultum ultimum όπως βλέπουμε από τα ιστορικά παραδείγματα εφαρμογής του, που παραθέτω στη διατριβή μου, αν και τυπικά χρησιμοποιούταν από τη Σύγκλητο με αιτιολογία την διάσωση της Respublica σε περιπτώσεις εσωτερικών αναταραχών, στην πραγματικότητα ήταν ένα νομικό κατασκεύασμα που λειτουργούσε ως «περίβλημα συνταγματικής νομιμοφάνειας» μέτρων που ήταν παράνομα. Πιο συγκεκριμένα το τελευταίο έδινε στους άρχοντες που λάμβαναν την εντολή από τη Σύγκλητο, τη δυνατότητα να παραβιάζουν τη νομοθεσία και τα ιερά έθιμα με τους εξής τέσσερις τρόπους, πρώτον με το να παρακωλύουν τους δήμαρχους από την άσκηση του δικαιώματος αρνησικυρίας τους, δεύτερον με τη στρατιωτική εισβολή στο πωμήριο τρίτον με το να παραβιάζουν το δικαίωμα των Ρωμαίων πολιτών να εκτελούνται μόνο κατόπιν καταδικαστικής απόφασης της λογχίτιδας συνέλευσης και προσβολής της θανατικής ποινής στα comitia centuriata στο πλαίσια άσκησης provocatio ad populum και τέταρτον με το να καθαιρούν νόμιμα εκλεγμένους άρχοντες παρά τη νομοθεσία. Ως αποτέλεσμα η έκδοση του senatus consultum ultimum οδήγησε σε διάτρηση του ρωμαϊκού «Συντάγματος», καθώς οι ύπατοι προέβαιναν σε διαρκή παραβίαση του Σεμπρόνιου νόμου καθιστώντας την πολιτεία διαρκώς σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, κάτι το οποίο οδήγησε με τρόπο σταθερό στην κατάρρευση του πολιτειακού καθεστώτος της Respublica.
description: The focal point of my thesis centers on the nuanced evolution of the senatus consultum ultimum during the latter stages of the Respublica, spanning the period from 133 BC to 27 AD. Specifically, following the triumph in the Carthaginian conflicts, the erosion of the traditional aristocratic order, the patricians, precipitated the emergence of two distinct political factions: the optimates, predominantly comprised of senatorial elites, and the populares, whose ranks featured figures advocating for popular interests. Characterized by persistent rivalry, these factions engendered a milieu of political strife. In response to this exigent reality, the Senate introduced a novel legal instrument, the senatus consultum ultimum, distinct from tumultus or iustitium, bearing resemblance to the antecedent institution of the "dictatura”. The Senate promulgated a decree mandating the executive to safeguard the state, even resorting to extralegal measures, invoking the maxim "salus populi suprema lex esto." Nevertheless, this edict transcended a mere advisory pronouncement typical of legislative bodies, possessing augmented formal authority and legal significance. The term "ultimum" originates from the Latin adverb "uls" or "ultra," signifying "beyond," and in Greek, it is elucidated as “έσχατο συγκλητικό διάταγμα”, the decree issued as a final recourse or ultima ratio. Its issuance typically ensued in response to internal tumult, such as the circumvention of senatorial authority in enacting legislation or the revolutionary actions of a tribunus plebis. The senatus consultum ultimum, characterized by its nebulous stipulation urging superiors to safeguard the State from harm, frequently resulted in the circumvention of legal protections, notably the prohibition against the execution of a Roman citizen absent prior conviction and the opportunity for appeal via "provocatio ad populum." Nonetheless, the Senate refrained from characterizing the actions of those individuals who subverted legal statutes, purportedly under the mandate of the latest Senate decree, as inherently criminal. Rather, the decree served principally as a moral justification, indicating their purported alignment with the State's interests, without absolving them of legal culpability. The senatus consultum ultimum, as evidenced by historical instances elucidated within my thesis, ostensibly employed by the Senate under the guise of safeguarding the Respublica amidst internal tumult, paradoxically operated as a "cloak of constitutional legitimacy" for measures that transgressed legal bounds. More specifically, the latter conferred upon the rulers endorsed by the Senate the latitude to contravene legislative prescriptions and sacred customs through the following four modalities: firstly, by obstructing the tribunus plebis from exercising their veto prerogative; secondly, by effectuating military incursions into pomerium; thirdly, by encroaching upon the entitlement of Roman citizens to face execution solely subsequent to a verdict rendered by the comitia centuriata and denigrating the capital punishment within the comitia centuriata in the course of invoking provocatio ad populum; and fourthly, by deposing legitimately elected rulers notwithstanding legal stipulations. Consequently, the promulgation of the senatus consultum ultimum engendered a breach in the Roman "Constitution," as the authorities persistently flouted the Sembronian law, thereby plunging the state into a perpetual state of emergency, inexorably precipitating the collapse of the governmental structure of the Respublica.