Συμβολή στη μελέτη και την αξιολόγηση των υδραυλικών έργων της Πρωτοβυζαντινής περιόδου στην Μακεδονία
Creators: name: Αυγολούπης, Ιωάννης Στ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Ιστορία υδραυλικών έργων
Αρχαιολογία υδραυλικών έργων
Ιστορία της τεχνολογίας
Βυζαντινή Μακεδονία
History of hydraulic works
Archaeology of hydraulic works
History of technology
Byzantine Macedonia

description: Τα υδραυλικά έργα ήταν οι τεχνικές υποδομές οι οποίες ενεργοποιούσαν τις λειτουργίες που καθιστούσαν έναν οικισμό αληθινή πόλη σύμφωνα με τις ελληνορωμαϊκές πολιτισμικές προδιαγραφές, δηλαδή - ανάμεσα σε άλλα - οικισμό με ύδρευση, αποχέτευση και λουτρά. Επιπλέον, τα υδραυλικά έργα - οι νερόμυλοι και τα αρδευτικά δίκτυα - αναβάθμιζαν την παραγωγικότητα της υπαίθρου. Στην υπό εξέταση ιστορική περίοδο, μια μεταβατική περίοδο η οποία λογίζεται ως ύστερη αρχαιότητα και συγχρόνως ως πρωτο-μεσαιωνική, οι πόλεις αρχίζουν να μετατρέπονται σταδιακώς σε κάστρα και, επιπλέον, να προετοιμάζονται ώστε να μπορέσουν να ικανοποιήσουν τις νέες ανάγκες που διαφαίνονται στον μεσαιωνικό ορίζοντα, αυτές της αυτάρκειας και της ασφάλειας. Η συνέχιση της κατασκευής και της λειτουργίας των υδραυλικών έργων αποτελεί έναν δείκτη παρακολούθησης αυτής της διαδικασίας μετασχηματισμού των πόλεων. Ειδικότερα, κατά την διαδικασία ανασυγκρότησης και μετασχηματισμού μιας επαρχιακής πόλεως σε κάστρο, η ύδρευση παύει να εξασφαλίζεται πλέον από το, συνήθως κληροδοτημένο από τα ρωμαϊκά χρόνια, υδραγωγείο, που λειτουργούσε με εμφανείς υδατογέφυρες και υδροληψία από μακρινές θέσεις. Η ύδρευση της πόλεως αρχίζει να εξυπηρετείται από δεξαμενές ομβρίων και πηγάδια εντός της περιτειχισμένης έκτασής της, ή από υπόγεια σωληνωτά υδραγωγεία μικρότερου μήκους. Έως την εποχή αυτή, οι εκτεταμένες λουτρικές εγκαταστάσεις και τα εντυπωσιακά νυμφαία που εξυπηρετούσαν τις ανάγκες μιας αστικής κοινωνίας η οποία, επίσης, είχε αρχίζει να αλλάζει, ήταν οι κύριοι καταναλωτές των μεγάλων ποσοτήτων νερού που αναλάμβαναν να παράσχουν τα μεγάλα αυτά υδραγωγεία. Όσο, όμως, ο ρόλος και το μέγεθος των λουτρικών εγκαταστάσεων άλλαζε και συγχρόνως μειωνόταν η δυναμική του αστικού ευεργετισμού, της διοικητικής και οικονομικής αυτονομίας, αλλά και της δουλοκτησίας, η κλίμακα και ο χαρακτήρας των υδραγωγείων έπρεπε να αναπροσαρμόζεται αντιστοίχως. Η παρακολούθηση της εξέλιξης, της ανάπτυξης ή της υποχώρησης της χρήσης αυτών των υδραυλικών έργων, που έπαιξαν κρίσιμο ρόλο για τον πολιτισμό, αποτελώντας τα ίδια τεκμήρια πολιτισμικής παραγωγής, αναδεικνύεται, κατά την υπό εξέταση πρωτοβυζαντινή περίοδο, σε καίριο και κεντρικό τμήμα της μελέτης της εν λόγω ιστορικής περιόδου. Αναφέρεται ενδεικτικώς πως κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου είναι που κατασκευάζεται το μεγαλύτερο και αρτιότερο υδραγωγείο του προβιομηχανικού κόσμου, το υδραγωγείο της Κωνσταντινούπολης και, επίσης, γενικεύεται η χρήση των νερόμυλων και των νεροπρίονων. Στην παρούσα εργασία έγινε απόπειρα να συγκεντρωθούν οι ιστορικές και οι αρχαιολογικές αναφορές σε υδραυλικά έργα της πρωτοβυζαντινής περιόδου στον χώρο της ελλαδικής Μακεδονίας. Επιπλέον, έγιναν αναζητήσεις επί των χαρτογραφήσεων της περιοχής και επιτόπιες έρευνες με στόχο τον εντοπισμό υλικών τεκμηρίων των ακόμη διασωζόμενων κατασκευών των υπό εξέταση υδραυλικών έργων - πολλές φορές σπαραγμάτων - για την ανασύσταση χαμένων συνεχειών, την κατά το δυνατό καταγραφή της πορείας τους στον χώρο και την συμβολή στην ανάδειξη του τρόπου λειτουργίας τους. Την εργασία συμπληρώνουν και ολοκληρώνουν δύο (2) Παραρτήματα. Το Παράρτημα Α’ περιέχει τις υψομετρήσεις που λήφθηκαν στο πλαίσιο της εργασίας στις θέσεις των κατωφλιών κάποιων χαρακτηριστικών μνημείων της Θεσσαλονίκης, με στόχο την απόκτηση εικόνας για την υψομετρική στάθμη του επιπέδου εδάφους κατά την εποχή της κατασκευής τους. Στο Παράρτημα Β΄ παρουσιάζονται στοιχεία που αφορούν στα αγιάσματα της Θεσσαλονίκης εντός και εκτός των τειχών της, ως επιφάνσεις της υπόγειας υδροφορίας.
description: Hydraulic works were the technical infrastructure that activated the functions which updated a settlement to a true city, according to the Greco-Roman cultural standards. That would be a settlement equipped with a system of water supply, drainage and baths, among others. In addition, hydraulic works, such as watermills and irrigation networks, improved rural productivity. In the examined historical period, a transitional period which is considered as late antiquity and, at the same time, as early medieval, the cities begin to be gradually transformed into castles and, also, to prepare themselves in order to face the new needs that are apparent in the medieval horizon, those of self-sufficiency and security. The continuity of construction and operation of those hydraulic projects is a monitoring indicator of this process of urban transformation. In particular, during that process of reformation and transformation of a provincial city into a castle, the water supply is no longer served by the, usually inherited from the Roman years, aqueduct with bridges of prominent arches, which carried water from water sources lying at considerable distances. The water supply of the city begins to be served by cisterns that stored rainwater and wells, within its walled area, or by underground clay-piped aqueducts of a shorter length. By that time, large bath facilities and impressive nymphaea, serving the needs of an urban society that had also begun to change, were the main consumers of the immense quantities of water that were provided by those great aqueducts. However, as the role and the size of the bathing facilities were changing and, at the same time, as the dynamics of the principle of urban beneficence, administrative and economic autonomy of the cities and of the slave-labor decreased, the scale and the character of aqueducts had to be adjusted accordingly. The study of the evolution of the hydraulic engineering and the monitoring of the development or the decline of the construction and operation of those waterworks which were pivotal civic infrastructures, constituting themselves evidence of the cultural production of the era, emerges during the examined Early Byzantine period, as a key and central part of the of the study of this historical period. It must be mentioned that during this particular period of time the aqueduct of Constantinople, the largest and of the highest standards aqueduct of the pre-industrial world, gets constructed and, also, that the use of watermills and water saws becomes widespread. In this paper, attempt was made to collect the historical and archaeological references to hydraulic works of the Εarly Byzantine period in the area of Greek Macedonia. In addition, research was carried out on maps and on-site investigation, aiming at locating material evidence of the still-surviving constructions - often fragmented – of the hydraulic works in question, in order to reconstruct the lost continuities, to record as far as possible their course in the area and also, to contribute to the understanding of their mode of operation. The study is complemented by two (2) Appendices. Appendix A contains the elevation measurements taken at the thresholds of some characteristic monuments of Thessaloniki, aiming at obtaining a clearer image of the elevation of the ground level at the time of their construction. In Appendix B, data concerning the sacred springs of Thessaloniki, both inside and outside its walls is presented, as they constitute surfacings of the ground water.