Λατομεία πωρολίθου στην περιοχή της αρχαίας Βέροιας: μελέτη για τη λατομία οικοδομικού λίθου στην αρχαιότητα
Creators: name: Κουκουβού, Αγγελική Γ.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Λατομεία πωρολίθου
Προσδιορισμός προέλευσης
Βέροια
Αιγές (Βεργίνα)
Poros quarries
Material provenance
Veroia
Aigai (Vergina)

description: Η εργασία αυτή έχει ως θέμα τα αρχαία λατομεία πωρολίθου που ανασκάφηκαν το 2001 στην περιοχή της αρχαίας Βέροιας στη Μακεδονία. Μολονότι τα λατομεία οικοδομικού λίθου αποτελούσαν την πλειονότητα των λατομείων που λειτουργούσαν στην αρχαιότητα, η συστηματική μελέτη τους, σε αντίθεση με αυτήν των λατομείων μαρμάρου, έχει καθυστερήσει σημαντικά. Τα λατομεία των Ασωμάτων -όπως ονομάζονται τα ανασκαμμένα λατομεία από τον ομώνυμο γειτονικό οικισμό- παρουσιάζουν ξεχωριστό ενδιαφέρον. Αποτελούν τα πρώτα λατομεία πωρολίθου που ανασκάφηκαν και μελετήθηκαν αναλυτικά, όχι μόνο στη Μακεδονία, αλλά γενικότερα στον ελλαδικό χώρο. Η μελέτη τους αποτέλεσε τη βάση για τη διαπραγμάτευση ζητημάτων που σχετίζονται με τη λατομία οικοδομικού λίθου στον ελληνικό κόσμο κατά την κλασική και ελληνιστική περίοδο. Τα σημαντικότερα από αυτά σχετίζονται με τη χρήση του πωρολίθου ως κύριου δομικού υλικού της αρχαιότητας, τη χρονολόγηση των λατομείων, καθώς και τις τεχνικές λιθοτομίας και τα εργαλεία που ήταν σε χρήση. H εργασία περιλαμβάνει ένα corpus όλων των θέσεων με ίχνη αρχαίας λατομίας πωρολίθου, ενώ εξετάζονται και γενικότερα θέματα που σχετίζονται με τη γενική οργάνωση της παραγωγής, το ιδιοκτησιακό καθεστώς, τους εργαζόμενους, την εμπορική αξία του οικοδομικού λίθου αλλά και τη σχέση των λατομείων με το φυσικό και ιστορικό τους περιβάλλον. Από τα τρία λατομεία που ανασκάφηκαν στην περιοχή, το λατομείο 2 ήταν το καλύτερα διατηρημένο και προσέφερε στοιχεία για την ασφαλή χρονολόγησή του στο β’ μισό του 4ου αι. π.Χ. Η έκταση του ήταν 450 τ.μ. και ο συνολικός όγκος που εξορύχτηκε έφτασε τα 1.125 κυβ. μ. λίθου. Η αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή εντόπισε και άλλες θέσεις με ενδείξεις αρχαίας λατομίας. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι τα ανασκαμμένα λατομεία αποτελούν ένα μικρό μέρος των ενεργών λατομείων της περιοχής που βρίσκονταν σε μια εκτεταμένη λατομική ζώνη μήκους περίπου δύο χιλιομέτρων, στις χαμηλές νοτιοανατολικές υπώρειες του Βερμίου ανάμεσα στα Ασώματα και στη Βέροια. Τα λατομεία των Ασωμάτων αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της λατομικής δραστηριότητας σε αυτήν την περιοχή του Παλαιού Μακεδονικού Βασιλείου σε μια εποχή που ανασχηματίζεται το αστικό τοπίο της Μακεδονίας. Στην πρωτεύουσα Πέλλα, τις Αιγές, τη Μίεζα και άλλες σημαντικές πόλεις υλοποιούνται φιλόδοξα οικοδομικά προγράμματα. Η λατομία του απαιτούμενου οικοδομικού λίθου θα ήταν ασφαλώς εντατική και θα είχε σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή και την οικονομία της περιοχής. Η θέση των ανασκαμμένων λατομείων μεταξύ δύο σημαντικών μακεδονικών πόλεων, της Βέροιας και των Αιγών, δημιούργησε εύλογα ερωτήματα σχετικά με τον προορισμό του λίθου που εξορύχθηκε. Για τον έλεγχο της υπόθεσης ότι το υλικό αυτό προοριζόταν για την ανέγερση κάποιου σημαντικού οικοδομικού έργου των Αιγών, όπου απουσιάζουν τα κοιτάσματα πωρολίθου, πραγματοποιήσαμε αρχαιομετρική έρευνα με στόχο τον προσδιορισμό προέλευσης του δομικού υλικού. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα δείγματα παρουσιάζουν σημαντικές ομοιότητες ως προς την ορυκτολογική, χημική και ισοτοπική τους σύσταση και μπορούμε να υποστηρίξουμε ως πολύ πιθανή την προέλευση του δομικού λίθου των μνημείων των Αιγών από τα λατομεία των Ασωμάτων. Το σημαντικό είναι ότι έχει δημιουργηθεί η πρώτη τράπεζα δεδομένων για πωρολίθους, η οποία μπορεί να εμπλουτισθεί με δείγματα και από άλλα λατομεία και μνημεία και να αποτελέσει τη βάση για μελλοντικές έρευνες που θα αφορούν σημαντικά μακεδονικά μνημεία.
description: The subject of this thesis is the study of three ancient poros quarries excavated in the area of ancient Veroia, Macedonia, Greece. Although the majority of the building stone quarries in antiquity were poros quarries, they remain outside the scope of interest for most scholars, which is almost entirely centred on marble quarries. The Asomata quarries -named after the nearby settlement of Asomata- are of particular importance. They are the first poros quarries to have been excavated and systematically studied, not only in Macedonia, but in the whole of Greece. Their investigation contributed greatly to the discussion of many matters associated with building rock quarries in antiquity, especially in terms of the methods and the tools employed. The quarrying technique employed at the Asomata quarries was the one widely used in poros quarries, a technique dictated by geological factors. This method differs greatly from the one used widely in quarries of marble and easily split rocks. The best preserved quarry, dated in the second half of the 4th century BC. is Quarry 2. It covered an area of 450 m2, while the volume of extracted rock reached a total of 1.125 m3. Archaeological research in the region located more sites with traces of ancient quarrying. This indicates that the excavated quarries must represent only a small fraction of the active ancient quarries which were scattered over an extensive area, 2 km in length on the lower SE slopes of Vermion Mountain between the Asomata area and Veroia. The study assembles a corpus of all known sites with traces of ancient poros quarrying and discusses various issues regarding the operation and organization of quarries during Classical and Hellenistic times, their ownership and exploitation, as well as the commercial value of plain building rock in antiquity. The excavated quarries are irrefutable witnesses of quarrying activity in this region of the Old Macedonian kingdom in the late Classical – early Hellenistic period, a time of prosperity and intense building activity in the kingdom’s major cities. The erection of important public buildings in Pella, Aigai, Mieza and elsewhere demanded very large amounts of poros. This implies human activity in the form of quarrying and transportation, with significant impact on the region’s everyday life and economy. The location of the excavated quarries, between two important ancient Macedonian cities, Aigai (Vergina) and Veroia, arose obvious questions on the extracted material’s destination. To test our hypothesis that the Asomata quarries were operated during the 4th century BC. to supply a large building programme at nearby Aigai, which lacks poros deposits, we undertook an interdisciplinary approach in order to investigate material provenance. The analysis results confirm that the samples from the Asomata quarries and ancient monuments of Aigai show clear similarities regarding their mineralogical-petrographical, chemical and isotopic composition. What is important is the creation of a database for poros stone of the region, which can be enriched in the future and become the starting point for future studies on identifying the material provenance of important Macedonian monuments.