Η διασκευή μυθιστορήματος για το θέατρο, η περίπτωση του Εμίλ Ζολά: Οι διασκευές της Τερέζ Ρακέν
Creators: name: Σιταρά, Ελένη Ν.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Διασκευή
Μυθιστόρημα
Θέατρο
Εμίλ Ζολά
Adaptation
Novel
Theatre
Emil Zola

description: Η διαδικασία μεταγραφής της αφηγηματικής ιστορίας σε θεατρικό λόγο στον 19ο αιώνα, αποκαλύπτεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα στην περίπτωση του Ζολά, γιατί ενώ το μυθιστόρημα έφτασε στην ακμή του κατά την περίοδο αυτή, ο Ζολά, παρόλη την εμπορική επιτυχία των μυθιστορημάτων του και την αναγνωρισιμότητα που κέρδισε σχεδόν σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική, αποφάσισε να διασκευάσει ο ίδιος για το θέατρο και άλλοτε σε συνεργασία, όλη τη σειρά των Ρουγκόν-Μακάρ. Η αρχή γίνεται το 1873, όταν ο ίδιος διασκευάζει την Τερέζ Ρακέν.Η επιλογή ενός μυθιστορήματος, με σκοπό να συναντηθεί ξανά με το κοινό του από τη σκηνή του θεάτρου, αποκαλύπτει μια σειρά από παραμέτρους που συνθέτουν μια ιδιότυπη λογοτεχνική δημιουργία η οποία έχει ως διακείμενο ένα ολόκληρο κείμενο. Η αυτοδιασκευή της Τερέζ Ρακέν από τον Ζολά, το 1873, είναι απόρροια μιας προσωπικής αναμέτρησής του με το παρισινό κοινό του 19ου αιώνα το οποίο, σε αντίθεση με τον μοναχικό (εγγράματο) αναγνώστη των roman feuilletons, συνέθετε μια εύκολα χειραγωγούμενη από την κριτική, μάζα (foule), η οποία μπορούσε όμως να αποδώσει δόξα και οικονομικά οφέλη στον συγγραφέα της. Η Τερέζ Ρακέν είναι το περισσότερο διασκευασμένο μυθιστόρημα του Ζολά για το θέατρο (μαζί με το Ζερμινάλ και τη Νανά), ο πρόλογος της οποίας, στην δεύτερη έκδοσή της, αποτέλεσε το μανιφέστο του νατουραλισμού. Η ταύτιση του όρου «διασκευή», τόσο με το τελικό προϊόν της παράστασης όσο και με την διαδικασία μεταγραφής σε θεατρικό κείμενο, είναι το πρώτο που χρειάστηκε να διασαφηνιστεί από την αρχή. Η σκηνική μεταγραφή ενός θεατρικού κειμένου αποτελεί μέρος μιας καινούργιας ανάγνωσης, η οποία εμπίπτει στις αναγνώσεις του σκηνοθέτη και των συντελεστών της παράστασης και ξεπερνάει τα όρια της παρούσας εργασίας. Ωστόσο στο επίμετρο, δύο σκηνοθέτες, ο Βίκτωρ Αρδίττης και η Λίλλυ Μελεμέ περιγράφουν μέσα από προσωπικές συνεντεύξεις τους πώς διαχειρίστηκαν για την διασκευή και τη σκηνοθεσία κλασσικών κειμένων (Τα πάθη του Βέρθερου του Γκαίτε και της Τερέζ Ρακέν του Ζολά αντίστοιχα) μέρος των παραπάνω ερωτημάτων.Η σκηνική μεταγραφή ενός θεατρικού κειμένου αποτελεί μέρος μιας καινούργιας ανάγνωσης, η οποία εμπίπτει στις αναγνώσεις του σκηνοθέτη και των συντελεστών της παράστασης. Ενδεικτικές είναι οι αναφορές στα εισαγωγικά κείμενα των διασκευών που ενημερώνουν τον αναγνώστη ότι το κείμενο που έχουν στα χέρια τους ενδέχεται να μην αποδίδεται απόλυτα στην παραστασιακή του μορφή. Οι κοινοί τόποι των διασκευών δεν περιορίζονται μόνο στις σταθερές της πλοκής του εν λόγω μυθιστορήματος αλλά αποκαλύπτουν και τη λειτουργία μιας σκοπούμενης ανάγνωσης αφού το κείμενο της διασκευής δεν στηρίζεται μόνο στην πρόσληψη του από τους συγγραφείς των διασκευών, ως αναγνώστες του αφηγηματικού κειμένου αλλά και σε μια στοχευόμενη διακειμενική πρακτική που δεν περιορίζεται στο υπο-κείμενο ως το μοναδικό διακείμενο. Κάθε διασκευή της Τερέζ Ρακέν αποτελεί εν δυνάμει ένα διακείμενο για την επόμενη. Η επιλογή να ενσωματωθούν μέρη προηγούμενων διασκευών, ακόμη και της θεατρικής διασκευής του Ζολά, σε κάθε καινούργια αποδεικνύει μία στοχευμένη ανάγνωση και αναζήτηση τρόπων να αφηγηθούμε το μυθιστόρημα της Τερέζ Ρακέν με θεατρικούς όμως όρους.
description: The following PH.D. thesis aims to decode the process of transcripting a narrative story into a stage play during the 19th century that resulted to be very interesting in the case of Emil Zola. It is a well-known fact that whilst Zola’s novels reached extreme popularity, he decided to adapt by himself or by the collaboration of famous playwrights the majority of his novels. The choice of adapting the novel Thérèse Raquin by Zola himself in 1873, offered to the writer apart from more popularity and money, the opportunity to convey the first manifesto of Naturalism written in the preface of the second edition of Thérèse Raquin in 1867. The economical and social condition of the First and Second Industrial Revolution in Europe, alongside with the invention of photography in France and the evolution of biology and other science branches, triggered a series of architectural, urban and cultural changes in Paris. All these are meticulously scripted in Zola’s novels. The challenge was to be presented on Parisian stage as well. André Antoine who is considered as the father of modern mise-en-scène in France, was also the pioneer of naturalistic drama who founded the Théâtre-Libre in Paris. Furthermore, this theoretical research sheds light on the written attempts made to adapt Zola’s novels for the stage of the 20th and the first decades of the 21st century in Greece, France, London and New York. The absence of a living writer gave more space to contemporary adaptors to express through a conversational intertextuality the result of a reader-response approach of the 19th century texts. Common literary locations revealed the function of a literary interpretation associated with the theory of the American critic Stanley Fish. According to his theory, the meaning does not reside in the text, but in the mind of the reader- adaptor. This is not the pleasure of the text according to R. Barthes which corresponds to the readerly text, which does not challenge the reader's position as a subject. The reader-adaptor has to respond by writing a new text aiming to a stage representation. It is what S. Fish calls, an informed reader. From this perspective, my thesis suggests that every new adaptation of the novel of Thérèse Raquin derives from an intended reading and the application of different ways to narrate the story of Thérèse Raquin in a constantly evolving dramatic language context.