Η κατ’ άρθρο 9 ΕΣΔΑ ελευθερία συνείδησης και η αντίρρηση συνείδησης : Συγκριτική εξέταση της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) με την ελληνική νομοθεσία και νομολογία
Creators: name: Γκόγκος, Ιωάννης-Μιχαήλ Κωνσταντίνου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2024
Subjects: Ελευθερία συνείδησης
Αντίρρηση συνείδησης
ΕΣΔΑ
Freedom of conscience
Conscientious objection
ECHR

description: Στόχος αυτής της διπλωματικής εργασίας είναι η ανάλυση της αντίρρησης συνείδησης, ιδωμένης υπό το πρίσμα του άρθρου 9 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), σε συγκριτική θεώρηση με την ελληνική νομοθεσία και νομολογία. Σε πρώτο στάδιο, επιχειρείται μία συστηματική προσέγγιση του άρθρου 9 της ΕΣΔΑ, προκειμένου να αναζητηθεί η ουσία της ελευθερίας της συνείδησης και να οριοθετηθεί το περιεχόμενό της από την, επίσης προστατευόμενη, θρησκευτική ελευθερία. Στη συνέχεια μελετάται η εξωτερική διάσταση (forum externum) της ελευθερίας σκέψης και συνείδησης, ως ειδικότερη πτυχή της, σε σχέση με την αντίρρηση συνείδησης, η οποία κατ’ αρχήν συνίσταται σε εξωτερίκευση της άρνησης συμμόρφωσης ενός ατόμου για λόγους συνείδησης σε μία υποχρέωση που τίθεται από τον νόμο. Κατεξοχήν παράδειγμα αποτελεί η αντίρρηση συνείδησης στην συνταγματικώς επιβαλλόμενη υποχρέωση στράτευσης. Εξετάζοντας, έπειτα, τη νομολογία του ΕΔΔΑ για την αντίρρηση συνείδησης εντοπίζονται δύο περίοδοι. Κατά τη διάρκεια της πρώτης περιόδου (μέχρι το 2011), η Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (αρχικά) και μετέπειτα το Δικαστήριο εξέταζαν τις υποβαλλόμενες προσφυγές υπό το πρίσμα του άρθρου 4 παρ. 3 της ΕΣΔΑ. Η δεύτερη περίοδος της νομολογίας του Δικαστηρίου εκκινεί με την απόφαση του ΕΔΔΑ επί της Υπόθεσης Bayatyan κατά Αρμενίας, στην οποία παρατηρείται μεταστροφή της μέχρι τότε νομολογίας του Δικαστηρίου. Θεωρήθηκε, δηλαδή, ότι η άρνηση εκπλήρωσης της στρατιωτικής θητείας για λόγους συνείδησης αποτελεί πεποίθηση επαρκώς εδραία και εμπεριστατωμένη, ούτως ώστε να τεθεί υπό το προστατευτικό πλαίσιο του άρθρου 9 της ΕΣΔΑ και να παραμεριστεί η εφαρμογή του άρθρου 4 παρ. 3 της Σύμβασης. Ακολουθεί η εξέταση του ζητήματος της αντίρρησης συνείδησης στην Ελλάδα. Παρουσιάζεται, αρχικά, η εξέλιξη της ελληνικής νομοθεσίας αναφορικά με την αναγνώριση των αντιρρησιών συνείδησης και της δυνατότητας άοπλης στρατιωτικής θητείας, με ιδιαίτερη έμφαση στον Ν. 2510/1997, που καθιέρωσε την Εναλλακτική Πολιτική Κοινωνική Υπηρεσία (ΕΠΚΥ), στον Ν. 3421/2005, τον ισχύοντα στρατολογικό νόμο της Ελλάδας που μετεξέλιξε την ΕΠΚΥ στην Εναλλακτική Υπηρεσία και, τέλος, στον Ν.3883/2010, που κατάργησε την άοπλη στρατιωτική θητεία. Η μελέτη συμπληρώνεται με ανάλυση αποφάσεων του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), η σύγκριση των οποίων με τη νομολογία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου καταδεικνύει μία διελκυστίνδα της ελληνικής νομολογίας μεταξύ της εμμονής στις αυστηρές προϋποθέσεις υπαγωγής σε καθεστώς εναλλακτικής υπηρεσίας (π.χ. ΣτΕ 4130/2015) και μίας κατεύθυνσης μεγαλύτερης συμμόρφωσης με το προστατευτικό πλαίσιο που θέτει η ΕΣΔΑ (π.χ. ΣτΕ 3178/2007, ΟλΣτΕ 170/2010), χωρίς ωστόσο να εκλείπουν οι προβληματικές ρυθμίσεις -και, ενίοτε, παλινδρομήσεις- της στρατολογικής νομοθεσίας. Μάλιστα, σημαντικό έναυσμα για την αντίστοιχη νομοθετική μεταβολή αποτέλεσε η καταδίκη της Ελλάδας από το ΕΔΔΑ (2016) στην Υπόθεση Παπαβασιλάκης κατά Ελλάδας. Στο τέλος συνοψίζονται τα συμπεράσματα του γράφοντος από την ανάλυση των αποτελεσμάτων της σύγκρισης αφενός των ελληνικών ρυθμίσεων και της συναφούς νομολογίας και αφετέρου της νομολογίας του ΕΔΔΑ (συγκλίσεις και αποκλίσεις), ενώ παραθέτονται σχετικές σκέψεις και προβληματισμοί.
description: The aim of the present thesis is to analyse conscientious objection, seen in the light of Article 9 of the European Convention on Human Rights (ECHR), in a comparative perspective with Greek legislation and case law. In a first stage, a systematic approach to Article 9 of the ECHR is attempted, in order to seek the essence of freedom of conscience and to delimit its content from freedom of religion, which is also protected. The forum externum of freedom of thought and conscience is then studied, as a more specific aspect, in relation to conscientious objection, which in principle consists in the externalization of a person's refusal to comply with an obligation imposed by law. A prime example is conscientious objection to the constitutionally imposed obligation to enlist. Looking then at the ECHR's case law on conscientious objection, two periods can be identified. During the first period (until 2011), the Human Rights Committee (initially) and subsequently the Court examined the applications submitted in the light of Article 4 paragraph 3 of the ECHR. The second period of the Court's jurisprudence starts with the ECHR's judgment in Bayatyan v. Armenia, which marks a shift in the Court's jurisprudence up to that time. In other words, it was considered that the refusal to enlist on grounds of conscience is a sufficiently well-established and well-founded belief to be brought under the protective framework of Article 9 ECHR, overriding the application of Article 4 para. 3 of the Convention. Concerning the issue of conscientious objection in Greece, this thesis presents, first, the evolution of Greek legislation regarding the recognition of conscientious objectors and the possibility of unarmed military service, with particular emphasis on Law 2510/1997, which established the Alternative Civilian Social Service (ACSS), Law 3421/2005, the current Greek conscription law that transformed ACSS into Alternative Service, and finally, Law 3883/2010, which abolished unarmed military service. The study is complemented by an analysis of decisions of the Greek Council of State (CoS), the comparison of which with the case law of the Strasbourg Court demonstrates a tug-of-war in Greek jurisprudence between the insistence on the strict conditions of affiliation to alternative service (e.g. CoS 4130/2015) and a direction of greater compliance with the protective framework set by the ECHR (e.g. CoS 3178/2007, OIEC 170/2010), without, however, excluding the problematic regulations - and, at times, regressions - of the conscription legislation. Indeed, an important trigger for the corresponding legislative change was the conviction of Greece by the ECHR (2016) in the Papavasilakis v. Greece case. Finally, the conclusions of the author's analysis of the results of this comparative study are summarized, while relevant thoughts and concerns are provided.