Ο τοιχογραφικός διάκοσμος του Αγίου Νικολάου της μοναχής Ευπραξίας (1485/6) στην Καστοριά. Συμβολή στη Μεταβυζαντινή Ζωγραφική του τέλους 15ου και των αρχών του 16ου αιώνα
Creators: name: Δήμζας, Χαράλαμπος Βάιου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2023
Subjects: Άγιος Νικόλαος
Μοναχή Ευπραξία
Καστοριά
Εργαστήρι Καστοριάς
Saint Nicholas
Nun Eupraxia
Kastoria
Kastoria Workshop

description: Η πόλη της Καστοριάς αριθμεί δεκάδες χριστιανικά μνημεία που ανηγέρθησαν τον 15ο αιώνα. Ένα από αυτά είναι και ο ναός του Αγίου Νικολάου της μοναχής Ευπραξίας. Πρόκειται για ένα ιστορικό μνημείο της πόλης που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς ο τοιχογραφικός του διάκοσμος έχει ενταχθεί από τους μελετητές στο «εργαστήριο Καστοριάς» και μάλιστα θεωρείται το πρώτο μνημείο χρονολογικά που εντάσσεται στο «εργαστήρι» στην πόλη της Καστοριάς. Ένα εργαστήρι που δραστηριοποιήθηκε για τριάντα χρόνια περίπου μεταξύ 1480 με 1510, σε πολλές περιοχές της Βόρειας Ελλάδος, στη Θεσσαλία αλλά και σε περιοχές της Σερβίας, της Ρουμανίας, της Μολδαβίας και της Βουλγαρίας. Τα έργα του εργαστηρίου Καστοριάς, επηρέασαν την τέχνη σε διάφορους ναούς του τέλους του 15ου και του 16ου αιώνα, όχι μόνο στην Ελλάδα άλλα και σε άλλες γειτονικές χώρες. Πρόκειται για απλούς ναούς αλλά και σπουδαία ζωγραφικά σύνολα του 16ου αιώνα που συνιστούν τη «Σχολή της ΒΔ Ελλάδος. Η επίδρασή του φτάνει μέχρι τις τοιχογραφίες του 17ου και 18ου αιώνα. Το εικονογραφικό πρόγραμμα του ναού δεν παρουσιάζει κάποια ιδιαιτερότητα και οι παραστάσεις έχουν αποδοθεί προσαρμοσμένες στις μικρές διαστάσεις του μνημείου. Οι μορφές σχεδιασμένες από δύο καλλιτέχνες διακρίνοντας άλλοτε ραδινές με μικρά άκρα, με κίνηση και χάρη και άλλοτε κοντές με μεγάλους ώμους προσπαθώντας να αποδώσουν με περισσότερο ρεαλισμό τα φυσιογνωμικά τους χαρακτηριστικά. Το έργο των καλλιτεχνών του ναού του Αγίου Νικολάου της μοναχής Ευπραξίας ακολουθεί τη βυζαντινή παράδοση με τάσεις ανανέωσης προσθέτοντας εικονογραφικά στοιχεία από την καθημερινότητα της εποχής και στοιχεία επηρεασμένα από τη δυτική τέχνη. Η δράση του «εργαστηρίου Καστοριάς» θεωρείται ένας σημαντικός σταθμός στην τέχνη της βυζαντινής ζωγραφικής και αποτέλεσε έμπνευση για ανανέωση στους καλλιτέχνες των επόμενων αιώνων. Γι’ αυτό η δημοσίευση του τοιχογραφικού διακόσμου του ναού θα δώσει νέα στοιχεία στην έρευνα που αφορά στο «εργαστήριο Καστοριάς» καθώς αποτελεί ένα από τα πρώτα μνημεία που εντάσσονται στο εργαστήριο αυτό. Όσον αφορά στο περιεχόμενο της μελέτης, στο πρώτο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής εστιάζοντας στην περίοδο που έδρασε το «εργαστήριο της Καστοριάς». Στο δεύτερο κεφάλαιο γίνεται μία σύντομη αναφορά στην αρχιτεκτονική του ναού. Στο τρίτο κεφάλαιο ακολουθεί η παρουσίαση του εικονογραφικού προγράμματος και στη συνέχεια στο τέταρτο κεφάλαιο αναλύεται η εντοίχια διακόσμησή του. Στο κεφάλαιο που ακολουθεί γίνεται αναφορά στο κόσμημα. Στο έκτο κεφάλαιο σχολιάζεται η γενική θεώρηση του διακόσμου και στη συνέχεια αναφέρονται τα πρότυπα και εικονογραφικά παράλληλα των ζωγράφων του τελευταίου τετάρτου του 15ου αιώνα καθώς οι επιδράσεις τους στη μεταβυζαντινή τέχνη του 16ου αιώνα της Σχολής της Βορειοδυτικής Ελλάδας. Στο τελευταίο κεφάλαιο γίνεται αναφορά στο «εργαστήρι της Καστοριάς» και στη δράση του. Στο τέλος της μελέτης παρουσιάζεται το γενικό συμπέρασμα.
description: Kastoria counts a number of churches that were built in the 15th century, one of them is Saint Nicholas Church of Num Eupraxia that is situaded in the central part of the city and it was built in 1485/6. The post-Byzantine church of St Nicholaos of Nun Eupraxia at Kastoria, preserves painted decoration from the last quarter of the fifteenth century. The surviving wall-paintings display iconographic and stylistic characteristics that are encountered in painting ensembles which have been attributed directly to the Kastoria workshop. More specifically, stylistic characteristics occur in the old katholikon of the monastery of Metamorphosis (Megalo Meteoro) at Meteora, which is dates 1483/4 and considered to be one of the first and most notable works of the Kastoria workshop. The arrangement of the decoration in two zones follows the practice of other small churches decoration in this period. In the east wall, we discern in the apse the Platytera in bust. Below, the scene of Melismos and the bishops. Above the Ansension is depicted, while the Annunciation is devided in the right and the left side of the apse. In the north wall in the Santuary, the Vission of Saint Peter is depicted in the lower zone and in the south wall two bishops. In the north and south wall the iconographic program is developed in two zones. The lower zone is covered with the scene of Deisis and individual figures of full-length saints and Saint Nicholaos in bust with individual figures of full-length saints respectively. The zone above displays narrative scenes which include the cycle of the Life and Passion of Christ. Wall paintings were painted by two painters. The iconographic models for the wall painting of Saint Nicholaos of Nun Eupraxia derive from monuments historiated by the Kastoria workshop, their stylistic rendering is dominated by anticlassical traits that are also present in other monuments of the late fifteenth and beginnings of sixteenth century in Kastoria such as Saint Nicholaos Theologinas (1490/50), some of the wall paintings of Panagia Rasiotissa (1480-1490), Panagia Koumpelidiki (1486), some of wall paintings of Saint Nicholaos of Magaliou (1504/5), Saint Dimitrios Eleousas, parts of wall paintings of Saint Spyridon (1450/60) in Byzantine Museum Kastoria and in several monuments in western and central Macedonia (Grevena, Kozani, Pieria, Imathia) and also in monuments at Bulgaria, Rumania, Moldavia and Medieval Servia. The work of these monuments influenced the School of the North-Western Greece.