Ewa Atanassow κ.ά.: When the People Rule
Creators: name: Βενέγγα, Ξένη
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2024

description: 2024– 02 

Ατάνασοου κ.ά.: Όταν κυβερνά ο λαός

Ewa Atanassow, Thomas Bartscherer David A. Bateman (επιμ.): When the People Rule. Popular Sovereignty in Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press, 2023, xx+392 σ., 75 £.

_______________________________________________________

Κρίνει η Ξένη Βενέγγα (Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Φιλοσοφίας, ΑΠΘ)

venexeni@edlit.auth.gr

 

Το ζήτημα της λαϊκής κυριαρχίας είναι ιδιαίτερα κρίσιμο και άμεσα συνυφα­σμένο με το δημοκρατικό πολίτευμα. Οι συγγραφείς των κεφαλαίων του παρό­ντος συλλογικού τόμου,[1] υιοθετώντας τη λαϊκή κυριαρχία ως ένα είδος πλαι­σίου, εντός του οποίου οριοθετούνται οι πράξεις των κυβερνώντων και των κυβερνωμένων, υποστηρίζουν πως σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνονται οι σχέ­σεις μεταξύ των υποκειμένων αλλά και μεταξύ των πολιτικών φαινομένων, τα οποία σε πρώτη ανάγνωση είναι πιθανό να παρουσιάζονται ως διαφορετικά μεταξύ τους. Στο έργο τίθεται στο επίκεντρο το ζήτημα της λαϊκής κυριαρχίας και ο βαθμός στον οποίο οι πολίτες κυβερνούν –και τίθεται το ερώτημα αν κυβερνούν ουσιαστικά.

Στην εισαγωγή του τόμου, οι επιμελητές του έργου υποστηρίζουν ότι, αγνοώ­ντας τις κοινωνικές και τελικά πολιτικές συνέπειες της αύξησης της ανισότη­τας, οι υποστηρικτές του νεοφιλελευθερισμού έχουν παραμελήσει τη δημοκρα­τία στο όνομα μιας μορφής οικονομικής ελευθερίας. Η βασική θέση που πραγ­ματεύονται είναι πως η απήχηση και η αντοχή της έννοιας της λαϊκής κυριαρ­χίας δεν πηγάζει από τον ανθεκτικό και σταθερό χαρακτήρα της, αλλά από το γεγονός πως η συγκεκριμένη λαϊκή κατασκευή αξιοποιείται συχνά ως μέσο ενοποίησης του λαού και σταθεροποίησης των καθεστώτων.  Υποστηρίζουν ότι οι διαφορετικές απόψεις που εκφράζονται σχετικά με το ζήτημα της λαϊκής κυριαρχίας, η αμφισβητούμενη κατάστασή της, ακόμα και ο εγγενώς φαντασι­ακός χαρακτήρας της, αποτελούν την προϋπόθεση για τη διατήρησή της. Αυτή η θέση είναι πιθανόν να ισχύει, ως έναν βαθμό, ωστόσο δεν θα ήταν σκόπιμο να την εκλάβουμε ως κάτι αδιαμφισβήτητο. Η λαϊκή κυριαρχία αποτελεί μία πρόταση που αποσκοπεί στη βελτίωση των σύγχρονων αντιπροσωπευτικών φιλελεύθερων δημοκρατιών.[2] Από αυτό προκύπτει πως τίθεται στο προσκήνιο ως ανάγκη για αναδιαμόρφωση των υπαρχουσών μορφών διακυβέρνησης με στόχο τη βελτίωση της ζωής των πολιτών. Το ενδιαφέρον μας προς την έννοια αυτή δεν πηγάζει από τις συγκρούσεις που πυροδοτεί αλλά από την ανάγκη των πολιτών για αλλαγή και άσκηση ελέγχου στην πολιτική εξουσία.

Ο στόχος που τίθεται και επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό στο κρινόμενο έργο δεν είναι η άσκηση κριτικής στη λαϊκή κυριαρχία ως δόγματος, αλλά η απεικό­νιση της ισχύος και της αξίας της ως εννοιολογικής δομής η οποία συμβάλλει στην ανάπτυξη του φιλελεύθερου δημοκρατικού πολιτεύματος και στην εγκα­θίδρυση πρακτικών που διευκολύνουν την αυτοδιοίκηση εντός της συλλογικό­τητας. Ο τρόπος με τον οποίο οι τρεις επιμελητές του βιβλίου προσεγγίζουν το θέμα συνδυάζει την αφηρημένη συζήτηση με την παράθεση εμπειρικών δεδο­μένων. Η καταγραφή εκδηλώσεων διαμαρτυρίας που πραγ­­ματοποιήθηκαν από πολίτες σε αρκετά μέρη του κόσμου τα τελευταία χρόνια και η κριτική προ­σέγγισή τους, καθιστά το έργο εξαιρετικά χρήσιμο για την κατανόηση του κοινωνικού και οικονομικού πλαισίου στο οποίο βρισκό­μαστε.

Το έργο αποτελείται από τρία μέρη και δεκαεπτά κεφάλαια. Το πρώτο μέρος αφορά τα εννοιολογικά θεμέλια της λαϊκής κυριαρχίας: εξετάζονται θεμελιώδη κείμενα, αντλούνται από αυτά ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά της υπό συζήτηση έννοιας και εντοπίζονται εσωτερικές αντιφάσεις. Εκκινώντας από την Πολιτεία του Πλάτωνα (κεφ. 1) και τον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή (κεφ. 2), φτάνουμε στον Χομπς (κεφ. 4), τον Τοκβίλ και τον Σμιτ (κεφ. 5).

Από το πρώτο μέρος επιλέγουμε να παρουσιάσουμε το δεύτερο κεφάλαιο, το δοκίμιο της Ελισάβετ Μάρκοβιτς (Elizabeth Markovits) «The Sovereign and the Tyrant: Boundaries and Violation in Oedipus». Η συγγραφέας υποστηρίζει πως ο Οιδίπους Τύραννος του Σοφοκλή αποτυπώνει με ακρίβεια τα όρια ανά­μεσα στη νομιμοποιημένη και τη μη νομιμοποιημένη εξουσία. Κρίνουμε σκόπι­μο να επιμείνουμε στο συγκεκριμένο κεφάλαιο καθώς, χωρίς να επιδιώκουμε να μειώσουμε τη συνεισφορά της συγγραφέως, εντοπίζουμε σε όσα υποστη­ρίζει μία σύγχυση μεταξύ των χαρακτηριστικών του δημοκρατικού και του τυραννικού πολιτεύματος. 

Για τη Μάρκοβιτς η κυριαρχία ως έννοια συνδέεται άμεσα με τα όρια της εξουσίας και τα πρόσωπα στα οποία αυτή ασκείται (σ. 40). Η εξέταση του Οιδίποδα Τυράννου αποσκοπεί να αναδείξει τα όρια ανάμεσα σε νομιμοποιη­μένη και μη νομιμοποιημένη πολιτική εξουσία. Η απουσία νομιμοποίησής της μπορεί να οφείλεται είτε στον τρόπο απόκτησης της εξουσίας από τον κυβερ­νώντα είτε στον τρόπο άσκησης αυτής. Ο τύραννος είναι ο μοναδικός ο οποίος βρίσκεται εκτός νόμου και ορίων. Στο δεύτερο κεφάλαιο η συγγραφέας εξετά­ζει την πορεία του όρου τυραννία καθώς και το περιεχόμενο που της δόθηκε από αρκετούς στοχαστές της αρχαιότητας. Το έργο του Σοφοκλή δεν είναι απλώς μια προειδοποίηση για την τυραννική εξουσία και τον εκάστοτε μεμο­νωμένο τύραννο, ούτε πρόκειται για την ανάδειξη της τύφλωσης του δήμου για όσα τον αφορούν, αλλά αποτελεί ένα σχόλιο σχετικά με τους κινδύνους που εγείρουν οι αξιώσεις των πολιτών όταν δίνουν απεριόριστη εξουσία σε έναν κυβερνώντα.

Στο έργο του Σοφοκλή, ο όρος τύραννος χρησιμοποιείται παράλληλα με τον όρο βασιλεύς.[3] Ο όρος τύραννος χρησιμοποιείται πρώτη φορά για τον Οιδίπο­δα έπειτα από την ασεβή και αλαζονική συμπεριφορά που επιδεικνύει. Ωστό­σο, ο Οιδίποδας ως κυβερνών είναι αρκετά αγαπητός στον λαό του (σ. 51). Καθίσταται τύραννος καθώς ξεπερνά τα όρια, τα οποία όφειλε να έχει δει. Η στάση του δεν οφείλεται στην υπερβολική αγάπη του για εξουσία αλλά στην πίστη του στη νομιμότητα της συγκέντρωσης απόλυτης εξουσίας. Όπως ανα­φέρει χαρακτηριστικά η συγγραφέας, αυτό που τον οδήγησε σε άδικες πράξεις είναι η άγνοιά του και η αδυναμία του να γνωρίζει όλες τις πλευρές της αλή­θειας. Η υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων του και η υπερβολική εμπιστοσύνη στις νοητικές ικανότητες μπορεί να οδηγήσει σε σφάλματα όλους τους ανθρώ­πους. Κανένας κυβερνών, όσο ικανός και αν είναι, δεν μπορεί να αξιώνει το αλάθητο. Πάντα υπάρχει πιθανότητα σφάλματος (σ. 52).

Η Μάρκοβιτς υποστηρίζει πως η πίστη στη νομιμότητα της λαϊκής κυριαρχίας μπορεί να είναι ανάλογη με την πίστη του Οιδίποδα στις δυνάμεις της λογικής του (σ. 54). Επιπλέον, επισημαίνει πως ο Σοφοκλής έγραψε για έναν τύραννο παρόλο που απευθυνόταν σε ένα δημοκρατικό ακροατήριο, και τούτο καθιστά ευκρινές πως στόχευε στη διαρκή επαγρύπνηση του λαού και την προστασία του από επίδοξους τυράννους. Η συνεισφορά του έργου, για τη Μάρκοβιτς, έγκειται στο γεγονός πως αναδεικνύει τα όρια της εξουσίας, ανεξάρτητα από το αν προκύπτει από έναν τυραννικό κυβερνώντα ή μία συλλογική δύναμη ενός λαού. Κρίνεται σκόπιμο να προσεγγίσουμε ιδιαίτερα επιφυλακτικά τη συγκεκριμένη παραδοχή. Είναι αυτονόητο ότι στο μέλλον ενδέχεται να γνωρί­σουμε ένα καλύτερο πολίτευμα που δεν γνωρίζουμε τώρα. Ωστόσο, αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι η λαϊκή κυριαρχία προωθεί βασικές αξίες (ελευθερία, ισότητα, ανεκτικότητα, αλληλοσεβασμό, αυτονομία) που εχθρεύεται η τυραννία. Δεν θα ήταν ωφέλιμο να ταυτίσουμε αυτές τις δύο μορφές διακυβέρνησης, ακόμα και αν εντοπίζουμε κάποια κοινά μεταξύ τους.

Ακολούθως, στα οκτώ κεφάλαια του δεύτερου μέρους εξετάζονται δύο ερωτή­ματα. Το πρώτο αφορά τον βαθμό στον οποίο τα λαϊκά καθεστώτα στηρίζο­νται σε μία φαντασιακή ενότητα, παρά την πολλαπλότητα των υποκειμένων. Επιπλέον, αξιολογούνται τα είδη πρακτικών θεσμών και οι ιδεολογίες που συντηρούν την κοινή ταυτότητα και τη διαφορετικότητα. Το δεύτερο ερώτημα αφορά τη σύνθετη σχέση μεταξύ της λαϊκής κυριαρχίας και του φιλελευθερι­σμού, καθώς και το πώς η ένταση μεταξύ ενότητας και πλουραλισμού εκδηλώ­νεται σε αυτήν τη σχέση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εντοπίζεται στην προσέγγιση των κινημάτων των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία (κεφ. 8) και του κινήματος Black Lives Matter στην Αμερική (κεφ. 11).

Στα κεφάλαια του δεύτερου μέρους οι συγγραφείς τους πραγματεύονται το περιεχόμενο του όρου «Εμείς», ο οποίος συνιστά τον πυρήνα κάθε συλλογικό­τητας. Υποστηρίζουν πως η έννοια της λαϊκής κυριαρχίας στηρίζεται στην ύπαρξη πολιτών, οι οποίοι κυριαρχούν. Αυτή η διαπίστωση μπορεί να χαρα­κτηριστεί ταυτολογία, υπό την προϋπόθεση ότι δεν εξηγούμε τον τρόπο με τον οποίο ο λαός ασκεί την εξουσία. Ωστόσο αναδεικνύει ορισμένα ερωτήματα σχετικά με την αναγκαιότητα, τη σύσταση και τον τρόπο διακυβέρνησης αυτού που συνιστά το «Εμείς ο λαός». Οι ερευνητές επικεντρώνονται στο γεγονός πως η κατασκευή αφηγημάτων μέσα από τα οποία αναδεικνύεται η ενότητα ενός συνόλου και καθορίζεται η ταυτότητά του διαμορφώνουν τη συλλογι­κότητα.

Στο δωδέκατο κεφάλαιο του έργου, «Popular Sovereignty and Recognition», η Άμπι Έρλερ (H. Abbie Erler) αναφέρει πως η ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας απαιτεί πρώτα απ’ όλα την ύπαρξη ανθρώπων οι οποίοι συναινούν στις πρά­ξεις της κυβέρνησης και πως αυτό το σύνολο καθορίζεται και οριοθετείται από τις αποφάσεις που λαμβάνονται στο όνομά του και αναγνωρίζονται ως νόμιμες (σ. 218). Κρίναμε σκόπιμο να παρουσιάσουμε εκτενέστερα το συγκεκριμένο κεφάλαιο, αφενός γιατί αναδεικνύει μία εξαιρετικά συνηθισμένη μορφή προ­παγάνδας, η οποία αξιοποιείται από τα πολιτικά κόμματα με στόχο την εξα­σφάλιση της εξουσίας, και, αφετέρου, γιατί καθίσταται ιδιαίτερα διαφωτιστικό για τον εντοπισμό αυτών των πρακτικών στη σύγχρονη ελληνική πολιτική σκηνή. Η λαϊκή κυριαρχία υποστηρίζεται πως ενσαρκώνει τη βούληση ενός συγκεκριμένου λαού. Ωστόσο, ο λαός δεν μπορεί να υπάρχει πριν από την επίσημη πράξη συγκρότησής του.

Η Έρλερ αναφέρει πως τόσο η ιστορία της δημοκρατίας όσο και η δημοκρα­τική θεωρία αποδεικνύουν ότι ο λαός είναι μία πολιτική αξίωση, μία πράξη πολιτικής και όχι μία προδιαγεγραμμένη, ενοποιημένη ή φυσικά καθορισμένη εμπειρική οντότητα (σ. 218). Παραθέτει πολύ εύστοχα τα επιχειρήματά της υπέρ της άποψης πως η κατηγοριοποίηση και η ομαδοποίηση αποτελούν εργαλεία χειραγώγησης και αξιοποιούνται ιδιαίτερα αποτελεσματικά κατά τη διάρκεια των προεκλογικών περιόδων (σ. 221). Επιπλέον, κάνει αναφορά στον ρόλο των Μ.Μ.Ε. στη διαμόρφωση της συλλογικής κοινωνικής ταυτότητας και  υποστηρίζει πως η διαμόρφωση του ανήκειν καθορίζεται από την κρατική πολιτική ηγεσία.

Η Έρλερ δεν αρκείται στην αποτύπωση των απόψεών της αλλά προχωρά στην καταγραφή ενός ιστορικού παραδείγματος. Λαμβάνει δύο περιπτώσεις ως ερευνητικές υποθέσεις, με στόχο να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο οι δημο­κρατικές πλειοψηφίες χρησιμοποιούν την πολιτική πρακτική και ρητορική για να καθορίσουν το περιεχόμενο του όρου “πολίτης” αποκλείοντας ένα επιμέ­ρους κομμάτι του συνόλου, πράγμα που αντίκειται στις φιλελεύθερες δημο­κρατικές αξίες. Η πρώτη περίπτωση αφορά την ομάδα που ονομάστηκε Dreamers και αποτελούνταν από ανηλίκους, χωρίς πολιτικά δικαιώματα και νόμιμα έγγραφα, που βρέθηκαν εντός των αμερικανικών συνόρων λόγω της παράνομης μετακίνησης των γονιών τους. Παρόλο που στα παιδιά αυτά δεν αποδιδόταν ηθική υπαιτιότητα, το κράτος δεν τα αναγνώριζε ως πολίτες του. Ο Ντόναλντ Τραμπ στην προεκλογική του εκστρατεία χρησιμοποίησε αυτά τα παιδιά ώστε να μπορέσει να επαναπροσδιορίσει την αντίληψη του έθνους. Ως υποψήφιος ο Τραμπ προέβαλλε εμφατικά τα προβλήματα που δημιουργούν οι Dreamers στο αμερικανικό έθνος και υποσχέθηκε την αναδιαμόρφωση της ταυ­τότητας των Αμερικανών, μέσα από τον αποκλεισμό της συγκεκριμένης μειο­νοτικής ομάδας. Η δεύτερη περίπτωση η οποία μελετάται από την Έρλερ αφορά τον διαχωρισμό που πραγματοποίησε ο Τραμπ ανάμεσα στους οικονο­μικά και κοινωνικά ασθενέστερους και στους ισχυρότερους. Η πολιτική ρητο­ρική του Τραμπ στόχευσε στη διαμόρφωση μίας συλλογικότητας η οποία θα αποτελούνταν από τα κατώτερα οικονομικά στρώματα. Υποσχέθηκε στους οικονομικά ασθενεστερους να διαμορφώσει μία κοινωνία η οποία θα καλύπτει τις δικές τους ανάγκες. Υποσχέθηκε να δώσει φωνή στο συγκεκριμένο σύνολο, διαμορφώνοντας πρώτα από όλα την ταυτότητα αυτού του συνόλου, ονομάζοντάς τους εργατική τάξη. Η Έρλερ μέσα από τη χρήση αυτών των παραδειγμάτων αναδεικνύει τη χρήση της πολιτικής και της ρητορείας στη δημιουργία ταυτοτήτων, απαραίτητων για τη χειραγώγηση του συνόλου. Οι παρατηρήσεις της Έρλερ κρίνονται ιδιαίτερα εύστοχες. Επιτυγχάνει να αποδείξει πως πράγματι, το ποιοι αποτελούν τον λαό συχνά αμφισβητείται και γίνεται αντικείμενο επαναδιαπραγμάτευσης. Δείχνει πώς οι νόμοι για την ιθαγένεια και τη μετανάστευση, από τη μια πλευρά, και οι αναδιανεμητικές πολιτικές και η πολιτική ρητορική, από την άλλη, προβάλλουν διαστρεβλωμένες εικόνες της κοινωνικής πραγματικότητας και συχνά οδηγούν σε αμφισβήτηση και αναδιαμόρφωση του περιεχομένου της έννοιας λαός.

Ωστόσο, θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε πως το γεγονός ότι πολλοί ηγέτες τείνουν να αποκλείουν συγκεκριμένες κοινωνικές ή άλλες ομάδες από αυτό που αποκαλούν λαό δεν είναι κάτι που πλήττει την αξία της λαϊκής κυρι­αρχίας. Επιπλέον, θα μπορούσε να αντιτείνει κανείς πως ούτε η Έρλερ κάνει κάποια προσπάθεια ορισμού της έννοιας του λαού αλλά αρκείται στην κριτική της χρήσης της έννοιας από τους εκάστοτε πολιτικούς ηγέτες. Οι συγ­γραφείς του βιβλίου στο σύνολό τους επικρίνουν διαφόρους ηγέτες οι οποίοι υιοθετούν τακτικές αποκλεισμού, αλλά οι ίδιοι δεν κάνουν κάποια προσπάθεια να ορίσουν τον λαό ως έννοια.[4]

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του έργου, το οποίο αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια, οι επιμελητές επιλέγουν να συμπεριλάβουν εμπειρικά παραδείγμα­τα και έρευνες που πραγματοποιήθηκαν με στόχο την ανάδειξη του ρόλου της λαϊκής κυριαρχίας και της διαμόρφωσης της συλλογικότητας. Παρατίθενται προτάσεις με σκοπό την υιοθέτηση πρακτικών και τη δημιουργία θεσμών οι οποίοι θα συμβάλουν στη διατήρηση μίας υγιούς φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Στο δέκατο έκτο κεφάλαιο του βιβλίου «Popular Sovereignty in the Trump Era: A Case Study of Pedagogy and Practice», η Νικόλ Μέλοου (Nicole Mellow) και ο Άντριου Πέριν (Andrew Perrin) εξετάζουν ένα πείραμα που πραγματο­ποιήθηκε μετά τις αμερικανικές εκλογές του 2016. Στόχος του πειράματος ήταν να αναδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο οι μαθητές μπορούσαν να αντιλη­φθούν την έννοια της λαϊκής κυριαρχίας αλλά και τον ρόλο τους μέσα στο δημοκρατικό πολίτευμα (σ. 295). Παρά τις ενστάσεις που μπορεί να διατυπω­θούν σχετικά με τα αποτελέσματα του πειράματος, το εγχείρημα αυτών των δύο ερευνητών θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για αντίστοιχα πειράματα και στην Ευρώπη. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αντιληφθούν οι νέοι τόσο τον ρόλο τους εντός των δημοκρατιών όσο και τις υποχρεώσεις τους, γι’ αυτόν τον λόγο επιλέγουμε να το αναλύσουμε εκτενέστερα.

Το πείραμα πραγματοποιήθηκε σε δύο διαφορετικά σχολεία των Ηνωμένων Πολιτειών. Τα σχολεία αποτελούνταν από μαθητές διαφορετικών κοινωνικών και οικονομικών τάξεων. Οι ερευνητές παρατήρησαν πως οι μαθητές ήταν ιδι­αίτερα απαισιόδοξοι για τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος στις Η.Π.Α. και δεν θεωρούσαν ότι είναι ιδιαίτερα πιθανό να μεταβληθεί η κατά­σταση. Παρόλο που οι μαθητές εντόπιζαν τις δυσλειτουργίες του καθεστώτος, δεν ήταν σε θέση να αναγνωρίσουν την ευθύνη τους αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να το αλλάξουν. Σε αρκετές περιπτώσεις η οπτική τους για τη δομή της επιθυμητής δημοκρατίας ήταν ιδιαίτερα αντιδημοκρατική. Οι μαθητές θεώρησαν εξαιρετικά δύσκολο να απαντήσουν στο ερώτημα για το πώς θα μπορούσε να επανασχεδιαστεί η αμερικανική δημοκρατία προκειμένου να βελτιωθεί η εκπροσώπηση. Σε αυτό το σημείο θα μπορούσε κανείς να ανα­ρωτηθεί γιατί θα πρέπει να περιμένουμε από τους μαθητές να μας πουν πώς μπορεί να βελτιωθεί η δημοκρατία. Οφείλουμε να αναλογιστούμε αν είναι πιθανό να πραγματοποιηθούν τέτοιες προτάσεις από μαθητές και όχι από ειδικούς.

Το πείραμα ανέδειξε την ανάγκη για μία διαφορετική προσέγγιση της λαϊκής κυριαρχίας απαλλαγμένη από τις τρέχουσες πρακτικές που υιοθετούνται από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία. Οι ερευνητές επεσήμαναν σε αρκετά σημεία της ενότητας τον ρόλο που μπορεί να παίξει η εκπαίδευση σε αυτή τη διαδικα­σία.[5] Κατάφεραν σε μεγάλο βαθμό να αναδείξουν τον κρίσιμο ρόλο της εκπαί­δευσης στη διαμόρφωση της ιδέας του πολίτη και στη δημιουργία ζωτικών εμπειριών που μπορούν να οδηγήσουν στην πληρέστερη κατανόηση των κοινω­νικών και πολιτικών φαινομένων.

Τα υπόλοιπα τρία κεφάλαια του τρίτου μέρους κινούνται σε παρόμοιο μοτίβο, τόσο δομικά όσο και ως προς το περιεχόμενο. Αποτυπώνονται τα αποτελέ­σματα αρκετών ερευνών, μέσα από τις οποίες αναδεικνύεται η αντίληψη, συχνά διαστρεβλωμένη, για τη λαϊκή βούληση και κυριαρχία.[6] Επιπλέον, παρα­τίθενται οι προβληματισμοί των πολιτών σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας των σύγχρονων δημοκρατικών καθεστώτων.

Το βιβλίο επιλογίζει μία διαλογική συζήτηση μεταξύ των τριών επιμελητών του με τη Χάνρι Χαν (Hahrie Han), που συνοψίζει τα πορίσματα του τόμου και μπορεί να πυροδοτήσει περαιτέρω συζητήσεις μεταξύ των ενδιαφερομένων.

Παρά τις επιμέρους διαφωνίες που μπορεί να έχει κανείς, στο σύνολό του το εγχείρημα είναι ιδιαίτερα αξιόλογο. Ο τρόπος προσέγγισης των θεωρητικών και των πρακτικών όψεων της λαϊκής κυριαρχίας, αποτελεί αφορμή για περαι­τέρω προβληματισμό. Η συζήτηση των ζητημάτων είναι σε αρκετά σημεία και­νοτόμα και ενδιαφέρουσα. Η πολύπλευρη μελέτη του ζητήματος της λαϊκής κυριαρχίας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη βελτίωση του δημοκρατικού πολιτεύματος και θα περιμένουμε να δούμε περισσότερα προς αυτή την κατεύ­θυνση και στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία.[7]

__________

 

[1] Κρίνεται σκόπιμο να αναφέρουμε ότι το βιβλίο έχει εκδοθεί και πωλείται από τις CUP, αλλά τo περιεχόμενό του είναι ελεύθερης πρόσβασης (Open Access).

[2] Φ. Παιονίδης, Η Δημοκρατία ως Λαϊκή Κυριαρχία (Αθήνα: Gutenberg, 2018), σ. 71. Στο βιβλίο αυτό υπάρχει μία πληρέστατη πραγμάτευση της έννοιας της λαϊκής κυριαρχίας και της σχέσης της με το δημοκρατικό πολίτευμα.

[3] «Η ονομασία της τραγωδίας αυτής του Σοφοκλή Οἰδίπους Τύραννος δεν ανήκει ούτε στον ίδιον τον δημιουργό, αλλά ούτε και σε κάποιον αντιγραφέα της αμέσως επόμενης εποχής. Ο Αριστοτέλης, στην Ποιητική, η οποία γράφεται περίπου ογδόντα χρόνια μετά τον Οἰδίποδα, αγνοεί τον τίτλο αυτόν και αναφέρεται στο έργο απλώς ως Οἰδίποδα (Ποιητική 1452a24, 1453b7)»: Π. Παυλίδης, «Πόσο Τύραννος ήταν ο Οιδί­πους;», http://users.sch.gr/pspavlidis/wordpress/?p=615.

Ο τίτλος που έχουμε σήμερα προέρχεται από αρκετά μεταγενέστερη εποχή. Παρόλα αυτά η έννοια του τυραννεῖν δεσπόζει στο έργο, και πιθανώς αυτό αποτέλε­σε την αιτία της προσθήκης του όρου Τύραννος στον ήδη υπάρχοντα τίτλο Οἰδίπους.

[4] Θα ήταν σκόπιμο να εξετάσουμε το πώς χρησιμοποιείται ο όρος αυτός από τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα. Πολλές πολιτικές παρατάξεις χρησιμοποιούν τον όρο λαός με έναν ιδιαίτερα περιοριστικό τρόπο, εννοώντας είτε τους υποστηρικτές τους είτε συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις. Αυτό αποτελεί γενική πρακτική η οποία εξυπη­ρετεί τα πολιτικά συμφέροντα της εκάστοτε παράταξης.

[5] Ο ρόλος της εκπαίδευσης στη διαμόρφωση της πολιτικής συνείδησης των πολιτών κρίνεται αδιαμφισβήτητος. Οφείλουμε, ωστόσο, να επισημάνουμε πως θα ήταν κάπως ουτοπικό να εναποθέσουμε όλες μας τις ελπίδες σε αυτή. Σαφέστατα, η αλλαγή του εκπαιδευτικού συστήματος και η κατάλληλη εκπαίδευση των μαθητών στις πολιτικές διαδικασίες, θα μπορούσε να συμβάλει δραστικά στη βελτίωση του πολιτικού συστή­ματος, αλλά είναι πιθανό κάτι τέτοιο να μην επαρκεί. Στο προς μελέτη κεφάλαιο, οι συγγραφείς παρουσιάζονται εξαιρετικά αισιόδοξοι για τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να λειτουργήσει η εκπαίδευση, πράγμα για το οποίο διατηρούμε τις επιφυλάξεις μας. Οφείλουμε να σκεφτούμε αν θα μπορούσε η εκπαίδευση να λειτουργήσει ανεξάρτητα από τα προσωπικά και πολιτικά συμφέροντα. Η σχέση πολιτικής και εκπαίδευσης είναι αναγκαία αλλά ίσως ορισμένες φορές να καταλήγει επικίνδυνη.

[6] Παρά την κριτική που ασκείται από τους συγγραφείς του βιβλίου στον τρόπο χρήσης της έννοιας της λαϊκής κυριαρχίας, οι ίδιοι αποφεύγουν να ορίσουν ποια είναι η ορθή αντίληψη της έννοιας. Όπως αναφέραμε σε προηγούμενο σημείο, οι συγγρα­φείς αρκούνται στην άσκηση κριτικής αλλά παρουσιάζονται ιδιαίτερα διστακτικοί στο να ορίσουν εξ αρχής έννοιες όπως λαός ή λαϊκή κυριαρχία.

[7] Θα ήθελα να ευχαριστήσω τους ανώνυμους κριτές του περιοδικού για την πολύ­τιμη βοήθειά τους και τα καίρια σχόλιά τους, χωρίς τα οποία δεν θα μπορούσα να έχω διαμορφώσει ολοκληρωμένα την κριτική μου.

 

Δημοσιεύθηκε: 12.4.2024.

Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία:

Βενέγγα, Ξένη: (Βιβλιοκρισία του:) Ewa Atanassow, Thomas Bartscherer David A. Bateman (επιμ.): When the People Rule. Popular Sovereignty in Theory and Practice. (Cambridge: Cambridge University Press, 2023). Κριτικά 2024-02, https://doi.org/10.26262/critica.v14i0.10022.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 14