Η ΕΜΠΡΑΓΜΑΤΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΠΙ ΑΛΛΟΤΡΙΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΣ (ΕΝΕΧΥΡΟ - ΥΠΟΘΗΚΗ) ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΡΩΜΑΪΚΟΥΣ ΚΑΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ
Creators: name: Καλαμάρη, Αικατερίνη Μιχαήλ
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2007
Subjects: Ενέχυρο
Υποθήκη
Εμπράγματη ασφάλεια
Pawn
Mortgage
Roman

description: Το Ρωμαϊκό Δίκαιο, ρύθμιζε την εμπράγματη ασφάλεια κατά τρόπο υποτυπώδη, γι' αυτό δε, παρά την εν γένει δια της εξαβίβλου του Αρμενόπουλου, όπως αυτή ερμηνεύθηκε, εισαγωγή του στο εν γένει Ρωμαϊκό Δίκαιο, περιεχομένου αστικού δικαίου δια του γνωστού ΒΔ της 23ης Φεβρουαρίου 1835, ήδη από το έτος 1836 αυτή ρυθμίσθηκε ιδιαίτερα δι' ειδικών νόμων.Ειδικότερα το Δίκαιο του ενεχύρου κατά τους Ρωμαίους περιλαμβάνει: α)Το ενέχυρο (Pignus), το οποίο συνίστατο δια της παραδόσεως (εγχειρήσεως) του ενεχυραζομένου πράγματος προς τον πιστωτή (ενεχυρούχο δανειστή) και β) την υποθήκη (Hypotheca), δηλαδή το ενέχυρο το συνιστάμενο άνευ αμέσου παραδόσεως (εγχειρήσεως) προς τον πιστωτή.Η έννοια της υποθήκης – με τη σημερινή νομική της σημασία - στο παλαιότερο Ρωμαϊκό Δίκαιο ήταν άγνωστη. Ο γνήσιος Ρωμαϊκός τρόπος ενεχυράσεως ήταν η λεγόμενη «fiducia», η οποία αποτελούσε διπλή δικαιοπραξία, καθώς με αυτή, παραδίδονταν το αντικείμενο του ενεχύρου στον ενεχυρούχο δανειστή (πιστωτή), με τον τύπο της «mancipatio» ή της «in jure cession» και προς τούτο συνίπτατο παρεπόμενη σύμβαση σύμφωνα με την οποία, το αντικείμενο του ενεχύρου έπρεπε να βρίσκεται στα χέρια του πιστωτή. Ο δε πιστωτής ως κύριος, είχε την πλήρη νομιμοποίηση, να διαθέτει ελεύθερα το αντικείμενο της «fiducia». Ακόμη δε, είχε τη δυνατότητα, να το χρησιμοποιήσει κατά τη βούλησή του, ακόμη και να το χρησιμοποιήσει και για τον εαυτό του, προς όφελός του. Αλλά συνεπεία της ρήτρας «pactum fiduciae» έπρεπε να κάνει χρήση του δικαιώματος αυτού μόνο για σκοπούς ενεχυρικούς. Πέραν της «fiducia» στην Ρώμη η υποθήκη δεν έλαβε ιδιαίτερης εξελίξεως Πρόοδο αποτελεί η σύμβαση αγροτικής μισθώσεως. Μεταγενέστερα στην Ιουστινιάνεια συλλογή δεν βρίσκουμε την «fiducia».Η άτυπη υποθήκη αποτέλεσε επίσης για τους Ρωμαίους εύχρηστο μέσο πίστης, αλλά τελική συνέπεια του θεσμού ήταν η συντάραξη των πιστωτικών σχέσεων.Το ενέχυρο μπορούσε να συσταθεί με δύο τρόπους: είτε με σύμβαση είτε με διάταξη τελευταίας βουλήσεως. Όταν δε έλειπε η βούληση με δικαστική απόφαση ή αυτοδικαίως ή και σε ορισμένες περιπτώσεις εκ του νόμου. Αφορούσε δε είτε το σύνολο της περιουσίας είτε μερικά στοιχεία της περιουσίας. Οι προϋποθέσεις της σύναψης ενεχύρου ήταν: η έννομη απαίτηση εκ συμβάσεως ή εξ αδικήματος, υπό αίρεση ή προθεσμία, η οποία να έχει οφειλέτη τον ενεχυραστή ή άλλον, και ικανή να επιδιωχθεί με κάποια ένδικο μέσο. Αντικείμενο του δε κάθε τι δεκτικό εκποιήσεως κινητό ή ακίνητο, αντικαταστατό, αναλωτό, ομάδα πραγμάτων, χρήματα (όλα τα αυθυπόστατα αντικείμενα περιουσίας, τα οποία ήταν απαλλοτριωτά). Ενέχυρο όμως, υπό στενή εννοία, ήταν δυνατό μόνο επί σωματικών πραγμάτων – κινητών ή ακινήτων -, τα οποία ήταν δεκτικά ιδιωτικής κυριότητας. Το ενέχυρο χρησίμευε για την ασφάλιση απαιτήσεων κάθε είδους (ακόμη και για απαιτήσεις από σύμβαση είτε από αδίκημα είτε από άλλους λόγους, για απαιτήσεις που έχουν λήξει, υπό προθεσμία ή αίρεση, ακόμη και για μέλλουσες απαιτήσεις, με ορισμένες βεβαίως προυποθέσεις στην εκάστοτε περίπτωση) [εξαίρεση αποτελούσαν οι άκυρες απαιτήσεις]. Το ενέχυρο κάλυπτε τον πιστωτή και για τις αξιώσεις του εξαιτίας δαπανών επί του ενεχυρασθέντος πράγματος αλλά και εξαιτίας των δαπανών για την ενεχυρική αγωγή και την πώληση του ενεχύρου. Δεν εκτεινόταν όμως και επί των συμβατικών τόκων. Η πρόθεση των συμβαλλομένων πάντοτε περιλάμβανε την ασφάλιση δια του ενεχύρου όλων των υποχρεώσεων που προκύπτουν από την δικαιοπραξία.Ο κύριος του υποθηκευμένου πράγματος έχει το δικαίωμα να διαχειρίζεται ελεύθερα το πράγμα, να μεταβάλει δηλαδή τον προορισμό του ή τον τρόπο με τον οποίο το εκμεταλλεύεται, φροντίζοντας όμως να μην περιαγάγει σε κίνδυνο την ασφάλεια του πιστωτή, διότι σε διαφορετική περίπτωση κινδύνευε από προστατευτικά μέτρα (action hypothecaria) (μπορούσε ακόμη και να το εκποιήσει ή να το επιβαρύνει και με άλλα εμπράγματα δικαιώματα, εφόσον όμως παρέμεναν ακέραια τα δικαιώματα του ενεχυρούχου πιστωτή). Η ενεχυρική ευθύνη ήτο αδιαίρετη. Αυτό είχε διπλή σημασία: Κατ’ αρχήν, ότι μπορούσε να διεκδικηθεί ολόκληρο το ενεχυρασθέν πράγμα, μέχρι την πλήρη και ολοσχερή εξόφληση και να πουληθεί ολόκληρο. Κατά δεύτερον, ότι ολόκληρο το ενεχυρασθέν πράγμα ευθυνόταν για την ασφαλισθείσα απαίτηση. Σε περίπτωση δε διαιρέσεώς του, κάθε τεμάχιο ευθυνόταν προς τον πιστωτή για ολόκληρη την απαίτηση. Το αδιαίρετο της ευθύνης διαφαινόταν πλήρως στην περίπτωση κατά την οποία ο ενεχυρικός πιστωτής ή ο οφειλέτης κληρονομούνταν από πλείονες. Το δικαίωμα της πώλησης ήταν ξένο στο ρωμαϊκό «pignus». Ο πιστωτής περιοριζόταν στην παρακράτηση και στην απόλαυση του ενεχύρου. Κατόπιν όμως στη «fiducia» προστέθηκε στη σύμβαση ενεχύρου ιδιαίτερη συμφωνία, η οποία εξουσιοδοτούσε τον πιστωτή προς πώληση του ενεχύρου [ pactum de vendendo]. Επί των χρόνων των μεταγενέστερων Νομικών θεωρούνταν αυτή η εξουσιοδότηση ως συμπεριληφθείσα στη σύμβαση ενεχύρου, μάλιστα δε απαγορευόταν ο δια συμβάσεως αποκλεισμός της πωλήσεως του ενεχύρου. Αυτή η απαγόρευση υποχρέωνε έκτοτε τον πιστωτή μόνο σε τριπλή όχληση προτού προβεί στην πώληση. Η ορθή ερμηνεία βεβαίως είναι ότι το δικαίωμα προς πώληση αποτελούσε στοιχείο του εμπραγμάτου δικαίου του ενεχυρούχου πιστωτή. Όταν αυτός πωλούσε ενεργούσε εξ ιδίου δικαίου και εξ ιδίου συμφέροντος και όχι εξ αλλοτρίου δικαίου και εξ αλλοτρίου συμφέροντος.Στο παλαιότερο Ρωμαϊκό Δίκαιο η προσθήκη της «lex commisoria» επί των ενεχυρικών συμβάσεων ήταν πολύ συχνή. Η μεν πώληση επεδίωκε επιεική λύση ή δε «lex commisoria» λύση ταχεία και οξεία. Διότι συνεπεία αυτής η κυριότητα του ενεχυρασθέντος πράγματος περιερχόταν στον δανειστή αντί απαιτήσεως. Ο Κωνσταντίνος βέβαια την απαγόρευσε ακυρώνοντας την. Κάτι το οποίο ισχύει μέχρι σήμερα. Ο ενεχυρούχος πιστωτής δικαιούνταν να πωλήσει το ενέχυρο χωρίς την μεσολάβηση του δικαστηρίου. , ενέργεια στην οποία μπορούσεί να προβεί δια δημοσίου πλειστηριασμού, υπό προυποθέσεις ήτοι: α) απαιτητό της ασφαλισθείσης απαίτησης και η μη εξόφληση αυτής, β) Οχληση του πιστωτή προς πληρωμή, έτσι ώστε ο οφειλέτης να περιέλθει σε υπερημερία. Τυπικά δε για την πώληση απαιτούνταν η προηγούμενη δήλωση αυτού προς τον ενεχυρούχο οφειλέτη. Ο Ιουστινιανός απαιτούσε σε περίπτωση έλλειψης συμφωνίας αναμονή δύο ετών για την πώληση. Κάτι τον οποίο δεν εφαρμόζεται όταν το ενέχυρο πωλείται με τη μεσολάβηση του Δικαστηρίου. Ο χρόνος της πώλησης οριζόταν από τον πιστωτή. Ο πιστωτής, ο οποίος είχε περισσότερα ενέχυρα για την ίδια απαίτηση, όριζε ελεύθερα εάν θα τα πωλήσει όλα μαζί ή με διαφορετική σειρά. Ο πιστωτής όφειλε να ενεργεί με καλή πίστη και τηρώντας τους αναγκαίους τύπους. Διαφορετικά ο οφειλέτης, ο οποίος έχει υποστεί βλάβη, έχει μόνο προσωπικές αξιώσεις αποζημίωσης, κατ’ αρχήν εναντίον του πιστωτή (action pigneraticia) και κατά δεύτερον εναντίον του αγοραστή, ο οποίος ενήργησε με κακή πίστη, δηλαδή γνώριζε την απάτη του πωλητή (action doli). Σε περίπτωση που η απόπειρα πωλήσεως αποβούσε άκαρπη και εάν γινόταν ακόμη μία όχληση προς τον οφειλέτη χωρίς αποτέλεσμα, μπορούσε ο πιστωτής να απαιτήσει κατακύρωση του πράγματος από το βασιλέα κατά την αξία της εκτιμήσεως αυτού. [dominii impetration, Ν 3 Κωδ. 8.33]. Και μετά την κατακύρωση αυτή ο οφειλέτης διατηρούσε το δικαίωμα της εξαγοράς επί δύο έτη προσφέροντας κεφάλαιο, τόκους και αποζημίωση. Η πώληση του ενεχύρου δημιουργούσε νέες νομικές σχέσεις, ενώ είναι αυτονόητη η διάλυση των παλιών Με την σύμβαση της πώλησης ο πιστωτής υποχρεούντα να παραδώσει το ενέχυρο προς τον αγοραστή. Εξαιτίας όμως εκνικήσεως του πράγματος από τρίτους είχε περιορισμένη ευθύνη απέναντι στον αγοραστή. Ευθυνόταν επίσης από δόλο, ιδίως εάν γνώριζε ότι το πωληθέν δεν ανήκει στον ενεχυραστή. Ο αγοραστής του ενεχύρου υποχρεούνταν στην καταβολή του υποσχεθέντος τιμήματος προς τον πωλητή. Εάν όμως το πωληθέν πράγμα εκνικηθεί δεν μπορεί να αναζητήσει το καταβληθέν από τον πωλητή. Δημιουργούνταν βέβαια το ζήτημα, εάν ο αγοραστής είχε επί εκνικήσεως τουλάχιστο αξίωση κατά του οφειλέτη; Ο αγοραστής δεν είχε αγωγή εκ της συμβάσεως κατά του οφειλέτη διότι δεν είχε συμβληθεί προς τούτο. Για τον λόγο αυτό μπορούσε επί εκνικήσεως να απαιτήσει από τον οφειλέτη την απόδοση του πληρωθέντος τιμήματος. Σκοπός και τακτική συνέπεια της πωλήσεως του ενεχύρου ήταν η απόσβεση της ασφαλισθείσης απαίτησης. Το ποσό του τιμήματος, το οποίο υπερέβαινε την ασφαλισθείσα απαίτηση (υπεροχή hyperocha) έπρεπε να αποδοθεί στον ενεχυριαστή και μάλιστα εντόκως, εάν ο πιστωτής το υπερβάλλον ποσό μεταχειριζόταν για δικούς του σκοπούς ή εάν ήταν υπερήμερος. Εφ’ όσον δε το τίμημα του ενεχύρου δεν αρκούσε προς εξόφληση της ασφαλισθείσης απαίτησης αυτή εξακολουθούσε να υφίσταται. Το δε ενέχυρο του πωλούντος πιστωτή αποσβέννυτο μόλις εγχειριζόταν το ενεχυρασθέν πράγμα προς τον αγοραστή. Οι μετά την πώληση από τον πρώτο ενεχυρούχο ενεχυρούχοι δεν είχαν την δυνατότητα κατόπιν να ασκήσουν το ενεχυρικό δικαίωμα αυτών. Η αγωγή για την ενάσκηση του ενεχυρικού δικαιώματος καλούνταν εκ του ονόματος αυτού που τη δημιούργησε «action Serviana» και «action quasi Serviana», κατά δε το περιεχόμενο αυτής «action hypothecaria» ή «action in rem pigneraticia». Στη Ρώμη η αγωγή αποσκοπούσε, σε όλες τις περιπτώσεις, στην απόδοση της νομής του ενεχύρου. Υπήρχαν βεβαίως και οι αγωγές του φαινόμενου ενχύρου. Για το ίδιο πράγμα μπορούν να συσταθούν περισσότερα ενέχυρα. Μεταξύ αυτών υπήρχε συγκεκριμένη τάξη και σειρά, η οποία οριζόταν αφενός από τις γενικές αρχές του δικαίου (τακτική κατάταξη) και αφετέρου από κατ΄εξαίρεσιν διατάξεις που καθιερώθηκαν χάριν σκοπιμότητας (προνομιούχα ενέχυρα).Κατά κανόνα, οι περισσότεροι ενεχυράσαντες, αντλούσαν τα δικαιώματα τους από τον προκάτοχο του ενεχύρου ή από τους διαδόχους του προκατόχου.Μόνο ο πρώτος ενεχυρούχος δανειστής είχε την πλήρη εξουσία του ενεχύρου. Οι επόμενοι ενεχυρούχοι δανειστές είχαν υπό αίρεση υφιστάμενο ενέχυρο , αλλά και περιορισμένη εξουσία. Ο Θεσμός Της «Υποθηκικής Διαδοχής» είχε γενική σημασία, για τη ρύθμιση των σχέσεων στην περίπτωση περισσότερων ενεχυρούχων πιστωτών.Υποθηκική διαδοχή, ήτο η υπεισέλευση μεταγενέστερου ενυπόθηκου στη θέση προγενέστερου ενυπόθηκου, κατά το ποσό, το οποίο ο υπεισελθών πλήρωνε προς εξόφληση του άλλου (προγενέστερου). Οι λόγοι περάτωσης ενεχύρου που προσιδιάζουν στη φύση του, ήταν: 1)η απώλεια της ενεχυρούχου απαιτήσεως και 2)η πώληση του ενεχύρου.Πολυάριθμοι λόγοι περάτωσης του ενεχύρου είχαν γενική φύση, διότι επενεργούσαν με τον ίδιο τρόπο επί των περιουσιακών δικαίων παντός είδους ή έστω επενεργούσαν με τον ίδιο τρόπο επί κάθε εμπραγμάτου δικαιώματος επί αλλοτρίου πράγματος, όπως:1) παραίτηση του ενεχυρούχου πιστωτή περάτωνε το ενεχυρικό δικαίωμα, έχρήζε όμως της αποδοχής του κυρίου του ενεχυρασμένου πράγματος. Αρκούσε και σιωπηρή παραίτηση. 2) το ενέχυρο περατωνόταν αναγκαίως με την απώλεια του ενεχυρασμένου πράγματος και με τη δήμευση του πράγματος. 3) Είχε βέβαια διατυπωθεί και η άποψη πως ο ίδιος ο ιδιοκτήτης μπορούσε να πωλήσει το δικό του πράγμα ως ενεχυρούχος πιστωτής και στη συνέχεια να το απαλλάξει από τις υποθήκες. Και σε νεότερα δίκαια δημιουργήθηκε η νομική μορφή επί του ιδίου πράγματος, αλλά αυτό αποτελεί αντίθεση προς το ΡΔ και όχι εξέλιξη του, 4) Τέλος, ο χρόνος είχε επιρροή όσον αφορά την περάτωση του ενεχύρου.Αυτός που αποκτούσε το ενεχυρασμένο πράγμα, με καλή πίστη και αγνοώντας ότι αυτό βαρύνεται με ενέχυρο, αποκτούσε με την νομή δικαίωμα παραγραφής του ενεχύρου 10 ή 20 ετών είτε κατοικούσε είτε όχι στην ίδια κατοικία με τον ενεχυρούχο πιστωτή. Η παραγραφή διεκόπτετο μόνο με την έγερση αγωγής στο εν λόγω χρονικό διάστημα.Επίσης κατά της ενεχυρικής αγωγής, αντιτάσσόταν η τακτική παραγραφή των αγωγών, η οποία συμπληρωνόταν μετά την πάροδο των 40 ετών κατά του οφειλέτη και των κληρονόμων.Κατά τους νεώτερους νόμους περί ενεχύρου της 1ης Δεκεμβρίου του έτους 1836, οι προεκτεθείσες αρχές μετεφυτεύθηκαν στο μεγαλύτερο μέρος τους αναλλοίωτες. Οσον αφορά δε την υποθήκη κατά το άρθρο 1 του από 1 Αυγούστου 1836 νόμου περί υποθηκών, είναι δικαίωμα πραγματικό επί αλλοτρίων ακινήτων κτημάτων, προς εξασφάλιση απαιτήσεως, αποκτώμενο με την εγγραφή του στο ειδικό βιβλίο. Με τον νόμο αυτό τροποποιήθηκε ο Ρωμαικός νόμος, ιδίως ως προς την έλλειψη, των εξωτερικών γνωρισμάτων, ως προς την αβεβαιότητα της εκτάσεως της υποθήκης και ως προς τα προνόμια, με τα οποία καθίσταται πλημμελής από τους Ρωμαίους η εμπράγματη αυτή ασφάλεια.
description: The real right that is to say, the pawn and the mortgage at their roman and byzantine years up to their coding with the newer laws in the 1-12-1836 of pawn, and 1-8-1836 on the mortgage