La traduction des chants populaires de la Grece moderne de Claude Fauriel au confluent des tendances esthetiques et litteraires du debut du XIXe siecle
Creators: name: Maquet-Σαραφοπούλου, Fanny Albert
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2009
Subjects: Φοριέλ
Μετάφραση
Ελληνικά δημοτικά τραγούδια
Claude Fauriel
Translation
Greek folk songs

description: Στην παρούσα εργασία, μελετήσαμε τη μετάφραση της συλλογής Chants populaires de la Grèce moderne του Claude Fauriel (1824-1825), με σκοπό να αναδείξουμε πόσο επηρεάστηκε η διαμόρφωσή της από τις λογοτεχνικές και αισθητικές αντιλήψεις του συγγραφέα καθώς και της εποχής του. Η δίγλωσση αυτή έκδοση έχει μείνει στην ιστορία ως «ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς τόσο της φιλολογικής όσο και της πολιτικής μας ιστορίας των επαναστατικών χρόνων»43. Πράγματι, καθοριστική αποδείχθηκε η συμβολή της στην ανάπτυξη του γαλλικού φιλελληνικού κινήματος και του ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος όχι μόνο για τον αγώνα του παρεξηγημένου ελληνικού λαού, αλλά και για τη γλώσσα του και τη λαϊκή του λογοτεχνία (η συλλογή του Γάλλου φιλόλογου θεωρείται ότι έθεσε τα θεμέλια της ελληνικής λαογραφίας). Όμως, αυτή η ακτινοβολία της δε θα υπήρχε χωρίς τη μεσολάβηση της μετάφρασής της… Στο πρώτο μέρος της εργασίας, καθαρά θεωρητικό, επιδιώξαμε πρώτα να συνθέσουμε ένα πορτρέτο αυτού του διφυούς συγγραφέα, μοναδικού κράματος συντηρητικότητας και προοδευτικότητας: χρονολογικά και ιδεολογικά, μπορεί να ανήκει στο ιη΄ αιώνα (η κλασική του μόρφωση, ο εγκυκλοπαιδισμός του και οι επιρροές από τους Ιδεολόγους θα σημαδεύουν το σύνολο του πολυδιάστατου έργου του), αλλά η φιλελεύθερή του ιδιοσυγκρασία και το ανεξάρτητό του πνεύμα τον προδιέθετε να αφουγκραστεί και να αγκαλιάσει τις λογοτεχνικές καινοτομίες οι οποίες αναδύονταν, εκείνα τα χρόνια, από τους ρομαντικούς κύκλους. Επίσης, περιγράψαμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες πραγματοποιήθηκε η έκδοση (επικρατούντα ρεύματα της εποχής, κυρίως διεύρυνσης προς την ξένη λογοτεχνία και τη ‘φυσική’ δηλ. λαϊκή ποίηση, κίνητρα του Fauriel, κοινό στο οποίο απευθυνόταν, υποδοχή του έργου, κτλ.). Τέλος, αναφέραμε προκαταρκτικά τις ιδιαιτερότητες του εγχειρήματος, δηλαδή τις δυσκολίες που είναι συνυφασμένες με το είδος του κειμένου (προφορική ποίηση) και τις μεθοδολογικές αρχές (πιστότητα στο πρωτότυπο) που επέλεξε να εφαρμόσει ο Γάλλος μεταφραστής. Στο δεύτερο μέρος, επιχειρήσαμε μια ανάλυση της εν λόγω μετάφρασης με βάση τα γνωρίσματα των ελληνικών δημοτικών τραγουδιών, τα οποία ο ίδιος ο 43 Α. Κυριακίδου-Νέστορος, Η θεωρία της ελληνικής λαογραφίας. Κριτική ανάλυση, Θεσσαλονίκη, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 1977, σ. 69. 146 Fauriel επισήμανε στον εισαγωγικό λόγο της έκδοσης: τη συντομία, τη ζωηρότητα (μαζί με την οξυμμένη μορφή της, την τολμηρότητα) και την απλότητα του λόγου, καθώς και το κυριότερο χαρακτηριστικό της τεχνοτροπίας της προφορικής ποίησης, τις επαναλήψεις. Εξετάσαμε τον τρόπο που ο μεταφραστής μας αντιμετώπισε και απέδωσε αυτές τις βασικές όψεις του ελληνικού κειμένου, και στην περίπτωση που η μετάφραση απομακρυνόταν σημαντικά από το πρωτότυπο, προσπαθήσαμε να ερμηνεύσουμε τις αποκλίσεις αυτές σύμφωνα με τις λογοτεχνικές και υφολογικές του θέσεις. Επομένως, καθίσταται κατανοητό ότι η μελέτη της μετάφρασής μας βασίστηκε κυρίως σε μια φιλολογική εξέταση του κειμένου και έλαβε υπόψη εξωτερικούς παράγοντες μόνο στο μέτρο που φώτιζαν τα ενδοκειμενικά στοιχεία. Επίσης, η προσέγγισή μας υπήρξε καθαρά περιγραφική και όχι κριτική. 6εν αξιολογήσαμε τη μετάφραση με γνώμονα μια νοητή ιδανική μετάφραση, ούτε μια συστηματική σύγκριση με άλλες γαλλικές μεταφράσεις των ίδιων κειμένων, ούτε ακόμα μια σύγχρονη θεωρία της μετάφρασης. Όμως, προσφύγαμε σ’ αυτές περιστασιακά, ως εφεδρικά μέσα. Όσο για τα χωρία δανεισμένα από την έκδοση, το πλήθος τους μπορεί να παραξενέψει και να κουράσει τον αναγνώστη, αλλά το θεωρήσαμε απαραίτητο γιατί αυτά δεν αποσκοπούν μόνο στο να απεικονίσουν ένα φαινόμενο, αλλά και στο να υποδείξουν τη διάστασή του. Ανάμεσα στα συμπεράσματα για τη μεταφραστική συμπεριφορά του Fauriel, τα οποία προέκυψαν από τη μελέτη μας, η ασυνέπειά της ήταν το πιο προφανές. Παρατηρείται σε πολλά επίπεδα (π.χ. στην τυπογραφική επισήμανση των προσθέσεων, στη χρήση των επαναλήψεων, των υποκοριστικών, των μεταφορών, των δανείων, κτλ.) και οφείλεται σε διάφορες αιτίες: πρώτα, στις κάπως ‘πρόχειρες’ συνθήκες κατάρτισης αυτής της συλλογής ( ο φιλόλογος δεν διέθετε ένα οριστικό, ενιαίο σώμα τραγουδιών από την αρχή, τα μετέφραζε όπως και όταν του έρχονταν, κάτω από τη μεγάλη πίεση του εκδότη του, με αποτέλεσμα να τεθεί θέμα μιας δεύτερης έκδοσης που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, αλλά προβλεπόταν να περιλάβει, μεταξύ άλλων, και καλύτερες παραλλαγές των ίδιων τραγουδιών). Παράλληλα όμως, μπορούμε να αναγάγουμε αυτή την ασυνέπεια σε μια γενική στάση ταλάντευσης του Γάλλου μεταφραστή, εφόσον ο Fauriel διχαζόταν ανάμεσα σε δύο αντιφατικά πνευματικά ‘τάματα’: πιστότητα στις ιδιαιτερότητες του πιστότητα στις ιδιαιτερότητες του πρωτότυπου (που υπόσχεται στον εισαγωγικό λόγο του) και πιστότητα στο πνεύμα της άκρως κανονιστικής του μητρικής γλώσσας, ακόμα κυριαρχημένης από τον καθωσπρεπισμό και τον ορθολογισμό του Κλασικισμού. Πιο γενικά μάλιστα, αυτή η διττή έγνοια (άνοιγμα προς τις ποιητικές δυνατότητες των λαϊκών ελληνικών συνθέσεων από τη μια μεριά, σεβασμός στο γλωσσικό, υφολογικό και πολιτιστικό καθεστώς της γαλλικής γλώσσας από την άλλη) αντανακλούσε την έλλειψη ενιαίας τάσης εκείνης της εποχής. Επίσης, παρατηρήσαμε μια τάση του μεταφραστή να εμπλουτίζει τη γαλλική εκδοχή με προσθέσεις λέξεων / εκφράσεων / επαναλήψεων, οι οποίες σχηματίζουν ρυθμικά χνάρια (τριμελές, τετραμελές, ισομετρικό παραλληλισμό) οικεία στη δημοτική ποίηση, και έτσι ενσωματώνονται άριστα στο ύφος του τραγουδιού, προσδίδοντάς του ένα επιπλέον λαϊκό βερνίκι. Αυτές οι πετυχημένες μεν, αυθαίρετες δε επεμβάσεις του Fauriel στο κείμενο μαρτυράνε οπωσδήποτε τη διαισθητική του επίγνωση του λαϊκού συστήματος σύνθεσης˙ όμως η πρακτική αυτή μπορεί να κινήσει την υποψία μας όσον αφορά την αθωότητά της (πού τελειώνει η μετάφραση και πού αρχίζει η αναδημιουργία και η ‘υπερκειμενική’ μετάφραση που καταγγέλλει ο A. Berman;). Τέλος, σ’ όλο το μήκος της εργασίας μας , υπογραμμίσαμε τη διαπολιτιστική διάσταση της έκδοσης του Γάλλου διανοούμενου: μέσα από τη μετάφραση, φιλοδόξησε να γεφυρώσει δύο πολιτισμούς, δύο εντελώς διαφορετικά συστήματα αξιών, ιδεολογιών και ευαισθησιών, σε ηθικό και αισθητικό επίπεδο, όπως είναι η ελληνική αγροτική κοινότητα με την τυποποιημένη προφορική της παράδοση και η γαλλική εκλεπτυσμένη κοινωνία με τη κυριαρχία του τυπικού γραπτού λόγου. Η επιμονή με την οποία εκπόνησε το έργο αυτό δεν αφήνει αμφιβολία για την πεποίθησή του ότι το εγχείρημα ήταν εφικτό, παρ’ όλες τις δυσκολίες και τις αδυναμίες του. Το αποτέλεσμα τον δικαίωσε: η ευσυνειδησία και η επινοητικότητα που έβαλε στην υπηρέτηση του ξένου κειμένου άνοιξαν ένα δρόμο που ακολούθησαν αρκετοί μεταγενέστεροι μεταφραστές. Πρόκειται λοιπόν, κατά τη γνώμη μας, για μια σημαντική μετάφραση, η οποία διαμορφώθηκε από την εποχή της και ταυτόχρονα, τη διαμόρφωσε στο βαθμό που της το επέτρεπαν οι ιστορικές συνθήκες
description: In this work , we studied the translation of the collection Chants populaires de la Grèce moderne of Claude Fauriel (1824-1825), in order to highlight how influenced the shaping of the literary and aesthetic notions of the author his era