Η κριτική της θρησκείας στον Ludwig Feuerbach και στον Karl Marx
Creators: name: Καραγιάννης, Απόστολος Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Ludwig Feuerbach
Karl Marx
Κριτική της θρησκείας
Critique of religion

description: Λίγοι στοχαστές έχουν υπάρξει τόσο επιδραστικοί σε ένα φιλοσοφικό πεδίο, όσο ο Feuerbach και ο Marx στην κριτική της θρησκείας. Σε μία περίοδο στην οποία η θρησκεία κυριαρχούσε σε κάθε έκφανση της κοινωνικής ζωής, οι δύο αυτοί φιλόσοφοι, από διαφορετικό πρίσμα ο καθείς, επιχείρησαν να καταρρίψουν τις παγιωμένες αλήθειες και τις πλάνες της θρησκείας. Ο Feuerbach, έγινε δημοφιλής κυρίως για την «Ουσία του Χριστιανισμού», ωστόσο το σύνολο της εργογραφίας του εμφανίζει ενδιαφέρον σε φιλοσοφικό και θεολογικό επίπεδο. Από τα πρώιμα γραπτά του θα δείξει την κριτική προς τη θρησκεία και, ιδίως, τον Χριστιανισμό, διάθεσή του, με την πραγμάτευση εννοιών όπως ο νατουραλισμός, ο εγωισμός, η περατότητα, η υπερατομικότητα, η αγάπη και η συμπληρωματικότητα. Το magnum opus του, ωστόσο, με την καινοτομία και τη βαθύτητα της κριτικής του θα κλονίσει, όσο λίγοι, τα θεμέλια τόσο του Χριστιανισμού, όσο και του κραταιού, τότε, εγελιανισμού. Στην «Ουσία του Χριστιανισμού», ο Feuerbach βλέπει το Θεό ως την εξαντικειμενίκευση, την προβολή της ουσίας του ανθρώπινου είδους σε ένα ον, το οποίο, ακολούθως, ο άνθρωπος λατρεύει ως κάτι ξένο. Ενώ, όμως, ψέγει τη θρησκεία ως αποξένωση του ανθρώπου από την ουσία του, βρίσκει, παράλληλα, εντός της τη δυνατότητα του ανθρώπου να αποκτήσει αυτοσυνείδηση. Ακολούθως, στην «Ουσία της θρησκείας», περιγράφει τη διαδικασία ανάδυσης της θρησκείας, μέσα από τον ανθρώπινο ψυχισμό. Η θρησκεία, σύμφωνα με τον Feuerbach, δεν είναι τίποτε άλλο από το αίσθημα εξάρτησης, πρωταρχικά, από τη φύση, λόγω του ανθρώπινου εγωισμού και της ορμής προς ευδαιμονία. Η θρησκεία μετατρέπεται από φυσική θρησκεία σε πνευματική θρησκεία, μόνο λόγω του διαφορετικού βαθμού αφηρημένης σκέψης, όχι λόγω αλλαγής στα υποκειμενικά θεμέλια (ψυχισμός). Ο συγκερασμός των επιχειρημάτων των δύο «Ουσιών», επομένως έγκειται στη διάσημη φράση του Feuerbach: «Η θεολογία είναι ανθρωπολογία και φυσιολογία». Τελικά, ο Feuerbach ήταν αθεϊστής, αλλά με έναν ιδιαίτερο τρόπο: δεν φιλοδοξούσε απλώς να εκθρονίσει το Θεό, αλλά να αποθεώσει τον ίδιο τον άνθρωπο. Σε αντίθεση με τον Feuerbach, ο Marx δεν ήταν θεολόγος. Ο Marx, δεν στράφηκε στην κριτική που θα οδηγούσε στην άρση της θρησκευτικής αυταπάτης· αλλά στη ριζοσπαστική κριτική που θα οδηγούσε στην ανατροπή της «κατάστασης που έχει ανάγκη από αυταπάτες». Είτε σε όρους αποξένωσης, είτε σε όρους ιστορικού υλισμού, ο Marx σε όλη την εργογραφία του, αντιμετωπίζει τη θρησκεία ως τη συνέπεια ενός καταπιεστικού, αποξενωμένου και απάνθρωπου κόσμου και η κριτική της θρησκείας, καίτοι απαραίτητη, είναι αδύνατο να οδηγήσει σε κάποια ουσιαστική αλλαγή. Έτσι, ο Marx στόχευσε στην ανάδειξη των αντιφάσεων του εκμεταλλευτικού συστήματος, που στην παρούσα ιστορική συγκυρία είναι ο καπιταλισμός, η ανατροπή του οποίου θα είχε ως συνέπεια την ανατροπή της θρησκείας. Η θρησκεία είναι συνυφασμένη με την μοίρα του εκάστοτε εκμεταλλευτικού συστήματος παραγωγής, ούσα η αναγκαία ιδεολογία, η αντεστραμμένη συνείδηση που αντιστοιχεί στην εκάστοτε οικονομική δομή. Το ζήτημα, λοιπόν, για τον Marx, δεν είναι να αποκαλύψουμε πως το μυστικό της αγίας οικογένειας έγκειται στη γήινη οικογένεια, όπως έκανε ο Feuerbach, το ζήτημα είναι να ανατρέψουμε ριζικά τον κόσμο που γεννά και χρειάζεται τα οράματα της θρησκείας και να μεταβούμε σε ένα κομμουνιστικό «βασίλειο της ελευθερίας».
description: Few thinkers have been more influential in a philosophical field, as were Feuerbach and Marx in the critique of religion area. In a time when religion dominated every aspect of social life, these two philosophers, from a different point of view each, attempted to debunk the ingrained truths and delusions of religion. Feuerbach became popular mostly due to his work “The essence of Christianity”, yet all his works can be considered as significant from a philosophical or a theological perspective. Even from his early writings, Feuerbach showed a critical stance towards religion, and especially Christianity, by elaborating on concepts such as naturalism, egoism, finitude, supra-individuality, love and complementarity. However, his magnum opus, with its originality and the profoundness of its critique, shook the very foundations of Christianity, as well as the robust, at that time, Hegelianism. In “The essence of Christianity”, Feuerbach considers God as the objectification and the projection of human species’ essence in a Being which, subsequently, man worships as something alien to him. Nevertheless, whilst Feuerbach criticizes religion for having alienated man from his essence, inside religion he traces the possibility for man to achieve self-consciousness. Afterwards, in “The essence of religion”, Feuerbach describes the process of religion’s emergence, through human psychology. According to Feuerbach, religion is nothing else than the feeling of dependence on nature, at the first place, due to egoism and drive-to-happiness. Religion can be transformed from “nature religion” to “spiritual religion” only due to the different level of thought’s abstraction and by no means due to a change at its subjective ground, which is human psychology. The argumentation of the two “Essences” when combined, forms the Feuerbach’s famous phrase: “Theology is anthropology and physiology”. To conclude, Feuerbach was an atheist, in a very special way: he did not have the ambition only to dethrone God, but also to deify man. Contrary to Feuerbach, Marx was not a theologian. Marx did not turn to the formation of a critique which would lead to the negation of the religious illusions, but to a more radical one which would lead to the overthrowing of “a condition that requires illusions”. In all his works, whether in alienation or in a historical materialism terminology, Marx considers religion as the consequence of an exploitative, alienated and dehumanizing world and the critique of religion, while necessary, is impossible to lead to any essential change. Thus, Marx sought to highlight the contradictions of the exploitative system, which under the present historical conditions is capitalism, the overthrowing of which would lead to the overthrowing of religion. Religion is interwoven with each exploitative production system, being its vital ideology, its inverted consciousness which corresponds to each economic structure. Consequently, according to Marx, the point is not just to discover that the earthly family is the secret of the holy family, as Feuerbach did, the point is to radically overthrow the world which creates and needs the religious visions and to move to a communist “kingdom of freedom”.