Μήδεια και Ιάσων: μύθος και ετυμολογία στην αρχαία ελληνική ποίηση
Creators: name: Φλόκα, Ευτέρπη Στυλιανού
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2013
Subjects: Μήδεια
Ιάσων
Ετυμολογία
Μύθος
Αρχαία Ελληνική Ποίηση
Medea
Jason
Etymology
Myth
Ancient Greek Poetry

description: Στο επίκεντρο της παρούσας μελέτης τίθεται η ποιητική ετυμολογία των ονομάτων της Μήδειας και του Ιάσονα, μορφών που πρωταγωνιστούν στον Αργοναυτικό Κύκλο. Στο πλαίσιο μιας παράλληλης διερεύνησης Μύθου και Ετυμολογίας, η ετυμολογική αυτή έρευνα εξετάζει αυτοτελώς τα επιμέρους επεισόδια του μύθου της Μήδειας και του Ιάσονα στο έργο πολυάριθμων ποιητών της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Στόχος είναι να εντοπιστούν οι εμφανείς ή λανθάνουσες ετυμολογικές απόπειρες που ενσωματώνονται περίτεχνα στις ποικίλες παραλλαγές του Αργοναυτικού Μύθου. Από την οπτική του μύθου, οι αρχαίοι Έλληνες ποιητές προσαρμόζουν τις μορφές της Μήδειας και του Ιάσονα στις συγκεκριμένες απαιτήσεις της εκάστοτε ποιητικής σύνθεσης, υπογραμμίζοντας τα στοιχεία που προωθούν τα ποιητικά τους σχέδια. Δημιουργείται έτσι ένα ευρύ φάσμα λογοτεχνικής παραγωγής, που περιέχει ενίοτε ακόμα και αντικρουόμενες μυθολογικές παραλλαγές. Η σύγχρονη φιλολογική έρευνα διακρίνει τόσο στη Μήδεια όσο και στον Ιάσονα μια προγενέστερη θεϊκή υπόσταση. Η Μήδεια, ίσως μια προ-Ολύμπια θεότητα ανατολικής προέλευσης, εκπίπτει σταδιακά σε μια ηρωίδα με υπερφυσικές διανοητικές και μαγικές ικανότητες. Ο Ιάσων απoγυμνώνεται επίσης από τις πρώιμες, ενδεχομένως ιαματικές, θεϊκές του ιδιότητες και εντάσσεται τελικά στην ευρύτερη κατηγορία των ηρώων της αρχαίας Ελλάδας. Με το πέρασμα των αιώνων, η εικόνα και των δύο ηρώων αμαυρώνεται. Η βάρβαρη και δολοπλόκος μάγισσα Μήδεια ανάγεται σε αιώνιο σύμβολο της παιδοκτόνου μάνας, ενώ ο δειλός και συμφεροντολόγος Ιάσων σκιαγραφείται ακόμα και ως «αντι-ήρωας». Η ελληνική μυθολογία συμπλέκει σε μια κοινή ιστορία δύο διαφορετικούς κόσμους, τη βάρβαρη Ανατολή και την πολιτισμένη Ελλάδα, μέσω δύο μυθικών μορφών που διαθέτουν υπερφυσικές ιδιότητες. Από τη σκοπιά της ετυμολογίας, η σύγχρονη επιστημονική ετυμολογία και η αρχαία ετυμολογία, όπως αποτυπώνεται είτε στα αρχαία ποιητικά κείμενα είτε στο έργο των αρχαίων γραμματικών και λεξικογράφων, επιδεικνύουν εντυπωσιακή ομοφωνία όσον αφορά την ετυμολόγηση των ονομάτων της Μήδειας και του Ιάσονα. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι αποτελούν δύο κατεξοχήν «σημαίνοντα ονόματα» της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας. Οι ποιητές εμπλουτίζουν τις ετυμολογίες των ονομάτων αυτών αξιοποιώντας τους φθόγγους τους και επεξηγώντας τη σημασία τους με γλωσσικούς θύλακες από ομόρριζες και συνώνυμες ή αντώνυμες λέξεις ή ακόμη και με ολόκληρες φράσεις μέσα στα ποιητικά συμφραζόμενα. Μέσω της αρχαίας αυτής πρακτικής οι ποιητές αφηγηματοποιούν την ετυμολογία και διευρύνουν το σημασιακό και ετυμολογικό πεδίο των κυρίων ονομάτων, τα οποία γίνονται πλέον αναπόσπαστο τμήμα της ποιητικής σύνθεσης. Η Μήδεια, αυτή που μήδεται, καθίσταται περίφημη για τα σοφά μήδεα και την πανούργα μῆτιν, δηλαδή τη φρόνηση, τη σύνεση και τη διανοητική της οξύτητα, ταυτόχρονα όμως και για τον δόλο της, τις μηχανορραφίες και τα τεχνάσματα που σοφίζεται. Η μαγεία αποτελεί το κατεξοχήν γνωστικό αντικείμενο και το εργαλείο, με το οποίο η δεινή μάγισσα πραγματοποιεί τις δόλιες σκέψεις της. Ο Ἰάσων λειτουργεί ως ἰατρός είτε κυριολεκτικά, αφού εικάζεται ότι σε μια πρώιμη βαθμίδα εξέλιξης του μύθου εμπλέκεται σε πρακτικές ίασης, είτε μεταφορικά, δηλαδή ως δυνητικά προστάτης και σωτήρας της οικογένειας, των συντρόφων και της πόλης του. Τη σημασιακή και ετυμολογική συσχέτιση των δύο ονομάτων επιτείνουν οι παραπλήσιες φαρμακολογικές γνώσεις και διανοητικές ικανότητες των μυθικών μορφών του «ιατρού» Ιάσονα και της «μάγισσας» Μήδειας, δεδομένου ότι τα όρια μεταξύ μαγείας και ιατρικής κατά την αρχαιότητα είναι ρευστά.
description: The present study focuses on the poetic etymology of the names of Medea and Jason, the main characters in the Argonautic Cycle. Within a concurrent research on Myth and Etymology, this etymological survey examines the individual episodes of Medea’s and Jason’s myth in the work of numerous ancient Greek poets. The research aims at the exploration of the explicit or implicit etymological derivations of the names of Medea and Jason, which are skillfully embedded in several versions of the Argonautic Myth. From the perspective of myth, the figures of Medea and Jason are adapted to the demands and the underlying goals of each poetic composition. Ancient Greek poets manipulate these characters so as to promote their own contextual requirements and poetic designs. Thus there emerges a wide range of literary production, sometimes including even conflicting mythological variants. Modern scholarship assigns to both Medea and Jason an earlier divine nature. Medea, presumably a pre-Olympian deity of eastern origin, gradually declines to the status of a heroine with supernatural mental and magical attributes. Jason is similarly divested of his primal, possibly healing, divine abilities and is integrated in the broader, generic category of ancient Greek heroes. Over the centuries, the image of both heroes tarnishes. Medea is described as a barbarian scheming sorceress, and eventually becomes the eternal symbol of infanticidal mother. Jason is depicted as a coward, self-serving and mercenary hero, even as an “anti-hero”. Greek mythology intertwines two different worlds in a common story, the barbarian East and the civilized Greece, through the interaction of two mythical figures possessing supernatural capacities. From the angle of etymology, modern scientific etymology as well as ancient etymology, whether poetic or scientific (grammatical and/or lexicographical), overlap to a great extent as regards the origins and the semantics of Medea and Jason. This overlapping indicates beyond any doubt that these names function as “significant names” in ancient Greek myth and literature. Ancient Greek poets enrich the potential derivations of these names by exploiting their sounds and by illustrating their significance employing clusters of cognates, synonyms or antonyms, or even entire phrases within the poetic context. By means of such techniques the poets contextualize and narrativize the etymology of proper names extending their semantic and etymological field. The names constitute therefore an integral part of the poetic composition. Μήδεια, the one who “μήδεται”, is widely renowned for her wise “μήδεα” and cunning “μῆτις”, namely for her wisdom, prudence and mental sharpness, as well as for her guile, scheming and wiles. The dreadful sorceress specializes in the field of magic par excellence, thus exhibiting her devious mind. Ἰάσων appears as ἰατρός either literally, as a healer, or figuratively, as a protector and saviour of his family, companions and city. Their comparable pharmacological expertise and intellectual skills underpin the functional, semantic and linguistic kinship of Jason “the doctor” and Medea “the sorceress”. It is worth noting that the boundaries between magic and medicine are blurred in ancient times.