Imaginaire de l'espace chez Jacques Peda:
Creators: name: Νούλα, Σταματία Απόστολου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2010
Subjects: Φαντασιακό
Ποίηση
Χώρος
Imagination
Poesy
Space

description: Στη μελέτη αυτή επιχειρούμε μια προσέγγιση των ποιητικών συλλογών Amen, Récitatif και των ποιημάτων σε πρόζα Ruines de Paris, Herbe des talus, του σύγχρονου Γάλλου ποιητή Jacques Réda σύμφωνα με τη ψυχαναλυτική θεωρία του Gaston Bachelard. Ακριβώς επειδή μελετούμε τα έργα αυτά κάτω από το πρίσμα της συγκεκριμένης θεωρίας, κρίνουμε σκόπιμο να παρουσιάσουμε συνοπτικά – πριν προχωρήσουμε στο κυρίως μέρος της μελέτης – τις θεμελιώδεις αρχές της λογοτεχνικής προσέγγισης του Bachelard.Ο Bachelard διακρίνει τη φαντασία σε "μορφική" και "υλική" και μας καλεί να εμβαθύνουμε κυρίως στη μελέτη της φαντασίας των υλικών εικόνων που πηγάζουν από τον κόσμο του ασυνείδητου, της μυστικής αυτής εστίας των ανθρώπινων αρχετύπων. Κατά τη ψυχαναλυτική θεώρηση του Βachelard, η ποιητική φαντασία είναι ένα ονειρικό ταξίδι στην αρχετυπική γη, μια εμπειρία ονειροπόλησης η οποία μεταμορφώνεται σε λογοτεχνικό έργο μόνο όταν θρέφεται από τα τέσσερα υλικά στοιχεία: τη γη, τη φωτιά, τον αέρα, το νερό. Ο Βachelard υποστηρίζει ότι, αν και η υλική φαντασία ενός συγγραφέα, αντικατοπτρίζοντας την ποικιλία του σύμπαντος, εμπεριέχει και τα τέσσερα υλικά στοιχεία, εντούτοις περιστρέφεται κυρίως γύρω από μία υλική ουσία που διαποτίζει όλο το λογοτεχνικό έργο και θεμελιώνει την υλική ενότητά του. Εάν λοιπόν η δημιουργία ενός λογοτεχνικού έργου είναι ένα ταξίδι από το ασυνείδητο του συγγραφέα στο λόγο διαμέσου των τεσσάρων υλικών στοιχείων, ο Βachelard προσκαλεί εμάς τους αναγνώστες να πραγματοποιήσουμε την αντίστροφη διαδρομή για να γνωρίσουμε τον ονειρικό πυρήνα της φαντασίας του λογοτέχνη, για να επικοινωνήσουμε με το δημιουργικό ασυνείδητό του. Η επιλογή μας να μελετήσουμε στην εργασία αυτή τα εν λόγω ποιήματα του Jacques Réda οφείλεται στην αισθητή και πολυσήμαντη παρουσία του χώρου μέσα σε αυτά. Πιο συγκεκριμένα, ο ποιητής μας, μέσα από πνευματικές περιπέτειες, αναζητά επίμονα να γνωρίσει τον εσωτερικό του κόσμο, να εξερευνήσει τη σκοτεινή και ασυνείδητη πλευρά της ύπαρξής του. Κατά τη διάρκεια της εξερεύνησής του αυτής, οι χώροι δράσης εναλλάσσονται και, υπό την επίδραση ενός κάθε φορά από τα τέσσερα υλικά στοιχεία, επιδέχονται και διαφορετική ερμηνεία. Προσεγγίζοντας έτσι τα ποιήματά μας, θεωρούμε πως προσφέρονται για μια τοπο-ανάλυση βασισμένη στη θεωρία του Bachelard, μέσα από την οποία στοχεύουμε στην αποκρυπτογράφηση της υλικής φαντασίας του Jacques Réda και στην ανίχνευση του υλικού εκείνου στοιχείου που τροφοδοτεί τις ποιητικές του ονειροπολήσεις. Στο βασίλειο της υλικής φαντασίας, η απέραντη και χωρίς όρια γη, οι ατελείωτες και χωρίς ορίζοντα πεδιάδες δεν προκαλούν το φόβο του ποιητή για το άγνωστο, αντίθετα του δημιουργούν μια αίσθηση ελευθερίας και τον βυθίζουν σε μια ψυχική ηρεμία και γαλήνη. Ακόμη και όταν συναντά, κατά τη διάρκεια του ονειρικού του ταξιδιού, άγρια ζώα της γης, κινητοποιείται προς την αναζήτηση τρόπων προσέγγισης τους και συμφιλίωσης μαζί τους. Και πράγματι, καταφέρνει να εκπληρώσει αυτή του την επιθυμία συμφιλίωσης με τον έξω κόσμο μέχρι τη στιγμή που η υλική του φαντασία αφήνεται σε ονειροπόλες περιηγήσεις μέσα στην πόλη. Αυτό το μέρος κάποιες φορές προστατεύει τον ποιητή από κινδύνους που καραδοκούν έξω από τη περιφέρειά του και τον παρακινεί συνεπώς να παραμείνει στο εσωτερικό του, ενίοτε όμως τον πνίγει με τη μονοτονία του καθημερινού και την αποστέρηση διεξόδων που το χαρακτηρίζει. Έτσι λοιπόν, εγκλωβισμένος στον αστικό αυτό κλοιό, ο ονειροπόλος μας στρέφεται προς το μόνο καταφύγιο πάνω στη γη, το σπίτι˙ιδανική πηγή προστασίας και ζεστασιάς, το σπίτι τον προτρέπει όχι μόνο να μην αποζητά τον κόσμο που απλώνεται έξω από τον περίγυρό του αλλά και να παραδοθεί σε ένα κατηφορικό ταξίδι στα άμετρα βάθη τού είναι, στα έσχατα δηλαδή του μυστηριώδους κόσμου του ασυνείδητου, προκειμένου να φωτίσει την αθέατη μα πολύτιμη πραγματικότητα που κρύβεται κάτω από επιφάνειες και να κερδίσει έτσι την επιζητούμενη ψυχική του ηρεμία. Ωστόσο, αποφασίζει να επιστρέψει στην επιφάνεια, αυτή τη φορά όμως επιθυμώντας να κατοικήσει έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον που τον καταδίωκε πριν το καθοδικό του ταξίδι. Έτσι, αφήνεται σε ονειροπολήσεις γύρω από τη φωτιά, εφόσον αυτή προκαλεί τη γρήγορη αλλαγή των πραγμάτων, όπως παρατηρεί ο Βachelard. Η φωτιά λοιπόν δείχνει στον ποιητή το δρόμο για την ανακατασκευή του γήινου χώρου είτε σαν μια φωλιά ερωτική, απελευθερώνοντας αναμνήσεις και πάθη του παρελθόντος που έκρυβε μέσα του, είτε σαν ένα ουράνιο κόσμο πέραν κάθε γήινης υπόστασης, ακολουθώντας μια ανοδική πορεία παράλληλη με τις φλόγες που τον περιτυλίγουν στο φανταστικό του ταξίδι. Οι αέρινες εικόνες, τα σύννεφα, τα πουλιά, τα άστρα, -σύμβολα διαρκούς κίνησης- , που πλαισιώνουν την πνευματική περιπέτεια του ποιητή, απαλλάσσουν προσωρινά τον ίδιο και τον κόσμο του από το γήινο φορτίο τους˙ προκαλείται λοιπόν ο ποιητής να παραδοθεί σε αιθέριες ονειροπολήσεις, σε θαυμαστά νοητικά ταξίδια προς το άπειρο μέχρι όμως τη στιγμή που το αέρινο στοιχείο γίνεται βίαιο και εχθρικό απέναντί του και τον εγκλωβίζει και πάλι στη γη. Έτσι συνειδητοποιεί πια πως η επιθυμία του να κατοικήσει έναν κόσμο πέραν κάθε γήινης υπόστασης θα παραμείνει ανεκπλήρωτη. Εγκλωβισμένος λοιπόν εκ νέου στο γήινο χώρο, αναμνήσεις και σκέψεις του περασμένου καιρού τον καταδιώκουν. Έχοντας πια εγκαταλείψει οριστικά κάθε του απόπειρα απόδρασης από τη γη, στρέφεται τώρα σε μια ακατάπαυστη προσπάθεια απομάκρυνσης του παρελθόντος που τον τυραννά. Στην προσπάθειά του αυτή, αναζητά και τελικά συναντά βοήθεια στον υδάτινο χώρο: η ήρεμη κίνηση του νερού παρασύρει στο ρεύμα της κάθε δυσάρεστη ανάμνηση του ποιητή οδηγώντας τον έτσι λοιπόν και στην δική του ψυχική ηρεμία, στην ομαλή κατά συνέπεια και ήρεμη πια ύπαρξή του μέσα στον κόσμο και το χώρο, με άλλα λόγια στην απόλυτη ευτυχία. Ακολουθήσαμε λοιπόν μέχρι τέλους την ονειρική διαδρομή του ποιητή μας, διατρέχοντας όλο τον κύκλο της ύλης, και διαπιστώσαμε πως καθένα από τα τέσσερα στοιχεία είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένο με το χώρο που περιβάλλει τον ποιητή στο πνευματικό του ταξίδι, προκαλώντας του μεταβολές οι οποίες αντικατοπτρίζουν κάθε φορά και ένα στάδιο της ψυχολογικής του εξέλιξης. Μολονότι εμπλέκονται και τα τέσσερα υλικά στοιχεία στις ονειρικές περιπλανήσεις του Jacques Réda από χώρο σε χώρο, η γη αποτελεί το προνομιακό στοιχείο της υλικής του φαντασίας: ο γήινος χώρος τον κινεί και τον ωθεί να πραγματοποιήσει το πνευματικό του ταξίδι διαμέσου και των τεσσάρων υλών και στον γήινο χώρο η ονειρική του περιπέτεια καταλήγει. Έχοντας λοιπόν ταξιδέψει στον ονειρικό κόσμο του ποιητή μας, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα πως η σχέση του με το χώρο εκφράζεται καλύτερα μέσα από τη γη, η οποία τελικώς αποτελεί και το κλειδί του δημιουργικού του ασυνείδητου, την υλική ενότητα του έργου του.
description: L’étude des recueils poétiques Amen, Récitatif et des poèmes en prose Ruines de Paris, Herbe des talus avait le but d’explorer l’espace et ses représentations dans l’univers poétique de Jacques Réda afin de mettre en évidence leur valeur pour l’imagination créatrice du poète. Hervé Micolet, dans son oeuvre consacrée à l’étude de Réda, affirme que « plus que les personnes, de toute évidence, l’intéressent les lieux. Et pas n’importe quels lieux »135. Guidés par la croyance que les quatre éléments matériels constituent des supports signifiants à la dynamique des poèmes, nous avons pénétré ainsi dans l’univers de l’imagination matérielle de la terre, du feu, de l’air et de l’eau et nous avons tenté de relever leur fonctionnement à la représentation des lieux, ayant comme support théorique l’oeuvre de Gaston Bachelard. Celle-ci nous a permis de saisir la structure profonde des images spatiales chez Jacques Réda et d’en dégager leur signification. Dans une première étape, nous avons exploré l’espace à travers la terre, l’élément dominant parmi les images poétiques de l’oeuvre de Réda. Au début alors, notre poète-rêveur se révèle un homme pleinement terrestre qui cherche l’harmonie entre l’univers extérieur et son psychisme. La terre illimitée, l’espace infini sans variété, les énormes masses terrestres, les animaux sauvages, ne lui provoquent pas de malaise ni d’effroi ; par contre, il essaye de se concilier avec eux et de gagner ainsi de la sérénité. Il arrive alors à satisfaire son désir d’une harmonie intime. L’espace urbain, au contraire, bien qu’il le protège parfois de tout danger extérieur, lui provoque de la crainte à cause de sa structure topographique monotone et close ; il lui suscite ainsi une sensation d’étouffement au point de vouloir y échapper. Cependant, il se rend compte que l’évasion de l’espace terrestre n’est pas possible ; il se ferme alors dans le coin de l’univers le mieux protégé, sa maison. À l’intérieur de l’espace domestique, il trouve la sérénité et la chaleur recherchées, qui l’incitent non seulement à y demeurer mais aussi à pénétrer dans les profondeurs de son être afin d’y retrouver ses souvenirs les plus précieux et à travers eux son bonheur. C’est exactement ce mélange des images de volonté avec des images de repos que les rêveries des espaces terrestres suscitent chez l’être, cette synthèse ambivalente de l’élément terrestre 135 Op. cit., p. 33. 45 étudiée dans Amen, Récitatif, Ruines de Paris et Herbe des talus, qui démontre merveilleusement l’ambigüité par laquelle l’imagination matérielle est selon Gaston Bachelard caractérisée. Or, sans plus vouloir rester aux mêmes traces terrestres, le poète-rêveur s’adonne cette fois à des rêveries ignées. Le feu, élément susceptible de changements grands et profonds, incite l’être à ne pas s’accommoder à l’espace qui l’entoure et qui ne lui plaît pas et le met ainsi sur la voie de la transformation de l’espace terrestre soit en un foyer érotique, à travers la libération des souvenirs chaleureux du temps passé, soit en un espace céleste, à travers un mouvement ascensionnel parallèle à celui des flammes. La route ascendante que le poète suit alors à travers les flammes verticales l’amène à l’air. En tant que symbole de mouvement et de voyage par sa nature, tout à fait à l’opposé de la matière terrestre, signe de stabilité, l’élément aérien représente le désir du poète de voler dans les larges espaces et de faire l’expérience des voyages spirituels. En cherchant d’habiter le monde céleste, il s’engage, à travers des nuages, des oiseaux, du ciel, des étoiles, à une ascension aérienne qui vise à transformer son espace matériel en spirituel. Malheureusement, il se rend compte par la suite que cette ascension est impossible lorsque l’air devient parfois hostile et le condamne à rester sur terre en lui empêchant tout effort de fuite. Retourné de nouveau à l’espace terrestre, le rêveur est poursuivi par son passé et ses souvenirs qui s’imposent à lui et le dominent. Il décide alors de se laisser à des rêveries devant les espaces aquatiques dans l’espoir qu’elles vont le calmer et lui indiquer une voie pour mettre en ordre ses pensées. Une fois qu’il trouve dans l’eau l’aide d’apaiser son âme, il se sent prêt à plonger dans le bonheur absolu que le paysage lacustre lui procure. Ayant poursuivi les aventures oniriques de Jacques Réda, nous sommes alors amenée à constater que chaque changement d’espace, chaque représentation topographique désigne une géographie intime, voire elle reflète une évolution psychologique du poète. De plus, le jaillissement de chacun des éléments matériels, n’est guère arbitraire mais en revanche il vise exactement à aider le poète à extérioriser lors de ses déplacements cette évolution intime ; il vise à représenter les différentes phases de son voyage spirituel. Les aventures du rêveur à travers les matières imaginaires se composent donc de quatre étapes successives qui ne peuvent 46 être considérées que l’une par rapport à l’autre. En effet, notre lecture bachelardienne d’Amen, de Récitatif, de Ruines de Paris et d’Herbe des talus a révélé une collaboration de tous les quatre éléments dans l’imagination matérielle du poète-rêveur. C’est justement cette synthèse quadruple des matières imaginaires qui, valorisant chaque fois un différent type d’espace, projette ainsi la psychologie de notre poète. Cependant, suivant les principes de l’approche bachelardienne, l’imagination matérielle, quoiqu’elle aime jouer à toutes les quatre matières, elle « attribue nécessairement à chaque auteur un des quatre éléments : feu, terre, air et eau »136. Le poète s’engage en effet à des errances soutenues par les quatre éléments matériels, mais c’est surtout la matière terrestre qui détermine le mieux sa rêverie et son rapport à l’espace. C’est l’univers terrestre qui l’incite à faire l’expérience d’un voyage imaginaire et c’est à cet univers où son aventure spirituelle aboutit : fermée, stable, monotone, la terre mobilise la psychologie du poète et le pousse vers sa transformation à travers le feu duquel il suit après la marche verticale qui l’entraîne vers les airs pour rentrer enfin de nouveau sur terre et rechercher le calme de son âme auprès des eaux, afin de jouir enfin d’un séjour plaisant dans le cosmos. L’élément terrestre constitue alors l’élément-moteur du monde psychique de Réda, la matière par laquelle s’exprime mieux la relation intime de Jacques Réda avec l’espace.