cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
به صحرا سرود اینچنین خارکن
که از کندن خار کس خوار نیست
جوانی و تدبیر و نیروت هست
به دست تو این کارها کار نیست
به بیداری و هوشیاری گرای
چو دیدی که بخت تو بیدار نیست
چو بفروختی از که خواهی خرید
متاع جوانی به بازار نیست
جوانی گه کار و شایستگی است
گه خودپسندی و پندار نیست
نبایست بر خیره از پا فتاد
چو جان خسته و جسم بیمار نیست
همین بس که از پا نیفتاده ای
بس افتادگان را پرستار نیست
مپیچ از ره راست بر راه کج
چو در هست حاجت به دیوار نیست
ز بازوی خود خواه برگ و نوا
ترا برگ و توشی در انبار نیست
همی دانه و خوشه خروار شد
ز آغاز هر خوشه خروار نیست
قوی پنجه ای تیشه محکم بزن
هنرمند مردم سبکسار نیست
زر وقت باید به کار آزمود
کزین بهترش هیچ معیار نیست
غنیمت شمر جز حقیقت مجوی
که باری است فرصت دگر بار نیست
همی ناله کردی ولی بی ثمر
کس این ناله ها را خریدار نیست
چو شب هستی و صبحدم نیستی است
شکایت ز هستی سزاوار نیست
کنند از تو در کار دل باز پرس
درین خانه کس جز تو معمار نیست
نشد جامه عجب جان را قبا
درین جامه پود ار بود تار نیست
درین دکه سود و زیان با همند
کس از هر زیانی زیانکار نیست
گهی کم بدست اوفتد گه فزون
بساز ار درم هست و دینار نیست
مگوی از گرفتاری خویشتن
ببین کیست آنکو گرفتار نیست
بچشم بصیرت بخود در نگر
ترا تا در آیینه زنگار نیست
همه کار ایام درس است و پند
دریغا که شاگرد هشیار نیست
ترا بار تقدیر باید کشید
کسی را رهایی از این بار نیست
بدشواری ار دل شکیبا کنی
ببینی که سهل است و دشوار نیست
از امروز اندوه فردا مخور
نهان است فردا پدیدار نیست
گر آلود انگشتهایت به خون
شگفتی ز ایام خونخوار نیست
چو خارند گلهای هستی تمام
گل است اینکه داری بکف خار نیست
ز آزادگان بردباری و سعی
بیاموز آموختن عار نیست
هزاران ورق کرده گیتی سیاه
شکایت همین چند طومار نیست
تو خاطر نگهدار شو خویش را
که ایام خاطر نگهدار نیست
ره زندگان است عیبش مکن
گر این راه همواره هموار نیست
پی کارهایی که گوید برو
ترا با فلک دست پیکار نیست
به جایی که بار است بر پشت مور
برای تو این بار بسیار نیست
نشاید که بیکار مانیم ما
چو یک قطره و ذره بیکار نیست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
نهان کرد دیوانه در جیب سنگی
یکی را بسر کوفت روزی بمعبر
شد از رنج رنجور و از درد نالان
بپیچید و گردید چون مار چنبر
دویدند جمعی پی دادخواهی
دریدند دیوانه را جامه در بر
کشیدند و بردندشان سوی قاضی
که این یک ستمدیده بود آن ستمگر
ز دیوانه و قصه سر شکستن
بسی یاوه گفتند هر یک بمحضر
بگفتا همان سنگ بر سر زنیدش
جز این نیست بدکار را مزد و کیفر
بخندید دیوانه زان دیورایی
که نفرین برین قاضی و حکم و دفتر
کسی میزند لاف بسیار دانی
که دارد سری از سر من تهی تر
گر اینند با عقل و رایان گیتی
ز دیوانگانش چه امید دیگر
نشستند و تدبیر کردند با هم
که کوبند با سنگ دیوانه را سر

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
براهی در سلیمان دید موری
که با پای ملخ میکرد زوری
بزحمت خویش را هر سو کشیدی
وزان بار گران هر دم خمیدی
ز هر گردی برون افتادی از راه
ز هر بادی پریدی چون پر کاه
چنان در کار خود یکرنگ و یکدل
که کارآگاه اندر کار مشکل
چنان بگرفته راه سعی در پیش
که فارغ گشته از هر کس جز از خویش
نه اش پروای از پای اوفتادن
نه اش سودای کار از دست دادن
بتندی گفت کای مسکین نادان
چرایی فارغ از ملک سلیمان
مرا در بارگاه عدل خوانهاست
بهر خوان سعادت میهمانهاست
بیا زین ره بقصر پادشاهی
بخور در سفره ما هر چه خواهی
به خار جهل پای خویش مخراش
براه نیکبختان آشنا باش
ز ما هم عشرت آموز و هم آرام
چو ما هم صبح خوشدل باش و هم شام
چرا باید چنین خونابه خوردن
تمام عمر خود را بار بردن
رهست اینجا و مردم رهگذارند
مبادا بر سرت پایی گذارند
مکش بیهوده این بار گران را
میازار از برای جسم جان را
بگفت از سور کمتر گوی با مور
که موران را قناعت خوشتر از سور
چو اندر لانه خود پادشاهند
نوال پادشاهان را نخواهند
برو جاییکه جای چاره سازیست
که ما را از سلیمان بی نیازیست
نیفتد با کسی ما را سر و کار
که خود هم توشه داریم و هم انبار
بجای گرم خود هستیم ایمن
ز سرمای دی و تاراج بهمن
چو ما خود خادم خویشیم و مخدوم
بحکم کس نمیگردیم محکوم
مرا امید راحتهاست زین رنج
من این پای ملخ ندهم بصد گنج
مرا یک دانه پوسیده خوشتر
ز دیهیم و خراج هفت کشور
گرت همواره باید کامکاری
ز مور آموز رسم بردباری
مرو راهی که پایت را ببندند
مکن کاری که هشیاران بخندند
گه تدبیر عاقل باش و بینا
ره امروز را مسپار فردا
بکوش اندر بهار زندگانی
که شد پیرایه پیری جوانی
حساب خود نه کم گیر و نه افزون
منه پای از گلیم خویش بیرون
اگر زین شهد کوته داری انگشت
نکوبد هیچ دستی بر سرت مشت
چه در کار و چه در کار آزمودن
نباید جز بخود محتاج بودن
هر آن موری که زیر پای زوریست
سلیمانیست کاندر شکل موریست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
اشک طرف دیده را گردید و رفت
اوفتاد آهسته و غلتید و رفت
بر سپهر تیره هستی دمی
چون ستاره روشنی بخشید و رفت
گرچه دریای وجودش جای بود
عاقبت یکقطره خون نوشید و رفت
گشت اندر چشمه خون ناپدید
قیمت هر قطره را سنجید و رفت
من چو از جور فلک بگریستم
بر من و بر گریه ام خندید و رفت
رنجشی ما را نبود اندر میان
کس نمیداند چرا رنجید و رفت
تا دل از اندوه گرد آلود گشت
دامن پاکیزه را بر چید و رفت
موج و سیل و فتنه و آشوب خاست
بحر طوفانی شد و ترسید و رفت
همچو شبنم در گلستان وجود
بر گل رخساره ای تابید و رفت
مدتی در خانه دل کرد جای
مخزن اسرار جان را دید و رفت
رمزهای زندگانی را نوشت
دفتر و طومار خود پیچید و رفت
شد چو از پیچ و خم ره با خبر
مقصد تحقیق را پرسید و رفت
جلوه و رونق گرفت از قلب و چشم
میوه ای از هر درختی چید و رفت
عقل دوراندیش با دل هر چه گفت
گوش داد و جمله را بشنید و رفت
تلخی و شیرینی هستی چشید
از حوادث با خبر گردید و رفت
قاصد معشوق بود از کوی عشق
چهره عشاق را بوسید و رفت
اوفتاد اندر ترازوی قضا
کاش میگفتند چند ارزید و رفت

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بکنج مطبخ تاریک تابه گفت به دیگ
که از ملال نمردی چه خیره سر بودی
ز دوده پشت تو مانند قیر گشته سیاه
ز عیب خویش تو مسکین چه بیخبر بودی
همی به تیرگی خود فزودی از پستی
سیاه روز و سیه کار و بد گهر بودی
تمام عمر درین کارگاه زحمت و رنج
نشسته بودی و بیمزد کارگر بودی
گهی ز عجز جفای شرار میبردی
گهی ز جهل  گرفتار شور و شر بودی
دمی ز آتش و آبت  ستم رسید و بلا
دمی ندیم دم و دود و خشک و تر بودی
نه لحظه ای ز هجوم حوادث آسودی
نه هیچ با خبر از شب نه از سحر بودی
ستیزه گر فلک ای تیره بخت با تو ستیز
نمینمود تو خود گر ستیزه گر بودی
زمانه سوخت ترا پاک و هیچ دم نزدی
همیشه خسته و پیوسته رنجبر بودی
به پیش چون تو سیه روی بد دلم که فکند
چه بودی ار که مرا قدرت سفر بودی
ندید چشم تو رنگی دگر به جز سیهی
رواست گر که بگوییم بی بصر بودی
درین بساط سیه گر نمیگشودی رخت
چو ما سفید و نکو رای و نامور بودی
جواب داد که ما هر دو در خور ستمیم
تو نیز همچو من ایدوست بیهنر بودی
جفای آتش و هیزم نه بهر من تنهاست
تو نیز لایق خاکستر و شرر بودی
من و تو سالک یک مقصدیم در معنی
تو نیز رهرو این کهنه رهگذر بودی
اگر ز فکر تو میزاد رای نیک تری
بفکر روزی ازین روز نیکتر بودی
مگر بیاد نداری که دوش وقت سحر
میان شعله جانسوز تا کمر بودی
نمی نشستی اگر نزد ما درین مطبخ
مبرهن است که در مطبخ دگر بودی
نظر به عجب در آلودگان نیمکردی
بدامن سیه خود گرت نظر بودی
من از سیاهی خود بس ملول میگشتم
اگر تو تیره دل از من سپیدتر بودی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
شاهدی گفت بشمعی کامشب
در و دیوار مزین کردم
دیشب از شوق نخفتم یکدم
دوختم جامه و بر تن کردم
دو سه گوهر ز گلوبندم ریخت
بستم و باز بگردن کردم
کس ندانست چه سحرآمیزی
به پرند از نخ و سوزن کردم
صفحه کارگه از سوسن و گل
بخوشی چون صف گلشن کردم
تو بگرد هنر من نرسی
زانکه من بذل سر و تن کردم
شمع خندید که بس تیره شدم
تا ز تاریکیت ایمن کردم
پی پیوند گهرهای تو بس
گهر اشک بدامن کردم
گریه ها کردم و چون ابر بهار
خدمت آن گل و سوسن کردم
خوشم از سوختن خویش از آنک
سوختم بزم تو روشن کردم
گرچه یک روزن امید نماند
جلوه ها بر درو روزن کردم
تا تو آسوده روی در ره خویش
خوی با گیتی رهزن کردم
تا فروزنده شود زیب و زرت
جان ز روی و دل از آهن کردم
خرمن عمر من ار سوخته شد
حاصل شوق تو خرمن کردم
کارهاییکه شمردی بر من
تو نکردی همه را من کردم

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
شباهنگام کاین فیروزه گلشن
ز انوار کواکب گشت روشن
غزال روز پنهان گشت از بیم
پلنگ شب برون آمد ز ممکن
روان شد خار کن با پشته خار
بخسته دست و پا و پشت و گردن
بکنج لانه مور آرمگه ساخت
شده آزرده از دانه کشیدن
برسم و راه دیرین داد چوپان
در آغل گوسفندان را نشمین
کبوتر جست اندر لانه راحت
زغن در آشیان بنمود مسکن
جهانرا سوگ بگرفت و شباویز
بسان سوگواران کرد شیون
زمان خفتن آمد ماکیانرا
نچیده ماند آن پاشیده ارزن
نهاد از دست مرد کارگر کار
که شد بیگاه وقت کار کردن
هم افسونگر رهایی یافت هم مار
هم آهنگر بیاسود و هم آهن
لحاف پیرزن را پارگی ماند
که نتوانست نخ کردن بسوزن
بیارامید صید آسوده در دام
بشوق شادی روز رهیدن
دروگر داس خود بنهاد بر دوش
تبرزن رخت خود پوشید بر تن
عسس بیدار ماند آری چه نیکوست
برای خفتگان بیدار بودن
ببام خلق بر شد دزد طرار
کمین رهگذاران کرد رهزن
ز بی خوابی شکایت کرد بیمار
که شد نزدیک رنج شب نخفتن
بدوشیدند شیر گوسفندان
بیاسودند گاو و گاوآهن
خروش از جانب میخانه برخاست
ز بس جام و سبو در هم شکستن
ز تاریکی زمین بگرفت اسپر
ز انجم آسمان بر بست جوشن
ز مشرق گشت ناهید آشکارا
چو تابنده گهر از تیره معدن
شهاب ثاقب از دامان افلاک
فرو افتاد چون سنگ فلاخن
بنات النعش خونین کرده رخسار
ز مویه کردن و از موی کندن
ثوابت جمله حیران ایستاده
چو محکومان بهنگام زلیفن
به کنج کلبه تاریک بختان
فروتابید نور مه ز روزن
بر آمد صبحدم مهر جهانتاب
بسان حور از چنگ هریمن
فرو شستند چین زلف سنبل
بیفشاندند گرد از چهر سوسن
ز سر بگرفت سعی و رنج خود مور
بشد گنجشک بهر دانه جستن
نماند توسنی و راهواری
ز ناهمواری ایام توسن
بدینگونه است آیین زمانه
زمانی دوستدار و گاه دشمن
پدید آرد گهی صبح و گهی شام
گهی اردیبهشت و گاه بهمن
دریغا کاروان عمر بگذشت
ز سال و ماه و روز و شب گذشتن
ز گیر و دار این دام بلاخیز
جهان تا هست کس را نیست رستن
اگر نیک و اگر بد گردد احوال
نیفتد چرخه گیتی ز گشتن
دهد این سودگر ایدوست ما را
گهی کرباس و گاهی خز ادکن
بدانش زنگ ازین آیینه بزدای
بصیقل زنگ را دانی زدودن
چو اسراییلیان کفران نعمت
مکن چون هست هم سلوی و هم من
کتاب حکمت و عرقان چه خوانی
نخوانده ابجد و حطی و کلمن
حقیقت گوی شو پروین چه ترسی
نشاید بهر باطل حق نهفتن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
چو رنگ از رخ روز پرواز کرد
شباویز نالیدن آغاز کرد
بساط سپیدی تباهی گرفت
ز مه تا بماهی سیاهی گرفت
ره فتنه دزد عیار باز
عسس خسته از گشتن و شب دراز
نخفته نه مست و نه هوشیار ماند
نیاسوده گر ماند بیمار ماند
پرستار را ناگهان خواب برد
هماندم که او خفت رنجور مرد
جهان چون دل بت پرستان سیاه
مه از دیده پنهان و در راه چاه
بخفتند مرغان باغ و قفس
شباویز افسانه میگفت و بس
نمیکرد دیوانه دیگر خروش
نمی آید آواز دیگر به گوش
بجز ریزش سیل از کوهسار
بجز گریه کودک شیرخوار
برون آمد از کنج مطبخ عجوز
ز پیری بزحمت ز سرما بسوز
شکایت کنان گه ز سر گه ز پشت
چراغی که در دست خود داشت کشت
بگسترد چون جامه از بهر خواب
سبویی شکست و فرو ریخت آب
شنیدم که کوته زمانی نخفت
شکسته گرفت و پراکنده رفت
بنالید از ناله مرغ شب
که شب نیز فارغ نه ایم ای عجب
ندیدیم آسایش از روزگار
گهی بانگ مرغست و گه رنج کار
بنرمی چنین داد مرغش جواب
که ای سالیان خفته یکشب مخواب
به سر منزلی کاینقدر خون کنند
در آن خواب آزادگان چون کنند
من از چرخ پیرم چنین تنگدل
که از ضعف پیران نگردد خجل
بهر دست فرسوده کاری دهد
بهر پشت کاهیده باری نهد
بسی رفته گم گشت ازین راه راست
بسی خفته چون روز شد برنخاست
عسس کی شود دزد تیره روان
تو خود باش این گنج را پاسبان
بهرجا برافکنده اند این کمند
چه دیوار کوته چه بام بلند
درین دخمه هر شب گرفتارهاست
ره و رسمها رمزها کارهاست
شب از باغ گم شد گل و خار ماند
خنک باغبانی که بیدار ماند
بخفتن چرا پیر گردد جوان
برهزن چرا بگرود کاروان
فلک در نورد و تو در خوابگاه
تو مدهوش و در شبروی مهر و ماه

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
نیکنامی نباشد از ره عجب
خنگ آز و هوس همی راندن
روز دعوی چو طبل بانگ زدن
وقت کوشش ز کار واماندن
خستگان را ز طعنه جان خستن
دل خلق خدای رنجاندن
خود سلیمان شدن به ثروت و جاه
دیگران را ز دیو ترساندن
با درافتادگان ستم کردن
زهر را جای شهد نوشاندن
اندر امید خوشه هوسی
هر کجا خرمنی است سوزاندن
گمرهان را رفیق ره بودن
سر ز فرمان عقل پیچاندن
عیب پنهان دیگران گفتن
عیب پیدای خویش پوشاندن
بهر یک مشت آرد بر سر خلق
آسیا چون زمانه گرداندن
گویمت شرط نیکنامی چیست
زانکه این نکته بایدت خواندن
خاری از پای عاجزی کندن
گردی از دامنی بیفشاندن

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
روز شکار پیرزنی با قباد گفت
کاز آتش فساد تو جز دود و آه نیست
روزی بیا به کلبه ما از ره شکار
تحقیق حال گوشه نشینان گناه نیست
هنگام چاشت سفره بی نان ما ببین
تا بنگری که نام و نشان از رفاه نیست
دزدم لحاف برد و شبان گاو پس نداد
دیگر به کشور تو امان و پناه نیست
از تشنگی کدوبنم امسال خشک شد
آب قنات بردی و آبی بچاه نیست
سنگینی خراج بما عرصه تنگ کرد
گندم تراست حاصل ما غیر کاه نیست
در دامن تو دیده جز آلودگی ندید
بر عیبهای روشن خویشت نگاه نیست
حکم دروغ دادی و گفتی حقیقت است
کار تباه کردی و گفتی تباه نیست
صد جور دیدم از سگ و دربان به درگهت
جز سفله و بخیل درین بارگاه نیست
ویرانه شد ز ظلم تو هر مسکن و دهی
یغماگر است چون تو کسی پادشاه نیست
مردی در آنزمان که شدی صید گرگ آز
از بهر مرده حاجت تخت و کلاه نیست
یکدوست از برای تو نگذاشت دشمنی
یک مرد رزمجوی ترا در سپاه نیست
جمعی سیاهروز سیهکاری تواند
باور مکن که بهر تو روز سیاه نیست
مزدور خفته را ندهد مزد هیچکس
میدان همت است جهان خوابگاه نیست
تقویم عمر ماست جهان هر چه میکنیم
بیرون ز دفتر کهن سال و ماه نیست
سختی کشی ز دهر چو سختی دهی بخلق
در کیفر فلک غلط و اشتباه نیست

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
با بنفشه لاله گفت ای بیخبر
طرف گلشن را منظم کرده اند
از برای جلوه گلهای چمن
رنگ را با بوی توام کرده اند
اندرین بزم طرب گویی ترا
غرق در دریای ماتم کرده اند
از چه معنی در شکستی بی سبب
چون بخاکت ریشه محکم کرده اند
از چه رویت در هم و پشتت خم است
از چه رو کار تو درهم کرده اند
از چه خود را پشت سر می افکنی
چون به یارانت مقدم کرده اند
در زیان این قبای نیلگون
در تو زشتی را مسلم کرده اند
گفت بهر بردن بار قضا
عاقلان پشت از ازل خم کرده اند
عارفان از بهر افزودن بجان
از هوی و از هوس کم کرده اند
یاد حق بر یاد خود بگزیده اند
کار ابراهیم ادهم کرده اند
رهروان این گذرگاه آگهند
توش راه خود فراهم کرده اند
گله های معنی از فرسنگها
گرگ خود را دیده و رم کرده اند
چون در آخر جمله شادیها غم است
هم ز اول خوی با غم کرده اند
تو نمیدانی که از بهر خزان
باغ را شاداب و خرم کرده اند
تو نمی بینی چه سیلابی نهان
در دل هر قطره شبنم کرده اند
هر کسی را با چراغ بینشی
راهی این راه مظلم کرده اند
از صبا گویی تو و ما از سموم
بهر ما این شهد را سم کرده اند
تو خوشی بینی و ما پژمردگی
هر کجا نقشی مجسم کرده اند
ما بخود چیزی نکردیم اختیار
کارفرمایان عالم کرده اند
کرده اند ار پرسشی در کار ما
خلقت و تقدیر با هم کرده اند
درزی و جولاهه ما صنع خویش
در پس این سبز طارم کرده اند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بزندان تاریک در بند سخت
بخود گفت زندانی تیره بخت
که شب گشت و راه نظر بسته شد
برویم دگر باره در بسته شد
زمین سنگ در سنگ دیوار سنگ
فضا و دل و فرصت و کار تنگ
سرانجام کردار بد نیک نیست
جز این سهمگین جای تاریک نیست
چنین است فرجام خون ریختن
رسد فتنه از فتنه انگیختن
در آن لحظه دیگر نمیدید چشم
بجز خون نبودی به چشمم ز خشم
نبخشودم از من چو زنهار خواست
نبخشاید ار چرخ بر من رواست
پشیمانم از کرده اما چه سود
چو آتش برافروختم داد دود
اگر دیده لختی گراید بخواب
گهی دار بینم زمانی طناب
شب این وحشت و درد و کابوس و رنج
سحرگاه آن آتش و آن شکنج
چرا خیرگی با جهان میکنم
حدیث عیان را نهان میکنم
نخستین دم از کرده پست من
خبر داد خونین شده دست من
مرا بازگشت اول کار مشت
همی گفت هر قطره خون که کشت
من آن تیغ آلوده کردم بخاک
پدیدار کردش خداوند پاک
نهفتم من و ایزدش باز یافت
چو من بافتم دام او نیز بافت
همانا که ما را در آن تنگنای
در آن لحظه میدید چشم خدای
نه بر خیره گردون تباهی کند
سیاهی چو بیند سیاهی کند
کسانی که بر ما گواهی دهند
سزای تباهی تباهی دهند
پی کیفر روزگارم برند
بدین پای تا پای دارم برند
ببندند این چشم بی باک را
که آلوده کرد این دل پاک را
بدین دست دژخیم پیشم کشد
بنزدیکی دست خویشم کشد
بدست از قفا دست بندم زنند
کشند و بجایی بلندم زنند
بدانم در آن جایگاه بلند
که بیند گزند آنکه خواهد گزند
بجز پستی از آن بلندی نزاد
کسی را چنین سربلندی مباد
بد من که اکنون شریک من است
پس از مرگ هم مرده ریگ من است
بهر جا نهم پا درین تیره جای
فتاده است آن کشته ام پیش پای
ز وحشت بگردانم ار سر دمی
ز دنبالم آهسته آید همی
شبی آن تن بی روان جان گرفت
مرا ناگهان از گریبان گرفت
چو دیدم بلرزیدم از دیدنش
عیان بود آن زخم بر گردنش
نشستم بهر سوی با من نشست
اشارت همی کرد با چشم و دست
چو راه اوفتادم براه افتاد
چو باز ایستادم بجای ایستاد
در بسته را از کجا کرد باز
چو رفت از کجا باز گردید باز
سرانجام این کار دشوار چیست
درین تیرگی با منش کار چیست
نگاهش هزارم سخن گفت دوش
دل آگاه شد گرچه نشنید گوش
شبی گفت آهسته در گوش من
که چو من ترا نیز باید کفن
چنین است فرجام بد کارها
چو خاری بکاری دمد خارها
چنین است مرد سیاه اندرون
خطایش ره و ظلمتش رهنمون
رفیقی چو کردار بد پست نیست
که جز در بدی با تو همدست نیست
چنین است مزدوری نفس دون
بریزند خونت بریزی چو خون
مرو زین ره سخت با پای سست
مکش چونکه خونرا به جز خون نشست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
نارونی بود به هندوستان
زاغچه ای داشت در آن آشیان
خاطرش از بندگی آزاد بود
جایگهش ایمن و آباد بود
نه غم آب و نه غم دانه داشت
بود گدا دولت شاهانه داشت
نه گله ایش از فلک نیلفام
نه غم صیاد و نه پروای دام
از همه بیگانه و از خویش نه
در دل خردش غم و تشویش نه
عاقبت آن مرغک عزلت گزین
گشت بسی خسته و اندوهگین
گفت بهار است و همه دوستان
رخت کشیدند سوی بوستان
من نه بهار و نه خزان دیده ام
خسته و فرسوده و رنجیده ام
چند کنم خانه درین نارون
چند برم حسرت باغ و چمن
چند در این لانه نشیمن کنم
خیزم و پرواز بگلشن کنم
نغمه زنم بر سر دیوار باغ
خوش کنم از بوی ریاحین دماغ
همنفس قمری و بلبل شوم
شانه کش گیسوی سنبل شوم
رفت به گلزار و بشاخی نشست
دید خرامان دو سه طاوس مست
جمله بسر چتر نگارین زده
طعنه بصورت گری چین زده
زاغچه گردید گرفتارشان
خواست شود پیرو رفتارشان
باغ بکاوید و بهر سو شتافت
تا دو سه دانه پر طاوس یافت
بست دو بر دم یک دیگر بسر
گفت مرا کس نشناسد دگر
گشت دمم چون پرم آراسته
کس نخریدست چنین خواسته
زیور طاوس بسر بسته ام
از پر زیباش به پر بسته ام
بال بیاراست پریدن گرفت
همره طاوس چمیدن گرفت
دید چو طاوس در آن خودپسند
بال و پر عاریتش را بکند
گفت که ای زاغ سیه روزگار
پر تو خالی است ز نقش و نگار
زیور ما روی تو نیکو نکرد
ما و تو را همسر و همخو نکرد
گرچه پر ما همه پیرایه بود
لیک نه بهر تو فرومایه بود
سیر و خرام تو چه حاصل بباغ
زاغی و طاوس نماند به زاغ
هر چه کنی هر چه ببندی به پر
گاه روش تو دگری ما دگر

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
برزگری پند به فرزند داد
کای پسر این پیشه پس از من تراست
مدت ما جمله به محنت گذشت
نوبت خون خوردن و رنج شماست
کشت کن آنجا که نسیم و نمی است
خرمی مزرعه ز آب و هواست
دانه چو طفلی است در آغوش خاک
روز و شب این طفل به نشو و نماست
میوه دهد شاخ چو گردد درخت
این هنر دایه باد صباست
دولت نوروز نپاید بسی
حمله و تاراج خزان در قفاست
دور کن از دامن اندیشه دست
از پی مقصود برو تات پاست
هر چه کنی کشت همان بدروی
کار بد و نیک چو کوه و صداست
سبزه به هر جای که روید خوش است
رونق باغ از گل و برگ و گیاست
راستی آموز بسی جو فروش
هست در این کوی که گندم نماست
نان خود از بازوی مردم مخواه
گر که تو را بازوی زور آزماست
سعی کن ای کودک مهد امید
سعی تو بنا و سعادت بناست
تجربه میبایدت اول نه کار
صاعقه در موسم خرمن بلاست
گفت چنین کای پدر نیک رای
صاعقه ما ستم اغنیاست
پیشه آنان همه آرام و خواب
قسمت ما درد و غم و ابتلاست
دولت و آسایش و اقبال و جاه
گر حق آنهاست حق ما کجاست
قوت بخوناب جگر میخوریم
روزی ما در دهن اژدهاست
غله نداریم و گه خرمن است
هیمه نداریم و زمان شتاست
حاصل ما را دگران می برند
زحمت ما زحمت بی مدعاست
از غم باران و گل و برف و سیل
قامت دهقان بجوانی دوتاست
سفره ما از خورش و نان تهی است
در ده ما بس شکم ناشتاست
گه نبود روغن و گاهی چراغ
خانه ما کی همه شب روشناست
زین همه گنج و زر و ملک جهان
آنچه که ما راست همین بوریاست
همچو منی زاده شاهنشهی است
لیک دو صد وصله مرا بر قباست
رنجبر ار شاه بود وقت شام
باز چو شب روز شود بی نواست
خرقه درویش ز درماندگی
گاه لحاف است و زمانی عباست
از چه شهان ملک ستانی کنند
از چه بیک کلبه ترا اکتفاست
پای من از چیست که بی موزه است
در تن تو جامه خلقان چراست
خرمن امساله ما را که سوخت
از چه درین دهکده قحط و غلاست
در عوض رنج و سزای عمل
آنچه رعیت شنود ناسزاست
چند شود بارکش این و آن
زارع بدبخت مگر چارپاست
کار ضعیفان ز چه بی رونق است
خون فقیران ز چه رو بی بهاست
عدل چه افتاد که منسوخ شد
رحمت و انصاف چرا کیمیاست
آنکه چو ما سوخته از آفتاب
چشم و دلش را چه فروغ و ضیاست
ز انده این گنبد آیینه گون
آینه خاطر ما بی صفاست
آنچه که داریم ز دهر آرزوست
آنچه که بینیم ز گردون جفاست
پیر جهاندیده بخندید کاین
قصه زور است نه کار قضاست
مردمی و عدل و مساوات نیست
زان ستم و جور و تعدی رواست
گشت حق کارگران پایمال
بر صفت غله که در آسیاست
هیچکسی پاس نگهدار نیست
این لغت از دفتر امکان جداست
پیش که مظلوم برد داوری
فکر بزرگان همه آز و هوی ست
انجمن آنجا که مجازی بود
گفته حق را چه ثبات و بقاست
رشوه نه ما را که بقاضی دهیم
خدمت این قوم به روی و ریاست
نبض تهی دست نگیرد طبیب
درد فقیر ای پسرک بی دواست
ما فقرا از همه بیگانه ایم
مرد غنی با همه کس آشناست
بار خود از آب برون میکشد
هر کس اگر پیرو و گر پیشواست
مردم این محکمه اهریمنند
دولت حکام ز غصب و رباست
آنکه سحر حامی شرع است و دین
اشک یتیمانش گه شب غذاست
لاشه خورانند و به آلودگی
پنجه آلوده ایشان گواست
خون بسی پیرزنان خورده است
آنکه بچشم من و تو پارساست
خوابگه آنرا که سمور و خز است
کی غم سرمای زمستان ماست
هر که پشیزی بگدایی دهد
در طلب و نیت عمری دعاست
تیره دلان را چه غم از تیرگیست
بی خبران را چه خبر از خداست

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
غنچه ای گفت به پژمرده گلی
که ز ایام دلت زود آزرد
آب افزون و بزرگست فضا
ز چه رو کاستی و گشتی خرد
زینهمه سبزه و گل جز تو کسی
نه فتاد و نه شکست و نه فسرد
گفت زنگی که در آیینه ماست
نه چنانست که دانند سترد
دی می هستی ما صافی بود
صاف خوردیم و رسیدیم به درد
خیره نگرفت جهان رونق من
بگرفتش ز من و بر تو سپرد
تا کند جای برای تو فراخ
باغبان فلکم سخت فشرد
چه توان گفت به یغماگر دهر
چه توان کرد چو می باید مرد
تو به باغ آمدی و ما رفتیم
آنکه آورد ترا ما را برد
اندرین دفتر پیروزه سپهر
آنچه را ما نشمردیم شمرد
غنچه تا آب و هوا دید شکفت
چه خبر داشت که خواهد پژمرد
ساقی میکده دهر قضاست
همه کس باده ازین ساغر خورد

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -