Σωματικός πόνος και νεωτερικότητα
Creators: name: Γραμμένου, Κυριακή Χρήστου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2022
Subjects: Σωματικός πόνος
Ιστορικότητα του πόνου
Φιλοσοφία και νευροεπιστήμες
Physical pain
Historicity of pain
Philosophy and neurosciences

description: Ο πόνος ανήκει σε εκείνη την κατηγορία εννοιών που προκαλούν αμηχανία εξαιτίας της διαφάνειάς τους: όσο πιο αυτονόητες αξιώνουν να εμφανίζονται, τόσο δυσκολότερη είναι η απόπειρα ορισμού τους. Σχεδόν στο σύνολο της σχετικής σύγχρονης βιβλιογραφίας, αυτή η καταστατική δυσκολία αντιμετωπίζεται με την υιοθέτηση ενός ορισμού που προέρχεται από τη Διεθνή Ένωση για τη Μελέτη του Πόνου (IASP). Σύμφωνα με αυτόν, ο πόνος συνίσταται σε «μια δυσάρεστη αισθητηριακή και συναισθηματική εμπειρία που σχετίζεται με πραγματική ή ενδεχόμενη βλάβη των ιστών ή περιγράφεται με όρους τέτοιας βλάβης». Αυτός ο ορισμός ρυθμίζεται, ρητά ή άρρητα, από την αποδοχή –τουλάχιστον εν μέρει– της θεωρίας ελέγχου της πύλης του πόνου: πρόκειται για εκείνη την αντίληψη του πόνου που προτάθηκε από τους Melzac και Wall και τελικά διαμόρφωσε και τις γνώμες των μη ειδικών∙ ο πόνος είναι το εξωτερικό σημάδι ενός υπαρκτού ή επικείμενου κινδύνου. Τρόπον τινά, πρόκειται για τον αναγκαίο –και αναγκαία δυσάρεστο– αγγελιαφόρο μιας κακής είδησης, ενός είδους φυσικό συναγερμό που ενημερώνει για την αναγκαιότητα λήψης προστατευτικών μέτρων. Είναι κρίσιμο να σημειώσουμε πως παρά τη σχεδόν καθολική αποδοχή του ορισμού της IASP, οι διάφοροι ειδικοί του πόνου συνεχίζουν να τον τροποποιούν ή τον χρησιμοποιούν με την προσθήκη μιας ποικιλίας από ενστάσεις, αποσαφηνίσεις και όρους. Σε πείσμα όλων αυτών των δοκιμασιών, ο ορισμός μοιάζει να αντέχει ήδη για περισσότερα από τριάντα χρόνια, μάλλον όχι επειδή είναι απόλυτα επιτυχημένος, αλλά διότι είναι ο λιγότερο ανεπαρκής. Όπως θα φανεί, η διαφάνεια του όρου και η δυσκολία του ορισμού είναι τέτοιες ώστε τα όρια της ίδιας της γλώσσας μοιάζουν να δοκιμάζονται. Πολύ συχνά, θα διαπιστώσουμε ότι, προκειμένου να ορίσουμε τον πόνο, αναγκαζόμαστε να καταφύγουμε σε σχήματα λόγου όπως η παρομοίωση, η μεταφορά και η προσωποποίηση. Εξάλλου, κι ο ίδιος ο ορισμός της IASP δεν αποφεύγει τελείως αυτόν τον πειρασμό. Τόσο στη θεωρία των Melzac και Wall όσο και στον ίδιο τον ορισμό, τα δάνεια από τη στρατιωτική ή πολεμική ορολογία γίνονται φανερά ακόμα και στον ελάχιστα παρατηρητικό αναγνώστη. Στην παρούσα εργασία, δεχόμαστε επίσης τον ορισμό της IASP, αν και, προφανώς, δεν πρόκειται να ρυθμίσει το κείμενο όσο, για παράδειγμα, θα το έπραττε εάν είχαμε να κάνουμε με μια πραγμάτευση ιατρικού ενδιαφέροντος. Τον αναφέρουμε, κυρίως, για να αναδείξουμε δύο σημεία: αφενός την απατηλή διαύγεια της έννοιας, αφετέρου τη συνεπαγόμενη δυσκολία της γλώσσας να την εντοπίσει και να την συγκροτήσει σε σταθερό αντικείμενο. Στο περιορισμένο πλαίσιο αυτού εδώ του κειμένου, θα ρωτήσουμε για τη χρονικότητα και τη χωρικότητα του πόνου, με άλλα λόγια θα τον αντιμετωπίσουμε ως ένα ιστορικό φαινόμενο. Δίχως να αγνοούμε τα ευρήματα και τις υποθέσεις εργασίας που αντλούνται από το διεπιστημονικό πεδίο των νευροεπιστημών, θα σταθούμε κριτικά απέναντί τους, στο βαθμό που τείνουν να φυσικοποιούν τον πόνο, να τον μεταχειρίζονται σαν να επρόκειτο για ανιστορικό φαινόμενο που αξιώνει να παραμένει αναλλοίωτο μέσα στην κίνηση της ανθρώπινης ιστορίας. Ολοένα και συχνότερα τα τελευταία χρόνια, η επιστήμη μοιάζει να συνορεύει επικίνδυνα με τον επιστημονισμό, και το πρόθεμα «νευρο-» προστίθεται βιαστικά σε όρους που παραδοσιακά ονομάτιζαν περιοχές της ανθρώπινης δραστηριότητας όπως η φιλοσοφία, η ψυχολογία και η εκπαίδευση, επιβεβαιώνοντας τα αποικιοκρατικά σχέδια της ιατρικής. Ωστόσο, την ίδια στιγμή, αναδύεται ένα ριζικά νέο πεδίο που τονίζει την ιστορικότητα του πόνου και κατασκευάζει νέα εργαλεία που επιχειρούν να τον αποσπάσουν από μια ουσιοκρατική θεώρηση και να τον επανεγγράψουν στον εφήμερο, πολυποίκιλο και διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο των ανθρώπων.
description: Pain belongs to that category of concepts that produce some sort of awkwardness, mainly due to their apparent transparency; the simpler and more self-evident they appear to be, the harder –or even vain- it is to attempt to define them. In almost all current studies such a constituitive difficulty is dealt with by adopting the International Association for the Study of Pain’s (IASP) definition. According to it, pain consists in “an unpleasant sensory and emotional experience associated with, or resembling that associated with, actual or potential tissue damage”. This definition, proposed in 1979, is regulated by an at least partial agreement, explicit or otherwise, with the gate control theory of pain; it is precisely this concept of pain, introduced by Melzac and Wall in 1965, whose popularized version eventually informed the layman’s opinion; pain is the external sign indicating a present or imminent danger. In a way, it is the necessary –and necessarily unpleasant- bearer of bad news, a natural alarm informing on the emergency of precautionary measures. It is noteworthy that, despite the IASP definition’s universal acceptance, the different pain experts keep alternating it or using it while adding a variety of objections, clarifications and terms. However, this definition is still standing, almost thirty years after its introduction, not so much because it is successful, but rather because it is the least insufficient available. As I will show later, the term’s transparency and its consequent difficulty are such that language itself is put to the test. Very often, we realize that in order to define pain, we are forced to take refuge in figures of speech such as similes, metaphors and personifications. Indeed, IASP’s definition does not escape this temptation. Even the least careful reader will notice how war or military terminology regulate both the definition itself as well as Melzac and Wall’s theory supporting it. In this essay we also adopt IASP’s definition although it will not inform our text as it would, for instance, if it were of medical interest. We use it mainly to showcase two points: on the one hand, the fallacious translucence of the term in question, and on the other, language’s difficulty to locate the notion of pain and turn it into a stable object. Within this limited text, we will ask about pain’s temporality and spatiality; in other words, we will consider it a historical phenomenon. Without ignoring the various neuroscientific findings, we will scrutize them every time they tend to naturalize pain and present it as if it were an unhistorical phenomenon, claiming to remain unchanged within the course of human history. Recently, science has been displaying an ever-growing affinity to scientism; the prefix “neuro” keeps getting added –rather hastily- to terms that have traditionally named spheres of human activity such as philosophy, psychology and education, thereby asserting medicine’s colonization plans. At the same time, however, a radically new domain emerges, one that emphasizes pain’s historicity and constucts new tools in an attempt to remove it from an essentialist view and register it anew within the ephemeral, manifold and ever-changing, human world.