DINAMIK SHAROITDA MIS (II) IONI ORGANOSORBENTLARGA SORBSIYASINI O'RGANISH
Creators: name: Geldiyev O.A
name: Aliyeva M.T
name: Ixtiyarova G.A
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: So‘nggi yillarda atrof-muhitni muhofaza qilishning asosiy muammolaridan biri sanoat oqova suvlari va ichimlik suvi manbalarini Zn, Cr, Cu, Ni va boshqa zararli metall ionlaridan tozalashdir. Organosorbentlarning yuqori faol sirtga ega bo‘lishi bilan belgilanadi, bu esa ion sorbtsiya va desorbsiya jarayonlarini yuqori tezlikda amalga oshirish imkonini beradi [1-3]. Mahalliy xom-ashyolar asosida olingan organosorbentlar, asosan, metall ionlarining sorbsiyasi dinamik sharoitda sodir bo‘ladigan ishlab chiqarishlarda qo‘llaniladi. Shuning uchun sorbentning xossalari dinamik ravishda o‘rganildi [4].


Oqova suvlarni va texnologik eritmalarni mis ionlaridan tozalash uchun organosorbentni tavsiya etish maqsadida dinamik sharoitda sun’iy eritmalardan mis ionlarini sorbsiyalashning texnik rejimi ishlab chiqilgan. Buning uchun sorbent 0,2 g/sm3 zichlikdagi kolonkaga joylashtirildi, 0,1 n NaOH eritmasi bilan faollashtirildi va konsentratsiyasi 0,1 g/l bo‘lgan CuSO4 eritmasi o‘tkazildi. Sorbentning Cu(II) ionlari uchun dinamik almashinish qobiliyati (DAS) pH=4,2 da 175 mg/g va pH=12 da 330 mg/g ni tashkil etdi. Olingan ma’lumotlardan, organosorbent tomonidan mis ionlarining yutilishi eritmaning pH ga bog‘liqligi va mis ionlarining ion holati bilan aniqlanishi aniqlandi. Mis ionlarining sorbsiyasi kislotali muhitda ham (pH=4,4 da DAS=175 mg/g) kuzatilgan, bunday sharoitda organosorbent tarkibidagi aminoguruhlari bilan xelat komplexi hosil bo’lishi natijasida misning sorbsiyasi sodir bo‘ladi. 


Hozirgi kunda organosorbentlardan amalda foydalanish uchun sorbentning regeneratsiya sikli juda muhimdir. Organosorbent regeneratsiyasi 0,5 n li Н2SO4 eritmasi bilan amalga oshirildi. Organosorbent yuqori kimyoviy barqarorlikka ega ekanligini va uni ko‘p marta ishlatish mumkinligi aniqlandi, quyidagi jadvalda 10 marta sorbsiya-desorbsiya jarayonida DAS 5-10% gacha o‘zgargan. Yuqorida keltirilgan ketma-ketlik tartibida nikel ionlarining sorbsiya desorbsiya jarayonlari taqqoslash maqsadida o’rganildi. Shunday qilib, Xitozan asosida bentonit va vermikulitni modifikatsiyalab olingan organosorbentlarni mis va nikel ionlaridan oqova suvlarni tozalashda hamda texnologik eritmalarni konsentrlashda yordam berish mumkin.


Cu2+ ionlari eritmasi konsentratsiyasining organosorbentning DAS ga ta’sirini va eritmaning organosorbentli kolonkadan o’tish tezligiga bog’liqligi ta’siri aniqlandi. Organosorbentning sorbsiya qobiliyati, hattoki eritma o'tkazish tezligi 3-4 marta ko‘paytirilsa ham, amalda yuqori bo‘lib qoladi va suvni tozalash sharoitlariga mos kelishi mumkin.


Sorbsiya jarayonida metal ionlari funksional guruhlardagi ionlar bilan quyidagi reaksiyalar orqali almashinadi:


2R-H + Me2+ 󠆀→ R2Me + 2H+


Organosorbentlarning suvli eritmalardan rangli metall ionlarini sorbsiyasi zamonaviy spektral usullardan biri - energiya dispersion spectral analizi hisoblanadi. Ushbu analiz usuli yordamida bentonit gilmoyalari va olingan organosorbentlarning energiya dispersion spektrlari ham olinib, ular asosida tadqiq qilingan organosorbentlarning element tarkibi ham aniqlandi. Dastlabki sanoat oqova suv tarkibidagi metall ionlari bilan organosorbentlardan o’tkazilgandan keyingi namunalarni solishtirganimizda ma’lum bo’ldiki, Metallardan: temir (Fe)-5,2-5,5; titan (Ti) – 4; kaliy (K)-2; kalsiy (Ca)-5,9; hattoki radiaktiv elementlar sirasiga kiradigan seriy (Ce)-4,13; vannadiy-3,9 marotaba, nikel-0,12%, Mn-0,27%; S-0,18% gacha sorbsiya bo’lganligi aniqlandi.


Nazariy jihatdan olib qaraganda desorbsiyalangan (elyuat) eritmaning metall miqdoriga qarab desorbatning tarkibidagi metallarning konsentratsiyalari natijasida elyuat egri chiziqlari hosil bo’ladi. Buning uchun hosil bo’layotgan desorbatdan ma’lum vaqt oralig‘ida namunalar olinib metall miqdorlari aniqlanadi.


R2Me + H2SO4 →  2RH + Me2+ + SO42-


Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash kerakki, xitozan asosida sintez qilingan organosorbentlarning orasidan radiaktiv element bo’lgan seriyni 2,3,5 va 6 namunalarimiz juda yuqori sorbsiya qilganligi aniqlandi hamda kelajakda chetdan olib kelinadigan sorbentlarimizni o’rnini qoplovchi mahalliy sorbent sifatida ishlatish mumkinligi aniqlandi. 


Adabiyotlar


1. Alieva M. T., Ikhtiyarova G. A., Xolturayeva N.R., Shomurodov D.Q., Geldiyev O.A. // Obtaining an organosorbent based on Apis Mellifera chitosan and bentonite and using it in cleaning textile wastewater from dyes and metals. https://www.e3sconferences.org/articles/e3sconf/abs/2024/27/e3sconf_icecae2024_03051/e3sconf_icecae2024_03051.html


2. Алиева М. Т. Вермикулитни хитозан асосида модификациялаш ва олинган сорбентнинг физик кимёвий хоссаларини таҳлил қилиш. Innovatsion Technology and Science Education. Volume 1. ISSUE 5. ISSN 2171-381X., 2023., P. 40-48.


3. Alieva M. T., Ikhtiyarova G. A. Indigo bo‘yogining to‘qimachilik chiqindi suvidan xitozan bilan modifikatsiyalangan vermikulitga adsorpsiyasi. “WOMEN IN STEM” International festival, Tashkent, February 13 – 15, 2024., PP. 167-168. https://doi.org/10.5281/zenodo.10643244. 


4. Алиева М.Т., Холтураева Н.Р., Ихтиярова Г.А. Навбаҳор бентонити асосида олинган органосорбентни индиго бўёғидаги адсорбцияси. Узбекско-Казахский Симпозиум. «Современные проблемы науки о полимерах», 2022., 23-24 сентября c.66-67.