cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
حکیمی گفت جامه ای درپوش که به خدمتت درآید نه جامه ای که تو به خدمتش درآیی
در مکارم الاخلاق از زین العابدینع روایت شده است که تن آدمی زمانی که جامه ی نرم پوشید نافرمانی گیرد
از سخن بزرگان آن کس که دوست دارد شیرینی ایمان را چشد باید پشمینه پوشد
تصویر لا به صورت مقراض بهر چیست
یعنی زبهر قطع تعلق زما سوی است
نور قدم زرخنه ی لا می کند طلوع
خوش خانه دلی که از این رخنه پرضیاست
فقر است راحت دو جهان زینهار از آن
میل غنا مکن که غنا صورت عنا است
عاریتی است هر چه دهد گردش سپهر
عارض بود بیاض چو از گرد آسیا است
تیری است کج شده که به آتش بود سزا
آنرا که قد به خدمت همچون خود دو تاست
نفس ترا خرید حق از بهر بندگی
تصدیق این معامله ان الله اشتری است
ره را میان خوف و رجا رو که در خبر
خیرالامور اوسطها قول مصطفی است
آزار جو عزیز بودلطف جوی خوار
این است طبع دهر دلت مضطرب چراست
مستلزم ممات بود زهر و قیمتی است
سرمایه ی حیات بود آب و کم بهاست
بهر فراغ دل طلب گنج میکنی
آن گنج را که میطلبی کنج انزواست
گردی به دیده از ره بیخوابی ارکشی
روشن شود به چشم دلت کان چه توتیاست
جوع است و عزلت و سهر و صحت چار رکن
زین چار رکن قصر ولایت قوی بناست
زین چار چاره نیست کسی را که هستش
در ساخت زمین دل این طرفه قصر خواست
حاشا که حال خوش دهدت رو که کار تو
گه فکر مایجی ء و گهی فکر مامضی است
بگذر ز خود که پر نشود از هوی هو
هر کس که نی انای دلش خالی از اناست
پهلو بس است لوح و نی بوریا قلم
در شرح رنج شب که زبی بستری تر است
دعوی کنی که پیر شدم زیر بار دل
برهان مستقیم بر این دعوی انحناست
هر ظلمتی که هست ز ناراستی تست
خوراکم است سایه چو در حد استواست
گو تاج و تخت زیر و زبر شود که باک نیست
درویش را که تاج نمد تخت بوریاست
از آنچه بینی و شنوی عبرت گیر تا خود باعث عبرت بیننده و شنونده ات نگردی
اندوه مرض روح است چنان که بیماری مرض تن است
سورچرانی گفت برترین چوب ها سه چوب است کشتی نوح چوبدست موسیع و میزی که بر آن غذا خورند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
در خرقه چو آتش زدی ای سالک عارف
جهدی کن و سرحلقه ی رندان جهان باش
هاتفی از گوشه ی میخانه دوش
گفت ببخشند گنه می بنوش
عفو الهی بکند کار خویش
مژده ی رحمت برساند سروش
این خرد خام به میخانه بر
تا می لعل آوردش خون به جوش
گرچه وصالش نه به کوشش دهند
آن قدر ای دل که توانی بکوش
رندی حافظ نه گناهی است صعب
با کرم پادشه جرم پوش
ای در این خوابگه بی خبران
بی خبر خفته چو کوران و کران
سر برآور که در این پرده سرای
میرسد بانگ سرود از همه جای
بلبل از منبر گل نغمه نواز
قمری از سرو سهی زمزمه ساز
بانگ برداشته مرغ سحری
کرده بر خفته دلان نوحه گری
چرخ در گردش از این بانگ و نوا
کوه در رقص از این صوت و صدا
هیچ از جای نمی خیزی تو
الله الله چه گران خیزی تو
ساعتی ترک گران جانی کن
شوق را سلسله جنبانی کن
بگسل از پای خود این لنگر گل
گام زن شو به سوی کشور دل
آستین بر سر عالم افشان
دامن از طینت آدم افشان
سنگ بر شیشه ی ناموس انداز
چاک در خرقه ی سالوس انداز
همه ذرات جهان در رقص اند
رو نهاده به کمال از نقص اند
تو هم از نقص قدم نه به کمال
دامن افشان ز سر جاه و جلال
خواب بگذار که بی خوابی به
دیده را سرمه ی بیخوابی به
حکیمی را پرسیدند کدام حرف خفی را نباید گفت پاسخ داد این که مرد از نکوکاری های خود گوید
به دوست گرچه عزیز است راز دل مگشای
که دوست نیز بگوید به دوستان عزیز
محمد بن عمران به محاذات کاخ مأمون قصری بساخت مأمون را گفتند که وی قصد هم چشمی تو داشته است
حکیمی گفت سکوت زینت عاقلان است و پوشش جاهلان
از سخنان بزرگان کسی را که بیم جواب نبود بگوید و آن را که آن بیم بود شکوت پیشه شود
فرزدق شاعر گفت گاه شود که گفتن یک بیت نزد من سخت تر از کشیدن دندانی بود
حجازی ابن شبرمه را گفت دانش از ما برخاست ابن شبرمه گفت بلی اما دیگرتان بازنگشت
در سرای مغان رفته بود و آب زده
نشسته پیرو صلایی به شیخ و شاب زده
سبوکشان همه در بندگیش بسته کمر
ولی ز ترک کله ضمه برسحاب زده
گرفته ساغر عشرت فرشته ی رحمت
زجرعه بر رخ حور و پری گلاب زده
عروس بخت در آن حجله با هزاران ناز
کشیده وسمه و بر برگ گل گلاب زده
سلام کردم و با من بروی خندان گفت
که ای خمارکش مفلس شراب زده
که کرد این که تو کردی به ضعف همت ورای
ز گنج خانه شده خیمه برخراب زده
وصال دولت بیدار تر سمت ندهند
که خفته ای تو در آغوش بخت خواب زده
مفروش عطر عقل به هندوی زلف یار
کانجا هزار نافه ی مشکین به نیم جو
منبسط بودیم و یک جوهر همه
بی سر و بی پا بدیم آن سر همه
یک گهر بودیم همچون آفتاب
بی گره بودیم و صافی همچو آب
چون به صورت آمد آن نور سره
شد عدد چون پایه های کنگره
کنگره ویران کنیم از منجنیق
تا رود فرق از میان این فریق
شرح این را گفتمی من از مری
لیک ترسم تا نلغزد خاطری
نکته ها چون تیغ فولاد است نیز
گر نداری تو سپر واپس گریز
پیش این الماس بی اسپرمیا
کز بریدن تیغ را نبود حیا
زین سبب من تیغ کردم در غلاف
تا که کج خوانی نباید برخلاف

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
اگر مرد عشقی کم خویش گیر
و گرنه ره عافیت پیش گیر
مترس از محبت که خاکت کند
که باقی شوی گر هلاکت کند
ترا با حق آن آشنایی دهد
که از دست خویشت رهایی دهد
که تا با خودی در خودت راه نیست
وزین نکته جز بیخود آگاه نیست
نه مطرب که آواز پای ستور
سماع است اگر عشق داری و شور
مگس پیش شوریده ای پر نزد
که او چون مگس دست بر سر نزد
نه بم داند آشفته سامان نه زیر
به آواز مرغی بنالد فقیر
سراینده خود می نگردد خموش
ولیکن نه هر وقت باز است گوش
چو شوریدگان می پرستی کنند
به آواز دولاب مستی کنند
به چرخ اندر آیند دولاب وار
چو دولاب بر خود بگریند زار
به تسلیم سر در گریبان برند
چو طاقت نماند گریبان درند
مکن عیب درویش بیهوش و مست
که غرق است از آن می زند پا و دست
نگویم سماع ای برادر که چیست
مگر مستمع را بدانم که کیست
اگر از برج معنی پرد طیر او
فرشته فرو ماند از سیر او
اگر مرد لهو است و بازی ولاغ
قوی تر شود دیوش اندر دماغ
جهان پر سماع است و مستی و شور
ولیکن نبیند در آیینه کور
پریشان شود گل به باد سحر
نه هیزم که نشکافدش جز تبر
نبینی شتر بر حدای عرب
که چونش به رقص اندر آرد طرب
شتر را چو شور و طرب در سر است
اگر آدمی را نباشد خر است
میاه علی الارض تجری کانها
صفایح تبر قد سبکن جداول
کأن بها من شره الجری جنه
لذا البستهن الریاح سلا سلا
دجله را امسال رفتاری عجیب مستانه بود
پای در زنجیر و کف بر لب مگر دیوانه بود
که طی شعر اخیر عبارت کف بر لب  معنی را بس نیکوتر ساخته است
اشعب فرزندش را که به زنی خیره گشته بود گفت پسرکم این گونه نگریستن تو وی را آبستن همی کند
حکیمی گفت سه چیز را ننگی نیست بیماری تهیدستی و مرگ
سه کس از سه کس هرگز انصاف نبینند بردبار از احمق مؤمن از فاجر و شریف از فرومایه
حکیمی گفت شایسته چنان است که زن در چهار چیز پس تر از مرد بود سن قد ثروت و نسب
حکیمی گفت کسی که خویشتن را از چهار چیز نگاه دارد سعادتمند است شتاب ستیزه سستی و خودبینی
کفر چو منی گزاف و آسان نبود
ثابت تر از ایمان من ایمان نبود
در دهر چو من یکی و آن هم کافر
پس در همه دهر یک مسلمان نبود
ای خاک بوسی درت مقصود هر صاحب دلی
بردن به خاک این آرزو مشکلتر از هر مشکلی
لباس آدمی زبان گویای نعمت خداوندی به اوست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بهرام گور گفت هیچ چیزشاهان را زیانمندتر از این نبود که از کسی خبر پرسند که صدیق نبود
نیز گفت اگر خواهی بدانی سپاسگزاری آدمیی در افزایش نعمت چون است بنگر هنگام منقصت چگونه بردباری کند
حکیمی را پرسیدند دوست چیست گفت یکی از نام های عنقاست و اسمی بی معنی بر حیوانی ناموجود است
سپاسگزاری نعمت بگذشته مقتضی نعمتهای آتی است آن کسان را که توانایی عقوبت است به عفو اولایند
دیبا نتوان یافت از این پشم که رشتیم
خرما نتوان خورد از این خاک که کشتیم
گر خواجه شفاعت نکند روز قیامت
شاید که زمشاطه نرنجیم که زشتیم
از سخنان سقراط آن کس که بر رنج علم آموزی بردباری نکند بر بدبختی نادانی ناگزیر از صبر است
وی هرگاه نیازمندی بسراغش می آمد همی گفت خوش آمد آن کس که توشه ی آخرت من حمل همی کند

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
اول - از دیدگاه واژه و جوهر لفظ
دوم - از دیدگاه استعارات و کنایات
سوم - از دیدگاه نحو
پنجم - از جهت عادات عرب در ضرب المثل ها و محامداتشان
ششم از جهت رموز حکیمان متأله
هفتم از جهت کلام صوفیه و مقصدهایشان
ز تو هر که دور ماند چه کند چه چاره سازد
چه عمل بدست گیرد به چه پای بست باشد
ای ز تو قوت بیان نطق سخن سرای را
وی ز تو عقده ها بدل عقل گره گشای را
در طلب تو چون کند طی مکان عشق دل
هم سفری کجا رسد عقل شکسته پای را
محمل راه عشق را دل زفغان درای شد
هرزه درای نشنود بانگ چنین درای را
چون ز جهان برون بود  ساقی مجلس تقا
نام چرا کسی برد جام جهان نمای را
کام مرامده دگر ذوق زلذت جهان
تا نکند دل آرزو زهر شکرنمای را
نیک اگر برد کسی  پی به طریق بندگی
سجده ی شکر کم بود تا به ابد خدای را
ای که بر خوان خدا نان میخوری
وین همه فرمان شیطان می بری
دیوت از ره برد لاحولیت نیست
وز مسلمانی بجز قولیت نیست
رهروان رفتند و تو درمانده ای
حلقه بر در زن که واپس مانده ای
گر نداری شادیی از وصل یار
خیز باری ماتم هجران بدار
ای سرا و باغ تو زندان تو
خانمان تو بلای جان تو
در غم دنیا گرفتار آمدی
خاک بر فرقت که مردار آمدی
چشم همت برگشا و ره ببین
پس قدم در ره نه و درگه ببین
دست ها اول زخود کوتاه کن
بعد از آن مردانه عزم راه کن
از قدم تا فرق نعمتهای اوست
عرض کن بر خویش نعمتهای دوست
تا بدانی کز که دورافتاده ای
وز جدایی چه صبور افتاده ای
گر تو مرد زاهدی شب زنده باش
بندگی کن تا بروز و بنده باش
ور تو مرد عاشقی رو شرم دار
خوابرا با دیده ی عاشق چکار
چون نه اینی و نه آن ای بیفروغ
پس مزن در عشق ما لاف دروغ
خداوند داود ع را وحی فرو فرستاد که مرا هنگام آسان زیستی بخوان تا هنگام سختی پا سخت دهم
خویش کردی ای حبیب که آتش زدی بدل
کاین داغ بر جراحت ما سودمند بود
از کرم و بزرگواری و رهبری به اوج اسمان رسیدیم
اما ما را بیش از آن ها مظهری دلخواه است
یکی از حکیمان گفت روزهای عمر کوتاه تر از آن است که آن را صرف کارهایی کنی که سودت ندهد
پروانه که سوخت زآتش خنجر شمع
آن عاشق بی قرار غم پرور شمع
میخواست نهان زچشم غیرش سازد
زان بال گشود و گشت گرد سر شمع
تا درین گله گوسفندی هست
ننشیند فلک زقصابی
حکیمی گفت کسی که در قبال کاری که نکرده ای سپاست بگزارد بسا که انعام ترا بر خود کفران کند
راه دور است ای پسر هشیار باش
خواب با گور افکن و بیدار باش
کار آسان نیست بر درگاه او
خاک می باید شدن در راه او
نیست این وادی چنین سهل ای سلیم
سهل پنداری تو از جهل ای لییم
تو همین دانی که این بازار عشق
هست چون بازار بغداد و دمشق
برق استغنا چنان آتش فروخت
کز تف آن جمله ی عالم بسوخت
صد هزاران خلق در زنار شد
تاکه عیسی محرم اسرار شد
صد هزاران طفل سر ببریده شد
تا کلیم الله صاحب دیده شد
صد هزاران جان و دل تاراج یافت
تا محمد یک شبی معراج یافت
میجهد از بی نیازی صرصری
می زند بر هم بیک دم عالمی
بی نیازی بین و استغنا نگر
خواه مطرب باش خواهی نوحه گر
و نیز فرمود و البلد الطیب یخرج نباته باذن ربه و الذی خبث لایخرج الانکدا کذلک نصرف الاآیات لقوم یشکرون 
نام آوری گفت اگر درون و برون مؤمن یکی بود خداوند نزد فرشتگان بدو مباهات کند
عارفی گفت کدام کس مرا به کسی رهنمون شود که شب گریان بود و روز خندان
یکی از عارفان می گفت خداوندا تابا مردمان به امانت سودا کنی و من با توبه خیانت سودا کنم

وزن: فَعَلاتُ فاعِلاتُنْ فَعَلاتُ فاعِلاتُنْ
بحر: رمل مثمن مشکول
نشانه‌های عروضی: U U - U | - U - - | U U - U | - U - -
همانا شاعر در این معنی گفته باشد
ترا از دو گیتی برآورده اند
به چندین میانجی بپرورده اند
نخستین فطرت پسین شمار
تویی خویشتن را به بازی مدار
گر نبی آید و ار نه تو نکو سیرت باش
که به دوزخ نرود مردم پاکیزه سیر
به هر مذهب که باشی باش نیکو کار و بخشنده
که کفر و نیک خویی به ز اسلام و بد اخلاقی
آن کس که ز شهر آشنایی است
داند که متاع ما کجایی است
مامول این ضعیف در سعی این مختصر آنکه
مگر صاحبدلی روزی به جایی
کند در کار این مسکین دعایی

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
آن را که داده اند همین جاش داده اند
و آن را که نیست وعده به فرداش داده اند
ای آنکه نتیجه چهار و هفتی
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم
بازآمدنت نیست چو رفتی رفتی
و اکثر این رباعی را بر صندوقچه گور پدران می نویسند
زین سقف برون رواق و دهلیزی نیست
جز با من و تو عقلی و تمییزی نیست
ناچیز که وهم کرده کان چیزی هست
خوش بگذر از این خیال کان چیزی نیست
بر او یک جرعه می همرنگ آذر
گرامی تر ز خون صد برادر

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
سر مایه مرد مردانگی است
دلیری و رادی و فرزانگی است

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
تیره و تبر و نیزه نمی یارم خورد
لوت و می و مطربم نکو می سازد
گریز بهنگام پیروزی است
خنک پهلوانی کش این روزی است
جوانان دانا و دانش پذیر
سزد گر نشینند بالای پیر

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
بر همه خلق سرافراز بود هر که چو سرو
پاکدامن بود و راست رو و کوته دست

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
تا بتوانی نگار دلبر می جوی
معشوقه چابک و خوش غر می جوی
چون یافتیش مده مجال نفسی
می و رها می کن و دیگر می جوی
از امروز کاری به فردا ممان
چه دانی که فردا چه گردد زمان
تهمتن چو بگشاد شلوار بند
به زانو در آمد یل ارجمند
عمودی برآورد هومان چو دود
بدان سان که پیرانش فرموده بود
چنان در زهرستم سپوخت
که از زخم آنرستم بسوخت
دگر باره هومان در آمد به زیر
تهمتن به سان هژبر دلیر
بدو در سپوزید یکسخت
که شدهومان همه لخت لخت
دو شمشیر زندریده شدند
میان یلان برگزیده شدند
تو نیز ای برادر چو گردی قوی
سزد گر سخن های من بشنوی
بخسبی وسوی بالا کنی
هنرهای خود را هویدا کنی
که تا هر کس آید همیت
دل از خوردن بیاسایدت
چو بر کس نماند جهان پایدار
همان به که نیکی بود یادگار
و نیز گفته اند
سعادت ابدی در جماع کردن دان
ولیک گوی سعادت کسی برد که دهد
بهل تا به دندان گزد پشت دست
تنوری چنین گرم و نانی نبست

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U U - | -
عدل کن زآنکه در ولایت دل
در پیغمبری زند عادل

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پادشاهان از پی یک مصلحت صد خون کنند
چو تیره شود مرد را روزگار
همه آن کند کش نیاید بکار
رحمت بر این بزرگان صاحب توفیق باد که خلق را از ظلمت ظلم عدالت به نور هدایت ارشاد فرمودند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
عزیزی در این باب گفته است
بزرگی بایدت دل در سخا بند
سر کیسه به برگ گندنا بند

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
آن سنگ که روغن کش عصاران است
گر بر شکمش نهند تیزی ندهد
و این بیت لایق این سیاق است
بر او تا نام دادن بر نیفتد
گر از قولنج میرد تیز ندهد
اکنون ایمه بخل که ایشان را بزرگان ضابط می گویند در این باب وصایا نوشته و کتب پرداخته اند
زر عزیز آفریده است خدا
هرکه خوارش بکرد خوار بشد
تو پس پرده و ما خون جگر می ریزیم
آه اگر پرده برافتد که چه شور انگیزیم
اندک اندک به هم شود بسیار
دانه دانه است غله در انبار

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
شکست از بار حلمت کوه را پشت
که بر جا ماند همچون مبتلایی
یکی ناچار گردد قابل کسر
دو ساکن را چو باشد التقایی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مرد باید که در کشاکش دهر
سنگ زیرین آسیا باشد
موکد این قول است
اگر با غیرتی با درد باشی
وگر بی غیرتی نامرد باشی
گر سگی بانگی کند بر بام کهدان غم مخور
گر ترا در بهشت باشد جای
دیگران دوزخ اختیار کنند
بدین دلیل دیوث سعیدالدارین باشد
گرم با صالحان بی دوست فردا در بهشت آرند
همان بهتر که در دوزخ کشندم با گنه کاران

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
جاهل فرازمسند و عالم برون در
جوید به حیله راه و به دربان نمی رسد
ملک الموتم از لقای تو به
از هر دیگی نواله ای خوش باشد
فدا کرده چنین فرهاد مسکین
ز بهر یار شیرین جان شیرین
علی لین لافیت لیلی بخلوه
زیاره بیت الله رجلای حافیا
بزرگان ما راست می گویند خلقی را که ثمره این باشد ترک کردن اولی است
دروغی که حالی دلت خوش کند
به از راستی کت مشوش کند
سگ گرسنه زاغ کور و بز لاغر به
و نیز می گویند
نیست کوری که به کوری نبود ارزانی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
اقبال کرم می گزد ارباب همم را
همت نخورد نیشتر لا و نعم را
از رغبت دنیا  الم آشوب نگردم
زین باد پریشان نکنم زلف علم را
فقرم بسیاست کشد از مسند همت
در چشم وجود ار ندهم جای عدم را
بی برگی من داغ نهد بر دل سامان
بیمهری من زرد کند روی درم را
این جوهر ذات از شرف نسبت آباست
سوداست بابر این در اگر چه سریم را
هرچند که در کشمکش جاه و مناصب
گمنام نمودند همه دوده هم را
از نقش و نگار در و دیوار شکسته
آثار پدید است صنا دید عجم را
با گوهر آدم نسبم باز نه استد
ز آبای خودار بشمرم اصحاب کرم را
اما نبود وصف اضافی هنر ذات
این فتوی همت بود ارباب همم را
این برق نجابت که جهد از گهر من
مدح است ولی گوهر ذات اب وعم را
وصف گل و ریحان بهوا باز نگردد
هرچند هوا عطر دهد قوت شم را
المنته الله که نیازم به نسب نیست
اینک بشهادت طلبم لوح و قلم را
اقبال سکندر بجهانگیری نظمم
برداشت بیک دست قلم را و علم را
نوبت بمن افتاد بگویید که دوران
آرایشی از نو بکند مسند جم را
نی نی غلط این نغمه بموقع نسرودم
این نغمه نشید است دگر صوت و نغم را
دوران که بود تاکند آرایش مسند
مداح شهنشاه عرب را و عجم را
آرایش ایوان نبوت که ز تعلیم
خاک در اوتاج شرف داد قسم را
روزی که شمردند عدیلش زمحالات
تاریخ تولد بنوشتند عدم را
آنجا که سبک روحیش آید بتکلم
ز آسیب گرانی بخرد گوش اصم را
تا رایت عفو و غضبش سایه نیفکند
هیبت متصور نشد آرامش و رم را
تا شاهد علم و عملش چهره نیفروخت
معلوم نشد فایده نی کیف و نه کم را
تأثیر برد سهم تو از حکم کواکب
تغییر دهد هیبت تو طعم نعم را
انعام تو بر دوخته چشم و دهن آز
احسان تو بشکافته هر قطره یم را
زان گریه دهد روشنی دل که بیاموخت
روشنگری آیینه انصاف تونم را
در کوی تو تبدیل کند مردمک چشم
اجزای وجودم خود و اجزای قدم را
از بس شرف گوهر تومنشی تقدیر
آنروز که بگذاشتی اقلیم قدم را
تا حکم نزول تو در این دار نوشته است
صدره بعبث باز تراشیده قلم را
گر جوهر اول بحریم تو در آید
تن در ندهد قامت تعظیم تو خم را
آن روز که امکان حشم حادثه آراست
در سایه انصاف تو میخواست حشم را
تا ذات ترا اصل مهمات نخوانند
نشنید قضا ترجمه لفظ اهم را
تا مجمع امکان و وجوبت ننوشتند
مورد متعین نشد اطلاق اعم را
تقدیر بیک ناقه نشانید دو محمل
سلمای حدوث تو و لیلای قدم را
تا نام ترا افسر فهرست نکردند
شیرازه مجموعه نبستند کرم را
عرفی مشتاب این ره نعمت است نه صحرا
آهسته که ره بردم تیغ است قدم را
هشدار که نتوان بیک آهنگ سرودن
مدح شه کونین و مدیح کی و جم را
شایسته بدست آر که بینند در این شهر
شایستگی جنس چه بسیار و چه کم را
گیرم که خرد حصر کند مایه نعتش
آن حوصله آخر زکجا نطق و رقم را
شاید بعطایت که از آن کام که دانی
نومید مهل عرفی محروم و دژم را
از باغ نعیمش بده انعام و میامیز
با مطلب او مطلب اصحاب شکم را
آسایش همسایگی حق زتو خواهد
او هیمه دوزخ نکند باغ  ارم را
دانم نرسد ذره بخورشید ولیکن
شوق طیران می کشد ارباب همم را
هر چند طبیعی بود این مس تو بفرمای
تا جلوه دهد فیض تو اکسیر کرم را
من هم بسوالی لب خجلت بگشایم
ای آب حیات از لب توخضر نعم را
هر گاه که در مدح بلغزم تو ببخشای
کز مدح ندانم من حیرت زده ذم را
تحصیل ثواب و شرف نسبت نعتت
زین گونه خجل ساخته حسان عجم را
تا نعت تو آمد زمشیت بنوشتن
بالا نگرستن بشد از یاد قلم را
دانش نگشاید به سزا عقده نعتت
زین جاست که اندیشه نگون کرد علم را
مدح تو زاخلاص کنم هدیه نه از علم
از بتکده چون آورم آهوی حرم را

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ای برزده  دامن بلا را
سر در پی خویش داده ما را
چون در ره مردمی نهی پای
از کوچه ما طلب وفا را
یادم نکنی و هیچ گه من
بی مژده ندیده ام صبا را
دیوانگی محبت تو
کامروز مسلم است ما را
بیگانه زتاج کرد تارک
آواره زکفش کرد پا را
جان و دل من پر از غم تست
بهر تو تهی کنم چه جا را
آماده صد سرود دردم
ناکرده تمام یک نوا را
صد چاک سپرده ام بهر دست
ناکرده بدوش یک قبا را
ای بخت چنان مکن که آخر
ممنون اثر کنم دعا را
یا دست جفای چرخ بر بند
یا بخل عطای مدعا را
تا کی بشکیب در پذیرم
آفات نجوم فتنه زا را
یارب چه عداوت است با من
این کارکنان کبریا را
با خویش چو راز دوست گویم
از خانه برون کنم صبا را
در ملک فرنگ و شهر اسلام
معزول ندیده ام هوی را
تا کی بمیان خود ببینم
دست اجل شکسته پا را
در انجمن جمال  رویت
بگرفته زآفتاب جا را
گر نقش جمال تو نگیرد
از سینه برون کنم صفا را
تا کی فلکم بعشوه گوید
کای وهم تو کرده پی صبا را
از عشق فلان بباد دادی
سرمایه دانش و ذکا را
هر ند که راست گوید اما
خاموشی این ستم فزا را
رفتم که بگنج خانه طبع
مرهون شرف کنم ثنا را
گنجی بکف آورم که شاید
سرمایه نعت مصطفی را
درج گهر آورم که شاید
آویزه گوش انبیا را
دستی سخن آورم که شاید
مجموعه لطف اولیا را
اینک به زبان رساندم از دل
تا داغ کنم دل شما را
ای جود تو دست و دل سخا را
وی عزم تو بال و پر صبا را

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
ای دل معنی سرشتت راز دان آفتاب
تا ابد بر خوان دولت میهمان آفتاب
بر کمال دولتت هر کس که بیند بنگرد
از شراب تربیت رطل گران آفتاب
دولت جمشید همدوشی کند با دولتت
گر تواند سایه بودن هم عنان آفتاب
طوطی نطقم چو در مدحت شکرخایی کند
آب گرم از ذوق گردد در دهان آفتاب
تا لوای دولتت را نگذراند از اوج عرش
اهل معنی را نشد معلوم شان آفتاب
کاروان سالارشاهان آفتاب آمد ولی
چون تو ناید یوسفی در کاروان آفتاب
دهر سر کش رام شد در زیر ران دولتت
چون سمند آسمان در زیر ران آفتاب
هم چو شمعی کان بر افروزند از شمع دگر
از یکی نور است جان شاه و جان آفتاب
فیض می تابد زرویت چون نتابد کز ازل
گوهرت را پرورش داد است کان آفتاب
سجده گاه هفت اقلیم است مسند گاه تو
قبله هفت آسمان است آسمان آفتاب
بسکه عکس آفتاب دیده در دل آسمان
کرده نام سینه اش آیینه دان آفتاب
هر کجا آماج گاه طلعتت آماده کرد
می جهد تیر سعادت از کمان آفتاب
گر همای آفتاب آرامگه می داشتی
جای اکبر شاه بودی آشیان آفتاب
وصف شاه از بی کس چون من کجا لایق شود
هر چه کردم نقل کردم از زبان آفتاب
گرچه سیر آفتاب اندر جهان ظاهر است
باطن شاه است در معنی زبان آفتاب
گر پس از قرنی بود سعدین را با هم قران
چون بود هر صبحدم باشد قران آفتاب
حکم خورشید است و حکم شه که در معنی یکیست
روزگار دولت شاه و زمان آفتاب
دمبدم چون ماه نو نور رخش افزون شود
هر که پیشانی نهد بر آستان آفتاب
دیده از عینک چنان نظاره اشیا کند
همچنان بیند دلت راز نهان آفتاب
مدح خورشید و ثنای شه کند عرفی مدام
کز مریدان شه است و عاشقان آفتاب
در مزین رشته گوهر طرازان وجود
گوهر ذات تو آذین دکان آفتاب
هر که مهر آفتابش جوشد از سرتا قدم
نور بارد از سراپایش بسان آفتاب
تا کند گردش عیان راز نهان آسمان
تا دهد زیب جهان حسن عیان آفتاب
وقف دولت باد سر لایزال آسمان
نور چشمت باد حسن جاودان آفتاب
مایه اخلاص من خاطر نشان شاه باد
همچنان کاخلاص شه خاطر نشان آفتاب
بر سر شه سایه افکن چون شود بال هما
چون پر خفاش گردد سایه بان آفتاب
گر بدان غایت که شه بشناسدش باید شناخت
از مسیحا هم مجو نام و نشان آفتاب
آسمان داند که چون شاه جهان هرگز نبود
قدردان آفتاب اندر زمان آفتاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
زآسمان و زمین مژده ناگهان آمد
که آفتاب زمین ماه آسمان آمد
لوای فوج حکومت بقبله گاه رسید
همای اوج سعادت بآشیان آمد
دوجنبش است که از غایت جلالت قدر
لباب جمله تواریخ درجهان آمد
نخست هجرت سلطان دین که از کعبه
سوی مدینه بتکمیل انس و جان آمد
دوم مراجعت فخر دهر و مر کز ملک
بتختگاه شهنشاه کامران آمد
بحد مملکت شاه رفت و عالم گفت
که صدر مسند دنیا بآسمان آمد
چوباز گشت زاقصای ملک دوران گفت
که روزگار بسر رفته در میان آمد
سپهر گفت بهل مدح روزگار و بگو
که آفتاب سوی ناف آسمان آمد
جهان بگفت که نی نی بگو که جان جهان
بلب رسید و دگر در تن جهان آمد
من این شنیدم وگفتم که گر غرض مدح است
همین نه بس که بگویی خدایگان آمد
بگو خلاصه این عصر خانخان است
که خاکبوس شهنشاه انس و جان آمد
بهر قدم که همی زد زمین زمان را گفت
که بختم آمد و فرخنده و جوان آمد
بهر دیار که آمد زمان  زمین را گفت
که تاجم آمد و بر فرق فرقدان آمد
درون دایره آسمان زآمدنش
بعرش و فرش بگویم که آسمان آمد
زهی بلندی نامت که تاج و تارک نظم
چو ویحک و زهی و حبذا و هان آمد
بیا بیا که زاقبالت ای بهشت نهم
زمانه برتر از امید کامران آمد
اگر هوای چمن داشت نوبهار رسید
وگر امید ثمر داشت بوستان آمد
قلم بنان توسنجیده و نه فلک را گفت
خوشا هلال که هم شکل این بنان آمد
فلک عنان تو بوسید و شش جهت راگفت
خوشا زمانه که در تحت این عنان آمد
حریم روضه جاه ترا بود چمنی
که آفتاب در او شکل اقحوان آمد
تویی که در ازل اندیشه ات بفکر قضا
گذشت بر اثرش امرکن فکان آمد
مگر ثنای تو از طبع میکند شبگیر
که گوش بر در دروازه دهان آمد
مگر دعای تو جوشد زدل که حسن قبول
شکافت برقع و تا سر حد زبان آمد
فلک بلجه هستی بعکس فرمانت
دو غوطه زد بته عمر جاودان آمد
امید ابر اثر نقش پای احسانت
دو گام زد بسر گنج شایگان آمد
زعجز دم زدم اندیشه لب گزید و بگفت
که راز سینه اندیشه بر زبان آمد
فلک بمدح تو دوشینه کرد تحریکم
چنانکه نطق بنزدیک آستان آمد
خدایگانا راز دلم تو میدانی
چه گویمت که دلم چون زغم گران آمد
چه احتیاج که گویم که رفت و عرفی را
چه برسر از هوس مرگ ناگهان آمد
در این مصیبت عظمی که دهر سنگین دل
ز گریه هر سر موچشم خونفشان آمد
چنان فریفت مرا گریه های روحانی
که چشم از هوس قطره ای بجان آمد
که رهبرش بعدم شد که مرگ در مرگش
سیاه پوش تر از عمر جاودان آمد
برفت و لطف تو بر من گذاشت وین بدلی است
بنزد عقل که تاوان آن زیان آمد
ولی بنسبت اوصاف وحدت ارواح
همان که رفت بنزدیک من همان آمد
توآگهی که مرا از غروب آن خورشید
چه گنجهای سعادت زیان جان آمد
من آگهم که گر آن شب چراغ گم کردم
چه گوهرم بتلافی آن زیان آمد
بهار باغ مرا گر قضا بجنت برد
بهار باغ بهشتم ببوستان آمد
هرآن عروس که در نوحه شد زحجله نطق
ز راه تهنیت اینک به آستان آمد
همیشه تا رسد از آسمان بگوش اینقول
که عهد دولت بهمان شد و فلان آمد
ز دوره تو نکو باد آسمان تا حشر
که دور حشمت این رفت و دور آن آمد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -