Πένθος και χαρά στους νηπτικούς Πατέρες της Φιλοκαλίας
Creators: name: Kovacevic, Zaklina L.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2016
Subjects: Πένθος κατά Θεόν
Πνευματική Χαρά
Φιλοκαλία
Δάκρυα
Blessed mourning
Spiritual joy
Filokalia
Tears

description: Ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί εξ’ αρχής για απόλαυση και χαρά, ο πόθος της χαράς είναι έμφυτος σ’ αυτόν. Οι νηπτικοί Πατέρες περιγράφουν τη ζωή και τη μακαριότητα στην οποία συμμετείχε ο Αδάμ πριν την πτώση. Ο Αδάμ ήταν εμπλουτισμένος με τη Χάρη του Θεού. Ο Ίδιος ο Τριαδικός Θεός έθεσε τον εαυτό Του στον άνθρωπο με την άκτιστη θεία Χάρη και τον έκανε «κατ’ εικόνα» και «καθ’ ομοίωσίν» Του, διότι μόνο δια της Χάριτος μπορούσε να ενωθεί με τον Πλάστη, να μετέχει τον Θεό. Το ένδυμα του Αγίου Πνεύματος του έδινε ζωή, δόξα, θεόμορφη λαμπρότητα, χαρά και αγαλλίαση. Και το ανθρώπινο σώμα το οποίο ο Θεός εμψύχωσε, όταν βγήκε από τα χέρια του δημιουργού, ήταν «καλόν λίαν», χωρίς αρρώστιες, ωραίο και αρμονικό. Η ψύχη που σ’ αυτό το υλικό σώμα δίδει τη ζωή, την αύξηση, την αίσθηση και τη γέννηση, δημιουργήθηκε απλή, ασώματη, άμορφη, αόρατη, αθάνατη, λογική, πνευματική, νοερή και ωραία. Της δόθηκε η ικανότητα ν’ αποκτήσει θεία γνώση και επιστήμη, με τη θεία Χάρη να θεωρεί τα δημιουργήματα του Θεού και τον Ίδιο Δημιουργό και να υψώνεται με αγάπη προς Αυτόν. Χαιρόταν ο άνθρωπος και το θείο Κάλλος και το κάλλος της κτίσεως. Με την παρακοή ο Αδάμ απομακρύνθηκε από τον Θεό, από την πηγή της ζωής και πέθανε πνευματικά. Έγινε η διάσπαση της ενότητας με τον Θεό και τον πλησίον, αλλοτριώθηκε η φύση του. Όλες οι δυνάμεις του άρχισαν να λειτουργούν παρά φύση: η ελευθερία του έγινε δουλεία, ο φωτισμός έγινε σκότος, η αφθαρσία έγινε φθορά, η χαρά έγινε λύπη. Ο Θεός όμως δεν ξέχασε το πλάσμα του. Με την ευαρέσκεια του Πατέρα και τη συνεργία του Αγίου Πνεύματος ο Λόγος του Θεού ενώθηκε υποστατικά με την ανθρώπινη φύση και έγινε τέλειος άνθρωπος – χωρίς αμαρτία -, και ως τέλειος Θεός την ξαναπλάθει και τη θεώνει. Με το Βάπτισμα αναγεννά τον άνθρωπο οντολογικά, του δίνει τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος, η οποία λαμπρύνει την ψυχή, το κατ’ εικόνα του Θεού, και την καθαρίζει από κάθε αμαρτία. Το καθ’ ομοίωσιν η Χάρη περιμένει να το πραγματοποιήσει σε συνεργασία με τον άνθρωπο, δηλαδή δια της τηρήσεως των ζωοποιών εντολών, επειδή ο άνθρωπος δημιουργήθηκε ελεύθερος. Γι’ αυτό ο Χριστός αρχίζει το κήρυγμά Του με την πρόσκληση προς μετάνοια, ουσιαστικά καλώντας στην επιστροφή προς τον Θεό, και αναδεικνύοντας τη μετάνοια ως τη μόνη οδό που οδηγεί σ’ αυτή την επιστροφή. Ο Κύριος δεν καλεί «απροσδιόριστα» στη μετάνοια, αλλά δείχνει και τον τρόπο με τον οποίο επιτυγχάνεται, δηλαδή τα έργα της μετάνοιας. Μακαρίζει την ταπείνωση δια του φόβου του Θεού και της υπακοής, το πένθος και τα δάκρυα, την πραότητα, τη δίψα κάθε αρετής, την υπομονή των θλίψεων. Οι νηπτικοί Πατέρες εγκωμιάζουν το κατά Θεόν πένθος ως την καλύτερη απάντηση στην πρόσκληση του Θεού για μετάνοια. Το κατὰ Θεὸν πένθος είναι ένα βαθύ συναίσθημα συντριβής και λύπης της καρδιάς, σκυθρωπότητας, πόνου ψυχής από συναίσθηση των αμαρτιών με τις οποίες ο άνθρωπος λύπησε και στερείται Αυτόν που είναι ο Μόνος που χαροποιεί το πλάσμα Του. Με το πένθος της μετάνοιας και τα καθαρτικά δάκρυα αναγεννάται ο άνθρωπος τελείως. Το τριμερές της ψυχής θεραπεύεται και αποκτά την κατά φύση λειτουργία του: το λογικό μέρος αρχίζει να σκέφτεται τον Θεό, το επιθυμητικό μέρος να επιθυμεί τον Θεό και το θυμικό μέρος να Τον αγαπά. Το πένθος μαζί με τη Χάρη του Θεού ενοποιεί και ενδυναμώνει όλες τις δυνάμεις του ανθρώπου σε μια πνευματική αίσθηση που αποβλέπει στον Θεό. Οι ιεροί νηπτικοί θεωρούν ότι η κάθαρση της καρδιάς είναι δύσκολη υπόθεση, καθώς ακόμη και εκείνοι που για πάντα απαρνήθηκαν την πολυτάραχη και φοβερή ματαιότητα του βίου και ζητούν να γνωρίζουν τον Θεό, μόλις με την πάροδο πολλών ετών μπορούν να εξαλείψουν από την ψυχή τους τα σημάδια της κακίας και να επανέλθουν στο αρχικό κάλλος. Γι’ αυτό ο άνθρωπος έχει ανάγκη από την πολύ καθαρτική φωτιά της μετάνοιας με δάκρυα και θεληματικούς κόπους της ασκήσεως. Η μεταστροφή των παθών σε αρετές δεν γίνεται χωρίς μεγάλο κόπο και πόνο της καρδιάς, χωρίς πνευματική βία, διότι η Βασιλεία βιάζεται και οι βιαστές την αρπάζουν. Το πένθος είναι αναγκαίο σε όλα τα στάδια πνευματικής ανάβασης. Δεν είναι μόνο αναγκαίο στο στάδιο της κάθαρσης, για την εξάλειψη των αμαρτιών και των παθών, αλλά και μετέπειτα στο στάδιο του φωτισμού και της τελείωσης. Το πένθος καθαρίζει αλλά και διαφυλάσσει τις αρετές. Με την πνευματική πρόοδο όμως τα πικρά δάκρυα μετάνοιας μεταβάλλονται σε δάκρυα κατανύξεως, δάκρυα χαράς και αγάπης του Θεού και του πλησίον. Ο αγωνιζόμενος αποκτά γνώση των αγαθών που έχει χάσει και κλαίει, παρόλο που ταυτόχρονα παρηγορείται. Έτσι το κατά Θεόν πένθος αναμιγνύεται με τη χαρά και γίνεται χαροποιό πένθος, εμπεριέχει και τη λύπη της χαμένης σωτηρίας και τη χαρά της παράκλησης, της αισθητής παρουσίας της θείας Χάριτος που ο Κύριος χαρίζει στους αληθινά μετανοούντες. Έτσι ο ευαγγελικός μακαρισμός βιώνεται ως γλυκιά χαρά και ειρήνη η οποία είναι αποτέλεσμα της αποκαταστημένης πνευματικής υγείας. Η ροή των δακρύων σ’ αυτό το στάδιο είναι αδιάκοπη. Τα δάκρυα πια είναι γι’ αυτόν παραμυθία, και συνοδευόμενα με τη Χάρη του Αγίου Πνεύματος γίνονται δεύτερη κολυμβήθρα. Όλα αυτά, κατά του ιερούς νηπτικούς, δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς την ησυχία, τη νήψη και την αδιάλειπτη προσευχή. Η προσευχή κατά τους ιερούς νηπτικούς είναι ομιλία και κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό, είναι ανέβασμα και συναναστροφή του νου με τον Θεό. Η προσευχή είναι η έκφραση και ένδειξη αγάπης προς τον Θεό. Εκείνος που αγαπά τον Θεό, επιθυμεί με πόθο να βρίσκεται συνέχεια κοντά Του και να συναναστρέφεται μαζί Του με την ακατάπαυστη και αδιάλειπτη προσευχή. Τότε όλος ο άνθρωπος γεμίζει από ευλάβεια και χαρά, το όνομα του Ιησού Χριστού τον αιχμαλωτίζει. Το Άγιο Πνεύμα βοηθάει τον αγωνιζόμενο στη δική του νηπιότητα της προσευχητικής αρετής. Με την ανέκφραστη γλυκύτητά Του συγκεντρώνει και γλυκαίνει όλους τους λογισμούς του και τον κατευθύνει ώστε να κινηθεί με ολόκληρη διάθεση προς την αγάπη του Θεού. Η προσευχή, μέσω της οποίας ενώνεται ο άνθρωπος με τον Θεό, κατ’ αρχήν καθαρίζει το νου, ο οποίος πρέπει να βρίσκεται καθαρός, άμορφος, ασχημάτιστος, ατάραχος, απερίσπαστος, ακίνητος, άυλος μπροστά στην Αγία Τριάδα. Όταν ενωθεί ο πιστός με τον Θεό, απολαμβάνει πλουσιοπάροχα την πνευματική αγαλλίαση που πηγάζει από την ένωση αυτή: πλησιάζει τον Θεό νοερά, επιτυγχάνει τα άρρητα, γεύεται τον μέλλοντα αιώνα και με νοερή αίσθηση γνωρίζει την αγαθότητα του Κυρίου. Για τους νηπτικούς Πατέρες, η χαρά είναι συνδεδεμένη με την πίστη στο Σωτήρα Χριστό, που είναι η προσωποποίηση της χαράς και της αγαλλιάσεως του πιστού. Η χαρά κυρίως έχει εσχατολογική έννοια, σχετίζεται με τη Βασιλεία του Θεού, είναι δωρεά που χαρίζεται για την πίστη και την τήρηση των εντολών του Θεού, για την υπομονή και τις δοκιμασίες εκείνων που αγωνίζονται να ευαρεστήσουν τον Θεό. Αλλά η βίωση της πνευματικής ζωής χαροποιεί τον άνθρωπο, και τον κάνει να προγεύεται τους καρπούς του Αγίου Πνεύματος ήδη από τον παρόντα αιώνα.
description: Man was created for joy and blessings. He is always longing for joy is his innate, inborn, natural state. The Holy Ascetic and Neptic Fathers of the Filokalia describe the joy and the blessings in which Adam, the first created man, participated. First of all he was created in the image and likeness of God. Image was received by man immediately upon creation, while the likeness was to be assumed through a gradual and perpetual process of perfection. The image and likeness of God became the source of greatest blessings for man: “...η πασα μακαριότης εν γε τω καθ’ ομοίωσιν γενέσθαι Θεου” . Man was enriched with the grace of Holy Spirit, became the “dwelling place” of God and participated in the life of God. The grace of Holy Spirit gave him life, glory, knowledge, godlike beauty, delight, rejoicing and gladness. The body of Adam, which was created from the hands of Creator, was created “καλόν λίαν”, beautiful and harmonious and without sickness and corruption. The soul, which gives life to the material body, was created simple, invisible, immortal, logical and spiritual. It was enabled to receive knowledge of God and to contemplate (θεωρία) God and all of His creation, and through this contemplation to rise toward God with love. All of this – contemplation and knowledge and love of God – permeated the soul of the first man with joy and indescribable delight. With the disobedience to God’s commandment things radically changed. Adam separated himself from God, from the source of life. Consequently, he lost the Grace of Holy Spirit and died spiritually. Spiritual death was then followed by a new reality of physical death. His road toward perfection (το καθ’ ομοιώσιν) was cut. His nature was fragmented and divided into many parts as he lost his natural (κατά φύσιν) life in union with God. Since God is the one who holds human nature united with himself and united with itself and Adam’s disobedience voluntarily broke this union. His soul was clothed in darkness and his incorrupt body became subject to corruption. Adam’s freedom in result became slavery, his enlightenment became darkness, his immortality became mortality, his logical way of reasoning and thinking became irrational and his joy turned into sorrow. The Neptic Fathers especially underline the importance of mind, the spiritual intellect (νους) of man, since it is the apparatus upon which the Lord impressed the seal of His likeness, the image of God in man. The mind (νους) is the main part of the soul, as they call it “an eye” of the soul, the guiding principle (κυβερνήτης) of the soul. These Holy Fathers underline its responsibility for the fall and the consequences of the fall to the nature of mind, intellect and his functions (or faculties). Its powers after the fall were not lost, yet instead were darkened, obscured and enslaved by the senses. The Holy Neptic Fathers describe in a very detailed way the consequences of fall of Adam to the human nature in order to show (or explain) the deep connection between man and God, that actually the nature of man finds real itself only in union with God. Adam’s transgression was his own, but it had an influence on all humanity by placing all of humanity in a state of slavery to sin. It was not just humanity, but the fall impacted the loss of proper functioning of all creation. God, however, didn’t forget his creation even though it was disfigured by sin. The Logos (Word) of God was incarnated, became man and as a perfect God and perfect man He perpetually restores and deifies man. Through the Sacrament of Baptism, where man receives the grace of Holy Spirit, He regenerates human nature. He purifies it totally from sin and enlightens it so it can live fort a new life, a life in Christ, which means that it can then practice the commandments and the cultivation of virtues becoming obedient after all to the will of God. With Baptism man may be freed from inherited sin, but his struggle with sin, the world and the evil one doesn’t stop until to the end of his life. Purification of man and the likeness of God are not possible to be reached without the active response of man to the call of God. It cannot be reached without personal struggle of each man since man is created free. That’s why Christ begins his preaching with the call for repentance. In essence, Christ’s call for repentance is the call for man to return to God. It’s a call for deeper conversion and it does not mean that we should repent once or from time to time. It means that our whole life should be constant repentance, filling our whole being with contrition. According to the Holy Neptic Fathers, faith and repentance are the only way man can approach God. Repentance is the base for all the other commandments. One cannot love God nor fellow man without continuing repentance for his sins that are preventing him from fulfilling God’s commandments. The Lord is not just calling us to repentance but is showing the way by which it is reached. It is the way of fear (awe) of God, of humility and of obedience to God’s will. It is the way of blessed mourning, the way of tears, a longing for God and the way of holy sorrow. Christ Himself blesses poverty and humility, humbleness and meekness as the way to Heaven. He blesses the life that mourns for sins because the fruit of that life is the source for spiritual joy and consolation of Holy Spirit. He blesses hunger and thirst of body and soul with spiritual fullness (Matthew 5). In one word, Christ blesses our spiritual and ascetical struggle, which in the essence is the response to His self-emptying love. It is an imitation of His way of life. He emptied Himself of Divinity and became man out of His great love so that we too empty ourselves of our passions and self-love and start loving Him for our sake. Blessed mourning and weeping for the our own sins and of our fellow man are now the way of life. They not only have a purifying effect, but are able to completely cure the soul because tears according to God have a healing effect on mind, on heart, on soul in general. According to the Neptic Fathers tears have an effect of second Baptism, which is Baptism of the Holy Spirit. When man is reborn by the Holy Spirit, all of his being becomes godlike. The rational part of the soul begins to think about God, the emotional part begins to desire God and the affective part begins to love God. Blessed mourning is needed at all levels of the spiritual life and not just at the first level, purification. It doesn’t just purify the soul, but it also keeps it safe from pride and a future fall, preserving the grace given to the man after many trials and struggles. With spiritual progress or ascension, bitter tears become tears of paraklisis, tears of gratitude to God for all His blessings, tears of inexpressible joy and sweetness. Tears of love of God, knowledge of Him and of unceasing prayer for all of His creation that is accompanied with peaceful spiritual joy. Man cries but God’s presence is comforting him. The presence and the dwelling of the Holy Spirit are in him as a fruit of repentance. It is the presence of the Comforter who consoles the humble ones who day and night cry to God. Spiritual joy is the state of the eschaton, is given to the saved ones in the age to come, it is connected with the Kingdom of God. But man is able to have a taste of this joy through the grace of Holy Spirit in the present life too.