cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
مگر سلطان دین محمود یک روز
ایاز خویش را گفت ای دلفروز
کرا دانی تو از مه تا بماهی
که ازمن بیش دارد پادشاهی
غلامش گفت ای شاه جهاندار
منم در مملکت بیش از تو صد بار
چو ملکم این چنین زیر نگین است
چه جای ملکت روی زمین است
پس آنگه شاه گفت آن نازنین را
که ای بنده چه حجت داری این را
زبان بگشاد ایاز و گفت ای شاه
چه می پرسی چو زین رازی تو آگاه
اگرچه پادشاهی حاصل تست
ولیکن پادشاه تو دل تست
دل تو زیر دست این غلامست
مرا این پادشاهی خود تمامست
تویی شاه و دلت شاه تو امروز
ولی من بر دل تو شاه پیروز
فلک را رشک می آید ز جاهم
که من پیوسته شاه شاه خواهم
چه گرملک تو ملکی مطلق آمد
ولی ملک ایازت بر حق آمد
چو اصل تو دلست و دل نداری
بگو تا مملکت را بر چه کاری

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
محمد ابن عیسی کز لطیفه
سبق برد از ندیمان خلیفه
مگر می رفت بر رخشی نشسته
سر افساری مرصع تنگ بسته
غلامانش شده یک سر سواره
همه بغداد مانده در نظاره
ز هر کنجی یکی می گفت این کیست
که بس با زینت و با زیب و بازیست
بره می رفت زالی با عصایی
چنین گفتا که کیست این مبتلایی
که حق از حضرتش مهجور کردست
بمکر از پیش خویشش دور کردست
که گر از خویش معزولش نکردی
بدین بیهوده مشغولش نکردی
شنید این راز مرد از هوشیاری
فرود آمد ازان مرکب بزاری
مقر آمد که حال من چنانست
که شرحش پیرزن را در زبانست
بگفت این و بتوبه راه برداشت
بکلی دل ز مال و جاه برداشت
نگونساری خویشش چون یقین شد
بکنجی رفت و از مردان دین شد
بسی تو خواجگی کردی نهانی
گدایی خواجگی کردن ندانی
بیک جو چو نداری حکم بر خویش
که نتوانی جوی دادن بدرویش
چو نتوانی که برخود حکم رانی
چگونه بر کسی دیگر توانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بر دیوانه محمود بنشست
نهاد او چشم برهم شاه بشکست
بدو گفت این چرا کردی چنین گفت
که تا رویت نه بینم شه برآشفت
بدو گفتا لقای شاه عالم
نمی داری روا گفت آن خود هم
چو خود بینی درین مذهب روا نیست
اگر غیری به بینی جز خطا نیست
شهش گفتا اولوالامر جهانم
بود بر تو همه حکمی روانم
بدو دیوانه گفتا هین بیندیش
که امر تو روان چون نیست بر خویش
نباشد بر دگر کس هم روانه
مرا مبشول چند آری بهانه
نمی آید ترا زین خواجگی ننگ
که گرد آورده عمری دو من سنگ
کسی باشد بمعنی مالک خویش
که نه ناجی بود نه هالک خویش
نمی دانی که کوژی ای مرایی
چرا در راستی خود را نمایی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
گلیمی بود آن شوریده جان را
بمردی داد تا بفروشد آن را
بدو آن مرد گفت این بس درشتست
بنرمی همچو پشت خارپشتست
خرید آن مرد ارزان و هم آنگاه
خریداری پدیدار آمد از راه
بدو گفتا گلیمی نرم داری
چنین گفتا که دارم تا زر آری
چو زر القصه پیش آورد درویش
نهادش آن گلیم آن مرد در پیش
بدو گفتا گلیمی بی نظیرست
که از نرمی بعینه چون حریرست
یکی صوفی سوی او هوش می داشت
خریدش تا فروشش گوش می داشت
همی یک نعره زد گفت ای یگانه
مرا بنشان درین صندوق خانه
که می گردد حریر اینجا گلیمی
سفالی می شود در یتیمی
که من در جوهر خود چون سفالم
ز صندوقت بگردد بو که حالم
اگر بر تو نخواهد گشت حالت
نخواهد بود عمرت جز وبالت
چو در ظلمت گذاری زندگانی
چه حیوانی چه تو چون می ندانی
همه اعضای خود در بند دین کن
اگر خود را چنان خواهی چنین کن
مبین مشنو مگو الا بفرمان
که تا کافر نمیری ای مسلمان
چو مردت می نه بینم در هدایت
 ز کافر مردنت ترسم بغایت
برای عبرتست این طاق و ایوان
تو جز شهوت نمی بینی چو حیوان
ببازاری که دایم سود جان بود
چگونه بایدت دایم زیان بود

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی عورت طواف خانه می کرد
نظر افکند بر رویش یکی مرد
زنش گفتا گر اهل رازیی تو
چنین دم کی بمن پردازیی تو
ولی آگه نه تو بی سر و پای
که از که بازماندستی چنین جای
گر از مردی خود بودی نشانیت
سر زن نیستی اینجا زمانیت
تو اینجا از پی سود آمدستی
نه از بهر زیان بود آمدستی
تو خود را روز بازاری چنین گرم
زیان خواهی نداری از خدا شرم
خداوند جهان پیوسته ناظر
تو از وی غایب و او بر تو حاضر
چو یک یک دم خدا از تست آگاه
چرا چون ماه می پیچی سر از راه
چو حق با تو بود در هر مقامی
مزن جز درحضورش هیچ گامی
اگر بی او زنی یک گام در راه
بسی تشویر باید خوردت آنگاه

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مهستی دبیر آن پاک جوهر
مقرب بود پیش تخت سنجر
اگرچه روی او بودی نه چون ماه
ولیکن داشت پیوندی بدو شاه
شبی در مرغزار رادکان بود
به پیش سنجر خسرو نشان بود
چو شب بگذشت پاسی شاه سنجر
برای خواب آمد سوی بستر
مهستی نیز رفت از خدمت شاه
بسوی خیمه خاص آمد آنگاه
مگر سنجر غلامی داشت ساقی
که از خوبی ببودش هیچ باقی
جمالش با ملاحت یار گشته
ز هر دو شاه برخوردار گشته
بصد دل بود شه دیوانه او
حریف مهستی بد لیک مهرو
درآمد شه ز خواب او را طلب کرد
ندیدش قصد آن یاقوت لب کرد
لپاچه نیم شب بر پشت انداخت
بکینه تیغ هندی بر سر افراخت
درآمد کرد در خیمه نگه شاه
که مهستی در آنجا بود با ماه
بر او دید ساقی را نشسته
مهستی دل در آن مهروی بسته
بزاری می نواخت از عشق رودش
خوشی می گفت با خود این سرودش
که در برگیرمت من بر لب کشت
گر امشب بایدم دو ک کسان رشت
چو سنجر گشت ازان احوال آگاه
گرفت این بیت را زو یاد آنگاه
بدل گفتا گر امشب من بتندی
درین خیمه روم با تیغ هندی
نماند زهره را این هر دو بر جای
شوم در خون این دو بی سر و پای
مشوش گشت و شد آخر بتعجیل
به سوی خیمه خود کرد تحویل
چو روزی ده برآمد شاه یک روز
فرو آراست جشنی عالم افروز
مهستی پیش سلطان چنگ می زد
نوایی بس بلند آهنگ می زد
ستاده بود ساقی نیز بر پای
قدح بر دست و چشم افکنده بر جای
شه آن بیت شبانه یاد می داشت
ازو درخواست و خویش آزاد می داشت
مهستی چون شنید این بیت از شاه
بیفتاد از کنارش چنگ در راه
چو برگی لرزه افتادش بر اندام
برفت از هوش و عقلش ماند در دام
شه آمد بر سر بالینش بنشست
برویش بر گلاب افشاند از دست
چو زن باهوش آمد باردیگر
چو اول بار گشت از بیم سنجر
چو باری ده زهش آمد بخود باز
سر رشته نکرد او از خرد باز
شهش گفتا اگر می ترسی از من
بجان تو ایمنی ای خویش دشمن
زنش گفتا که من زین می نترسم
ولی این بیت یک شب بود درسم
همه شب درس خود تکرار کردم
گهی اقرار و گه انکار کردم
از آنجا باز می یابم نشانی
که بر من تنگ می گردد جهانی
بدان ماند که یک شب درچنان کار
نهفته بوده از من خبردار
مرا گر تو بگیری ور برانی
دلت ندهد دگر بارم بخوانی
وگر بکشی مرا در تن درستی
نجاتی باشدم از دست هستی
مرا این ترس چندانی از آنست
که سلطانی که رزاق جهانست
چو او یک یک نفس با من همیشه ست
مرا یک یک نفس بنگر چه پیشه ست
چو حق پیش آورد صد ساله رازم
من آن ساعت چه گویم با چه سازم
چو حق می بیندت دایم شب و روز
چو شمعی باش خوش می خند و می سوز
دمی بی شکرش از دل برمیاور
نفس بی یاد غافل بر میاور
اگردر شکر کوشی هر چه خواهی
بیابی نقد از جود الهی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر یک روز محمود عدوبند
پسر را گفت کای داننده فرزند
ببین تا پیل چندست این زمانم
که من اکنون عددشان می ندانم
پسر بشمرد و گفتش ای خداوند
هزار و چار صد پیلست در بند
شهش گفتا که خود را یاد دارم
که یک بز می نیامد در شمارم
کنون گر تا بعرشم کار و بارست
ز من نیست آن ز فضل کردگارست
چو هستت نعمت حق بی کناره
ترا از شکر منعم نیست چاره
چو در حق تو نعمت بر دوامست
دمی بی شکر حق بودن حرامست
وگر نفس تودر شکرست کاهل
دلت باید که این مشکل کند حل
چو نفست کاهلی دارد همیشه
دلت را هست جد و جهد پیشه
چو نفست مرد کار خویش باشد
دلت در کار خود درویش باشد
نکو زان سود کرد و بد زیان کرد
که هر کس آنچه دارد خرج آن کرد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بکویی می فرو شد عیسی پاک
جهودانش بسی دشنام بی باک
بدادند و خوشی آن پاک زاده
دعا می گفتشان رویی گشاده
یکی گفتش نمی کردی پریشان
ز دشنام و دعاگویی بر ایشان
مسیحش گفت هر دل جان که دارد
از آن خود کند خرج آن که دارد
ترا نقدی که در دریای جانست
اگر موجی زند از جنس آنست
ولیکن تا دم آخر نیاید
ترا نقد درون ظاهر نیاید
محک جان مردان آن زمانست
که اعمی آن زمان صاحب عیانست
غم فردا ترا امروز باید
دلت از خوف آن جانسوز باید
بباید هر دمت صد بار مردن
که بتوانی تو این وادی سپردن
اگر از ابر بارد بر توآتش
تو می باید که باشی در میان خوش
اگر در وقت جان دادن خوش آیی
بمعنی گرم تر از آتش آیی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر شد ناگهی دزدی گرفتار
ز گرد راه بردندش سوی دار
امان می خواست از عجز و نیازی
که ریزد آب و بگزارد نمازی
که یا رب در چنین وقتی وجایی
که می بینم بهر مویی بلایی
ببین تاتیغ قهرت بر سر دار
چه می آرد برویم آخر کار
تو از قهرم چنین حیران گرفته
من از مهر تو ترک جان گرفته
چنینم من که گفتم تو چنانی
کنون جان می دهم دیگر تو دانی
چنین ده جان اگر جان می دهی تو
وگرنه عمر تاوان می دهی تو
اگر خونت زند از قهر او جوش
مکن هرگز بلطف او را فراموش
سبک رو چون گرانجانی زره نیست
بشادی زو که غم رادستگه نیست
عروسی جهان ماتم نیرزد
که صد شادی او یک غم نیرزد
چو خواهد کرد گردونت پیاده
سواری را بکن ابرو گشاده

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی دیوانه چوبی بر نشسته
بتگ می شد چو اسپی تنگ بسته
دهانی داشت همچون گل ز خنده
چو بلبل جوش در عالم فکنده
یکی پرسید ازو کای مرد درگاه
چنین گرم ازچه می تازی تودر راه
چنین گفت او که در میدان عالم
هوس دارم سواری کرد یک دم
که چون دستم فرو بندند ناکام
نجنبد یک سر مویم بر اندام
اگر هستی درین میدان تو بر کار
نصیب خویشتن مردانه بردار
چو از ماضی و مستقبل خبر نیست
بجز عمر تو نقدی ما حضر نیست
مده این نقد را بر نسیه بر باد
که بر نسیه کسی ننهاد بنیاد
چو یک نقطه ست از عمر تو بر کار
هزاران چرخ زن بر وی چو پرگار
خوشی با نقد این الوقت می ساز
چو بیکاران به پیش و پس مشو باز
اگر تو پس روی و پیش آیی
بلای روزگار خویش آیی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
سپهداری برای کوتوالی
بجایی قلعه می کرد عالی
یکی دیوانه آمد پدیدار
به پیش خویش خواندش آن سپهدار
بدو گفتا ببین کین قلعه چونست
ز رفعت جفت طاق سر نگونست
ازین قلعه کسی کاعزاز دارد
ببین تا چه بلا زو باز دارد
زبان بگشاد آن دیوانه حالی
بدو گفتا تو مردی تیره حالی
بلا چون ز آسمان می افتد آغاز
بقلعه می روی پیش بلا باز
بلای خویشتن چون تو تمامی
بلایی نیز مطلب ای گرامی
ز خویش و از بلای خویش آنگاه
خلاصی باشدت کلی درین راه
که افتاده شوی و پست گردی
نمانی زنده تا که هست گردی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر محمود می شد بامدادی
کسی آمد وزو می خواست دادی
فغان می کرد و پیشش راه بگرفت
درآمد پس عنان شاه بگرفت
یکی پرسید کان مظلومت ای شاه
فلان وقتت عنان بگرفت در راه
عنان نکشیدی آنگه باز هیچی
کنون پس این عنان بهر چه پیچی
شهش گفتا که بودم آن زمان مست
که بگرفت او عنان من بیک دست
کنون هر موی این مظلوم دستیست
که از هر موی وی بر من شکستیست
چو چندین دست بینم در عنانم
اگر دستم دهد چون اسپ رانم
گرفتارم میان این همه دست
نمی دانم که چون بیرون توان جست
چو افتادن درین ره سود مردست
بیفتد هر که اینجا اهل دردست
بلندی چون درین ره پست گیرند
عنان پادشه بی دست گیرند
کسی باید بخون درگشته صد بار
که تا گردد ز افتادن خبردار
کسی کاندر میان ناز باشد
کجا برهاندش در باز باشد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی پرسید از مجنون که چونی
که بس بیچاره و بس زبونی
چنین گفت او که هستم من خری پیر
بدن سوراخ از بار گلوگیر
تنم گرچه نزار و ناتوانست
همه روزی همه بارش گرانست
وگر آسایشی را بعد صد غم
ز پشتش جامه برگیرند یک دم
هزاران خرمگس آید گزنده
همه در ریش او نیش اوفکنده
که گویم کاش این بیچاره هرگز
ندیدی از چنین آسایشی عز
اگر باشی تو کار افتاده راه
چنین کارت بسی افتد باکراه
چو کار افتادگی نبود بغایت
ترا بس خنده آید زین حکایت
چو مشغولی بناز و کامرانی
تو کار افتادگی را می ندانی
کسی باید مرا افتاده در کار
بروزی ماتم خود کرده صد بار
بحق زنده شده وز خویش مرده
نه از پس ماندگان کز پیش مرده
تو تا عاشق نگردی نیک جانباز
نیابی سر کار افتادگان باز
کسی کو در میان ناز ماندست
ز جان بازان عاشق باز ماندست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
درآمد پنچمین فرزند هشیار
پدر راگفت کای دریای اسرار
من آن انگشتری خواهم باخلاص
که در ملکت سلیمان گشت ازان خاص
پری و دیو در فرمانش آمد
بساط ملک شادروانش آمد
زنام آن نگینش شد نه از غیر
رموز مور کشف و منطق طیر
گر آن انگشتری در دستم آید
فلک با این بلندی پستم آید

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
پدر گفتش چرا ملکت بکارست
که گر دستت دهد ناپایدارست
چنین ملکی چنان به هم تو دانی
که در باقی کنی چون هست فانی
وگر در ملک ظلمی کرده باشی
که تا یک گرده روزی خورده باشی
جهان چون حسرت آبادیست جمله
کفی خاکست یا بادیست جمله
مشو غره بملک باد و خاکی
بجانی کرده پیوند هلاکی
کرا آن زندگی با برگ باشد
که انجامش بزاری مرگ باشد
جهان پر نوش داروی الهی
مکش خود را بزهر پادشاهی
اگرچه روستم را دل بپژمرد
چه سود ازنوش دارو چون پسر مرد
طلب کن ای پسر ملکی دگر را
که سر باید برید آنجا پسر را
جهان را پادشاهانی که بودند
که سر در گنبد گردنده سودند
بملک اندر نبودی پشتشان گرم
مگر بر پشتی آن پاره چرم
همه در زیر چرم آرام کرده
درفش کاویانش نام کرده
ز ملکی چون نمی گیری کناره
که بر پایست از یک چرم پاره
چو شاهی از درفش لخت چرمست
بغایت کفشگر زان پشت گرمست
مرا ملکی که اصلش چرم باشد
بدان گر فخر آرم شرم باشد
چو سر کارها معلوم گردد
بسا آهن که در دم موم گردد
در آن موضع که عقل آنجاست مدهوش
اگر کوهست گردد عهن منفوش
چو ملک این جهانی بس جهانست
چو نیکو بنگری ملک آن جهانست
زهی آدم که پیگ عشق دریافت
بیک گندم ز ملک خلد سر تافت
اگر خواهی که یابی ملک جاوید
ترا قرصی ز عالم بس چو خورشید

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر محمود می شد در شکاری
جداماند او ز لشکر برکناری
بنزدیکش یکی ده بود می دید
بجایی بر سر ده دود می دید
فرس می راند شه تا پیش آن زود
نشسته دید زالی پیش آن دود
بدو گفت آمدت مهمان خلیفه
چه آتش میکنی هان ای عفیفه
چنین دادش جواب آن زال آنگاه
که خود را ملک می جوشم من ای شاه
شهش گفتا بگو ای پیر عاجز
که ملکم می دهی گفتا نه هرگز
که من ملک از برای خویش جوشم
بملکت ملک خود را کی فروشم
نیم ملک ترا هرگز خریدار
که ملک من به از ملک تو صد بار
جهانی خصم دارد ملکت از پس
مرا بی آن همه غم ملک خود بس
چو شه در ملک پیر زال نگریست
بسی از ملک خود برخویش بگریست
بآخر یافت مشتی ملک ازان زال
بدادش بدره و رفت در حال
چو جوجو در حساب آرند یکسر
ز ملک زال ملکی نیست برتر
اگرچه روستم صاحب کمالیست
ولی در آرزوی ملک زالیست
طریقت چیست عین راه دیدن
سبکباری کم آزاری گزیدن
بمشتی ملک پر کردن شکم را
جوی انگاشتن ملک و حشم را
چو ملک بی زوالی نیست امروز
چه جویی چون کمالی نیست امروز
درین عالم کمال امکان ندارد
که گرماهست جز نقصان ندارد
در اول می فزاید تا دو هفته
دو هفته نیز می گردد نهفته
تو اکنون زین مثال آگاه گردی
که دایم ناقصی گر ماه گردی
ندارد هیچ اینجا پایداری
پس اینجا خواه عزت خواه خواری
چو ملک این جهان ناپایدارست
ترا در بیقراری چون قرارست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر می رفت شیخی کاردیده
بره در دید طاقی برکشیده
همایی کرده از کج بر سر او
بگسترده ز هم بال و پر او
زبان بگشاد و گفت ای مرغ ناساز
تو بی شرمک بدینجا آمدی باز
بهر یک چند بگشایی پری تو
نشینی پس بقصر دیگری تو
نیاید از تو کس را سایه داری
که نا پایندگی سرمایه داری
اگر پایندگی بودی جهان را
هویدایی نبودی عقل و جان را
همه دنیا سرابی می نماید
جهانی ملک خوابی می نماید
خرت در گل ازان سخت اوفتادست
که در تعبیر خر بخت اوفتادست
چو خر باشد کسی را بخت اینجا
بلاشک کار باشد سخت اینجا
اگر غربال پندار خود از آب
برآری عالمی بینی همه خواب

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بسنجر گفت غزالی که ای شاه
برون نیست از دو حال تو درین راه
اگر بیداری اینجا چون نشینی
که تا برهم زنی دیده نه بینی
وگر تو خفته این پادشایی
نه بینی هیچ تا دیده گشایی
بملکی چند نازی چند خندی
که تا چشمی گشایی و ببندی
ازو آثار در عالم نه بینی
کم از هیچی بود آن هم نه بینی
تو گر خود یزدجرد پادشایی
بکشته عاقبت در آسیایی
اگر آگه نه زان آسیا تو
یکی بنگر بدین چرخ دو تا تو
چو افتادی بدین چرخ دو تا در
شوی آخر بپای آسیا در
درین آتش چه عودی چه گیایی
بخسپد شب چه شاهی چه گدایی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر محمود می شد با سپاهی
ز هامون تا بگردون پایگاهی
سپه می راند هر سویی شتابان
که تا صیدی بیابد در بیابان
خمیده پشت پیری دید غمناک
برهنه پای و سر با روی پر خاک
درمنه می کشید و آه می کرد
میان خار خود را راه می کرد
شه آمد پیشش و گفت ای گرامی
زبان بگشای و بر گو تا چه نامی
چنین گفتا که من محمود نامم
چو هم نام تو ام این خود تمامم
شهش گفتا که ماندم در شکی من
تو یک محمود باشی و یکی من
تو یک محمود و من محمود دیگر
کجا باشیم ما هر دو برابر
جوابش داد پیر و گفت ای شاه
همی چون هر دو برخیزیم از راه
رویم اول دو گز زینجا فروتر
بمحمودی شویم آنگه برابر
برابر گر نیم با تو که خردم
برابر گردم آن ساعت که مردم
تو خوش بر تخت روکین نیلگون سقف
کند از چوب تختت تخته وقف
چه خواهی کرد ملکی درجهانی
که نتوانی که خوش باشی زمانی
بنتوانی شدن تنها براهی
نه کارت راست آید بی سپاهی
نه هم بی چاشنی گیری خوری آب
نه شب بی پاسبانی آیدت خواب
غم ملکی چرا چندان خوری تو
که نتوانی که در وی نان خوری تو
اگر همچون کیانت تخت عاجست
وگر برتر ز نوشروانت تاجست
نصیبت زان چنان تاجی و تختی
نخواهد بود الا خاک لختی
چه ملکست این و تو چه پادشایی
که با میر اجل برمی نیایی
اگر یک گرده هر روزت تمامست
چو تو دو گرده می جویی حرامست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر می رفت محمود جهاندار
بره درگازری را دید در کار
کشیده پشته کرباس دربند
بدو گفت این همه کرباس را چند
جوابش دادگازر کای شهنشاه
ترا کرباس ده گز بس درین راه
چو زین جمله ترا ده گز پسندست
چرا پرسی ز جمله تا بچندست
چو این بشنید گریان گشت ازو شاه
غریبی خشت زن را دید ناگاه
رخ از خورشید چون انگشت کرده
ره صحرا همه پر خشت کرده
شهش گفتا همه خشتت بچندست
چنین گفت او که ده خشتت پسندست
چو ده خشتت ازین جمله تمامست
چه می خواهی دگر جمله حرامست
وبال تست اگر خوبی وگر زشت
فزون از ده گزی کرباس وده خشت
ز دنیا این دو چیزت هم وثاقست
دگر چون زین گذشتی طم طراقست
ترا زین کار اگر سودی رسیدست
جهان انگار تا رودی رسیدست
ز نف شوم بگذر با خردساز
بترک ملک گوی و کارخود ساز
چو تو از ملک جز یک دم نداری
بکن کاری که این دم هم نداری
چو شه بشنود گفت آن دو تن را
بخاک افکند حالی خویشتن را
بسی بگریست تا بی خویشتن شد
بآخر کارساز آن دو تن شد
بسی زر داد آن دو مهربان را
بشهر آمد بگفت این داستان را
چو قسمت این دو چیزست از زمانه
چه خواهی کرد این مردارخانه
اگر تو بر فلک بهرام زوری
بروز واپسین بهرام گوری
وگر از پرده رخشانی چو یاقوت
شوی بهرام چوبین زیر تابوت
بترس ای گورخان از گورخانه
که باید خفت چند آری بهانه
بنه رگ راست تا این کوژ رفتار
نگرداند ترا در تو گرفتار

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
حکیمی دید ذوالقرنین در راه
بذوالقرنین گفت آن مرد درگاه
که آخر گرد عالم چند گردی
که عالم جمله پر آشوب کردی
سکندر گفت نیمی از اقالیم
نهادم راست باقی ماند یک نیم
کنون من می روم عزم من این راست
که تا آن نیمه دیگر کنم راست
حکیمش گفت نیست این داد دادن
ترا رگ راست می باید نهادن
چو می دانی که بر می بایدت خاست
بنه رگ راست چون عالم نهی راست
که تو گر فی المثل شیر نبردی
چو راه گور گیری مور گردی
چو در دنیا ترا اندک قرارست
ولی درگور سالی صد هزارست
بدنیا در چرا کاشانه سازی
که هم در گور به گر خانه سازی
چو کسری گر کنی طاق دلارام
ز کسری جبر نپذیرد سر انجام
نمی بینی که اینها کاخترانند
چه گر بر فرق گردون خانه دانند
همه سرگشته می گردند در سوز
ازین خانه بدان خانه شب و روز
چو می بینند کان جز دامشان نیست
دمی در خانه آرامشان نیست
اگرچه شاه عالی ذات گردند
ولی در خانه هم مات گردند
تو هم گر خانه سازی درین راه
درو میری چو کرم پیله ناگاه
بسی بارست ای دیوانه بر تو
فرود آید بآخر خانه بر تو
مشو دلشاد از کاشانه خویش
مکن دل تنگ از ویرانه خویش
که نه دلتنگ مانی تو نه شادی
که هم این بگذرد هم آن چو بادی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جهان را پادشاهی پاک دین بود
که ملک عالمش زیر نگین بود
نبودش در همه عالم نظیری
که بودش از همه عالم گزیری
سواد ملکش از مه تا به ماهی
ز شرقش تا به غربش پادشاهی
حکیمانی که پیش شاه بودند
که اجری خواره درگاه بودند
چنین گفت ای عجب روزی به ایشان
که حالی می رود بر من پریشان
دلم را آرزویی بس عجب خاست
نمی دانم که این از چه سبب خاست
مرا سازید یک انگشتری پاک
که هر وقتی که باشم نیک غمناک
چو در وی بنگرم دل شاد گردم
ز دست ترک غم آزاد گردم
وگر دل شاد گردم نیز از بخت
چو در وی بنگرم غمگین شوم سخت
حکیمان زو امان جستند یک چند
نشستند آن بزرگان خردمند
بسی اندیشه و فکرت بکردند
بسی خونابه حسرت بخوردند
به آخر اتفاقی جزم کردند
به یک ره بر نگینی عزم کردند
که بنگارند بر وی این رقم زود
که آخر بگذرد این نیز هم زود
چو ملک این جهان ملکی رونده ست
به ملک آن جهان شد هر که زنده ست
اگر آن ملک خواهی این فدا کن
به ابراهیم ادهم اقتدا کن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
نشسته بود ابراهیم ادهم
پس و پیشش غلامان دست بر هم
یکی تاج مرصع بر سر او
بغلطاقی مغرق در بر او
درآمد خضر بی فرمان در ایوان
بصورة چون یکی مرد شتربان
غلامان را ز بیمش دم فرو شد
کسی کو را بدید از هم فرو شد
چو ابرهیم او را دید ناگاه
بدو گفتا که دادت ای گدا راه
خضر گفتا که نبود جایم اینجا
رباطیست این فرو می آیم اینجا
زبان بگشاد ابراهیم ادهم
که هست این قصر سلطان معظم
رباطش از چه می خوانی تو غافل
مگر دیوانه ای مرد عاقل
زبان بگشاد خضر و گفت ای شاه
کرا بودست اول این وطنگاه
چنین گفت او که اول راه اینجا
فلانی بود دایم شاه اینجا
ز بعد او فلانی پس فلانی
کنون اینجا منم شاه جهانی
خضر گفتش که گر شه را خبر نیست
رباط اینست و بس چیزی دگر نیست
چو می آیند و می گذرند پیوست
نشستن در رباطی چون دهد دست
چو پیش از تو بسی شاهان گذشتند
نکو خواهان و بد خواهان گذشتند
ترا هم نیز جان خواهان درآیند
وزین کهنه رباطت در ربایند
درین کهنه رباط آسودنت چیست
نه زینجایی تو اینجا بودنت چیست
چو ابراهیم این بشنید در گشت
چو گویی زین سخن زیر و زبر گشت
روان شد خضر و او از پی دوان شد
ز دام خضر بیرون کی توان شد
بسی سوگند دادش کای جوانمرد
قبولم کن کنون گر می توان کرد
چو تخمی در دلم کشتی نهانی
کنون آبی بده ای زندگانی
بگفت این وز قفای او روان شد
که تا مردی ز مردان جهان شد
رباط کهنه دنیا برانداخت
جهانداری بدرویشی درانداخت
بزرگانی که سر فقر دیدند
بملک نقد درویشی خریدند
ز نقش پادشایی باز رستند
بمعنی از گدایی باز رستند
که گرچه ملک دنیی پادشاییست
ولی چون بنگری اصلش گداییست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر محمود می شد با سپاهی
رسیدش پیش درویشی براهی
سلامی کرد شاه او را دران دشت
علیکی گفت آن درویش و بگذشت
بلشکر گفت شاه پاک عنصر
که بینید آن گدا با آن تکبر
بدو درویش گفت ار هوشمندی
گدا خود چون تویی بر من چه بندی
که در صد شهر وده افزون رسیدم
بهر مسجد گدایی تودیدم
چو جوجو نیم جو بر هر سرایی
نوشتند از پی چون تو گدایی
ندیدم هیچ بازار و دکانی
که از ظلمت نبود آنجا فغانی
کنون گر بینش چشمت تمامست
ز ما هر دو گدا بنگر کدامست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر شد سنجر پاکیزه اوصاف
بخلوة پیش رکن الدین اکاف
زبان بگشاد شیخ و گفت آنگاه
کزین شاهی نیاید ننگت ای شاه
که هرگز پیر زالی پر نیازی
نسازد خویشتن را پی پیازی
که تا زان پی پیاز آن زن زال
بنستانی تو چیزی در همه حال
شهش گفتا که شیخا من ندانم
که چون از پی پیازی می ستانم
چنین گفت او که زالی ناتوانی
بخون دل بریسید ریسمانی
چو بفروشد باندک سیم ای شاه
خرد پیه و پیاز و هیزم آنگاه
هم از بازار تره می ستانی
هم از هیزم هم پی می ندانی
ز یک یک بز مواشی می بخواهی
گدایی به بسی زین پادشاهی
شه آفاق نقد خویشتن یافت
ز کوة از پی پیاز پیرزن یافت
دل سنجر ازان تشویر خون شد
ببخشید از سر ناز و برون شد
گدا در راه او چون پادشاهست
شه دنیا گدای خاک راهست
گدای راه او با هیچ در دست
بدان ماند که در دستش همه هست
شهی کورا هزاران گنج کم نیست
بدان ماند که نقدش یک درم نیست
درین ره سیم و زر حرمت ندارد
که حرمت جز قوی همت ندارد
برای یک درم درمانده باشد
ولی دست ازجهان افشانده باشد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
برای درمنه برخاست آن پاک
درمنه چون برون می کرد از خاک
برون افتاد حالی صره زر
ازان غم دست می زد سخت بر سر
بحق گفتا که کردی تیره روزم
چه خواهم از تو چیزی تا بسوزم
چرا چیزی دهی از پیشگاهم
که در حالم بسوزد می نخواهم
من از تو عدل می خواهم ستم نه
درمنه بایدم اما درم نه
اگر تو همتی داری چو مردان
بهمت خویشتن را مرد گردان
ز شاهت گر امید زر و سیمست
دل و جان ترا پیوسته بیمست
چرا باید طلب کردن زر و سیم
چو آخر جانت باید کرد تسلیم
بترک سیم و زر گو جان نگه دار
که جان بهتر بسی از سیم بسیار
چنین آوازه محمود ازان یافت
که جان او ز درویشی نشان یافت
که گر در ملک کردی کبر پیشه
نکردی خلق ذکر او همیشه
چو سلطان می شود از فقر مذکور
توانی شد تو هم در فقر مشهور
که شاهانی که سر فقر دیدند
پناه از سایه زالی گزیدند

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
مگر یک روز محمود نکو روی
ز لشکر اوفتاده بود یک سوی
بره در پیشش آمد پیرزالی
عصایی چون الف قدی چو دالی
یکی انبان بگردن برنهاده
که سوی آسیا می شد پیاده
شهش گفتا چو در تو زور و تگ نیست
که در انبان رگست و در تو رگ نیست
بیار انبان چو سر محکم ببستی
به پیش اسب من نه باز رستی
نهاد آن پیرزن انبانش در پیش
چو بادی شد روان یک رانش از پیش
چو پیشی یافت اسب شاه ازان زال
زبان بگشاد وشه را گفت در حال
که گر با من نه استی ای شه امروز
نه استم با تو من فردا در آن سوز
چو ابرش گرم کردی در دویدن
که در گرد تو می نتوان رسیدن
اگر فردا بسی مرکب بتازی
تو هم در گرد من نرسی چه سازی
مکن امروز این تعجیل ای شاه
که تا فردا بهم باشیم در راه
شه از گفتار آن زن خون فشان شد
عنان برتافت با او هم عنان شد
اگر درس وفا تعلیق داری
چو محمودت دهد توفیق یاری
کرم اینست و عهد این و وفا این
نکوکاری و تسلیم و رضا این
اگر زین نافه هرگز بوی بردی
ز نه چوگان گردون گوی بردی
وگر نه اوفتادی در ندامت
که هرگز برنخیزی تا قیامت
تو ای مرد گدا احسان درآموز
گدایی از چینن سلطان درآموز

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -