MERSERLANGAN TOLALARNING MORFOLOGIK (SEM) TAHLILI
Creators: name: Xasanova M.Sh
Publisher: name: Zenodo
Year: 2025

description: Tolalar aralashmalaridan foydalanilganda, to‘qimachilik mahsuloti sifati, ularning foydalanishda qulayligi va amaliy mustahkamligi oshishiga erishiladi. Tabiiy tolalarning gidrofillik, gigienik va bir qator qimmatli xususiyatlari, tufayli ulardan tayyorlangan kiyimlarni kiyganda inson uchun qulay sharoitlar yaratiladi. Aralashmada kimyoviy tolalarning mavjudligi tufayli maxsulotlardaning ekspluatatsion va elastiklik xususiyati oshadi.


Gidratsellyulozaning kimyoviy tarkibi tabiiy sellyulozaga o'xshash, lekin fizik tuzilishida undan sezilarli darajada farq qiladi: gidratsellyuloza makromolekulalari polimerlanish darajasi tabiiy sellyulozaga qaraganda kamroq (300-800), makromrolekulada zvenolarning joylashishi bir oz boshqacha. Gidratsellyuloza tolalarining kristallik darajasi 40-50% ni tashkil qiladi. Gidratsellyuloza tolalarining yumshoqroq, g‘ovakdor tuzilishi ularning xususiyatlarining tabiiy sellyuloza tolalari xususiyatlaridan farqini bildiradi.


Ishlab chiqarilgan gidratsellyuloza tolalari turli tuzilish va xususiyatlarga ega.


Viskoza tolalari bir vaqtning o'zida bir vannali jarayon yordamida ishlab chiqariladi, bu geterogen tolalar tuzilishini shakllantirishga yordam beradi


Bambuk va viskoza tolalarining morfologik tuzilmalari yuqori aniqlikdagi tasvirlar, yupqa plyonkalarning yuzasi va mikro tuzilishi yordamida o'rganildi


Bu usul yupqa plyonkalarning sirt morfologiyasi va mikro tuzilishini tahlil qilish uchun ishlatiladigan yuqori aniqlikdagi tasvirlash usuli xioblanadi.


SEM tahlili namunaning sirt topografiyasining murakkab, yuqori darajada kattalashtirilgan tasvirlarini yaratish uchun fokuslangan elektron nurdan foydalanadigan kuchli tadqiqot vositasidir. Tasvirni optimallashtirishda har safar qurilmalardan foydalanishda qoidalarga rioya qilish kerak bo'ladi. Individual parametrlarni o'rnatish har doim bir necha marta takrorlanishi kerak. Aloxida parametrlarni optimallashtirish tasvirni keyinchalik olinganidan ko'ra yuqoriroq kattalashtirishda amalga oshirilishi kerak. Individual parametrlar qisqartirilgan rastr yordamida sozlanishi kerak.


Chiziqli zichligi 47,8 teks bo'lgan bambuk va paxta tolalaridan ip kalava ishlab chiqarildi va pardozlash texnologiyasi o'rganildi. Olingan assortimentning fizik-mexanik xususiyatlari xalqaro talablar asosida baholandi. Sellyulozali va gidratsellyulozali tolali materiallarni morfologik xususiyatlarini tahlil qilish maqsadida paxta, merserlangan paxta va bambuk tolalari namunalari tanlandi.


SEM - yupqa plyonkalarning sirt morfologiyasi va mikro tuzilishini tahlil qilish uchun ishlatiladigan yuqori aniqlikdagi tasvirlash usuli. Texnik vosita plyonka yuzasi bo'ylab fokuslangan elektron nurni skanerlash va tarqalgan elektronlarni aniqlash orqali ishlaydi. Yuza bo’ylab tarqalgan elektronlar plyonkaning sirt morfologiyasi va tarkibi haqida ma'lumot beradi.


Paxta tolasini ishqor eritmasi bilan merserlash jarayonida uning g‘ovaklari va morfologik tuzilishida katta o‘zgarishlar sodir bo‘lishi ma’lum (1b-rasm). Sellyulozaga konsentrlangan o‘yuvchi natriy eritmasi ta’sir ettirilib, so‘ngra uni suv bilan yuvganda sellyuloza avvaliga ishqoriy sellyulozaga, so‘ng esa gidratsellyulozaga aylanadi. Bu o‘zgarishlar hisobiga sellyulozaning kimyoviy tarkibi o‘zgarishsiz qoladi. Sellyulozada bo‘ladigan bunday o‘zgarishlar, asosan, uning morfologik va ustmolekular strukturalarining o‘zgarishlari hisobiga sodir bo‘ladi [1]. Shu sababli, ip gazlamalarga konsentrlangan ishqor eritmasi ta’sir ettirilganda uning pishiqligi, elastikligi, reaksiyaga kirishish qobiliyati, sorblanishi (namlik yutishi, bo‘yalishi va h. k.) ortadi, shoyisimon yaltiroq tus oladi. Merserlangan materiallarni sorbsion xossasini ortishi natijasida, uni bo‘yashga merserlanmagan materialni bo‘yashga nisbatan 12-25% kam miqdorda bo‘yovchi modda talab qilinadi.


Bambuk tolasi g'ayrioddiy g‘ovak tuzilishga ega (mikroporalar tuzilishi), bu uni paxtaga qaraganda ancha gigroskopikligini ta’minlaydi [2]. Matoga namlik so'rilishi osonlashadi. Bambuk tolasidan tayyorlangan mahsulotlarni kiyganda terlatmaydi, mato teriga yopishmaydi va tez quriydi


Bambuk tolasi o'z xususiyatlariga ko'ra tabiiy deb tasniflanadi, ammo yaratilish usuli bo'yicha u kimyoviy toladir. 



 





	
		
			
			

			
			
			

			
			
			

			
		
		
			
			
a) bambuk tolasi
			
			
			
b) merserlangan paxta tolasi
			
			
			
c) paxta tolasi
			
		
	




 


1-rasm. Turli tolalarning SEM tahlili


Pardozlangan turli tolalar xossalarini o‘rganish natijasida olingan ma’lumot, aralash tolali matolarda bir xil tusdagi rang olishga qaratilganligini inobatga olib, tolalar morfologiyasining turlichaligi, paxta tolasini merserlash orqali esa, bambuk paxta tolalari aralashmasidan tayyorlangan matolarni kimyoviy pardozlashda bir tusli ranglar xosil qilishga erishiladi. 


Аdabiyotlar:



	

	
Krichevskiy G.E. Ximicheskaya texnologiya tekstilnыx materialov. Tom 1. Teoreticheskie osnovы texnologii. Uchebnik dlya vuzov v 3-x tomax. - M.: RosZITLP, 2000. - 436 s.
	
	
https://star-tex.ru/article/bambukovaya-tkan