cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
گشت قاسی پس شما را دل چو سنگ
سختتر زآن بلکه دل بگرفته زنگ
أشد کالحجارة أو بعد ذلک
بعد از آن آیت چنین شد بی رشد
سختتر از سنگ بودن آهن است
قلبها بسیار از آن رویین تن است
که نیابند از مواعظ لینتی
یا که تنبیه از ظهور آیتی
سنگها هم زآنکه دارند اختلاف
در جمود و هم به نرمی بی خلاف
بعضی از آن گردد اندر سودها
منفجر زآن آبها و رودها
سنگها منشق شود بسیار از آن
تا شود زآن آبهای خوش روان
باز می آیند بعضی زآن فرود
خشیت حق را ز تأثیر وجود
همچنان کز کوه بینی سنگ ها
ریزد و هابط شود فرسنگ ها
نیست حق غافل ز فعل نیک و دون
گر نه ای غافل ز عما تعملون
قلبها را هم چنین دان یک به یک
ظاهر است و نیست حاجت بر محک
آن یکی سخت و سیه همچون حجر
که نگیرد هیچ نقشی از تبر
هم بود قلبی کز او آید برون
چشمه ها و نهرها از حد فزون
همچو سنگی کز عصای موسوی
گشت ظاهر زو عیون معنوی
علم توحید است و عرفان آن عیون
کز زبان اهل دل آید برون
هست مستغرق به بحر علم و نور
نهرها منشق شود زآن در فطور
هرکه نوشد جرعه ای زآن تا ابد
زنده ماند چون سپهر بی عمد
قلب دیگر هست  قلب باخشوع
که کند بر حق به هر آنی رجوع
هر دمی ریزد ز خوف حق چو کوه
وجهۀ او گشته با حق از وجوه
مایل است آن دل به سوی اصل خود
تا نماند بی نصیب از وصل خود
آن دل زهاد و اهل طاعت است
بر وی از حق هر دمی صد رحمت است
قلب دیگر باشد ار دانی سخن
با تو آن معشوق جان گوید نه من
پاره پاره  چاک چاک از داغ عشق
هر دمی بر وی رسد ابلاغ عشق
همچو برقی که زند بر ابر هی
که به دشت و کوه بارد پی به پی
بر دل عاشق زند برق از درون
تا شود جاری ز چشمش جوی خون
می شکافد دم به دم از یاد دوست
جاری از وی هر دمی صد نهر و جوست
نه چنان کآب آید از آن خاره ها
هست با او بلکه بس دل پاره ها

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پس طمع دارید آیا کاین گروه
مر شما را بگروند از هر وجوه
یعنی ایمانشان بود از اختیار
وز یقین و از عیان و اعتبار
وآنگه از ایشان فریقی بشنوند
قول حق پس منحرف از ره شوند
می کنند از میل خود تحریف آن
بعد از آن کز عقل دانند آن بیان
یعنی از بعد تعقل اندر او
سوی تحریفش کنند از یاوه رو
وآنگهی دانند خود تعریف آن
میکنند از عمد پس تحریف آن
گشت ز اسراییلان هفتاد تن
منتخب تا بشنوند از حق سخن
عالمان بودند آنها از یهود
چون شنیدند از عناد و از جهود
بهر آن کردند تأویلات خام
غیر تأویلی که بود اندر کلام
از پی تحریف تورات آمدند
با هوای خود ز میقات آمدند
بس حرام از میلشان آمد حلال
هم حلال آمد حرام اندر مقال
اند ر این امت هم از اجحاف خویش
پیروی کردند از اسلاف خویش
از هوای بددلان در اصل و فرع
رفت بس تحریف در احکام شرع
گشت بدعت ها عیان بعد از نصوص
در قضایا و فتاوی بالخصوص
ز اختلاف اول اندر جزء و کل
مختلف شد اصل احکام رسل
من نگویم اختلاف اصل چیست
خود بفهم اظهار آن تکلیف نیست
اختلاف اصل کز وی نقل هاست
شد یقین کز اختلاف عقل هاست
هست عقلی در معانی بس قوی
عقل دیگر اندک و نامستوی
عقلها را چون جداول در ظهور
منشعب دان ز اصل عقل و بحر نور
عقل سالم می شناسد بی دغل
عقلها را از صفات و از عمل
گر بود نیکو صفاتی در نهاد
شد دلیل حسن عقل و اعتقاد
ور بود بد گشته عقلش منحرف
از صراط حق به وجه مختلف
هست عالم بر صفات ذوالجلال
لیک نبود بر عیانش احتمال
هست تحریف وی از ام الکتاب
سوی نفس از عقل آوردن ایاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مؤمنان را چونکه بینند از نفاق
دعوی ایمان کنند و اتفاق
با شما در راه ایمان همره ایم
بهر طاعت چون شما بر درگه ایم
باز چون با یکدگر خلوت کنند
بر نفاق از مؤمنان غیبت کنند
با هم این گویند از طبع خبیث
که بر ایشان می کنید آیا حدیث
زآنچه حق کرده است از آن فتح باب
بر شما یعنی ز تورات و کتاب
تا برند از احتجاج آن را به کار
بر شما در محضر پروردگار
این بیابید ار شما را هست عقل
کم دهید اسلامیان را ره به نقل
از یهودان مسلمین در بدو حال
می نمودند از پی صحبت سؤال
کز خصال مصطفای خوش خطاب
هست بی شک مر شما را در کتاب
بهر ما گویید وصف آن امین
وین نبود از بهر تکمیل یقین
بلکه بود از بهر آن کاندر مقام
آورند آن بی هشان را در کلام
تا مگر ز اقوالشان در دعوتی
می بگیرند از تکلم حجتی
مثل آن کز نفس گیری اعتراف
بر صفات قلب و روح بی خلاف
گویی او را بهر تنبیه ار ز روح
داری اوصافی بیان کن در فتوح
با قوای طبع گویند اهل دید
خود شما کز روح مطلق زنده اید
چیست می دانید آیا وصف آن
بهر ما گویید زآن نام و نشان
تا قوای طبع یابند انتقال
بر کمال روح زآن بحث و سؤال
وآن قوا باشند یکجا معترف
زآنچه باشد روح بر وی متصف
در کتاب هستی ما بی ز شک
شرح و وصف روح باشد یک به یک
پس به هم گویند با روحانیان
می کنید آیا حدیث از روح و جان
تا به ما گیرند از اقوال ما
حجت اندر نزد حق قتال ما
می کنید آیا تعقل در نتاج 
یعنی از شه مختفی سازند تاج
جملگی اجزای طبع شوربخت
می بدزدید از قوای روح رخت
خود نمی دانند آیا ز اضطرار
کوست آگاه از نهان و آشکار
بلکه با هر جهر و سر او همره است
چون نداند سر دزدان گر شه است 
گر ندانی وحدتش را در وجود
این بدان کو آگه است از تار و پود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بود امیون از ایشان فرقه ای
در بحار آرزوها غرقه ای
بیخبر بودند از علم کتاب
جز امانی نی که از وجه صواب
این نبود الا ظنون و جز قیاس
طفل پندارد فلک را پشت طاس
طاس با گردون کجا باشد شبیه
داند اینسان یا صبی ای یا سفیه
که ندارد او تمیز علم و جهل
علم را چون جهل خود گیرد به سهل
تو چه دانی ای جهول بسته فم
که نداند عقل کل از بیش و کم
میکنی از جامه دار پادشاه
موزه پنهان تا ندزدد او به راه
کی بد از علم کتاب آگاه او
آن قدر هم بود بهر رنگ و بو
یعنی از بهر هوای نفس دون
تافتند از وی خلایق در ظنون
کاین بود در علم دین علامه ای
دارد اندر بحث دینی نامه ای
میفروشد در حقیقت دین به نان
معرفت گوید به میل این و آن
مینویسد در شرایع دفتری
میفروشد خالق زر بر زری
وای آن کوشد نویسندة کتاب
از هوای نفس و کسب نان و آب
بهر این معنی بر ارباب فنون
گفت ویل للذین یکتبون
آنچه خود تحریف کردند از عناد
این بود گویند از رب العباد
پس دهند آن بر بهای اندکی
همچو گوهر بر مویزی کودکی
وای آنانکه نویسد دستشان
تا کند بر دوزخی پیوستشان
حرفی از تحریف شد ز اقلامشان
از کتاب آتش بود فرجامشان
ویل زآن خویی که کردند اکتساب
هیچ چون آگه نبودند از کتاب
کیست امی وهم دور از راه تو
عقل تورات و کلام الله تو
وهم خواند این کتاب از عاریت
نی ز وجه علم و اخلاص نیت
نیست حرفی از کتاب آگاه او
کی شناسد راه را از چاه او
لیک پندارد که داند راه را
یا چو پیغمبر ص کلام الله را
ای خدای بینظیر اشراق عقل
کن تو بر ما چون تویی خلاق عقل
بر تو می جویم ز هر جهلی پناه
خاصه از جهلی که کفر است و گناه
گر تو خواهی جهل آگاهی شود
ور نخواهی عقلها واهی شود
دانشی کز تو بود جز نور نیست
ور ز ما جز قالب مغمور نیست
گرچه آن هم از تو باشد  ما که ایم 
گر که نادان  ور که دانا  لاشیءایم
آفریدی خاک را آنگه به فن
مر ورا آموختی علم و سخن
خاک را دانا و گویا چون کنی
گفت ما هم شاید ار موزون کنی
تا نویسم آنچه حق است از کتاب
باشدم تفسیر و تأویل از صواب
آتش ار گفتند ما را در فروز
مس نخواهد کرد غیر از چند روز
گو بر ایشان هیچ عهدی از خدا
این چنین بگرفته اید آیا شما
پس نخواهد عهد خود کرد او خلاف
این شما گویید از کذب و گزاف
بر خدا گویید آیا آنچه نیست
مر شما را علم بر وی تا که چیست
آری آن کو سییاتی اکتساب
میکند گردد محیطش در عذاب
خالدونند آن گروه و جزء نار
چون درخت اکتساب آید به بار
هم بدینسان مؤمنان و صالحان
هست جنت بهر ایشان جاودان
بر گمانشان وقت پاداش از نشان
شد مساوی با زمان ذنبشان
غافل از آنکه عمل در ذات نفس
گر که از وجهی شود ملکات نفس
نیست آن را در مکافات انتها
باقی است او را ثواب و هم خطا
وینکه می گوید محقق در کتاب
گر مخلد نیستند اهل عذاب
نه که او کرده است انکار خلود
گفته شر نبود اصیل اندر وجود
تا تو از قولش چه فهمی ای همام
گر نفهمی بگذر از وی والسلام

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
وینکه بگرفتیم ما میثاق خود
ز آل اسراییل از اشفاق خود
تا که نپرستند جز ما هیچ کس
که به هر طاعت سزاواریم و بس
یعنی از توحید افعال و صفات
روی آرد قلب بر توحید ذات
هم کنند احسان دگر بر والدین
روح اب دان نفس ام  ای نور عین
چیست احسان  هر دو را پروردن است
حق هر یک را بجا آوردن است
روح را سازی اگر دمساز دوست
حق بجا آورده ای وین حق اوست
نفس را ور باز داری از هوی
حق او این است تا آری بجا
ور به غفلت داری او را یا به لهو
کرده ای در حق ما در ظلم و سهو
هم به ذی القربی کنند احسان و جود
کیست ذی القربی جوارح ای ودود
این جوارح را مکن بر لعب صرف
هست این احسان بر آنها بی ز حرف
بین ز چشم  آیات حق را سر به سر
اندر آثارش مکرر کن نظر
گوش را بربند از اقوال خام
کن ز قل هو اذن  خیرش سمع وام
دست بگشا دست گیر افتاده را
حق بگیرد دست نعمت داده را
پا منه بیرون ز حد خویشتن
تا ز پایت نفکند دست فتن
بر زبان آر آنچه گفتن را سزاست
وآنچه گوید عقل  این نی بر خطاست
بس سخن باشد که حق و گفتنی است
لیک آن درخور به فهم عامه نیست
با عوام آن گو که بر وی لایقند
یعنی از بیم و امید و وعظ و پند
نی ز تحقیق معانی کاختصاص
سمع و درکش دارد از بهر خواص
بس کلام حق که بی رونق شود
چون به بیجا گویی آن ناحق شود
پیش عاشق گو حکایت از حبیب
وز جمال گل به پیش عندلیب
گل به فرق بلبل دلبرده ریز
پیش زاغان استخوان مرده ریز
اوفتادیم از ره مطلب به دور
پس مکن در حق ذی القربی قصور
رحم و رقت هم کنند ایتام را
هم به مسکین ره دهند اطعام را
لطف بر مسکین و رقت بر یتیم
قلب را صافی کند از رجس و ریم
گر در آزار دلی هرگز نه ای
دان که بس روشندل و نیکو پی ای
زآنکه دل آیینۀ آن طلعت است
گر شکست  اندر شکستش آفت است
خاصه گر باشد فقیری یا یتیم
دل مرا از بیم آن گردد دو نیم
نیک گویید از برای مردمان
بد کسی کو را نکو نبود زبان
هم بپا دارید آداب صلات
هم گذارید از ادب حق زکات
آن صلاتت در حضورش مردن است
وآن زکاتت مال و جان افشردن است
مأخذ این هر دو عشق است و نیاز
که نداند خاک را ز افلاک باز
عشق گوید غیر او را مرده گیر
هر چه داری در رهش ریز و بمیر
گرچه از خود تو نداری هیچ چیز
آنچه او دادت به عشق او بریز
من نگویم تا ز عشقش چون شوی
وارهی از مفلسی قارون شوی
گنج قارون گفتم ارچه ناقص است
وصف ناقص نی چو وصف خالص است
صورت آن بذل جان و نفی ذات
شد به ظاهر این زکات و این صلات
رو شما پس جمله گرداندید باز
جز قلیلی فارغ از مکر و مجاز
بازگشتید از ره اندر آزمون
جز کمی منکم و انتم معرضون

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هم به تحقیق اینکه موسی را کتاب
ما عطاء کردیم از راه خطاب
وز قفای او رسولان پی ز پی
هم فرستادیم با آیات وی
همچنین دادیم افزون بینات
باز بر عیسی ابن مریم در حیات
هم مؤید شد به روح آن روح پاک
یعنی آن روح القدس بی اشتراک
هر که آیا بر شما آمد رسول
بود آن بر نفس هاتان ناقبول
سرکشی کردید و هم تکذیبشان
بود تکذیب از پی آسیبشان
هم دگر کشتید بعضی را ز جهل
قتل آنها بر شما بنمود سهل
فرقه ای گفتند از راه خلاف
قلب ما دارد به سختیها غلاف
یعنی اقوال شما را سر به سر
مستمع گشتیم و نآمد بر اثر
غلف نبود اینکه گفتند از خطا
بلکه لعنت کرده ایشان را خدا
حق به باطل پوشد الا مشرکی
از شما می بگرود پس اندکی
چون کتابی آمد از یزدان فرود
سوی ایشان یعنی آن قوم یهود
شد مصدق آنکه با ایشان بود
خویش آن باشد که با خویشان بود
نام احمد ص پیش از آن کاندر شهود
رخ نماید بود حرز هر یهود
دیده بودند از کتاب اخلاق او
وز زمان بعثت و اشراق او
از فتوحش وز فواید وز فنون
روز و شب بودند در یستفتحون
می نمودند از ظهور او طلب
فتح را بر طاغیانشان روز و شب
تا مگر ظاهر شود آن نورمان
حق کند زو بر عدو منصورمان
بابها بگشاید از دیدار او
فتح را باشد سبب رخسار او
بود حرز اندر حروب از هولشان
نام پاک احمد ذوالطولشان
هم بر ایشان کاری ار مشکل شدی
حل ز نام احمد عادل شدی
چون عیان شد رایت الله نور
چشم خفاشان ز رویش ماند کور
آن تقاضا و طلب از یاد رفت
خرمن اقرارشان بر باد رفت
شد بدل تصدیق ها بر اشتلم
این عیان گشت از فلما جآءهم
از شناسایی خود کافر شدند
لعنت الله را به جان درخور شدند
تا نپنداری که هر آلوده پاک
گردد از آبی که آید از سماک
آب شوید جامۀ ناشسته را
نی خباثت های از دل رسته را

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان آنکه هر چه به شخص انسان رسد پاداش کرده های اوست و جزای افعال و اعمال او 
بد بود چیزی که می اندوختند
نفس های خود به آن بفروختند
آنچه بفرستاد ه حق منکر شدند
بر وی از بغی و حسد کافر شدند
هست جهل آن آتش بفروخته
نفس را جاهل به وی بفروخته
یا بود دنیا که سازد کور و کر
عقل و دین شد بر بهای سیم و زر
یا که حب و جاه و اغراض و حسد
که فروشد نفس بر وی بی خرد
یا که لذت های نفسانی که روح
ماند از وی بی فروغ و بی فتوح
قلب گرد د زآن قسی مانند سنگ
هست در مآ انزل اللهش درنگ
زآنکه حق بر بندگان از فضل و جود
میفرستد آنچه خود خواهد ز سود
سودی از چشم عطا بین نیست به
که بر او چیزی نگردد مشتبه
گر عطا بین نیست چشمی از حسد
میفروشد نفس خود بر شیء بد
میفرستد حق تو را نور و نعم
تو نخواهی رو کنی بر ظلم و ذم
معطی از کفرانت اندر قلب و چشم
مهر بنهد آید از خشمی به خشم
خشم بر نعمت گرفتی  منعمت
خشم گیرد جان از آن شد مظلمت
رو بگردانی ز نور آفتاب
تیره مانی تیرگی باشد عذاب
حق نگیرد خشم بر نادار پست
این عذاب از خشم و کفران تو است
گشت کفرانت عذابی بس مهین
خشم را بر خود ز چشم خویش بین
شمس بر خفاش کی خشم آورد
آن خفاش از خشم خود خواری برد
او ز نور آفتاب آید به خشم
کرد خشمش کور جان و کور چشم
ز آفتاب او میکند رو بر قفاش
هم بگرداند قفا خور از خفاش
نیست بهر مهر تابان پشت و رو
پشت بر خفاش کرد از پشت او
طبع خفاشی عذابی شد مهین
کش بود بر مهر تابان خشم و کین
حق فرستاد انبیاء را با کتاب
این بود فضلی که بیش است از حساب
کافران رایات جهل افراشتند
فضل او بر خویش سهل انگاشتند
جهل را بر عقل کردند اختیار
از درخت جهل زهر آید به بار
زهر خوردی چاره از اهلاک نیست
جاهلان را از هلاکت باک نیست
زآنکه آن مخفی بود تا زنده است
زهر دیگر را به جان جوینده است
زهر اول کرده کار او تمام
از پی اش زهر دگر ریزد به جام
زهر نوشد لحظه لحظه پی به پی
تا ز فعل آن شود آگاه کی
تا هنوز از زندگی داری رمق
جو به تریاقی علاج خود ز حق
وآن بود گر هست توفیق ایاب
سوی او برگشتن از هر ناصواب
تا شود زایل ز نفس  آن پیشه ها
کم دواند در زمینت ریشه ها
هست توبه وآن ندامت چون تبر
ریشۀ شوم آرد از خاکت به در
در مقام توبه گویم شرح آن
این قدر بود از پی تنبیه جان
تا تو دانی کو همه فضل است و جود
گر تو را خاری رسد آن از تو بود
کرد زآن انزال آیات و رسل
تا گذاری خار و رو آری به گل
روید از ارض ضمیرت یاسمین
وارهی از آن عذاب بس مهین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چون بر ایشان گفته شد کاین سو شوید
جمله بر مآ أنزل الله بگروید
بر یهود است این اشارت کآن گروه
بودشان بر ماسلف در دین وجوه
از خطاء گفتند آیا ما به راست
بگرویم آن را که هم نازل به ماست
گشته تورات از خدا نازل به ما
هم بر آن داریم ایمان از ولا
مؤمن است آن بر کتاب ما سلف
که کند تصدیق امر ماخلف
وآن گره بر ماوراء کافر شدند
ماوراء حق است و زآن سر وازدند
حق پس از توراتشان انجیل بود
اهل دین را موجب تکمیل بود
از پس انجیل قرآن بود حق
تا شود تصدیقشان را ماصدق
آنچه با ایشان بد از شرع و کتاب
بودشان قرآن مصدق بر صواب
گر شما مؤمن به تورات از هشید
انبیاء را گو چرا پس می کشید
تیغ بر پیغمبران آزید چون 
قبل از این گر مؤمنید از آزمون
از چه رو گوید کشید از پیش او
حکم ماضی چون کند بر حال رو
زآنکه بودند آن یهودان از ریاء
پیرو آنها که کشتند انبیاء
پس چنان باشد که راضی بوده اند
دست بر خون شهان آلوده اند
گر نمی بودند راضی  پیروی
از چه کردندی ز اسلاف قوی
آنکه باشد یار قاتل قاتل است
ور کند تقبیح او نی از دل است
وجه دیگر آنکه روح انبیاء
شاد گردد از اطاعت بر خدا
ترک طاعت انبیاء را خستن است
هر دمی صد کشتن است و بستن است
همچنین تا احمد ص آخر زمان
کوست جان جملۀ پیغمبران
وجه دیگر آنکه گر بر فاسقی
خود تو گویی قاتلی یا سارقی
گرچه زو نادیده باشی آن صفات
معنی آن باشد که دزدی تو به ذات
گر رسد دستت بدزدی و کشی
در تو زیرا مضمر است این ناخوشی
وجه دیگر آنکه بر قتل رسول
یک جهت بودند جمعی بوالفضول
سوی قتلش داشتند از قهر چشم
لب به دندان میگزیدندش ز خشم
گوید ار دارید ایمان بر کتاب
چون شدید از کین من بی خورد و خواب
هر زمان خواهید اضمحلال من
انبیاء را می کشید اندر زمن
این جواب اندر فصاحت اقرب است
تا نپنداری که دور از مطلب است
زآنکه گفتند آن جماعت با رسول
کآنچه بود از ما کنیم آیا قبول
یعنی آیات از خدا نازل به ماست
حرف ما بر ما زنی این نارواست
گفت حق گو مر یهودان را جواب
بر شما گر نازل است از حق کتاب
انبیاء را پس شما هم قاتلید
زآنکه خود بر قتل آنها قایلید
ور شما گویید کی ما کشته ایم
کشته اند اسلاف و ما زآن رشته ایم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هم محقق موسی کامل صفات
مر شما را آمد او با بینات
پس شما گوساله را ساجد شدید
بر کلیم خوش نفس جاحد شدید
بعد او بر عجل کردید اعتبار
وضع شیء بر غیر موضع گشت عار
گر به موسی جانتان پیوسته بود
بر پرستش عجل کی شایسته بود
بود هنگامی که بگرفتیم ما
در اطاعت عهد و میثاق از شما
طور را دادیم رفعت فوقتان
تا فزاید بر اطاعت شوقتان
طور را گفتیم سابق در بلاغ
جای ادراک است آن یعنی دماغ
قوه و حس از دماغ اندر تن است
حکمتش بر اهل دانش روشن است
روح حیوانی ز قلب آنگه که خاست
اول آمد بر دماغ از قلب راست
پس درآمد بر ریه از امر رب
وآن ریه باشد تنفس را سبب
پس در اعضاء منشعب گردد تمام
هست قوت ها به ترتیب و نظام
قوت اینسان در شما بنهاده ایم
تا بگیرید آنچه را ما داده ایم
یعنی اندر جای خود سازید صرف
تا مگر زین قوه ها بندید طرف
قوة سمع است زآن یک در شما
بشنوید آن را که میگوییم ما
گفت هر کس ما به سمع ارزانی ایم
معترف بر ظلم و نافرمانی ایم
عجلشان پس شد به قلب آمیخته
که به کفر خفیه بود انگیخته
گو بد است امری که بر ایمانتان
می کنید ار هست مؤمن جانتان
هست تکرار بیان از عجل طور
از برای حجتی وین نیست دور

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
گو بر ایشان بر شما بی معذرت
گر بود خالص سرای آخرت
دون مردم یعنی از دون امم
جز یهود و جز نصاری بیش و کم
زآنکه می گفتند ما صاحب رهیم
محرم حقیم و ابناء اللهیم
راه دین و لطف حق مخصوص ماست
غیر ما مردود از آن حصن و سراست
راست گر گویید و دارید این یقین
موت را خواهید از حق بهر دین
زآنکه دنیا جای اندوه و غم است
هر دمی در وی هزاران ماتم است
آنکه دارد خانمان و عیش خوش
از چه در گلخن خورد دوغ ترش
چون ندارد در سرای خویش رو
چون نسازد عیش خوش را آرزو
باشد این ویرانه اش بیفایده
گو بمیر و رو نشین بر مایده
گر دهندت ره به قصر پادشاه
چون به کهدانی و قوت توست کاه
کن تمنا عالمی را کاندر آن
هست وسعتها و نعمتها عیان
کی کنند آن را تمنا تا ابد
دستهاشان زآنکه پیش آورده بد
یعنی افعالی فرستاده ز پیش
که ندارند آرزوی موت خویش
حق بود دانا به غداران همه
بر خسیسان و ستمکاران همه
چون شنیدی متن و تفسیر ای عزیز
گوش کن تأویل اگر داری تمیز
کن تأمل اندکی در این جواب
این چرا فرموده با اهل کتاب
وآنگهی کآن احمد ص پاکیزه صوت
خود نموده منع ز استدعای موت
پس یقین موتی که باید آرزو
داشت آن را شد ارادی ز امر او
چار موت است آنکه از حکم ملوک
گشته تعیین بهر ارباب سلوک
موت ابیض باشد اول در ثبوت
اکتفا کردن به قوت لایموت
سعی کردن سخت در رزق حلال
وآنگهی کم خوردن اندر کل حال
تا به اندک نیستی قانع ز خور
طی نگردد راه روز خود مبر
گر که خوردی نی تو رهرو کاهلی
ره گرسنه طی کن ار صاحبدلی
اشکم خالی و پر دور از درنگ
این رود ره با پر  آن با اسب لنگ
کن به موت ابیض ار مردی رجوع
موت ابیض نزد مردان چیست  جوع
موت اخضر چیست آن عریانی است
از لباس کبر و هم سلطانی است
جامۀ نو را به طفلان واگذار
راه تجرید آن به عریانی سپار
شو مجرد یعنی از سودای خلق
جامه گو اطلس بود یا کهنه دلق
وآن مجرد کاندر این هنگامه نیست
بند عریانی و فکر جامه نیست
جامه را گوید حقت کوتاه کن
تن مجرد یعنی از دلخواه کن
جامه برکن  رخت عریانی بپوش
آرزوها را بهل برجا بکوش
موت سیم احمر است ای ذو فنون
وآن بود مردن ز میل نفس دون
خون نفس ار ریختی روحانی ای
رسته ای از قید هستی فانی ای
نفس سرکش را بکش آسوده شو
پاک از وسواس آن آلوده شو
هر دم او را هست وسواسی دگر
باید از وی داشتن پاسی دگر
بند وسواسش چو بری رسته ای
از خلاف او به حق پیوسته ای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
دل بپا خیزد چو او بی پی شود
وین به غیر از شور عشقی کی شود
عشق اگر آمد جهان بر کام توست
سکۀ دولت همه بر نام توست
عشق چون شمشیر بکشید از غلاف
عرصه شد از غیر یک معشوق صاف
وآن دگرها هر چه هست افسانه است
ترک جو کن  چشمه گر در خانه است
ای بت شیرین شمایل ماه من
شاهد من شحنۀ من شاه من
زلف را بگشای از رخ  نوبت است
زآنکه عاشق  غرق عشق و حالت است
می نخواهم باده دیگر مستما
حالت چشم تو برد از دستما
زلف بگشا چارة دیوانه کن
فکر مست از نرگس مستانه کن
پیش از آن کز سوز عشقت دم زنم
آتش اندر عالم و آدم زنم
شیشه و پیمانه را برجا گذار
زلف را یک دم به دستم واگذار
تا در او جویم دل آشفته را
گیرم از سر قصه های گفته را
یا خرابم او کند از تاب خود
یا کنم تعبیر از او من خواب خود
تا نپنداری که من بودم به خواب
بود مشهود آفتابم بی حجاب
تا چه شد حالم که می گردد سرم
شد کجا آن کو بد اینک در برم
کیست آخر اینکه هم سیر من است
من خود اویم یا که او غیر من است
عین من یا با من او هم ریشه است
نی غلط او برتر از اندیشه است
لا اله الا الله او شاه دل است
در میان ما و او ما حایل است
تا ز مایی خود آگاهیم ما
نیست منزل خاک آن راهیم ما
گاه گاه ار او نماید روی خویش
بنده باید تا بداند خوی خویش
خوی ما افتادگی و زاری است
خوی او یکتایی و قهاری است
کی به یکتایی شود مع با کسی
اوست خورشید آفرین و ما خسی
پیش خورشید ار خسی فانی شود
بگذرد زآن طبع و نورانی شود
هست آن موقوف هم بر موهبت
کن تو موتوا أن تموتوا را صفت
چارة ما هر دم از خود مردن است
پی به لعل روح بخشش بردن است
هست موتت را حیاتی در پناه
نک شنو تفصیل آن موت سیاه
موت اسود دان که موت چارم است
وآن تحمل بر جفای مردم است
تا نرنجد خاطرت ز آزار خلق
یار باشی هر چه گردی خوار خلق
گر هزاران بار کوبندت به سنگ
دل به صلح آری دگر نی رو به جنگ
صاحب موت سیه یعنی فقیر
هست بیشک زود عفو و دیر گیر
پس بدین وجه آیت آمد از خدا
کآخرت گر هست مخصوص شما
از چه نبود هیچ رو بر موتتان
تا نشانی باشد از آن بی نشان
کو نشانی در شما زین چار موت 
یک سر مو از هوی ناگشته فوت
آنکه خاص اوست دار آخرت
خواهد از دنیا به کلی معذرت
کرده اید از خورد کم یا از لباس
یا ز حرص و بخل و آمال و اساس
یا یک از وسواس های دم به دم
یا جوی از جهد و انکار و ستم
پس چه باشد کآخرت خاص شماست
ذات مطلق بند اخلاص شماست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یافتشان خواهی همانا از جهات
احرص ایشان را ز مردم بر حیات
وز تمام مشرکین خاص از مجوس
که کنند انکار بعث اندر نفوس
گر یکی بر دیگری شد دوستدار
سال عمرش را ز حق خواهد هزار
شد نشان حرص این بر زندگی
وین بود دور از خصال بندگی
جو ز حق از بهر یار یک جهت
عقل راد و روح شاد و مغفرت
عمر افزون خواستن هم بهر دوست
شاید اما عقل و طاعت گر در اوست
نه که عمری بگذرد بر عیش و لعب
وین به شرع و عقل مذموم است و صعب
بر یهودان حجت آرد کردگار
گر بود خاص شما دارالقرار
پس چرا بر زندگانی احرصید
وز مجوسان جهان جو انقصید
از نشان دین خالص آن یک است
کاعتقادش برخلاف مشرک است
عمر او خواهد هزار از بهر یار
داند ارچه اوش نرهاند ز نار
گر به گیتی عمر جاویدان کند
کی ورا مستخلص از نیران کند
وینکه فرماید خدا باشد بصیر
بر عمل هاشان به تصریح ضمیر
شاید این باشد که می گفتند ما
عمر خواهیم از پی صدق و صفا
گوید او من خود بصیرم بر ضمیر
روشن است احوال هر کس بر بصیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
گو هر آن کآمد عدو جبرییل
کت به دل نازل شد از رب جلیل
اذن و القایش بداز پروردگار
نه به رأی خویش بود و اختیار
بودش احکام خدا بین یدیه
شد مصدق بر لما بین یدیه
یعنی اندر لوح عقلی سر به سر
بود ثبت احکام شرع با ظفر
از خدا بگشود هنگام نزول
باب آن را بر دل پاک رسول ص
مع چو با سلطان صاحب دلق شد
از زبان او بیان بر خلق شد
زآن هدایت یافتند اهل یقین
بس بشارت باد سوی مؤمنین
هر که باشد مر خدا را پس عدو
وآن ملایک وآن رسل را رو به رو
هم عدو جبریل و میکاییل راست
حق عدوی کافرین آمد به راست
هر کسی کو رو ز عقل و قلب تافت
از وجودش غیر گمراهی نیافت
در مثل شمس منیر آمد وجود
بر هر آنچه تافت داد او را نمود
تافت بر گل رنگ و بو آمد پدید
تا چه باشد گر بتابد بر پلید
از چه با آیینه زنگی دشمن است
زآنکه گوید زو سیه روی من است
آینه کی روی کس سازد سیاه
این سیاهی در تو است ای دین پناه
تخم حنظل کاری و بدهیش آب
چون درآید آب را سازی عتاب
کز تو است ای آب  این تلخی و کین
زآنکه بی تو او نمی رست از زمین
پس تو او را تلخ و ناخوش کرده ای
زهرناک و آدمی کش کرده ای
آب گوید کار من رویاندن است
کار تو تخم نکو افشاندن است
هر چه کشتی تو برویانم منش
تخم بد ریزی بد آید خرمنش
طعن پس بر من مگو بر خویش گو
کاین چنینی شوم کار و زشت خو
تو چرا دشمن شوی با جبرییل
کآورد وحی از خدا سوی خلیل
دشمن خود شو که وحی مستقر
بر دل سنگت نکرد آخر ثمر
دشمن خود شو که روی مصطفی ص
دیدی و گشتی از آن رو بر قفا
دشمن خود شو که هر موی تنت
هست در هر خلق و خویی دشمنت
دشمن خود شو که از خبث صفت
دشمن پاکان حقی بی جهت
جبرییلت واسطه است اندر وجود
او نکردت ناپسند و بد نمود
واسطۀ رزق است میکاییل راد
گر به ظلم آری به دست آن یا ز داد
وزن را باشد ترازو داوری
گر تو زو سرگین کشی یا گوهری
بر ملایک دشمن آن جاهل بود
کز صفات و فعل خود غافل بود
پس نماید حق به او اطوار او
گرچه باشد پرده پوشی کار او
چون فعالش ظاهر از مکمن شود
بر خدا یعنی به خود دشمن شود
که چرا من این چنین کوته پی ام
موش کورم شمس روز افزون نی ام
گر چنین می گفت هم بود این صواب
عیب خود می دید و حسن آفتاب
بلکه گوید شمس را تو تیره ای
که نه بر رخسار خوبم خیره ای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -