Μελέτη και χαρακτηρισμός μεταβυζαντινής εικόνας με δεύτερο στρώμα ζωγραφικής, από την περιοχή Γάζωρου Σερρών.
Creators: name: Πατσιαούρα, Δήμητρα Απόστολου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2014
Subjects: υλικά ζωγραφικής
μικρο-φασματοσκοπία υπερύθρου
ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης / στοιχειομετρική ανάλυση ενεργειακής διασποράς
painting materials
μ-FTIR
SEM/EDS

description: Η μετα-βυζαντινή εικόνα του Αγίου Παντελεήμονα προέρχεται από το χωριό Γαζωρός, στις Σέρρες. Αποτελείται από δυο ζωγραφικά στρώματα, στα οποία απεικονίζεται ο Άγιος Παντελεήμονας, και επιπλέον επιζωγραφίσεις. Το επάνω ζωγραφικό στρώμα παρουσιάζει μεγάλες φθορές, επιτρέποντας την παρατήρηση της κάτω Αγιογραφίας. Τα δυο ζωγραφικά στρώματα, τα οποία ανήκουν, πιθανώς, στον ίδιο αγιογράφο και ακολουθούν τη Μακεδονική σχολή, έχουν περίπου την ίδια ηλικία και χρονολογούνται από τις αρχές έως τα τέλη του 19ου αιώνα. Η αποκόλληση των δυο ζωγραφικών στρωμάτων επέτρεψε την ταυτοποίηση των χρωστικών, των υποστρωμάτων, των συνδετικών μέσων και των βερνικιών των δύο αγιογραφιών. Μικρά δείγματα ελήφθησαν και εξετάστηκαν με διάφορες αναλυτικές τεχνικές όπως α) Οπτική Μικροσκοπία για τη στρωματογραφική ανάλυση των μικρο-δειγμάτων, β) Ηλεκτρονική Μικροσκοπία Σάρωσης (SEM/EDS) για την εξέταση της μικρο-μορφολογίας των κόκκων και τη στοιχειακή ανάλυση των ανόργανων υλικών και γ) Μικρο-Φασματοσκοπία Υπερύθρου με Μετασχηματισμό (μs-FTIR) για την ταυτοποίηση των οργανικών και ανόργανων υλικών. Από τα αποτελέσματα συμπεραίνεται ότι η τεχνική που ακολουθήθηκε και στα δυο ζωγραφικά στρώματα είναι αυτή της αβγοτέμπερας. Το βερνίκι της κάτω Αγιογραφίας ταυτοποιείται ως Φυτική ρητίνη (πιθανώς Σανδαράχη) με Μελισσοκέρι, ενώ το βερνίκι της επάνω Αγιογραφίας είναι δύσκολο να ταυτοποιηθεί. Υπάρχει, όμως, ένα επιπλέον βερνίκι συνθετικής προέλευσης που αποτελεί το τελικό film επικάλυψης της Αγιογραφίας και το οποίο πιθανώς είναι το Polyester 12F ή αλλιώς Caroplastic. Το στρώμα προετοιμασίας της κάτω Αγιογραφίας αποτελείται από Γύψο, ενώ της επάνω από Καλσίτη, υποδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό τις διαφορετικές τεχνικές που ακολουθήθηκαν για την κατασκευή εικόνας επάνω σε ξύλο και επάνω σε ήδη υπάρχουσα εικόνα, αντίστοιχα. Σημαντική διαφορά των δύο Αγιογραφιών αποτελεί η λευκή χρωστική, η οποία συναντάται σε κάθε δείγμα, είτε για να προσδώσει την εκάστοτε επιθυμητή απόχρωση, είτε για να λειτουργήσει σαν extender. Έτσι, η κάτω Αγιογραφία χαρακτηρίζεται από την έντονη παρουσία του Λευκού του Μολύβδου, ενώ στην επάνω συναντάται το Θειικό Βάριο ή το Λιθοπόνιο. Επιπλέον λευκές χρωστικές που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή της κάτω εικόνας είναι το Θειικό Βάριο, ο Χαλαζίας και ο Καλσίτης, ενώ της επάνω είναι το Λευκό του Ψευδαργύρου, το Λευκό του Μολύβδου και ο Γύψος. Οι παλέτες των χρωστικών των αγιογραφιών παρουσιάζουν ομοιότητες. Κοινή είναι η χρήση του Μπλε της Πρωσίας, του Μίνιου, της Κίτρινης Ώχρας και της Ωμής Σιένας, ενώ στην κάτω Αγιογραφία ανιχνεύτηκαν επιπλέον η Κιννάβαρη, ο Μαλαχίτης, το Verdigris, κάποιο σουλφίδιο του αρσενικού (πιθανώς το Orpiment), η Όμπρα και πιθανώς το Μαύρο του Άνθρακα. Το gilding στην κάτω Αγιογραφία αποτελείται από χρυσό, ενώ στην επάνω, σε διαφορετικά δείγματα ανιχνεύεται είτε χρυσός είτε μπρουτζίνα. Τέλος, στο δείγμα της επιζωγράφισης ταυτοποιήθηκε η παρουσία των: Μπλε της Πρωσίας, Verdigris, πιθανώς Αζουρίτης, Θειικό Βάριο ή Λιθοπόνιο, πιθανώς Λευκό του Ψευδαργύρου και φύλλα χρυσού.
description: In the central church of the village Gazoros, located near Serres, Greece, was found the double painted meta-Byzantine icon of Saint Panteleimon. The icon consists of two paint layers, both of them depicting St. Panteleimon, and extra overpaintings. The upper layer suffers serious damages, allowing the observation of the underneath layer by the naked eye. These two paintings have almost the same age, dating back from early to late19th century and probably belonging to the same Macedonian’s school artist. The segregation of the two painting layers permitted the identification of pigments, plasters, binders and varnishes of both painting layers. Small samples have been taken from both layers of the icon and have been examined with several analytical techniques such as a) Optical Microscopy for the stromatographic analysis of the microsamples , b) Energy Dispersive Spectroscopy attached to Scanning Electron Microscopy (SEM/EDS) for the examination of micromorphology of the granules and elemental analysis for the characterization of inorganic materials and c) Fourier Transform Infrared microspectrosopy (μ-FTIR) analysis for the identification of both organic and inorganic materials. The technique followed in both painting layers is that of egg tempera. Varnish of the underneath icon was identified as plant resin (probably Sandarac) along with Beeswax, while the corresponding of upper icon is difficult to identify. There is, however, an additional synthetic varnish, which is the final coating film of the painting, and which is probably Polyester 12F or otherwise Caroplastic. Plaster of underneath painting consists of Gypsum, while that of upper is Calcite, indicating thereby the different techniques used for the construction of painting onto wood and onto already existing painting, respectively. A significant difference of both icons is the use of white pigments, which are found in each sample, either to give the respective desired shade, or to act as an extender. Thus, the underneath icon is characterized by the strong presence of Lead White, while Barium Sulphate or Lithopone is detected in all samples of upper icon. Additional white pigments used in the construction of the underneath painting is Barium Sulphate, Quartz and Calcite, while of the upper one is Zinc White, Lead White and Gypsum. Color pallets of icons are similar. The use of Prussian Blue, Minium, Yellow Ocher and Siena Raw is common, while Cinnabar, Malachite, Verdigris, some sulphide of arsenic (probably Orpiment), Umber and possibly Black Carbon are detected only in the underneath icon. The gilding on the underneath icon is gold, while that of the upper is gold and brass. Finally, overpainting’s sample consists of Prussian Blue, Verdigris, probably Azurite, Barium Sulfate or Lithopone, probably White Zinc and gold leaf.
description: Σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Γκρενόμπλ (Γαλλία), το ΕΚΕΦΕ Δημόκριτος, και το CNRS (Centre National de la Researche Scientifique, Γαλλία)