Ο ναός στην Τραπεζά Αιγίου και ο γλυπτός του διάκοσμος
Creators: name: Βόρδος, Ανδρέας
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2016
Subjects: Τραπεζά
Ναός
Αετώματα
Ρύπες
Trapeza
Temple
Pediments
Rhype

description: Στο πλάτωμα της Τραπεζάς, 8 χλμ. ΝΔ του Αιγίου, εντοπίζονται τα ερείπια μιας αρχαίας ακρόπολης η οποία ανήκει πιθανότατα στις Ρύπες, μητρόπολης του Κρότωνα κατά τον αχαϊκό αποικισμό του 8ου αι. π.Χ. Στον πυρήνα αυτής της ακρόπολης, ο οποίος ερευνάται συστηματικά από το 2007 κ.ε., βρίσκονται τα λείψανα του περίπτερου εκατόμπεδου δωρικού ναού ιδρυμένου στην δεκαετία μεταξύ του 520-510. Πριν από αυτόν, μεταξύ του 570-560 οικοδομήθηκε στην ίδια θέση, ο πρώτος λίθινος, πρόστυλος με τέσσερις κίονες ναός και ακόμη νωρίτερα, μέσα στο δεύτερο μισό του 8ου αι. π.Χ., ένα πολύ μεγάλο κτίριο η ανασκαφή του οποίου δεν έχει ολοκληρωθεί. Από αυτό, δύο τοίχοι του με πλίνθινη ανωδομή αποκαλύφθηκαν μεταξύ του δυτικού και βόρειου πτερού του υστεροαρχαϊκού ναού. Εσωτερικά και κατά μήκος τους, ερευνήθηκαν επάλληλες πυρές ως αποτέλεσμα τελετουργικών γευμάτων. Τα αφιερώματα που βρέθηκαν στο δάπεδό του, δηλώνουν παράλληλα και λατρευτικές πρακτικές σε μια γυναικεία θεότητα. Το κτίριο Ε, μικρότερο, που ανασκάφηκε νοτιότερα και του οποίου η πρώτη φάση χρονολογείται επίσης στο τέλος του 8ου αι., θα μπορούσε αυτό να ήταν ο πρώτος ναός στην αρχαία ακρόπολη. Η διαδοχή αυτή μνημείων στον ίδιο χώρο και με επιβεβαιωμένες ανασκαφικά τις λατρευτικές τελετουργίες ήδη από την πρωτογεωμετρική περίοδο, καθιστά την Τραπεζά μοναδική έως τώρα περίπτωση μεταξύ των αχαϊκών πόλεων. Τα μνημεία αυτά είναι αστικά και αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της παρουσίας μιας οργανωμένης κοινότητας στην αυγή των ιστορικών χρόνων. Η πρώιμη αστικοποίηση, που διαπιστώνεται στην Τραπεζά, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Η ανασκαφή του υστεροαρχαϊκού ναού απέδωσε όλα τα στοιχεία της ανωδομής του και της στέγης, έως την κατάρρευσή του από σεισμό τον 1ο αι. μ.Χ. Με δίβαθμη κρηπίδα, 6x12 κίονες και αναλογία 1:1,96, ανήκει στην κατηγορία των «κοντών ναών». Ένας κορμός της Αθηνάς, ο οποίος βρέθηκε πίσω από το βάθρο του μεγάλου λατρευτικού αγάλματος, ανήκει, σύμφωνα και με τα τεχνικά χαρακτηριστικά του, σε μικρό λατρευτικό άγαλμα του ναού. Αποδίδεται στον τύπο της Προμάχου, όπως προσιδιάζει σε έναν αστικό ναό στο κέντρο μιας ακρόπολης. Στην Αθηνά, πιθανότατα, απευθύνεται και η λατρεία ήδη από την γεωμετρική περίοδο. Από τα πήλινα γλυπτά της ανασκαφής, αποκαθίσταται με βεβαιότητα η Σφίγγα-ακρωτήριο της ΒΔ γωνίας. Αποτελεί έναν επιπλέον μάρτυρα της καταγωγής των τεχνιτών της στέγης από την Κόρινθο και κατατάσσεται στην τελευταία βαθμίδα εξέλιξης της κορινθιακής πλαστικής, με εμφανείς τις επιρροές από την αττική τεχνοτροπία. Τα υπόλοιπα 217 λίθινα γλυπτά, όσα διέφυγαν της καταστροφής, ανήκουν στα αετώματα του ναού. Ο λίθος στον οποίο σμιλεύτηκαν είναι ο ωολιθικός ασβεστόλιθος, όπως και ο λίθος του ναού, προερχόμενος από λατομεία της ΒΑ Πελοποννήσου. Ο μαλακός αυτός λίθος είχε ως συνέπεια τον πολλαπλασιασμό των πρόσθετων μελών, εκ των οποίων τα μεγαλύτερα συνδέονταν μεταξύ τους με σύνθετους, σιδερένιους και μολυβδοχοημένους συνδέσμους. Στην αναγνώριση της Γιγαντομαχίας ως θέμα του δυτικού αετώματος, συμβάλει αποφασιστικά η κεφαλή με τα ιδιαίτερα φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, την οποία αποδίδομε σε Γίγαντα. Η μάχη διεξάγεται κατά ζεύγη. Στον άξονα, από όπου δεν έχομε κάποιο θραύσμα, μπορεί να υποτεθεί ζεύγος Δία με Γίγαντα, γνωστό μοτίβο σε σύγχρονα αετώματα. Στο κατά μία δεκαετία πρωιμότερο ανατολικό αέτωμα, είναι βέβαιη η παρουσία αξονικού τεθρίππου. Ο επιφαινόμενος θεός εικάζεται πως είναι ο Δίας, σύμβολο ταυτότητας για τους Αχαιούς, φορτισμένη όχι μόνο με θρησκευτική αλλά και με πολιτική σημασία, όπως και η μάχη στις κερκίδες, η οποία πιθανότατα σχετίζεται με τον Τρωικό κύκλο. Τα εργαστήρια που δημιούργησαν τα αετώματα στην Τραπεζά ήταν πελοποννησιακά με γλύπτες ‘παραδοσιακούς’ στις επιλογές τους με εμφανή έναν σκόπιμο και συνεπή εκλεκτισμό που δεν προδίδει την αισθητική ενότητα του συνόλου.
description: The ruins of an ancient acropolis are located on the plateau of Trapeza, 8km. southeast of Aigio, possibly belonging to Rypai, the metropolis of Kroton in the Achaean colonization of the 8th cent. B.C. The nucleus of the acropolis, which is being systematically investigated since 2007, comprises the ruins of a peripteral hecatombedos Doric temple, founded in the decade 520- 510 B.C. Before that, between 570 and 560 B.C., an earlier prostyle temple, the first stone-built one, was constructed on the exact same spot; even earlier, during the second half of the 8th cent. B.C., another much larger building was also erected here that is still under investigation. Two mud-brick walls belonging to that building have come to light between the western and northern pteron of the late archaic temple. In the area enclosed by those walls and along them, a number of pyres were excavated, the result of ritual feasting. The offerings found on the building’s floor suggest worship practices dedicated to a female deity. Building E, a smaller edifice excavated to the south of the previous ones, was probably the first temple on the acropolis, also dating to the end of the 8th cent. B.C. This succession of monuments in the same area and with the excavation data having confirmed that ritual activities were carried out here as early as the protogeometric period, make Trapeza a unique case among the Achaean cities. The monuments were clearly of a civic character and are indisputable witnesses of the presence of an organized community at the dawn of the historical period. The early city-formation process in Trapeza cannot be refuted. The excavation of the late archaic temple has brought to light all the elements of its entablature and roof, until its collapse, caused by an earthquake, in the 1st cent. A.D. With a two-tier krepis, 6X12 columns and an analogy of 1:1.96 it belongs to the “short temples”. A torso of Athena, found behind the pedestal of the large ritual statue, was a smaller ritual statue in the temple. It has the features of Promachos, as appropriate for a civic temple in the middle of an acropolis. Athena was probably worshiped here since the geometric period. Among the terracotta sculpture found in the excavation a Sphinx - the acroterion of the northwestern corner- has been securely restored. This Sphinx bears further witness to the suggestion that the roof’s craftsmen had come from Corinth; it can be attributed to the final development stage of Corinthian sculpture, with evident attic influences. The remaining 217 pieces of sculpture set in stone, the ones that evaded destruction, were parts of the temple’s pediments. The stone used for the sculptors, as indeed for the entire temple, was oolithic limestone quarried in the northeastern Peloponnese. This soft stone meant that there was a large number of inlaid members, the larger ones fastened to each other by means of iron, lead-coated joins. A head recognized by its features as a Giant has contributed decisively to the identification of Gigantomachy as the theme depicted in the western pediment. The battle takes place in pairs. For the missing central axis we can assume a pair of Zeus and a Giant, a theme common in synchronous pediments. For the eastern pediment, a decade earlier in date, we can be certain that the axial theme was a quadriga. The related god must have been Zeus, a symbol of identity for the Achaeans, with religious as well as political connotations, as are the battle scenes that can probably be associated with the Trojan circle. The workshops that have created the pediments at Trapeza were Peloponnesian, their sculptors having made “traditional” choices, with an evident and deliberate eclecticism that does not betray the aesthetic unity of the composition.