Παναγία με Προφήτες: Απεικονίσεις στη μνημειακή ζωγραφική του ελλαδικού χώρου κατά την παλαιολόγεια περίοδο
Creators: name: Χειλάς, Δημήτριος Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Παναγία με Προφήτες
Απεικονίσεις – Μνημειακή Ζωγραφική
Ελλαδικός χώρος
Panagia with Prophets
Depictions – Monumental Painting
Greek Area

description: Η Παναγία, η εκλεκτή του Θεού, μέσω της οποίας εκπληρώνεται το σχέδιο που ο ίδιος υποσχέθηκε στον άνθρωπο για τη σωτηρία του, κατέχει από πολύ νωρίς εξέχουσα θέση σε θεολογικό, πολιτικό και εικονογραφικό επίπεδο. Ήδη από τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες εντοπίζονται οι πρώτες αναφορές στην Παρθένο Μαρία, παρόλο που η απόδοση τιμών προς το πρόσωπό της ήταν τότε ακόμα περιορισμένη. Χρονική περίοδος - ορόσημο στη σταδιακή αύξηση της λατρείας της συνιστά, η απόφαση της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου της Εφέσου (431). Η επίσημη αναγνώριση του όρου “Θεοτόκος” παρείχε το έναυσμα για σημαντική διάδοση του θεομητορικού στοιχείου στις διάφορες εκφάνσεις του θρησκευτικού βίου, όπως στην καθιέρωση θεομητορικών εορτών από τον 6ο αιώνα. Τα δόγματα της Ορθοδόξου Εκκλησίας που διατυπώνονται από εδώ και στο εξής στηρίζονται πλέον στο γεγονός της άσπορης σύλληψης και γέννησης του Υιού και Λόγου του Θεού διαμέσου της Παρθένου. Οι παραπάνω δογματικές διατυπώσεις είχαν ως αποτέλεσμα αντίστοιχο αντίκτυπο και στη τέχνη. Η έκταση και η ποικιλία των εικονογραφικών κύκλων, στους οποίους η Θεοτόκος συνιστά κεντρική μορφή, οφείλεται στην πρόθεση των καλλιτεχνών να προβάλλουν τον σπουδαίο ρόλο της στην επιτέλεση του μυστηρίου της Θείας Ενσάρκωσης. Οι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης προανήγγειλαν με εγκωμιαστικό τρόπο την επικείμενη έλευση του Μεσσία δια της Θεοτόκου. Η διάνθιση της εικονογραφίας της Παναγίας με την παρουσία προφητών προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε θέματα που συναντώνται στη μνημειακή ζωγραφική της εποχής των Παλαιολόγων (1261-1453). Δεν είναι λίγα τα παραδείγματα εικονογράφησης τους σε τρουλίσκους ναών, όπως επίσης και σε παραστάσεις που συνιστούν παλαιοδιαθηκικές θεομητορικές προεικονίσεις και στις οποίες συμμετέχουν ενεργά διάφοροι προφήτες (π.χ. Φλεγόμενη Βάτος, Ένδροσος Πόκος, Κεκλεισμένη Πύλη κ.α.). Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι, αφενός, ο εντοπισμός και η μελέτη των παραστάσεων, οι οποίες συνδυάζουν δύο ξεχωριστά και μάλιστα αυτοτελή εικονογραφικά θέματα με μεγάλες προεκτάσεις στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική ιδίως της εποχής των Παλαιολόγων, αυτό της Θεοτόκου και το αντίστοιχο των προφητών. Αφετέρου, μέσω του εμπλουτισμού της εικονογραφίας της Παναγίας με την παρουσία των προφητών, η παρούσα μελέτη αποσκοπεί να αναδείξει αυτή την ιδιαίτερη εικονογραφική σχέση που αναπτύσσεται σημαντικά την περίοδο αυτή, στην οποία προβάλλεται και τονίζεται όχι μόνο ο εξέχων ρόλος που διαδραμάτισε η Παρθένος στην επιτέλεση της Θείας Ενανθρώπησης αλλά και ότι συνιστά παράλληλα τον συνδετικό κρίκο μεταξύ των δύο Διαθηκών, της Παλαιάς και της Καινής. Τα παραπάνω θέματα αναπτύσσονται σε τρία κεφάλαια αποτελώντας το κύριο σώμα της εργασίας. Στη συνέχεια έπονται τα συμπεράσματα και στο τέλος τα παραρτήματα με ειδικούς καταλόγους, ενώ το εποπτικό υλικό παρατίθεται σε δεύτερο τόμο
description: Panagia, the chosen of God, through whom the plan that God promised to humans for their salvation is fulfilled, occupies a prominent position at byzantine theology, policy and iconography. Already from the first Christian centuries, the first references to Virgin Mary can be found, even though the attribution of honor to her was still limited. The 3rd Ecumenical Council of Ephesus (431) constitutes a period - landmark in the gradual increase of her worship. The official recognition of term “Theotokos” provided the impetus for a significant spread of Virgin’s reputation in various aspects of religious life, such as the establishment of the “Theotokos feasts” from the 6th century onwards. The doctrines of the Orthodox Church that are formulated are based on the fact of the seedless conception and birth of the Son of God through the Virgin. The above doctrinal formulations had a corresponding impact on Art as well. The extent and variety of the iconographic themes, in which Panagia is the central figure, is due to the intention of the artists to highlight her important role in the accomplishment of the mystery of the Incarnation. The prophets of the Old Testament first announced the imminent coming of the Messiah through Theotokos. The enrichment of the iconography of the Virgin Mary with the prophets is of particular interest in themes found in the monumental painting of the Palaiologan era (1261-1453). For instance, there are several examples of their illustration on church domes, as well as in scenes that constitute Old Testament Prefigurations, in which various prophets actively participate (e.g. Burning Bush, Gedeon’s Fleece, Closed Gate), etc. The intention of the diploma thesis is the identification and study of the representations, which combine two separate and independent iconographical themes with great popularity in Byzantine monumental painting, especially in the Palaiologan era, the Virgin Panagia, on the one hand, and the prophets of Old and New Testament, on the other hand. Furthemore, through the enrichment of the iconography of Virgin Mary with the prophets, this research aims to emphasize the special iconographic relationship that develops significantly in this period between them, in which it is shown not only the prominent role of Theotokos in the accomplishment of the Incarnation, but also that it constitutes the connecting link between the two Testaments, Old and New. The topics are developed in three chapters forming the main body of the research. Then follow the conclusions and finally the appendices with a variety of catalogues. The pictures are presented in the second volume