Η ανάμειξη του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων στο εκκλησιαστικό ζήτημα της Αρχιεπισκοπής Αμερικής 1900-1930
Creators: name: Φίτζιος, Παναγιώτης Χαρίλαου
Publisher: name: Aristotle University of Thessaloniki
Year: 2025
Subjects: Πατριαρχείο Ιεροσολύμων
Αρχιεπίσκοπος Νεαπόλεως Παντελεήμων
Αρχιεπισκοπή Αμερικής
The Patriarchate of Jerusalem
Archbishop of Neapolis Panteleimon
The Archdiocese of America

description: Στις ΗΠΑ, στις αρχές του εικοστού αιώνα η εκκλησιαστική κατάσταση ήταν άναρχη. Η δικαιοδοσία της Hπείρου της Αμερικής ανήκε στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, σύμφωνα με τον ΚΗ΄ κανόνα της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου και οι ομογενείς θα έπρεπε να το ακολουθήσουν, αλλά το ίδιο δεν ενδιαφέρθηκε για την εκκλησιαστική οργάνωση ή την αποστολή Αρχιεπισκόπου λόγω της εν γένει πολιτικής κατάστασης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Μόλις στις 8-5-1908, το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε Τόμο με τον οποίο εκχωρούσε στην Εκκλησία της Ελλάδος την πνευματική προστασία και το δικαίωμα της εποπτείας σε όλες τις ελληνικές Εκκλησίες της διασποράς στην Ευρώπη και την Αμερική εκτός της Ορθόδοξης Ελληνικής Κοινότητας της Βενετίας. Ο εθνικός διχασμός που επακολούθησε μετά το 1915 μεταφέρθηκε και στις ΗΠΑ. Πρωταγωνιστικό ρόλο διαδραμάτιζαν οι δύο εφημερίδες, η φιλοβασιλική Ατλαντίς και ο βενιζελικός Εθνικός Κήρυξ. Η πρώτη προσπάθεια εκκλησιαστικής οργάνωσης προήλθε από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, στις 17-10-1918, η οποία ενέκρινε την πρόταση του Αρχιεπισκόπου Μελετίου Μεταξάκη για ενεργοποίηση του Τόμου του 1908. Η Ιερά Σύνοδος του Οικουμενικού Πατριαρχείου στις 26-4-1921, ίδρυσε την Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής. Οι γεωπολιτικές μεταβολές λόγω των αποτελεσμάτων του Α΄ΠΠ και η επανάσταση των Μπολσεβίκων αποστέρησαν το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων από τα σημαντικά έσοδα των ιδιοκτησιών στη Ρωσία και στη Βεσσαβαρία. Έπρεπε να αναζητήσει τρόπους για να αναπληρώσει τους απολεσθέντες οικονομικούς πόρους. Οι ΗΠΑ πρόβαλαν ως διέξοδος για διενέργεια εράνων λόγω της σημαντικής πληθυσμιακής παρουσίας των Ελλήνων μεταναστών. Ο Πατριάρχης Δαμιανός επιθυμούσε και την εύρεση ζωτικού χώρου για επέκταση της δικαιοδοσίας του, δίχως ενδοιασμούς για την τήρηση της κανονικότητας. Έτσι απέστειλε στις ΗΠΑ τον μητροπολίτη Νεαπόλεως Παντελεήμων, τον Ιούνιο του 1922, με σκοπό τη διενέργεια εράνων και την ίδρυση Μετοχίου του Παναγίου Τάφου, δίχως έγκριση από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Κατόρθωσε να ιδρύσει το 1926, Μετόχι του Παναγίου Τάφου στη Νέα Υόρκη, δίχως άδεια από τις αρμόδιες εκκλησιαστικές αρχές προξενώντας τις έντονες αντιδράσεις τους. Οι αντικανονικές του ενέργειες, το φιλοβασιλικό του φρόνημα, ο εναγκαλισμός με τους παλαιοημερολογίτες και η σύμπλευσή του με τον καθηρημένο Βασίλειο Κομβόπουλο προκάλεσαν πολλαπλά προβλήματα στην Αρχιεπισκοπή Αμερικής. Παρά τις επίσημες επιστολές του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τις πιέσεις της ελληνικής κυβέρνησης και την παρέμβαση του μητροπολίτη Θυατείρων στον Δαμιανό το 1928 για ανάκληση του Νεαπόλεως δεν απομακρύνθηκε από τις ΗΠΑ. Ο μητροπολίτης Κορινθίας Δαμασκηνός, ήδη με την από 26-10-1928 αναφορά του προς τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Χρυσόστομο, είχε επισημάνει τη σχισματική δράση του Παντελεήμων και είχε προτείνει την απομάκρυνσή του. Ο Παντελεήμων κλήθηκε σε ακρόαση από τον Πατριαρχικό Έξαρχο Δαμασκηνό το 1930, ο οποίος του συνέστησε να σταματήσει να αναμειγνύεται στο έργο της ειρήνευσης και να επισπεύσει την αναχώρησή του. Η λύση του εκκλησιαστικού προβλήματος κατέστησε την παρουσία του μητροπολίτη Παντελεήμων στις ΗΠΑ απαγορευτική. Η εκδημία του Πατριάρχη Δαμιανού (14-8-1931) δημιούργησε νέα δεδομένα. Ο Παντελεήμων αντιλαμβανόμενος τη νέα κατάσταση κατόπιν διαβουλεύσεων με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το ΥΠΕΞ και το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων αναχώρησε, στις 3-9-1931, για την Αλεξάνδρεια, αλλά κλήθηκε να συμμετάσχει στις διεργασίες για την εκλογή νέου Πατριάρχη στα Ιεροσόλυμα οπότε και μετέβη στην έδρα προέλευσής του.
description: In the USA, at the beginning of the twentieth century the ecclesiastical situation was anarchic. The jurisdiction of the American continent belonged to the Ecumenical Patriarchate, according to the 28th canon of the Fourth Ecumenical Synod and the Greek diaspora was supposed to follow it, but it was not interested in the ecclesiastical organization or the mission of an Archbishop due to the general political situation in the Ottoman Empire. As late as 8-5-1908, the Ecumenical Patriarchate issued a Tomos by which it assigned to the Church of Greece the spiritual protection and the right of supervision over all the Greek Churches of the Diaspora in Europe and America except for the Greek Orthodox Community of Venice. The national division that followed after 1915 was also transferred to the USA. The two newspapers, the pro-royal Atlantis and the pro-Venizelian Ethnikos Kiryx, played a leading role. The first attempt at ecclesiastical organization came from the Holy Synod of the Church of Greece on 17-10-1918, which approved the proposal of Archbishop Meletios Metaxakis to activate the Tomos of 1908. The Holy Synod of the Ecumenical Patriarchate on 26-4-1921 established the Archdiocese of North and South America. The geopolitical changes due to the results of World War I and the Bolshevik revolution deprived the Patriarchate of Jerusalem of the significant income from properties in Russia and Vessavaria. It had to seek ways to replace the lost financial resources. The USA emerged as an outlet for fundraising due to the significant population presence of Greek immigrants. Patriarch Damianos also wished to find a living space to expand his jurisdiction, without qualms about maintaining regularity. Thus, he sent Metropolitan Panteleimon of Neapolis to the USA in June 1922, with the aim of conducting fundraising and establishing a Metochion of the Holy Sepulcher, without approval from the Ecumenical Patriarchate. He managed to establish in 1926, a Metochion in New York, without permission from the competent ecclesiastical authorities, provoking their strong reactions. His uncanonical actions, his pro-royal sentiment, his embrace of the Old Calendarists and his association with the deposed Vasileos Komvopoulos caused multiple problems in the Archdiocese of America. Despite the official letters of the Ecumenical Patriarchate, the pressures of the Greek government and the intervention of the Metropolitan of Thyateira to Damianos in 1928 to recall Neapolis, he was not removed from the USA. The Metropolitan of Korinthos, Damaskinos, had already pointed out the schismatic actions of Panteleimon in his report of 26-10-1928 to the Archbishop of Athens Chrysostomos and had proposed his removal. Panteleimon was summoned to a hearing by Patriarchal Exarch Damaskinos in 1930, who advised him to stop interfering in the peacemaking work and to hasten his departure. The solution to the ecclesiastical problem made Panteleimon's presence in the USA prohibitive. The death of Patriarch Damianos (14-8-1931) created new conditions. Panteleimon, understanding the new situation after consultations with the Ecumenical Patriarchate, the Ministry of Foreign Affairs and the Patriarchate of Jerusalem, departed on 3-9-1931 for Alexandria, but was called to participate in the processes for the election of a new Patriarch in Jerusalem, at which point he returned to his seat of origin.