Γιάννης Κτενάς: Θεμελίωση των αξιών
Creators: name: Ιακώβου, Βίκυ
Publisher: name: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες
Year: 2023

description: 2023–03 Κτενάς: Θεμελίωση των αξιών Γιάννης Κτενάς: Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών. Μια κριτική προσέγγιση μέσα από το έργο του Max Weber και του Κορνήλιου Καστοριάδη. Αθήνα: Πόλις, 2022, 163 σ., 15 €. _________________________________________________________ Κρίνει η Βίκυ Ιακώβου (Επίκουρη Καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Αιγαίου) viakovou@aegean.gr Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών είναι κρίσιμο τόσο από κοινωνιοθεω­ρητική όσο και από πρακτική σκοπιά. Στο κρινόμενο βιβλίο, ο Γιάννης Κτενάς αναδεικνύει τις πολλαπλές όψεις του και το συζητά ανατρέχοντας όχι μόνο στο έργο του Βέμπερ και του Καστοριάδη αλλά και σε άλλους στοχαστές, μεταξύ των οποίων οι κυριότεροι είναι ο Χίλαρυ Πάτναμ, ο Λέο Στράους και ο Κοσμάς Ψυχοπαίδης. Αντλεί εξάλλου επιχειρήματα από διάφορες πειθαρχίες, εκτός από την κοινωνική θεωρία και τη φιλοσοφία, με κυριότερη την κοινωνική ανθρωπο­λογία. Παράλληλα, εκθέτει ορισμένες συνάφειες, κάποιες από τις οποίες είναι βαθιές, ανάμεσα στον Βέμπερ και τον Καστοριάδη. Οι συνάφειες αυτές δεν έχουν, απ’ όσο γνωρίζω, αναδειχθεί μέχρι τώρα στην εγχώρια ή τη διεθνή βιβλιο­γραφία. Αντίθετα απ’ ό,τι θα υποστήριζε μια πλημμελής ανάγνωση, το βιβλίο αυτό, όπως και η ευρύτερη έρευνα του συγγραφέα για τον Βέμπερ και τον Καστοριάδη γύρω από το ζήτημα του νοήματος,[1] δεν αφορά πρωτίστως τον Καστοριάδη και δευτερευόντως τον Βέμπερ αλλά και τους δύο. Από μια άποψη, μάλιστα, θα έλεγα ότι καινοτομεί ειδικότερα αναφορικά με τον Βέμπερ, διότι ανασκευάζει τη στερεότυπη πρόσληψη, σύμφωνα με την οποία ο Γερμανός κοι­νωνιολόγος είναι σχετικιστής. Όπως υποδηλώνει ο υπότιτλος του βιβλίου, το έργο του Βέμπερ και του Καστο­ριάδη είναι εκείνα μέσα από τα οποία περνά ο στοχασμός του συγγραφέα. Με άλλα λόγια, ο Κτενάς δεν μας προσφέρει μόνο ερμηνεία των δύο θεωρητικών, διαβάζοντας τον έναν (και) από τη σκοπιά του άλλου, αλλά, μέσα από αυτή την ανάγνωση, προσπαθεί επίσης να σκεφτεί ο ίδιος το ερώτημα εάν είναι δυνατόν να υπάρξει «μια αυστηρή ορθολογική ή φιλοσοφική απόδει­ξη» (σ. 18) της ορθό­τητας των κανονιστικών αρχών με βάση τις οποίες (πρέπει να) ζούμε ή των προταγμάτων στην υπηρεσία των οποίων θέτουμε τη δράση μας. Η απάντησή του, που διατυπώνεται ήδη από την Εισαγωγή του βιβλίου κι έπειτα αναπτύσ­σεται διεξοδικά στα τέσσερα καλογραμμένα κεφάλαιά του, εί­ναι πως κάτι τέτοιο δεν είναι δυνατόν και πως αυτή η αδυνατότητα δεν συνεπά­γεται ούτε μια αμιγή σχετικιστική θέση ούτε προσχώρηση στον ανορθολογισμό. Στην αφετηρία της πραγμάτευσης (κεφ. 1, «Η πολυθεΐα των αξιών και η ποικι­λία των κοινωνιών. Ένα λογικό ή ένα οντολογικό ζήτημα;») βρίσκεται ό,τι ο Βέμπερ έχει αποκαλέσει πολυθεΐα των αξιών. Ο συγγραφέας τονίζει πως αυτή έχει πολλές εκφάνσεις: δηλώνει τη διαφορά θεμελιωδών αξιών μεταξύ πολιτι­σμών, τη διαφορά μεταξύ αξιακών σφαιρών (π.χ. της οικονομίας, της πολιτικής και της αισθητικής), ειδικότερα στη νεωτερικότητα που χαρακτηρίζεται ακριβώς από τη διαφοροποίηση των σφαιρών δραστηριότητας, ή τη διαφορά στο εσωτε­ρικό της ίδιας σφαίρας (για παράδειγμα, στην πολιτική άλλοι προκρίνουν την ελευθερία και άλλες την ισότητα). Ο Κτενάς επιλέγει να τονίσει ότι στον Βέμπερ η πολυθεΐα, «απαράγραπτη συνθήκη του ανθρώπινου κόσμου» (σ. 161 σημ. 102), δεν σημαίνει απλώς αξιακή ποικιλία, διότι σε αυτήν υπόκειται καταστατικά το στοιχείο της διαμάχης, της διαπάλης και της σύγκρουσης, έστω κι αν αυτό δεν εκδηλώνεται πάντα και κάθε στιγμή – κάνω λόγο για επιλογή του συγγραφέα, διότι υπάρχουν άλλες προσεγγίσεις που υποστηρίζουν ότι η πολυθεΐα μόνο ορια­κά επιφέρει τη σύγκρουση. Το ζήτημα αυτό των αξιών έχει συνέπειες στον τρόπο με τον οποίο οι δύο στο­χαστές, και μαζί τους ο συγγραφέας, σκέφτονται το ίδιο το επιστημονικό διάβη­μα, ειδικότερα στην περιοχή των κοινωνικών επιστημών. Εδώ, καίριας σημασίας είναι η θέση του Βέμπερ περί Wertfreiheit, περί ελευθερίας του επι­στήμονα ως προς τις αξίες, για την οποία ο Κτενάς, σε συμφωνία με ορισμένους άλλους ερμηνευτές, τονίζει και δείχνει ότι εσφαλμένα έχει αποδοθεί ως «αξιολο­γική ουδετερότητα». Ενάντια στην αναγωγική εννόησή της που υποδηλώνει η απόδο­ση αυτή, αναδεικνύει τις πολλαπλές και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες διαστά­σεις της εν λόγω ελευθερίας στον Βέμπερ: κατ’ αρχάς, η Wertfreiheit σημαίνει ότι οι αξιακές θέσεις δεν είναι εντέλει αποδείξιμες, κάτι που με τη σειρά του συνεπά­γεται, σύμφωνα με τον Hans Henrik Bruun τον οποίο ο Κτενάς εν προ­κειμένω ακολουθεί, την «ελευθερία της αξιακής σφαίρας από τους ισχυρισμούς της επι­στημονικής αποδειξιμότητας» (σελ. 37). Αυτή η ελευθερία, προσθέτει ο συγγρα­φέας, συνδέεται μεν αλλά είναι και διακριτή από τη βεμπεριανή επιταγή για αποχή του επιστήμονα από αξιολογικές κρίσεις. Εξάλλου αυτή η αποχή δεν λαμβάνει και δεν μπορεί να λάβει χώρα στην αφετηρία του επιστημονικού δια­βήματος. Απεναντίας, για τον Βέμπερ, «οι αξίες διαδραματίζουν [...] κομβικό ρόλο στη διαλογή, τη συγκέντρωση, την απομόνωση και εν τέλει τη συγκρότηση του γνωστικού αντικειμένου της επιστήμης, το οποίο ενοποιείται και μορφοποι­είται υπό μια συγκεκριμένη οπτική γωνία» (σ. 38). Ο κοινωνικός επιστήμονας ή η ιστορικός επιλέγουν, βάσει του δικού τους ενδιαφέροντος (δηλαδή έχοντας αξιολογήσει, έστω και κατ’ ελάχιστον), το κοινωνικό φαινόμενο ή την ιστορική περίοδο με την οποία θα ασχοληθούν, επεξεργάζονται αναλυτικά εργαλεία που συγκροτούν το αντικείμενο και θέτουν ερευνητικά ερωτήματα που προκύπτουν (και) από το ενδιαφέρον αυτό. Συνεπώς, γράφει ο Κτενάς, «οι αξίες αποτελούν με μία τουλάχιστον έννοια προϋπόθεση κάθε επιστημονικής γνώσης» (σ. 39). Αποτελούν μεν προϋπόθεσή της αλλά δεν πρέπει να μετατρέπονται και σε περι­εχόμενό της. Θα επανέλθω σε αυτό. Είναι γνωστό ότι η βεμπεριανή προσέγγιση έχει δεχθεί, ευθέως ή πλαγίως, κρι­τικές από πολλές πλευρές. Ο Κτενάς συζητά ορισμένες από αυτές τις κριτικές, για παράδειγμα του Λέο Στράους, επιλέγοντας όμως να αφιερώσει μεγάλο με­ρος του δεύτερου κεφαλαίου, με τίτλο «Το ‘περιγραφικό’ και το ‘κανονιστικό’. Ενστάσεις και αντενστάσεις», ειδικότερα σε εκείνη του Κοσμά Ψυχοπαίδη. Ο πολύ σημαντικός αυτός στοχαστής, αφενός αποδίδει στον Βέμπερ όχι μόνο σχε­τικισμό αλλά και ντεσιζιονισμό, και, αφετέρου, του αντιτείνει πως είναι δυνατή, στις κοινωνικές επιστήμες, μια προσέγγιση που να συνδυάζει το είναι με το δέον, μέσα από ένα είδος διαλεκτικής όπου το δέον (οι αξίες) τίθεται ως προϋ­πόθεση του είναι, του αντικειμένου κοινωνία εν προκειμένω. Κατά τον Ψυχο­παίδη, το αντικείμενο κοινωνία και τα ίδια τα μέλη της δεν μπορούν να υπάρ­ξουν και να αναπαραχθούν εάν δεν υπάρχουν, για παράδειγμα, ελάχιστες σχέ­σεις συνεργασίας μεταξύ των μελών της. Έτσι, πρακτικές ή δομές που τείνουν προς την καταστροφή των σχέσεων συνεργασίας μπορούν και πρέπει να κρίνο­νται ως απορριπτέες από τον επιστήμονα τόσο στο αμιγώς επιστημονικό πεδίο, διότι αν δεν τις απέρριπτε θα ήταν σαν να δέχεται την καταστροφή του αντικει­μένου του, όσο και στο πρακτικό και πολιτικό πεδίο, διότι όσοι τις υπο­στηρίζουν και/ή τις εφαρμόζουν αυτοααναιρούνται, στο μέτρο που υποσκάπτουν ή κατά­στρέφουν αυτό που συνιστά προϋπόθεση της ίδιας της ύπαρξης και δραστηριό­τητάς τους. Σύμφωνα με τον Ψυχοπαίδη, αυτό επιτρέπει μια εμμενώς κριτική κοινωνική επιστήμη. Σε τούτα ο Κτενάς απαντά αναδεικνύοντας τα ακό­λουθα προβλήματα. Αναφορικά με τον Βέμπερ, υποστηρίζει ότι ο ισχυρισμός του πως η επιλογή των αξιών με βάση τις οποίες πράττει κανείς είναι τελικά ζήτημα απόφασης δεν σημαίνει ότι προτείνει έναν ακραίο ή αμιγή ντεσιζιονισμό. Και τούτο διότι ο Γερμανός κοινωνιολόγος, όπως πειστικά τον ερμηνεύει ο συγγρα­φέας, αναγνωρίζει ότι η απόφαση προκύπτει ως «αναστοχασμένη απόκριση στις συνθήκες που συναντά κανείς» (σ. 151). Αυτό σημαίνει ότι οι αξίες τις οποίες επιλέγει κανείς δεν είναι προϊόντα της δικής του αποκλειστικά βούλησης. Άρα δεν έχουμε ένα ισχυρό, κυρίαρχο υποκείμενο της απόφασης, αλλά τρόπον τινά ένα καθαιρεμένο υποκείμενο, προϊόν (και) της ιστορίας και της κοινωνίας στην οποία ζει, από την οποία καλείται να επιλέξει τις αξίες εκείνες που θα καθοδη­γούν τον βίο του – και τούτο, όπως πολύ ωραία δείχνει ο Κτενάς στο τελευταίο κεφάλαιο («Ένας αξιακός ντεσιζιονισμός; Ο Kierkegaard, η μοίρα της εποχής και η ιστορία του εργατικού κινήματος»), συναρτάται με το ζήτημα της ευθύνης. Εκτός από αυτές τις ενστάσεις στην ψυχοπαιδική προσέγγιση, που αφορούν ειδικότερα τον Βέμπερ, ο Κτενάς διατυπώνει και ορισμένες ακόμη. Η πρώτη, πρωτότυπη πιστεύω, ένσταση είναι ότι η λογική της θέσης της προϋπόθεσης συνηγορεί υπέρ του πολιτισμικού σχετικισμού, ότι καταλήγει παραδόξως «να επιβεβαιώνει την πολυθεΐα»: «οι όροι αναπαραγωγής μιας χριστιανικής, μιας μουσουλμανικής, μιας πολυνησιακής κοινωνίας αποτελούν, φυσικά, αξίες, των οποίων τυχόν αμφισβήτηση ενδέχεται να οδηγήσει σε κλυδωνισμό ή και κατάρ­ρευση την καθεμία από αυτές» (σ. 100). Η δεύτερη ένσταση αφορά το επιπλέον βήμα που κάνει ο Ψυχοπαίδης, όταν υποστηρίζει πως υπάρχουν ορι­σμένες αξίες (τις οποίες ο ίδιος ανασυγκροτεί) που αποτελούν «όρους του όντος κοινωνία εν γένει, συνθήκες διαφύλαξης και αναπαραγωγής της κοινωνικότητας, του είναι εν κοινωνία» (σ. 102-3). Στις εν λόγω αξίες συγκαταλέγονται, όπως ήδη υπαινί­χθηκα, η αλληλεγγύη, ο αλληλοσεβασμός, η ανθρώπινη συνεργασία. Σε τούτο ο Κτενάς απαντά ότι ναι μεν οι αξίες αυτές πράγματι συνιστούν προϋ­ποθέσεις της ίδιας της ύπαρξης κοινωνίας, όμως «είναι όροι τόσο γενικοί, που μπορούν να ικανοποιηθούν μέσα από μία πληθώρα εντελώς διαφορετικών μετα­ξύ τους θεσμών» (σ. 103). Μ’ έναν λόγο, ο συγγραφέας υπαινίσσεται, θα έλεγα, ότι η ψυχοπαιδική προσέγγιση καταλήγει ή κινδυνεύει να καταλήξει σε ένα είδος φορμαλισμού, αφού δεν θεματοποιεί το πώς νοηματοδοτείται η αλληλεγγύη, για παράδειγμα, και το πώς ενσαρκώνεται σε θεσμούς. Ίσως μάλιστα να υπαινίσ­σεται, επιπλέον, ότι μια τέτοια θεματοποίηση θα οδηγούσε στη, μερική τουλάχι­στον, αναίρεση των προϋποθέσεων της ίδιας της ψυχοπαιδικής προσέγγισης. Στην κριτική του Κτενά θα πρόσθετα και μία ακόμη αδυναμία της εν λόγω προσέγγισης, αδυναμία την οποία εν μέρει υπονοεί και ο ίδιος ο συγγραφέας όταν γράφει: «πάντα μπορεί να ρωτήσει κανείς, με λογικά άψογο τρόπο: Και γιατί έχει τόση σημασία η διαφύλαξη της ανθρώπινης ζωής, συμπεριλαμβα­νομένης και της δικής μου;» (σ. 96). Εννοώ το ότι, ενώ ο Ψυχοπαίδης είναι ένας πολύ καλός μελετητής της Κριτικής Θεωρίας, για την οποία μάς έχει προσφέρει ιδιαίτερα ενδιαφέροντα δοκίμια, μοιάζει να μη λαμβάνει υπόψη του (ή ίσως και να απωθεί) αυτό το οποίο φαίνεται να διαγιγνώσκουν ο Αντόρνο και ο Χορκ­χάιμερ όταν προσπαθούν να σκεφτούν τον ναζισμό, στη Διαλεκτική του Δια­φωτισμού και σε άλλα κείμενα: ότι μπορεί μια κοινωνία να φτάσει σε ένα σημείο όπου το ζήτημα της ύπαρξης και της αναπαραγωγής της όχι μόνο να είναι αδιά­φορο για τα ίδια τα μέλη της αλλά και να τίθεται εκούσια υπό διακύβευση. Με άλλα λόγια, θεωρώ ότι διαγιγνώσκουν και προσπαθούν να κατανοήσουν το ότι, στον ναζισμό, έπαψε να λειτουργεί το στοιχειώδες ένστικτο αυτοσυντήρησης – ή ότι μετέπεσε στο αντίθετό του, στην τάση αυτοκαταστροφής. Για να κάνω και μία τουλάχιστον αναφορά στον έτερο στοχαστή με τον οποίο καταπιάνεται το βιβλίο, προχωρώντας έτσι και προς το σκέλος των ερωτημάτων, θα αναφέρω έναν πολύ ενδιαφέροντα ισχυρισμό του, από το κείμενο που δίνει τον τίτλο στη συλλογή Πεπραγμένα και πρακτέα, τον οποίο ο Κτενάς επιστρα­τεύει, μεταξύ άλλων, προκειμένου να διατυπώσει τις επιφυλάξεις του απέναντι σε ερμηνείες σύμφωνα με τις οποίες το κατά Καστοριάδη πρόταγμα της αυτο­νομίας θεμελιώνεται στην οντολογία του της δημιουργίας: «“Η πολιτική δεν μπορεί να παραχθεί από την οντολογία”» (σ. 61).[2] Αναρωτιέμαι κατά πόσον η πλήρης αποσύνδεση των δύο επιπέδων πράγματι ισχύει για τον Καστοριάδη, εννοώ γι’ αυτό που κάνει στο έργο του, πέραν όσων ο ίδιος ισχυρίζεται ότι κάνει. Για παράδειγμα, ναι μεν υποστηρίζει ρητά ότι η δημιουργία είναι ουδέ­τερη έννοια, ότι μπορεί να οδηγήσει και στον Χίτλερ ή τον Στάλιν αλλά και στην αθηναϊκή δημοκρατία, ωστόσο στις περί ολοκληρωτισμού αναλύσεις του ένα καθοδηγητικό νήμα είναι ακριβώς το πώς εκεί επιδιώκεται συστηματικά και εν μέρει επιτυγχάνεται ένα είδος κλεισίματος, μπλοκαρίσματος της ανάδυσης νέων σημασιών. Στο Μπροστά στον πόλεμο, ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι η γλώσ­σα στη νέα εκδοχή ολοκληρωτισμού καταστρέφεται, καθώς περιστέλλεται στην εργαλειακή της διάσταση, εκείνη του κώδικα, ενώ παράλληλα επιχειρείται ένας «εντελώς αυθαίρετος χειρισμός των λέξεων που μεταφέρουν τις σημασίες».[3] Διαγιγνώσκει, έτσι, «την καταστροφή της σχέσης των ανθρώπων με την σημασία και την καταστροφή της γλώσσας σαν χώρου και φορέα μιας δυνατής αλήθειας, επομένως [την] καταστροφή της κινήσεως της κοινωνίας. Προσπαθώντας να γίνει απόλυτος Κύριος των σημασιών το καθεστώς καταφέρνει μονάχα να κατα­στρέψει τις σημασίες και τη σημασία».[4] Ακόμη πιο ενδεικτική αυτής της κατα­στατικής του ολοκληρωτισμού τάσης προς το κλείσιμο της δυνατότητας για ανά­δυση νέων σημασιών είναι η καταστροφή της τέχνης, ό,τι ο Καστοριάδης αποκα­λεί θετική προώθηση της Ασχήμιας. Δεν θα επεκταθώ. Σημειώνω μόνο πως, σε τούτα τα συμφραζόμενα, ο Καστοριάδης ισχυρίζεται πως το καθεστώς αυτό διαπνέεται από ένα «μίσος [...] για τη δημιουργία».[5] Ίσως, λοιπόν, να ευσταθεί η ερμηνευτική πρόταση του Βασίλη Ρωμανού (με την οποία η αλήθεια είναι ότι δεν μου είναι απολύτως σαφές εάν ο Κτενάς διαφωνεί εντελώς), να σκεφτούμε με όρους συμβατότητας ή συμμόρφωσης (και όχι με όρους θεμελίωσης) τη σχέση του καστοριαδικού προτάγματος της αυτονομίας με την οντολογία του κοινω­νικού.[6] Όπως προσπάθησα να δείξω, το κρινόμενο βιβλίο αναπτύσσει με ιδιαίτερη σα­φήνεια πειστικά επιχειρήματα γύρω από ένα κρίσιμο πρόβλημα. Έτσι, συμβάλ­λει σημαντικά στον εμπλουτισμό της σχετικής συζήτησης. Οφείλω εξάλλου να επισημάνω, αφενός, τον πολύ γόνιμο τρόπο με τον οποίο ο Κτενάς συνομιλεί με σημαντικό μέρος της εγχώριας και διεθνούς βιβλιογραφίας (γερμανικής, αγγλι­κής και γαλλικής) και, αφετέρου, τη διαύγεια της γραφής του, η οποία δηλώνει σεβασμό προς το αναγνωστικό κοινό αλλά και διανοη­τική εντι­μότητα. Καθώς κάθε καλό κείμενο δίνει τροφή για σκέψη, θα ήθελα να θέσω μερικά από τα ερωτήματα που μου προκάλεσε η ανάγνωση του βιβλίου του Κτενά και έχουν να κάνουν ειδικότερα, αλλά όχι αποκλειστικά, με τη διάκριση είναι και δέοντος, κομβική στο όλο επιχείρημά του. Μέσα από εκτενείς αναλύσεις και σε αντιπα­ράθεση με στοχαστές όπως ο Πάτναμ, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η σφαίρα του είναι και η σφαίρα του δέοντος είναι επί της αρχής διακριτές. Πάνω σε αυτό, εξάλλου, στηρίζει εν μέρει τη θέση του σύμφωνα με την οποία το δέον δεν μπορεί να συναχθεί από το είναι. Ως γνωστόν, η διάκριση αυτή των δύο επιπέ­δων συνεπάγεται μια διάκριση των συναφών κρίσεων: από τη μία πλευρά έχου­με τις περιγραφικές και από την άλλη τις αξιολογικές κρίσεις. Ανατρέχοντας στον Βέμπερ, ο συγγραφέας υποστηρίζει, όπως προανέφερα, ότι οι δεύτερες όχι μόνο μπορούν αλλά και πρέπει να απουσιάζουν από την κοινωνική επιστήμη. Ιδού λοιπόν τα ερωτήματά μου. Ένα πρώτο, ίσως σοφιστικό, ερώτημα θα ήταν το εξής: εάν η θέση σύμφωνα με την οποία η σφαίρα των αξιολογικών και η σφαίρα των περιγραφικών κρίσεων είναι διακριτές αποτελεί μια περιγραφική κρίση, τότε πώς ο Βέμπερ και ο Κτενάς συνάγουν από αυτήν μια επιταγή, δηλαδή ένα δέον, για τον επιστήμονα, τουτέστιν την αποχή από αξιολογικές κρίσεις; Το μη σοφιστικό ερώτημα θα ήταν: ποιο είναι το καθεστώς της εν λόγω θέσης; Άλλο ερώτημα: πώς τότε μπορεί να υπάρξει κριτική κοινωνική επιστήμη ή θεωρία; Και: χρειαζόμαστε μια τέτοια επιστήμη και/ή θεωρία; Αναρωτιέμαι, επίσης, μέχρι τίνος σημείου είναι δυνατή η εφαρμογή της βεμπεριανής επιταγής για αποχή από τις αξιολογικές κρίσεις κατά την περιγραφή των κοινωνικών φαινομένων. Δεδομένου ότι, με βεμπεριανούς όρους, στην αφετηρία της επιστη­μονικής έρευνας το αντικείμενο συγκροτείται και μέσα από μια σχέση με αξίες, πώς καθορίζεται το τέλος της αφετηρίας; Και οι αναλυτικές κατηγορίες (π.χ. της τάξης ή του φύλου) τις οποίες ο κοινωνικός επιστήμονας ή η ιστορικός διαμορφώνει ή υιοθετεί σε ποια στιγμή εμπίπτουν, στη στιγμή της αξιολόγησης ή σε εκείνη της απαλλαγμένης από αξίες επιστημονικής προσέγγισης; Τέλος, εάν, όπως υποστηρίζουν ή υπονοούν τόσο ο Βέμπερ όσο και ο Κτενάς σε διάφο­ρα σημεία του βιβλίου, οι αξιολογικές κρίσεις (και δεν εννοώ μόνο τις ηθικές) δεν διατυπώνονται πάντα ρητά αλλά εμπεριέχονται στα επίθετα ή ακόμη και στα ουσιαστικά που χρησιμοποιούμε, αναρωτιέμαι τι είδους κείμενα θα παρήγε ένας πλήρως αποκαθαρμένος από αξιολόγηση λόγος στις ανθρωπιστικές και στις κοινωνικές επιστήμες. Ένας παρεμφερής προβληματισμός μού φαίνεται ότι αποτυπώνεται γλαφυρά στην παράγραφο με την οποία ξεκινά το μυθιστόρημα του Ρόμπερτ Μούζιλ Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες. Ας μου επιτραπεί, λοιπόν, να κλείσω με αυτήν: Πάνω από τον Ατλαντικό υπήρχε ένα βαρομετρικό χαμηλό· προχωρούσε προς τα ανατολικά, προς ένα υψηλό, εγκατεστημένο πάνω από τη Ρωσία, και δεν έδειχνε ακόμα καμία τάση να το αποφύγει κινούμενο βορειότερα. Οι ισόθερμες και ισόθερες έπρατταν το χρέος τους. Η θερμοκρασία της ατμόσφαιρας είχε σχέση κανονική με την ετήσια μέση θερμοκρασία, με τη θερμοκρασία του ψυχρότερου και του θερμότερου μήνα του έτους, καθώς και με την απεριοδική μηνιαία μεταβολή της θερμοκρασίας. Η ανατολή και η δύση του ηλίου και του φεγγαριού, οι φάσεις της Σελήνης, της Αφροδίτης, του δακτυλίου του Κρόνου, καθώς και πολλά άλλα σημαντικά φαινόμενα, συμφωνούσαν απόλυτα με τις αντίστοιχες προβλέψεις των ετήσιων αστρονο­μικών εκδόσεων. Οι υδρατμοί της ατμόσφαιρας είχαν τη μέγιστη ελαστική τους δύναμη και η υγρασία του αέρα ήταν ασήμαντη. Με λίγα λόγια που, αν και λίγο ντεμοντέ, περιγράφουν αρκετά καλά την αντικειμενική κατά­σταση: ήταν μια ωραία αυγουστιάτικη μέρα του έτους 1913.[7] __________ [1] Βλ. Γ. Κτενάς, “Το πρόβλημα του νοήματος”. Ο Max Weber και ο Κορνήλιος Καστοριάδης για την κοινωνία ως νοηματικό σύμπαν (Διδακτορική διατριβή. Αθήνα: Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2021). [2] Κ. Καστοριάδης, Πεπραγμένα και πρακτέα (μτφ. Κ. Σπαντιδάκης. Αθήνα: Ύψιλον, 2019), σ. 12. [3] Κ. Καστοριάδης, Μπροστά στον πόλεμο (μτφ. Ζ. Χριστοφίδου-Καστοριάδη. Αθήνα: Ύψιλον 1986), σ. 277. [4] Καστοριάδης, ό.π. [5] Καστοριάδης, ό.π., σ. 285. [6] Βλ. Β. Ρωμανός, «Πολιτικός αυτοκαθορισμός και πολιτισμική ιδιαιτερότητα», στο Γ. Οικονόμου (επιμ.), Η γένεση της δημοκρατίας και η σημερινή κρίση (Αθήνα: Ευρασία, 2011), σ. 107-32. [7] Ρ. Μούζιλ, Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες (μτφ. Τ. Σιετή. Αθήνα: Οδυσσέας, 1992), σ. 11. Δημοσιεύθηκε: 18.3.2023. Τρόπος παραπομπής στη βιβλιοκρισία: Ιακώβου, Βίκυ: (Βιβλιοκρισία του:) Γιάννης Κτενάς, Το πρόβλημα της θεμελίωσης των αξιών. Μια κριτική προσέγγιση μέσα από το έργο του Max Weber και του Κορνήλιου Καστοριάδη (Αθήνα: Πόλις 2022). Κριτικά 2023-03, https://doi.org/10.26262/critica.v13i0.9355.
description: Κριτικά - Φιλοσοφικές βιβλιοκρισίες, Τόμ. 13 (2023)