cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
بسم الله الرحمن الرحیم
بنام خداوند بخشندۀ مهربان
بعد بسم االله چنین فرماید او
خلق را یا أیها الناس اتقوا
می بپرهیزید از پروردگار
کآفرید از نفس واحد بیشمار
با وجود اختلاف و شکل و رو
واختلاف نطق و طبع و وصف و خو
خلقتان از نفس واحد کرد حق
هم ز غیب اندر شهود آورد حق
جفت او را هم ز وی کرد آشکار
زین دو شد خلقی عیان در روزگار
نفس واحد آدم کامل روش
جفت او حوای کامل پرورش
آن به تحقیق است نفس ناطقه
نفس حیوانی است وین از سابقه
منتشر شد زین دو نفس متصل
از رجال و از نساء معتدل
پس بترسید از خدای ذوالجلال
آنکه زو دارید در حاجت سؤال
میخورید از نام او سوگندها
هم به عرق خویشی و پیوندها
حق نگهبان است در تبدیل و نقل
مر شما را خود ز نطفه تا به عقل
گر نباشد او به هر حالی رقیب
چون رسید از نطفه بر عقل ادیب
همچنان کاندر مراتب و انتقال
بد شما را حافظ او در کل حال
هم شما باشید اندر جهر و سر
با وی اندر طاعت و تقوی مصر
یاد آرید آنکه چیزی از شما
در نگهبانی نشد ترک از خدا
یافتید اینگونه تا رشد و نمود
آمدید از غیب مطلق در شهود
در بیان احکام نکاح
حفظ تقوی پس کنید آنسان که او
حفظتان کرد از مکاره مو به مو
برحذر باشید از قطع رحم
هم ز اموال یتیمان در مهم
مال ایشان را دهید از بیش و کم
بی ز تبدیلی که آن باشد ستم
مال و اموالی که ناپاک است و بد
دور دارید آن ز مال پاک خود
مال ایتام است ناپاک و حرام
زآن تبرا واجب آمد در نظام
معنی لاتأکلوا أموالهم
گوش کن بر جای سر مگذار دم
مال ایشان را مکن در مال خویش
کآن بود جرمی تو را ز اندازه بیش
ور که دارید از خلاف قسط بیم
یعنی از اجحاف در مال یتیم
پس کنید از آنچه خوش باشد نکاح
از زنان تا چار  کآن باشد فلاح
از دو و سه تا چهار از بعد یک
ور که از تعدیلتان بیم است و شک
بر نکاحی پس نمایید اقتصار
مالکید آن را که بردست از قرار
این بود نزدیک تر بر ترک جور
گر کنید از عقل دور اندیش شور
مر زنان را از ره تمکینشان
باز بدهید آنچه شد کابینشان
ور که بگذارند چیزی ز اختیار
بر شما آن طیب است و سازگار
هست در تنزیل این آیت خلاف
هر یک آید در بیان  بی اختلاف
بد یتیمی در سرای عم خویش
کو بدش ده زن یکی کم یا دو بیش
خرجش افزون بود و دخلش اندکی
چیست بین خرج ار دو شد مدخل یکی
کرد بر مال یتیم از جور عزم
آمد این آیت که پیش آرید حزم
مال ایتام از چه رو گردد حلال
واگذارید آن به اهلش بی جدال
نیست در مال یتیمان راه خیر
گر برادر زاده باشد ور که غیر
کم کنید از خرج یعنی از زنان
زن فزون از چار نبود حد آن
بیشتر از چار زن گر در نکاح
آورید آن بر شما نبود مباح
ور که دارید از زنان کمتر ز چار
باز بر تزویج دارید اختیار
دختری یا بوده آن صاحب جمال
در سرای آن ولی با ملک و مال
خواست گیرد آن ولی اش بی صداق
آمد این آیت که این جور است و شاق
ور که ترسید از خلاف و افتضاح
دیگری را آورید اندر نکاح
کآن شما را خوش نماید در نظر
از یکی تا چار نی زآن بیشتر
یعنی ار باشد شما را هیچ بیم
از خلاف عدل بر مال یتیم
زآنکه چون آرید او را در نکاح
مال او گردد تلف غیر از صلاح
پس بگیرید از زنان با جمال
دیگری را بر رضای ذوالجلال
تا بماند عقل و دین اندر امان
بر یتیمان از شما ناید زیان
از وجوه دیگر این وجه است به
تا نماند بر محقق مشتبه
ور که هم دارید خوف از چار زن
تا رود ظلمی بر ایشان در سنن
صعب باشد اعتدال اندر چهار
پس به یک زن کرد باید اقتصار

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان تصرف در مال یتیم 
مال خود ندهید بر بی دانشان
که تعیش زآن بپا باشد عیان
رزقشان بدهید و کسوت قدر حال
قول معروف است نیک اندر مقال
نیک با ایشان کنید اعنی کلام
تا از آن خوشدل شوند و شادکام
هست عام این حکم در هر موردی
بین قراین را اگر خود بخردی
نسبتش گر شد به مجنون و یتیم
بر ولی باشد خطاب مستقیم
همچنین در هر مقام و هر محل
از قرینه فهم کن حکم اجل
مر یتیمان را نمایید امتحان
بر بلوغ اندر نکاحی بالعیان
رشدی ار یابید ز ایشان در فروغ
یعنی اندر عقل ز آثار بلوغ
پس کنید اموالشان را واگذار
بی ز اسراف و خیانت و اعتذار
هم نگیرید اندر آن پیشی یکی
پیشتر از رشد یعنی اندکی
کاندر این شوب طمع یا حیله ای است
ور نه پیش از رشد دادن قصد چیست
تا ز بی عقلی کند مالش تلف
گرچه باشد آن صبی خوب و خلف
آن ولی باشد ز مال ار بی نیاز
نیست بر مال یتیمش دیده باز
باید آن را واگذارد بالتمام
پیشه سازد عفت اندر این مقام
آن ولی ور هست محتاج و فقیر
قدر حاجت باشد از وی ناگزیر
گر خورد چیزی بر او نبود حرج
فرض گیرد تا رسد بر وی فرج
دارد این آیت دلالت که ولی
نیست بیحق نی که گردد ممتلی
حق او باشد به اندازة کفاف
نی فزونتر کآن بود دور از عفاف
خرجش افزون باشد از مالی که هست
زآن یتیم بی پدر او را به دست
گوید از مال تو دیگر هیچ نیست
مال تو صد بود و خرج من دویست
گشته آن در فقه تعیین با سند
رو بپرس ار خواهی آن را حد و سد
مالشان را ور که می سازید رد
شاهدان گیرید تا باشد سند
تا که نکشد بر نزاع و قال و قیل
هم نگردد بر مهماتش کفیل
ور به ناچاری شود گیرد گواه
زآنکه واقع گردد اینجا اشتباه
میتوان گفتن که آن مال و منال
جمله را خرج تو کردم چند سال
پس گواهی گیرد از جمعی قریب
حق تعالی هم گواه است و حسیب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان احکام میراث 
نوبت آمد تا که از میراث و مال
شرح سازیم از نساء و از رجال
رسم بود از جاهلیت در عرب
که زن از میراث ماندی خشک لب
گرچه بد میراث افزون در بسیج
بر زن و کودک نمیدادند هیچ
مال گفتند آن برد که با عدو
میتواند کرد نیرو رو به رو
تا زمان هجرت این حکم عجب
همچنین می بود جاری در عرب
تا زن اوس بن ثابت بر رسول
روزی آمد مرده شوهر بس ملول
گفت رفت از دار دنیا شوهرم
مانده سه دختر مر از او در حرم
من بسی مسکین و او بس مالدار
میبرند اموال او خویش و تبار
خواست ایشان را نبی گفتند زود
آنچه اندر جاهلیت رسم بود
گفت باشد تا رسد فرمان حق
آمد این آیت به نفی ماسبق
هست مردان را ز مال والدین
بهره کوچک یا بزرگ از فرض عین
همچنین خویشانش از برنا و پیر
هم بناتش از کبیر و از صغیر
مرد و زن باشند یکجا بهره ور
بیش یا کم هر چه مانده است از پدر
این فریضه باشد از حق در نصیب
فرض یعنی بر بعید و بر قریب
آمد این آیت چو بر خیرالبشر
کرد در دم آن جماعت را خبر
کاین چنین شد حکم نارید از عبوس
جمع سازید آنچه هست اموال اوس
تا رسد حکم دگر در قسمتش
هر که حق خود برد از نسبتش
ور شود حاضر به قسمت ز اقربا
وز یتیمان و مساکین بر شما
پس دهید آن جمله را چیزی از او
سویشان آرید گفتاری نکو
یعنی از آنها که ذی حق نیستند
وارث میت به مطلق نیستند
بهره گر بدهید ایشان را بجاست
وین به عنوان تصدق یا عطاست
گفته اند این بود واجب در نخست
لیک این با نظم کل ناید درست
بلکه این بر محض تأکید از حق است
بر مساکین فضل و جود الیق است
نه که واجب بود و شد نسخ این خطاب
همچنین باقی است تا یوم الحساب
باقی اما نی به وجه واجب است
بل چو واجب محکم است و غالب است
باید از اولاد خود دارند بیم
که شوند از بعد ایشان چون یتیم
گر که می ترسند ز ایشان بعد مرگ
ناتوان مانند و هم بی عیش و برگ
در چنین بزمی اگر وارد شوند
شادمان گردند یا آیس روند
هر چه بر اولاد خود خواهید آن
هم کنید آن بر یتیم دیگران
گر که نپسندیدشان خوار و حقیر
پس به خواری ننگرید اندر فقیر
گر ز حق ترسید و زآن روز شدید
بر یتیم آیید با قولی سدید
وآنکه اموال یتیمان از ستم
میخورد نار است او را در شکم
اندر آید زود در نار سعیر
وین تکافی باشد او را ناگزیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
حق وصیت مینماید بر شما
اندر اولادها از پی میراث ها
بهرة یک مرد باشد چون دو زن
ور فزون باشند نسوان از دو تن
یعنی اولاد ار نباشد جز اناث
وآن بود فوق اثنتین اعنی ثلاث
هست ایشان را دو ثلث از هر چه هست
ور یک است آید ز نصف او را به دست
شش یک از مال است بهر والدین
باشد ار فرزند میت را به عین
ور نباشد هیچ بهر او ولد
مال یکجا والدینش را رسد
ثلث مادر میبرد باقی پدر
ور برادر باشد او را در نظر
حق مادر در وصیت شش یک است
گر که مال افزون بود یا اندک است
وین بود بعد از وصیت عین فرض
یا اداء دین اگر او راست فرض
نیستند آباء و ابنای شما
آگه از قرب خود اندر اقتضا
یعنی اقرب از شما از روی نفع
کیست ز ایشان در مقام جلب و دفع
تا بدانند آنچه فرض است از خدا
بر شما ز ایشان و ز ایشان بر شما
از حقوق جمله او باشد علیم
هم به میراث از ره قسمت حکیم
نصف مال زوجه بهر شوهر است
گر که بی فرزند و نخلی بی بر است
ور که فرزند است او را بی ز شک
میبرد شوهر ز مالش چار یک
این بود بعد از وصیت فرض عین
یا که از بعد از اداء ار هست دین
هم ز متروکات شوهر میرسد
چار یک بر زوجه گر نبود ولد
ور ولد باشد برد ثمن او تمام
بعد از آنکه باز بگذارند وام
ور کسی بی والدین است و ولد
بر کلاله شش یک از مالش رسد
خواه آن کس مرد باشد خواه زن
دان اخ و اخت آن کلاله بی سخن
بر برادر خواهر ار شد منحصر
هر دو را شش یک رسد از حکم سر
ور که هم باشند افزون از دو تن
در سه یک انباز باشد مرد و زن
یعنی اندر ثلث میباشند نیک
بی تفاوت مرد و زن با هم شریک
بعد انفاذ وصیت یا که دین
بی مضاری بهر آن وارث به عین
در وصیت یعنی از میت ضرر
ناید از اجحاف بر میراث بر
حق وصیت مینماید آشکار
کوست دانا بر عباد و بردبار
این حدود حق بود بر بندگان
که نماید در کتاب خود بیان
در مهمات یتیمان و نکاح
در وصایا و مواریث از صلاح
مر تجاوز نیست زآنها حد کس
گر به حق باشند مؤمن خلق و بس
ور که دارند از خدا و از رسول
مر اطاعت در فروع و در اصول
از جهان چون بگذرند اندر جنان
داخلند از رحمت حق جاودان
وین مطیعان را بود فوزی عظیم
کاین چنین در جنتند از حق مقیم
وآنکه عاصی بر خدا و بر رسول
گشت و کرد از حق تجاوز در قبول
حق در آتش سازدش داخل یقین
جاودان یابد عذابی بس مهین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان احکام زناء 
وآن زنان کآیند در فحش از شما
از هوای نفس یعنی بر زنا
پس بر ایشان چار مرد آید گواه
عاقل و کامل که ترسند از اله
چونکه دادند این شهادت چار مرد
در سرایی حبسشان بایست کرد
تا بمیرند اندر آن محنت سرا
یا نماید راهی آنها را خدا
ره مگر بر توبه و تقوی برند
وز فعال زشت خود حسرت خورند
حق بر ایشان بخشد و یاری کند
پرده پوشد باز و ستاری کند
وآن دو تن که زانیند و زانیه
گر نباشد فعل ایشان محصنه
از شما پس بر ملامت درخورند
جز که ره بر توبه و تقوی برند
پس کنید اعراز از آزارشان
بگذرید از فعل ناهموارشان
حق ببخشد جرم خلق از رحمتش
چونکه برگردند اندر حضرتش
مر قبول توبه با شد بر خدا
از خلایق در فعال ناسزا
گر که آن باشد ز جهل و غفلتی
نی ز خودبینی که نارد خجلتی
پس چو پیش از موت برگردند باز
حق پذیرد توبه ز ایشان در نیاز
داند او گر باشد از دل توبتی
می نگیرد بر خطاش از حکمتی
نیست بعضی را مگر در وقت موت
توبه از چیزی که ز ایشان گشت فوت
گوید إنی تبت الیان آن زمان
نیست آن مقبول درگه بی گمان
همچو توبۀ کافر اندر مردنش
نیست موقع وقت جان بسپردنش
وقت مردن یعنی ار مؤمن شود
مرغ بی هنگام را کشتن سزد
چون امیدش قطع گردد از حیات
آن زمان بر حق کند رو از جهات
کس نداند سر باطن را که چیست
لیک زین نوبت به ظاهر سود نیست
توبه از دل سوی حق برگشتن است
وز هوای نفس خود بگذشتن است
در شریعت ترک عصیان و خطاست
کآن خلاف امر و فرمان خداست
در طریقت ترک پاداش عمل
وآنچه باشد غیر ذات لم یزل
توبۀ اهل حقیقت دیگر است
زآنچه آید در تصور برتر است
شرح آن گویم چو آید نوبتش
تا موحد چیست ترک و توبتش
گفت آن کو مرد در کفر و گناه
یابد از ما کیفری بی اشتباه
ای گروه مؤمنان نبود حلال
بر شما میراث نسوان با جدال
یعنی از اکراهشان کز سوء بخت
می بر ایشان از طمع گیرید سخت
یا که بر تزویجشان مانع شوید
بر منال و مهرشان طامع شوید
مر رسد موتی بر ایشان ناگهان
بر شما عاید شود میراثشان
تنگ زآن گیرید بر زنها به قهر
تا به عنفی بگذرند از ارث و مهر
میگرفتند از جهالت کار تنگ
بر زنان از روی منع و خشم و جنگ
تا ز شوهر باز مانند و ولد
مالشان تا بعد مرگ او را رسد
آمد این آیت پی انذارشان
تا که نبود بر غلط رفتارشان
سخت یا گیرید بهر مهرشان
تا برید آن را به زور و قهرشان
این بود دور از مروت وز سداد
بل ز رسم آدمیت در نهاد
جز که از وی سر زند فعلی شنیع
شاید ار ندهند مهرش را جمیع
وآن نشوز است و تجاوز از عفاف
باشد ار آن فاش نی کذب و گزاف

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مؤمنان از اکل مال یکدگر
برحذر باشید کآن دارد خطر
جز که از وجه رضاء و اتجار
نه از ربا و سرقت و غصب و قمار
وز هر آن وجهی که آن بر باطل است
مال نبود بلکه زهر قاتل است
نفسهای خویش را دارید باز
هم ز قتل یکدگر در احتراز
قتل نفس و خوردن مال کسان
حق نموده هر دو را توأم بیان
تا تو دانی گر خوری مال کسی
کشته ای او را و خود در محبسی
بر عباد خویش حق باشد رحیم
می نخواهد بر کسی اندوه و بیم
گر تو داری چشم رحمت از خدای
بر خلایق رحم کن زین در درآی
تا ننالد او که خورد این مال من
شد هلاک جان من و اطفال من
داد مظلومان تو زو یا رب بگیر
چون تو بر ظلمش به من بودی خبیر
این کند هر کس به عدوان و ستم
آوریمش زود در نار نقم
وین بسی سهل است و آسان بر خدا
دادن اعنی بر ستمکاران جزا
ور نمایید از کبایر اجتناب
آنچه زو منهی شدید اندر کتاب
از شما پوشم بدی ها را تمام
در سرای خاصتان بدهم مقام
جایگاه و مدخلی کآمد کریم
خاص باشد بر عفیف و بر همیم
وآن کبایر قتل نفس است و زنا
شرک و ظلم و غصب و قذف و هم ربا
هم عقوق والدین و شرب خمر
هم فرار از زحف کز حق گشته امر
این کبایر باشد افعال یقین
وآنچه اخلاقی است هم بشنو چنین
کبر و حرص و عجب و انکار و حسد
بغض نیکان ترک طاعت خلق بد
بل هر آنچه نهی شد در عقل و شرع
دان کبایر جمله را در اصل و فرع
نزد صوفی ذنب اکبر غفلت است
ترک غفلت  اصل دین و طاعت است
می نخواهید آنچه را از جاه و مال
داده بر بعضی ز فضلش ذوالجلال
این تمنا باشد از بخل و حسد
دل بمیرد زو شود کور این جسد
این بود بر قسمت حق اعتراض
هم دلیل بی رضایی و انقباض
هست مردان را نصیبی در ثواب
زآنچه کردند از فواید اکتساب
هم زنان را بهره ای باشد یقین
کسب کردند آنچه از دنیا و دین
این مقدر باشد از حق بهر خلق
داده روزی هر کسی را قدر حلق
پس کنید از فضل او افزون طلب
تا ببخشد با سبب یا بی سبب
اوست دانا تا که باشد در عیان
مستحق فضل او از بندگان
بازگرداندیم هر کس را به عین
مر موالی زآنچه ماند از والدین
آنچه یعنی والدین و اقربا
ارث بگذارند بعد از خود به جا
وآنکه با سوگند پیمان بسته نیک
با شما اندر نصیب آمد شریک
بهره او را بدهید از سدس مال
بر عهود است او گوه در کل حال

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مردها باشند قایم بر نسا
هم بدینسان عقلها بر نفس ها
نی ز وجهی بلکه از کل جهات
خاصه اندر عقل و ایمان و ثبات
حق تعالی از کمال داوری
داد بعضی را به بعضی برتری
مرد را یعنی فزونی بر زنان
داد از هر راه خلاق جهان
زآن یکی از فضلها در حالشان
که کنند انفاق از اموالشان
پس زنان قابل شایسته کار
که به فرمانند از پروردگار
حافظند اندر غیاب شوهران
عرض خویش و مال ایشان را به جان
بر هر آنچه داشت آنها را نگاه
حق تعالی از معایب در پناه
وآنکه می ترسید ز ایشان از نشوز
یعنی آگاهیدشان از حال و روز
باشد اینجا خوف بر معنای علم
از قرینه گر شناسی جای علم
یعنی ار دانی که آن زن در امور
هست رفتارش ز نظم و حزم دور
اول ایشان راست لازم وعظ و پند
تا شود نرم از کلامی دل پسند
در مضاجع پس نمایید انقطاع
باز ز ایشان دوری اعنی از جماع
زآن برودت تا مگر گردند گرم
بعدشان بر کوفتن سازید نرم
یعنی ایشان را زدن باید به چوب
نی که جایی بشکند ز ایشان به کوب
تا نیفتند از جمال و از نمود
بل به قدری کوست اندازة حدود
 در بیان سلوک با نسوان 
این قدر هم بهر نظم عالم است
ور نه اجرای محبت اقدم است
از محبت سنگ و گل  سنبل شود
خلق زن گر خوار باشد گل شود
پس اگر فرمان برند از شوهران
پس مجویید از بهانه ره بر آن
کز بهانه جویی و ایرادها
رفته رفته کج شود بنیادها
ای بسا زن کو ز شوهر سرد بود
چونکه شد معلوم جرم از مرد بود
زیر دستند ارچه ایشان یا اسیر
حق ز مرد و زن علی است و کبیر
گر رود ظلمی به کس در هر مقام
خواهد از ظالم کشیدن انتقام
گفت باید زن کند تمکین مرد
نی که بیند روز و شب زو رنج و درد
من بر اینم گر زنی بر مکبت
تازیانه در جزاء گیرد تبت
تا چه جای زن که بر وی هر دمی
سخت گیری از پی بیش و کمی
در غلط صد بار از او اغماض کن
نوبتی هم بیم ده و اعراض کن
بینشان ور هیچ ترسید از شقاق
مصلح انگیزید بهر اتفاق
تا میانجی ز اهل مرد و اهل زن
صلحشان بدهند بر وجه حسن
گر که خواهی از میان خیزد خلاف
حق دهد مابین ایشان ایتلاف
حق به نیت هاست دانا و خبیر
تا چه باشد مصلحان را در ضمیر
بندگی حق کنید از هر نسق
شرک هم نارید بر چیزی به حق
هم کنید احسان و بر  بر والدین
هم به خویشان و به درویشان به عین
باز بر همسایگان منتسب
که بدند از راه نسبت منتخب
ذی جواری باز کو بی نسبت است
باز یاری کو امین صحبت است
شاید او باشد رفیق و همسفر
یا شریک اندر تعلم در سیر
یا که زن یا خادمی باشد خلیل
همچنین نیک است بر ابن السبیل
آنکه دور است از دیار و از نصیب
اندر آن شهرند مسکین و غریب
هم پرستاران که عبد و برده اند
آن به ملکیت به دست آورده اند
حق ندارد دوست اهل کبر و ناز
که خرامند از ره فخر و مجاز
ننگشان از والدین و اقرباست
یا ز همسایۀ فقیر و بینواست
فخر کردن بر عبید و بر فقیر
غفلت و تاریکی آرد در ضمیر
رفته رفته تا که آن خلق بدش
سازد از درگاه عزت مرتدش
وآن بخیلانی که هم بر زید و عمر
میکنند از بخل خود بر بخل امر
می بپوشند آنچه را پروردگار
داده بر ایشان ز فضل بی شمار
شکرشان بر نعمت و افضال رب
گشت انکار از رسول منتخب
ما شدیم آماده هم در یوم دین
کافران را بر عذابی بس مهین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
وآن کسان که می کنند انفاق مال
بر ریاء نی بر رضای ذوالجلال
یعنی از بهر نمود مردمان
تا ببینندش که او باشد چنان
نی به حق دارند ایمان از یقین
نی به روز آخرت و اجرای دین
هست همچون بخلشان انفاقشان
باژگونه سیرت و اخلاقشان
هر که شیطان است یار و محرمش
بد بود بی شک قرین و همدمش
چه زیان بود ار به حق بی معذرت
آورند ایمان و روز آخرت
هم کنند انفاق از میل و رضا
زآنچه روزی کرده ایشان را خدا
حق بود آگاه بر اسرارشان
میکند دعوت نه بر اجبارشان
تا کسی گوید که ما را هم به کار
چه زیان دارد کنی گر واگذار
یا کنی آنسان که خود خواهی چنان
مهر برداری ز چشم و گوشمان
او نکرده جبر بر کس در خطاب
تا کسی گوید ز جبرش این جواب
آنچه نبود در قبول آن ضرر
بلکه هست امکان نفعش بیشتر
حزم نبود گر تو زآن باشی ملول
گویی از حق نیستت وفیق قبول
او نکرده جبر در تکلیف خود
تا تو کردی جبری اندر نیک و بد
حق نخواهد کرد قدر وزن مور
بر خلایق ظلم و جور اندر امور
ور بود نیکی دو چندانش کند
گر گلی باشد گلستانش کند
پس دهد اجری بزرگ از نزد خویش
بر کسی کاعمال نیک آورده پیش
پس چگونه است ار بیار یم از امم
شاهد و شاهد تو را بر جمله هم
از امم یعنی رسولان را گواه
بر رسولان هم تو را بی اشتباه
تا که هر پیغمبری بر امتی
شاهدی باشد به جرم و طاعتی
شاهد ایشان تو باشی در مقال
هم به جمع علم و احکام و کمال
تا که باشد زین گواهی ها خجل
بر خصال و کردة خود منفعل
دوست دارند اندر آن روز مهول
آنکه کافر گشت و عاصی بر رسول
ارض گردد راست ایشان را به رو
بر زمین یعنی شوند از غم فرو
تا نبینند آن چنان روز و ورود
نشنوندی وآن شهادات از شهود
خاک را خواهند بهر خود پناه
ز انفعالی که بر ایشان یافت راه
نه حدیثی را بپوشند از خدا
در حضور انبیاء و اولیا
چون توان پوشید که اعضا ء شاهدند
ز امر حق بهر گواهی عامدند
مؤمنان گیرید دوری از نماز
گاه مستی تا به هوش آیید باز
تا بدانید آنچه می گویید خود
در شما باشد شعور نیک و بد
در جنابت همچنین باشید دور
از نماز و مسجد الا در عبور
جز ز بعد از غسل و تطهیر بدن
کوست واجب در نمازت بی سخن
گر که باشید از مساجد رهگذر
با جنابت نیست باکی در اثر
ور جنب باشد مسافر یا علیل
ز آب ممنوع است و معذور آن خلیل
بر طهارت نیست قادر ز آب پاک
پس تیمم بایدش کردن به خاک
همچنین از خاک در دفع فضول
مر تیمم جایز آمد شد قبول
وآن بود از خاک مسح دست و رو
کافی است آن نیز از غسل و وضو
لیک جایی کآب می ناید به دست
زخم و رنجی در بدن یا هیچ هست
حق به هر کاری دلیل بنده است
خلق را بخشنده و آمرزنده است
کار خلق از راه غفران سهل کرد
تا نباشد عسر و عیبی بهر مرد
درج سی حکم اندر این یک آیت است
لیک ما را نی به شرحش حاجت است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هیچ آیا دیدی آنان ای حبیب
کز کتاب است آن خسیسان را نصیب
گمرهی را میخرند از هر قبیل
هم شما را دور خواهند از سبیل
حق بر اعدای شما داناتر است
بر شما در دفع دشمن یاور است
دوستی را حق بس است از برتری
هم بود کافی ز بهر یاوری
زآن کسانی کز عناد و از ستم
می بگردانند از موضع کلم
از پیمبر می شنیدندی یهود
هر سخن تحریف می کردند زود
آمد این آیت که تحریف کلام
هست چون تحریف تورات از مقام
نعت احمد ص هر چه در تورات بود
منحرف کردند از وضعش یهود
همچنین تحریف قول مؤتمن
می کنند از میل و رأی خویشتن
شد سمعنا و عصینا قولشان
بود نافرمانی اندر حولشان
یعنی اقوال تو بشنیدیم هم
لیک فرمان کی بریم از بیش و کم
دم ز واسمع غیر مسمع میزدند
طاعنان از راعنا لیا بدند
یعنی آن را بشنو و باور مکن
زآنکه او را نیست مغزی در سخن
راعنا را بر دو وجه است احتمال
قصد ایشان بود طعن و احتیال
ظاهرش یعنی که در ما درنگر
لیک باطن بود مقصود دگر
بر زبانشان بود نرمی ها چنین
لیک بد مقصو د استهزاء به دین
ور که می گفتند بشنیدیم ما
هم مطیعیم آنچه گفتی از خدا
هم به جای راعنا اندر کلام
بود وانظرنا مر ایشان را تمام
بهر ایشان خیر و اقوم بود لیک
لعنت حق بودشان در کفر نیک
پس از ایشان نگروند الا کمی
یک موحد هست بیش از عالمی
ای کسان که داده شد از حق کتاب
بر شما آرید ایمان بی عتاب
بر هر آنچه ما فرستادیم آن
بر رسول و بندة خود از بیان
وآن موافق هست با چیزی که بود
با شما یعنی که تورات ای یهود
قبل از آنکه رویتان را منطمس
ما کنیم اعنی که محو و منعکس
پس بگردانیم آن را بر قفا
زایل اعنی گردد استعدادها
یا کنیم آن فرقه را لعنت چنان
که به اهل سبت و اصحاب آمد آن
امر حق مفعول یعنی کاین است
گشت خواهد واقع آنچه کامن است
حق به غیر از شرک از هر کس که خواست
هر گناهی را ببخشد گر سزاست
وآنکه بگرفته است انبازی به او
بر گناهی بس بزرگ آورده رو
شرک اندر نزد اهل معرفت
ذنب نبود سوء ذات است و صفت
گفت زآن رو ذنب را بخشم تمام
لیک مشرک نیست مغفور از کلام
زآنکه آن شیییت شیء است و بس
نی فعالی کآن شود زایل ز کس
هست ممکن جامه را کردن بدل
نی که تن یا شکل را اندر مثل
شرک انکار از وجود واجب است
نی ذنوبی کآن به رحمت جاذب است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای گروه مؤمنان آلات حرب
باز برگیرید بهر قتل و ضرب
کآن شما را از شرور دشمنان
باشد اسباب حذر در هر مکان
جمله پس بیرون شتابید از رجال
مجتمع یا فرقه فرقه در قتال
یعنی آن نوعی که باشد مصلحت
در تفرق یا که جمع از هر جهت
وز شما هستند بعضی که درنگ
باشد ایشان را به رفتن سوی جنگ
گر که آید مر شما را محنتی
ز انهزام و قتل ز اعداء نوبتی
آن منافق گوید این از ذوالمنن
هست فضل و نعمتی از بهر من
که نبودم با مسلمانان به جنگ
پای بختم نامد از گیتی به سنگ
ور شما را آید از حق نعمتی
از غنیمت یا که فتح و نصرتی
با ضعیفان این چنین گویند زود
که مودت بینتان گویا نبود
یعنی او را با شما نبود وداد
تا کند یاری شما را در جهاد
از غنیمت تا مگر چیزی رسد
بر شما و این حرفشان هست از حسد
کرده احمد بخل یعنی بر شما
که نبرد او با خود از بهر غزا
کاش با ایشان بدم من در قتال
بردمی تا بهره ای زین زر و مال
آن جماعت مؤمنان را از جهاد
سست می کردند از حقد و عناد
زآن کند حق ذکر ایشان بر عباد
از پی ترغیب مؤمن بر جهاد
پس کند دل فارغ از اکراهشان
از یقاتل فی سبیل اللهشان
باید اعنی بر قتال آرند رو
اهل ایمان در ره دین با عدو
آن کسان که می فروشند از یقین
این حیات دنیوی بر دار دین
میدهند این دار فانی را ز دست
بر سرای آخرت کآن باقی است
وآنکه رو کرد از یقین بر کارزار
در ره حق کشته شد پس ز افتخار
یا که غالب شد به دشمن بی ز بیم
می دهیمش زود اجری بس عظیم
غالب و مغلوبی او را قصد نیست
کشتن و کشته شدن پیشش یکی است
قصد او رخسار جانان دیدن است
پیش او در خون خود غلطیدن است
قصد عاشق ز امر جانان بندگی است
او چه بند مردگی و زندگی است
مر شما را چیست ای مردان کار
که نباشد میلتان بر کارزار
هم در استخلاص آن مستضعفین
که اسیر کافرانند و غمین
از رجال و از نساء خرد و کلان
تا که ایشانند اسیر کافران
کی شوید از رحمت حق بهره مند
خود شما آزاد و ایشان زیر بند
ابر رحمت مؤمنان را فوق سر
خیمه زد لیکن نبارد یک مطر
تا نگردند آن گرفتاران خلاص
همچنین باشید عطشان عام و خاص
کآن اسیران با خدا با درد و سوز
می بنالند از شبانگه تا به روز
کای خدا زین قریه ما را ده نجات
کاهل او باشند ظالم بر ثقات
یا رب از این قریه کن ما را خلاص
منتی بر ما گذار از اختصاص
بهر ما یک دوست از نزدیک خود
میبگردان تا کند ما را مدد
هم بساز از نزد خود یاری که او
بهر ما باشد پناهی از عدو
شد دعای آن جماعت مستجاب
کرد فتح مکه احمد ص با شتاب
آنکه اندر دست اعداء بد اسیر
شد بر اهل مکه ز امر حق امیر
آن کسان که بگرویدند آشکار
میکنند اندر ره حق کارزار
کافران هم می کنند از عقل تنگ
در ره طاغوت با اخیار جنگ
پس برید از دوستان دیو سر
نیست هیچ از کید شیطان سست تر
آنچه بنماید نباشد جز فریب
میگریزد در نبرد از یک نهیب
آنکه دایم در جهاد اکبر است
واقف از وسواس نفس ابتر است
در نظر دارد نمود شیر و ببر
چون کنی رو  نیست غیر از نقش قبر
اندکی گر پا فشاری در غزاش
نیست برجا هیچ جز اسم و عزاش
برگذشته های و هوی شیر و پیل
مانده است از پهلوان باد سبیل
فر و زورش در تقابل یک دم است
آنکه با آن دم شکیبد رستم است
وآنکه باشد لغو عهد و سست بند
زود افتد آن کپک را در کمند
مرد این میدان نباشد هر تنی
کو بگو حیدر دلی  شیر افکنی
گفته ام از رزم او صد بار و باز
گفت خواهم چون به او دارم نیاز

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -