Ρηματική ισχύς: οι περιφραστικοί ρηματικοί σχηματισμοί στην ιστορία της ελληνικής
Creators: name: Κύκλη, Ολυμπία Παναγιώτη
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Περιφραστικές ρηματικές δομές
Γλωσσική αλλαγή
Ρηματική ισχύς
Periphrastic verbal constructions
Actancy
Valency

description: Αντικείμενο της εργασίας αποτέλεσαν οι ρηματικές περιφράσεις στη βάση του γενικευτικού ενέργειας ρήματος «κάνω», για την Ελληνική. Με θεωρητικό σημείο εκκίνησης την ΚΝΕ και το γλωσσικό σχήμα «κάνω Χ» (όπου Χ, ονοματικό στοιχείο ως δομικό συστατικό), το ζήτημα ελέγχθηκε διαχρονικά, για τις γλωσσικές φάσεις της ΑΕ, ΜΣΝΕ και ΚΝΕ. Οι περιφραστικές ρηματικές δομές «κάνω Χ» διερευνήθηκαν από τη σκοπιά της παράλληλης, για την εκάστοτε συγχρονία, θέασής τους προς τα αντίστοιχα μονολεκτικά ρήματα. Η παραμετρική διαφοροποίηση περιφραστικής και μονολεκτικής εκφοράς τής ρηματικής ενέργειας αποδείχθηκε ως μια διαχρονικά διαθέσιμη για την Ελληνική, γενική γλωσσική δυνατότητα. Σκιαγραφήθηκε η πλούσια, στην παρούσα συγχρονία, παραγωγικότητα ενός γλωσσικού σχήματος το οποίο αναδεικνύει ως εξέχουσα την άμεση εμπλοκή του γραμματικού υποκειμένου, ως μιας έντονα ενεργητικής οντότητας, στη ρηματική δομή η οποία γίνεται επίσης αντιληπτή ως έντονα ενεργητική. Αποδείχθηκε, ότι τα δύο νοηματικά άκρα σε εννοούμενα φάσματα του τύπου «πράττειν» – «υφίστασθαι», «ενέργεια» – «αποτέλεσμα» και «ενέργεια» – «κατάσταση», μπορούν να λεξικοποιηθούν στην κοινή εννοιακή βάση του ρήματος «κάνω», ως «ενέργειες». Η εργασία αντιμετώπισε έννοιες όπως η ρηματική ισχύς/σθένος, η lability, η μεταβατικότητα. Τη θεωρητική βάση αποτέλεσε το μοντέλο τής γνωσιακής γλωσσολογίας, στο πλαίσιο της οποίας μελετήθηκε η διεπίδραση γνωσιακής σημασιολογίας και γνωσιακής γραμματικής. Το γλωσσικό σχήμα «κάνω Χ» της παρούσας συγχρονίας ερμηνεύθηκε ως γνωσιακό, και η ανάδυση του φαινομένου αιτιολογήθηκε ως γνωσιακή ανάγκη ή επιλογή. Σχετικά με την ΑΕ, μελετήθηκε η συμμετοχή του ρήματος «ποιω» σε ρηματικές περιφράσεις, ενώ επιχειρήθηκε η ερμηνεία του παροπλισμού τού ρήματος στη διαχρονία της γλώσσας, στη βάση κριτηρίων σημασιακών, μορφολογικών και συντακτικών. Μεταξύ άλλων, επιχειρήθηκε ένα σχόλιο σχετικά με τη γένεση της κατηγορίας από δομή σύστοιχου αντικειμένου ή σε αντίστιξη με το εκάστοτε μονολεκτικό ρήμα, και σκιαγραφήθηκε η σημασιακή πορεία του ρήματος «κά(μ)νω». Αποδείχθηκε ότι η μετάβαση από το ρήμα «κάμνω» (ΑΕ) στο ρήμα «κάνω» (ΚΝΕ) δεν επέφερε αλλαγή στο σθένος του ρήματος, ενώ οι δύο τύποι είναι αρκετά διακριτοί τόσο σε σημασιακό, όσο και σε συντακτικό επίπεδο, με αποτέλεσμα να μην θεωρούνται ισοδύναμοι, όπως φαινομενικά είναι. Η ανίχνευση των πρώτων παραδειγμάτων του γλωσσικού σχήματος «κάνω Χ» αποτελεί αντικείμενο μελλοντικής εκτενέστερης έρευνας, με άξονα την ήδη εδραιωμένη παρουσία του στη ΜΣΝΕ. Ο ιστορικός χαρακτήρας της εργασίας διαφαίνεται από τη θέαση της ρηματικής δόμησης «κάνω Χ» ως εκφραστική πραγμάτωση μιας γλωσσικής αλλαγής εν εξελίξει, η οποία υποκινείται από τον ομιλητή που επεμβαίνει γνωσιακά (εναλλακτική γνωσιακή προοπτική) με σκοπό να υπογραμμίσει γλωσσικά (να προβάλλει ως εξέχουσα) την άμεση ενεργή εμπλοκή του γραμματικού υποκειμένου σε κάτι το οποίο αντιλαμβάνεται ως έντονα ενεργητικό, ή για κάτι το οποίο αντιλαμβάνεται ως έντονα ενεργητικό, δεν δηλώνεται όμως επαρκώς ως τέτοιο. Στο πλαίσιο της ιστορικής σημασιολογίας, αποδείχθηκε ότι η σημασιακή γλωσσική αλλαγή μπορεί να οφείλεται και σε δομές οι οποίες καθίστανται προοδευτικά αδιαφανείς, ως προς τη μορφολογική και σημασιακή διαπερατότητά τους (π.χ. μονολεκτικά μέσα ρήματα για την ΚΝΕ), ενώ σχετικά με τη γλωσσική έκφραση των μέσων ρημάτων μέσω του μοντέλου «κάνω Χ» στην παρούσα συγχρονία, αυτή ίσως αποτελεί ζήτημα λογιοσύνης. Η παρούσα εργασία συνεισφέρει προς μια κατεύθυνση ερμηνείας των συνισταμένων του μηχανισμού της γλωσσικής αλλαγής• της αναλογίας, της γραμματικοποίησης, της κυκλικότητας και της μονοκατευθυντικότητας. Στη βάση διερεύνησης της φοράς της γλωσσικής αλλαγής, συζητήθηκε η περίπτωση γραμματικοποίησης των δομών «κάνω Χ» ή η ενδεχόμενη μελλοντική «επιστροφή» σε μονολεκτικά ρήματα (κυκλικότητα). Σχετικά με την τελευταία, ο μηχανισμός της αναλογίας ίσως δράσει ως προς την ανακατασκευή ενεστωτικού θέματος, από αοριστικό. Αποδείχθηκε, τέλος, ότι το γλωσσικό σχήμα περιφραστικής ρηματικής εκφοράς «κάνω Χ» εμπίπτει στην περίπτωση του ισομορφισμού (μορφή εικονικότητας), στο πλαίσιο του οποίου η γλωσσική αλλαγή ακολουθεί ευθεία συσχέτιση μορφολογικής, σημασιακής και συντακτικής έκφρασης
description: The thesis is meant as a theoretical contribution to the cognitive semantic study of transitivity, agentivity and valency facets in the history of the Greek verb, aiming at the same time at shedding light to mechanisms of linguistic change. More particularly, it focuses on the Modern Greek periphrastic constructions with the generic verb κάνω ‘do’ X. It seeks the first appearances of these constructions, their diachronic development in the history of Greek, which culminates in the over-prolific use of these forms in Standard Modern Greek, thereby fulfilling another ultimate aim, which is to seek the cognitive foundations that lie behind the creation of such constructions. Periphrases with the verb ‘κάνω’, a common crosslinguistic tendency, replace the semantically, albeit non etymologically, equivalent ancient greek verb ποιω which now is an obsolete learned form, and start appearing by approximately the medieval period. A significant finding of my research is that κάνω periphrases initiate as colloquial replacements of corresponding middle forms of the type ‘γυμνάζομαι’ ‘κάνω γυμναστική’ and with the progress of time in Modern Greek became extremely productive and may now be used in an opportunistic fashion. The diachronic distributional pattern of the forms is the cognitive key for their interpretation. Middle voice forms mainly express an action which is performed for the benefit of the subject actant. In Modern Greek many middle forms have ended up as obscure remnants of a remote, not so well comprehensible linguistic past and are thus re-interpreted as active constructions with a markedly transitive verb highlighting at the same time the high degree of actancy of the subject argument. The cognitive, and perhaps not so subconscious, choice of the speakers is the expression of the syntactic prominence of the semantic role of the ‘actor’. A purely semantic classificatory parameter thus appears to carry an obvious relevance for grammatical relations. This diachronic development moreover confirms the perpetual continuum of transitivity as well as the overall rarity of middle forms as compared to their active counterparts. In the diachrony of Greek then an increase in transitivity is noticed as an interaction of the semantics of the verb ‘κάνω’ and an increased semantic need for denoting syntactically the high agentivity of the subject of a verbal action. The pattern may be seen as form of iconicity, while the proliferation of its attestations must be due to analogy, to a certain degree, at least. Moreover, and more importantly, it is precisely this alternative cognitive construal which emerges as a responsible factor of linguistic change. These forms represent probably a process of grammaticalization in its very first stages. Grammaticalization implies unidirectionality. On the other hand, periphrastic constructions alternate or even revert to monoverbal expressions raising thus a question of a possible circularity. It is impossible at this stage of linguistic history to offer a definitive answer; this will be relegated to the linguists of the future. A side effect of my work is the exploration of a seemingly naive or self-evident question as to whether the two forms of this verb, the ancient and the modern Greek (the verb κάνω directly derives from its descendant AG verb κάμνω ‘to work’ but also ‘to be weary’, represent an instance of a mere phonological change (κάμνω/κάνω). It turns out that the two forms are quite distinct semantically and syntactically, no change in valency is effected, and, consequently, the two forms, κάμνω/κάνω, should not, as is always the case, be taken at their face value. On the other hand, in the synchrony of Modern Greek κάνω Χ may be used, in certain instances at least, both transitively or intransitively