Λόγος και Μέλος στα έργα της οσίας Κασσία (Μέσα από αγιορείτικα χειρόγραφα και έγγραφα)
Creators: name: Κουλούρη, Ναυσικά Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2021
Subjects: Στιχηραρικό γένος
Βυζαντινή μελοποιία
Μουσικολογική ανάλυση
Sticheraric genre
Byzantine melopoea
Musicological analysis

description: Η παρούσα εργασία αναφέρεται στο πρόσωπο της οσίας Κασσίας (9ος αι.) - της σπουδαιότερης γυναίκας μελωδού της βυζαντινής υμνογραφικής και ψαλτικής παράδοσης - στα έργα της και τις καταγραφές τους σε αγιορείτικα χειρόγραφα και έντυπα. Στο Α’ Μέρος επιχειρείται μία γνωριμία με την οσία Κασσία μέσα από τον βίο της, την εκπαίδευσή της, την περιγραφή της ιστορικής εποχής κατά την οποία έζησε, τους αγώνες της κατά της εικονομαχίας και τη συμπαράστασή της προς όσους υπερασπίστηκαν την αναστήλωση των εικόνων, το δημοφιλές περιστατικό της παρ’ ολίγον εκλογής της, ως συζύγου του αυτοκράτορα Θεόφιλου, τον μοναχικό βίο που επέλεξε να ακολουθήσει, τα ονόματα που αποδόθηκαν σε αυτήν (κεφάλαιο 1). Στη συνέχεια καταλογογραφείται η εργογραφία των λειτουργικών ύμνων της οσίας Κασσίας. Τα έργα της, κατά το παράδειγμα της διακεκριμένης Γερμανίδας βυζαντινολόγου Ilse Rochow, διακρίνονται σε 23 αυθεντικά τροπάρια, σε 25 υπό αμφισβήτησιν και 10 τροπάρια, που λανθασμένα αποδίδονται σε αυτήν. Η καταλογογράφηση αφορά έργα της που βρίσκονται μέσα σε αγιορείτικους κώδικες και γίνεται, κατ’ αρχάς, κατά ύμνο και κατά δεύτερον κατά Μονή. Αναφέρονται στη συνέχεια και συλλογές κοσμικών ποιημάτων της. Αναλύεται επίσης η θεολογική σκέψη των ύμνων της και αναφέρονται τα υμνογραφικά έργα που την επηρέασαν (κεφάλαιο 2). Στη συνέχεια τα έργα της καταλογογραφούνται σύμφωνα με την ιερά μονή του Αγίου Όρους στην οποία ευρίσκονται. Αναφέρονται παλαιότερα και νεότερα αγιορείτικα χειρόγραφα αλλά και έντυπα. Παρατίθενται, επίσης, κάποια από τα έντυπα αυτά (κεφάλαιο 3). Στο Β’ Μέρος επιχειρείται η μορφολογική ανάλυση ενός από τα έργα της, του στιχηρού δοξαστικού «Υπέρ την των Ελλήνων παιδείαν», έτσι όπως αυτό διασώζεται σε δύο χειρόγραφα∙ ένα του Cod.Ambros. (Αμβροσιανός κώδικας) A 139 sup. fol. 67r σε μεσοβυζαντινή σημειογραφία, όπου καταγράφεται η ταυτότητα της μελοποιού – "της Εικασίας" – και το άλλο του κώδικα ΜΠΤ (Mετοχίου Παναγίου Τάφου) 708, φ. 238r, 238v, 239r σε εξήγηση του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος στην αναλυτική σημειογραφία της Νέας Μεθόδου (που έχει εκδοθεί από τα Monumenta Musicae Byzantinae της Κοπεγχάγης). Περιγράφονται προηγουμένως τα είδη της μορφολογικής ανάλυσης στην Βυζαντινή Μουσική, αλλά και της μελοποιητικής διαδικασίας στην Ψαλτική Τέχνη (κεφάλαιο 4). Η ανάλυση του συγκεκριμένου έργου επιτελείται, κατ’ αρχάς, μέσω της υμνογραφικής ανάλυσης (ερμηνεία, μετάφραση, λογοτεχνική απόδοση, χρήση λογοτεχνικών σχημάτων), κατόπιν μέσω της λειτουργικής και ιστορικής ανάλυσης με μεταγραφή στην ευρωπαϊκή σημειογραφία, και της πολυπρισματικής, η οποία συμπεριλαμβάνει συγκεντρωτικά σε έναν πίνακα τα περισσότερα από τα προηγούμενα είδη αναλύσεων μαζί με την τροπική και συντακτική ανάλυση. Στο τέλος παρατίθεται η αντιπαραβολή ανά κώλον των δύο χειρογράφων (κεφάλαιο 5). Στο Γ’ Μέρος παρατίθενται (στο Παράρτημα) διάφορες φωτογραφίες χειρογράφων με έργα της οσίας Κασσίας, η ηχογράφηση του δοξαστικού «Υπέρ την των Ελλήνων παιδείαν» από το χειρόγραφο ΜΠΤ 708 της εξήγησης του Χουρμουζίου, σε ψαλτική απόδοση από την συγγραφέα της παρούσας εργασίας και τα Γενικά Συμπεράσματα (κεφάλαιο 6)
description: The thesis at hand studies the works of Saint Kassia (9th c.) – the most important woman composer of the Byzantine hymnographic and psaltic tradition – as well as her work’s recordings in Mount Athos’ manuscripts and prints. Chapter 1 of Part I attempts a presentation of Saint Kassia: her life, her education, the description of the historical era in which she lived, her struggles against iconoclasm and her support for those who stood up for the re-establishment of the icons, the popular incident of her almost-election as the wife of the emperor Theophilos, the monastic life she chose to follow, and the names which were attributed to her. Chapter 2 catalogues the liturgical troparia (poetical strophes) of Saint Kassia. Her works are grouped as 23 authentic troparia, 25 where the authorship is questioned, and 10 which are incorrectly attributed to her – based on the work of the distinguished German Byzantine scholar Ilse Rochow. The cataloge includes works of hers which are found in Mount Athos’ codices, sorted firstly by troparia, and secondly by the Monastery. Collections of her secular poems are also referenced. The theological thinking in her hymns is analyzed and the hymnographic works that influenced her are mentioned. Chapter 3 catalogues her works found in different musical manuscripts kept in various libraries of Mount Athos. Some prints related to the Athonite tradition are included, which comprise stichera of St Kassia. Part II attempts at the morphological analysis of one of her works, the sticheron doxastikon Υπέρ της των Ελλήνων παιδείαν – Μore than the Greek’s education. This is investigated according to two manuscripts, namely the Codex Ambrosianus A 139 sup., fol. 67r, in Middle Byzantine notation (edited in the Series Monumenta Musicae Byzantinae), where the identity of the musician is recorded as Ikasias’, and the manuscript Metochion Sancti Sepulchri (MPT) 708, fols. 238r, 238v, 239r, containing an autograph slow exegesis by Chourmouzios the Archivarian in the analytical notation of the New Method. Chapter 4 describes various types of musicological analysis of Byzantine chant in general terms, but also the composing process in Psaltic Art. The analysis of the specific work is performed first through the hymnographic analysis (interpretation, translation, literary analysis, use of literary forms), then through the liturgical and historical analysis, which is also supplied with the transcription of the Chourmouzian exegesis into staff notation. This is followed by a polyprismatic analysis, including structural, metrical, modal, and music-syntactical analytical approaches, applied both on the score of the sticheron and in a synoptic table. At the end of Part II, Chapter 5, details of the comparison between the two manuscripts are given. Part III (Appendix) contains photographs of various folios with works by Saint Kassia and the recording of the sticheron doxastikon Υπέρ της των Ελλήνων παιδείαν from the manuscript MPT 708 with the exegesis of Chourmouzios, chanted by the author of this thesis. The work ends with general conclusions (Chapter 6)