E01346: The Epic Histories, traditionally attributed to P'awstos, written in Armenian in the second half of the 5th c., recount the seizure of the bones of the Aršakuni kings by the Persians and their subsequent return by the Armenians.
Creators: name: Admin, CSLA
Publisher: name: University of Oxford
Year: 2016
Subjects: History

description: The Epic Histories, Book 4, chapter 24<br><br>The Persian king Šapuh, incited by the infamous Meružan, invaded Armenia and like a mighty flood poured over several Armenian districts, devastating lands, destroying fortresses, putting countless men to the sword. <br><br>Եւ գային պահ արկանէին շուրջ զԱնգեղ զամուր բերդաւն, որ է յԱնկեղ տանն գաւառին. զի անդ էին բազում Հայոց թագաւորացն գերեզմանք շիրմացն արանցն Արշակունեաց. բազում գանձք մթերեալ մնացեալ կային ի նախնեացն ի հնոց ժամանակաց հետէ: Չուան պահ արկին զբերդաւն. ապա իբրեւ ոչ կարէին առնուլ վասն ամրութեան տեղւոյն, թողուին եւ գնային: Եւ զբազում բերդօք զանց առնէին, զի ոչ կարէին մարտնչել ընդ ամուրսն. բայց միայն մատնեցաւ ի ձեռս նոցա ամուր բերդն Անի ի Դարանաղեաց գաւառին անդ, զի չարագործն Մերուժանն հնարաւորութեամբ մեքենայէր ամուր բերդին այնմիկ: Ելանէին ի վեր, եւ կործանէին զպարիսպ նորա, եւ իջուցանէին անթիւ գանձս ի բերդէն: Եւ բանային զգերեզմանս զառաջին թագաւորացն Հայոց զարանց քաջաց զարշակունոյ, եւ խաղացուցանէին ի գերութիւն զոսկերս թագաւորացն. բայց միայն զգերեզման շիրմին Սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն անհեդեդ սկայագործ հաստաշինած ճարտարագործ արարածոցն: Ապա գնացեալք անտի ի բաց մերժէին, ընդ այլ դիմեալ` ասպատակս կապէին, ընդ կողմանսն Բասենոյ յառաջ խաղային եւ ինքեանք, կամէին ի թիկանցն կուսէ անկանել հասանել ի վերայ զօրացն թագաւորին Հայոց:<br><br>'And they went to lay siege to the impregnable fortress of Angł in the district of Ankełun, for there lay the tombs [and] sepulchers of many of the Armenian Arsakuni kings, and great treasures had been collected by their ancestors and remained [there] from ancient times. They went and besieged the fortress, but when they were not able to take it because of the [heavy] fortifications of the place, they left it and went on, and they passed many [other] fortresses because they were not able to overcome their fortifications. Only the fortified stronghold of Ani in the district of Daranalik' fell into their hands because the malignant Merujan devised a way to take that fortified stronghold. They climbed to the top, destroyed its protective [outer] wall, and brought countless treasures out of the fortress. And they opened the tombs of the former kings of Armenia, of the most valiant Arsakuni, and they carried off into captivity the bones of the kings. The only tomb that they were unable to open was that of King Sanatruk, because of the disproportionately gigantic [size], stability, and skillfulness of the work. Then, they went away and abandoned it. They turned to raid elsewhere [and] advanced into the region of Basean, [for] they intended to attack and fall upon the troops of the Armenian king from the rear.'<br><br>When the news reached Armenia's king Aršak, the Armenians reviewed their forces and prepared to counterattack. <br><br>ընտիրք եւ պատերազմողք, որ միամիտք եւ միասիրտք էին միաբանութեան գործոցն պատերազմին, հասանել մարտնչել ի վերայ որդւոց եւ կանանց իւրեանց, եւ ի վերայ աշխարհին դնել զանձինս իւրեանց մինչեւ ի մահ եւ ի վերայ աշխարհին գաւառացն բնակութեան, հասանել մարտնչել ի վերայ եկեղեցեացն իւրեանց, ի վերայ ուխտին պաշտամանն որբոյ եկեղեցեաց իւրեանց, ի վերայ հաւատոց ուխտին անուան Աստուծոյ իւրեանց, փոխանակ բնակ տերանց իւրեանց Արշակունւոց: Զի անգամ ոսկերք թագաւորացն մեռելոց եւ բազում ժողովուրդք խլեալք յիւրաքանչիւր տեղեաց, փոփոխեցան յօտարութիւն:<br><br>'[They were] choice and warlike [men] with one heart, one mind, and one accord for military operations, [that is] to go and fight for their children and their wives, and to lay down their lives unto death for the sake of their realm and their native districts; to fight for their churches and for the community of ministers of their holy churches, for the covenant of the faith [and] the name of their God, and for their own true Aršakuni lords. For the very bones of their dead kings and great mass of the population had been torn from their homes and carried off to an alien land.'<br><br>Sparapet Vasak left King Aršak behind and marched to the district of Ayrarat, where the Persians had camped. He attacked the Persians and he put the entire Persian host to the sword, and the Persian king alone escaped. The Armenians chased them and took innumerable booty from them. <br><br>Եւ առ հասարակ արկանէին զնոսա ի սուր սուսերի իւրեանց, եւ թափէին ի նոցանէն զոսկերս թագաւորացն իւրեանց, զոր Պարսիկք խաղացուցեալ տանէին ի գերութիւն յաշխարհն Պարսից: Զի ասէին ըստ իւրեանց հեթանոսութեանն ըսի օրինացն, թէ վասն այսորիկ բարձեալ տանիմք զոսկերս թագաւորացն Հայոց յաշխարհն մեր, զի փառք թագաւորացն եւ բախտքն եւ քաջութիւն աշխարհիս աստի գնացեալ ընդ ոսկերս թագաւորացն` յաշխարհն մեր եկեսցեն: Ապա թափէր Վասակ զգերութիւնն ամենայն զՀայաստան աշխարհին. եւ զոսկերս թագաւորացն Հայոց, զորս թափեաց Վասակ, հանեալ թաղեցին յամուր ի գեւղն` որ Աղձքն անուանին, յԱյրարատ գաւառին` որ կայն ի խինձ ի գոգս ի ծոցս յանձուկս ի դժուարս լերինն մեծի, զոր Արագածն կոչեն: Եւ ինքեանք փոյթ արարեալ զաշխարհ նուաճել, յարդարել կարգել յօրինել շինել զամենայն զգերութիւն յաւերածոյն եւ այրեցածոյն:<br><br>'And they put all of them to the sword and they took away from them the bones of their own kings that the Persians were carrying away into captivity to the Persian realm. For they said, according to their heathen beliefs: "This is the reason that we are taking the bones of the Armenian kings to our realm: that the glory of the kings and the fortune and valor of this realm might go from here with the bones of the kings and enter into our realm." Then Vasak freed all the captives of the realm of Armenia; and the bones of the Armenian kings freed by Vasak were taken and buried in the inaccessible village named Ałjk' in the district of Ayrarat, which was in the middle of a difficult and narrow gorge in the great mountain called Aragac. And they strove to pacify the realm, to put in order, arrange, and rebuild all that had been captured, ruined, or burned.'<br><br>Text: Garsoïan 1984. Translation: Garsoïan 1989, 156-158.