cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
بسم الله الرحمن الرحیم
حکیمی گفت کسی را که بینی غیبت مردم کند بکوش تا نشناسدت
چه بدبخت ترین مردم آشنایان چنان کسان اند
دنیا گرد گرد است و مدارش سه چیز بیش نیست درهم دینار و نان
گفت فرموده است والشعراء یتبعهم الغاوون تا جایی که می فرماید انهم یقولون مالایفعلون سلیمان بخندید و وی را بخشود
سربر آور که وقت بیگه شد
تو به خوابی و کاروان بگذشت
دلدار اگر به دام خویشم فکند
وز نو نمکی بر دل ریشم فکند
ترسم به غلط ربوده باشد دل را
بیند که همان دل است بیشم فکند
بر روی دلم نواخت یک زمزمه عشق
زان زمزمه ام زپای تا سر همه عشق
حقا که به عهدها نیایم بیرون
از عهده ی حق گزاری یکدمه عشق
ای تازه گل به ناز پرورده من
وی آفت جان بر لب آورده ی من
خواهم که ترا خدای رحمی بدهد
تا بگذری از گناه ناکرده ی من
زاهد بودم ترانه گویم کردی
سرگشته ی بزم و باده جویم کردی
سجاده نشین با وقاری بودم
ازیچه ی کودکان کویم کردی
در کوی خودت مسکن و ماوی دادی
در بزم وصال خود مرا جای دادی
القصه به صد کرشمه و ناز مرا
عاشق کردی و سر به صحرا دادی
حدیث عقل در ایام پادشاهی عشق
چنان شده است که فرمان حاکم معزول
در بزم تو ای شمع منم زار و اسیر
در کشتن من هیچ نداری تقصیر
با غیر سخن کنی که از رشک بسوز
سویم نکنی نگه که از غصه بمیر
رویت که زباده لاله می روید از او
و زتاب شراب ژاله می روید از او
دستی که پیاله ای ز دست تو گرفت
گر خاک شود پیاله می روید از او
جانی دگر نماند که سوزم زدیدنت
رخساره در نقاب زبهر چه میکنی
بی حجابانه درآ از در کاشانه ی ما
که کسی نیست بجز درد تو در خانه ی ما
هیچ عضو و مفصلی از من نگسست مگر آن که ذکری از شما در آن بود
جامی نیز قریب به همین مضمون را سروده است
شنیدستم که روزی کرد لیلی
به قصد فصد سوی نیش میلی
چو زد لیلی به حی نیش از پی خون
به هامون رفت خون از دست مجنون
یک چشمی را سنگی به چشم سالم برآمد دست بر چشم نهاد و گفت شکر یکباره شب کردیم
کرد پیری عمر او هشتاد سال
از حکیمی حال ضعف خود سیوال
گفت دندانم زخوردن گشته سست
ناید از وی شغل خاییدن درست
منتی باشد ز تو بر جان من
گربری این سستی از دندان من
گفت با او پیر دانشور حکیم
کای دلت از محنت پیری دونیم
چاره ضعیف پس هشتاد سال
جز جوانی نیست وین باشد محال
رشته ی دندان تو گردد قوی
گر از این هشتاد چل واپس روی
لیک چون واپس شدن مقدور نیست
گربه این سستی بسازی دور نیست
چون اجل از تن جدایی بخشدت
از همه سستی رهایی بخشدت
بود که بیند و رحمی نماید ای همدم
زگریه پاک مکن چشم خونفشان مرا

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
ای به پهلوی تو دل در پرده
سر از این پرده برون ناورده
یکدم از پرده ی غفلت به درآی
باشد این راز شود پرده گشای
نیست این پیکر مخروطی دل
بلکه هست این قفس طوطی دل
گر تو طوطی زقفس نشناسی
بخدا ناس نیی نسناسی
دل شه خرگهی است این خرگاه
نام خرگه ننهد کس بر شاه
شه دگر باشد و خرگاه دگر
ترک خرگه کن و بر شاه نگر
غنچه ی دل چو شگفتن گیرد
در وی آفاق نهفتن گیرد
عالم و عالمیان در وی گم
همچو یک قطره ی نم در قلزم
تن به جان زنده و جان زنده به دل
نیست هر جانور ارزنده به دل
زنده بودن به دل از محرمی است
این هنر خاصیت آدمی است
این که در پهلوی چپ می بینی
به اگر پهلو از او در چینی
راستی جوی که در پهلویش
دل و جان زنده شود از بویش
دل شود زنده زبی خویشتنی
نه زپر مکری و بسیار فنی
به اگر حاصل خود را سوزی
که به تحصیل چراغ افروزی
به چراغی چه شوی روی براه
که کند دودیت خانه سیاه
بر تیر خویش پیکان طلا برنشانده است و از فرط کرم آن را به دشمن همی اندازد
تیری که بیماران را درمان بهاست و مردگان را بهای کفن
رزمنده ای که دست و دل بازیش از خویشان و دشمنان بیشی گرفته است
پیکان تیرش از آن رو از طلا ساخته شده است که رزم وی را از بخشش باز ندارد
حکیمی را پرسیدند آیا شود که مردی نود و پنج ساله صاحب فرزندی شود
گفت بلی بدان شرط که بین همسایگانش مرد بیست و پنج ساله ای بود
کسی کو آدمی را کرد بنیاد
کجا گنجد به وهم آدمی زاد
نه دانا زان خبر دارد نه اوباش
که فکر هر روان آمد چو خفاش
تو شوخی بین که ادراک اندرین راه
نظر می افکند با چشم کوتاه
حرف الهی چو برآرد علم
زهره قلم را که نگردد قلم
معرفت ار جوید از این پرده باز
شحنه ی غیرت کندش سنگسار
ور کند اندیشه برین دو ستیز
دست سیاست زندش تیغ تیز
حرف کمالش ز خط کبریا
مهر زده بر دهن انبیاء
با صفتش پرده نشیننده تر
گورتر آن چشم که بیننده تر
گفت لیلی را خلیفه کان تویی
کز تو مجنون شد پریشان و غوی
از دگر خوبان تو افزون نیستی
گفت خامش چون تو مجنون نیستی
مرد نیی گر همه دل خون نیی
لاف محبت چه زنی چون نیی
با تو چه ضایع کنم افسون عشق
مرده دلی قابل افسون نیی
بلهوسی گفت به لیلی به طنز
رو که چنین قابل و موزون نیی
لیلی از این حال بخندید و گفت
با تو چه گویم که تو مجنون نیی
ای حسن  احوال تو دیگر شده است
آنچه تو اول بدی اکنون نیی
آن ها که ربوده ی الستند
از عهد الست باز مستند
تا شربت بیخودی چشیدند
از بیم و امید باز رستند
چالاکی شدند پس بیک گام
از از جوی حدوث باز جستند
اندر طلب مقام اصلی
دل در ازل و ابد نبستند
خانی زخود و به دوست باقی
این طرفه که نیستند و هستند
این طایفه اند اهل توحید
باقی همه خویشتن پرستند
اگر بودی فلک را اختیاری
گرفتی یک زمان جا و قراری
ز ما صد بار سرگردان تر است او
ز ما در کار خود حیران تر است او
یک یک هنرم بین و گنه ده ده بخش
هر جرم که رفت حسبة لله بخش
از باد فنا آتش کین بر مفروز
ما را به سر خاک رسول لله بخش
چو از مژگان فشانی قطره ی آب
چو آتش افکند در جان من تاب
ز معجزهای حسن توست دانم
که از آب افکنی آتش به جانم
فریاد که هر طایر فرخنده که دیدم
صیاد زمرغان دگر بسته ترش داشت
دارد ز خدا خواهش جنات نعیم
زاهد به ثواب و من به امید عظیم
من دست تهی می روم او تحفه بدست
تا زین دو کدام خوش کند طبع سلیم

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
باشد ابن الوقت صوفی ای رفیق
نیست فردا گفتن از شرط طریق
آن را که دل از عشق مشوش باشد
هر قصه که گوید همه دلکش باشد
تو قصه ی عاشقان همی کم شنوی
بشنو بشنو که قصه شان خوش باشد
از سخنان بزرگان سخن که تکرار شود رونقش برود
اعرابیی نماز خویش بر خود تخفیف داد ملامتش کردند گفت خامش که حریف بخشنده است
عالمی را پیرامن این آیه پرسیدند که اماالسایل فلاتنهر گفت مراد طالب علم است
ز یک جوی اگر روضه ای آب خورد
بروید از او سنبل و خار و ورد
نه این یک بود سرخ و آن یک سیاه
از این سان بود فیض الطاف شاه
ز عشقی که شدی عاشق خسته زرد
بود روی معشوق از آن همچو ورد
بلی آن زمین تابه ایوان عرش
مقیمان کرسی نزیلان فرش
ز یک می همه مست گشتند لیک
بود در میان فرق ها نیک نیک
ز مهری که شد زعفران زرد او
بود سرخی لاله و ورد از او
به قدر ظروف و اوانی خویش
برند آب از این بحر ذاخر نه بیش
رفت آن که چشم راحت خوش می غنود ما را
عشق آمد و برآورد از سینه دود ما را
امروز کو که بیند سرمست و بت پرستیم
آن کو به نیک نامی دی می ستود ما را
ممکن نگشت ما را توبه ز خوبرویان
گیتی به محنت و غم چند آموزد ما را
گذشت یار تغافل کنان ز ما اهلی
چه بی زبان شده ای نامراد آهی کن
دی زلف عبیر بیز عنبر سایت
از طرف بناگوش سمن سیمایت
افتاده به پای تو به زاری می گفت
سر تا پایم فدای سرتاپایت
گفت پیغمبر که معراج مرا
نیست بر معراج یونس اجتبا
آن من بر چرخ و آن او به شیب
زان که قرب حق برون است از حسیب
قرب نی بالا نه پستی رفتن است
قرب حق از حبس هستی رستن است
از سادگی و سلیمی و مسکینی
وز سرکشی و تکبر و خودبینی
در آتش اگر نشانیم بنشینم
بر دیده اگر نشانمت ننشینی
در وعده گاه وصل تو دل را قرار نیست
تمکین صبر و حوصله ی انتظار نیست
صد زخم بر تنم بود از ضرب تیغ عشق
اما یکی زمعجز عشق آشکار نیست
گویی از این شعر سعدی مأخوذ است که
کشته بینندم و قاتل نشناسند که کیست
کاین خدنگ از نظر خلق نهان می آید
مستغرق فراقم و جویای وصل یار
کشتی شکسته چشم امیدش به ساحل است
حکیمی گفت اگر خواهی دانایی را عذاب دهی جاهلی قرین او کن
از سخنان حکیمان دوست خویشاوند روح است و اقرباء خویشاوند جسم
گفتم چگونه می کشی و زنده می کنی
از یک جواب کشت و جواب دگر نداد
زیر بار هجر بیمار است دل
وین تغافل های تو سرباری است
زاهدی گفت اگر شب نمی بود دل نمی خواست در دنیا مانم
ابن مسعود می گفت دنیا تمامی اندوه است آنچه از آن شادی است سود آدمی است
مرد گفت ترسم از آن است که وی نیز این سخن شنیده باشد
حکیمی زیبا صورتی بدخلق و خوی را دید گفت خانه اما زیباست ولی ساکنش زشت است
یکی از زاهدان خواست زن خویش طلاق گوید گفتندش عیبش بر گوی گفت آیا کسی عیب زن خویش کند
مردی به دیگری گفت ای پسر بدکاره وی پاسخ داد ای پسر عفیفه دروغ گوی تا دروغ گویم
شعر زیر قریب به همین مضمون است
دی در حق ما یکی بدی گفت
دل را زغمش نمی خراشیم
ما نیز نکوییش بگوییم
تا هر دو دروغ گفته باشیم
نظام  بی نظام ار کافرم خواند
چراغ کذب را نبود فروغی
مسلمان خوانمش زیرا که نبود
مکافات دروغی جز دروغی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پرسیدند سودا چیست گفت چون زمین است که اگر جنبد هر چه برآن است نیز جنبد
رقیب گفت بدین در چه میکنی شب و روز
چه میکنم دل گم گشته باز می جویم
دلم از صومعه و صحبت شیخ است ملول
یار ترسا بچه و خانه ی خمار کجاست
جاء البرید مبشرا
من بعد ما طال المدی
ای قاصد جانان ترا
صد جان و دل بادا فدا
بالله خبر نی بما
قد قال جیران الحمی
حرف دروغی از لب
جانان بگو بهر خدا
یا ایها الساقی ادر
کاس المدام خانها
مفتاح ابواب النهی
مشکوه انوار الهدی
قد ذاب قلبی یا بنی
شوقا الی اهل الحمی
خوش آن که از یک جرعه می
سازی مرا از من جدا
هذا الربیع اذاتی
یا شیخ قل حتی متی
منع من محنت زده
زان باده ی محنت زدا
قم یا غلام و قل لنا
الدیر این طریقه
فالقلب ضیع رشده
و من المدارس ما اهتدی
قل للبهایی الممتحن
داو الفواد من المحن
بمدامة انوارها
تجلو عن القلب الصدی
از هستی خویش تا تو غافل نشوی
هرگز به مراد خویش واصل نشوی
از بحر ظهر تا به ساحل نشوی
در مذهب اهل عشق کامل نشوی
می شد اندر حشم و حشمت و جاه
پادشه وار وزیری در راه
گرد او حلقه مرصع کمران
موکبش ناظم عالی گهران
دیدن حشمت او باده اثر
چشم نظارگیان مست نظر
هر که آن دولت و حشمت نگریست
بانک برداشت که این کیست این کیست
بود چابک زنی آن جا حاضر
گفت تا چند که این کیست آخر
رانده ای از حرم قرب خدای
کرده در کوکبه ی دوران جای
خورده از شعبده ی دهر فریب
مبتلا گشته به این زینت و زیب
زیر این دایره ی پر خم و پیچ
مانده ای از همه محروم به هیچ
آمد آن زمزمه در گوش وزیر
داشت در سینه دلی پند پذیر
در هدف کارگر آمد تیرش
صید شد کوه سپر نخجیرش
همه اسباب وزارت بگذاشت
به حرم راه زیارت برداشت
بود تا بود در آن پاک حریم
همچو پاکان بدل پاک مقیم
ای خوش آن جذبه که ناگاه رسد
ناگهان بر دل آگاه رسد
صاحب جذبه ز خود باز رهد
وز بد و نیک ز خود باز رهد
جای در کعبه ی امید کند
روی در قبله ی جاوید کند
مأمون عتابی را گفت مروت چیست گفت ترک لذت دوباره پرسید لذت چیست گفت ترک مروت
بایزید بسطامی گفت زاهد آن نیست که مالک چیزی نبود زاهد آن است که چیزی مالک او نبود
از آن اندیشه کن کاین جان بدبخت
بزندان فراموشان کشد رخت
کسی کو از تو بسیار آورد یاد
همی گوید که مسکین آدمیزاد
هر چه مفهوم عقل و ادراک است
ساحت قدس او از آن پاک است
بوریاباف اگرچه بشکافد
مو به صنعت حریر کی بافد
سود و زیان و مایه چو خواهد شدن ز دست
از بهر این معامله غمگین مباش و شاد
یادت به دست باشد اگر دل نهی به هیچ
در معرضی که تخت سلیمان رود به باد
حافظ گرت زپند حکیمان ملالت است
کوته کنیم قصه که عمرت دراز باد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
چشم عقل و علم کور از شهوت است
دیو پیش دیده حور از شهوت است
راه شهوت پر گل و لای بلاست
هر که افتاد اندر آن گل برنخاست
از می شهوت چو یک جرعه چشی
در مذاق تو نشیند زان خوشی
آن خوشی در بینیت گردد مهار
در کشاکش داردت لیل و نهار
چاره نبود اهل شهوت راز زن
صحبت زن هست بیخ عمر کن
بر درخوان عطای ذوالمنن
نیست کافر نعمتی بدتر ز زن
گر دهی صد سال زن را سیم و زر
پای تا سر گیری او را در گهر
هم به وقت چاشت هم هنگام شام
خوانش آرایی به گوناگون طعام
چون شود تشنه ز جام گوهری
آبش از سرچشمه ی خضر آوری
میوه خواهد چون ز تو همچون شهان
ناریزد آری و سیب اصفهان
چون فتد در داوری در تاب و پیچ
جمله اینها پیش او هیچ است هیچ
گویدت کای جان گداز عمر کاه
هیچ خیر از تو ندیدم هیچ گاه
در جهان از زن وفاداری که دید
غیر مکاری و عیاری که دید
سال ها دست اندر آغوشت کند
چون بتابی رو فراموشت کند
گر تو پیری یار دیگر بایدش
همدم دیگر قوی تر بایدش
چون جوانی آید او را درنظر
جای تو خواهد که او بندد کمر
بود همچون بوم زاغی روز کور
جا گرفته بر لب دریای شور
بود از دریای شور آبشخورش
دادی آن شو را به طعم شکرش
از قضا مرغی حواصل نام او
حوصله سرچشمه ی انعام او
سایه ی دولت بر فرق او فکند
نامدش شورابه ی دریا پسند
گفت پیش آ ای ز شوری در گله
کآب شیرینت دهم از حوصله
گفت ترسم آب شیرین چون چشم
طعم آب شور گردد ناخوشم
طبع من ز آبشخور دریای شور
زآب شیرین مانم و گردم نفور
در میان هر دو مانم تشنه لب
بر لب دریا نشسته روز و شب
به که هم سازم به آب شور خویش
تا نیاید رنج بی آبیم پیش
ای چو گلت جیب به چنگ خسان
دامن صحبت بکش از ناکسان
گرچه ز آغاز گشادت دهند
عاقبت الامر به بادت دهند
گر بود اندر بن غاریت جای
حلقه ی مارت شده زنجیر پای
به که به هر حلقه نهی پای خویش
محفل هر سفله کنی جای خویش
ور شده ای در کمر کوه و سنگ
کرده میان منطقه دم پلنگ
به که دورنگان منافق سیر
پیش تو بندند به خدمت کمر
اول فطرت که پدید آمدی
از همه کس فرد و وحید آمدی
عاقبت کار کز این جا روی
از همه شک نیست که تنها روی
این همه بند و گره از بهر کیست
وین همه آمیزش و پیوند چیست
هر که به مشغولیت اندر ره است
غول ره تست خدا آگه است
پای وفا در ره غولان مدار
روی به بیغوله ی تنهایی آر
ور نبود از دل سوداییت
طاقت بیغوله ی تنهاییت
خیز و قدم نه به ره رفتگان
رو سوی آرامگه خفتگان
یاد کن از عهد فراموششان
نکته شنو از لب خاموششان
پر شده شان بین زغبار استخوان
کحل بصیرت کن از آن سرمه دان
منزلشان بین به ته سنگ تنگ
کوب سر افعی غفلت به سنگ
زپیری سست خیز سال فرسود
چو طفلان زود خشم و دیر خشنود
بود از پوست رگ چون چنگ بسته
دهن بی آب و دندان زنگ بسته
ز پر گفتن لعاب از لب روانش
مگس ریده فراوان در دهانش
سری چون پوستین کهنه پشمین
رخی چون فوطه پیچیده برچین
دو ساق و پشت پاهای فسرده
چو غوک خشک پیش مار مرده
کلاه کافری بر سر چو دیگی
ز دقیانوس مانده مرده ریگی
ملک را بود زنگی پاسبانی
ترش رخساره ای کج مج زبانی
چو دیو دوزخ از عفریت رویی
چو زاغ کهنه از بسیار گویی
شکم چون دیگدان آتش اندود
دهن چو وامداری دیر خشنود
خصومت پیشه ای ابلیس خویی
عوامی مشت خواری جنگجویی
کنه در سبلتش بیضه نهاده
به موی سبلتش رشگ اوفتاده
عید و هر کس را ز یار خویش چشم عیدی است
چشم ما پر ز اشگ حسرت دل پر از نومیدی است
به غبار گرد روی تو خطی نوشته دیدم
که به حسن از آنچه بوده ی شده ای هزار چندان
گذارید ترازو میزان نیست
از امثال عربی که درباره ی حیوانات آمده است
   یکی در روزگار کودکی پرهیزگارتر از ایام پیری بود و خود این معنی را در شعری گنجانید

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در طینت آدمی خدا حرص نهاد
زآن است کفش بسته در آن وقت که زاد
وآنگاه که مرد پنجه اش یافت گشاد
یعنی که مرا نیست به کف غیر از باد
مال گرد آر در نشیمن خاک
تا در این کهنه خاکدان باشی
گر بمیری و دشمنان بخورند
به که محتاج دوستان باشی
از سخنان بزرگان اگر ثروتمند باشی هر جا مأوای تو است اما آن گاه که تهیدست شوی خویشاوندانت انکارت کنند 
افلاطون را گفتند چرا علم و مال با یکدیگر گرد نشود گفت برای عزت کمال
از سخنان بزرگان فرصت را غنیمت شمرید چه چون ابر همی گذرد
در ازل خاک وجود هر کس چون بیختند
حصه ی ما بی کسان با درد و غم آمیختند
در محاضرات از امام جعفر صادقع نقل است که می فرمود  مردمان را سرزنش مکن چه بی دوست خواهی ماند 
ابن رومی گوید
یکی از صوفیه را پرسیدند تصوف چیست گفت اعراض از اغراض
از قد بلند یار و زلف پستش
وز کافری دو چشم بی می مستش
روزی به کلیسیای گبرم بینی
ناقوس به دستی و به دستی دستش
رفتی و ز دیده خواب شد بیگانه
وز صبر دل خراب شد بیگانه
دور از تو چنان شبی به روز آوردم
کاندر نظر آفتاب شد بیگانه
مالک بن دینار راهبی را گفت پندم ده گفت اگر توانی بین خود و مردمان دیواری سازی چنان کن
یکی از بزرگان می گفت خداوندا مرا از دوستان محفوظ بدار پرسیدنش که سبب چیست
گفت من خویش را از دشمن بپایم اما از دوست پاییدن نتوانم
بیچاره دلم چو محرم راز نیافت
واندر قفس جهان هم آواز نیافت
در زلف سیاه ماهرویی گم شد
تاریک شبی بود کسش باز نیافت
با هر که نشستی و نشد جمع دلت
وز تو نرهید صحبت آن و گلت
زنهار ز صحبتش گریزان می باش
ورنه نکند روح عزیزان بهلت
در صحبت دوست جان نگنجد
شادی و غم جهان نگنجد
ما خانه خراب گشتگان را
در دل غم خانمان نگنجد
ای خواجه تو مرد خود فروشی
رخت تو در این دکان نگنجد
یا دوست گزین کمال یا جان
در خانه دو میهمان نگنجد
شادمان گشتم که یک دم شد سبک از یاد عشق
گر کسی ناگاه آهی از دل محزون کشد
رفت دل از پی دلدار و مپرسید از من
که دگر ما و ترا وعده ی دیدار کجاست
ای خوش آن طالب دیدار که در راه طلب
شوق در گوش دلش گفت که دلدار کجاست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
شیر - ابوالحرث
روباه - ابوالحصین
گرگ - ابوجعده
قاطر - ابوالاثقال
خروس - ابویقظان
مرغابی - ابوحفصه
سوسک - ام سالم
درهم - ابوکبر - ابوصالح
نمک - ابوصابر
برنج - ابولؤلؤة
گردو - ابومقاتل
تخم مرغ - ابوالاصفر
ترید - ابوراجع
چوبک - ابوالنقاء
کفتار - ام عامر
پلنگ - ابوعون
سگ - ابوناصح
الاغ - ابوزیاد
گربه - ام خداش
موش - ام فاسد
دینار - ابوالفضل
نان - ابوجابر
گوشت - ابوحضیب
پنیر - ابومسافر
شیر - ابوالابیض
هلیم - ام جابر
آب - ابو حیان
هر که نامخت از گذشت روزگار
هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار
یکی از بزرگان را از نشانه ی بردباری پرسیدند گفت ترک شکوه گفتن و پنهان ساختن بلا
غافل مشو که مرکب مردان مرد را
در سنگلاخ بادیه پیها بریده اند
نومید هم مباش که رندان جرعه نوش
ناگه بیک خروش به منزل رسیده اند
از سخنان بزرگان غیبت کوشش عاجزان است
رفتم بر اسب تا به به جرمش بکشم
گفتا که نخست بشنو این عذر خوشم
نه گاو زمینم که جهان بردارم
یا چرخ چهارمم که خورشید کشم
حکیمی غالبا همی گفت دل هایتان را که معبر فرشتگان است مقبره ی حیوانات مکنید
گر یار و دوست منع کنندم زعشق او
دشمن هزار مرتبه بهتر زیار و دوست
شنیدم که وقتی سحرگاه عید
زگرمابه بیرون شدی بایزید
یکی طشت خاکسترش بیخبر
فرو ریختند از سرایی به سر
همی گفت ژولیده دستار و موی
کف دست شکرانه مالان به روی
که ای نفس من در خور آتشم
ز خاکستری روی درهم کشم
هر چه آن پیشم نهاده دست عقل و حس و وهم
کبریایش سنگ بطلان اندر آن انداخته
در عدم ما مستحقان کی بدیم
که برین جان و برین دانش زدیم
ما نبودیم و تقاضامان نبود
لطف تو ناگفته ی ما می شنود
دنیی و عقبی حجاب عاشق است
میل آنها کی زعاشق لایق است
کشتیی آورد در دریا شکست
تخته ای زآن جمله بر بالا نشست
گربه و موشی چو برآن تخته ماند
کارشان با یکدگر ناپخته ماند
نه ز گربه موش را روی گریز
نه به موش آن گربه را چنگال تیز
هردوشان از هول دریای عجب
در تحیر بازمانده خشک لب
در قیامت نیز این غوغا بود
یعنی آن جا نه تو و نه ما بود
چشم عبرت بین چرا در قصر شاهان ننگرد
تا چه سال از حادثات دور گردون شد خراب
پرده داری میکند بر طاق کسری عنکبوت
جغد نوبت می زند بر قلعه ی افراسیاب
خوبی همین کرشمه و ناز و خرام نیست
بسیار شیوه هاست بتان را که نام نیست
خاموش شد عالم به شب تا چست باشی در طلب
زیرا که بانگ و عربده تشویش خلوت خانه شد
جانهای بسته اندر آب و گل
چون رهند از آب و گل ها شاد دل
در هوای عشق حق رقصان شوند
محو قرص بدر بی نقصان شوند
چون نقاب تن رود از روی روح
از لقای دوست یابد صد فتوح
میزند جان در جهان آبگون
نعره ی یالیت قومی یعلمون
در اول چو خواهی کنی مال جمع
بسی رنج بر خویش باید گماشت
پس از بهر آن تا بماند به جای
شب و روزی بایدش پاس داشت
ملک ملک اوست او خود مالک است
غیر ذاتش کل شی ء هالک است
هالک آمد پیش وجهشی هست و نیست
هستی اندر نیستی خود طرفه ای است
خواجه را بین که از سحر تا شام
دارد اندیشه ی شراب و طعام
شکم از خوشدلی و خوشحالی
گاه پر می کند گهی خالی
فارغ از خلد و ایمن از دوزخ
جای او مزبله است یا مطبخ
همه ساله نباشد کامکاری
گهی باشد عزیزی گاه خواری
نماند جاودان طالع به یک خوی
نماند آب دایم در یکی جوی
درین صندل سرای آبنوسی
گهی ماتم بود گاهی عروسی
به جایی بانک مطرب می کند ساز
به جایی مویه گر بردارد آواز
بسا رخنه که اصل محکمی هاست
بسا انده که در وی خرمی هاست
فلک چون کار سازی ها نماید
نخست از پرده بازی ها نماید
بسا قفلی که بندش ناپدید است
چو وابینی نه قفل است آن کلید است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چنین دارم از پیر داننده یاد
که شوریده ای رو به صحرا نهاد
پدر در فراقش نخورد و نخفت
پسر را ملامت بکردند گفت
از آن گه که یارم کس خویش خواند
دگر با کسم آشنایی نماند
به حقش که تا حق جمالم نمود
دگر هر چه دیدم خیالم نمود
نشد گم که رو از خلایق بتافت
که گم کرده ی خویش را بازیافت
پراکندگانند زیر فلک
که هم در توان خواندشان هم ملک
قوی بازوانند کوتاه دست
خردمند شیدا و هشیار مست
نه سودای خودشان نه پروای کس
نه در گنج توحیدشان جای کس
برآشفته عقل و پراکنده هوش
ز قول نصیحت گر آنده گوش
تهیدست مردان پرحوصله
بیابان نوردان بی قافله
به دریا نخواهد شدن بط غریق
سمندر چه داند عذاب حریق
عزیزان پوشیده از چشم خلق
ز زنارداران پوشیده دلق
به خود سرفرو برده همچون صدف
نه مانند دریا برآورده کف
گرت عقل یار است از اینان رمی
که دیوانه در صورت آدمی
نه مردم همین استخوانند و پوست
نه هر صورتی جان و معنی در اوست
نه سلطان خریدار هر بنده ای است
نه در زیر هر ژنده ای زنده ای است
اگر ژاله هر قطره ای در شدی
چو خر مهره بازار از او پر شدی
قضا را من و پیری از فاریاب
رسیدیم در خاک مغرب به آب
مرا یک درم بود و برداشتند
به کشتی و درویش بگذاشتند
سیاهان براندند کشتی چو دود
که آن ناخدا ناخدا ترس بود
مرا گریه آمد زتیمار جفت
بر آن گریه قهقه بخندید و گفت
مخور غم برای من ای پر خرد
مرا آن کس آرد که کشتی برد
بگسترد سجاده بر روی آب
خیال است پنداشتم یا به خواب
ز مدهوشیم دیده آن شب نخفت
نظر بامدادان به من کرد و گفت
عجب مانده ی ای یار فرخنده زای
ترا کشتی آورد ما را خدای
چرا اهل معنی بدین نگروند
که ابدال در آب و آتش روند
نه طفلی کز آتش ندارد خبر
نگهداردش مار مهرور
پس آنان که در وجد مستغرق اند
شب و روز در عین حفظ حق اند
نگه دارد از تاب آتش خلیل
چو تابوت موسی زغرقاب نیل
چو کودک به دست شناور در است
نترسد اگر دجله پهناور است
تو بر روی دریا قدم چون زنی
چو مردان که بر خشک تر دامنی
مگر دیده باشی که در باغ وراغ
بتابد به شب کرمکی چون چراغ
یکی گفتش ای کرمک شب فروز
چه بودت که پیدا نباشی به روز
ببین کآشتی کرمک خاکزاد
جواب از سر روشنایی چه داد
که من روز و شب جز به صحرانیم
ولی پیش خورشید پیدا نیم
قدم پیش نه کز ملک بگذری
که گر بازمانی زدد کمتری
نگردد تا فراموش آنچه گفتی دردمندان را
بر انگشت تو میخواهم که بندم رشته ی جان را
به فتراک پاکان درآویز چنگ
که عارف ندارد ز دریوزه ننگ
برو خوشه چین باش سعدی صفت
که گردآوری خرمن معرفت
دلم به کوی تو دامن کشان رود ترسم
که سوی خانه گریبان چاک چاک برد
گفتی خبر دوست شنیدی چه شدت حال
این ها زکسی پرس که از خود خبری داشت
آن را که رسد ناوک دل دوز تو بر چشم
ناکس بودار چشم دگر پیش ندارد
بود نور خرد در ذات انور
بسان چشم سر در چشمه ی خور
اگر خواهی که بینی چشمه ی خور
ترا حاجت فتد با چشم دیگر
چه چشم سر ندارد طاقت و تاب
توان خورشید تابان دید از آب
چو از وی روشنی کمتر نماید
ترا ادراک آن دم می فزاید
چو مبصر از بصر نزدیک گردد
بصر ز ادراک او تاریک گردد
ندارد ممکن از واجب نمونه
چگونه داندش آخر چگونه
راضی به غم جداییم خواهی ساخت
بیگانه ز آشناییم خواهی ساخت
جور تو زیاده از حد صبر من است
مشهور به بیوفاییم خواهی ساخت

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
عارفی گفت برای روزی که جز به حق قضاوت نشود به حق عمل کن
بخت ار مدد کند که کشم رخت سوی دوست
گیسوی حور گرد فشاند ز مفرشم
خوش آمد گل وزین خوشتر نباشد
که در دستت به جز ساغر نباشد
زمان خوشدلی دریاب دریاب
که دایم در صدف گوهر نباشد
بیا ای شیخ در خمخانه ی ما
شرابی خور که در کوثر نباشد
عجب راهی است راه عشق کآنجا
کسی سر برکند کش سر نباشد
بشو اوراق اگر همدرس مایی
که علم عشق در دفتر نباشد
کسی گیرد خطا بر نظم حافظ
که هیچش لطف در گوهر نباشد
عارف رومی همین معنی را نیک به فارسی سروده است
این سخن شیر است در پستان جان
بی کشنده شیرکی گردد روان
اگر مرگ خود هیچ لذت نبخشد
همین وارهاند ترا جاودانی
اگر مقبلی از گران قلتبانان
اگر مدبری از گران قلتبانی
سورچرانی را پرسیدند یاران پیامبرص به جنگ بدر چند تن بودند گفت سیصد تن و سیزده گرده ی نان
ابن مقنع گفت هرگز حکیمی را ندیده ام جز آن که غفلتش از زیرکیش بیش بوده است
حکیمی گفت کسی را که سودای ریاست بود رستگاری نیست
خلیل بن احمد گفت شخص هرگز بدانچه نیازمند آن است نرسد مگر آن که بداند به چه چیزهایی نیازمند نیست
زندگانی چیست مردن پیش دوست
کاین گروه زندگان دل مرده اند
شاید که می بخندد بر روزگار خسرو
آن کس که دیده باشد رخساره ای چنان را
چون او نه به حسن دلربایی بوده
چون من نه به عشق مبتلایی بوده
او در پی صلح بوده و من غافل
گستاخی آرزو ز جایی بوده
ای مایه ی ناز جمله کار تو خوش است
مانند بهار روزگار تو خوش است
نادیدن و دیدن رخت هر دو نکوست
خشم تو و مستی خمار تو خوش است
گل همان به که به هر حرف نیندازد گوش
ورنه درد دل مرغان چمن بسیار است
زاهدی گفت آن قدر نفس خویش گریان به سوی خدا بردم تا سرانجام به رفتن خندان شد
آفتابی است قبول نظر اهل کمال
که به یک تابش او سنگ شود صاحب مال
تا ز گرد ره مردی نکنی سرمه ی چشم
از پس پرده ی غیبت ننمایند جمال
هر که خاصیت اکسیر محبت دانست
به یکی عشوه گر و کرد همه منصب و مال
آرزومند وصالیم خدا را مپسند
ما چنین تشنه و دریای کرم مالامال
نمودم باغبان را سرو از او جستم نشان تو
که نامد این چنین نخلی به گشت بوستان تو
از قصه ی من روایتی می شنوی
وز سوز دلم حکایتی می شنوی
شاها ملکا قد فلک را
جز بهر سجود خم نکردی
بر من که پرستشت نکردم
ور ناکردم ستم نکردی
آن چیست که از بدی نکردم
و آن چیست که از کرم نکردی
گفتی که دهم سزای جرمت
چون وقت رسید هم نکردی
تا با لب تو لبم هم آواز نشد
و اندر ره وصل با تو دمساز نشد
از گریه دو چشم من فراهم نامد
وز خنده لبان من ز هم باز نشد
در دیده ی روزگار نم بایستی
یا با غم من صبر بهم بایستی
اندازه ی غم چو عمر کم بایستی
یا عمر به اندازه ی غم بایستی
شد دیده به عشق رهنمون دل من
تا کرد پر از غصه درون دل من
زنهار اگر دلم نماند روزی
از دیده طلب کنید خون دل من
دل بی تو مرا یک نفس آسوده ندید
وز هجر تو جز خسته و فرسوده ندید
تا خاک ترا به کاه گل نندودند
خورشید کسی به کهگل اندوده ندید

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -