Variatie in schooltijd en onderwijskwaliteit. Een internationale literatuurstudie naar effecten van verschillende invullingen van de onderwijstijd op de onderwijskwaliteit
Creators: name: Smit, Frederiik
name: Driessen, Geert
name: Van Kuijk, Jos
Publisher: name: Radboud University, Nijmegen, The Netherlands
Year: 2015
Subjects: onderwijstijden

description: Het ministerie van OCW wordt regelmatig geconfronteerd met wensen van basisscholenmet betrekking tot onderwijstijden die niet (volledig) aansluiten bij de wet- enregelgeving. Het Experiment flexibilisering onderwijstijd PO gaf enkele scholen demogelijkheid af te wijken van de huidige onderwijstijdenregelgeving. Zo mocht onderwijsdat in de zomervakantie werd gegeven worden meegeteld als onderwijstijd enmochten scholen ook afwijken van het maximum aantal van 7 keer per jaar een 4-daagse schoolweek.Nu het experiment is afgelopen staat het ministerie voor de beslissing of het wenselijkis de onderwijstijd in het PO verder te flexibiliseren. Daarvoor is aanvullend onderzoeknodig. Naast inzicht in de behoefte en tevredenheid van de betrokkenen wil hetministerie ook graag weten welke effecten flexibilisering van de onderwijstijd heeftop de kwaliteit en resultaten van het gegeven onderwijs. Om die reden heeft het ministerievan OCW het ITS van de Radboud Universiteit verzocht hier een internationaleliteratuurstudie naar te verrichten. Het doel daarvan was om zicht te krijgen opde effecten van de verschillende invullingen van de onderwijstijd op de onderwijskwaliteit.In deze studie stond centraal het effect van flexibele/individuele onderwijstijden opde onderwijskwaliteit, i.c. cognitieve en niet-cognitieve effecten bij kinderen in debasisschoolleeftijd in diverse landen. Hierbij is vooral gekeken naar Nederland, België(Vlaanderen), Frankrijk, Engeland, Denemarken, Zweden, Finland, Noorwegen,de Verenigde Staten, India, Australië en Canada. Qua onderzoeksperiode is gefocustop de jaren vanaf 2010. Het accent lag op evaluatieve studies waarin op wetenschappelijkewijze en volgens gangbare methodologisch standaarden effecten van variatiesin onderwijstijd en onderwijskwaliteit waren bepaald.Binnen het onderzoek is aan de hand van de genoemde criteria een zeer uitvoerigesearch verricht naar de effecten van de verschillende invullingen van de onderwijstijdop de onderwijskwaliteit in het basisonderwijs. Het uiteindelijk resultaat daarvan isteleurstellend, zeker wanneer het gaat om evaluatieve studies en effecten. Wanneer erüberhaupt al studies zijn verricht, zijn die voornamelijk beschrijvend van aard engeven geen informatie over (harde) effecten op de cognitieve en niet-cognitieve ontwikkelingvan de leerlingen. Dat er geen wetenschappelijk onderzoek is verricht heeftwaarschijnlijk te maken met het feit dat het vaak om individuele scholen gaat waar enthousiaste vernieuwers aan de slag zijn gegaan met nieuwe concepten. Behalve dathet om kleinschalige initiatieven gaat, betreft het meestal ook concepten die pas recentelijkvan start zijn gegaan. In overleg met de opdrachtgever is er daarom voorgekozen op het punt van de flexibele/individuele onderwijstijden de scope te verleggennaar het VO en enkele meer uitgewerkte voorbeelden te beschrijven die niet inhet PO te vinden zijn.Hierna worden de antwoorden op de (oorspronkelijke) onderzoeksvragen kort samengevat.Onderzoeksvraag 1: Welke vormen van variatie in de onderwijstijd zijn van belang:variatie in individuele onderwijstijden en/of variatie in schooltijden binnen eenschooldag?In diverse landen ontwikkelt de overheid beleid wat betreft flexibilisering van lerenen zijn initiatieven gestart met nieuwe onderwijsconcepten en verschillende invullingenvan de onderwijstijd. Hierbij probeert men een balans te vinden tussen controlevan de leraar en meer autonomie van de leerling bij het leerproces. Initiatieven metnieuwe onderwijsconcepten en flexibele/individuele onderwijstijden zijn met namegestart in de VS, Australië, Canada, Zweden, Engeland, India, Finland, Noorwegenen Denemarken. De gekozen didactische werkvormen zoals differentiatie, individualiseringen personalisering van het onderwijs hebben ingrijpende consequenties voor dewijze waarop men veelal binnen de gangbare onderwijstijden flexibiliseert met individuelelesroosters (leerlingen worden bijvoorbeeld ingedeeld in groepjes, krijgen 15-20 minuten les , waarna ze vrij zijn om elders in de school individueel of in groepjeste werken met behulp van hun eigen technologie; een ander voorbeeld: leerlingenkunnen in een digitale leeromgeving, in eigen tempo, een op maat gemaakt onderwijsprogrammavolgen dat in samenspraak met een studiecoach is opgesteld). Degeformuleerde ambities en leerdoelen leiden soms tot het verlengen van de schooldagen het schooljaar om de individuele leerdoelen te realiseren.In Nederland biedt een groep VO-scholen geïndividualiseerd onderwijs aan met eenflexibel lesrooster, zonder vaste schooltijden. Er is verder een aantal Nederlandsebasisscholen die een individueel onderwijsconcept aanbieden en flexibel met deonderwijstijden omgaan binnen de vastgestelde schooltijden.Onderzoeksvraag 2: Wat is het effect van flexibele/individuele onderwijstijden op deonderwijskwaliteit, i.c. cognitieve en niet-cognitieve effecten bij leerlingen?Het aantal effectstudies op dit gebied is minimaal. In één recent Amerikaans onderzoekworden positieve effecten geconstateerd van gepersonaliseerd leren op de reken-/wiskunde- en taalprestaties van leerlingen bij de kinderopvang en in het basisonderwijs.Met name achterstandsleerlingen hebben baat bij deze aanpak, omdat in dit project de schooltijd, de onderwijstijd, het gebruik van toetsing om te leren en deeffectieve leertijd optimaal bijdragen aan de effectiviteit van het leerproces.De scholen voor voortgezet onderwijs in Zweden, Engeland, VS en India (ookbasisonderwijs) met een aanpak voor gepersonaliseerd onderwijs binnen de gangbareschooltijden scoren beter dan vergelijkbare scholen. Er zijn geen gegevens bekendvan het effect van flexibele/individuele onderwijstijden op de onderwijskwaliteit, i.c.cognitieve en niet-cognitieve effecten bij leerlingen.Eén Nederlands onderzoek in het basisonderwijs en voortgezet onderwijs laat zien datscholen, binnen de gangbare schooltijden, met tablets gaan werken om in het onderwijsbeter aan te kunnen sluiten bij de moderne informatiemaatschappij, en meermaatwerk of differentiatiemogelijkheden te bieden. Effecten op prestaties zijn (nog)niet bekend of geconstateerd. De gebruikte applicaties (apps) blijken, tegen de verwachtingin, doorgaans geen positieve effecten te hebben op de motivatie van deleerlingen.Bij één Nederlands onderzoek naar het rendement van aanzetten tot gepersonaliseerdleren binnen de gangbare schooltijden op een aantal basisscholen kon geen effectenbij leerlingen worden vastgesteld, omdat het project te kleinschalig was opgezet.Het volgen van onderwijs op Topsport Talentscholen, waar het aantal contacturen metsporttalenten veelal aanmerkelijk minder is dan op reguliere scholen, levert dezelfdegemiddelde examencijfers op. Wel hebben leerlingen op zo’n school veelal meerstudiejaren nodig voor de afronding van hun middelbare school en ze stromen vakeraf naar een lager onderwijsniveau.Bij een experiment met Nederlandse basisscholen met een nieuw onderwijsconceptkon geen causaal verband worden gelegd tussen flexibele onderwijstijden en onderwijskwaliteit.Onderzoeksvraag 3: Aan welke randvoorwaarden moet voldaan worden om de onderwijskwaliteitte borgen bij een verdere flexibilisering van de onderwijstijd?Op basis van acht (Nederlandse en buitenlandse) studies kunnen de volgende randvoorwaardenvoor het borgen van de onderwijskwaliteit bij verdere flexibilisering vande onderwijstijd worden onderscheiden: duidelijke school- en beleidsregels die leerlingenbetrekken bij de inrichting van hun leerruimtes en het gebruik van hun leertijd;een goede aansturing door de directeur, controle op de kwaliteit van het onderwijs ende effectieve leertijd; een team dat achter het concept staat en leerlingen betrekt bij deinrichting van hun leerruimtes en het gebruik van hun leertijd; leraren die de vaardigheidhebben om flexibel (individueel) onderwijs te geven en risicoleerlingen binnende groep op te vangen en met de goede leerlingen te laten optrekken. Onderzoeksvraag 4: Welk effect heeft de verdere flexibilisering van de onderwijstijdop schoolniveau op de kwaliteit van het gegeven onderwijs?We hebben geen onderzoek gevonden naar de effecten van het aantal schooldagen ineen schoolweek, het aantal snipperdagen, het aantal lange weekenden en de spreidingvan vakanties over het schooljaar heen op de kwaliteit van het onderwijs.Onderzoeksvraag 5: Zijn er nieuwe (review)studies verschenen naar het effect vanlangere schooldagen, brede scholen, het bioritme model, lengte van zomervakantiesen jonger starten?Een Nederlandse reviewstudie heeft de effectiviteit van de bestrijding van onderwijsachterstandenbestudeerd. Er zijn enkele recente studies verschenen naar het functionerenvan innovatieve openbare scholen, charter schools, in de VS die extra onderwijstijdkrijgen. Er zijn Nederlandse en Amerikaanse effectonderzoeken uitgevoerdnaar onderwijstijdverlenging en jonger starten.Onderzoeksvraag 6: Geven deze studies nieuwe inzichten of kantelen zij het beeld vanhet (positieve) effect van bepaalde aanpassingen op de onderwijskwaliteit?In een onlangs verschenen Nederlandse reviewstudie zijn geen significante effectengevonden van het verlengen van de leertijd op leerprestaties van de leerlingen.Uit recente studies naar het functioneren van grootschalige projecten in de VS blijktdat leerlingen van innovatieve openbare scholen, charter schools, die extra onderwijstijdkrijgen (iets) beter presteren op taal en rekenen dan vergelijkbare scholen. Dezescholen met een langer schooljaar én een langere schooldag én op zaterdag onderwijs,hebben meer kans op leerwinst: de scholen presteren (iets) beter op taal en rekenendan vergelijkbare scholen.De Nederlandse effectonderzoeken naar onderwijstijdverlenging hebben de volgendeinzichten opgeleverd wat betreft de factoren die de effectiviteit van onderwijstijdverlengingkunnen vergroten: een frequent en intensief onderwijsaanbod dat goed aansluitbij het beoogde doel; het gebruik van (bewezen) effectieve methoden; een positiefimago en een hoog ambitieniveau van de aanpak; strenge selectie van leerlingendie mogen deelnemen, de inschakeling van topdocenten en een krachtige aansturing.De leertijd van de onderwijstijdverlenging wordt daardoor optimaal besteed.Een Nederlands onderzoek laat zien dat één maand vroeger naar school een kleinpositief effect heeft op de taal- en rekenscores van achterstandskinderen. Een Amerikaansonderzoek toont aan dat met het verlengen van de kinderopvangtijden de leesscoresvan de kinderen (iets) stijgen.