Οι άγγελοι ως μέλη της ουράνιας αυλής στην τέχνη της πρώιμης και μέσης βυζαντινής περιόδου:
Creators: name: Χρυσάφη, Ελένη Α.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2014
Subjects: Αγγελολογία
Εικονογραφία αγγέλων
Ουράνια αυλή
Βυζαντινή πολιτική ιδεολογία
Angelology
Iconography of Angels
Heavenly Court
Byzantine Imperial Ideology

description: Η παρούσα διδακτορική διατριβή ασχολείται με τη μελέτη και την ερμηνεία της εικονογραφίας των αγγέλων ως μελών της ουράνιας αυλής στην τέχνη της πρώιμης και μέσης βυζαντινής περίοδου. Οι παραστάσεις που εξετάζονται δεν έχουν αφηγηματικό ή ιστορικό χαρακτήρα, καθώς δεν εικονογραφούν κάποιο χωρίο της Αγίας Γραφής. Αντίθετα, διέπονται από ένα αυστηρό, δογματικό και επίσημο πνεύμα και εντάσσονται στο κλίμα επιρροής της αυλικής εθιμοτυπίας και της κυρίαρχης πολιτικής ιδεολογίας του βυζαντινού κράτους. Οι άγγελοι απεικονίζονται με πολυτελή ενδύματα και διακριτικά υψηλού αξιώματος, ανάλογα με εκείνα των αυλικών αξιωματούχων ή του ίδιου του αυτοκράτορα, και εντάσσονται σε εικονογραφικά σχήματα που συνδέονται στενά με την εικονογραφία του βυζαντινού ηγεμόνα και της αυλής του. Στη βάση της θεωρητικής πρότασης που επεξεργάζεται η παρούσα μελέτη βρίσκεται η πεποίθηση ότι η απεικόνιση των αγγέλων ως μελών της ουράνιας αυλής μπορεί να ερμηνευθεί λαμβάνοντας υπόψη δύο βασικές παραμέτρους: α) την κυρίαρχη πολιτική ιδεολογία και κοσμοθεωρία των Βυζαντινών, στη βάση της οποίας βρίσκεται η πίστη στην άρρηκτη σχέση αντικατοπτρισμού μεταξύ ουράνιων και επίγειων ανακτόρων, που περιλαμβάνει μια σαφή ανάμειξη χαρακτηριστικών ανάμεσα στην αυτοκρατορική αυλή και εκείνη της Ουράνιας Βασιλείας, τόσο στις πηγές όσο και στην τέχνη, β) το θεολογικό υπόβαθρο, δηλ. τη διδασκαλία των Πατέρων της Εκκλησίας περί αγγέλων, τις θεολογικές συζητήσεις και την επίσημη στάση της Εκκλησίας απέναντι στο θέμα της απεικόνισης και της απόδοσης τιμής στις αγγελικές δυνάμεις, κυρίως όμως την καθοριστική επίδραση που άσκησε το corpus των αρεοπαγιτικών συγγραμμάτων, ειδικότερα η πραγματεία Περὶ τῆς οὐρανίου ἱεραρχίας. Η χρήση στοιχείων της αυτοκρατορικής εικονογραφίας στις απεικονίσεις των αγγέλων στη βυζαντινή τέχνη δεν μπορεί να συνδεθεί μόνο με την ιδιαίτερη τιμή και το σεβασμό που ο λαός απέδιδε στις ουράνιες δυνάμεις, αν και φαίνεται ότι οι απεικονίσεις αυτές είναι σχεδόν πάντοτε αναγωγές σε θεολογικά αρχέτυπα, με τα οποία οι Βυζαντινοί ήταν αρκετά εξοικειωμένοι. Σε πολλές περιπτώσεις η ένταξή τους σε συγκεκριμένα εικονογραφικά συμφραζόμενα και η απεικόνιση τους με τα διάσημα του αυτοκράτορα ή των αυλικών του γίνονται φορείς σαφούς πολιτικού μηνύματος, καθώς αποκτούν μια έκδηλη συμβολική διάσταση προκειμένου να εξαρθεί ο αυτοκρατορικός θεσμός και το ίδιο το πρόσωπο του ανώτατου άρχοντα του Βυζαντίου. Η απεικόνιση του αυτοκράτορα σε ισότιμη θέση με τους αγγέλους, που κατείχαν τις υψηλότερες θέσεις στην ουράνια ιεραρχία μετά τον Παντοκράτορα, είχε ως στόχο να μεταφέρει την ιδέα της εγγύτητας του επίγειου βασιλέα προς το Θεό, καθώς και το μήνυμα ότι αυτός γινόταν δεκτός ως μέλος της ουράνιας αυλής. Είναι πιθανόν οι ομοιότητες μεταξύ των απεικονίσεων των αγγέλων και του αυτοκράτορα ή των αυλικών του να οφείλονται πιθανότατα όχι τόσο στην πρόθεση να εξυψωθεί ο επίγειος ηγεμόνας στο επίπεδο των ουράνιων δυνάμεων όσο στο να τονιστεί η ισότιμη υποταγή τους στο θέλημα του επουράνιου Βασιλέα. Έτσι, η εικονογραφία των αγγέλων ως μελών της ουράνιας αυλής, που εμφανίστηκε ήδη στην τέχνη των παλαιοχριστιανικών χρόνων, χρησιμοποιήθηκε ευρέως μετά το τέλος της Εικονομαχίας για να επιβεβαιώσει εκ νέου και να εξάρει την παγκόσμια κυριαρχία του Χριστού και την υποταγή σε εκείνον του επίγειου βασιλέα, καθώς και την αρμονική σχέση και συνεργασία μεταξύ κοσμικής και θρησκευτικής εξουσίας.
description: The study presented in this dissertation deals with the interpretation of the iconography of angels as members of the Heavenly Court in the art of the Early and Middle Byzantine period. The context of these angelic representations is not based in the biblical texts. Therefore, their spirit isn’t narrative or historical but austere, dogmatic and official, as they convey the strong influence of the court ceremonies and the dominant political ideology of the Byzantine Empire. Angels with luxury garments and high rank attributes - similar to those of the court dignitaries or the emperor himself - are incorporated in larger iconographic schemes that are closely related to the iconography of the Byzantine King and his court. In order to interpret the iconography of angels as members of the Heavenly Court in the Byzantine art we should take into consideration due basic parameters: a) firstly, the dominant political ideology and worldview of the Byzantines who believed in the mirroring relationship between the heavenly and the imperial palace. This commonplace of the Byzantine thought was expressed in the artistic and textual tradition through a clear mixture of characteristics of the imperial court and that of the Kingdom of Heaven, b) secondly, the theological background, the doctrine of angels according to the Orthodox Fathers and the complex theological discussions regarding the depiction and the veneration of the angelic powers, above all the immense impact of the Corpus Areopagiticum, mostly the treatise On the Celestial Hierarchy. The usage of elements of the imperial iconography in the depictions of angels in the Byzantine Art cannot only be connected to the great honor and respect that people attributed to the heavenly powers. It’s obvious, however, that these representations always recall some theological archetypes which were very familiar to the Byzantines. Often their incorporation in specific iconographic context and their representation with the regalia of the emperor or his dignitaries assume a strong symbolic meaning and aim to underline the important role of the byzantine emperor. The representation of the emperor on an equal level with the angels, which held the highest positions in the celestial hierarchy after God, was meant to convey the idea of the proximity of the earthly king to God, as well to deliver the message that he was accepted as a member of the heavenly court. Probably the similarities between the depictions of the angels and those of the emperor or his court dignitaries were meant to underline the equal allegiance to the will of the Heavenly King, more than to exalt the earthly ruler to the level of the celestial forces. Thus, the iconography of angels as members of the Heavenly Court, which had already appeared in the Early Christian art, was used largely after the end of Iconoclasm to reaffirm and emphasize the universal sovereignty of Christ, the obedience of the earthly king to him and the harmonic relationship and collaboration between the secular and the religious authorities.