Φυλακτήρια της παλαιοχριστιανικής και της βυζαντινής περιόδου: αρχαιολογική και θεολογική θεώρηση
Creators: name: Σουλούκος, Σωτήρης Χαραλάμπους
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2016
Subjects: φυλακτό
προστασία
Χριστιανοί
amulet
protection
Christians

description: Φυλακτήρια αποκαλούσαν οι Βυζαντινοί και κυρίως οι Πατέρες της Εκκλησίας αντικείμενα τα οποία είχαν την ικανότητα να προστατεύσουν από εχθρικές – δαιμονικές δυνάμεις, το κακό μάτι και ασθένειες. Φαίνεται πως οι χριστιανοί υιοθέτησαν τη συνήθεια να χρησιμοποιούν φυλακτά από τους οπαδούς των αρχαίων ειδωλολατρικών - πολυθεϊστικών και μονοθεϊστικών θρησκειών (κυρίως Αιγυπτίους, Βαβυλωνίους, Εβραίους και Έλληνες), προσαρμόζοντάς τα στις θρησκευτικές τους αντιλήψεις. Οι πρώτες μαρτυρίες για τη χρήση φυλακτών από χριστιανούς προέρχονται από τον 4ο αι. και μολονότι τα χριστιανικά φυλακτά που σώζονται από την περίοδο εκείνη είναι ελάχιστα, την εποχή αυτή αναπτύχθηκε η πολεμική των Πατέρων της Εκκλησίας. Η χρήση τους καταδικάστηκε σε αρκετές Εκκλησιαστικές Συνόδους, καθώς εντάσσονταν σε ένα σύνολο παγανιστικών-μαγικών πρακτικών οι οποίες σχετίζονταν με δαιμονικές δυνάμεις, με συνέπεια η σύνδεσή τους με τον Σατανά και τους οπαδούς του και η απόρριψη τους να είναι αναπόφευκτη. Φαίνεται ότι οι χριστιανοί, αφενός λόγω της πολεμικής αυτής των Πατέρων της Εκκλησίας, αφετέρου επειδή δεν μπορούσαν να αποβάλουν τη συνήθεια της χρήσης αντικειμένων για την προστασία τους, άρχισαν σύντομα να χρησιμοποιούν φυλακτά με το σχήμα του σταυρού και λειψανοθήκες. Κάποια από αυτά περιελάμβαναν είτε λείψανα μαρτύρων, τα οποία τιμούνταν από την Εκκλησία εκείνη την εποχή, είτε τμήματα από τον Τίμιο Σταυρό, του κατεξοχήν ιερού λειψάνου, που συνδεόταν με τον ίδιο τον Ιησού.Με τους τρόπους αυτούς, οι χριστιανοί απομακρύνονταν από τον αποτροπαϊκό «χαρακτήρα» των παλαιότερων ειδωλολατρικών φυλακτών, καθώς πλέον επικαλούνταν τη βοήθεια, τη θεραπεία και την προστασία από τον Χριστό, την Παναγία και τους αγίους. Αποτελούσαν ένα μέσο με το οποίο μεταδιδόταν η θεία χάρη, καθώς η δυναμή τους πήγαζε από την πίστη προς τον Θεό και δεν είχαν αυτά καθεαυτά προστατευτικές ιδιότητες. Ως φυλακτά, λοιπόν, χρησιμοποιούσαν φορητά αντικείμενα κατασκευασμένα από διάφορα υλικά: λίθους με εγχάρακτες ή ανάγλυφες παραστάσεις, δαχτυλίδια, εγκόλπια, σταυρούς - λειψανοθήκες, ευλογίες, σφραγίδες, ενδύματα, ωοειδή και κυκλικά φυλακτά - λειψανοθήκες, ειλητάρια, παναγιάρια με σκηνές από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη με σκοπό να προστατεύσουν και να θεραπεύσουν. Τα φορητά αυτά αντικείμενα, χρησιμοποιούνταν όχι μόνο για να διακοσμήσουν το σώμα, αλλά και για να το προφυλάξουν. Ενδεχομένως υπήρχαν και άλλα φυλακτά κατασκευασμένα από περισσότερο εύθραυστα υλικά, τα οποία δεν διασώθηκαν ως τις μέρες μας, ενώ υπήρχαν και πρόσκαιρες πρακτικές για την προστασία των ανθρώπων, όπως η δημιουργία ενός σημαδιού στο μέτωπο των παιδιών με τη χρήση νερού και χώματος (λάσπη). Κάποια από αυτά ήταν ανεικονικά, ενώ κάποια είχαν ιδιότυπη μορφολογία και εικονογραφία. Ορισμένα έφεραν επιγραφές, οι οποίες ενίσχυαν τις προστατευτικές - θεραπευτικές τους ιδιότητες. Κάποια από αυτά κατασκευάζονταν έπειτα από ιδιωτικές παραγγελίες, ενώ κάποια άλλα κατασκευάζονταν μαζικά και απευθύνονταν σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Όλοι οι άνθρωποι όμως, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης και μορφωτικού επιπέδου, αποσκοπούσαν μέσω της απόκτησης ενός φυλακτού στην προστασία από κακόβουλες δυνάμεις ή/και την θεραπεία από ασθένειες...
description: Φυλακτήρια (phylakteries) was one of the names used by Byzantines and Church Fathers in order to refer to items with the ability to protect from demons, evil eye and sickness. It seems that Christians adopted this custom from the followers of ancient pagan religions (Egyptians, Babylonians, Hebrews and ancient Greeks) but they adjusted it to their theological beliefs. The oldest testimonies regarding the use of amulets by Christians date back to the 4th century and although Christian amulets from this period are rare, it was then when the Church Fathers wrote against them. Many Church Councils condemned their use, as part of pagan and magical practices related to demons. Their connection with Satan and his followers led to their rejection. It seems that Christians due to this polemic from Church Fathers and since they couldn’t stop using amulets, they soon started to design amulets with the shape of cross or to place inside holy relics (reliquaries), which were honored by the church. Parts from the Holy Cross were also inserted to reliquaries, as it was connected directly with Jesus and his presence in earth. By using those means Christians removed pagan elements from amulets. Now they were addressed to Jesus, Virgin Mary and Saints in order to help, protect and heal. From now own amulets were the items through which Holy Grace was transmitted, as their powers were emanating from God. Byzantine people used many kinds of mobile items as amulets: many kinds of stones, rings, breastplate crosses, reliquaries of many shapes, holy land ampullae, clothes, papyri-scrolls and many other kind of jewellery. They were decorated with scenes from the Holy Bible in order to protect and heal Christians. Those items were used not only to decorate the body but also to protect it. Probably they had some other means of protection constructed from more delicate materials, while some others were not permanent. For example they used to place some mud at children’s forehand, in order to ward off evil powers. Some amulets had no decoration, while others had unusual shape and decoration. Some of them had inscription, which were thought to have protective and healing powers. Some of them were made after individual orders, whilst others were mass-produced and addressed to everyone. But regardless of the social class they belonged to by using amulets everyone expressed the need for needed one thing: to be protected by evil spirits and/or to be cured from ailments.