Η υποχρέωση διάσωσης στη θάλασσα και η αρχή της μη- επαναπροώθησης: Προκλήσεις για το διεθνές δίκαιο στη Μεσόγειο
Creators: name: Γραικού, Χριστίνα Αθανάσιου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: επαναπροώθηση
Διάσωση στη θάλασσα
πρόσφυγες
refoulement
Rescue at sea
refugees

description: Η προσφυγική κρίση των τελευταίων ετών αποτελεί ένα διαρκώς εξελισσόμενο ζήτημα με σημαντικό αντίκτυπο τόσο σε διεθνές επίπεδο όσο και στη χώρα μας. Είναι γνωστό πως η Ελλάδα -ως μια κατεξοχήν χώρα υποδοχής μεταναστών και προσφύγων- δέχεται μέχρι και σήμερα έναν τεράστιο και δύσκολα διαχειρίσιμο αριθμό μεταναστευτικών και προσφυγικών ροών κυρίως από χώρες της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και της Νότιας Ασίας, με αποτέλεσμα την πρόκληση ανθρωπιστικής κρίσης στην ελληνική επικράτεια και τη δημιουργία μιας σειράς ζητημάτων διεθνούς δικαίου στην περιοχή της Μεσογείου. Τα τελευταία έτη, οι πολυάριθμες απόπειρες διέλευσης των ευρωπαϊκών συνόρων, τα πολύνεκρα ναυάγια, οι παραβιάσεις κανόνων του διεθνούς δικαίου και οι προσπάθειες φύλαξης των ελληνικών συνόρων με αμφιλεγόμενες μεθόδους είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα που έθεσαν τη χώρα μας στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας και αποτέλεσαν αφορμή για την εκπόνηση αυτής της εργασίας. Ενόψει, λοιπόν, του εύλογου νομικού ενδιαφέροντος, η παρούσα μελέτη θα επικεντρωθεί στην αρχή της μη- επαναπροώθησης και την υποχρέωση των κρατών για διάσωση στη θάλασσα. Επειδή αυτά τα ζητήματα είναι ιδιαιτέρως ευρεία και χρήζουν οριοθέτησης, θα περιοριστούμε στην περιοχή της Μεσογείου και στις σχετικές προκλήσεις του διεθνούς δικαίου στη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή. Η εργασία ξεκινά από τη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 και την έννοια του πρόσφυγα. Στο κεφάλαιο αυτό θα παρατεθεί το σχετικό νομοθετικό πλαίσιο, θα αναλυθεί η προσφυγική ιδιότητα και οι προϋποθέσεις απόκτησης της, ενώ στο τέλος του κεφαλαίου θα γίνει μια αναγκαία διάκριση και αποσαφήνιση των σχετικών εννοιών «πρόσφυγας», «μετανάστης» , «αλλοδαπός», «δικαιούχος διεθνούς προστασίας», «δικαιούχος επικουρικής προστασίας», «αιτών διεθνούς προστασίας» και «εκτοπισμένος», η οποία κρίθηκε απαραίτητη για τη διευκόλυνση του αναγνώστη. Αμέσως μετά. ξεκινάει το κυρίως μέρος της εργασίας μας που αφορά στην αρχή non-refoulement, του άρθρου 33 παρ. 1 της Σύμβασης. Στο πρώτο μέρος του κεφαλαίου εκτείνεται μια ιστορική αναδρομή, προκειμένου να αποτυπωθεί με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη σαφήνεια η εξέλιξη της εν λόγω αρχής. Το επόμενο κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στο πεδίο εφαρμογής της αρχής της μη επαναπροώθησης, ενώ θα εξεταστούν αναλυτικά το πεδίο εφαρμογής ratione personae, το πεδίο εφαρμογή ratione materiae καθώς και το πεδίο εφαρμογή ratione loci, στο πλαίσιο του οποίου θα γίνει λόγος για την εξωεδαφική εφαρμογή της αρχής της μη επαναπροώθησης. Μάλιστα, στο υποκεφάλαιο που αφορά στο πεδίο εφαρμογής ratione materiae, αναλύονται ξεχωριστά η έννοια της απειλής της ζωής και της ελευθερίας, το στοιχείο του κινδύνου, οι επιμέρους περιστάσεις και φυσικά η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας. Η εργασία συνεχίζεται με το κεφάλαιο της απόρριψης στα σύνορα (rejection at the frontiers) , ενώ ακολουθεί η εξέταση των διεθνών ζωνών (international zones) και η απέλαση από το έδαφος του κράτους υποδοχής. Έπειτα, αναλύεται η απαγόρευση των ομαδικων απελάσεων. Στο επόμενο κεφάλαιο της εργασίας μας παρατίθενται οι εξαιρέσεις από την αρχή της μη επαναπροώθησης και ο σχολιασμός τους. Τέλος, το τελευταίο κεφάλαιο της διπλωματικής εργασίας είναι αφιερωμένο στα ζητήματα διάσωσης στη θάλασσα. Θα παρουσιαστεί το νομικό πλαίσιο που διέπει τη διάσωση των ανθρώπων στη θάλασσα και συγκεκριμένα η Σύμβαση UNCLOS, δηλαδή η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας του 1982, η Διεθνής Σύμβαση SOLAS για την Ασφάλεια της Ανθρώπινης Ζωής στη Θάλασσα του 1974 και η Διεθνής Σύμβαση για τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση του 1979 (SAR). Ακόμα, σε ξεχωριστό κεφάλαιο θα παρατεθούν οι τροποποιήσεις των Διεθνών Συμβάσεων για την Ασφάλεια της Ανθρώπινης Ζωής στην Θάλασσα και τη Ναυτική Έρευνα και Διάσωση και σε επόμενο κεφάλαιο οι Οδηγίες για τη Μεταχείριση των Διασωθέντων στη Θάλασσα, γνωστές και ως IMO Guidelines. Ακολουθεί υποκεφάλαιο για τον οργανισμό Frontex, στο βαθμό που εμπλέκεται με την αρχή της μη επαναπροώθησης και το καθήκον διάσωσης στη θάλασσα. Η διπλωματική εργασία ολοκληρώνεται με τον σχολιασμό ορισμένων αξιοσημείωτων υποθέσεων της επικαιρότητας και της νομολογίας που σχετίζονται άμεσα με την αρχή της μη επαναπροώθησης και τη διάσωση στη θάλασσα και την αναφορά στο ίσως πιο φλέγον ζήτημα των τελευταίων ετών στο πεδίο του προσφυγικού δικαίου, που δεν είναι άλλο από τις τακτικές των παράνομων επαναπροωθήσεων. Αφού εξετάσουμε όλα τα παραπάνω ζητήματα, θα είμαστε σε θέση -στο τελευταίο πια κεφάλαιο της παρούσης- να συγκεντρώσουμε τα συμπεράσματα και τις καταληκτικές παρατηρήσεις της μελέτης μας.
description: The refugee crisis of recent years is an ongoing issue with significant implications both internationally and in our country. It is well known that Greece, as a primary destination country for migrants and refugees, continues to receive a massive and challenging number of migratory and refugee flows mainly from countries in Africa, the Middle East, and South Asia, leading to a humanitarian crisis within Greek territory and raising a series of issues of international law in the Mediterranean region. In recent years, numerous attempts to cross European borders, deadly shipwrecks, violations of international law, and efforts to guard Greek borders using controversial methods have placed our country at the center of international attention and have prompted the preparation of this study. Given the significant legal interest, this study will focus on the principle of non-refoulement and the obligation of states to conduct sea rescues. Because these issues are particularly broad and require clarification, we will limit our examination to the Mediterranean region and the relevant challenges of international law in this specific geographical area. The study begins with the 1951 Geneva Convention and the concept of a refugee. This chapter will provide the relevant legislative framework, analyze refugee status and its acquisition requirements, and conclude with a necessary distinction and clarification of the relevant concepts such as "refugee," "migrant," "foreigner," "beneficiary of international protection," "beneficiary of subsidiary protection," "asylum seeker," and "displaced person," which is deemed necessary to facilitate the reader's understanding. Immediately afterward, the main part of our study begins, which concerns the principle of non-refoulement, Article 33(1) of the Convention. The first part of the chapter provides a historical overview to clarify the evolution of this principle as clearly as possible. The following chapter is dedicated to the scope of application of the non-refoulement principle, with a detailed examination of the personal scope of application, the material scope of application, and the territorial scope of application, including discussion of the extraterritorial application of the non-refoulement principle. Particularly in the subchapter regarding the material scope of application, the concepts of threat to life and freedom, the element of risk, specific circumstances, and, of course, compliance with the principle of proportionality are separately analyzed. The study continues with the chapter on rejection at the frontiers, followed by the examination of international zones and deportation from the territory of the host state. Subsequently, the prohibition of collective expulsions is analyzed. In the next chapter of our study, exceptions to the non-refoulement principle are presented, along with their commentary. Finally, the last chapter of the thesis is devoted to issues of sea rescue. The legal framework governing the rescue of people at sea will be presented, specifically the UNCLOS Convention, i.e., the United Nations Convention on the Law of the Sea of 1982, the SOLAS International Convention for the Safety of Life at Sea of 1974, and the International Convention on Maritime Search and Rescue of 1979 (SAR). Additionally, a separate chapter will provide amendments to the International Conventions on Safety of Life at Sea and Maritime Search and Rescue, and a subsequent chapter will discuss the Guidelines for the Treatment of Survivors at Sea, also known as IMO Guidelines. A subchapter follows regarding the Frontex organization, to the extent that it is involved with the principle of non-refoulement and the duty of sea rescue. The thesis concludes with the discussion of some noteworthy current affairs and jurisprudence directly related to the non-refoulement principle and sea rescue, including perhaps the most pressing issue in recent years in the field of refugee law, which is none other than the practices of illegal refoulement. After examining all these issues, we will be able, in the final chapter of this thesis, to gather the conclusions and final remarks of our study.