Sens et style : Queneau au cinéma: Le cas de Zazie dans le métro
Creators: name: Αμανατίδου, Αθηνά Αμανάτιος
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Ύφος
Νόημα
Κινηματογράφος
Style
Meaning
Cinema

description: O Ρεμόν Κενώ δεν αποτελεί μια συνηθισμένη περίπτωση συγγραφέα. Άνθρωπος πολυτάλαντος, δεν περιορίζεται μόνο στην αγάπη του για την λογοτεχνία. Δείχνει ενδιαφέρον για τις επιστήμες, τα μαθηματικά, την θεωρία της λογοτεχνίας αλλά και για πολλές μορφές τέχνης όπως η ποίηση, η ζωγραφική. Μια μορφή τέχνης που αποτυπώνεται έντονα στην γραφή του, χωρίς όμως να την καθορίζει, είναι η κινηματογραφική. Πραγματικά, στο ιδιαίτερο λογοτεχνικό στυλ του, το σινεμά αφήνει το στίγμα του με το εξής παράδοξο: ενώ γίνονται συχνά αναφορές στον κινηματογράφο (οι ήρωες του βλέπουν ταινίες, είναι ηθοποιοί, ή μεταμορφώνονται αλλάζοντας ρόλους σαν να ήταν ηθοποιοί• όπως συμβαίνει στην Ζαζί), ωστόσο η γραφή του Κενώ δεν είναι κινηματογραφική. Για τον λόγο αυτό το στοίχημα για τον σκηνοθέτη Λουί Μαλ που μεταφέρει στην οθόνη το μυθιστόρημα του Κενώ, Η Ζαζί στο μετρό, καθίσταται ακόμα πιο δύσκολο. Η προβληματική που τίθεται είναι η εξής: πώς θα καταφέρει να αποδώσει πιστά το έργο ενός συγγραφέα που δεν χρησιμοποιεί κινηματογραφικές τεχνικές αφήγησης; Η ανάλυση της κινηματογραφικής απόδοσης του βιβλίου απαιτεί αρχικά την μελέτη του ιδιαίτερου στυλ γραφής του συγγραφέα. Ο λεξικός πλούτος που χαρακτηρίζει τα μυθιστορήματα του, οι νεολογισμοί, τα λογοπαίγνια, η παρωδία του επιτηδευμένου λόγου, η ανατροπή της ορθογραφίας, προδίδουν την ανάγκη του να εισάγει την προφορικότητα της γλώσσας στον γραπτό λόγο. Στα πολυάριθμα γλωσσικά παιχνίδια που χαρακτηρίζουν το μυθιστόρημα προστίθενται και άλλα στοιχεία που δεν διευκολύνουν καθόλου το έργο του σκηνοθέτη: οι μεταμορφώσεις των ρόλων, η αβεβαιότητα των χαρακτήρων ως προς το φύλο τους, η παρωδία. Σύμφωνα και με τον ίδιο τον σκηνοθέτη η απόδοση του στυλ δεν είναι εφικτή, όσο είναι η απόδοση του νοήματος. Προσπαθώντας να αποτυπώσει την ιδέα του συγγραφέα, χρησιμοποιεί όλα τα εκφραστικά μέσα της κινηματογραφικής τέχνης, αποκαθιστώντας μ΄αυτό τον τρόπο το κενό που δημιουργεί η αδυναμία απόδοσης του γλωσσικού στυλ. Για παράδειγμα, η μουσική έχει καταλυτικό ρόλο στην ταινία, καθώς εναρμονίζεται με τον γρήγορο ρυθμό της, πετυχαίνοντας να μεταφέρει την χαοτική, σουρεαλιστική ατμόσφαιρα που χαρακτηρίζει βέβαια και τα δυο έργα. Άλλωστε, ο σκηνοθέτης σέβεται τον ρυθμό του βιβλίου γυρίζοντας πολλές σκηνές με τις ανάλογες τεχνικές κινηματογράφησης, θέτοντας σε πρώτο πλάνο τις κινήσεις και τις χειρονομίες των ηθοποιών. Η επιτυχία της ταινίας οφείλεται στο γεγονός ότι ο σκηνοθέτης δεν εγκλωβίστηκε στην μάταιη ίσως προσπάθεια να μεταφέρει το μοναδικό στυλ του συγγραφέα, αλλά πολύ πέρα από αυτό προχώρησε στην ουσία του εγχειρήματος που είναι η απόδοση του κεντρικού νοήματος του μυθιστορήματος: η παράλογη πραγματικότητα του μοντέρνου κόσμου, η χαοτική εικόνα της καθημερινότητας μέσα από τα μάτια ενός παιδιού που άλλοτε δείχνει να καταλαβαίνει τον κόσμο των ενηλίκων κι άλλοτε όχι. Πρόκειται λοιπόν για μια πιστή μεταφορά του νοήματος, που πραγματοποιείται όμως σε ένα δεύτερο επίπεδο. Φαινομενικά το κωμικό στοιχείο είναι εκείνο που κυριαρχεί, πίσω όμως από αυτό, είναι ακριβώς η απεικόνιση ενός κόσμου του παραλόγου. Και σ’αυτό το σημείο, ο σκηνοθέτης (παρόλο που είναι δημιουργός ενός νέου έργου που διαφέρει σημαντικά από το αρχικό) κατάφερε να συμβαδίσει με την πρόθεση του συγγραφέα και να δημιουργήσει τελικά ένα «νέο» καλλιτεχνικό έργο πιστό στο αυθεντικό.
description: Raymond Queneau isn’t an ordinary writer. A multi-talented man, he is not restricted by his passion for literature. He also shows an interest for science, mathematics, theory of literature but also for many different art forms such as poetry and painting. Another art form that is heavily imprinted in his writing, alas without defining it, is cinematography. Actually, his unique writing style is influenced by cinema in the following paradox: although there are many references to cinema (his characters watch movies, they are actors or they are transformed by changing roles, as it is happening with Zazie), Queneau’s writing is not cinematic. It is for this reason that director Louis Malle takes a big risk by making Queneau’s novel, Zazie in the metro, into a film. The problem arising is as such: how will he remain faithful to the writer’s work when the writer himself does not use technical cinema-style descriptions? In order to analyse the transfer of the book to the silver screen, it is first required to study the unique style of the writer. His novels are characterised by a rich vocabulary, neologisms, wordplay, the parody of complicated speech and playing with spelling; all these indicate his intention to give to his writings a vivid tone comparable with oral speech. Apart from the fore mentioned plays with words, more features are added that make the director’s work even more difficult: the transformations of the roles, the uncertainty of the characters’ sex and the parody. According to the director, it is not possible to replicate the style, but only the meaning. By trying to imprint the writer’s idea, the director is using every cinematic means possible, filling this way the void created by the absence of the writing style. For example, music plays a major role in the film as it blends with its quick pace, and it succeeds in depicting the chaotic, surrealistic atmosphere that characterises both film and novel. Besides, the director pays respect to the book’s style by shooting many scenes with the appropriate cinematic techniques, emphasising the actors’ movements and gestures. The success of the film is attributed to the fact that the director did not fall into the trap of trying to copy the writer’s style, but much more than that he concentrated to the core of the novel’s central notion: the absurd reality of the modern world, the chaotic picture of daily routine through the eyes of a child that sometimes seems to understand the adult world and other times not. Therefore, the film preserves the essence of the book, realising it however in a secondary level. On the surface, it seems that it is the comical aspect that leads; in reality it is the exact depiction of an absurd world. At this point, the director (despite being the creator of a film that differs from the original) has managed to create a motion picture by setting his personal tone but at the same time without being unlawful to the writer’s vision.