Τα ωρολόγια και αναλυτικά προγράμματα της οικιακής οικονομίας και των οικοκυρικών στα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης από το 1929 ως το 1977: Διαμόρφωση και εξέλιξη της ιδεολογίας για τον ρόλο των φύλων και του καταμερισμού της εργασίας, μέσα από την εξέλιξη των σχολικών προγραμμάτων του μαθήματος των Οικοκυρικών
Creators: name: Μαυρίδου, Αναστασία Ευθυμίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2009
Subjects: Οικιακή οικονομία-οικοκυρικά
Αναλυτικά προγράμματα
Καταμερισμός εργασίας
Domestic subjects
Home economics
Curricula
Division of labour

description: Το 1929 γίνεται μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση κατά την οποία θεσμοθετείται το γυμνάσιο θηλέων με πρόγραμμα ίδιο με αυτό των αρρένων και πρόσβαση στο πανεπιστήμιο. Το πρόγραμμα των γυμνασίων αυτών είναι όμοιο με αυτό των αγοριών με μοναδική διαφοροποίηση το μάθημα των οικοκυρικών που προορίζεται να διδάξει στα κορίτσια τα οικιακά καθήκοντα. Οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης πριν από το 1929 ήταν να προετοιμάζουν συζύγους μητέρες, οικοδέσποινες, και δασκάλες. Τώρα είναι ίδιοι με αυτούς των γυμνασίων αρρένων. Όμως η κυρίαρχη ιδεολογία που αφορούσε τα φύλα δεν είχε αλλάξει και τα οικιακά καθήκοντα ανατίθενται στις γυναίκες. Έτσι οι στόχοι της γυναικείας εκπαίδευσης πριν από το 1929 περνούνε εξ ολοκλήρου στο μάθημα των οικοκυρικών. Το μάθημα αυτό λοιπόν γίνεται φορέας της κυρίαρχης ιδεολογίας για τα φύλα που σκοπό έχει να μεταδώσει σε κάθε νέα γενιά γυναικών συγκεκριμένους ορισμούς του κοινωνικού φύλου και των σχέσεων των φύλων, στοχεύοντας να καλλιεργήσει στάσεις, αντιλήψεις και συνήθειες που εξυπηρετούν και αναπαράγουν την ιδεολογία αυτή. Σκοπός, λοιπόν της εργασίας μας είναι να δείξει, να παρακολουθήσει και να ερμηνεύσει με ποιους τρόπους η εκπαίδευση μέσω του μαθήματος των Οικοκυρικών, το οποίο λειτουργεί ως κατεξοχήν φορέας της κυρίαρχης ιδεολογίας που αφορά τα φύλα, συντελεί μέσω της διδασκαλίας του και των αναλυτικών του προγραμμάτων στην κατασκευή, διαμόρφωση και μετάδοση σε κάθε νέα γενιά γυναικών, συγκεκριμένων ορισμών του κοινωνικού φύλου, των σχέσεων των φύλων, και του κατά φύλο καταμερισμού της εργασίας που αυτές συνεπάγονται (Wynn, 1977), ως μοναδικό στοιχείο διαφοροποίησης μιας εκπαίδευσης που δεν λαμβάνει υπόψη το φύλο των εκπαιδευομένων. Οι τρόποι αυτοί θα αναζητηθούν κυρίως: α) Στην εκπαίδευση και στο εκπαιδευτικό σύστημα σαν σύνολο γιατί αποτελεί το γενικό πλαίσιο μέσα στο οποίο εγγράφεται το μάθημα που μας ενδιαφέρει και επομένως οι αρχές που ισχύουν για το γενικό ισχύουν και για το μερικό. β) Στα αναλυτικά και ωρολόγια προγράμματα του μαθήματος και: γ) Επικουρικά στα εκπαιδευτικά εγχειρίδια και στις μεθόδους διδασκαλίας. Το θεωρητικό πλαίσιο αποτέλεσαν οι θεωρίες των αναλυτικών προγραμμάτων και οι θεωρίες της Κοινωνικής και Πολιτιστικής Αναπαραγωγής των Bernstein, Bourdieu, Bowles &amp; Gintis, Althusser, και Arnot. Σύμφωνα με τις θεωρίες αυτές το καπιταλιστικό σύστημα αναπαράγεται μέσω της εκπαίδευσης. Η πατριαρχία η οποία αποτελεί οργανωτικό στοιχείο του καπιταλισμού αναπαράγεται και αυτή μέσω της εκπαίδευσης. Το βασικό ερώτημα που θέσαμε στην εργασία μας ήταν με ποιους τρόπους το μάθημα της εκπαίδευσης στα του οίκου ή οικιακή οικονομία ή οικοκυρικά ή όπως αλλιώς αναφέρεται στα προγράμματα, ως φορέας της κυρίαρχης ιδεολογίας που αφορά τα φύλα, συντελεί μέσω της διδασκαλίας του και των αναλυτικών του προγραμμάτων στην κατασκευή, διαμόρφωση και μετάδοση σε κάθε νέα γενιά γυναικών συγκεκριμένων ορισμών του κοινωνικού φύλου, των σχέσεων των φύλων, και του κατά φύλο καταμερισμού της εργασίας. Αναπαράγει, δηλαδή, κοινωνικά την κυρίαρχη ιδεολογία που αφορά στα φύλα. Μετά την επεξεργασία του υλικού μας με βάση το θεωρητικό μας πλαίσιο καταλήξαμε ότι η αναπαραγωγή αυτή γίνεται μέσα από τρία συστήματα από τα οποία το κάθε ένα είναι υποσύστημα του προηγούμενου. Το πρώτο εμπεριέχει και στηρίζει το δεύτερο και το δεύτερο εμπεριέχει και στηρίζει το τρίτο. Τα συστήματα αυτά είναι: 1. Το εκπαιδευτικό σύστημα. 2. Ο εκπαιδευτικός κώδικας του αναλυτικού προγράμματος συνολικά (κατά Bernstein) και ο κώδικας φύλου ( Arnot). 3. Το αναλυτικό πρόγραμμα του ίδιου του μαθήματος ( με τα διδακτικά εγχειρίδια και τις μεθόδους διδασκαλίας και το διδακτικό προσωπικό). Η κυρίαρχη ιδεολογία, όπως είπαμε παραπάνω με ρητά και άρρητα μέσα χρησιμοποιεί τους ιδεολογικούς κρατικούς μηχανισμούς όπως το σχολείο, την εκκλησία, τους θεσμούς που είναι νόμιμα οι φορείς της ηθικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας για να αναπαράγει συνεχώς τον εαυτό της. Με βάση το θεωρητικό μας πλαίσιο ο θεσμός της εκπαίδευσης συντελεί στην κοινωνική και πολιτισμική αναπαραγωγή της ταξικής δομής. Οι θεωρίες του Bernstein του Bourdieu και των Bowles και Gintis προϋποθέτουν έναν ανεπτυγμένο καπιταλισμό ο οποίος αναπαράγεται μέσω της εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τις θεωρίες αυτές η Πατριαρχία αποτελεί οργανωτικό στοιχείο του καπιταλισμού και αναπαράγεται μαζί του. Στην περίοδο που εξετάζουμε η χώρα μας βγαίνει από ένα προαστικό κοινωνικό σχηματισμό όπου η αστική τάξη δεν έχει ακόμα δημιουργηθεί και μεταβαίνει προς μια καπιταλιστική κοινωνία. Στη προκαπιταλιστική κοινωνία της χώρας μας η Πατριαρχία συνιστούσε ένα επίσης πολύ ισχυρό στοιχείο. Στο μεταβατικό αυτό στάδιο αστικά και προαστικά στοιχεία συγκρούονται με «μήλον της έριδος» την παράδοση. Οι προσπάθειες που γίνονται να θιγεί η παράδοση πέφτουν στο κενό γιατί ο εκπαιδευτικός θεσμός γενικά αντιστέκεται στις προοπτικές της αλλαγής και προόδου, όσο και για όσο διάστημα η παραδοσιακή του μορφή ευνοεί την αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων και της κοινωνικής ιεραρχίας. Μέσα στις κατεστημένες δομές εξουσιών την οποία μαζί με την άλλες εξουσιαστικές δομές υπεραμύνεται η παράδοση τόσο στον καπιταλισμό όσο και στην προκαπιταλιστική κοινωνία είναι και η Πατριαρχία. Δεδομένων, συνεπώς, των όσων είπαμε παραπάνω η πατριαρχία, στην περίοδο που εξετάζουμε, όπου η εκπαίδευση ήταν προσανατολισμένη στην παράδοση, η Πατριαρχία αναπαράγονταν συνεχώς μέσα από το εκπαιδευτικό μας σύστημα διατηρώντας τις εξουσιαστικές σχέσεις των φύλων. Ο τύπος του αναλυτικού προγράμματος ή ο εκπαιδευτικός κώδικας κατά Bernstein που επικρατεί είναι αυτός της «Συλλογής». Ο τύπος αυτός, σε αντίθεση με τον Συγχωνευμένο τύπο, χαρακτηρίζεται ισχυρή ταξινόμηση, από σαφή και αυστηρά όρια, δηλαδή, ανάμεσα στα περιεχόμενα των μαθημάτων και ισχυρή περιχάραξη, δηλαδή, αυστηρό έλεγχο από την πλευρά του εκπαιδευτικού στο τι επιτρέπεται να διδαχθεί και στο τι όχι Υπάρχει, μία αυστηρή τάξη πραγμάτων. Όπου η ταξινόμηση είναι ισχυρή δημιουργείται μια ισχυρή αίσθηση του ανήκειν σε μια συγκεκριμένη κατηγορία. Αυτό με τη σειρά του επιδρά στη δημιουργία μιας κοινωνικής ταυτότητας. Η αυστηρή ταξινόμηση και ο κατακερματισμός της σχολικής γνώσης δημιουργεί στους μαθητές και τις μαθήτριες την ανάγκη να κατατάξουν τους εαυτούς τους σε κάποιες κατηγορίες ώστε να αποκτήσουν κοινωνική ταυτότητα. Τέτοιες κατηγορίες είναι η κατηγορία φύλου, κοινωνικής τάξης και ηλικίας. Έτσι όταν το κορίτσι κατατάξει τον εαυτό του στη κατηγορία «γυναίκα» συγχρόνως μ’ αυτή την αποδοχή υιοθετεί και τις σχέσεις εξουσίας των δύο φύλων καθώς και τον καταμερισμό της εργασίας που βασίζεται σ’ αυτές τις σχέσεις. Επομένως ο εκπαιδευτικός κώδικας στον οποίο ανήκουν τα προγράμματα που εξετάζουμε σύμφωνα με τους Bernstein και Bourdieu είναι αυτός που ευνοεί την αναπαραγωγή μέσω της εκπαίδευσης της υπάρχουσας κοινωνικής οργάνωσης μέσα από την κατηγοριοποίηση των μαθητών /μαθητριών με βάση το φύλο Εμπνευσμένος από τους εκπαιδευτικούς κώδικες του Bernstein είναι και ο κώδικας φύλου που προτείνει η Arnot. Όπου η ταξινόμηση είναι αυστηρή αναπαράγονται οι σχέσεις εξουσίας ανδρών-γυναικών και όπου η περιχάραξη είναι αυστηρή οι εκπαιδευτικοί παίζουν σημαντικό ρόλο στον προσδιορισμό και τον έλεγχο του φύλου. Ο κώδικας φύλου στην περίοδο που εξετάζουμε είναι αυτός της ισχυρής ταξινόμησης και της αρκετά ισχυρής περιχάραξης. Μέσα στα δύο ευρύτερα υποστηρικτικά σύνολα για τα οποία συζητήσαμε προηγουμένως λειτουργεί το ίδιο το μάθημα των οικοκυρικών. Η διδασκαλία του και ο αντίκτυπός του στα κορίτσια στηρίζεται από όλο το εκπαιδευτικό και κοινωνικό εποικοδόμημα. Απαραίτητη προϋπόθεση για να δεχτούν τα κορίτσια το δευτερεύοντα ρόλο τους στην κοινωνία είναι να συναινέσουν σ’ αυτή την κατάσταση βλέποντάς την σαν φυσιολογική και να εντάξουν το εαυτό τους στην κατηγορία στην οποία ανήκουν (Wynn, 1977, Arnot, 2006). Αυτό είναι και το αντικείμενο του μαθήματος των οικοκυρικών. Είναι η ιδεολογία του προσανατολισμού της γυναίκας στο σπίτι. Η Barbara Wynn στο άρθρο της “domestic subjects and the sexual division of labor” αναφέρει τις «λεπτές πιέσεις» τις οποίες δέχονται τα κορίτσια μέσω του μαθήματος για να συναινέσουν στην δευτερεύουσα αυτή θέση τους. Στην παρούσα εργασία διερευνήσαμε τις θέσεις της Wynn και καταλήξαμε ότι από τα προγράμματα κυρίως και από τα εγχειρίδια συμπληρωματικά, αυτές οι θέσεις επαληθεύονται και στο δικό μας υλικό. Οι πιέσεις αυτές είναι: 1. Της θρησκείας 2. της εθνικής αποστολής 3. Πιέσεις μέσω ενοχοποίησης: 1. οικονομική και διαχειριστική πίεση 2. πίεση της καλής μητέρας 3. πίεση της καλής νοικοκυράς 4. πίεση της ευθύνης της οικιακής ευδαιμονίας και της ένωσης της οικογένειας 5. ευθύνη διατήρησης του γάμου Καταληκτικά, διαπιστώθηκε ότι στο μάθημα της Οικιακής Οικονομίας ή των Οικοκυρικών ανατέθηκε να γίνει ο φορέας της κυρίαρχης ιδεολογίας για τα φύλα, όταν στο μάθημα αυτό, πλέον, πέρασε μέρος των στόχων της γυναικείας εκπαίδευσης πριν από τη δημιουργία γυμνασίων, το μέρος που απέδιδε στις γυναίκες τα καθήκοντα που απέρρεαν από το «φυσικό» τους προορισμό. Αυτό έγινε από τότε που το κράτος ανέλαβε την μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στα γυμνάσια και οι γενικοί στόχοι της μέσης εκπαίδευσης δεν έκαναν διάκριση μεταξύ αγοριών και κοριτσιών ( βλ. παράρτημα, σελ. 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134) –
description: This study aims to identify and describe the ways in which education, via domestic subjects, functions as a prominent carrier of the ideology of women in the home, partly because this is the subject matter of home economics and partly because the home – oriented ideology of women is crucially important even when women work outside the home. This subject within its teaching contributes to the construction and spreading to every new generation definitions of gender, gender relations and the sexual division of labour, by retaining and reproducing both the social status and the women’s oppression as well. This study presents data that was gathered by investigating: a) curricula and schedules of home economics from 1929 to 1977 and b) additionally school books of this period. On the basis of the theories of “social and cultural reproduction” of Basil Bernstein, Pierre Bourdieu, Bowles and Gintis, Althousser, and M. Arnot our data was analysed in order to support our hypothesis. In 1929 an educational reform was taken place in Greece by the liberal government of Venizelos. This reform regulated the secondary education of girls and established for first time public high schools for girls with the same curriculum as the boys high schools and access to the tertiary education. Until 1929 secondary education for girls was offered by private schools with expensive fees, which could be paid only by the upper classes of the society. These schools lacked the possibility for university and lead only to the profession of a primary school’s teacher. According to the purposes of the secondary education of girls before 1929 girls should be educated mainly for home as housewives, and mothers. Sometimes it was suggested that domestic subjects were the most important part of girls’ education to the exclusion of other subjects such as natural sciences or mathematics if necessary. After this reform these purposes were passed to the domestic subjects that taught in girls’ scools. Taking the data mentioned above into consideration on the basis of our theoretical context we can conclude that the reproduction of the ideology of gender roles is happened through three systems: a) The educational system b) The class code of the curriculum as a hole (according Bernstein) and gender code (according M. Arnot) and c) The curricula of domestic subjects and home economics ( in addition with text books, teaching methods and teachers) The first system as the broadest contains and supports the second system and the second contains and supports the third. Greek educational system is founded on tradition which is orientated to classicism based on the domination of dead languages of classical Greek and Latin on the curriculum. This traditional form of the educational constitutions prevents and resists changes and favors the reproduction of the social relationships as well as the social hierarchy. Patriarchy as a basic element of the social structure is being reproduced continually by maintaining the gender relationships within the educational system. Regarding Bernstein the class code of the secondary education’s curricula was this of collection type with strict classification and framing. This type pushes the students to be categorized on the basis of gender, age and class. Girls accept their second role in society by their membership of the” group” to which they belong. As a necessary condition for girls to accept a secondary position in the society is that they should acquiesce in their condition, by seeing it as a natural state of affairs. We have examined the subtle ideological pressures according B.Wynn which exercised on girls. Some of these pressures could be: The pressure of religion, the pressure of patriotism, the pressures that developed of guiltiness if a woman not be fitted with the stereotypes.