Εικονογραφικές Παραστάσεις Κτητόρων στις μονές της Νήσου των Ιωαννίνων (13ος -19ος αἰ.)
Creators: name: Χαλιάσου, Κωνσταντίνα Λάμπρου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: εικονογραφικές παραστάσεις
κτήτορες
Νήσος Ιωαννίνων, μοναστήρια: Φιλανθρωπηνών, Ιωάννης Πρόδρομος, μονή Βαρλαάμ, Παναγία Ελεούσα, Μεταμόρφωση του Σωτήρος
wall paintings, murals
founders, donators
Island of Ioannina, monasteries: Philanthropinon, Ioannis Prodromos, monastery of Varlaam, Panaghia Eleousa, Transfiguration of Savior

description: Από τις επτά μονές της Νήσου των Ιωαννίνων διαπιστώσαμε παραστάσεις κτητόρων σε τέσσερις από αυτές: μονή Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπηνών, μονή Ιωάννου Προδρόμου, μονή Παναγίας Ελεούσας, μονή Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Στις παραστάσεις αυτές συμπεριελάβαμε και τις παραστάσεις των αρχικών κτητόρων της μονής Ιωάννου Προδρόμου, των οσίων Αψαράδων οι οποίοι μετοίκησαν και εμόνασαν στη μονή Βαρλαάμ Μετεώρων στης οποίας το καθολικό ιστορήθηκαν. Στόχος της έρευνάς μας ήταν να παρουσιάσουμε αναλυτικά την κάθε παράσταση, να την εντάξουμε στην αντίστοιχη εικονογραφική φάση κάθε ναού, να αναδείξουμε τη συνάφειά της με την τεχνοτροπία του ζωγράφου που ανέλαβε το σύνολο ή μέρος του εικονογραφικού διακόσμου. Ο ρεαλισμός των μορφών που ευνοούσε στις περισσότερες περιπτώσεις η γνώση των ιδιαίτερων προσωπογραφικών χαρακτηριστικών του κτήτορα, υποχωρούσε μπρος στον καλλιτεχνικό ύφος. Η παρουσίαση αυτή όρισε μια νέα οπτική για την εξελικτική πορεία της μεταβυζαντινής τέχνης. Επιπλέον, συνάγαμε το συμπέρασμα ότι μέχρι το 1611, οπότε και καταστράφηκε η βυζαντινή πόλη των Ιωαννίνων, το ρόλο του κτήτορα αναλάμβαναν γόνοι εύπορων οικογενειών, είτε κωνσταντινοπολιτών που είχαν καταφύγει στα Γιάννενα μετά τη φραγκική άλωση του 1204 (Φιλανθρωπηνοί, Στρατηγόπουλοι κ.ά.) είτε γιαννιωτών αρχόντων. Από το 1611 και έπειτα, όμως, γιαννιώτες ευπατρίδες και μέλη επαγγελματικών συντεχνιών έγιναν δωρητές, ενώ φαίνεται ότι και το φαινόμενο της ζητείας επιστρατεύτηκε για να μπορέσουν οι μονές να ανταποκριθούν στις πιεστικές ανάγκες τους. Οι διαχειριστές αυτών των δωρεών που επιμελήθηκαν την αρχιτεκτονική αποκατάσταση ή την εικονογραφική ολοκλήρωση των ναών ήταν συνήθως ηγούμενοι των μονών οι οποίοι και ιστορήθηκαν στις νεώτερες κτητορικές παραστάσεις. Ο τοιχογραφικός διάκοσμος των καθολικών αποτελεί απόδειξη της θεολογικής αλλά και της θύραθεν παιδείας όπως και της φιλοκαλίας των κτητόρων. Στο πλαίσιο αυτό ανέλαβαν και μέριμνα για το πιστό λαό∙ εκτός από τη λειτουργική ζωή, σίγουρα και η εικονογράφηση αποτελούσε μία πτυχή αυτής της μέριμνας. Η έμφαση που δίδεται στο μαρτυρολόγιο στους τοίχους των μονών κατ’ επιλογή κυρίως των κτητόρων, υπήρξε μία εικονογραφική εκδοχή διδαχής και ενθάρρυνσης των υπόδουλων Ελλήνων μπρος στην απειλή του εξισλαμισμού καθώς η λειτουργία των μονών κατά κύριο λόγο τοποθετείται στα χρόνια του οθωμανικού ζυγού. Σ’ αυτόν τον σκοπό συντασσόταν και η λειτουργία των Σχολών στις μονές με σκοπό τη μετάδοση της ελληνικής παιδείας και την καλλιέργεια της χριστιανικής πίστης. Τα εξω-ζωγραφικά αυτά στοιχεία διευκρινίζουν και ολοκληρώνουν το ρόλο των κτητόρων στις μονές της Νήσου των Ιωαννίνων
description: On the Island of the lake in Ioannina there are seven monasteries. In four o these monasteries we identified wall-paintings of founders: monastery of Saint Nikolaos of Philanthropinon, monastery of Ioannis Prodromos, monastery of Panagia Eleousa, monastery of Transifiguration of Savior. In the muralses, we also included the pictorial performances of the original founders of the monastery of Ioannis Prodromos, the holy Apsarades, who then moved and monasticized in the monastery of Varlaam in Meteora in which the katholicon they are painted. The aim of our work was to present in detail each pictorial representation, to include it in the corresponding pictorial phase of the temple, to highlight its revelance to the technique defined by the artistic style of the painter who undertook all or part of the wall painting. The realism of the figures, which was favored in most cases by the knowledge of the specific portrait characteristics of the founder, gave way to the artistic style. The presentation determined a new perspective on the evolutionary course of the post-Byzantine art. In addition, we concluded that until 1611, when the byzantine city of Ioannina was destroyed, the role of the founder was assumed by the sons of wealthy nobles families, either of Constantinople, who had taken refuge in Ioannina as early as 1204 or from Joannina’s lords. From 1611 onwards, however, benefactors from Ioannina and members of professional guilds became donors, while it seems that the phenomenon of ¨ζητείας¨ was also mobilized to enable the monasteries to respond to their pressing needs. The managers of these donations who took care of the architectural restoration or the iconographic completion of the temples were usually abbots of the monasteries, who were also mentioned in the latest wall-paintings. The mural decoration of the catholicons is proof of the theological and door-to-door education as well as the ¨φιλοκαλίας¨ of the founders. In this context, they also took care of the faithful people; besides the liturgical life, illustration was certainly an aspect of this care. The emphasis given to the martyrology on the walls of the monasteries by choice mainly of the founders, was a pictorial version of teaching and encouraging the enslaved Greeks towards the threat of Islamization as the operation of the monasteries is mainly placed in the years of the Ottoman yoke. It was for this purpose that the schools in the monasteries were organized with the aim of transmitting Greek education and cultivating the Christian faith. These extra-painting elements clarify and complete the role of the founders in the monasteries of the Island of Ioannina