cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
ماه من دارد ز سیم ساده یک خرمن سرین
من به  گرد خرمنش همچون  گدایان خوشه چین
یک طبق بلور را ماندکه بشکافد ز هم
نیمی افتد بر یسار و نیمی افتد بر یمین
درشب تاریک چون مه خانه را روشن  کند
کس نمی پرسد تو آخر قرص ماهی یا سرین
خسرو پرویز اگر خود زر دست افشار داشت
سیم دست افشار دارد آن نگار نازنین
گنج باد آورد گنجی بود کش آورد باد
گنج بادآور شنیدی  گنج بادآور ببین
در شب مهتاب از شلوار چون افتد برون
یک بغل برف از هوا باریده گفتی بر زمین
هیچ جفتی را نشاید بی قرین خواندن به دهر
جز سرین او که جفتست و به خوبی بی قرین
گنج سیمست آن سرین دزددل و دل دزد او
گنج چون خود دزد باشد دزدکی گردد امین
چرب و شیرینست چندانی که چون نامش برم
از زبان من گهی روغن چکد گه انگبین 
آن سرین کاو چون پری پنهان بود از چشم خلق
چون من از هر سو دو صد دیوانه دارد در کمین
ای  دریغا کاش افسون پری دانستمی
تا پری را دیدمی بی گاه و گه صبح و پسین
آن پری را نیست افسونی به غیر از سیم و من
مانده ام بی سیم از آن با من نگردد همنشین
نی  که او سیمست و من همچون  گدا در پیش او
بهر سیم آرم برون دست طمع از آستین
نام او شعر مرا ماندکه چون آری به لب
آبت آید در دهن بی خود نمایی آفرین
آن سرین کان ماه دارد من اگر می داشتم
دادمی  کز من نباشد هیچ  کس اندوهگین
وقف رندان قلندر کردمی چون خانقاه
تا شوند آنجا پی  دفع منی عزلت  گزین
دی به من گفتا کسی وصف سرین کردن به دست
گفتم آری بد بود مبرود را سرکنگبین
گر ز لفظ زشت افتد معنی زیبا به دست
ننگ گوهر نیست   گر جوید کسی از پارگین
قهوه بس تلخست  کش نوشند مردم صبح و شام
لیک بس شیرین شود چون گشت با شکر عجین
از سرین گفتن مرا در دل مرادی دیگرست
فهم معنی  گر توانی حجتی دارم متین
چیست دانی خواهش دل خواهش دل  کیست عشق
عش چبود شور حق حق  کیست رب العالمین
آدمی را میل هست و شهوتی اندر نهاد
کافریدست از ازل در جان او جان آفرین
گرچه زان شهوت مراد ابن شهوت مشهور نیست
لیک ازین خواهش  بدان خواهش ترا گردد معین
زانکه لفظ شهوت انگیز آورد دل را بشور
تاکند گم  کرده خود را سراغ از آن و این
تشنگی باید که خیزد تشنه در تحصل آب
تا سراب از آب بشناسد سداب از یاسمین
مقصد و مقصود جانها رنگ و تاب آب هست
پس در اول حال عطشان آب می داند یقین
در شراب ار آب نبود رنگ و تاب آب هست
پس  در اول حال عطشان آب می داند یقین
مرد بخرد را به دل سودا ز جای دیگرست
کش گهی از خال جوید گه  ز خط  گه از جبین
راستی عشاق را سوز و نوای دیگرست
گه ز چنگ عندلبب و گه ز چنگ رامتین
بوی پیراهن چنان یعقوب را بینا کند
بوی یوسف فرق کن از بوی یوسف آفرین
گر به تنها طیب چشم  کور را کردی بصر
هیچ نابینا نبودی در تمام ملک چین
تین و زیتونی که یزدان خورده در قرآن قسم
فهم  آن زاول  که قصدش چیست زین زیتون و تین
در همین زیتون و تین خواهد یقین شد آنکه هست
طعم آن شیرینی مطلق بهر چیزی ضمین
مقصد حق شور عشق تست و شرح حسن خویش
از حدیث حور و غلمان و جمال حور عین
شرب مطلق نیست مقصودش که قرب مطلقست
اینکه فرماید به قرآن لذه للشاربین
باری ار هزلی فتد گاهی بنادر در سخن
حکمتی دارد که داند نکته یاب دوربین
هزل و طیبت طینت افسرده را آرد به وجد
آنچنان کز تلخ می خوش خوش به وجد آید حزین
همچو ملح اندر طعامست این مزاح اندر کلام
این سخن فرمود آنکو بد نبی را جانشین
گفت روزی مصطفی ناید عجوز اندر بهشت
یک عجوزک بود حاضر شد ز گفت شه غمین
مادح شاهست قاآنی به هرجایی که هست
گر ز اصحاب شمال و گر ز اصحاب یمین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
آن خال سیه از بر آن نرگس جادو
چون نافه مشکست جدا گشته ز آهو
چون کلب معلم که دود از پی آهو
دل از پی دلدار دوانست بهر سو
ترکیست دل آزار که در هر سر بازار
من از پی دل می دوم و دل ز پی او
با پنجه ی سیمن بتان پنجه محالست
تا زر به ترازو نبود زور به بازو
گو زهدفروشان همه دانند که ما را
باگردش مینا نبود خواهش مینو
از دوست جفابردن و خون خوردن و مردن
آنست مرا سیرت و اینست مرا خو
از حسرت نادیدن آن لعبت خوارزم
دامان و کنارم بود از خون دل آمو
چون حلقه تهی شد دلم از فکر دو عالم
تا چنگ زدم در خم آن حلقه گیسو
در چشم ترم اشک رخ زرد فتاده
زانگونه که در چشمه دمد لاله خودرو
در حلقه زهادم و زان حلقه برونم
چون  رشته  که درحلقه ز حلقه اس برونسو
بر خویش همی پیچم چون مارگزیده
زان موی که می پیچد چون مار بدان رو
 بسوی تو مارست و خطت مور و من از غم
بی مار تو چون مورم و بی مور تو چون مو
درکوی تو رسوای جهانیم اگرچه
هرگز ننهادیم برون  گامی از آن  کو
در زیر خط و زلف تو رخسار تو ماهست
نیمیش به عقرب در و نیمی به ترازو
بر قامت زیبای تو زلفین تو گویی
از تازه نهالی شده آونگ دو هندو
نه مجمره افروزم و نه عنبر سوزم
کز زلف تو امروزم مشکین شده مشکو
زلفت به صفت شام سیاهست ولیکن
شامیست  که بر صبح فروزان زده پهلو
زلف تو برد سجده به رخسار تو گرچه
خورشید پرستی نبود شان پرستو
یک  نقطه بود لعل تو یارب به چه اعجاز
کردی به یکی نقطه نهان سی و دو لولو
بوی سر زلف تو بود مشک مجسم
با آنکه به صد رنگ مجسم نشود بو
در باغ سراغ از قد موزون تو گیرند
زانست  که بر سرو زند فاخته  کوکو
شیرین نشود شعر مگر زان لب شیرین
نیکو نشود وصف مگر زان رخ نیکو
مژگان تو با دوست کند آنچه به دشمن
در رزم کند خنجر شهزاده هلاکو
شهزاده آزاده  که شخصش بسر ملک
با رای فلاطون بود و حزم ارسطو
در پاش  تر اندرگه ایثار ز دریا
خونخوارتر اندر صف پیکار ز برزو
در روی زمین تالی چرخست به قدرت
در روز وغا ثانی دهرست به نیرو
سوزنده تر از برق پرندش به زد و خورد
پرنده تر از مرغ سمندش به تکاپو
تا چابکی گرد شجاعست ز باره
تا محکمی حصن حصینست ز بارو
آرایش امصار ز من باد به فرمان
آسایش اقطار جهان باد به یرغو

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
الحمدکه آمد ز سفر موکب خسرو
وز موکب او کوکب دین یافته پرتو
از هر لب پژمرده به یمن قدم شاه
در هر دل افسرده به فر رخ خسرو
برخاست به جای دم ناخوش نفس خوش
بنشست به جای غم دیرین طرب نو
اینک چو سحابست هوا حامله رعد
از ناله زنبوره و آوای شواشو
سنجاب به دوش فلگ از گرد عساکر
سیماب به گوش ملک از بانگ روا رو
آمد ملکی  کز فزع  گرد سپاهش
در چشمه خورشعد سراسیمه شود ضو
دارای جوانبخت محمد شه غازی
شاهی که سمندش چو خیالست سبکرو
در چنبر چوگانش فلک همچو یکی  گوی
در ساحت میدانش زمین همچو یکی گو
چون بر سر او رنگ نهد پای چو جمشید
چون از بر شبرنگ  کند جای چو خسرو
گنجی شود از جودش هر سایل و مسکین
مرغی شود از تیرش هر ترکش و پهلو
ای خسته صمصام تو هر پیل تنی یل
ای بسته فتراک تو هر تیغ زنی گو
رخش تو بنی عم براقست ازیراک
میدان همی از چرخ کندگاه تک و دو
چون رفرف اگر بر زبر عرش نهدگام
مهماز زند قدر تو بازش  که همی دو
آتش زده خشم تو به معموره عالم
زانگونه که ناپلیون در خطه مسکو
با بخت عدو بخت تو گوید به تمسخر
بیدارم و می دارم من پاس تو به غنو
گلزر سماحت شده در عهد تو بیخار
فالیز عدالت شده از جهد تو بی خو
تو مهر جهانبانی از آن سایل جودت
دامانش چو کان آمده از جود تو محشو
وقتی شرر دوزخ می کرد صدایی
قهر تو بدوگفت یکی گوی و دو بشنو
جاه وخطر آنجاست که بخت تو برد رخت
فتح و ظفر آنجاست  که  کوی تو کند غو
خالی شود ار ساحت دنیا ز تر و خشک
حالی بلآلی  کندش جود تو مملو
ازکینه و پرخاش عدو نیست ترا باک
مه را چه هراس از سگ و آن حمله عوعو
هم پیل بنهراسد اگر پشه  کند بانگ
هم شیر نیندیشد اگر گربه  کند مو
خودروی بود خصم تو در مزرع هستی
ای شاه بدان خنجر چون داسش بدرو
نه بذل ترا واهمه نفی لن ولا
نه جود ترا وسوسه شرط ان ولو
گرگندم ذات تو در آن خوشه نبستی
کس حاصل هستی نخریدی به یکی جو
در قالب بی روح عدو دهر دمد دم
چون نافه که از جهل گرید به سوی بو
اجرام بر رای تو چون ذره بر مهر
افلاک بر قدر تو چون قطره بر زو
در سایه ی قدر تو اگر ماه و اگر مهر
در پایه صدر تو اگر زاب و اگر زو
تا نفس بنالد چو خطا گردد امید
تا طبع ببالد چو روا گردد مدعو
نالنده عدویت ز خطا دیدن مسوول
بالنده حبیبت ز روا گشتن مرجو
تا دیبه ز روم آید و سنجاب ز بلغار
تا نافه ز چین خیزد و کافور ز جوجو
عز و شرف از ماهیت قدر تو خیزد
ز انسان که ز گل بوی و ز می رنگ و ز مه تو
بی غره اقبال تو شامی نشود صبح
بی طره اعلام تو صبحی نشود شو
تا بخت تو برنا بود و تخت تو برپا
ای شاه به داد و دهش و نیکی بگرو
از امر قدر درکنف حفظ خداپوی
با حکم قضا معتکف  کاخ رضا شو
قاآنی صد شکرکه رستیم ز اندوه
والحمدکه آمد ز سفر موکب خسرو

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ای ترک من ای مهر سپهرت شده هندو
شیرانت مسخر به یکی حمله آهو
آمیخته باگفته شیرین تو شکر
اندوخته در حقه یاقوت تو لولو
هم بهره سرو آمده بیغاره از آن قد
هم پیشه مهر آمده شکرانه از آن رو
می حسرت رخسار ترا می خورد از رنگ
گل سرزنش لعل ترا می کشد از بو
سنبل که شنیدست به جز زلف تو طرار
نرگس که شنیدست به جز چشم تو جادو
چون سرو قدت دید به جا ماند از آن راه
چون لاله رخت دید فروریخت از آن رو
مانند کنند آن خط سبز تو به سبزه
آن قوم  که مینا نشناسند ز مینو
یک کفه به مه ماند و یک پله به ناهید
با زهره بسنجند تراگر به ترازو
در زیر خم زلف تو خطت به چه ماند
طوطی که دهد پرورش پر پرستو
زخمی که زنی در دهن شیرین درمان
دردی که دهی بر پر سیمرغش دارو
از ریختن خون  کسان چاره نداری
ضحاکی و بر دوش تو مارت ز دوگیسو
باری بکن اندیشه ز روزی  که برآریم
بر شاه فریدون علم از جور تو یرغو
شهزااده آزاده منش والی والا
آن شاه ظفرمند عدو بند هنرجو
آن شاه  که در معرکه هنگام جلادت
شیر علمش جسته ز شیر اجم آهو
سود هنر از رایش چون سود مه از مهر
عیش امل از طبعش چون عیش زن از شو
پاینده تر از سام سوارست به کینه
کوشنده تر از نیرم نیوست به نیرو
با صدمه گرزش چه گراز و چه گرازه
بافره برزش چه فرامرز و چه برزو
در مهد همی عهد ببستی بده و گیر
با دایه همی دابه بجستی به تکاپو
خورشید صفت یک تنه تازد چو به هیجا
خصم ار چه ستارست  که پنهان شودش رو
ناموس نهد پهلوی  کاموس  کش آنجا
کاید ز خم خام ویش زور به پهلو
شاهینش ز گوهر بود از لعل و گهر نی
بر ماه نیفزود نه ماهوت و نه ماهو
ملکش پی آرامش خلقست یکی باغ
تیغش پی شادابی آن باغ یکی جو
ز ایزد رسدش بخت نه از تخت و نه از تاج
تا می چکند نهر ز راوند و ز آمو
با حمله او خصم که و پای ثباتش
روزن چه و پهناش چو دریا کند آشو
با صدمه قهرش چه بود بروی دشمن
با کوشش صرصر چه بود رشته ز تندو
با او چو درافکند اگر جان ببرد خصم
چندانکه زیان کرد دو چندان بودش رو
ای شاه تویی چشم به رخساره  گیتی
کز چشم بدگیتی بادی تو به یک سو
در حزم چو پیرانی و در رزم چو قارن
در بزم چو قاآنی و در عزم هلاکو
حاجت نه به ملکت  که به تو حاجت ملکست
آن ماشطه جویدکه برآرد رخ نیکو
آن که خدا خواهد و آن جو که خدا داد
چون بخت خدامی بود ای شاه خداجو
حق یارو نیابخت و پدر ملک ترا بس
خوش  دار تن و طبع نکو دار دل و خو
دل را به خدا دارکه پاینده جز او نیست
کو رایت اوکتای وکجا حشمت منکو
شاها چو به نخجیر تو از بنده  کنی یاد
این بنده  گرت یاد نیارد بود آهو
حاسد کند اندیشه  که این ساحری صرف
کآهوش فرستند نه دراج و نه تیهو
آری مثلست اینکه حکیمان بسرودند
از پهلوی شیران به ضعیفان رسد آهو
این تحفه شاهانه چو از شه به من آمد
بنشستم و بگذاشته سر بر سر زانو
از لجه خاطر به در آوردم در دم
غواص وش این نظم که چون رشته لولو
این شعر فرستادم و امید قبولست
جز شعر چه آید دگر از مرد سخنگو
تاکامروایی نه به عقلست و به تدبیر
تا قلعه گشایی نه به زورست و به بازو
هم کامرواباش به تدبیر و به فرهنگ
هم قلعه گشا باش به بازوی و به نیرو

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
باز سرسبز شد زمین ز گیاه
همچو اقبال ناصرالدین شاه
سروها گرد سرخ گل گویی
گرد سلطان ستاده اند سپاه
خاک خرم تر از هوای بهشت
باد مشکین تر از شمال هراه
ابر پاشیده بر دمن لؤلؤ
باد گسترده در چمن دیباه
تخت  کاووس  گشته آن ز گهر
تاج طاووس گشته این زگیاه
همه شیر سپید بارد ابر
که چو پستان زنگی است سیاه
کشتی ای از بخار را ماند
کش بود پشت باد لنگرگاه
اندرین فصل یارکیست مرا
جانفزا عمر بخش انده  کاه
ملک العرش دلبران به جمال
ملک الموت عاشقان به نگاه
زخ رخشان او میان دو زلف
چون ثوابی میانه دوگناه
یا نه  گویی به نزد یک قیصر
دو نجاشی نموده پشت دوتاه
تا بر او چون منیژه دل بستم
گشت افراسیاب دل آگاه
دلم اندر چه زنخدانش
همچو بیژن فکند لیک آن ماه
رستمی  کرد و با کمند دو زلف
چون ثوابی میانه دوگناه
گاه مستی اگرچه می بوسم
لب او را به عنف خواه مخواه
لیک خود هم به میل خاطر خویش
می دهد بوسه نیز گاه به گاه
خاصه آن ساعتی  که می شنود
از لب من مدیح شاهنشاه
ناصرالدین شه آفتاب ملوک
زینت ملک و زیب افسروگاه
زیر فرمانش ملک تا ملکوت
شاکر خوانش پیر تا برناه
سطوتش برق و آفرینش  کشت
قدرتش کهربا وگیتی کاه
باد مهرش به هر زمین  که وزد
زو دمد تا به حشر مهر گیاه
بر نه افلاک گسترد سایه
هرکجا شوکتش زند خرگاه
دی خرد وصف ذات او می گفت
که بزرگست و در جهان یکتاه
گفتم آیا توان نظیرش جست
کافرینش بدو برند پناه
لب گزان گفت عقل من که خموش
وحده لااله الا الله
ای ترا خسروان هفت اقلیم
دست برکش ستاده بر درگاه
خلق را پیش از آفرینش روح
داغ مهر تو بود زیب جباه
صوت و حرف و کلام ناشده خلق
ذکر مدح تو بود در افواه
صف جیش تو از فراوانی
از فراهان رسیده تا به فراه 
بر جمال و جلال و شوکت تو
در و دیوار شاهدند و گواه
روز هیجا که در عروق زمین
بفسرد همچو خون مرده میاه
راه گردون شود بنفشه از تیغ
کام گردان شود سیاه از آه
همه صد جا ز هول بگریزند
تا نفس از گلو رسد به شفاه
دل  گردان ز چاک پیراهن
برجهد چون ز باد بند قباه
تیغ بر روی هم  کشند اقران
گرز بر فرق هم زنند اشباه
تو چو خورشید چرخ وقت طلوع
از کمینگه برون شوی ناگاه
خنجری چون  جحیم درکف دست
چهره یی چون بهشت زیرکلاه
کوه و هامون ز هول حمله تو
پر شود از خروش واویلاه
از هراس سنان تو به سپهر
بازگردد شعاع مهر از راه
شیر آن سان گریزد از سخطت
که ورا سرزنش کند روباه
تیغت آن یادگار عزراییل
ملک الموت یک جهان بدخواه
تا که بر عمر تو بیفزاید
عمر اعدات را کند کوتاه
ریزد آن قدر خون  که چون ماهی
هفت  گردون به خون  کنند شناه
تو چو اسفندیار رویین تن
گرد کرده عنان اسب سیاه
دشمن دیو خو چو ارجاسب 
حالش از هیبت تو گشته تباه
اطلس سرخ دم به دم بافند
دشمنانت به خاک معرکه گاه
بسکه درخون خویشتن پس  مرگ
دست و پا می زنند چون جولاه
گرچه گیتی بر تو چیزی نیست
هم ز گیتی ترا فزاید جاه
صفر هم هیچ نیست لیک شود
سه از و سی و پنج ازو پنجاه
تا ندارند از ستایش حق
پارسایان پاک دین اکراه
تکیه بر هیچ پادشات مباد
جز به شاهی که نام اوست اله
تخت در زیر و بخت در فرمان
نصر همدوش و عافیت همراه
فتحی از نو نموده روز به روز
ملکی از نوگشوده ماه به ماه

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
شد عید و مه روزه سفرکرد به اکراه
نیکو سفری  کرد خدا بادش همراه
ای خادمک آن حجره بیارای و به  مجلس
می زن عوض آب به رغم دل بدخواه
این سبحه و سی پاره بهل باز به صندوق
وان خرقه و سجاده به برباز به بنگاه
مسجد همه  کاسد شد و منبر همه فاسد
واعظ همه حیران شد و زاهد همه درواه
یک ماهه نکردی ادا سنت شادی
یک روزه کنیم آنچه نکردیم بهک ماه
هم باده و هم بوسه درین ماه حلالست
می گویم و پروا زکسم نیست علی الله
می نوشد و شاهد برد و بوسه ستاند
هر بنده  که از رحمت یزدان بود آگاه
با من سبقت رحمته پس ز چه خوانی
هرصبح و پسین و شب و روز وگه وبیگاه
سودای خدا با تو به فضلست و به رحمت
با رحمت و فضلش چه خوری غم چه  کنی آه
قاآنی تاکی سخن از سر خدایی
در رهگذر باد چرا غره شود کاه
از شعر مزن لاف و برو شعر همیباف
کس گفت که شاعر مشو ای شاعر گمراه
بنشین و بط باده ستان از بت ساده
زان پیش که برگت ببرد مرگ به ناگاه
این ماه مکرم لقب از یزدان دارد
با شوکت شاهانه از آن می رسد از راه
گر شوکت شاهانه ندارد سپس از چیست
این نای و نفیر و علم و کوس به درگاه
آن ماه همه شیخ نوان بود به مجلس
این ماه همه شوخ جوانست به خرگاه
آن ماه ندیدیم تنی راکه ننالد
چو ن چنگ  که مطرب به رهاوی زندش راه
ساقی چه نشستشی برخیز و بده می
مطرب چه ستادستی بنشین و بزن راه
ای سرو من ای بر همه خوبان جهان سر
ای ماه من ای بر همه ترکان ختن شاه
سروی نه عفاک الله کی باده خورد سرو
ماهی نه جزاک الله  کی بوسه دهد ماه
چاهی به زنخ داری و این  طرفه  که مردم
از چاه برند آب و تو آبم بری از چاه
چندین چه کنی ناز الا ای بت طناز
این ناز بهل تا نکشدکار به اکراه
برجه چو وشاقان و به من بوسه همی ده
بنشن چو امیران و ز من باده همی خواه
من باده دهم تو چه کنی  شکر خداوند
تو بوسه دهی من چکنم  مدح شهنشاه
فرمانده آفاق محمد شه غازی
کز فر و شرف در دو جهان آمده یکتاه
حورشید و مهش را نتوان خواندن امثال
جمشید و کیش را نتوان  گفتن اشباه
هرجا سخن از رزمش شیران همه خرگوش
هرجا صفت از بزمش میران همه برماه
ننگ آیدش از دولت جاوید ازیراک
زشتست براندام سهی جامه کوتاه
بر چهره اقبالش دولت شده شیدا
بر ساحت اجلالش  گردون شده درواه
زانسوی مکان قدرش انداخته مسند
بیرون ز جهت جاهش افراخته خرگاه
ای با شرف قدر تو شاهان همه بنده
وی با فزع قهر تو شیران همه روباه
تمکین تو جاییست که شاهان همه آیند
هر روزه به درگاه تو با ناله و درخواه
آن فدیه و این هدیه و آن  گوهر و این  گنج
آن باره و این باره و آن افسر و این گاه
گیری  گهی از روم و گه از چین و گه از هند
اورنگ ز قیصرکمر از خان کله از راه
هر نطفه کزو رایحه کین تو آید
از بیم شود خون به رحم نامده از باه
خاص از پی آنست که مدح تو سراید
ورنه چه بود خاصیت نطق در افواه
مانا رقم هندسه جود تو نهادست
گر نه نبود فرق نه از پنج به پنجاه
چون نار جهنم لقب تیغ تو جانسوز
چون صیت قیامت صفت قهر تو جانکاه
شاها چو دل دشمن تو قافیه شد تنگ
با آنکه مکرر شد چون جود شهنشاه
تا هیچ به حمام سواره نرود مرد
تا هیچ به شطرنج پیاده نبود شاه
دهرت به دبستان بقا باد یکی طفل
چرخت به شبستان علاباد یکی ماه

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
صدراعظم آفتابست و نظام الملک ماه
آسمان این دو نیر چیست خاک پای شاه
آن پدر را از نطاق کهکشان شاید کمر
وین پسر را بر مدار فرقدان سایدکلاه
صدهزاران باره گیرد آن پدر با یک قلم
صدهزاران بنده بخشد این پسر از یک نگاه
آن پدر را صدراعظم کرد شه زان پگه بود
اعتماد دین و دولت ناظم  گنج و سپاه
آن پسر را هم نظام الملک داد اول لقب
تا نظام الملک ثانی  گردد از اجلال و جاه
پس به بازوی جلالش بست دری شاهوار
کز یکی درج شرف دارد نسب با پادشاه
آنچنان دری که گر بودی فلک رادسترس
همچو تاجش  برنهادی بر سر خورشید و ماه
خوشی دلی چندان فراوان شدکه نتواند غریب
از هجوم عیش و شادی برکشد از سینه آه
گویی امشب از فلک با وجد می تابد نجوم
گویی امشب از زمین با رقص می روید گیاه
گر قصوری  رفته در این شعر ای صدر جلیل
عذر من بشنو  که تا دانی نکردستم  گناه
اسب رنجانید دی پای مراگفتم بدو
چون  شوم در بزم صدر از لنگی پا عذرخواه
گفت  فرداشب قدم از فرق سرکن چون قلم
کز ادب دورست آنجا با قدم رفنن به راه
پا چسان سایی به خاکی کاندرو بهر سجود
تا همی ببن خدو دست و عونست و جباه
از خدا خواهم سرایم در ثنایت شعرها
کت به وجد آرد روان چون مژده فتح هراه
سایه را پیوسته تا در قعر چه باشد مکان
روز و شب چون  سایه خصمت باد اندر قعرچاه
شام احبابت چو صبح غره خوبان سپید
صبح اعدایت چو شام طره ترکان سیاه
روزوشب در باغ  گردی  تا بگردد روز و شب
سال و مه خشنود مانی تا بماند سال و ماه

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
شاها ز ساغر لب ساقی شراب خواه
آخر سکندری تو ازین چشمه آب خواه
از لعل یار بوسه همچون شکرستان
ز الماس جام جوهر یاقوت ناب خواه
ساقی بخواه باده و بوس وکنار جوی
مطرب بخوان و بربط و چنگ و رباب خواه
دیشب هلال عید ز بام افق نمود
از دست مهوشی می چون آفتاب خواه
از آب تیغ در دل آتش شرر فکن
وز خاک  کوی خویش شکست گلاب خواه
اقبال و بخت و شوکت و فر همعنان طلب
تایید و عون و فتح و ظفر همرکاب خواه
از عزم خود شتاب و ز  گردون درنگ جوی
از حزم خود درنگ و ز غبرا شتاب خواه
بدخواه را ز چشمه رخشان تیغ خویش
سیراب ساز و چشمه عمرش سراب خواه
از روی و رای خویش مه و آفتاب جوی
از قدر و بذل خویش سپهر و سحاب خواه
از لطف خود به جان مؤالف ثواب بخش 
وز قهر خود به جای مخالف عقاب خواه
تا ناورد ز حکم تو گردن  کشد برون
از کهکشان به گردن گردون طناب خواه
تا صدهزار کشتی جان از بلا رهد
پنهان نهنگ تیغ به بحر قراب خواه
جز بخت خود که قرعه بیداریش زدند
از امن عدل خویش  جهان را به خواب خواه
بادا دوام عمر تو تا روز رستخیز
یارب دعای بنده خود مستجاب خواه

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ماه من در جمع تا چون شمع چهر افروخته
یک جهان  بروانه را از سوز غیرت سوخته
سوزن مژگان او با رشته مشکین زلف
دیده ما را به روی او ز حیرت دوخته
چند از این خامان دلا جو یی علاج  سوز عشق
چاره این آتش سوزان بجو از سوخته
در دل من سوز عشق و برزخ من داغ مهر
او چو شمع و لاله دارد رخ چرا افروخته
آب  آتش را کند خاموش اینک آب چشم
در دل من آتشی از عشق یار افروخته
غمزه  او بی سبب  خونخواره و دلدوز نیست
غالبا این شیوه از تیر امیر آموخته
معتمد آن اعتماد دولت شه کآسمان
خاک راهش را به صد ملک جهان نفروخته
آصف دیوان ملک جم که مور تیغ او
روز هیجا با هزاران اهرمن  کین توخته
عالمی  در دولت  او سیم و زر اندوختند
غیر قاآنی  که  گنج و شکر و صبر اندوخته

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
عیدست و جام زرنشان از می گران بار آمده
هر زاهدی دامن  کشان در دیر خمار آمده
زاهدکه کرد انکار می حیرت بدش ازکار می
از هرچه جزگفتار می اینک در انکار آمده
عیدست و یار دلستان بر دست جام ارغوان
با قد چون سرو روان بر طرف  گلزار آمده
گل بیقرار از روی او سنبل اسیر موی او
اندر خم  گیسوی او دلها گرفتار آمده
برگ صبوح از می بود جان را فتوح از می بود
تفریح روح از می بود هرگه  که افکار آمده
می جان بود پیمانه تن دست بتانش پیرهن
زانگشتهایش بر بدن رگهای بسیار آمده
آن لجه سیماب بین آن آتشین گرداب بین
آتش میان آب بین هردم شرربار آمده
عید مبارک  پی نگر رخشنده جام می نگر
نالان نوای نی نگرکز هجر دلدار آمده
چنگست زالی ناتوان رگهاش پیدا زاستخوان
از ناتوانی هر زمان در ناله زار آمده
نایی که بستد هوش نی گفتا چه اندرگوش نی
کز سینه پرجوش نی آه شرربار آمده
بربد به  کف بربط نگر خون بط اندر بط نگر
می تا به هفتم خط نگر در جام شهوار آمده
بیجاده کانی است می یاقوت رمانی است می
لعل بدخشانی است می کایینه کردار آمده
از مطلع طبعم دگر زد مطلعی تابنده سر
خورشید گویی جلوه گر بر چرخ دوار آمده
خرم دو عید دلگشا اینک پدیدار آمده
فرخ دو جشن جانفزا اینک نمودار آمده

وزن: مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ
بحر: رجز مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: - - U - | - - U - | - - U - | - - U -
جشنی ز نوروز عجم  کاراستش جمشید جم
جشنی که با کون و علم شاه جهاندار آمده
یعنی شجاع السلطنه آنکو ز قلب و میمنه
همرزم صد تن یک تنه در دشت پیکار آمده
اسکندر دارا خدم دارای اسکندر حشم
سالار افریدون علم سلم سپهدار آمده
از لطف  و قهرش  این  زمان  شد آشکارا در جهان
زان مرکز آب روان زین مرکز نار آمده
لرزان تن  کاووس ازو ترسان روان طوس ازو
در رزمگه  کاموس ازو چون نقش دیوار آمده
آرش  فکار از تیر او گرشاسب از شمشیر او
در حیطه  تسخیر او هفت و شش  و چار آمده
هرگه که شمشیر آخته روی زمین پرداخته
گردون سپر انداخته عاجز ز پیکار آمده
گردان ستوه از رزم اوگردون خجل از بزم او
ثابت به پیش عزم او هر هفت سیار آمده
تاگیردش اندر جهان مانند مرکز در میان
ز آغاز شکل آسمان بر شکل پرگار آمده
گردون  کباب مهر او مست شراب مهر او
فیض سحاب مهر او بر کشت احرار آمده
مه نعل سم مرکبش  گردون روان در موکبش
تابنده نورکوکبش مرآت انوار آمده
ای  کاخ  کیوان جای تو مه سوده سر بر پای تو
تابنده روز از رای تو همچون شب تار آمده
زانصاف تو جان زمان هستند در خواب امان
جز بخت تو کاندر جهان پیوسته بیدار آمده
اجرام انجم نیت این تابنده هر ساعت چنین
رشحیست بر چرخ برین کز ابر آذار آمده
هر قطره یی کاندر هوا باریده از ابر عطا
از شرم جودت قهقرا بر چرخ دوار آمده
الای گردون پست تو هستی جود از هست تو
غمگین  ز فیض  دست  تو صد همچو زخار آمده
شاها به قاآنی نگر خاقانی ثانی نگر
نی روح خاقانی نگر اینک به گفتار آمده
نا برزند از کوه سر خورشید خاور هر سحر
در شرق وغرب و بحر و بر نورش نمودار آمده
تابنده بادا اخترت بر سر ز خورشید افسرت
زان رو که رای انورت خورشید آثار آمده

وزن: مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ
بحر: رجز مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: - - U - | - - U - | - - U - | - - U -
ای برده غمت تاب ز دل خواب ز دیده
پیوند دل و دیده به یکبار بریده
برکشتن ما بی گنهی دست گشاده
ازکلبه ما بی سببی پای  کشیده
ما را چه گناهست اگر زلف تو دامی
گسترده  کز آن آهوی چشم تو رمیده
از دیدن ما پاک نظر دوخته هر چند
از دیده ما جز نظر پاک ندیده
در هجر تو اشکم ز شکاف مژه پیداست
چون طفل یتیمی  که سیه جامه دریده
دارم عجب از تیر نگاه تو که پیکانش
از قلب  گذشتست و به قالب نرسیده
جز من که ز اندیشه لعلت مزم انگشت
ناخورده عسل کس سر انگشت مزیده
خال تو دل خلق جهان برده و اینک
در حلقه آن طره طرار خزیده
روید به بهاران ز چمن سبزه و رویت
اکنون  که خزان  گشته از آن سبزه دمیده
زلف تو ز بس برده دل پیر و جوان را
چون طبع جوان خرم و چون پیر خمیده
رخسار تو خورشید بود دیده من ابر
از ابر منت رنگ ز خورشید پریده
گر طفل سرشکم نبود ناخلف از چیست
کز خانه برون می کندش مردم دیده
خالت مگسی هست  که هر دم پی صیدش
زلف تو چو جولاهه بر او تار تنیده
گر مردم چشمم شده خونین عجبی نیست
کش از مژه در پای تو صد خار خلیده
جانا ز غم خال تو قاآنی بیدل
ای بس که ملامت ز عم و خال کشیده
جنس هنرش راکه به یک جو نخرد کس
دارای جوان بخت به یک ملک خریده
سلطان عدوبند محمدشه غازی
کز هیبت او دل به بر چرخ طپیده
بربودن نیران جحیمش شود اقرار
هر گوش که از تیغ  کجش وصف شنیده
فرمانده آفاق که پولاد پرندش
ستوار حصاری ز بر ملک کشیده
آن داور گیتی که سراپرده جاهش
چون ظل فلک بر همه آفاق رسیده
ار شعر بود مدح ویم قصد که گویم
گه قطعه و گاهی غزل و گاه قصیده

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -