Τα Πάθη του Κυρίου στην εικονογραφία. Θεολογική και αισθητική θεώρηση
Creators: name: Μπέλλη, Μαρία Γεωργίου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Εικονογραφία
Θείο Πάθος
Εικονογραφικός Κύκλος
Iconography
Passion of the Lord
Iconography Circle

description: Δια της παρούσης μελέτης πραγματοποιήθηκε προσπάθεια για την προσέγγιση ένα ιδιαιτέρως ευρέως θέματος, της εικονογράφησης του Θείου Πάθους, με πολλές επιμέρους θεματικές και παραμέτρους, που θα έπρεπε να συνυπολογιστούν ταυτοχρόνως. Επί του συνόλου επικεντρωθήκαμε σε τοιχογραφίες, και δη της Κομνήνειας αλλά και της Παλαιολόγειας εποχής, με βασικό χωρικό περιορισμό μνημείων της Μακεδονίας, του Αγίου Όρους και της Σερβίας, και αναφορά σε ελάχιστα δείγματα που χρησιμοποιήθηκαν προς υποστήριξη του θέματος σε παράθεση. Κρίθηκε απαραίτητο να γίνει μία σχετικά εκτενής αναφορά στις πηγές έμπνευσης και ενδιαφέροντος των εικονογράφων που ασχολήθηκαν με το θέμα του κύκλου των Παθών του Κυρίου. Ξεκινώντας αρχικά από τα ευαγγελικά κείμενα, ξεδιπλώσαμε την ιστορία του Θείου Πάθους όπως αυτή περιγράφεται από τους τέσσερις ευαγγελιστές. Στη συνέχεια παρατέθηκαν απόκρυφα κείμενα που προσεγγίζουν τις στιγμές αυτές με μία πιο λογοτεχνική πινελιά, εμπλουτιζόμενη από τη φαντασία των συγγραφέων ή από προφορικά διασωζόμενες πληροφορίες. Αναφορές σε πατερικά κείμενα που αφορούν την εικονογραφία έχουμε πολλές, τις οποίες σαφώς δεν θα μπορούσαμε να παραθέσουμε όλες, έγινε όμως μια προσπάθεια να επικεντρωθούμε σε ορισμένα κείμενα που αναφέρονται στις τελευταίες ημέρες της επιγείου ζωής του Κυρίου. Από μία τόσο ενδιαφέρουσα μελέτη, για την ανίχνευση των πηγών στην εικονογραφία του Θείου Πάθους, δεν θα μπορούσε να λείπει η αναφορά στην υμνολογία της εκκλησίας, και κατά προτεραιότητα στους ύμνους της Μεγάλης Εβδομάδος, τους οποίους ακούμε και συνψάλλουμε, στους χριστιανικούς ναούς. Στη συνέχεια αναλύθηκε ο καμβάς πάνω στον οποίο ξετυλίγονται οι εικονογραφικές συνθέσεις και οι εικόνες εντός του ναού με αναφορά στη δομή του, αλλά και στην διάταξη των εικονογραφικών κύκλων. Κρίθηκε απαραίτητη μια στοιχειώδης γνωριμία με τους δημιουργούς των παραστάσεων αλλά και των τεχνοτροπιών που τους επηρέασαν, βάση των οποίων ανέπτυξαν τα θέματά τους. Η εξέλιξη του Κύκλου των Παθών του Κυρίου που αφορά την εικονογράφηση του ναού, αρχόμενη από τους πρώτους αιώνες παρουσίας του χριστιανισμού, ενδιαφέρει σαφώς μία τέτοια μελέτη. Για το λόγο αυτό γίνεται μία προσπάθεια να κινηθούμε χρονικά στην εξέλιξη του Κύκλου, καταθέτοντας πληροφορίες για αντιπροσωπευτικά μνημεία τα οποία παρουσιάζουν ολοκληρωμένους ή ελαττωμένους κύκλους, ανιχνεύοντας τους λόγους της συνθήκης αυτής. Ένα σημαντικό κομμάτι της παρούσας εργασίας αφιερώνεται στην περιγραφή των παραστάσεων που αποτελούν έναν ολοκληρωμένο κύκλο Παθών με αναφορά σε αντιπροσωπευτικά μνημεία και αντίστοιχη παράθεση στον κατάλογο των εικόνων που ακολουθεί του κειμένου. Πέραν των τοιχογραφιών, ιδιαίτερη μνεία, στην παρούσα μελέτη, γίνεται στις μικρογραφίες χειρόγραφων με θέμα το Θείο Πάθος καθώς κάποιοι ζωγράφοι δούλευαν ταυτόχρονα περισσότερα του ενός είδη ζωγραφικής. Τα ιερά βιβλία, που με πολύ κόπο και αγάπη γράφτηκαν, παραδίδουν όχι μόνο κείμενα που διασώζουν στο βάθος των αιώνων, αλλά και σημαντικές μικρογραφίες, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων εικονογραφήθηκαν υπό την επιρροή των ρευμάτων της κάθε εποχής που δημιουργήθηκαν. Στον κατάλογο των εικόνων παρατίθενται αντιπροσωπευτικά εικόνες μικρογραφιών προς ενίσχυση του θέματος.
description: Through this study, an attempt was made to approach a particulary broad topic, of the illustration of the Divine Passion, with many subthemes and parameters, which should be taken into account at the same time. This study focused on wall paintings, especially of Komnenia but also of the Paleologian era, in a basic spatial limitation of Macedonia, Mount Athos and Serbia, with reference to a few samples that were used to support the subject in quotation. It was deemed necessary to make a relatively extensive reference to the sources of inspiration and interest of the iconographers who dealt with the theme of the cycle of the Passion of the Lord. Starting initially from the Gospel texts, we unfolded the story of the Divine Passion as described by the four Evangelists. Then some apocryphal texts were cited that approach these moments with a more literary touch, enriched by the imagination of the authors or by verbally preserved information. We have many references to patristic texts concerning iconography, which we clearly could not list all of them, but an attempt was made to focus on certain texts that refer to the last days of the Lord`s earthly life. From such an interesting study, for the detection of the sources in the iconography of the Divine Passion, the reference to the hymnology of the church, and as a priority to the hymns of the Great Week, could not be missing. In the continuation of the study, the canvas on which the pictorial compositions and images unfold within the temple was analyzed with reference to its structure, but also to the arrangement of the pictorial circles. A rudimentary acquaintance with the creators of the shows as well as the styles that influenced them, based on which they developed their themes, was deemed necessary. The evolution of the Cycle of the Passion of the Lord concerning the illustration of the temple, starting from the first centuries of the presence of Christianity, is clearly of interest to such a study. For this reason, an attempt is made to move in time in the evolution of the Cycle, depositing information on representative monuments which present completed or reduced cycles, tracing the reasons for this condition. An important part of this work is dedicated to the description of the performances that make up a complete cycle of Passions with reference to representative monuments and a corresponding quotation in the list of images that follows the text. Special mention, in that study, is given to the manuscript miniatures on the theme of the Divine Passion, as some painters worked on more than one type of painting at the same time. The holy books, which were written with great effort and love, deliver not only texts that survive the depths of the centuries, but also important miniatures, most of which were illustrated under the influence of the currents of each era in which they were created. Listed in the list of images are representative thumbnail images to enhance the theme.