Η σχέση ανάμεσα στην φύση και στην θεογνωσία κατά τη διδασκαλία του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης
Creators: name: Henson, Christopher James A.
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2016
Subjects: Ανθρώπινη φύση
Ουσία
Θεογνωσία
Άγιος Γρηγόριος Νύσσης
Human nature
Essence
Divine Knowledge
St. Gregory of Nyssa

description: Η πρωτοτυπία της διδακτορικής διατριβής έγκειται σε διάφορες πτυχές της έρευνας. Πρώτον, το έργο εξετάζει το ιστορικό υπόβαθρο του γραπτού corpus του Αγ. Γρηγορίου Νύσσης και αναδεικνύει τις συγκεκριμένες θεολογικές και επιστημολογικές του επιρροές. Αλλά κυρίως και σημαντικότερον, διαπιστώνεται μια συγκεκριμένη εξέλιξη των έργων του ως αποτέλεσμα των ιστορικών συνθηκών που διαδραματίζονται. Η αρχή αυτής της εξέλιξης γίνεται κατά τη περίοδος μετά την αναχώρησή του από τη διδακτική του θέση ως ρήτορος στην Καισάρεια όπου τα έργα του επικεντρώνονται περισσότερο στην ανθρώπινη φύση και σε φιλοσοφικά ζητήματα. Το γεγονός αυτό έρχεται φυσιολογικά ως αποτέλεσμα της θέσης του ως καθηγητή της ρητορικής και τους κύκλους μέσα στους οποίους κινούνταν κατά το διάστημα αυτό. Αμέσως μετά ακολουθεί μια σειρά δογματικών έργων που αφορά την καταπολέμηση των αιρέσεων οι οποίες καταδικάστηκαν κατά τη Β΄ Οικουμενική Σύνοδο, που κατά μεγάλο μέρος οφείλεται στην επιρροή του Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου στο πρόσωπό του. Τα χρόνια που ακολουθούν τη Σύνοδο, το ενδιαφέρον του επικεντρώνεται σε συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες του ποιμνίου, και είναι θα λέγαμε πρακτικά, ηθικά και λειτουργικά. Η περίοδος αυτή αποφέρει μια σειρά ποιμαντικών έργων σε διάφορες μορφές. Μερικά είναι ομιλίες ή εγκώμια που εκφωνήθηκαν σε λειτουργικό περιβάλλον, κάποια άλλα είναι έργα ασκητικού ή ηθικού περιεχομένου. Η τελευταία περίοδος της συγγραφικής του δραστηριότητας περιλαμβάνει τα έργα τα οποία χαρακτηρίζονται από τη μυστική θεολογία, την κορύφωση της εν ζωή πνευματικής του πορείας. Μετά από αυτή την παραδοχή της χρονολογικής του ανάπτυξης και ωρίμανσης στα έργα του Αγ. Γρηγορίου, η εξέλιξη αυτή χρησιμοποιείται ως η βάση για την παρουσίαση της επιστημολογίας του. Επομένως, ο κύριος καρπός τών έργων του είναι η επιστημολογική βάση για την ανάλυση του περιεχομένου εντός αυτών των έργων. Αυτή η προσέγγιση μεταχειρίζεται την επιστημολογία από μια μακροσκοπική οπτική, δίνοντας μια γενικότερη δομή της γνώσης. Η παρούσα διατριβή όχι μόνο εντοπίζει και αναδεικνύει την κύρια επιρροή που δέχονται τα έργα του Αγ. Γρηγορίου Νύσσης, αλλά έπειτα ξεκινά να εξετάζει την ανάπτυξη συγκεκριμένων ζητημάτων μέσα από αυτή την διαδικασία εξέλιξής, και πιο συγκεκριμένα την παρουσίαση της ανθρώπινης φύσης στα πρώϊμα έργα συγκρινόμενη με τα ύστερα. Η επιστημολογία του θεωρείται και από ένα άλλο πρίσμα, το μικροσκοπικό, δηλαδή την ανάλυση συγκεκριμένων λέξεων και τη σημασία αυτών των λέξεων, τις έννοιες διαφόρων ανθρωπολογικών όρων και την επιστημολογική πρόοδο που βασίζεται σε αυτές τις λέξεις. Ως τέτοια, η γενική του θεωρία για την ανθρώπινη φύση γίνεται ένας τρόπος για την ανάπτυξη και του επιστημολογικού του λεξιλογίου. Αυτή ήταν μια ιδιαίτερα καρποφόρα προσπάθεια, διότι ο Αγ. Γρηγόριος, ως ένας από τους φιλοσοφικότερους των πατέρων, κάνει λόγο επί μακρόν σε διάφορα σημεία για τους τρόπους και το κατά πόσο ο άνθρωπος γνωρίζει τον Θεό. Τέλος, έχοντας ως βάση την επιστημολογική δομή και το λεξιλόγιο που χρησιμοποιεί, γίνεται λόγος για την επικρατούσα εξέλιξη της γνώσης του Θεού από τον άνθρωπο. Η πρόοδος του ανθρώπου κατά τη γνώση του Θεού παρουσιάζεται να ακολουθεί την καθιερωμένη πορεία της αποταγής από τη ματαιότητα του κόσμου, την είσοδό του στην Εκκλησία, την ενεργό συμμετοχή του στη ζωή της εκκλησίας, και ανακεφαλαιώνεται στην μυστική θεωρία, με καθένα από τα παραπάνω στάδια να έχει την αντιστοιχία του στην λειτουργική ζωή. Η μέθοδος της ανάπτυξης που παρουσιάζεται είναι είναι διακριτή από τη γνωστή διάκριση των σταδίων της γνώσεως σε κάθαρση-φώτιση-τελείωση, πολυσυζητημένη από τους σύγχρονους ακαδημαικούς. Και μέσα από την διαφοροποίηση αυτή μεταξύ τους, αυτές οι δύο επιστημολογικές αναλύσεις των έργων του Αγ. Γρηγορίου Νύσσης δίνουν πρόσφορο έδαφος για συγκρίσεις.
description: The originality of the doctoral thesis can be found in more than one aspect of the research. Firstly, the work examines the historical context of St. Gregory of Nyssa's written corpus and identifies certain theological and epistemological trends. Most importantly, there seems to be a specific progression in the focus of his works as a result of his historical circumstances. The beginning of this progression is the period of time just after his departure from the teaching position in rhetoric at Caesarea where his works focus more closely on human nature and philosophical topics. This comes naturally as a result of his position as professor of rhetoric and the circles within which he was expected to be able to move. Following closely upon this is an intensive output of dogmatic works based around the heresies which would ultimately be condemned, in large part due to the influence of himself and St. Gregory the Theologian, at the second ecumenical council. In the years following upon the council his focus moves from the larger dogmatic issues to the specific pastoral needs of his flock, that is to say in a practical, ethical, and liturgical sense. This results in a long series of pastoral works in various forms; some are homilies or encomiums delivered within a liturgical setting, others are specific treatises on ascetical and moral topics. The last period of literary output is the set of works which could be entitled mystical theology; the culmination of his life's experience. Having established the chronological growth and maturity in the works of St. Gregory, the progression is used as a framework for establishing his epistemology; thus, the overarching output of his works is the epistemological basis for the analysis of the contents within these works. This approach treats epistemology from a macroscopic view, giving an overall form to the structure of knowledge. The present thesis not only identifies this overarching trend in the works of St. Gregory of Nyssa, but then begins to examine the development of certain themes within this progression, specifically his presentation of human nature in the earlier works as compared with later works. His epistemology is also treated from the other end of the spectrum, the microscopic, that is to say the analysis of specific words and the meaning of those words, the nuances of various anthropological terms, and the epistemological progression based on these terms. As such, his general theory of human nature becomes a means for developing an epistemological vocabulary. This was a particularly fruitful endeavor, as St. Gregory, being one of the more philosophical fathers, speaks at length in various places about the means and extent of man's knowledge of God. Finally, with the epistemological framework and vocabulary in place, the overarching progression of man's knowledge of God is discussed. Man's growth in knowledge of God is presented following the established framework as a departure from the vanity of worldliness, entry within the Church, active participation in the life of the Church, and consummated in mystical contemplation, with each phase having its liturgical counterpart. The method of growth presented is distinct from the well known purification-enlightenment-perfection scheme of knowledge, discussed by modern academics; and though distinct from one another, these two epistemological analyses of St. Gregory's works have room for comparison.