E00121: Movsēs Xorenac'i's History of Armenia, written in Armenian and traditionally considered a 5th c. text, but most probably of the early 8th c., recounts the final days and death of *Gregory the Illuminator (converter of Armenia, S00251), the recovery of his relics, and their burial in the village of T'ordan.
Creators: name: Naleksidze
Publisher: name: University of Oxford
Year: 2014
Subjects: History

description: Movsēs Xorenac'i, History of Armenia, Book 2, Chapter 91:<br><br>The chapter recounts the last days and death of Gregory the Illuminator and of his son and successor Aristakēs.<br><br>փոխանորդ իւր թողլով զորդի իւր զԱրիստակէս, ինքն կալով ի գաւառին Դարանաղեաց, ի լերինն Մանեայ այրս:<br>Այլ ասասցուք, թէ է՛ր աղագաւ կոչի Մանեայ այրք: Քանզի էր կին ոմն անուն Մանի, յընկերաց սրբոց Հռիփսիմեանց, որպէս զՆունէ Վրաց վարդապետուհի. որ ոչ շութափեաց հետեւել նոցա ի գալն առ մեզ, գիտելով զամենայն տեղիս՝ Աստուծոյ, բնակեցաւ ի լերինս յայսոսիկ, յայրս ինչ քարանց. վասն որոյ կոչեցաւ անուն լերինն Մանեայ այրք. յոր այրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն Գրիգոր:<br><br>[Gregory] left his own son Aristakēs as his successor and remained himself in the province of Daranalik' in the mountain "Caves of Manē." But let us explain why it is called "Caves of Manē." There was a certain woman, Manē by name, among the companions of Saint Hripsimē, like Nunē, the teacher of the Georgians, who made no haste to follow them when they came among us; but knowing that all places are God's, she dwelt in these mountains in some caves in the rock. For this reason the mountain was named "Caves of Manē," and in that cave later dwelt Saint Gregory.<br><br>Gregory revealed himself to people from time to time, however when his son Aristakēs returned from Nicaea, henceforward Gregory appeared to no one. After Gregory, his son Aristakēs ruled for seven years, until he was killed by Archilaeus, the governor of Fourth Armenia, who was reprimanded by the patriarch on numerous occasions. Aristakēs was succeeded by his elder brother Vrt'anēs. Meanwhile<br><br>Բայց սրբոյն Գրիգորի ի Մանեայ այրն կեցեալ աներեւութաբար ամս բազումս՝ փոխի մահուամբ ի կարգս հրեշտակաց: Եւ հովուաց գտեալ զնա վախճանեալ՝ ի նմին տեղւոջ թաղեցին, ոչ գիտելով թէ ո՛վ ոք նա իցէ: Վայելէր իսկ նոցա, որք Փրկչին մերոյ ծննդեանն եղեն խորհրդածուք, լինել եւ աշակերտին յուղարկմանն սպասաւորք: Եւ ծածկեալ ամս բազումս աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ, իբրեւ զՄովսէսն զայն ի հնումն, զի մի՛ ի պաշտօն ի դեռահաւատ բարբարոսացս առցի ազգաց: Իսկ յորժամ սերտեալ հիմնեցան հաւատք կողմանցս այսոցիկ՝ զկնի յետ բազում ժամանակաց յայտնեցաւ ճգնաւորի ումեմն Գառնիկ անուն կոչեցելոյ, եւ բերել եդաւ ի գեօղն Թորդան նշխարք սրբոյն Գրիգորի:<br><br>Saint Gregory lived in seclusion in the Cave of Manē for many years and on his death was transposed to the ranks of angels. Shepherds found him dead and buried him in the same place without knowing who he was. It was indeed fitting that they who were the ministers of our Savior's birth should also be the servants of his disciple's burial. [Saint Gregory's relics] were hidden for many years by divine providence you might say, like Moses of old, lest they become the object of a cult to the half-converted barbarian nations. But when the faith had become firmly established in these regions, after a long time Saint Gregory's relics were revealed to a certain ascetic called Garnik, who took them and buried them in the village of T'ordan.<br><br>Text: Thomson 1981, 242-245; Translation: Thomson 2006, 244-246.<br>