cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
سرو خندید سحر بر گل سرخ
که صفای تو به جز یکدم نیست
من بیک پایه بمانم صد سال
مرگ با هستی من توام نیست
من که آزاد و خوش و سرسبزم
پشتم از بار حوادث خم نیست
دولت آنست که جاوید بود
خانه دولت تو محکم نیست
گفت فکر کم و بسیار مکن
سرنوشت همه کس با هم نیست
ما بدین یکدم و یک لحظه خوشیم
نیست یک گل که دمی خرم نیست
قدر این یکدم و یک لحظه بدان
تا تو اندیشه کنی آنهم نیست
چونکه گلزار نخواهد ماندن
گل اگر نیز نماند غم نیست
چه غم ار همدم من نیست کسی
خوشتر از باد صبا همدم نیست
عمر گر یک دم و گر یک نفس است
تا بکاریش توان زد کم نیست
ما بخندیم به هستی و به مرگ
هیچگه چهره ما درهم نیست
آشکار است ستمکاری دهر
زخم بس هست ولی مرهم نیست
یک ره ار داد دو صد راه گرفت
چه توان کرد فلک حاتم نیست
تو هم از پای در آیی ناچار
آبت از کوثر و از زمزم نیست
باید آزاده کسی را خواندن
که گرفتار درین عالم نیست
گل چرا خوش ننشیند دایم
ماهتاب و چمن و شبنم نیست
یک نفس بودن و نابود شدن
در خور این غم و این ماتم نیست
هر چه خواندیم نگشتیم آگه
درس تقدیر به جز مبهم نیست
شمع خردی که نسیمش بکشد
شمع این پرتگه مظلم نیست

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
دی کودکی بدامن مادر گریست زار
کز کودکان کوی به من کس نظر نداشت
طفلی مرا ز پهلوی خود بیگناه راند
آن تیر طعنه زخم کم از نیشتر نداشت
اطفال را به صحبت من از چه میل نیست
کودک مگر نبود کسی کو پدر نداشت
امروز اوستاد به درسم نگه نکرد
مانا که رنج و سعی فقیران ثمر نداشت
دیروز در میانه بازی ز کودکان
آن شاه شد که جامه خلقان به بر نداشت
من در خیال موزه بسی اشک ریختم
این اشک و آرزو ز چه هرگز اثر نداشت
جز من میان این گل و باران کسی نبود
کو موزه ای بپا و کلاهی بسر نداشت
آخر تفاوت من و طفلان شهر چیست
آیین کودکی ره و رسم دگر نداشت
هرگز درون مطبخ ما هیزمی نسوخت
وین شمع روشنایی ازین بیشتر نداشت
همسایگان ما بره و مرغ میخورند
کس جز من و تو قوت ز خون جگر نداشت
بر وصله های پیرهنم خنده می کنند
دینار و درهمی پدر من مگر نداشت
خندید و گفت آنکه به فقر تو طعنه زد
از دانه های گوهر اشکت خبر نداشت
از زندگانی پدر خود مپرس از آنک
چیزی به غیر تیشه و داس و تبر نداشت
این بوریای کهنه به صد خون دل خرید
رختش گه آستین و گهی آستر نداشت
بس رنج برد و کس نشمردش به هیچکس
گمنام زیست آنکه ده و سیم و زر نداشت
طفل فقیر را هوس و آرزو خطاست
شاخی که از تگرگ نگون گشت بر نداشت
نساج روزگار درین پهن بارگاه
از بهر ما قماشی ازین خوبتر نداشت

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
گربه پیری ز شکار اوفتاد
زار بنالید و نزار اوفتاد
ناخنش از سنگ حوادث شکست
دزد قضا و قدرش راه بست
از طمع و حمله و پیکار ماند
کارگر از کار شد و کار ماند
کودک دهقان بسرش کوفت مشت
مطبخیش هیمه زد و سوخت پشت
گربه همسایه دمش را گزید
از سگ بازار جفاها کشید
بسکه دمی خاک و دمی آب ریخت
از تنش آن موی چو سنجاب ریخت
تیره شد آن دیده آیینه وار
گرسنه ماند آن شکم بیقرار
از غم کشک و کره خوناب خورد
در عوض شیر بسی آب خورد
دوده نمیسود به گوش و به دم
حمله نمیکرد به دیگ و به خم
حیله و تزویر فراموش کرد
گربه پیر فلکش موش کرد
مایه هستیش ز تن رفته بود
نیروی دندان و دهن رفته بود
گربه چو رنجور و گرفتار شد
موش بد اندیش در انبار شد
در همه جا خفت و به هر سو نشست
بند ز هر کیسه و انبان گسست
گربه چو دید آن ره و رسم تباه
پای کشان کرد به انبار راه
گفت بخود کاین چه در افتادنست
تا رمقی در دل و جان در تن است
زنده ام و موش نترسد ز من
مرده ام از کاهلی خویشتن
گرچه نمی آیدم از دست کار
آگهم از کارگه روزگار
گرچه مرا نیروی پیکار نیست
موش از این قصه خبردار نیست
به که از امروز شوم کاردان
تا که به کاری بردم آسمان
گر که ببینم سوی موشان بخشم
جمله بیندند ز اندیشه چشم
زخم زنم گرچه بفرسوده چنگ
حمله کنم گرچه بود عرصه تنگ
گربه چو آن همت و تدبیر کرد
آن شکم گرسنه را سیر کرد
بر زنخ از حیله بیفکند باد
موش بترسید و ز ترس ایستاد
جست و خراشید زمین را بدست
موش بلرزید و همانجا نشست
موشک چندی چو بدینسان گرفت
رنج ز تن درد ز دندان گرفت
تا نرود قوت بازوی تو
نشکند ایام ترازوی تو
تا نربودند ز دستت عنان
جان ز تو خواهد هنر و جسم نان
روی متاب از ره تدبیر و رای
تا شودت پیر خرد رهنمای
بر همه کاری فلک افزار داد
پشت قوی کرد سپس بار داد
هر که درین راه رود سر گران
پیشتر افتند ازو دیگران
تا گهری در صدف کار بود
گوهری وقت خریدار بود

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
به کرم پیله شنیدم که طعنه زد حلزون
که کار کردن بیمزد عمر باختن است
پی هلاک خود ای بیخبر چه میکوشی
هر آنچه ریشته ای عاقبت ترا کفن است
بدست جهل به بنیاد خویش تیشه زدن
دو چشم بستن و در چاه سرنگون شدن است
چو ما برو در و دیوار خانه محکم کن
مگرد ایمن و فارغ زمانه راهزن است
بگفت قدر کسی را نکاست سعی و عمل
خیال پرورش تن ز قدر کاستن است
بخدمت دگران دل چگونه خواهد داد
کسی که همچو تو دایم بفکر خویشتن است
بدیگ حادثه روزی گرم بجوشانند
شگفت نیست که مرگ از قفای زیستن است
بروز مرگم اگر پیله گور گشت و کفن
بوقت زندگیم خوابگاه و پیرهن است
مرا بخیره نخوانند کرم ابریشم
بهر بساط که ابریشمی است کار من است
ز جانفشانی و خون خوردن قبیله ماست
پرند و دیبه گلرنگ هر کرا بتن است

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
گفت با صید قفس مرغ چمن
که گل و میوه خوش و تازه رس است
بگشای این قفس و بیرون آی
که نه در باغ و نه در سبزه کس است
گفت با شبرو گیتی چکنم
که سحر دزد و شبانگه عسس است
ای بسا گوشه که میدان بلاست
ای بسا دام که در پیش و پس است
در گلستان جهان یک گل نیست
هر کجا مینگرم خار و خس است
همچو من غافل و سرمست مپر
قفس آخر نه همین یک قفس است
چرخ پست است بلندش مشمار
اینکه دیدیش چو عنقا مگس است
کاروان است گل و لاله بباغ
سبزه اش اسب و صبایش جرس است
ز گرفتاری من عبرت گیر
که سرانجام هوی و هوس است
حاصل هستی بیهوده ما
آه سردی است که نامش نفس است
چشم دید این همه و گوش شنید
آنچه دیدیم و شنیدیم بس است

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
نخوانده فرق سر از پای عزم کو کردیم
نکرده پرسش چوگان هوای گو کردیم
بکار خویش نپرداختیم نوبت کار
تمام عمر نشستیم و گفتگو کردیم
بوقت همت و سعی و عمل هوس راندیم
بروز کوشش و تدبیر آرزو کردیم
عبث به چه نفتادیم دیو آز و هوی
هر آنچه کرد بدیدیم و همچو او کردیم
بسی مجاهده کردیم در طریق نفاق
ببین چه بیهده تفسیر جاهدوا کردیم
چونان ز سفره ببردند سفره گستردیم
چو آب خشک شد اندیشه سبو کردیم
اگر که نفس بداندیش ما نبود چرا
ملول گشت چو ما رسم و ره نکو کردیم
چو عهدنامه نوشتیم اهرمن خندید
که اتحاد نبود اینکه با عدو کردیم
هزار مرتبه دریای چرخ طوفان کرد
از آن زمان که نشیمن درین کرو کردیم
نه همچو غنچه بدامان گلبنی خفتیم
نه همچو سبزه نشاطی بطرف جو کردیم
چراغ عقل نهفتیم شامگاه رحیل
از آن بورطه تاریک جهل رو کردیم
بعمر گم شده اصلا نسوختیم ولیک
چو سوزنی ز نخ افتاد جستجو کردیم
بغیر جامه فرصت که کس رفوش نکرد
هزار جامه دریدند و ما رفو کردیم
تباه شد دل از آلودگی و دم نزدیم
همی بتن گرویدیم و شستشو کردیم
سمند توسن افلاک راهوار نگشت
به توسنیسش چو یک چند تاخت خو کردیم
ز فرط آز چو مردار خوار تیره درون
هماره بر سر این لاشه های و هو کردیم
چو زورمند شدیم از دهان مسکینان
بجبر لقمه ربودیم و در گلو کردیم
ز رشوه اسب خریدیم و خانه و ده و باغ
باشک بیوه زنان حفظ آبرو کردیم
از آن ز شاخ حقایق بما بری نرسید
که ما همیشه حکایت ز رنگ و بو کردیم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
یکی گوهر فروشی ثروت اندوز
بدست آورد الماسی دل افروز
نهادش در میان کیسه ای خرد
ببستش سخت و سوی مخزنش برد
درافکندش بصندوقی از آهن
بشام اندر نهفت آن روز روشن
بر آن صندوق زد قفلی ز پولاد
چراغ ایمن نمود از فتنه باد
ز بند و بست چون شد کیسه آگاه
حساب کار خود گم کرد ناگاه
چو مهر و اشتیاق گوهری دید
ببالید و بسی خود را پسندید
نه تنها بود و میانگاشت تنهاست
نه زیبا بود و می پنداشت زیباست
گمان کرد از غرور و سرگرانی
که بهر اوست رنج پاسبانی
بدان بیمایگی گردن برافراشت
فروتن بود گر سرمایه ای داشت
ز حرف نرخ و پیغام خریدار
بوزن و قدر خویش افزود بسیار
بخود گفت این جهان افروزی از ماست
بنام ماست هر رمزی که اینجاست
نبود ار حکمتی در صحبت من
چه میکردم درین صندوق آهن
جمال و جاه ما بسیار بودست
عجب رنگی درین رخسار بودست
بهای ما فزون کردند هر روز
عجب رخشنده بود این بخت پیروز
مرا نقاد گردون قیمتی داد
که بستندم چنین با قفل پولاد
بدو الماس گفت ای یار خودخواه
نه تنهایی رفیقی هست در راه
چه شد کاین چهر زیبا را ندیدی
قرین ما شدی ما را ندیدی
چه نسبت با جواهر ریسمان را
چه خویشی ریسمان و آسمان را
نباشد خودپسندی را سرانجام
کسی دیبا نبافد با نخ خام
اگر گوهر فروش اینجا گذر داشت
نه بهر کیسه از بهر گهر داشت
بمخزن گر شبی چون و چرا رفت
نه از بهر شما از بهر ما رفت
تو مشتی پنبه من پرورده کان
تو چون شب تیره من صبح درخشان
چو در دامن گرفتی گوهری پاک
ترا بگرفت دست چرخ از خاک
چو بر گیرند این پاکیزه گوهر
گشایند از تو بند و قفل از در
تو پنداری ره و رسم تو نیکوست
ترا همسایه نیکو بود ای دوست
از آن معنی نکردندت فراموش
که داری همچو من جانی در آغوش
از آن کردند در کنجی نهانت
که بسپردند گنجی شایگانت
چو نقش من فتد زین پرده بیرون
شود کار تو نیز آنگه دگرگون
نه اینجا مایه ای ماند نه سودی
نه غیر از ریسمانت تار پودی
به پیرامون من دارند شب پاس
تو کرباسی مرا خوانند الماس
نظر بازی نمود آن یار دلجوی
ترا برداشت تا بیند مرا روی
ترا بگشود و ما گشتیم روشن
ترا بر بست و ما ماندیم ایمن
صفای تن ز نور جان پاک است
چو آن بیرون شد این یک مشت خاک است

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
گه احرام روز عید قربان
سخن میگفت با خود کعبه زینسان
که من مرآت نور ذوالجلالم
عروس پرده بزم وصالم
مرا دست خلیل الله برافراشت
خداوندم عزیز و نامور داشت
نباشد هیچ اندر خطه خاک
مکانی همچو من فرخنده و پاک
چو بزم من بساط روشنی نیست
چو ملک من سرای ایمنی نیست
بسی سرگشته اخلاص داریم
بسی قربانیان خاص داریم
اساس کشور ارشاد از ماست
بنای شوق را بنیاد از ماست
چراغ این همه پروانه ماییم
خداوند جهان را خانه ماییم
پرستشگاه ماه و اختر اینجاست
حقیقت را کتاب و دفتر اینجاست
در اینجا بس شهان افسر نهادند
بسی گردن فرازان سر نهادند
بسی گوهر ز بام آویختندم
بسی گنجینه در پا ریختندم
بصورت قبله آزادگانیم
بمعنی حامی افتادگانیم
کتاب عشق را جز یک ورق نیست
در آن هم نکته ای جز نام حق نیست
مقدس همتی کاین بارگه ساخت
مبارک نیتی کاین کار پرداخت
درین درگاه هر سنگ و گل و کاه
خدا را سجده آرد گاه و بیگاه
انا الحق میزنند اینجا در و بام
ستایش می کنند اجسام و اجرام
در اینجا عرشیان تسبیح خوانند
سخن گویان معنی بی زبانند
بلندی را کمال از درگه ماست
پر روح الامین فرش ره ماست
در اینجا رخصت تیغ آختن نیست
کسی را دست بر کس تاختن نیست
نه دام است اندرین جانب نه صیاد
شکار آسوده است و طایر آزاد
خوش آن استاد کاین آب و گل آمیخت
خوش آن معمار کاین طرح نکو ریخت
خوش آن درزی که زرین جامه ام دوخت
خوش آن بازارگان کاین حله بفروخت
مرا زین حال بس نام آوریهاست
بگردون بلندم برتریهاست
بدوخندید دل آهسته کای دوست
ز نیکان خود پسندیدن نه نیکوست
چنان رانی سخن زین توده گل
که گویی فارغی از کعبه دل
ترا چیزی برون از آب و گل نیست
مبارک کعبه ای مانند دل نیست
ترا گر ساخت ابراهیم آذر
مرا بفراشت دست حی داور
ترا گر آب و رنگ از خال و سنگ است
مرا از پرتو جان آب و رنگ است
ترا گر گوهر و گنجینه دادند
مرا آرامگاه از سینه دادند
ترا در عیدها بوسند درگاه
مرا بازست در هرگاه و بیگاه
ترا گر بنده ای بنهاد بنیاد
مرا معمار هستی کرد آباد
ترا تاج ار ز چین و کشمر آرند
مرا تفسیری از هر دفتر آرند
ز دیبا گر ترا نقش و نگاریست
مرا در هر رگ از خون جویباریست
تو جسم تیره ای ما تابناکیم
تو از خاکی و ما از جان پاکیم
ترا گر مروه ای هست و صفایی
مرا هم هست تدبیری و رایی
درینجا نیست شمعی جز رخ دوست
وگر هست انعکاس چهره اوست
ترا گر دوستدارند اختر و ماه
مرا یارند عشق و حسرت و آه
ترا گر غرق در پیرایه کردند
مرا با عقل و جان همسایه کردند
درین عزلتگه شوق آشناهاست
درین گمگشته کشتی ناخداهاست
بظاهر ملک تن را پادشاییم
بمعنی خانه خاص خداییم
درینجا رمز رمز عشق بازی است
جز این یک نقش هر نقشی مجازی است
درین گرداب قربانهاست ما را
بخون آلوده پیکانهاست ما را
تو خون کشتگان دل ندیدی
ازین دریا به جز ساحل ندیدی
کسی کاو کعبه دل پاک دارد
کجا ز آلودگیها باک دارد
چه محرابی است از دل با صفاتر
چه قندیلی است از جان روشناتر
خوش آن کو جامه از دیبای جان کرد
خوش آن مرغی کازین شاخ آشیان کرد
خوش آنکس کز سر صدق و نیازی
کند در سجدگاه دل نمازی
کسی بر مهتران پروین مهی داشت
که دل چون کعبه زالایش تهی داشت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
موشکی را به مهر مادر گفت
که بسی گیر و دار در ره ماست
سوی انبار چشم بسته مرو
که نهان فتنه ها به پیش و قفاست
تله و دام و بند بسیار است
دهر بی باک و چرخ بی پرواست
تله مانند خانه ایست نکو
دام مانند گلشنی زیباست
ای بسا رهنما که راهزن است
ای بسا رنگ خوش که جانفرساست
ز آهنین میله گردکان مربای
که چنین لقمه خون دل نه غذاست
هر کجا مسکنی است کالایی است
هر کجا سفره ایست نان آنجاست
تله محکمی به پشت در است
گربه فربهی است میان سراست
آنچنان رو که غافلت نکشند
خنجر روزگار خون پالاست
هر نشیمن نه جای هر شخصی است
هر گذرگه نه در خور هر پاست
اثر خون چو در رهی بینی
پا در آن ره منه که راه بلاست
هرگز ایمن مشو که حمله چرخ
گر ز امروز بگذرد فرداست
وقت تاراج و دستبرد شب است
روز هنگام خواب و نشو و نماست
سر میفراز نزد شبرو دهر
که بسی قامت از جفاش دوتاست
موشک آزرده گشت و گفت خموش
عقل من بیشتر ز عقل شماست
خبرم هست ز آفت گردون
تله و دام دیده ام که کجاست
از فراز و نشیب آگاهم
میشناسم چه راه راه خطاست
هر کسی جای خویش میداند
پند و اندرز دیگران بی جاست
این سخن گفت و شد ز لانه برون
نظری تند کرد بر چپ و راست
دید در تله نو رنگین
گردکانی در آهنی پیداست
هیچ آگه نشد ز بی  خردی
کاندران سهمگین حصار چهاست
یا در آن روشنی چه تاریکی است
یا در آن یکدلی چه روی و ریاست
بانگ برداشت کاین نشیمن پاک
چه مبارک مکان روح افزاست
تله گفتا مایست در بیرون
بدرون آی کاین سراچه تراست
اگرت زاد و توشه نیست چه غم
زانکه این خانه پر ز توش و نواست
جای تا کی کنی به زیر زمین
رونق زندگی ز آب و هواست
اندرین خانه بین رهزن نیست
هر چه هست ایمنی و صلح و صفاست
نشنیدم بنا چنین محکم
گرچه در دهر صد هزار بناست
جای انده درین مکان شادیست
جای نان اندرین سرا حلواست
موش پرسید این کمانک چیست
تله خندید کاین کمان قضاست
اندر آی و بچشم خویش بین
کاندرین پرده ها چه شعبده هاست
موشک از شوق جست و شد بدرون
تا که او جست بانگ در بر خاست
بهر خوردن چو کرد گردن کج
آهنی رفت و بر گلویش راست
رفت سودی کند زیان طلبید
خواست بر تن فزاید از جان کاست
کودکی کاو ز پند و وعظ گریخت
گر به چاه است دم مزن که چراست
رسم آزادگان چه می داند
تیره  بختی که پای بند هوی ست
خویش را دردمند آز مکن
که نه هر درد را امید دواست
عزت از نفس دون مجو پروین
کاین سیه رای گمره و رسواست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
شمع بگریست گه سوز و گداز
کاز چه پروانه ز من بیخبر است
بسوی من نگذشت آنکه همی
سوی هر برزن و کویش گذر است
بسرش فکر دو صد سودا بود
عاشق آنست که بی پا و سر است
گفت پروانه پر سوخته ای
که ترا چشم بایوان و در است
من بپای تو فکندم دل و جان
روزم از روز تو صد ره بتر است
پر خود سوختم و دم نزدم
گرچه پیرایه پروانه پر است
کس ندانست که من میسوزم
سوختن هیچ نگفتن هنر است
آتش ما ز کجا خواهی دید
تو که بر آتش خویشت نظر است
به شرار تو چه آب افشاند
آنکه سر تا قدم اندر شرر است
با تو میسوزم و میگردم خاک
دگر از من چه امید دگر است
پر پروانه ز یک شعله بسوخت
مهلت شمع ز شب تا سحر است
سوی مرگ از تو بسی پیشترم
هر نفس آتش من بیشتر است
خویشتن دیدن و از خود گفتن
صفت مردم کوته نظر است

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
دی مرغکی بمادر خود گفت تا بچند
مانیم ما همیشه بتاریک خانه ای
من عمر خویش چون تو نخواهم تباه کرد
در سعی و رنج ساختن آشیانه ای
آید مرا چو نوبت پرواز بر پرم
از گل بسبزه ای و ز بامی بخانه ای
خندید مرغ زیرک و گفتش تو کودکی
کودک نگفت جز سخن کودکانه ای
آگاه و آزموده توانی شد آن زمان
کگه شوی ز فتنه دامی و دانه ای
زین آشیان ایمن خود یادها کنی
چون سازد از تو حوادث نشانه ای
گردون بر آن رهست که هر دم زند رهی
گیتی بر آن سر است که جوید بهانه ای
باغ وجود یکسره دام نوایب است
اقبال قصه ای شد و دولت فسانه ای
پنهان بهر فراز که بینی نشیبهاست
مقدور نیست خوشدلی جاودانه ای
هر قطره ای که وقت سحر بر گلی چکد
بحری بود که نیستش اصلا کرانه ای
بنگر به بلبل از ستم باغبان چه رفت
تا کرد سوی گل نگه عاشقانه ای
پرواز کن ولی نه چنان دور ز آشیان
منمای فکر و آرزوی جاهلانه ای
بین بر سر که چرخ و زمین جنگ میکنند
غیر از تو هیچ نیست تو اندر میانه ای
ای نور دیده از همه آفاق خوشتر است
آرامگاه لانه و خواب شبانه ای
هر کس که توسنی کند او را کنند رام
در دست روزگار بود تازیانه ای
بسیار کس ز پای در آورد اسب آز
آن را مگر نبود لگام و دهانه ای

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
بچشم عجب سوی کاه کرد کوه نگاه
بخنده گفت که کار تو شد ز جهل تباه
ز هر نسیم بلرزی ز هر نفس بپری
همیشه روی تو زرد است و روزگار سیاه
مرا بچرخ برافراشت بردباری سر
تو گه باوج سمایی و گاه در بن چاه
کسی بزرگ نگردد مگر ز کار بزرگ
گر از تو کار نیاید زمانه را چه گناه
مرا نبرد ز جا هیچ دست زور ولیک
ترا نه جای نشستن بود نه ز خفتنگاه
مرا ز رسم و ره نیک خویش قدر فزود
نه ای تو بیخبر از هیچ رسم و راه آگاه
گهر ز کان دل من برند گوهریان
پلنگ و شیر بسوی من آورند پناه
نه باک سلسله دارم نه بیم آفت سیل
نه سیر مهر زبونم کند نه گردش ماه
بنزد اهل خرد سستی و سبکساریست
در اوفتادن بیجا و جستن بیگاه
بگفت رهزن گیتی ره تو هم بزند
مخند خیره بافتادگان هر سر راه
مشو ز دولت ناپایدار خویش ایمن
سوی تو نیز کشد شبرو سپهر سپاه
قویتری ز تو روزی ز پا در افکندت
بیک دقیقه ز من هیچتر شوی ناگاه
چه حاصل از هنر و فضل مردم خودبین
خوشم که هیچم و همچون تو نیستم خودخواه
گر از نسیم بترسم بخویش ننگی نیست
شنیده ای که بلرزد به پیش باد گیاه
تو جاه خویش فزون کن باستواری و صبر
مرا که جز پر کاهی نیم چه رتبت و جاه
خوش آن کسی که چو من سر ز پا نمیداند
خوش آن تنی که نبردست  بار کفش و کلاه
چه شاهباز توانا چه ماکیان ضعیف
شوند جمله سرانجام صید این روباه
بنای محکمه روزگار بر ستم است
قضا چو حکم نویسند چه داوری چه گواه
چه فرق گر تو گرانسنگ و ما سبکساریم
چو تندباد حوادث و زد چه کوه و چه کاه
کسی ز روی حقیقت بلند شد پروین
که دست دیو هوی شد ز دامنش کوتاه

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
بخویش هیمه گه سوختن بزاری گفت
که ای دریغ مرا ریشه سوخت زین آذر
همیشه سر بفلک داشتیم در بستان
کنون چه رفت که ما را نه ساق ماند و نه سر
خوش آنزمان که مرا نیز بود جایگهی
میان لاله ونسرین و سوسن و عبهر
حریر سبز بتن بود پیش از این ما را
چه شد که جامه گسست و سیاه شد پیکر
من از کجا و فتادن بمطبخ دهقان
مگر نبود در این قریه هیزم دیگر
بوقت شیر ز شیرم گرفت دایه دهر
نه با پدر نفسی زیستم نه با مادر
عبث بباغ دمیدم که بار جور کشم
بزیر چرخ تو گویی نه جوی بود و نه جر
ز بیخ کنده شدیم این چنین بجور از آنک
ز تندباد حوادث نداشتیم خبر
فکند بی سببی در تنور پیرزنم
شوم ز خار و خسی نیز عاقبت کمتر
ز دیده خون چکدم هر زمان ز آتش دل
کسی نکرد چو من خیره خون خویش هدر
نه دود ماند و نه خاکستر از من مسکین
خوش آنکسیکه بگیتی ز خود گذاشت اثر
مرا بناز بپرورد باغبان روزی
نگفت هیچ بگوشم حدیث فتنه و شر
چنان ز یاد زمان گذشته خرسندم
که تیره بختی خود را نیمکنم باور
نمود شبرو گیتیم سنگسار از آنک
ندید شاخی ازین شاخسار کوته تر
ندید هیچ بغیر از جفا و بد روزی
هر آنکه همنفسش سفله بود و بد گوهر
چو پنبه خوار بسوزد چو نی بنالد زار
کسیکه اخگر جانسوز را شود همسر
مرا چو نخل بلندی و استقامت بود
چه شد که بی گنهم واژگونه گشت اختر
چه اوفتاد که گردون ز پا درافکندم
چه شد که از همه عالم بمن فتاد شرر
چه وقت سوز و گداز است شاخ نورس را
چه کرده ایم که ما را کنند خاکستر
بخنده گفت چنین اخگری ز کنج تنور
که وقت حاصل باغ از چه رو ندادی بر
مگوی بی گنهم سوخت شعله تقدیر
همین گناه تو را بس که نیستی بر ور
کنون که پرده از این راز برگرفت سپهر
به آنکه هر دو بگوییم عیب یکدیگر
ز چون منی چه توان چشم داشت غیر ستم
ز همنشین جفا جو گریختن خوشتر
به تیغ می نتوان گفت دست و پای مبر
بگرگ می نتوان گفت میش و بره مدر
من ار بدم ز بداندیشی خود آگاهم
هزار خانه بسوزد هم از یکی اخگر
ترا چه عادت زیبا و خصلت نیکوست
من آتشم ز من و زشت راییم بگذر
سزای باغ نبودی تو باغبان چه کند
پسر چو ناخلف افتاد چیست جرم پدر
خوشند کارشناسان ترا چه دارد خوش
هنرورند بزرگان ترا چه بود هنر
بلند گشتن تنها بلندنامی نیست
بمیوه نخل شد ای دوست برتر از عرعر
بطرف باغ تهی دست و بی هنر بودن
برای تازه نهالان خسارتست و خطر
چو شاخه بار نیارد چه برگ سبز و چه زرد
چو چوب همسر آذر شود چه خشک و چه تر
بکوی نیکدلان نیست جز نکویی راه
بسوی کاخ هنر نیست غیر کوشش در
کسیکه داور کردارهای نیک و بد است
بجز بدی ندهد بدسرشت را کیفر
بدان صفت که تویی نقش هستیت بکشند
تو صورتی و سپهر بلند صورتگر
اگر ز رمز بلندی و پستی آگاهی
تنت چگونه چنین فربه است و جان لاغر
اگر ز کار بد نیک خویش بی خبری
دمی در آینه روشن جهان بنگر
هزار شاخه سرسبز گشت زرد و خمید
ز سحربازی و ترفند گنبد اخضر
به روز حادثه کار آگهان روشن رای
نیفکنند ز هر حمله سپهر سپر
ز خون فاسد تو تن مریض بود همی
عجب مدار رگی را زدند گر نشتر
بهای هر نم ازین یم هزار خون دل است
نخورده باده کسی رایگان ازین ساغر
برای معرفتی جسم گشت همسر جان
برای بوی خوشی عود سوخت در مجمر

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
کاشکی وقت را شتاب نبود
فصل رحلت در این کتاب نبود
کاش در بحر بی کران جهان
نام طوفان و انقلاب نبود
مرغکان می پراند این گنجشک
گر که همسایه عقاب نبود
ما ندیدیم و راه کج رفتیم
ور نه در راه پیچ و تاب نبود
اینکه خواندیم شمع نور نداشت
اینکه در کوزه بود آب نبود
هر چه کردیم ماه و سال حساب
کار ایام را حساب نبود
غیر مردار طعمه ای نشناخت
طوطی چرخ جز غراب نبود
ره دل زد زمانه این دزدی
همچو دزدیدن ثیاب نبود
چو تهی گشت پر نشد دیگر
خم هستی خم شراب نبود
خانه خود به اهرمن منمای
پرسش دیو را جواب نبود
دوره پیریت چراست سیاه
مگرت دوره شباب نبود
بس بگشت آسیای دهر ولیک
هیچ گندم در آسیاب نبود
نکشید آب دلو ما زین چاه
زانکه در دست ما طناب نبود
گر نمی بود تیشه پندار
ملک معمور دل خراب نبود
زین منه اسب آز را بر پشت
پای نیکان درین رکاب نبود
تو فریب سراب تن خوردی
در بیابان جان سراب نبود
ز آتش جهل سوخت خرمن ما
گنه برق و آفتاب نبود
سال و مه رفت و ما همی خفتیم
خواب ما مرگ بود خواب نبود

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پیام داد سگ گله را شبی گرگی
که صبحدم بره بفرست میهمان دارم
مرا به خشم میاور که گرگ بدخشم است
درون تیره و دندان خون فشان دارم
جواب داد مرا با تو آشنایی نیست
که رهزنی تو و من نام پاسبان دارم
من از برای خور و خواب تن نپروردم
همیشه جان به کف و سر بر آستان دارم
مرا گران بخریدند تا بکار آیم
نه آنکه کار چو شد سخت سر گران دارم
مرا قلاده بگردن بود پلاس به پشت
چه انتظار ازین بیش ز اسمان دارم
عنان نفس ندادم چو غافلان از دست
کنون بدست توانا دو صد عنان دارم
گرفتم آنکه فرستادم آنچه میخواهی
ز خود چگونه چنین ننگ را نهان دارم
هراس نیست مرا هیچگه ز حمله گرگ
هراس کم دلی بره جبان دارم
هزار بار گریزاندمت به دره و کوه
هزارها سخن از عهد باستان دارم
شبان بجرات و تدبیرم آفرینها خواند
من این قلاده سیمین از آن زمان دارم
رفیق دزد نگردم بحیله و تلبیس
که عمرهاست به کوی وفا مکان دارم
درستکارم و هرگز نمانده ام بیکار
شبان گرم نبرد پاس کاروان دارم
مرا نکشته به آغل درون نخواهی شد
دهان من نتوان دوخت تا دهان دارم
جفای گرگ مرا تازگی نداشت هنوز
سه زخم کهنه به پهلو و پشت و ران دارم
دو سال پیش بدندان دم تو برکندم
کنون ز گوش گذشتی چنین گمان دارم
دکان کید برو جای دیگری بگشای
فروش نیست در آنجا که من دکان دارم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
شنیدستم یکی چوپان نادان
بخفتی وقت گشت گوسفندان
در آن همسایگی گرگی سیه کار
شدی همواره زان خفتن خبردار
گرامی وقت را فرصت شمردی
گهی از گله کشتی گاه بردی
دراز آن خواب و عمر گله کوتاه
ز خون هر روز رنگین آن چراگاه
ز پا افتادی از زخم و گزندی
زمانی بره ای گه گوسفندی
بغفلت رفت زینسان روزگاری
نشد در کار تدبیر و شماری
شبان را دیو خواب افکنده در دام
بدام افتند مستان کام ناکام
ز آغل گله را تا دشت بردی
بچنگ حیله گرگش سپردی
نه آگه بود از رسم شبانی
نه میدانست شرط پاسبانی
چو عمری گرگ بد دل گله راند
دگر زان گله چوپان را چه ماند
چو گرگ از گله هر شام و سحر کاست
شبان از خواب بی هنگام برخاست
بکردار عسس کوشید یک چند
فکند آن دزد را یکروز در بند
چنانش کوفت سخت و سخت بر بست
که پشت و گردن و پهلوش بشکست
بوقت کار باید کرد تدبیر
چه تدبیری چو وقت کار شد دیر
بگفت ای تیره روز آزمندی
تو گرگ بس شبان و گوسفندی
بدینسان داد پاسخ گرگ نالان
نه چوپانی تو نام تست چوپان
نشاید وقت بیداری غنودن
شبان بودن ز گرگ آگه نبودن
شبانی باید ای مسکین شبان را
توان شب نخفتن پاسبان را
نه هر کو گله ای راند شبان است
نه هر کو چشم دارد پاسبان است
تو عیب کار خویش از خود نهفتی
بهنگام چرای گله خفتی
شدی پست این نه آیین بزرگی است
ندانستی که کار گرگ گرگی است
تو خفتی کار از آن گردید دشوار
نشاید کرد با یکدست ده کار
چرا امروز پشت من شکستی
کجا بود آن زمان این چوبدستی
شبانان نیستند از گرگ ایمن
تو وارون بخت ایمن بودی از من
نخسبد هیچ صاحب خانه آرام
چو در نامحکم و کوته بود بام
شبانان آنقدر پرسند و پویند
که تا گمگشته ای را باز جویند
من از تدبیر و رای خانمانسوز
در آغلها بسی شب کرده ام روز
چه غم گر شد مرا هنگام مردن
پس از صد گوسفند و بره خوردن
مرا چنگال روزی خون بسی ریخت
به گردنها و شریانها در آویخت
بعمری شد ز خون آشامیم رنگ
بطرف مرغزاران سبزه و سنگ
بسی گوساله را پهلو فشردم
بسی بزغاله را از گله بردم
اگر صد سال در زنجیر مانم
نخستین روز آزادی همانم
شبان فارغ از گرگ بداندیش
بود فرجام گرگ گله خویش
کنون دیگر نه وقت انتقام است
که کار گله و چوپان تمام است

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -