Osiemnastowieczne kalendarze, czyli o nieco zapomnianych początkach geologii w Polsce / The 18th century almanacs, or about slightly forgotten beginnings of geology in Poland
Creators: name: Krzywiec, Piotr
Publisher: name: Zenodo
Year: 2021
Subjects: kalendarze staropolskie
Stanisław Duńczewski
geologia
minerały
wody mineralne
Old-Polish almanacs
geology
mineralogy
mineral waters

description: Pierwszymi publikacjami zawierającymi wzmianki o różnego rodzaju użytecznych minerałach występujących na obszarze Polski były szesnastowieczne „herbarze” czyli zielniki (Falimirz, 1534; Siennik, 1568; Marcin z Urzędowa, 1595). Informacje tego typu zamieszczanie były również w opisach Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego autorstwa m.in. Kromera (1577), Starowolskiego (1652), Cellariusa (1659) czy Connora (1698). W okresie od końca XVI w. do końca XVIII w. opublikowano szereg prac, które definiują początek nauk geologicznych w Polsce. Napisane one były po łacinie (Schwenckfeldt, 1600; Helwing, 1717, 1720; Rzączyński, 1721, 1742), po niemiecku (Volkmann, 1720; Brückmann, 1727; Schober, 1750; Carosi, 1781-1784; Hacquet, 1790-1796) i francusku (Guettard, 1764). Jedyne prace opublikowane w omawianym okresie po polsku zawierające elementy szeroko rozumianej geologii to „<em>Opisanie Polskich Żelaza Fabryk</em>„ Osińskiego (1782), „<em>Świat we wszystkich swoich częściach większych y mnieyszych</em>” Łubieńskiego (1740) oraz „<em>Nowe Ateny</em>” Chmielowskiego (1754). Do grupy tych prac „proto-geologicznych” należy zaliczyć również „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” Stanisława Duńczewskiego. Kalendarze na ziemiach Rzeczypospolitej zaczęto wydawać pod koniec XV w., początkowo po łacinie, później również po polsku. Zawierały one głównie informacje astronomiczne oraz praktyczne porady gospodarskie, dzieki czemu szybko stały się jednymi z najpopularniejszych i najczęściej kupowanych książek. W XVIII w. oprócz porad gospodarskich i medycznych zaczęły się pojawiać w kalendarzach coraz częściej opisy wydarzeń historycznych, informacje o odkryciach naukowych - kalendarze zaczęły pełnić rolę książek popularnonaukowych, choć można w nich było nadal znaleźć wiele informacji z zakresu astrologii, magii i alchemii. „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” Duńczewskiego, wydawany w latach 1725 – 1772, był bez wątpienia najważniejszym i najszerzej znanym osiemnastowicznym kalendarzem. Zawierał on wydawany w częściach dodatek zatytułowany „Geografia Polska Y Wielkiego Xięstwa Litewskiego”, w którym zawarto dużo informacji nt. geologii Polski, (w jej osiemnastowiecznym rozumieniu), występowania złóż kopalin użytecznych, skamieniałości, górnictwa, wód mineralnych etc. „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” Duńczewskiego był jedną z pierwszych publikacji prezentujących tę wiedzę stosunkowo szerokiemu gronu czytelników po polsku. Poziom wiedzy prezentowany przez Duńczewskiego był na stosunkowo wysokim poziomie, nie odbiegał nadmiernie od tego jak ówcześnie rozumiano geologię w innych krajach. „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” S. Duńczewskiego w pełni zasługuje na to by znaleźć się na liście prac definiujących początki nauk o Ziemi w Polsce. First remarks on the selected minerals known from the territory of Poland appeared in herbariums published in XVI century (Falimirz, 1534; Siennik, 1568; Marcin z Urzędowa, 1595). Information on natural resources could be also found in treatises on Kingdom of Poland and Great Duchy of Lithuania by e.g. Kromer (1577), Starowolski (1652), Cellarius (1659) or Connor (1698). Between the end of XVI century and the end of XVIII century several books regarded as milestones in defining beginnings of geology of Poland were published in Latin (Schwenckfeldt, 1600; Helwing, 1717, 1720; Rzączyński, 1721, 1742), in German (Volkmann, 1720; Brückmann, 1727; Schober, 1750; Carosi, 1781-1784; Hacquet, 1790-1796) and in French (Guettard, 1764). „<em>Opisanie Polskich Żelaza Fabryk</em>„ by Osiński (1782), „<em>Świat we wszystkich swoich częściach większych y mnieyszych</em>” by Łubieński (1740) and „<em>Nowe Ateny</em>” by Chmielowski (1754) were the only books published in XVIII century in Polish that contained scattered information on geology of Poland. This group of “proto-geological” publications published in the Polish language also include often neglected almanac by Stanisław Duńczewski entitled „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>”. The oldest calendars, or almanacs, were published in Poland towards the end of XV century, first in Latin, and then in Polish. They mostly contained astronomical and practical house-hold information, which gained them great popularity and status of the most sought-after books. In the XVIII century content of almanacs had broadened, it included also information on history and current scientific discoveries – they became popular science books, although they still contained information on astrology, magic and alchemy. Duńczewski’s almanac, published in years 1725 – 1772, was without any doubts the most important and the most widely known almanac of the XVIII century. It contained an appendix entitled „<em>Geografia Polska Y Wielkiego Xięstwa Litewskiego</em>” published over several years in consecutive parts and containing wealth of information on geology of Poland (as it was understood back in XVIII century), distribution of various deposits, fossils, mining activities, mineral waters etc. Duńczewski’s „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” became one of the first publications that presented this kind of information in Polish to a relatively wide audience. Its scientific level was relatively high and was on par to the similar publications from abroad. Duńczewski’s „<em>Kalendarz Polski i Ruski</em>” fully deserves to be included on the list of publications that defined beginnings of Earth sciences in Poland.
description: {"references": ["Kalendarz Cosmophili. Gda\u0144sk, 1753.", "Kalendarz Astrofila Krakowskiego. Krak\u00f3w, 1772\u20131778.", "Kalendarz benedykty\u0144ski. Wilno, 1768.", "Kalendarz Czochrona. Krak\u00f3w, 1774-1778.", "Kalendarz Danielczyka. Krak\u00f3w, 1759.", "Kalendarz D\u0119bskiego. Krak\u00f3w, 1795.", "Kalendarz Dubitkowskiego. Grodno\u2013Wilno, 1777\u20131806.", "Kalendarz Du\u0144czewskiego Mniejszy. Zamo\u015b\u0107, 1725\u20131774.", "Kalendarz Du\u0144czewskiego Wi\u0119kszy. Zamo\u015b\u0107, 1734\u20131772.", "Kalendarz Pozera. Warszawa, 1774-1779.", "Kalendarz Fortu\u0144skiego. Krak\u00f3w, 1769-1770.", "Kalendarz Franklina. Warszawa, 1794.", "Kalendarz Gospodarski. Pozna\u0144, 1777.", "Kalendarz Gospodarski Groella. Warszawa, 1776-1798.", "Kalendarz Gospodarski Zawadzkiego. Warszawa, 1791\u20131795.", "Kalendarz Grodzie\u0144ski. Grodno, 1778.", "Kalendarz Jagielskiego. Krak\u00f3w, 1750\u20131764.", "Kalendarz Krasickiego. Warszawa, 1794.", "Kalendarz Kruszy\u0144skiego. Krak\u00f3w, 1773\u20131777.", "Kalendarz Lewickiego. Poczaj\u00f3w, 1775.", "Kalendarz Liebmana, 1771-1772.", "Kalendarz Meyzla. Krak\u00f3w, 1768.", "Kalendarz Mrongowiusza. 1791\u20131795.", "Kalendarz Muszy\u0144skiego. Krak\u00f3w, 1777-1778.", "Kalendarz Niegowieckiego. Krak\u00f3w, 1746\u20131762.", "Kalendarz Polityczny Groella. Warszawa, 1769\u20131794.", "Kalendarz Polityczny i Historyczny Groella. Warszawa, 1794-1797.", "Kalendarz Przybylskiego. Krak\u00f3w, 1795-1800.", "Kalendarz Putanowicza. Krak\u00f3w, 1754-1760.", "Kalendarz Radwa\u0144skiego. Krak\u00f3w, 1777.", "Kalendarz Sucharzewskiego. Krak\u00f3w, 1753-1765.", "Kalendarz Szylarskiego. Krak\u00f3w, 1766-1768.", "Kalendarz Trajanowicza. Krak\u00f3w, 1747-1759.", "Kalendarz Uniwersalny. Sandomierz, 1745-1756.", "Kalendarz Wile\u0144ski. Wilno, 1767-1794.", "Kalendarz Znaczekskiego. Krak\u00f3w, 1766-1768.", "Kalendarz Krajowy i Zagraniczny. Warszawa, 1793.", "Kalendarz Narodowy i Obcy. Warszawa, 1792.", "Kalendarzyk Polityczny Pijarski. Warszawa, 1793.", "Kalendarzyk Polityczny Warszawski. Warszawa, od 1755.", "Arendt, Ada 2019: Archeologia zatroskania. Staropolskie kalendarze w dzia\u0142aniu. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, ISBN978-83-235-3917-9.", "Baczko, Bronis\u0142aw; Hinz, Henryk 1975: Kalendarz p\u00f3\u0142stuletni 1750 \u2013 1800. Warszawa: Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy.", "Janik, Maciej 2003: Polskie kalendarze astrologiczne epoki saskiej. Warszawa: Wydawnictwo DiG, ISBN 83-7181-298-1.", "Rok, Bogdan 1985: Kalendarze polskie czas\u00f3w saskich. Wroc\u0142aw: Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, ISBN 83-229-0009-0.", "Rok, Bogdan 2013: Rola kalendarzy Stanis\u0142awa Du\u0144czewskiego w kszta\u0142towaniu kultury polskiej XVIII wieku. [W]: Kalendarze staropolskie. Pod redakcj\u0105 Iwony M. Dackiej-G\u00f3rzy\u0144skiej i Joanna Partyki, Warszawa, ISBN 978-83-7181-811-0, ss. 205-213."]}