cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
گوینده این کهن فسانه
زان شعله چنین کشد زبانه
کان شمع نهان گداز شب خیز
پروانه صفت بر آتش تیز
کبکی که شکسته بال باشد
شاهین زندش چه حال باشد
چون غم زده را در آن تحیر
از خوردن غم درونه شد پر
بس کانده سینه شد فزونش
از دل به دهن رسید خونش
تیمار دلش به جان نگنجید
جان خود چه که در جهان نگنجید
شد در پی آنکه دل بکاود
وز غم قدری برون تراود
کاغذ طلبید و خامه برداشت
ترتیب سواد نامه برداشت
سودای جگر به نامه می ریخت
خونابه ز نوک خامه می ریخت
کاغذ چو تمام شد نوردش
از خون دو دیده مهر کردش
وانگه طلبید قاصدی چست
کز باد به تک حریف می جست
دادش که ببر بر آن خرابش
باز آور به من رسان جوابش
قاصد شد و آن صحیفه را برد
وآنجا که سپردنیست بسپرد
مجنون که بدید نامه دوست
می خواست برون فتادن از پوست
دید از قلم جراحت انگیز
در دوده سرشته آتش تیز

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
آغاز صحیفه معانی
بر نام خدای جاودانی
آن را که هدایتی رساند
اندازه کرا که واستاند
وآن را که کند ز روشنی دور
آن کیست که باز بخشدش نور
وآنگه ز خراش سینه خویش
خونابه فشانده از دل ریش
کاین نامه که هست چون نگاری
از دلشده ای به بی قراری
یعنی ز من ستم رسیده
نزدیک تو ای رسن بریده
ای عاشق دور مانده چونی
وی شمع ز نور مانده چونی
چونست سرت به بالش خاک
خون از رخ تو که می کند پاک
روزت دانم که شب نشانست
شبهای سیاه بر چه سانست
از من به که می بری حکایت
یا خود ز که می کنی شکایت
تکیه بدر که می کنی خواست
بالینگه تو که می کند راست
دردت ز منست گر چه حالی
من نیز نیم ز درد خالی
شمعی که بر آتش است تا روز
پروانه کش است و خویشتن سوز
چون ز آتش تیز پرنیان سوخت
از سوزن و رشته کی توان دوخت
بگداخت ز سوز دل وجودم
وز اوج فلک گذشت دودم
تو گر چه ز عشق تنگ باری
باری قدمی فراخ داری
گر پیشروان شوی و گر پس
دستی نزند به دامنت کس
مسکین من مستمند بندی
موقوف سرای دردمندی
خو کرده به گوشه ندامت
زندانی درد تا قیامت
پرورده غم شدست جانم
فرسود محنت استخوانم
تا بستر تو زمین شنیدم
من نیز همان زمین گزیدم
گشتم به یگانگی چنان چست
کاین هستی من ز هستی تست
هر خاری که پای تو کند ریش
من از دل خود برون کشم نیش
هر تاب که بر تو زآفتاب است
سوزش همه بر من خراب است
هر آبله کافتدت به رفتار
از دیده من تراود آزار
هر سنگ که پهلوی تو خسته ست
اینک تن من از آن شکسته ست
هر باد که از ره تو خیزد
در سینه من غبار بیزد
من بی تو چنین به غم نشسته
از هر که به جز تو روی بسته
ای خار چو پهلویش کنی ریش
از آتش آه من بیندیش
ای گرد چو بر تنش نشینی
باران سرشک من ببینی
رو ای دم سرد من به راهش
خاشاک بچین ز تکیه گاهش
اینم نه گمان که یار دلسوز
شبها به وصال می کند روز
در کوی دگر همی زند گام
با یار دگر همی کشد جام
گر یار نو آمدت در آغوش
از یار کهن مکن فراموش
بیگانه مشو چنین به یکبار
آخر حق صحبتی نگه دار
گر باده و گر خمار بودیم
روزی نه من و تو یار بودیم
گر لاله و سرو در شمار است
آخر خس و خار هم به کارست
گیرم که تراست لعل در چنگ
مفگن به دکان شیشه گر سنگ
دیدی که به معرض هلاکم
چون باد برون شدی ز خاکم
بیگانه صفت خرام کردی
بیگانگی تمام کردی
بسیار می جفا چشیدی
بی خوابی و بی دلی کشیدی
اکنون که به وصل خفته ای شاد
هم خوابه نو مبارکت باد
با این همه دوستدار و یاریم
با یار تو نیز دوستداریم
بخت من اگر ز من شد آزاد
آنرا که رسید یار او باد
او گر چه که دشمنیست در پوست
از دوستیت گرفتمش دوست
آن یار که دوست داشت یارم
دشمن بوم ار نه دوست دارم
درد تو رفیق جان من باد
هم خوابه خاکدان من باد
چون خوانده شد این ورق تمامی
دل سوخته پخته شد ز خامی
غلتید میان خاک لختی
چون باد زده کهن درختی
پس قاصد نامه را بفرمود
کآرد قلمی و کاغذی زود
قاصد بسوی قبیله شد راست
و آورد و سپردش آنچه درخواست
دیوانه ز راز پرده برداشت
می ریخت غمی که در جگر داشت
اول بگه قلم گزاری
کرد از سر خستگی و زاری

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
آغاز سخن به نام شاهی
کآراست چو چرخ بارگاهی
سازنده گوهر شب افروز
روزی ده جانور شب و روز
دیباچه گشای باغ و بستان
گویا کن بلبلان به دستان
کاین قصه محنت از غمینی
بر سیم بری و نازنینی
یعنی ز من خراب رنجور
نزدیک تو ای ز مردمی دور
بگذر ز من عتاب روزی
چندم ز عتاب تلخ سوزی
من خود ز زمانه در هلاکم
تو نیز مکش به خون و خاکم
اکنون که ز دست شد عنانم
از طعنه چه می زنی سنانم
با تو به دلم دگر نگنجد
حقا که خیال در نگنجد
باد ار چه گل آردم ز کویت
گل ننگرم از برای رویت
خواهم شب تیره با تو شینم
تا سایه برابرت نبینم
با جز تو چه کار تا تو هستی
در قبله خطاست بت پرستی
عشق از دو صنم بود عنان تاب
چون دین ز توجه دو محراب
تا یک سر مو بود به جایت
یک مو نکشم سر از هوایت
اینجا من و دلستانم آنجاست
آنجاست دلم که جانم آنجاست
گر کرد سپهر بی طریقم
تهمت زده دگر رفیقم
نی خواهش دل مرا بر آن داشت
کز قبله به بت نظر توان داشت
بنشاند مرا چنین بر آذر
حکم پدر و رضای مادر
مهری که به سینه داشت رویم
بر روی پدر چگونه گویم
آن یار که جز تو در کنارست
سروست و مرا درخت خارست
چشمت چو کند به روی من ناز
در روی تو دیده چون کنم باز
هر چند به عقد بود جفتم
نادیده رخش طلاق گفتم
گر بود نظر به دل فروزی
دیدار توام مباد روزی
در سر نکنم دویی همه گاه
گر سر دو کنی به تیغ کین خواه
مؤمن به وفا دو روی نبود
ور هست یگانه گوی نبود
بر من چه کشی به خشم شمشیر
من خود شده ام ز جان خود سیر
بیدار برای آخرین خواب
چون اشتر عید و گاو قصاب
امروز که بدین خراشم
تو نیز مزن به دور باشم
جان حیف بود بهای این غم
آخر غم تست چون زنم کم
هر جا که کنم نشست یا خاست
چون در نگرم غم تو آنجاست
شبها ز غمت بسوز من کیست
من دانم و شب که روز من چیست
در خواب چو دامن تو گیرم
بیدار شوم ولی بمیرم
بر خاک در تو سنگسارم
ور سنگ طلب کنی ندارم
تو فارغ و دل بسی فغان زد
بر ماه طپانچه چون توان زد
آسوده که با فراغ دل زیست
او کی داند که سوز من چیست
باغی که خزان ندیده باشد
برگ و گلش آرمیده باشد
شاهین که دهد کلنگ را خم
از رنج دلش کجا خورد غم
بر کشتن من چو کامکاری
مردار شدن چرا گذاری
شد سوخته جان نا شکیبم
تا کی به زبان دهی فریبم
بس ابر که تند سر برآرد
آواز دهد ولی نبارد
بر بیگنه آنگه شد ستم سنج
آخر بود از ندامتش رنج
آن گرگ بود نه آدمی زاد
کز خوردن آدمی شود شاد
فریاد که خوردیم همه خون
زین فتنه خلاص چون بود چون
بردار ز مطرح هلاکم
افتاده رها مکن به خاکم
چون ثبت شد آنچه بود شایان
وان نامه درد شد به پایان
تاریخ فراق یاورش کرد
عنوان سرشک بر سرش کرد
بسپرد به قاصد سبک سیر
تا بستد و بر پرید چون طیر
برد آن ورق و به نازنین داد
غنچه به کنار یاسمین داد
چون نامه بدید ماه بی صبر
از نومیدی گریست چون ابر
از پوزش و عذر بیکرانش
تسکین تمام یافت جانش
از خواندن نامه چون بپرداخت
تعویذ گلوی خویشتن ساخت

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
چون نافه گشاد باد نوروز
بشکفت بهار عالم افروز
از شبنم گوهرین شمایل
آراست گلوی گل حمایل
نازک تن لاله دل افروز
لرزنده شد از نسیم نوروز
با شاهد و می خجسته نامان
گشتند بهر چمن خرامان
هر کس به عزیمت تماشا
مجنون و دلی رمیده حاشا
هر کس شده در کنار آبی
مجنون خراب در خرابی
هر کس به سوی چمن شتابان
مجنون رمیده در بیابان
هر کس صنمی چو گل در آغوش
مجنون رمیده خار بر دوش
هر باد که از بهارش آمد
بگریست که بوی یارش آمد
هر گل که شگفته دید بر خاک
کرد از غم دوست پیرهن چاک
آن کس که به کوه و دشت خو کرد
زو انس نشاید آرزو کرد
آهو که خورد به دشت خاشاک
باشد چو خانه نزد او خاک
مرغی که ز سبزه داشت مفرش
زندان قفس کجا کند خوش
او بود و غمی و باد سردی
کز دور پدید گشت گردی
یاری دو ز محرمان دردش
خونابه زدای روی زردش
بودند به کوه و دشت پویان
آن گم شده را به خاک جویان
در کوچ گهش جمازه راندند
وز دور جمازه را نشاندند
رفتند پیاده پیش مجنون
ریزان ز دو دیده در مکنون
دیدند به گوشه خرابی
غولی به کناره سرابی
زنجیر ز همدمان گسسته
در حلقه دام و دد نشسته
گفتند که ای رفیق چونی
در خون جگر غریق چونی
آخر چه شدت که وارمیدی
وز صحبت دوستان بریدی
خو باز گرفتی از همه کس
با شیر و گوزن ساختی بس
زینسان نبرند آشنایی
مردم نکند چنین جدایی
تو مردم و دانشت ز حد بیش
چونست که با ددان شدی خویش
برخیز که گل شکوفه نو کرد
دلها به نشاط می گرو کرد
وقت چمنست و بوستان هم
ما منتظریم و دوستان هم
امروز اگر دمی چو یاران
باشی به مراد دوستداران
گل گشت چمن کنیم چون باد
باشیم به روی یکدگر شاد
بینی رخ دوستان جانی
بی دوست مباد زندگانی
مجنون ز دو دیده آب بگشاد
وانگه گره جواب بگشاد
گفت ای شب و روزتان همه سور
بادا شبتان زر و ز من دور
پیرایه من اگر چه زشتست
چون خوی گرفته ام بهشتست
زان گونه به بانگ بوم شادم
کز بلبل مست نیست یادم
در دشت چنان خوشست خارم
کز باغ کسان خبر ندارم
غولی که به دشت خو پذیرد
در باغ بریش جان گیرد
آنرا که خیال یار باشد
با سرو و گلش چکار باشد
بگذار چمن که یار من نیست
وان گل که مراست در چمن نیست
یاران ز چنان جواب دل دوز
راندند بسی سرشک جان سوز
گفتند که ای نشانه درد
زندان دلت خزانه درد
شک نیست که روی یار دیدن
خوشتر ز گل و بهار دیدن
لیکن گل تو که رشک باغست
او نیز دران چمن چراغست
گه گه که دلش بگیرد از کاخ
جان تازه کند به سبزی شاخ
آید به چمن چو نازنینان
با هم نفسان و هم نشینان
ایشان همه با نشاط هم رنگ
او گوشه گرفته با دل تنگ
برخیز مگر ز بخت روشن
بینی گل تازه را به گلشن
مجنون که شنید نام مقصود
بر شد ز دلش بر آسمان دود
با هم نفسان ز جای برخاست
بر ناقه نشست و محمل آراست
رفتند از آن خرابه پویان
در جلوه گه نشاط جویان
یاران عزیز در چمن گاه
بودند نشسته چشم در راه
دیدند چو روی عاشق مست
گشتند ز رفق بر زمین پست
گرد از رخ نازکش فشاندند
در صدر تنعمش نشاندند
او دل به ولایتی دگر داشت
نی از خود و نی ز کس خبر داشت
نی رنجه شد و نه گشت خشنود
کازار و نوازشش یکی بود
یاران به نشاط و عیش سازی
او با دل خود به عشق بازی
مطرب غزلی کشیده دلکش
مجنون به نشید خویشتن خوش
هر ناله که زد ز جان ناشاد
هر کس که شنید کرد فریاد
از حلقه دوستان برون جست
زنجیر برید و رشته بگسست
نالید دمی ز بخت ناشاد
وز سایه سرو جست چون باد
دامن ز گل پیاده پرداخت
بر خار پیاده رخش می تاخت
در کوه شد و به تیغ بر شد
پیکان فراق را سپر شد
باز آن ددگان که صف شکستند
گردش چون سپهر حلقه بستند
از آب دو دیده بی مدارا
می داد گهر به سنگ خارا

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
چون بر سر چرخ لاجوردی
خورشید نهاد رو به زردی
معشوقه آفتاب پایه
برداشت ز فرق دوست سایه
بر عزم شدن ز جای بر خاست
عذری به هزار لطف درخواست
او در سخن و رفیق خاموش
تا پاک دلش ببرده از هوش
حیرت زده مهر بر دهانش
تب لرزه گرفته استخوانش
دانست مسافر خردمند
کو را چه شکنجه شد زبان بند
اندیشه او خطاب پنداشت
خاموشی او جواب پنداشت
لختی کف پای پر ز خارش
بوسید و گرفت در کنارش
پس محمل ناقه جست در بست
بگشاد عقال و تنگ بر بست
شد بر شتر و زمام بسپرد
شاهین برسید و کبک را برد
می رفت و دو چشم خون فشان تر
خونابه چشم زو روان تر
چون ماه به برج خویشتن شد
وان سرو رونده در چمن شد
در گوشه غم نشست مهجور
تن از دل و دل ز خرمی دور
با شب ز رفیق راز می گفت
نامش می گفت و باز می گفت
چون خسته شد از دل  سیه روز
گفت این غزل از درون  پر سوز

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
بازم غم عشق در سر افتاد
بنیاد صبوریم بر افتاد
باز این دل خسته درد نو کرد
خود را به وبال من گرو کرد
بازم هوسی گرفت دامن
کز عقل نشان نماند با من
باز این شب تیره جگر سوز
بر بست بروی من در روز
دودی که ز شوق در بر افتاد
از سینه گذشت و در سر افتاد
گویند که تا کی از در و بام
گه نامه دهی و گاه پیغام
آلوده شدی بهر دهانی
افسانه شدی بهر زبانی
بی درد که فارغست و خندان
کی داند حال دردمندان
غافل که همیشه بی خبر زیست
او را چه خبر که بی دلی چیست
با هر که غمی دهم برون من
داند غم من ولی نه چون من
گیرم که بود به پرده جایم
وز حجره غم برون نیایم
این خانه شکاف ناله زار
پوشیده کجا شود به دیوار
اکنون چه کنم حجاب آزرم
کافتاد ز چهره برقع شرم
در مجلس عشق جام خوردن
وانگه غم ننگ و نام خوردن
دست من و آستین یارم
گر خلق کنند سنگسارم
کاغذ چو شود نشانه تیر
جز خوردن زخم چیست تدبیر
دف هر طرفی که رو بتابد
از لطمه کجا خلاص یابد
عاشق که به زیر تیغ شد خم
از زخم زبان کجا خورد غم
زین پس من و یار مهربانم
گر تیغ کشند و گر زبانم
گر کشته شوم به تیغ پولاد
باری برهم ز دست بیداد
مرغی که بماند از پریدن
راحت بودش گلو بریدن
ای دوست که بی منی و با من
آتش زده یا تویی و یا من
گر تو دل شاخ شاخ داری
باری قدمی فراخ داری
با زاغ و زغن چنانکه دانی
شرح غم خویش می توانی
بی چاره من حصار بسته
در زاویه عدم نشسته
کنجی و غمی به سینه چون کوه
زندانی تنگنای اندوه
گر دم زنم از درونه تنگ
ترسم که خورم ز بام و در سنگ
چشمم به ستاره راز گوید
جانم غم رفته باز گوید
یاد تو چنان برد ز من هوش
کز هستی خود کنم فراموش
ناگاه که از خود آیدم یاد
باشم به هلاک خویشتن شاد
گر کرد زمانه بی وفایی
باری تو مکن که آشنایی
خونابه دیده آب من ریخت
دل هم سر خود گرفت و بگریخت
گفتی که صبور باش و مخروش
این قصه نمی کند دلم گوش
ای دوست ز دوست دور بودن
وانگاه به دل صبور بودن
چون من به هلاک جان سپردم
دور از تو ز دوری تو مردم
هر چند ز بخت خود به جانم
هر جور که بینم از تو دانم
دامن که ز کهنگی بخندد
تهمت به زبان خار بندد
عشقت ز دلم که سر به خون برد
آزار فلک همه برون برد
ما نطع حیات در نوشتیم
تو دیر بزی که ما گذشتیم

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
گوینده چنین فگند بنیاد
کان لحظه کزان غریب ناشاد
معشوق عزیز روی بنهفت
آن کشته به خواب بی خودی خفت
از زندگیش نبود اساسی
تا از شب تیره رفت پاسی
چون باز آمد رمیده را هوش
افتاد درونه باز در جوش
آن سایه آفتاب گشته
رو شسته به خون آب گشته
می کند به صد شکنجه جانی
می زد به هزار غم فغانی
نی مرده نه زنده بود تا روز
چون نم زده مشعلی گه سوز
چون مرغ سحر شد ارغنون ساز
از موذن کو برآمد آواز
آن خانه فروش کیسه پرداز
آمد قدری به خویشتن باز
افتان خیزان ز جای برخاست
بگشاد دو دیده در چپ و راست
زان زخم که در جگر رسیدش
خون از ره دیده میدویدش
لختی چو ز بی دلی فغان کرد
آهنگ نشید عاشقان کرد
از ناوک سینه سنگ میسفت
وین زمزمه فراق می گفت

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
ما هیچ کسان کوی یاریم
ما سوختگان خام کاریم
چو گل ز خوشی به خنده کوشیم
هر چند لباس ژنده پوشیم
با شیر و گوزن هم عنانیم
با زاغ و زغن هم آشیانیم
گنجیست غم اندرون سینه
ما راست کلید آن خزینه
ای آمده و گذشته ناگاه
بختم تو ز مانده دست کوتاه
ناخوانده رسیدن این چه رازست
ناگفته گذشتن این چه ناز است
جانم ز فراق بر لب آمد
می آیی و یا برون خرامد
جز نیم دمی نماند حالی
باز آی که خانه گشت خالی
گر جور کنی و گر کنی ناز
اینک من و دل بهر دو دمساز
تیغم زن و آستان مکن پاک
بگذار که بر درت شوم خاک
دل رفت که با غمت براید
تا زین دو کدام بر سر آید
گیرم خوش و شادمان توان زیست
هیهات که بی تو چون توان زیست
تا نام تو بر زبان نیاید
در قالب مرده جان نیاید
فریاد که جان ز غم زبون شد
وز رخنه دیده دل برون شد
این تن که خمیده بود بشکست
وان دل که نداشتم شد از دست
بر سوز دلم که رستخیزست
انگشت منه که شعله تیزست
ای غنچه تنگ خوی چونی
وی دشمن دوست روی چونی
چشم سیهت بناز چونست
خوابت به شب دراز چونست
در خون که می شوی سبک خیز
بر جان که غمزه می کنی تیز
از دست که باده می ستانی
در بزم که جرعه می فشانی
گشتم بدرت چو خاک ناچیز
یک جرعه بریز بر سرم نیز
بس وعده که داد بخت گم نام
کت از می وصل خوش کنم کام
آمد بمن آن شراب گلرنگ
لیکن چو فتاد شیشه بر سنگ
از روی تو هر چه دید جانم
بر روی تو گفت چون توانم
هر قطره خون برین رخ زرد
پندار که چشمه ایست از درد
مهر تو در استخوان من باد
درد تو دوای جان من باد
مجنون چو بدین دم دل انگیز
از سینه برون زد آتش تیز
گرد از جگرش به خون درآمد
فریاد ز وحشیان برامد
هر روز بدین نیازمندی
می گشت به پستی و بلندی
شب تا سحر و ز صبح تا شام
یک لحظه دلش نکردی آرام

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
خواننده این خط کهن سال
زین گونه نمود صورت حال
کان بت چو ازین سرای غم رفت
با همره عشق در عدم رفت
مادر که بدید حال لیلی
برداشت به نوحه وای ویلی
آهی ز جگر چنان برآورد
کاختر ز دمش فغان برآورد
خویشان بهم آمدند دل تنگ
رخساره ز خون دیده گل رنگ
کردند به درد پیرهن چاک
دستار شرف زدند بر خاک
مجنون ز خبر کشی وفادار
آگه شده بود زحمت یار
آزرده دل و جگر دریده
بر در به عیادتش رسیده
کامد ز درون در نفیری
وز خانه پدید شد سریری
لیلی گویان برادر و خویش
ایشان ز پس و جنازه در پیش
بردند برون جنازه ماه
برخاست فغان ز کوچه و راه
عاشق که نظاره ای چنان دید
برداشت قدم که هم عنان دید
در پیش جنازه رفت خندان
نی درد و نه داغ دردمندان
از دیده ره جنازه میروفت
می گفت سرود و پای می کوفت
نظم از سرو جد و حال میخواند
خوش خوش غزل وصال میخواند
کالمنه الله از چنین روز
کز هجر برست جان پر سوز
در بزم وصال خوش نشستیم
وز ننگ فراق باز رستیم
بی منت دیده روی بینیم
بی زحمت لعل بوسه چینیم
بی پرده خلق جلوه سازیم
بی طعنه خصم عشق بازیم
آن دست که از جهان بداریم
در گردن یکدگر در آریم
هم خانه شویم موی در موی
هم خوابه بویم روی بر روی
زین خواب دراز بی ملامت
سر بر نکنیم تا قیامت
باید لحدی به تنگی آراست
تا هر دو جسد یکی شود راست
نبود من خسته را درین شور
خلوت کده ای نکوتر از گور
نی بینش دیده بان بافسوس
نی دیده کشی ز چشم جاسوس
افتاده دو یار داغ دیده
وز غم به اجل فراغ دیده
ای کامده ای به طعن مجنون
مردت خوانم گر آیی اکنون
زین سان همه ره ترانه می زد
رقص خوش عاشقانه می زد
آنرا که درونه زنده وش بود
زین زمزمه فراق خوش بود
وانکس که نداشت لذت درد
در گریه زار خنده می کرد
خلقی به گمان که مرد بی هوش
از بی خودی آمده است در جوش
می رفت بدان ترنم و تاب
تا خوابگه نگار خوش خواب
چون شد که آنکه دور افلاک
در خاک نهد ودیعت خاک
گریان جگر زمین گشادند
وان کان نمک درو نهادند
مجنون ز میان انجمن جست
وافتاد به دخمه لحد پست
بگرفت عروس را در آغوش
رو داشت بر روی و دوش بر دوش
دو اختر سعد را به پاکی
افتاد قران به برج خاکی
خویشان صنم ز شرم آن کار
جستند به غیرت اندر ان غار
تاساز کنند خشم و خون ریز
بر کشته زنند خنجر تیز
چون دست به پنجه در زدندش
پی چاک غضب بسر زدندش
او از سر و پنجه بی خبر بود
پنجش به شکنجه دگر بود
با هم شده بود پوست با پوست
پرواز نموده دوست با دوست
کردند به جنبش آزمونش
از جان رمقی نداشت خونش
بازو که حمایل صنم گشت
از هم نگشاد بس که خم گشت
افتاد به مغزشان غباری
کز یار جدا کنند یاری
پیری دو سه از بزرگواران
گفتند به چشم سیل باران
کاین کار نه شهوت هواییست
سری ز خزینه خداییست
ورنه به هوس کس نجوید
کز جان عزیز دست شوید
خوش وقت کسی که از دل پاک
در راه وفا چنین شود خاک
وصل ار چه بر اهل دل وبالست
وصلی که چنین بود حلالست
گر عاشقی این مقام دارد
تقوای جهان چه نام دارد
تا هر دو نه در مغاک بودند
ز آلایش نفس پاک بودند
و امروز که شهربند خاکند
پیداست که خود چگونه پاکند
اولیٰ بود از چنین نشانی
پاکیزه تنی به پاک جانی
در هم مکنید حال ایشان
در گردن ما وبال ایشان
از سوز دل آن حکایت زار
کرد آن همه را درون دل کار
کردند به درد اشک ریزی
بر هر دو فتاده خاک بیزی
زان روضه که در گداز گشتند
گریان سوی خانه باز گشتند

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
ماتم کده شد جهان نهان نیست
ماتم زده کیست کاز جهان نیست
زان جمله یکی منم درین سوز
از روزی خویشتن بدین روز
کامسال دو نور از اخترم رفت
هم مادر و هم برادرم رفت
یک هفته ز بخت تفته من
گم شد دو مه دو هفته من
هجرم ز دو سو کشید کینه
دهرم بدو دهره خست سینه
چون مادر من کجایی آخر
روی از چه نمی نمایی آخر
خندان ز دل زمین برون آی
بر گریه زار من به بخشای
راندی به بهشت کشتی خویش
رو تافتی از بهشتی خویش
زان بی ادبی که بیش کردم
اینک ز فراق زخم خوردم
تا خانه بود ز دولت آباد
قدرش نشناسد آدمی زاد
نام تو پناه که لب تو در سخن بود
پند تو صلاح کار من بود
امروز همم به مهر و پیوند
خاموشی تو همی دهد پند
لیکن سخن تو گر بود هوش
از هوش توان شنید نه ز گوش
دانم که تو در بهشت جاوید
رخشنده تری ز ماه و خورشید
چونست بر تو همسر من
فرزند تو و برادر من
قتلغ که مرا ز حق تبارک
بودست چو نام خود مبارک
در معرکه اژدها نظیری
در مستی باده شیر گیری
آیین غزا تمام کرده
دولت لقبش حسام کرده
در حمله درست چون پدر شیر
نی همچو من شکسته شمشیر
روح تو که با دور از آذر
باشد چو رفیق روح مادر
شاید که باتفاق فرخ
آرید به رحمت خدا رخ
گویید بهر سکون و سیری
ایمان مرا دعای خیری
تا چون به سوی شما کنیم راه
مؤمن چو شما روم الی الله
یارب که به رحمت گنه شوی
از گرد گنه بشویشان روی
آمرزش خویش یارشان کن
بخشایش خود نثارشان کن

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
چون گنج هنر گشاد بختم
نوباوه غیب گشت رختم
ارزانی گوهر گران خیز
کرد از همه سو خزنده را تیز
می خواست بسی دل هوس باز
کز سحر قدیم نو کنم ساز
بیرون دهم از دم درونی
با جادوی رفته هم فسونی
پی بر پی او چنانک دانم
گفتم قدمی زدن توانم
از شیوه خود رمیده گشتم
تسلیم همان جریده گشتم
چیدم به قلم نمونه ای بیش
بر دم ز میان تکلف خویش
آرایش پیکر معانی
شستم به سلامت و روانی
زان سکه که مرد پر هنر داشت
زین به نتوان نمونه برداشت
گر خود به زلال من شدی غرق
ممکن نشدیش در میان فرق
زین پیش تفاوتی ندانم
کان از دل اوست وین ز جانم
مردم که به زاد توأمانند
هم هر دو به یکدگر نمانند
دو خط که نویسی از یکی دست
هم نوع تفاوتی درو هست
نقاش که پیکری نشان کرد
دیگر نتواند آن چنان کرد
مقصود من از بیان این حرف
طرز سخنت و صرفه صرف
کاقبال کسان به زهره شیر
به زین نتوان ستد به شمشیر
ای آنکه به مرا نهی نام
وز غوره خویش کنی کام
از من نظرت به چشم سوزن
واندر دف تو هزار روزن
گر ما ز هنر تهی میانیم
با روی تو بگوی تا بدانیم
نبود چو فسانه تو نامی
بیهوده چه لافی از نظامی
گفتی دم اوست مرده رازیست
آن زان ویست زان تو چیست
گر زان قدح آری آب خوردم
بی گفت تو اعتراف کردم
صد رحمت ایزدی بران مرد
کز کیسه خود بود جوان مرد
زان کرده ام این نوای خوش ساز
تا گوش زمانه را کنم باز
زنده ست به معنی اوستادم
ور نیست منش حیات دادم
آن گنج فشان گنجه پرورد
بودست بدین متاع در خورد
وانگه ز جهان فراغ جسته
وز شغل زمانه دست شسته
باری نه به دل مگر همین بار
کاری نه دگر مگر همین کار
گنجی و دلی ز محنت آزاد
آسودگی تمام بنیاد
از هر ملکی و نیک نامی
اسباب معاش را نظامی
مسکین من مستمند بی توش
از سوختگی چو دیگ در جوش
شب تا سحر و ز صبح تا شام
در گوشه غم نگیرم آرام
باشم ز برای نفس خود رای
پیش چو خودی ستاده بر پای
مزدی که دهند منت داد
وان رنج که من برم همه باد
چون خر که علف کشد به زاری
ریزند جوش ولی به خواری
گر از پس هفته ای زمانی
یابم ز فراغ دل نشانی
سهلست به فرصتی چنان تنگ
کاونده چه زر برارد از سنگ
ممدوح خجسته را کنم یاد
یا رغبت سینه را دهم داد
بخت این که سخن سبک عنانست
کان دل دل و گنج بر زبانست
کلکم که سرش زبان غیب است
گنجینه گشای کان غیب است
آواز دهد چو در روانی
لبیک زنان دود معانی
از جنبش نظم گرم رفتار
دلاله فکر مانده بی کار
گر از تک و پوی آب و نانم
بودی قدری خلاص جانم
روشن گشتی که از چنین در
آفاق چگونه کردمی پر
با این همه هر که بیند این گنج
معلوم کند حد سخن سنج
از شکر خدای خوش کنم کام
کاغاز صحیفه شد به انجام
نامش که زغیب شد مسجل
مجنون لیلی به عکس اول
تاریخ ز هجرت آنچه بگذشت
سالش نودست و شش صد و هشت
امید که هر خرد پناهی
از چشم رضا کند نگاهی
زانکس که نگه کند به تمکین
انصاف طلب کنم نه تحسین
یارب چو من سیاه نامه
کاراستم این ورق به خامه
هر چند بد آمد این شمارم
چشم از تو به جز بهی ندارم
شعر ار چه صلاح کار دین نیست
بر وی ز شریعت آفرین نیست
این نامه سزای آفرین باد
انشاء الله که همچنین باد

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
جهان پادشاها خدایی تراست
ازل تا ابد پادشاهی تراست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
دلم چون به گوهر کشی خاص گشت
به دریای اندیشه غواص گشت
بهر غوطه چندان فرو ریخت در
که دریا تهی گشت و آفاق پر
نثاری کزان در برانگیختم
به درگاه پیغمبرش ریختم
من افشاندم و آسمان برگرفت
عطارد ببوسید و بر سر گرفت
دریغ آمدم کاینچنین گوهری
برم تحفه در خدمت دیگری
ادب نایدم بیش ازین در ضمیر
کزان سازم آرایش مدح پیر
پناه جهان دین حق را نظام
ره قدس را پیشوای تمام

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
شکر حق را که از خزاین غیب
ریخت چندان جواهرم در جیب
که ازان نقد قیمتی به سه سال
کردم این پنج گنج مالامال
یک یک این پنج نامه تا پایان
عرضه کردم به چشم دانایان
هر کسی را چنانکه روی نمود
در بد و نیک گفت و گوی نمود
زینهمه ناقدان نکته شناس
هر کسی زد دمی به وهم و قیاس
لیک آن کاندرین خزاین پر
مهره قلب دور کرد ز در
به سکه در علم راست تدبیر است
راستی هم شهاب و هم تیر است
راستی ساکن اندرو به صواب
چون الف راست در میان شهاب
او شهاب و دل و تنش ز اخیار
نیرین مشارق الانوار
من بدو عرضه کرده نامه خویش
او با صلاح رانده خامه خویش
دیده هر بیت را رقم به رقم
رنج بر خود نهاد و منت هم
شمع من یافته ضیاء از وی
مس گشته کیمیا از وی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
به سرای سپنج مهمان را
دل نهادن همیشگی نه رواست
زیر خاک اندرونت باید خفت
گرچه اکنونت خواب بر دیباست
با کسان بودنت چه سود کند
که به گور اندرون شدن تنهاست
یار تو زیر خاک مور و مگس
چشم بگشا ببین کنون پیداست
آن که زلفین و گیسویت پیراست
گرچه دینار یا درمش بهاست
چون ترا دید زردگونه شده
سرد گردد دلش نه نابیناست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
امروز به هر حالی بغداد بخاراست
کجا میر خراسانست پیروزی آنجاست
ساقی تو بده باده ومطرب تو بزن رود
تا می خورم امروز که وقت طرب ماست
می هست ودرم هست و بت لاله رخان هست
غم نیست وگر هست نصیب دل اعداست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
این جهان پاک خواب کردار است
آن شناسد که دلش بیدار است
نیکی او به جایگاه بد است
شادی او به جای تیمار است
چه نشینی بدین جهان هموار
که همه کار او نه هموار است
کنش او نه خوب و چهرش خوب
زشت کردار و خوب دیدار است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
زمانه پندی آزادوار داد مرا
زمانه چون نگری سر به سر همه پند است
به روز نیک کسان گفت تا تو غم نخوری
بسا کسا که به روز تو آرزومند است
زمانه گفت مرا خشم خویش دار نگاه
که را زبان نه به بند است پای در بند است

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -