Κινηματογραφικός χώρος και θεατρική σκηνή: ψευδαίσθηση και σύμβαση
Creators: name: Υφαντή, Μαρία Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Κινηματογραφικός χώρος
Ingmar Bergman ("Μετά την πρόβα")
Θεωρία για το χώρο στον κινηματογράφο
Cinematic Space
Ingmar Bergman's "After the rehersal")
Theory about Cinematic Space

description: Βασικός πυρήνας αυτής της εργασίας είναι ο χώρος. Η έρευνα αφορά το νόημα της έννοιας, τη σημασία κι ύπαρξή της, την υλική και άυλη υπόστασή της όπως παρουσιάζεται κυρίως στον κινηματογράφο αλλά και στο θέατρο· σημείο εκκίνησης, οι κινηματογραφικές θεωρίες περί χώρου και η προσπάθεια καταγραφής και συγκέντρωσής τους, δεδομένου ότι δεν υπάρχει μια παγιωμένη, κυρίαρχη θεωρητική προσέγγιση. Ένα είδος θεωρητικού πλαισίου – για παράδειγμα – απαρτίζει ο διαχωρισμός σε αφηγηματικό, αρχιτεκτονικό και εικαστικό χώρο. Ανά χρονική περίοδο κι ανάλογα με τις συνθήκες η σημασία της έννοιας λαμβάνει διάφορες και διαφορετικές όψεις. Επίσης εξετάζεται ο τρόπος και ο βαθμός επιρροής του θεάτρου και του μυθιστορήματος στον κινηματογράφο σχετικά με τη χωρική λειτουργία· αναφέρονται δηλαδή τα "δάνεια" της νεότερης των τεχνών από το θέατρο και τη λογοτεχνία. Η σύνθεση των κινούμενων κινηματογραφικών εικόνων κι η οργάνωση του χώρου αποτελούν βασικές συνισταμένες της σκηνοθεσίας. Ο χώρος δε συνδέεται μόνο με το περιβάλλον αλλά σχετίζεται με οτιδήποτε εμπεριέχεται εντός των ορίων του κάδρου, συνεπώς μια έκφανση του χώρου μπορεί ν’ αποτελεί ένα τοπίο αλλά κι ένα γκρο πλαν προσώπου. Πολλές φορές όμως μπορεί να αναδειχτεί σε πολύ σημαντικό παράγοντα και να έχει αντίκτυπο στην εξέλιξη της ιστορίας κάτι που υπάρχει πέρα από τα όρια του κάδρου και δεν είναι ορατό. Ο εκτός πεδίου χώρος μπορεί να επηρεάσει με καθοριστικό τρόπο την πλοκή. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του φιλμικού χώρου ο κατακερματισμός και η ανασύνθεσή του κάθε φορά, καθώς ο χώρος δε δείχνεται αλλά συντίθεται στο μυαλό του θεατή. Μεγίστης σημασίας η σχέση χώρου - χρόνου. Ο χώρος τείνει να ενωθεί με το χρόνο σ’ ένα "αδιαίρετο όλον" και υπάρχει πάντα σε σχέση μ’ αυτόν. Βέβαια, πρώτα απ’ όλα στην κινηματογραφική αφήγηση θα πρέπει να έχει ξεκαθαριστεί το εξής: ποιος βλέπει και ποιος μιλά· ο αφηγητής έχει σημαντικό ρόλο. Επιπλέον, στην παρούσα εργασία γίνεται σύντομη αναδρομή της έννοιας και σημασίας της θεατρικής σκηνής κι ερευνάται ο βαθμός επιρροής στον κινηματογραφικό χώρο. Πολλές φορές η θεατρική σύμβαση εμπλέκεται με την κινηματογραφική ψευδαίσθηση απαρτίζοντας μια σχέση που δεν είναι συγκρουσιακή αλλά μάλλον συμπληρωματική. Έτσι στο δεύτερο μέρος της εργασίας, που θα χαρακτηρίζαμε ως περισσότερο πρακτικό, γίνεται προσπάθεια εφαρμογής της θεωρίας στην πράξη. Εξετάζεται το νόημα αλλά και η συνύπαρξη της σύμβασης και ψευδαίσθησης. Τα παραδείγματα προέρχονται από δύο δημιουργίες φαινομενικά διαφορετικές η μια απ την άλλη και με διαφορετικό σκοπό, αλλά συγκλίνουν ως προς τη χρήση κάποιων κοινών μέσων. Πρόκειται για την ταινία Μετά την πρόβα (1984) του Ίνγκμαρ Μπέργκμαν και Ντόγκβιλ (2002) του Λαρς Φον Τρίερ· και στις δύο η μια έννοια εμπεριέχει με διαφορετικό τρόπο την άλλη, περιλαμβάνει την άλλη· ο "εγκιβωτισμός" αυτός μπορεί να αποφέρει καρπούς, πέρα του ότι για άλλη μια φορά δύναται να δείξει το βαθμό δυσκολίας του διαχωρισμού και τα δυσδιάκριτα, ενίοτε, όρια των δύο μορφών τέχνης. Σπουδαία σημασία κατέχει ο ρόλος του θεατή καθώς – σε μια ιδεατή/ιδανική συνθήκη και με τη θεωρία της πρόσληψης – δεν καταναλώνει άκριτα αυτό που του προσφέρεται· συμμετέχει ενεργά, συνδράμει κι επηρεάζει με τον τρόπο του το τελικό αποτέλεσμα. Είναι κι αυτός κατά κάποιο τρόπο δημιουργός.
description: The main core of this project is space. The research concerns the point meaning of the word ‘space’ and its existence, its material or immaterial being, primary to the cinema and in theatre as well. The starting point and the basis are all the theories about space and the attempt of gathering and recording, hence there is not a strictly master theory but various. A kind of theory, par example, is composed by distinguishing these three parameters; the narrative, the architectural and the pictorial space. According to each chronological period and depending on the given circumstances, the sense of the word ‘space’ changes and obtains not only several but different aspects as well. What is, also, examined is the way that theatre and literature have influenced film space. In addition, we try to find the ‘loans’ from these two fields. The main body of the cinema direction consists of the pictures moving and their composition and relation to the matter of space. The latter is not only a simple surrounding or a landscape but everything considered within the limits· space is not only a landscape but a human face as well. In some cases the space "out of scope" acquires a crucial meaning and it can affect what it is within the frame. The "out of scope" space besides can change in many ways the plot. A special characteristic of film’s space is the disintegration each time and the reconstruction that follows since space is essentially a matter of the spectator’s fantasy and creativeness. A very important factor is the relation between space and time. Space tends to merge time. But in the narration one thing is certain. We have to distinguish the person who ‘talks’ from the one that ‘sees’. Furthermore there is a narrator whose role is important. But we do not forget theatre as well. Additionally, there is a reference to the theatre stage and how it has influenced cinema. There are times that convention merges illusion, composing a unity and not a conflict. In the second part there is an attempt to approach practice. The examples come from two seemingly different films but basically with many common characteristics. Ingmar Bergman’s “Αfter the Rehearsal” (1984) and Lars Von Trier’s “Dogville” (2002). Illusion "carries" convention and the opposite. This coalition can lead to profitable results and we certainly come into the same conclusion· the boundaries of art tend to appear more complicated since each kind of art embraces the others. Nowadays, as long as theory is concerned, the spectator holds a crucial place whereas he does not "consume" carelessly what he is given. He effects the final conclusions and he is, in way, a creator.