cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
در تحقیق رب ارنی و بیان آنکه مراد از چهار مرغ چیست 
گفت ابراهیم با دانای راز
چون نمایی مردگان را زنده باز 
گفت آیا نیست ایمانت بر این
گفت می جویم شهود اندر یقین
هست اطمینان کامل آن شهود
نه کش اندر قلب اطمینان نبود
از یقین توست بر کعبه که باز
می روی بهر طوافش تا حجاز
از یقین توست بر سوء مزاج
که روی سوی طبیبی بر علاج
از یقین توست بر نفع عیان
که نمایی کسب و بگشایی دکان
میکنی روشن از آن در شب چراغ
که ببینی چیزها را با فراغ
گفت ابراهیم دارم علم دین
لیک خواهم تا عیان گردد یقین
عاشق ار گوید به یارش بی نفاق
خواهمت بی پرده بینم در وثاق
این بود از فرط عشق آن نگار
نی ز بهر امتحان حسن یار
یار گوید شرط دیدار است این
که نباشی با هوای تن قرین
مانع است این چار طبع مختلف
با موانع ره نگردد منکشف
گفت حق برگیر چار از طیرها
پس بکوب آن را به هم در سیرها
قدری از هر یک به کوهی وضع کن
پس بخوان  کآیند سویت ز امر کن
تا بدانی باز از عقل سلیم
کو به هر کاری عزیز است و حکیم
غالب است و قاهر اعنی بی خلاف
بر نفوس از روی حکمت نز گزاف
چار مرغ آن چار خوی شایعند
کز مقامات شهودت مانعند
حب دنیا حرص و عجب و شهوت است
که حجاب آن شهود و رؤیت است
کشت و درهم کوفت مرد رهسپار
بهر موت اختیاری آن چهار
ماند سرهاشان بجا بهر نشان
چیست سرها چار عنصر بی گمان
ماند آن را بهر استبقای تن
تا رسد جان بر کمال خویشتن
وضع کرد آن مرغها را بر جبال
وآن جبال ارکان تن شد در مقال
چشم و گوش و فم  دماغ و دست و پا
که بدن زین عضوها باشد بجا
کوهها را هم توان خواندن خواس
یا که اعضای درون کآمد اساس
پس بخواند هر یکی را در ثبوت
سوی خویش از نام حی لایموت
زنده پس گردند در دم اصلها
متصل با هم شوند آن فصلها
راهرو یابد حیات بی زوال
وصف و خوی اش جمله گیرد اعتدال
اینست اطمینان قلبی ای خلیل
پس بمیر از اختیار اندر سبیل
چون ز خود مردی به حق پاینده ای
تا حیات اوست باقی زنده ای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در مثل آنان که از اموالها
میکنند انفاق در راه خدا
حبه ای باشد کز او روید بعد
هفت خوشه وز هر آن یک دانه صد
می نماید حق فزون بر هر که خواست
واسع و دانا چو او بر ماسواست
منفقین را آگه است از سر حال
کز چه نیت می کنند انفاق مال
می دهد وسعت به قدر نیتش
میفزاید بر نوا و نعمتش

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
آن کسان کاموال خود را از ولا
میکنند انفاق در راه خدا
وز پی انفاق نفرستند هم
منت و آزاری ار افزون و کم
اجرشان در نزد حق باشد فزون
گفت لاخوف و لاهم یحزنون
قول نیک و مغفرت هست ار بجاش
به بود از صدقه های دلخراش
یعنی ار ظلمی کنند اندر سؤال
عفو ممدوح است نزد ذوالجلال
قول معروف و کلام خوش به وی
به ز بذلی کش بود هزلی ز پی
حق بود بس بی نیاز و بردبار
هر چه زو داری طمع با وی بیار
فقر و دولت خلق را باشد عرض
بهر او آن کن کز او خواهی عوض

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مؤمنان لا تبطلوا صدقاتکم
از ره آزار و منت و اشتلم
آنکه کرد انفاق مال از بهر ناس
باشد اندر نعمت حق ناسپاس
می نماید از ریاء انفاق مال
نی کز او خوشنود گردد ذوالجلال
نیست بذلش از خضوع و معذرت
یا ز ایمان بر خدا و آخرت
هست چون سنگی که روی اوست خاک
خاکش از قطرات باران گشت پاک
نیستش قدرت که تا دارد نگاه
خاک را بر خود ز باران در پناه
نیست ایشان را توانایی و تاب
هم به حفظ آنچه کردند اکتساب
راه ننماید خدا بر کافران
که کنند افعال نیکو در جهان
کی زند سر فعل نیکو از خسیس
نیکی از حق است و زشتی از بلیس

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هم مثال آن کسان کانفاق مال
می نمایند از رضای ذوالجلال
از ره بینایی و نور یقین
که مر ایشان راست اندر راه دین
هست چون باغی به ارض مرتفع
بیشتر زآن گشت خواهی منتفع
گر بر آن بستان رسد باران سخت
کم نگردد نفع او از حسن بخت
بوستانی کز زمین باشد بلند
نیست از تخریب سیل آن را گزند
حاصل از وی بیشتر آید به دست
هم ز باغی کو بود بر ارض پست
هست ممکن بلکه هر سالی دو بار
حاصل آرد بی ز آسیبی به بار
بارش او را گرچه ناید سخت تر
نرم و کم یعنی بر او بارد مطر
همچنین دان در ثواب انفاقها
گر که الله است و از اشفاقها
نزد حق هر دانۀ او خرمنی است
بل نه خرمن جنتی و گلشنی است
حق بر اعمال شما باشد بصیر
چیست تا آن از قلیل و از کثیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
دوست دارد شخصی آیا از شما
کش بود بستان پر برگ و نوا
آبها جاری در آن وز هر قبیل
باشد اثمارش ز اعناب و نخیل
پس رسد پیری بر او و اطفال خرد
باشد او را پس رسد صافش به درد
باد پر آتش وزد بر جنتش
جمله سوزد روضۀ پر نعمتش
بر شما آرد حق اینسان آیتی
تا کنید اندر معانی فکرتی
هست ب ستان آن عملها در قیاس
طفلها اعضاء و ارکان و حواس
باد آتش بارت آن عجب و ریا ء
که کند یکجا عملها را هبا ء
قلب را سازد سیاه و منقلب
روح ماند بینوا و مضطرب
بسته گردد راه قوت او را به دل
ماند از اطفال خردش منفعل
هیچ نیکوتر نباشد زین مثل
کآورد بر خلق ذات لم یزل
گر تو را بر نفس خود باشد نظر
این مثل کافی است اندر خیر و شر
کن عمل را پاک از شوب ریا
تا بود مقبول درگاه خدا

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مؤمنان لله دهید از حسن ذات
آنچه را کردید کسب از طیبات
وز هر آن کردیم خارج از زمین
بر شما و آن جمله باشد مستبین
حبه ها کآن جمله شد قوت بشر
میوه ها کآن شد شجرها را ثمر
قصد هم نارید بر شیء پلید
تا کنید انفاق از آن بی عقل و دید
یعنی از اشیاء نامطبوع خوار
که شما را هیچ آن ناید به کار
خبث چبود بذل شیء ناپسند
که شود انفاق از او زشت و نژند
تا نگیرید آنچه غمض از وی رواست
چشم پوشیدن ز هر سویی سخاست
می بدانید اینکه آن دانای راز
باشد از صدقات خلقان بی نیاز
خیر صدقات است راجع بر شما
او غنی است و حمید و ذوالعطا
حمد معطی واجب آمد بر عباد
حمد ممدوح است از عشق و وداد
بگذرد عاشق ز هستی بهر دوست
بذل اموال اندکی ز انفاق اوست
کی به یاد اوست چیزی جز خدا
تا کند انفاق از روی ریا
او گریزد از وجود خود همی
پیش او تا چیست بذل درهمی
گر جوی بودت به سر سودای عشق
با تو می گفتم کمی ز اعطای عشق
پست تر چیزی که بدهد بهر دوست
جان و سر باشد که او دارای اوست
بر تو حق داد آنچه زو بهتر نبود
وآن حیات و جان بود بعد از وجود
در نهانی دانش و عقل و کمال
در عیان هر نعمتی با ملک و مال
تو دهی در راه او خاشاک و خس
بر چنین انصاف لعنت باد و بس

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
می دهد شیطان زشت اخلاقتان
وعدة درویشی از انفاقتان
می دهد یعنی ز فقر و فاقه بیم
امر بر فحشا ء کند در حفظ سیم
درهمی ندهید تا بر مستحق
مر بجا آید خلاف امر حق
کو شما را وعده کرده بارها
سوی فضل و مغفرت ز ایثارها
واسع است او هم به خلق خود علیم
تا که را وسعت دهد بی خوف و بیم
نیست تنها وسعت اندر ملک و مال
وسعت بهتر بود در صدر و حال
دیده باشی بس کسان در وزن و سنگ
ملکشان باشد وسیع و سینه تنگ
همچنین بر عکس این  بسیار دان
رزق تنگ و دل به وسعت لامکان
تا تو از تبدیل حق واقف شوی
بر مسبب از سبب عارف شوی
هر که را خواهد دهد حکمت خدای
چیست حکمت علم و فهم با ولای
وآن ز اخلاص عمل پیدا شود
حکمت از حق در خلوص اعطاء شود
وآنکه حکمت یافت ز او در سیرها
سوی او گردید راجع خیرها
پس ز نور حکمت و اشراقها
یافت سر و علت انفاقها
پس ز روی حکمت ار مردی سه نان
بدهد آن بیش است از ملک جهان
بر علی ع زآن ختم شد جود و کرم
گرچه زو افزون کرم کردند هم
گنجها دادند بر سایل ز جود
لیک نامد  هل اتی بر کس فرود
پند کی گیرند یا بدهند گوش
جز اولوالالباب یعنی اهل هوش
آنچه را کردید انفاق از ادب
از وجوه خیر فرض و مستحب
فرض باشد نذر ثابت یا زکات
نذر هم افزون شقوقش بر ثقات
چون صلات و صوم صدقه نذرها
واجب آمد تا کنید آن را وفا
جز که آن باشد نه از وجه متین
این بود وجه و ما للظالمین
یعنی آن نذر از ضرار است و شقاق
یا ز مال غیر یا خشم و نفاق
حاصلی نبود از آن ایثارتان
وز عذاب حق نگردد یارتان
میکنید آن نذر بر دفع عذاب
وآن نگردد دفع و بفزاید عقاب
صدقه ها را گر نمایید آشکار
نیست اکراهی ز اظهارش به کار
بل بود نیک انتشار فعل خیر
بو که باشد باعث ترغیب غیر
مخفی ار دارید هم انفاق خویش
بر فقیر مستحق کم یا که بیش
بهتر است آن بهر تنزیه صفات
از شما پوشیم عیب سییات
حق بر اعمال شما باشد خبیر
کز چه رو کردید احسان بر فقیر
باشد از تعظیم حق یا میل نفس
ابر رحمت بر تو زد یا سیل نفس

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
از تو جبری نیستشان بر راه راست
لیک حق هادی است هر کس را که خواست
در مقام صدقه یعنی عرض دین
نیست بر مسکین روا از مؤمنین
وین نباشد جز ز روی اختیار
کلفت است آن گر شود بر خلق بار
از شما اعطاست بر مسکین و بس
تا ز حق توفیق چبود بهر کس
مشرکی از مسلمی از اقرباء
خواست چیزی  کرد آن مسلم اباء
گفت ایمان آوری گر بر رسول
بر تو احسان را به جان دارم قبول
آورم حق قرابت را بجا
ور نه احسان نیست بر مشرک روا
آمد این آیت که دین تحمیل نیست
وقت صدقه عرض دین تجلیل نیست
می کنید انفاق گر چیزی ز خیر
کرده اید آن بهر خود نی بهر غیر
نیست آن انفاق بر اهل سؤال
جز کز او خوشنود گردد ذوالجلال
حق نه بهر دین به کس روزی دهد
نی به ترک شرک فیروزی دهد
نعمت دنیا به خلقان عام کرد
بر مسلمان و مجوس اکرام کرد
ای خدا ما را به نیکی راه ده
بر رضای خود دل آگاه ده
ما ندانیم آنچه حق بندگی است
حاصل و محصولمان شرمندگی است
تو به ما آموز آنچه از ما سزاست
کن هم اصلاح ار عملها بر خطاست
ما که ایم و چیست استحقاق ما
تا که باشد جود ما و انفاق ما
آنچه از خیر آورید انفاق و بر
بر شما گردد تمام از جهر و سر
هم ز منع آنکه باشد ظلم و غم
هیچ ناید بر شما وارد ستم
آنکه هشت انفاق را مظلوم اوست
که ز پاداش و جزا ء محروم اوست
بر فقیرانی که دارند امتناع
در طریق حق ز کسب و انتفاع
نیستشان هیچ استطاعت بر سفر
بهر تحصیل معاش مختصر
ظن جهال این بود کآن قوم صاف
اغنیاء باشند از فرط عفاف
حال خود دارند پنهان از انام
تو به سیما می شناسی آن کرام
نیستشان از مردمان روی سؤال
نی به گفتار و نه از آثار و حال
نیستشان ابرام در خواهش ز کس
نی که بی ابرام دارند این هوس
بلکه چشم از غیر حق پوشیده اند
جام استغناء ز حق نوشیده اند
هر چه از نیکی به درویشان کنید
وز ولاء انفاق بر ایشان کنید
حق بر آن داناست هم پاداش نیک
هست بر خلق از خدای بی شریک

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در ذم ربا 
وآن کسان که می کنند انفاق بیش
روز و شب در جهر و سر ز اموال خویش
اجر ایشان است نزد رب دین
بی ز خوف و حزن روز واپسین
نیست یعنی خوف و حزن اندر حساب
بهر ایشان هیچ از نقص ثواب
وآن کسان که می خورند ایشان ربا
ایستادن نیستشان روز جزا
جز به مثل آن که او دارد قیام
روز حشر از مس دیو زشت نام
کرده شیطانش تصرف در دماغ
رفته صاف و مانده دردش در ایاغ
چون تبه شد عقل از مس جنون
آنچه آرد در قیاس آمد فسون
زآن سبب گفتند از روی قیاس
بیع باشد چون ربا اندر اساس
بیع را حق کرد بر مردم حلال
وآن ربا را او حرام و بد مآل
وین قیاس اول نمود اعنی بلیس
که بود نار افضل از خاک خسیس
همچنین اندر ربا آرد قیاس
کو بود چون بیع در اصل و اساس
پس هر آن کاین وعظ حق گیرد به یاد
ایستد باز از ربا و از فساد
از گذشته نیست بر وی حکم رد
آنچه خورده است از ربا وآن بوده بد
ور که داده بر کسی مالی به قرض
اصل آن گیرد نه فرعش و اینست فرض
هست بعد از توبه امرش با خدا
تا بگیرد یا ببخشد در جزا
ور به فعل جاهلیت گشت باز
تا خورد دیگر ربا از حرص و آز
کرد یعنی عود بر آن فعل دون
اهل نارند آن جماعت خالدون
بر گمانشان کز ربا گردد زیاد
مال ایشان از فساد اعتقاد
حق بکاهد مالها را از ربا
میفزاید مالشان از صدقه ها
ناسپاسان را ندارد دوست حق
که گنه کارند و هم باطل ورق
جان کافر ناسپاس و سرکش است
جاودان زآن در عذاب و آتش است
وآن کسانی کاهل ایمانند و دین
می کنند اعمال نیکو از یقین
هستشان دایم اقامت بر صلات
میدهند از مال خود وجه زکات
اجرشان در نزد حق باشد فزون
خوف و حزنی نیستشان اندر شیون
اتقوا الله ای گروه مؤمنان
می بپرهیزید از حق در نهان
واگذارید آنچه باقی از رباست
هیچ اگر ایمان شما را بر خداست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ور نبگذارید این فعل خسیس
ز امر حق باشید سرکش چون بلیس
با خدا و با نبی دارید جنگ
قتل را باشید لایق بی درنگ
ترک امرش دال جز بر کفر نیست
کافر حربی مسلم کشتنی است
گفت صادق ع آور از پندش به هش
پس ادب کن در سیم بارش بکش
باز اگر کشتید و زآن گردید بس
اصل مال و مایه را گیرید پس
بگذرید از فرع آن از بیش و کم
چون نکردی ظلم دوری از ستم
ور که ذو عسر است  مهلت جایز است
تا ز ما نیکو به وسعت فایز است
ور کنید آن را تصدق بهتر است
گر گسی دانا به گنج گوهر است
یعنی ار دانید کآن سلطان جود
بر اجور منفقین خواهد فزود
باز هشتی درهمی بر معسری
حق تو را شد در دو عالم ناصری
زآن تصدق پس نکردی تو زیان
گنجها بردی بهای نیم نان
می بپرهیزید از روزی شما
که در آن گردید راجع بر خدا
پس به هر نفسی رسد بی گفتگو
آنچه کرده کسب از نیک و بد او
نیست ظلمی بهر ایشان در حساب
کشتۀ خود بدروند از شیخ و شاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
اهل ایمان از شما تا مدتی
قرض خواهد گر کسی در شدتی
پس به عدل آن را نویسد کاتبی
تا که باشد حجت هر طالبی
هم نباید تا کند کاتب ابا
آنچه بنوشته ز تعلیم خدا
وآنچه مدیون کرده بر آن اعتراف
بی زیاد و نقص و بی خوف و خلاف
ترسد از پروردگار خود که او
کرده خلق و می دهد رزق و گلو
وقت اقرار که مدیون اخرس است
یا سفیه اقرار با دیگر کس است
هست یعنی بر ولی عدل او
کاقرب است از غیر و بر وی خیر جو
هم دو تن گیرید شاهد از رجال
یا ز یک مرد و دو زن نیکو فعال
در شهادت نیکشان دارند خلق
نیستشان بر شید و زرق آلوده دلق
ور یکی را رفته چیزی از نظر
شاید ار آرد به یادش آن دگر
وآن گواهان نیست در نیکی روا
که نمایند از رهی آن را ابا
چون بخوانندش درآید بی درنگ
بر گواهی هم از آن ناید به تنگ
از ادای آن نیاید بر ستوه
از ره لاتسیموا أن تکتبوه
بر صغیر است ار چه حق یا بر کبیر
در شهادت شرط شد صدق ضمیر
تا رسد هنگام آن وین راست تر
نزد حق کز جهر و سر دارد خبر
اقوم آمد مر گواهی را که دور
باشد از سهو و غلط اندر امور
در گواهی حفظ چشم شاهد است
گر نباشد حفظ بر شک وارد است
اقوم اعنی مبلغ و مدت تمام
باشدش در حفظ چون آید مقام
جز که گردد منتقل در اتجار
نقد از دستی به دستی در قرار
یافت دور از نقد و نسیه بر صلاح
بینتان پس بر شما نبود جناح
گر که ننویسند آن را بی ملال
زآنکه هست اقرب به ریب و احتمال
شاهد اندر بیعها گیرید باز
شاهدی کو راست در خلق امتیاز
آبروی علم و عقل اندوخته
نی که شهری بهر شمعی سوخته
نیست بهر کاتب و شاهد گزند
گر کسی این کرده باشد ناپسند
گر کنید این  فسق و نافرمانی است
ز امر حق بگذشتن از نادانی است
زو بپرهیزید یعنی از خدا
کز کرم آموزد اینها بر شما
اوست دانا بر امور از جزء و کل
بر شما بنمود انواع سبل
در سفر باشید ور با صاحبی
که نیابید اندر آن ره کاتبی
آنکه خواهد قرض از او گیرید رهن
بهر اطمینان دل وین نیست وهن
ور کسی ایمن شود از دیگری
قرض بر وی تا دهد سیم و زری
باید آن مدیون به حفظ مذهبش
رد نماید مال را بر صاحبش
از خدا ترسد که او همراه بود
زآنچه شد مابینشان آگاه بود
ساخت بهر او سبب در محنتی
باز خواهد زو فرج در شدتی
هر چه نالد بر جنابش روز و شب
کای سبب سازم بساز آخر سبب
بسته بیند راهها بر خود همه
بی تنبه زآن جفا ء و مظلمه
در شک اندازد بلیسش هر نفس
که کجا باشد به عالم دادرس
آنکه هم دیدی تو بوده است اتفاق
هیچ نارد یاد از آن ظلم و نفاق
حق تعالی گوید او را کای دبنگ
صد هزاران بار دیدی روز تنگ
من تو را دادم ز تنگی ها امان
آن همه بد ز اتفاقات زمان
پس کنون هم بسته راه ایمنی است
زآنکه ز امر اتفاقی چاره نیست
مال او را من عوض دادم فزون
تو بمان در اتفاق خود زبون
پس بپرهیز از خدا وآن روز سخت
وام را رد کن که دزدت برد رخت
هم مکن پنهان شهادت را که آن
شد گناه قلب و بس دارد زیان
فعل بنده ثبت طومار شه است
بر هر آنچه می کنید او آگه است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هست از حق آنچه در ارض و سماست
واقف از وزن و شمار ماسواست
آنچه اندر نفس خود مخفی کنید
یا که ظاهر داند آن شاه فرید
مینماید مر شما را او شمار
بر وی اعنی بر فعال و بر شعار
پس بیامرزد هر آن کس را که خواست
هم معذب دارد آن را کش سزاست
مر توانایی است حق را در امور
بر هر آن چیزی است قادر بی قصور
قصر یعنی نیست قدرت بر گزاف
قدرتش باشد به حکمت بی خلاف

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
آنچه از رب گشت نازل بر رسول
بگروید از جان بر آن شاه عقول
هم تمام مؤمنان از خاص و عام
بر وی آوردند ایمان بالتمام
بر ملک هم بر کتاب و بر رسل
بگرویدند آن چنان کآن عقل کل
وآن سه با هم در حقیقت واحدند
مؤمنان در جمع ایشان واردند
رمز السلمان منا  این بود
داند این راز آنکه وحدت بین بود
چون تو بیرون زآن سرا و خانه ای
گوش کن تفسیر از آن بیگانه ای
نکته ها مخفی است در تفسیر عشق
گر که داری گوش بر تقریر عشق
نیست فرقی بر رسولان از یکی
فرق را بگذار اگر زآن مسلکی
متصل بر وحدت است این سلسله
یک شکر شد رایج از صد قافله
فضل حق بود ار که ارزان شد شکر
تو گران خر بر بها ده جان و سر
در مزاجی کرد گر شکر زیان
مرد حلوایی کجا بندد دکان
شاید ار کامش ز تلخی گشت پر
زین شکر بهر وی است الحق مر
وآنکه کامش زین شکر شیرین شود
با شکر ریزان به یک آیین شود
زآن سمعنا وأطعنا  گفته اند
در ظلال مغفرت ها خفته اند
ما تو را پروردگارا بنده ایم
بر طریق طاعتت پوینده ایم
بازگشت ماست هم بر سوی تو
راجعند این قطره ها بر جوی تو
بر تنی حق هیچ تکلیفی نکرد
جز که بر حملش توانا بود مرد
نیست اندر اصل تکلیف اختلاف
بر مکلف تا بود جبر و گزاف
بل تفاوت باشد از وی در نفوس
نیست بر یکسان اقامت یا جلوس
حج در اسلام است واجب بر مطیع
لیک بر عبدی که باشد مستطیع
هست شرط صوم صحت در بدن
نیست تکلیف ار بود رنجور تن
همچنین دان جمله تکلیفات دین
هست بر قدر توانایی یقین
هست او را هر چه کرده اکتساب
از فعال نیک و پاداش ثواب
وآنچه کرده کسب هم ز افعال بد
مر جزایش باشد او را تا ابد
إن نسینآ لا تؤاخذ ربنا
عفو کن گر رفت تقصیری ز ما
آنچه از ما شد خطاء بر ما مگیر
تو غفوری ما گنهکار و فقیر
هم منه باری گران بر ما چنان
که نمودی حمل بر پیشینیان
زآنکه ایشان سرکش و طاغی بدند
هم نه زآن طغیان به اقرار آمدند
ما به جرم خود مقر و مذعنیم
بر ثواب و بر عقابت موقنیم
نیست ما را بر عتابت طاقتی
عفو کن گر رفت از ما غفلتی
رحم کن ما را بیامرز از کرم
گر به خود کردیم از عصیان ستم
چون تویی مولای ما فاش و نهان
پس بده یاری به ما بر کافران
خاصه بر جیش و جنود نفس دون
وآن هواهای خسیس بد نمون

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
تو مپیچان قلب ما را ای خدا
بعد از آنکه راه بنمودی به ما
وز جناب خود به ما کن موهبت
چون تو وهابی نداری معذرت
قلب ما را زآن توجه کش به توست
وا مگردان دار بر عهدش درست
در ثباتش ره بدان درگاه ده
بر لقای خویش او را راه ده
از رحیمی رحمت خود در عمل
کن صفات ما به وصف خود بدل
ظلمت هستی ما را بی فتور
منقلب کن در لقای خود به نور
موهبت بود آنکه از کتم عدم
ره نمودی هست کردی از کرم
ور نه ما را کی ز خود بود آگهی
در عدم بودیم و دور از فرهی
تو نمودی خلقمان از موهبت
همچنان بر ما ببخش از مرحمت
جامع ناسی  تویی علام غیب
در چنان روزی که در وی نیست ریب
وحدت جمعی است کآنجا خلق را
جمع آری چون نهند این دلق را
اندر آن روزند واقع درد و صاف
نیست اندر وعدة حق اختلاف
وآنکه بر کفرند ایشان منتسب
یعنی اندر هستی خود محتجب
نیست مغنی بهر آن روز از نشان
هیچ چیز از مالشان و اولادشان
بل فزاید بر ذنوب و بر حجب
زآن تعلق های ناهنجار و حب
پس سزد گر تا قیامت در فخند
بعد از آن هم هیزم اندر دوزخند
عادت فرعونیان و آنها کز او
بیشتر بودن در کفر و غلو
بر دروغ آیا تو را دادند ره
پس خدا بگرفتشان بر آن گنه
مر عقوبت های او باشد شدید
سختتر گر بسته شد راه امید
گو به کفار اعنی اهل احتجاب
که به جز حرمان نکردند اکتساب
زود مغلوبید و محشور از عناد
بر جهنم کآن بود بیس المهاد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مر شما را آیتی باشد به عین
چون تلاقی شد میان فرقتین
فرقه ای باشند ز اصحاب کبار
در ره حق با عدو در کارزار
فرقۀ دیگر ز کفار قریش
در مقابل با هزاران طبق و طیش
شد چو وقت گیر و دار و غیظ و خشم
اهل دین آمد دو چندانشان به چشم
خویش را دیدند اول بیشتر
بد یقینشان که بود ز ایشان ظفر
شد چو نوبت مؤمنان بودند بیش
بیشتر دیدندشان یعنی ز خویش
مؤمنان بودند بیش از روی جان
همچنان که بود آمد در عیان
کافران را جان بد اندک تن فزون
تن چه باشد پیش عقل ذو فنون
هر دو صف دیدند مغز یکدگر
ماند صورت یافت معنی کر و فر
دیده باشی یک تن ار شد بیست مرد
بر هزار آیند غالب در نبرد
اهل حق را از خدا تأیید بود
وآن نمود از قوت توحید بود
هر که را خواهد خدا نیرو دهد
نصرت آن باشد که بر خلق او دهد
فعلها یعنی به وفق مشیت است
وین بر ارباب بصیرت عبرت است
یعنی آن کآید کم افزون در نظر
وآن فزون کم پس بود با کم ظفر
بر اولوالابصار این است آیتی
گر که باشد باز چشم عبرتی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یافت زینت مردمان را آن و این
حب شهوات از نساء و از بنین
بودشان با آرزو پیوندها
از تعلق با زن و فرزندها
وز قناطیر مقنطر که ز طمع
مالها بر یکدگر گردید جمع
وز طلا و نقره و انعام و خیل
کشتزاران که بر آن دل راست میل
شد متاع آن بر حیات دنیوی
لیک مانع بر حیات معنوی
هر یکی زآنها بود جان را حجاب
نزد حق نیکو بود حسن مآب
بازگشت نیک بر وی منحصر
شد به ترک غیر او در جهر و سر
ترک یعنی ترک آمال و هوی
نی زدن بر نعمت حق پشت پا
گفت ترک مهر غیر دوست کن
نی که ترک مغز بهر پوست کن
پوست را بر در مقام خود به کار
لیک بهر مغز آن را واگذار
غفلت از حق است دنیا ای شمن
نی خیام و خانه و باغ و چمن
گر شوند آنها حجاب حق بتند
خاصه گر شد مرد ره زآن خودپسند
زندگی را سیم و زر باشد معین
گر نگردد خرج با وی عقل و دین
عاقل آن را کرد صرف دین و کیش
تا منظم زو کند آیین خویش
ابلهان آیین به اخذ زر دهند
تاج عیسی را به نعل خر دهند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
گو کنم آیا شما را من خبر
از نکویی های نیکان در سیر
آن کسانی کز خدا دارند خوف
روحشان بر حسن دین باشد به طوف
هستشان از رب بهشت و شهرها
جاری اندر زیر هر یک نهرها
هست آن جنات اخلاق و صفات
نهرهای جاری آمد واردات
وآن کسان باشند جاوید اندر او
جفتهای پاک و حالات نکو
هست رضوانشان ز حق  یعنی رضاست
آنکه بینا بر عباد اندر خفاست
ربنا گویند آن قوم از ادب
کاهل ایمانیم و آمرزش طلب
ده به آمرزش ره  ای غفارمان
هم نگهدار از عذاب نارمان
صابرین و صادقینند آن گروه
که نیایند از اطاعت بر ستوه
صابر اندر امر و نهی کردگار
راستگو در فعل و ترک از اختیار
قایمند و دایم اندر بندگی
می دهند اموال خود در زندگی
مالها بهر رضای حق دهند
تا که دین را قوت و رونق دهند
اندر اسحارند آمرزش طلب
هر دم افزایند بر عشق و ادب
از ذنوب هستی خود لا شوند
باقی اندر هستی مولی شوند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پس اگر گیرند حجت بر تو گو
وجه خود خالص نمودم من بر او
اختلافی نیست در توحید حق
من بر آن دینم نه بر دین فرق
فرقه ها کردند در دین اختلاف
دین حق دور است ز اغراض و خلاف
پس منم ثابت به دین معنوی
وآنکه در دین دارد از من پیروی
گو تو با اهل کتاب و امیان
کآیتی در دین ندارند از بیان
گو تو یعنی با نصاری و یهود
هم به کفار قریش اندر ورود
این مسلم داشتید اعنی که دین
نیست در وی اختلافی بالیقین
اختلافات از هوای مردم است
اشتباه از سر نباشد از دم است
گر مسلم داشتید اندر رهید
اصل توحید است آن گر آگهید
ور بگردانند رو بی حجتی
بر تو نبود جز بلاغ و دعوتی
اوست بینا بر عباد خود همه
بر مآل و حال نیک و بد همه
وآنکه بر آیات حق کافر شدند
دم بدند و کینه ور با سر شدند
قاتل پیغمبرانند از فساد
وآنکه آمر بد ز حق با عدل و داد
پس بشارت باد بر اهل هلاک
بر عذاب بی شمار دردناک
آن کسان که شد عملهاشان تباه
نیست در دارینشان یار و پناه

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یا ندیدی آن کسان را کز کتاب
بهره ور بودند از هر فصل و باب
خوانده چون سوی کتاب الله شوند
تا بر احکام الهی بگروند
حکم در مابینشان فرماید او
پس گروهی زآن بگردانند رو
وآن جماعت معرضند از حکم رب
وین بود اغراض ایشان را سبب
کز غرض گفتند ما را در فروز
مس نسازد نار غیر از چند روز
نفس می بفریفت اندر دینشان
مفتری بودند در آیینشان
پس چگونه است اندر آن روز مهول
حال ایشان از قبول و ناقبول
اندر آن روزی که در وی نیست شک
جمع گردند این خلایق یک به یک
پس جزای هر کسی بر وی رسد
کسب کردند آنچه از شفق و حسد
کس نیابد بر جزای خود ستم
می رسد تام آن حقوق از بیش و کم
عاقل از پیش آن زمان بیند همی
نیست غافل از حساب خود دمی
آنکه غافل زین حساب است احمق است
قول و فعلش جمله زشت و ناحق است
قوم دیگر می شناسم کز حساب
فارغند وز ثواب و از عقاب
نیستشان چیزی به یاد از خوب و زشت
یا که این باشد جهنم وآن بهشت
آتشی از نار عشق افروختند
هستی خود جمله در وی سوختند
از دو عالم رسته در حق فانیند
فارغ از دانایی و نادانیند
خسروان ملک فقرند این گروه
داده حقشان ز اقتدار خود شکوه
نیستی را کرده بر هست اختیار
یافتند از نیستی این اقتدار
داده حق بر کهنه پوشان این نوی
در گدایی کر و فر خسروی
هر که را خواهد خدا شاهی دهد
عزت دارین و آگاهی دهد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -