Η οργάνωση των εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων του ελληνισμού της Θεσσαλονίκης από τα μέσα του 19ου αιώνα έως και την απελευθέρωση
Creators: name: Γκούρη, Φλωρίκα Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2013
Subjects: Οργάνωση
Εκπαίδευση
Ελληνισμός
Organization
Education
Hellenism

description: από την έρευνα που προηγήθηκε αναφορικά με την εκπαιδευτική δραστηριότητα του ελληνισμού της θεσσαλονίκης κατά το β΄ μισό του 19ου αιώνα και μέχρι την απελευθέρωση (1851-1912), προκύπτουν τα παρακάτω βασικά συμπεράσματα: - η μακεδονία ως γεωγραφικός τόπος και έννοια από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα έχει υποστεί σημαντικές και πολλές μεταβολές σε σχέση και με το χώρο που αντιπροσώπευε σε κάθε χρονική περίοδο (αρχαία, ρωμαϊκή, αυτοκρατορία κωνσταντινουπόλεως), όσο και στο πλαίσιο της διοικητικής κάθε φορά διαίρεσής της. τα γεωγραφικά της όρια μεταβαλλόταν ανάλογα με τα πολιτικά γεγονότα και τις διεργασίες που τα συνόδευαν. το β΄ μισό του 19ου αιώνα η θεσσαλονίκη βρισκόταν υπό οθωμανική κυριαρχία οπότε και κυριαρχούσε μια ιδιάζουσα εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού. ο ελληνισμός μαζί με τις διπλωματικές, τις εκπαιδευτικές και τις άλλες ζυμώσεις, όπως για παράδειγμα με την ελληνοκεντρική και χριστιανική παιδεία του κατόρθωσε να σταθεί όρθιος και στη συνέχεια με το μακεδονικό αγώνα να διασώσει τις εστίες του και να συνταχθεί στο ανεξάρτητο ελληνικό κράτος το 1912. - στη θεσσαλονίκη από τα πρώτα χρόνια της τουρκοκρατίας δημιουργήθηκε μία ισχυρή παιδευτική παράδοση, η οποία διατηρήθηκε όλους τους επόμενους αιώνες. έτσι κατέστη «φωτοβόλος» εκκλησιαστική και εκπαιδευτική εστία του ελληνισμού και της ορθοδοξίας και στα χρόνια της υποδούλωσης υπήρξε κέντρο με αξιόλογη πολιτιστική και εκπαιδευτική ανάπτυξη και εξέλιξη.- η θεσσαλονίκη υπήρξε διαχρονικά βασικός κόμβος του βαλκανικού χώρου και εξαιτίας της ιδιαιτερότητας της οικονομικής και στρατηγικής θέσης της δεν έγινε γνωστή μόνο ως πρωτεύουσα του μακεδονικού ελληνισμού αλλά για πολλούς αιώνες συνέδεσε τον πολιτισμό και την ιστορία της με την τύχη του, ιδιαίτερα την επώδυνη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας. το β΄ μισό του 19ου αιώνα οι έλληνες χριστιανοί της θεσσαλονίκης συσπειρώνονται στις συνοικίες - ενορίες τους και δραστηριοποιούνται σε όλους τους τομείς και ιδιαίτερα στην ίδρυση, οργάνωση και λειτουργία των κοινοτικών σχολείων τους. - η εκπαίδευση κατά τη συγκεκριμένη περίοδο με την ευρεία έννοιά της περιλαμβάνει όλες τις δράσεις και τις δραστηριότητες που είχαν σκοπό την επίδραση με κάποιους τρόπους στη σκέψη, στο χαρακτήρα και στην όλη αγωγή των παιδιών και των εφήβων. η εκπαίδευση αυτού του είδους υλοποιήθηκε αρχικά από ολιγογράμματους δασκάλους αλλά και από διακεκριμένους για την εποχή και σε συγκεκριμένους χώρους. τα «κοινά» σχολεία σταδιακά αναβαθμίζονταν, έπαιρναν ανώτερο χαρακτήρα και κατά συνέπεια άλλαζε το όνομά τους: γυμνάσιο, παρθεναγωγείο κ.λ.π. τα κύρια ιστορικά γεγονότα που σημάδεψαν την εκπαίδευση στην ελληνική κοινότητα της θεσσαλονίκης αυτή την περίοδο ήταν:-το έτος 1853 που καθορίζει και σηματοδοτεί την πόλη με την επέτειο των 400 χρόνων από την άλωση της αυτοκρατορίας της κωνσταντινουπόλεως. -το ελεύθερο ελληνικό κράτος το οποίο στήριξε την ελληνική κοινότητα της θεσσαλονίκης στην οργάνωση των σχολείων της. - ο κριμαϊκός πόλεμος (1853-1856) που συντάραξε τα πνεύματα και υπήρξε αφορμή το 1854 να αρχίσουν τα επαναστατικά κινήματα των μακεδόνων που διήρκεσαν μέχρι την απελευθέρωση του 1912. - η εκπαίδευση στα σχολεία της ελληνικής κοινότητας κατά το β΄ μισό του 19ου αιώνα ήταν εθνική-πατριωτική-χριστοκεντρική. υπήρξε ο απελευθερωτικός σπινθήρας από την οθωμανική κυριαρχία. - παρατηρείται από όλους τους ερευνητές την περίοδο αυτή ανασυγκρότηση και ανάκαμψη των εκπαιδευτικών θεμάτων και πραγμάτων στη θεσσαλονίκη, ως γεγονός αναμφισβήτητο, το οποίο οριοθετείται από τα μέσα του 19ου αιώνα και μέχρι την απελευθέρωση.- στην εκπαιδευτική δραστηριότητα των μακεδόνων και ειδικά των θεσσαλονικέων συνέβαλαν ως κύριες συνιστώσες: α) οι διοικητικές οθωμανικές μεταρρυθμίσεις (hatt-i-humayun), β) το οικουμενικό πατριαρχείο, γ) η σύσταση φιλεκπαιδευτικού συλλόγου και άλλων φιλανθρωπικών σωματείων και οργανώσεων αλλά και δ) η εκπαιδευτική πολιτική του ελεύθερου ελληνικού κράτους με τη μέριμνά της για τα σχολεία της ελληνικής κοινότητας της θεσσαλονίκης.- η ελληνική κοινότητα της θεσσαλονίκης με την εφορία των σχολείων μεριμνούσε για όλα τα ζητήματα της εκπαίδευσης, όπως την ίδρυση, την οργάνωση και τη λειτουργία των σχολείων. επίσης, είχε την ευθύνη όχι μόνο της διοίκησης και εποπτείας των σχολείων αλλά και της εξεύρεσης των απαραίτητων οικονομικών πόρων για την κάλυψη των αναγκών που ενίοτε προέκυπταν. με πρόεδρο τον μητροπολίτη η ελληνική κοινότητα θεσσαλονίκης στήριξε το εκπαιδευτικό έργο με ποικίλους τρόπους και συνέβαλε στην ανάπτυξη των σχολείων και στην πολιτιστική κίνηση και δραστηριότητά της πόλης. - το πλαίσιο ανάπτυξης της ελληνικής κοινότητας της θεσσαλονίκης υποβοήθησε να καταστεί η θεσσαλονίκη φορέας της πνευματικής, κοινωνικής και πολιτιστικής δραστηριότητας. η κοινότητα δημιούργησε τις προϋποθέσεις πολιτιστικής, κοινωνικής και παιδευτικής ανασύνταξης και επικράτησης του ελληνισμού. - το εκκλησιαστικό-διοικητικό πλαίσιο της ελληνορθόδοξης κοινότητας θεσσαλονίκης, απότοκο των οθωμανικών διοικητικών μεταρρυθμίσεων, συνετέλεσε ώστε να συσπειρωθούν οι θεσσαλονικείς σε ενώσεις και συλλόγους, υπό τον εκάστοτε μητροπολίτη τους και να ασκήσουν πολύπλευρο θρησκευτικό, φιλανθρωπικό, πολιτιστικό και εκπαιδευτικό έργο. τα μέλη της ελληνικής κοινότητας θεσσαλονίκης συμμετείχαν ενεργά στα προβλήματα των σχολείων της θεσσαλονίκης και πέτυχαν τελικά να ενισχύσουν την εθνική και θρησκευτική ταυτότητα των ελληνοπαίδων. - παράδειγμα και πρότυπο ιεράρχη-μητροπολίτη που συνέβαλε με όλες του τις δυνάμεις στην οργάνωση, λειτουργία και ανάπτυξη των σχολείων της θεσσαλονίκης υπήρξε ο ιωακείμ γ΄ «ο εύτολμος και άοκνος προστάτης» των σχολείων της θεσσαλονίκης, όπως εύστοχα χαρακτηρίστηκε και επονομάστηκε. - τα σχολεία της θεσσαλονίκης την περίοδο 1853-1912 πολλαπλασιάστηκαν εφόσον οι μαθητές και ο πληθυσμός αυξήθηκαν, τα προγράμματα σπουδών αναμορφώθηκαν, οι δάσκαλοι καταρτίστηκαν, τέθηκαν στόχοι εθνικοί και θρησκευτικοί, μεταλαμπαδεύτηκαν τα ιδανικά και οι αξίες του ελληνισμού και της ορθοδοξίας στα ελληνόπαιδα της μακεδονίας και επιτεύχθηκε έτσι η εθνική αποκατάσταση, η ένωση της μακεδονίας με την ελλάδα. - η σχολική εφορία ως συλλογικό όργανο της ελληνικής κοινότητας των φιλανθρωπικών και εκπαιδευτικών καταστημάτων-σχολείων της με πρόεδρο τον εκάστοτε μητροπολίτη είχε την ευθύνη της διοίκησης, οργάνωσης και λειτουργίας των σχολείων της πόλης. πρώτιστο και κύριο καθήκον της ήταν η διευθέτηση των οικονομικών των σχολείων. η μητρόπολη θεσσαλονίκης χρηματοδότησε τα σχολεία εκείνου του καιρού με αξιοζήλευτο και αξιομίμητο τρόπο. - τα στοιχεία για το μαθητικό δυναμικό των σχολείων το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα παρουσιάζουν αυξητική εικόνα και καθιστούν τη θεσσαλονίκη φάρο της ελληνικής παιδείας και πυρήνα της παρουσίας του ελληνισμού στη μακεδονία. - το διδακτικό προσωπικό όλων των σχολείων διορίζονταν από το μητροπολίτη για ένα χρόνο και ήταν κυρίως απόφοιτοι-διπλωματούχοι διδασκαλείων. τα παιδαγωγικά και διδακτικά καθήκοντα των δασκάλων καθορίζονταν από τον κανονισμό της ελληνικής κοινότητας. εκτελούσαν τα διδακτικά και παιδαγωγικά τους καθήκοντα με ζήλο και ευσυνειδησία ενώ αποφάσιζαν συλλογικά (σύλλογος διδασκόντων) για θέματα παιδαγωγικά και διδακτικά. το διδασκαλείο θεσσαλονίκης ευτύχησε να έχει διευθυντή του το διακεκριμένο την εποχή εκείνη παιδαγωγό, χαρίσιο παπαμάρκου. τα αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα μάθησης με τους στόχους μάθησης, τα περιεχόμενα μάθησης και τη μεθόδευση διδασκαλίας στο κεντρικό δημοτικό σχολείο θεσσαλονίκης και στο πρότυπο δημοτικό σχολείο του διδασκαλείου μας πληροφορούν για τα παρακάτω:- η ελληνική κοινότητα θεσσαλονίκης δραστηριοποιείται σε μεγάλο βαθμό για τα εκπαιδευτικά ζητήματα με τη συνδρομή του εκάστοτε μητροπολίτη. - ο χρόνος συγγραφής των προγραμμάτων σπουδών των δύο σχολείων συμπίπτει με την αρχιερατεία στη μητρόπολη θεσσαλονίκης του μητροπολίτη ιωακείμ, μετέπειτα πατριάρχη ιωακείμ γ’ του μεγαλοπρεπούς. - το αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών του πρότυπου δημοτικού του διδασκαλείου θεσσαλονίκης υπογράφει ο διευθυντής του χαρίσιος παπαμάρκου, παιδαγωγός εγνωσμένου κύρους. - τα μαθήματα των δύο σχολείων παρουσιάζουν ομοιότητες αλλά και διαφορές ως προς τις ώρες διδασκαλίας ανά εβδομάδα. είναι αισθητή όμως η προσπάθεια αναβάθμισης της παρεχόμενης εκπαίδευσης στο πρότυπο σχολείο του διδασκαλείου αφού σε αυτό πραγματοποιούνται οι διδακτικές ασκήσεις των μελλοντικών δασκάλων όλης της μακεδονίας. εξάλλου λειτουργεί ως πρότυπο για την κατάρτιση των προγραμμάτων σπουδών όλων των δημοτικών σχολείων της μακεδονίας. - ο μορφωτικός σκοπός του δημοτικού σχολείου είναι διττός: μετάδοση γνώσεων και ταυτόχρονα ηθική και εθνικοθρησκευτική μόρφωση.- τα σχολεία της θεσσαλονίκης και κατ’ επέκταση της μακεδονίας υπηρέτησαν την «εθνική σκοπιμότητα» και «εθνική αποκατάσταση» έναντι της απειλής του πανσλαβισμού και συνέβαλαν τα μέγιστα στη συσσωμάτωση της μακεδονίας στην ελλάδα.
description: according to the preceding research regarding the educational activities of the greeks of thessaloniki during the second half of the 19th century and until the liberation (1851-1912) the following main conclusions can be drawn:-macedonia as a geographical place and meaning from antiquity up to date has undergone significant changes both in space it represented in each time period (ancient macedonia, roman empire, and empire of constantinople) and in administrative division. its geographic limits change according to political events and processes. the second half of the 19th century, thessaloniki was under ottoman rule during which a peculiar ethnic composition of the population dominated. hellenism along with diplomatic and educational and other perspectives, such as the greek-centric and christian education, managed to survive and later with the macedonian struggle to save their cradle and was finally united with the independent greek state in 1912.-since the first years of ottoman rule a strong educational tradition was created in thessaloniki, which was maintained all subsequent centuries. so it became a "luminescent" ecclesiastical and educational cradle of hellenism and orthodoxy and as such, in the years of slavery it was a center of remarkable and important cultural and educational development and evolution.-thessaloniki has always been a basic hub of the balkan area because of the particularity of its economic importance and strategic location, it was not only known as the capital of macedonian hellenism but also for many centuries the city’s culture and history was linked with the fate of the macedonian hellenism, especially the painful period of ottoman rule. the second half of the 19th century, greek christians of thessaloniki clustered in their neighborhoods -their parishes- and were active in all sectors and especially in the establishment, organization and operation of communal schools.-education, in the broad sense of the term, during this period includes all actions and activities designed to influence in some way the thought, character and behavior of children and adolescents. training of this kind was carried out initially by teachers who had limited education but also some distinguished of the time and in specific areas. initially training took place in "common" schools and over time they were upgraded and took higher status and changed naming: high school, girls school, etc.the major historical events that shaped education in the greek community of thessaloniki during this period were: the year 1853, this marked the fall of the empire of constantinople 400 years before.the liberation of the greek state, which supported the greek community of thessaloniki in the organization of schools.the crimean war (1853-1856), which shook their spirits and gave rise in 1854 to begin the revolutionary movements of the macedonians until the liberation of 1912.- education in schools of the greek community during the second half of the 19th century was a national-patriotic-christian centric which became the basis of liberation from ottoman domination.-it is observed by all the researchers as an undeniable fact that by the mid-19th century and until the liberation there was a period of reconstruction and recovery of educational issues and events in thessaloniki.- for the educational activity of the macedonians, and especially the thessalonians,the following main components contributed: a) the ottoman administrative reforms (hat-i-humayun), b) the ecumenical patriarchate and c) the establishment of the pro-educational association and other charities and organizations d ) the educational policy of the greek state for schools of the greek community of thessaloniki.- the greek community of thessaloniki with the supervision of the school committee took care of all aspects of education such as the establishment, organization and operation of schools and had the responsibility not only of the administration and supervision of schools, but also finding the necessary financial resources and needs. chaired by the bishop, the greek community of thessaloniki supported the educational task in various ways and contributed to the development of schools, cultural life and activity.- the development framework of the greek community of thessaloniki, assisted in making thessaloniki a center of intellectual, social and cultural activities. the community created the conditions for cultural, social and educational reorganization and prevalence of hellenism.- the ecclesiastical-administrative framework of the greek orthodox community of thessaloniki, stemming from the ottoman administrative reforms, helped the thessalonians in joining associations and clubs under the respective bishop and in exercising multifaceted religious, charitable, cultural and educational work. the members of the greek community of thessaloniki participated actively in the problems of the city’s schools and finally succeeded to strengthen the national and religious identity of their youngsters.- paradigm and exemplar of hierarch-bishop, who contributed with all of his forces in the organization, operation and development of schools of thessaloniki, joachim the third "the bold and tireless protector" of the schools in thessaloniki, as aptly described and dubbed.- schools of thessaloniki during 1853-1912 multiplied, the students and population grew, curricula were reformed, teachers were trained, religious and national objectives were set forth, the ideals and values of hellenism and orthodoxy were carried over to the greek youth of macedonia and thus national restoration was achieved, meaning the unification of macedonia with greece.- the school committee, as a collective body of the greek community of charitable and educational branches-schools, chaired by the respective bishop had the responsibility of management, organization and operation of city schools. the prime and main duty was the arrangement of the finances of schools. the diocese of thessaloniki supported financially the schools of that time with enviable and remarkable way.- the data on the pupil capacity of schools that period appear to be increasing and made thessaloniki the beacon of greek education and foundation of the presence of greeks in macedonia.- the teaching staff of all schools was appointed by the bishop for a year and they were mostly graduates-certificated teachers. the pedagogical and teaching duties of teachers were determined by the greek community's regulation. they were performing their teaching and pedagogical duties with zeal and diligence, and decided collectively (association of teachers) for teaching and educational issues. the teaching center of thessaloniki had the privilege of having a distinguished director of that time, the tutor charisios papamarkou.the curricula and timetables of teaching with the learning objectives, the learning contents and the arrangements for teaching at the central elementary school in thessaloniki and the exemplar elementary school give us information about the following:- the greek community of thessaloniki operates to a large extent on the educational issues with the assistance of the respective bishop.- the period of writing the curricula of the two schools coincides with the primacy of joachim the third in the metropolis of thessaloniki later so-called patriarch the magnificent.- the syllabus of the exemplar elementary school of thessaloniki signed by its director, harisis papamarkou, an educator of recognized standing.- the courses of both schools have similarities as well as differences in teaching hours per week and the effort to upgrade education provided in the exemplar school is obvious, as in this school the instructional exercises of future teachers of all macedonia are being held, but also serves as a model for drafting the curriculum of all elementary schools in macedonia.- the educational purposes of the elementary school are twofold: to transfer knowledge, but also moral and national-religious education.- schools of thessaloniki and macedonia thus served the "national desirability" and "national restoration" against the threat of slavism and contributed greatly to the aggregation of macedonia in greece.