cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
با دو حکیم از سر هم خانگی
شد سخنی چند ز بیگانگی
لاف منی بود و توی برنتافت
ملک یکی بود و دوی برنتافت
حق دو نشاید  که یکی بشنوند
سر دو نباید  که یکی بدروند
جای دو شمشیر نیامی که دید
بزم دو جمشید مقامی که دید
در طمع آن بود دو فرزانه را
کز دو یکی خاص کند خانه را
چون عصبیت کمر کین گرفت
خانه ز پرداختن آیین گرفت
هر دو به شبگیر نوایی زدند
خانه فروشانه صلایی زدند
کز سر ناساختگی بگذرند
ساخته خویش دو شربت خورند
تا که درین پایه قوی دل ترست
شربت زهر که هلاهل ترست
ملک دو حکمت به یکی فن دهند
جان دو صورت به یکی تن دهند
خصم نخستین قدری زهر ساخت
کز عفنی سنگ سیه را گداخت
داد بدو کاین می جان پرورست
زهر مدانش که به از شکرست
شربت او را ستد آن شیر مرد
زهر به یاد شکر آسان بخورد
نوش گیا پخت و بدو درنشست
رهگذر زهر به تریاک بست
سوخت چو پروانه و پر باز یافت
شمع صفت باز به مجلس شتافت
از چمن باغ یکی گل بچید
خواند فسونی و بر آن گل دمید
داد به دشمن ز پی قهر او
آن گل پرکار تر از زهر او
دشمن از آن گل که فسون خوان بداد
ترس بر او چیره شد و جان بداد
آن به علاج از تن خود زهر برد
وین به یکی گل ز توهم بمرد
هر گل رنگین که به باغ زمی ست
قطره ای از خون دل آدمی ست
باغ زمانه که بهارش تویی
خانه غم دان که نگارش تویی
سنگ درین خاک مطبق نشان
خاک برین آب معلق فشان
بگذر ازین آب و خیالات او
بر پر ازین خاک و خرابات او
بر مه و خورشید میاور وقوف
مه خور و خورشید شکن چون کسوف
کاین مه زرین که درین خرگه است
غول ره عشق خلیل اللهست
روز تو را صبح جگرسوز کرد
چرخت از آن روز بدین روز کرد
گر دل خورشید فروز آوری
روزی از این روز به روز آوری
اشک فشان تا به گلاب امید
بستری این لوح سیاه و سفید
تا چو عمل سنج سلامت شوی
چرب ترازو ی قیامت شوی
دین که قوی دارد بازوت را
راست کند عدل ترازوت را
هیچ هنرپیشه آزاد مرد
در غم دنیا غم دنیا نخورد
چونکه به دنیا ست تمنا تو را
دین به نظامی ده و دنیا تو را

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
پیری عالم نگر و تنگی اش
تا نفریبی به جوان رنگی اش
بر کف این پیر که برنا وشست
دسته گلی می نگری و آتش ست
چشمه سراب است فریبش مخور
قبله صلیب است نمازش مبر
زین همه گل بر سر خاری نه ای
گر همه مستند تو باری نه ای
چون ببری ز آنچه طمع کرده ای
آن بری از خانه که آورده ای
چون بنه در بحر قیامت برند
بی درمان جان به سلامت برند
خواه بنه مایه و خواهی بباز
که آنچه دهند از تو ستانند باز
خانه داد و ستد است این جهان
کاین بدهد حالی و بستاند آن
گرچه یکی کرم بریشم گرست
باز یکی کرم بریشم خورست
شمع کن این زرد گل جعفری
تا چو چراغ از گل خود برخوری
تن بشکن نه دری یی گو مباش
زر بفکن شش سری یی گو مباش
پای کرم بر سر زر نه نه دست
تات نخوانند چو گل زر پرست
زر که بر او سکه مقصود نیست
آن زر و زرنیخ به نسبت یکی است
دوستی زر چو به سان زر است
در دم طاووس همان پیکر است
سکه زر چون که به آهن برند
پادشهان بیشتر آهنگر ند
ساخت ازو همت قارون کلاه
از سر آن رخنه فروشد به چاه
بار تو شد تاش سر تست جای
بارگی ات شد چو نهی زیر پای
دادن زر گر همه جان دادن است
ناستدن بهتر از آن دادن است
در ستدن حرص جهانت دهد
در شدن آسایش جانت دهد
آنکه ستانی و بیفشانی اش
بهتر از آن نیست که نستانی اش
زر چو نهی روغن صفرا گر  است
چون بخوری میوه صفرا بر است
زر که ز مشرق به در افشانده اند
بی خبران مغربی اش خوانده اند
مغرب و آن قوم سخا دشمنند
مشرق و اهلش به سخا روشنند
هرچه دهد مشرقی صبح بام
مغربی شام ستاند به وام
والی جان همه کان ها زرست
نایب دست همه مرغان پرست
آن زر رومی که به سنگ دمشق
راست برآید به ترازوی عشق
گرچه فروزنده و زیبنده است
خاک برو کن که فریبنده است
کیست که این دزد کلاهش نبرد  
و آفت این غول ز راهش نبرد

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
کعبه روی عزم  ره آغاز کرد
قاعده کعبه رو ان ساز کرد
زآنچه فزون از غرض  کار داشت
مبلغ  یک بدره دینار داشت
گفت فلان صوفی  آزاد مرد
که آستی از عالم کوتاه کرد
در دلم آید که دیانت در اوست
در کس اگر نیست امانت در اوست
رفت و نهانیش فرا خانه برد
بدره دینار به صوفی سپرد
گفت  نگه دار در این پرده راز
تا چو من آیم به من آریش باز 
خواجه ره  بادیه را درگرفت
شیخ زر عاریه را برگرفت
یارب و زنهار که خود چند بود
تا دل درویش در آن بند بود
گفت  به زر کار خود آراستم
یافتم آن گنج که می خواستم
زود خورم تا نکند بستگی
آنچه خدا داد به آهستگی 
باز گشاد از گره آن بند را
داد طرب داد شبی چند را
جمله آن زر که بر خویش داشت
بذل شکم کرد و شکم پیش داشت
دست بدان حقه دینار کرد
زلف بتان حلقه زنار کرد
خرقه شیخانه شده شاخ شاخ
تنگدلی مانده و عذری فراخ
صید چنان خورد که داغش نماند
روغنی از بهر چراغش نماند
حاجی ما چون ز سفر گشت باز
کرد بران هندوی خود ترکتاز
گفت بیاور به من ای تیزهوش
گفت چه گفتا زر  گفتا خموش
در کرم آویز و رها کن لجاج
از ده ویران که ستاند خراج 
صرف شد آن بدره هوا در هوا
مفلس و بدره ز کجا تا کجا 
غارتی از ترک نبرده ست کس
رخت به هندو نسپرده ست کس
رکنی تو رکن دلم را شکست
خردم از آن خرده که بر من نشست
مال به صد خنده به تاراج داد
رفت و به صد گریه به پا ایستاد
گفت کرم کن که پشیمان شدیم
کافر بودیم و مسلمان شدیم
طبع جهان از خلل آبستن است
گر خللی رفت خطا بر من است
تا کرمش گفت به صد رستخیز
خیز که درویش بپای است خیز
سیم خدا چون به خدا بازگشت
سیم کشی کرد و ازاو درگذشت
ناصح خود شد که بدین در مپیچ
هیچ ندارد چه ستانم ز هیچ 
زو چه ستانم  که جوی نیستش
جز گرویدن گروی نیستش
آنچه از آن مال درین صوفی است
میم مطوق الف  کوفی است
گفت نخواهی که وبالت کنم
و آنچه حرام است حلالت کنم
دست بدار ای چو فلک زرق ساز
ز آستن کوته و دست دراز
هیچ دل از حرص و حسد پاک نیست
معتمد ی بر سر این خاک نیست
دین سره نقد یست به شیطان مده
یاره فغفور به سگبان مده
گر دهی ای خواجه غرامت توراست
مایه ز مفلس نتوان باز خواست
منزل عیب است هنر توشه رو
دامن دین گیر و فرا گوشه رو
چرخ نه بر بی درمان می زند
قافله محتشمان می زند
شحنه این راه چو غارتگر است
مفلسی از محتشمی بهتر است
دیدم از آنجا که جهان بینی است
که آفت زنبور ز شیرینی است
شیر مگر تلخ بدان گشت خود
کز پس مرگش نخورد دام و دد
شمع ز برخاستنی وا نشست
مه ز تمامی طلبیدن شکست
باد که با خاک به گرگ آشتی ست
ایمن از این راه ز ناداشتی ست
مرغ  شمر را مگر آگاهی است
کآفت ماهی درم  ماهی است
زر که ترازوی نیاز تو شد
فاتحه پنج نماز تو شد
پاک نگردی ز ره این نیاز
تا چو نظامی نشوی پاکباز

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای شده خشنود به یکبارگی
چون خر و گاوی به علف خوارگی
فارغ ازین مرکز خورشید گرد
غافل از این دایره لاجورد
از پی صاحب خبر ان است کار
بی خبران را چه غم از روزگار 
بر سر کار آی چرا خفته ای 
کار چنان کن که پذیرفته ای
مست چه خسبی  که کمین کرده اند
کارشناسان نه چنین کرده اند
بر نگر این پشته غم پیش بین
در نگر و عاجز ی خویش بین
عقل تو پیر ی ست فراموش کار
تا ز تو یاد آرد یادش بیار
گر شرف عقل نبودی تورا
نام که بردی که ستودی تورا
عقل مسیحا ست ازو سر مکش
گرنه خر ی  خر به وحل درمکش
یا به ره عقل برو نور گیر
یا ز درش دامن خود دور گیر
مست مکن عقل ادب ساز را
طعمه گنجشک مکن باز را
می که حلال آمده در هر مقام
دشمنی عقل تو کردش حرام
می که بود کآب تو در جام اوست
عقل شد آن چشمه که آن نام اوست
گرچه می اندوه جهان را برد
آن مخور ای خواجه که آن را برد
می نمکی دان جگر آمیخته
بر جگر بی نمکان ریخته
گر خبرت باید چیزی مخور
کز همه چیزیت کند بی خبر
بی خبر آن مرد که چیزی چشید
که ش قلم  بی خبری درکشید
میل کش چشم خیالات شو
کند نه پای خرابات شو
ای چو الف عاشق بالای خویش
الف تو با وحشت سودا ی خویش
گر الفی مرغ پر افکنده باش
ورنه چو ب حرف سرافکنده باش
چون الف آراسته مجلسی
هیچ نداری چو الف مفلسی
خار نه ای که اوج گرایی کنی
به که چو گل بی سر و پایی کنی
طفل نه ای پای به بازی مکش
عمر نه ای سر به درازی مکش
روز به آخر شد و خورشید دور
سایه شود بیش چو کم گشت نور
روز شنیدم چو به پایان شود
سایه هر چیز دو چندان شود
سایه پرستی چه کنی همچو باغ 
سایه شکن باش چو نور چراغ
گر تو ز خود سایه توانی برید
عیب تو چون سایه شود ناپدید
سایه نشینی نه فن هر کس است
سایه نشین چشمه حیوان بس است
ای زبر و زیر سر و پای تو
زیر و زبر تر ز فلک رای تو
صبح بدان می دهدت تشت زر
تا تو ز خود دست بشویی مگر
چونکه درین تشت شوی جامه شو ی
آب ز سرچشمه خورشید جوی
قرصه خورشید که صابون توست
شوخگن از جامه پر خون توست
از بس آتش که طبیعت فشاند
در جگر عمر تو آبی نماند
گر تنت از چرک غرض پاک نیست
زر نه همه سرخ بود باک نیست
گر سخن از پاکی عنصر شود
معده دوزخ ز کجا پر شود
گر چو ترازو شده ای راست کار
راستی دل به ترازو گمار
هر جو و هر حبه که بازوی تو
کم کند از کیل و ترازو ی تو
هست یکایک همه بر جای خویش
روز پسین جمله بیارند پیش
با تو نمایند نهانی ت را
کم دهی و بیش ستانی ت را
خود مکن این تیغ ترازو روان
گرنه فزون می ده و کم می ستان
گل ز کژی خار در آغوش یافت
نیشکر از راستی آن نوش یافت
راستی آنجا که علم بر زند
یاری حق دست به هم بر زند
از کجی افتی به کم و کاستی
از همه غم رستی اگر راستی
ز آتش تنها نه  که از گرم و سرد
راستی مرد بود درع مرد

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
پادشهی بود رعیت شکن
وز سر حجت شده حجاج فن
هرچه به تاریک شب از صبح زاد
بر در او درج شدی بامداد
رفت یکی پیش ملک صبحگاه
راز گشاینده تر از صبح و ماه
از قمر اندوخته شب بازی یی
وز سحر آموخته غمازی یی
گفت  فلان پیر تو را در نهفت
خیره کش و ظالم و خونریز گفت 
شد ملک از گفتن او خشمناک
گفت  هم اکنون کنم او را هلاک 
نطع بگسترد و بر او ریگ ریخت
دیو ز دیوانگی اش می گریخت
شد به بر پیر جوانی چو باد
گفت  ملک بر تو جنایت نهاد
پیشتر از خواندن آن دیو رای
خیز و بشو تاش بیاری بجای  
پیر وضو کرد و کفن برگرفت
پیش ملک رفت و سخن درگرفت
دست به هم سود شه تیز رای
وز سر کین دید سوی پشت پای
گفت شنیدم که سخن رانده ای
کینه کش و خیره کشم خوانده ای
آگهی از ملک سلیمانی ام
دیو ستمکاره چرا خوانی ام   
پیر بدو گفت    نه من خفته ام
زانچه تو گفتی بترت گفته ام
پیر و جوان بر خطر از کار تو
شهر و ده آزرده ز پیکار تو
من که چنین عیب شمار توام
در بد و نیک آینه دار توام
آینه چون نقش تو بنمود راست
خود شکن آیینه شکستن خطاست
راستی ام بین و به من دار هش
گر نه چنین است به دارم بکش  
پیر چو بر راستی اقرار کرد
راستی اش در دل شه کار کرد
چون ملک از راستی اش پیش دید
راستی او کژی خویش دید
گفت  حنوط و کفنش برکشید
غالیه و خلعت ما درکشید 
از سر بی دادگری گشت باز
دادگری گشت رعیت نواز
راستی خویش نهان کس نکرد
در سخن راست زیان کس نکرد
راستی آور که شوی رستگار
راستی از تو ظفر از کردگار
گر سخن راست بود جمله در
تلخ بود تلخ که الحق مر
چون به سخن راستی آری به جای
ناصر گفتار تو باشد خدای
طبع نظامی و دلش راستند
کارش ازین راستی آراستند

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
هر نفس این پرده چابک رقیب
بازی یی از پرده برآرد غریب
نطع پر از زخمه و رقاص نه
بحر پر از گوهر و غواص نه
از درم و دولت و از تاج و تیغ
نیست دریغ ار تو نخواهی دریغ
گر رسدت دل به دم جبرییل
نیست قضا ممسک و قدرت بخیل
ز آن بنه چندانکه بری دیگرست
دخل وی از خرج تو افزون ترست
پای درین ره نه و رفتار بین
حلقه این در زن و گفتار بین
سنگش یاقوت و گیا کیمیا ست
گر نشناسی تو غرامت کراست 
دست تصرف قلم اینجا شکست
کاین همه اسرار درین پرده هست
هر دم از این باغ بری می رسد
نغزتر از نغز تری می رسد
رشته جان ها که درین گوهر ست
مرسله از مرسله زیبا تر ست
راه روان کز پس یکدیگرند
طایفه از طایفه زیرک ترند
عقل شرف جز به معانی نداد
قدر به پیری و جوانی نداد
سنگ شنیدم که چو گردد کهن
لعل شود مختلف است این سخن
هرچه کهن تر بترند این گروه
هیچ نه جز بانگ  چو بانو ی کوه
آنکه ترا دیده بود شیرخوار
شیر تو زهر یش بود ناگوار
در کهن انصاف توان کم بود
پیر هواخواه جوان کم بود
گل که نو آمد همه راحت در اوست
خار  کهن شد که جراحت در اوست
از نویی انگور بود توتیا
وز کهنی مار شود اژدها
عقل که شد کاسه سر جای او
مغز کهن نیست پذیرای او
آنکه رصد نامه اختر گرفت
حکم ز تقویم کهن برگرفت
پیر سگانی که چو شیران خورند
گرگ صفت ناف غزالان درند
گر کنم اندیشه ز گرگان پیر
یوسفی ام بین و به من برمگیر
زخم تنک زخمه پیران خوش است
آب جوانی چه کنم که آتش است  
گرچه جوانی همه فرزانگی است
هم نه یکی شاخ ز دیوانگی است 
یاسمنی چند که بیدی کنند
دعوی هندو به سپید ی کنند
من که چو گل گنج فشانی کنم
دعوی پیری به جوانی کنم
خود منشی کار خلق کردن است
خصمی خود یاری حق کردن است
آن مه نو را که تو دیدی هلال
بدر نهش نام چو گیرد کمال
نخل چو بر پایه بالا رسد
دست چنان کش که به خرما رسد
دانه که طرح است فرا گوشه ای
دانه مخوانش چو شود خوشه ای
حوضه که دریا شود از آب جوی
تا به همان چشم نبینی در اوی
شب چو ببست آن همه چشم از سحر
روز در او دید به چشمی دگر
دشمن دانا که پی جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود
نی منگر کز چه گیا می رسد
در شکر ش بین که کجا می رسد
دل به هنر ده نه به دعوی پرست
صید هنر باش به هرجا که هست
آب صدف گرچه فراوان بود
در ز یکی قطره باران بود
بس که بباید دل و جان تافتن
تا گهری تاج نشان یافتن
هر علمی را که قضا نو کند
حفظ تو باید که روا رو کند
بر نشکستند هنوز این رباط
در ننوشتند هنوز این بساط
محتسب صنع مشو زینهار
تا نخوری دره ابلیس وار
هرکه نه بر حکم وی اقرار کرد
چرخ سرش در سر  انکار کرد

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
قصه شنیدم که در اقصای مرو
بود ملک زاده جوانی چو سرو
مضطرب از دولتیان دیار
ملک بر او شیفته چون روزگار
تازگی اش را کهنان در ستیز
پر خطر او ز آن خطر نیم خیز
یک شب از آن فتنه پر اندیشه خفت
دید که پیر یش در آن خواب گفت
که ای مه نو برج  کهن را بکن
و ای گل نو شاخ کهن را بزن
تا به تو بر ملک مقرر شود
عیش تو از خوی تو خوش تر شود
شه چو سر از خواب گران بر گرفت
آن دو سه تن را ز میان برگرفت
تازه بنا کرد و کهن در نوشت
ملک بر آن تازه ملک تازه گشت
رخنه کن ملک سرافکنده به
لشگر بد عهد پراکنده به
سر نکشد شاخ نو از سرو بن
تا نزنی گردن شاخ کهن
تا نشود بسته لب جویبار
پنجه دعوی نگشاید چنار
تا نکنی رهگذر چشمه پاک
آب نزاید ز دل و چشم خاک
با تو برون از تو درون پروری ست
گوش تو  را نیک نصیحت گر ی ست
یک نفس آن تیغ برآر از غلاف
چند غلافش کنی ای بر خلاف
آن نفس از حقه این خاک نیست
این حق آن هم نفس پاک نیست
پیش چنین کس همگی پیشکش
نام کرم بر همه خویش کش
دولتیان که آب و درم یافتند
دولت باقی ز کرم یافتند
تخم کرم کشت  سلامت بود
چون برسد برگ قیامت بود
یارب  از آن گنج که احسان توست
نقد نظامی سره کن که آن تو ست

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای به نسیمی علم افراخته
پیش غباری علم انداخته
ده نه و دروازه دهقان زده
ملک نه و تخت سلیمان زده
تیغ نه ای زخم بی اندازه چیست
کوس نه ای اینهمه آوازه چیست
چون دهن تیغ درم ریز باش
چون شکم کوس تهی خیز باش
می کشدت دیو نه افکنده ای
دست مده مرده نه ای زنده ای
پیش مغی پشت صلیبی مکن
دعوی شمشیر خطیبی مکن
خطبه دولت به فصیحی رسد
عطسه آدم به مسیحی رسد
هرکه چو پروانه دمی خوش زند
یک تنه بر لشگر آتش زند
یک دو نفس خوش زن و جانی بگیر
خرقه درانداز و جهانی بگیر
بخشش تو چرب ربایی که هست
نیست خدایی به خدایی که هست
شیر شو از گربه مطبخ مترس
طلق شو از آتش دوزخ مترس
گر دغلی باش بر آتش حلال
ور زر و یاقوتی از آتش منال
چند غرور ای دغل خاکدان
چند منی ای دو سه من استخوان
پیشتر از ما دگران بوده اند
کز طلب جاه نیاسوده اند
حاصل آن جاه ببین تا چه بود
سود بد اما به زیان شد  چه سود
گر تو زمین ریزه چو خورشید و ماه
پای نهی بر فلک از قدر و جاه
گرچه از آن دایره دیر اوفتی
چونکه زمینی نه به زیر اوفتی
تا سر خود را نبری طره وار
پای درین طره منه زینهار
مرغ نه ای بر نتوانی پرید
تا نکنی جان نتوانی رسید
با فلک از راه شگرفی درآی
تات شگرفانه درافتد به پای
باده تو خوردی گنه زهر چیست
جرم تو کردی خلل دهر چیست
دهرنکوهی مکن ای نیک مرد
دهر بجای من و تو بد نکرد
جهد بسی کرد و شگرفی بسی
تا کند از ما به تکلف کسی
چون من و تو هیچ کسان دهیم
بیهده بر دهر چه تاوان نهیم
تا نبود جوهر  لعل آبدار
مهر قبولش ننهد شهریار
سنگ بسی در طرف عالم است
آنچه ازو لعل شود آن کم است
خار و سمن هردو به نسبت گیاست
این خسک دیده و آن توتیاست
گرچه نیابد مدد از آب جوی
از گل اصلی نرود رنگ و بوی
آب گرفتم لطف افزون کند
خار و خسک را به سمن چون کند
گرنه بدین قاعده بودی قرار
قلب شدی قاعده روزگار
کار به دولت نه به تدبیر ماست
تا به جهان دولت روزی کراست
مرد ز بی دولتی افتد به خاک
دولتیان را به جهان در چه باک
زنده بود طالع دولت پرست
بنده دولت شو هرجا که هست
ملک به دولت نه مجازی دهند
دولت کس را نه به بازی دهند
گرد سر دولتیان چرخ ساز
تا شوی از چرخ زدن بی نیاز
با دو سه کم زن مشو آرام گیر
مقبل ایام شو و نام گیر
بخت ور از طالع جوزا برآی
جوز شکن آنگه و بخت آزمای
گر در دولت زنی افتاده شو
از گره کار جهان ساده شو
ساده دل است آب که دلخوش رسید
وز گرهی عود بر آتش رسید
پیرو دل باش و مده دل به کس
خود تن تو زحمت راه تو بس
چند زنی دست به شاخ دگر
که مرا دولت ازین بیشتر
جمله عالم تو گرفتی رواست
چون بگذاری طلبیدن چراست
حرص بهل کاو ره طاعت زند
گردن حرص تو قناعت زند
مرکز این گنبد فیروزه رنگ
بر تو فراخ ست و بر اندیشه تنگ
یا مکن اندیشه به چنگ آورش
یا به یک اندیشه به تنگ آورش
معرفتی در گل آدم نماند
اهل دلی در همه عالم نماند
در دو هنر نامه این نه دبیر
نیست یکی صورت معنی پذیر
دوستی از دشمن معنی مجوی
آب حیات از دم افعی مجوی
دشمن دانا که غم جان بود
بهتر از آن دوست که نادان بود

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
کودکی از جمله آزادگان
رفت برون با دو سه همزاد گان
پای چو در راه نهاد آن پسر
پویه همی کرد و درآمد به سر
پایش از آن پویه درآمد ز دست
مهر دل و مهره پشتش شکست
شد نفس  آن دو سه همسال او
تنگ تر از حادثه حال او
آنکه ورا دوست ترین بود گفت
در بن چاهیش بباید نهفت
تا نشود راز چو روز آشکار
تا نشویم از پدرش شرمسار
عاقبت اندیش ترین کودکی
دشمن او بود در ایشان یکی
گفت همانا که در این همرهان
صورت این حال نماند نهان
چونکه مرا زین همه دشمن نهند
تهمت این واقعه بر من نهند
زی پدرش رفت و خبردار کرد
تا پدرش چاره آن کار کرد
هرکه در او جوهر دانایی است
بر همه چیزیش توانایی است
بند فلک را که تواند گشاد 
آنکه بر او پای تواند نهاد
چون ز کم و بیش فلک درگذشت
کار نظامی ز فلک برگذشت

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای ز خدا غافل و از خویشتن
در غم جان مانده و در رنج تن
این من و من گو که درین قالب است
هیچ مگو جنبش او تا لب است
چون خم  گردون به جهان در مپیچ
آنچه نه آن تو به آن در مپیچ
زور جهان بیش ز بازو ی توست
سنگ وی افزون ز ترازو ی توست
قوت کوهی ز غبار ی مخواه
آتش دیگی ز شرار ی مخواه
هر کمر ی کان به رضا بسته شد
از کمر خدمت  تن رسته شد
حرص ربا خواره ز محرومی است
تاج رضا بر سر محکومی است
کیسه برانند درین رهگذر
هرکه تهی کیسه تر آسوده تر
محتشمی درد سری می پذیر
ورنه برو دامن افلاس گیر
کوسه کم ریش دلی داشت تنگ
ریش کشان دید دو کس را به جنگ
گفت  رخم گرچه زبانی فش است
ایمنم از ریش کشان هم خوش است
مصلحت کار در آن دیده اند
کز تو خر و بار تو ببریده اند
تا تو چو عیسی به در دل رسی
بی خر و بی بار به منزل رسی
مؤمنی اندیشه گبری مکن
در تنکی کوش و ستبری مکن
موج هلاک ست سبکتر شتاب
جان ببر و بار درافکن به آب
به که تهی مغز و خراب ایستی
تا چو کدو بر سر آب ایستی
قدر به بی خوردی و خوابی درست
گنج بزرگی به خرابی درست
مرده مردار نه ای چون زغن
زاغ شو و پای به خون در مزن
گر تن بی خون شده ای چون نگار
ایمنی از زحمت مردار خوار
خون جگری دان به شرابی شده
آتشی از شرم به آبی شده
تا قدری قوت خون بشکنی
ضربت آهن خوری ار آهنی
خو مبر از خورد به یکبارگی
خرده نگهدار به کم خوارگی
شیر ز کم خوردن خود سرکش است
خیره خوری قاعده آتش است
روز به یک قرصه چو خرسند گشت
روشنی چشم خردمند گشت
شب که صبوحی نه به هنگام کرد
خون زیادش سیه اندام کرد
عقل ز بسیار خوری کم شود
دل چو سپرغم سپر غم شود
عقل تو جانی ست که جسمش تویی
جان تو گنجی که طلسمش تویی
کی دهد این گنج ترا روشنی 
تا تو طلسم در او نشکنی
خاک به نا معتمد ی گشت فاش
صحبت نامعتمد ی گو مباش
گر همه عمرت به غم آرد به سر
از پی تو غم نخورد غم مخور
گفت به زنگی پدر این خنده چیست 
بر سیهی چون تو بباید گریست 
گفت  چو هستم ز جهان ناامید
روی سیه بهتر و دندان سفید 
نیست عجب خنده ز روی سیاه
کابر سیه برق ندارد نگاه
چون تو نداری سر این شهر بند
برق شو و بر همه عالم بخند
خنده طوطی لب شکر شکست
قهقهه پر دهن کبک بست
خنده چو بی وقت گشاید گره
گریه از آن خنده بی وقت به
سوختن و خنده زدن برق وار
کوتهی عمر دهد چون شرار
بی طرب این خنده چون شمع چیست 
بس که بر این خنده بباید گریست
تا نزنی خنده دندان نمای
لب به گه خنده به دندان بخای
گریه پر مصلحت دیده نیست
خنده بسیار پسندیده نیست
گر کهنی بینی و گر تازه ای
بایدش از نیک و بد اندازه ای
خیز و غمی می خور و خوش می نشین
گاه چنان باید و گاهی چنین
در دل خوش ناله دلسوز هست
با شبه شب گهر روز هست
هیچ کس آبی ز هوایی نخورد
کز پس آن آب قفایی نخورد
هر بنه ای را جرسی داده اند
هر شکر ی را مگسی داده اند
دایه دانا ی تو شد روزگار
نیک و بد خویش بدو واگذار
گر دهدت سرکه چو شیره مجوش
خیر تو خواهد تو چه دانی خموش
ثابت این راه مقیمی بود
همسفر خضر کلیمی بود
ناز بزرگانت بباید کشید
تا به بزرگی بتوانی رسید
یار مساعد به گه ناخوشی
دام کشی کرد نه دامن کشی

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
رهروی از جمله پیران کار
می شد و با پیر مریدی هزار
پیر در آن بادیه یک باد پاک
داد بضاعت به امینان خاک
هر یک از آن آستنی برفشاند
تا همه رفتند و یکی شخص ماند
پیر بدو گفت  چه افتاد رای 
کان همه رفتند و تو ماندی بجای 
گفت مرید  ای دل من جای تو
تاج سرم خاک کف پای تو
من نه به باد آمدم اول نفس
تا به همان باد شوم باز پس 
منتظر داد به دادی شود
و آمده باد به بادی شود
زودرو و زودنشین شد غبار
زان به یکی جای ندارد قرار
کوه به آهستگی آمد به جای
از سر آن است چنین دیرپای
پرده دری پیشه دوران بود
بارکشی کار صبوران بود
بارکش زهد شو ار تر نه ای
بار طبیعت مکش ار خر نه ای
تا خط زهد تو مزور نشد
دیده بدو تر شد و او تر نشد
زهد که در زرکش سلطان بود
قصه زنبیل و سلیمان بود
شمع که هر شب به زرافشانی است
زیر قبا زاهد پنهانی است
زهد غریب است به میخانه در
گنج عزیز است به ویرانه در
زهد نظامی که طرازی خوش است
زیرنشین علم زرکش است

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
قلب زنی چند که برخاستند
قالبی از قلب نو آراستند
چون شکم از روی بکن پشتشان
حرف نگهدار ز انگشتشان
پیش تو از نور موافق ترند
وز پست از سایه منافق ترند
ساده تر از شمع و گره تر ز عود
ساده به دیدار و گره در وجود
جور پذیران عنایت گذار
عیب نویسان شکایت شمار
مهر  دهن در دهن آموخته
کینه  گره بر گره اندوخته
گرم ولیک از جگر افسرده تر
زنده ولی از دل خود مرده تر
صحبتشان بر محک  دل مزن
مست نه ای  پای درین گل مزن
خازن کوهند مگو رازشان
غمز نخواهی  مده آوازشان
لاف زنان کز تو عزیزی شوند
جهد کنان کز تو به چیزی شوند
چون بود آن صلح ز ناداشتی
خشم خدا باد بر آن آشتی
هر نفسی کان غرض آمیز شد
دوستیی دشمنی انگیز شد
دوستیی کان ز تویی و منیست
نسبت آن دوستی از دشمنیست
زهر ترا دوست چه خواند شکر
عیب ترا دوست چه داند هنر
دوست بود مرهم راحت رسان
گرنه رها کن سخن ناکسان
گربه بود کز سر هم پوستی
بچه خود را خورد از دوستی
دوست کدام آنکه بود پرده دار
پرده درند این همه چون روزگار
جمله بر آن کز تو سبق چون برند
سکه کارت به چه افسون برند
با تو عنان بسته صورت شوند
وقت ضرورت به ضرورت شوند
دوستی هر که ترا روشن است
چون دلت انکار کند دشمن است
تن چه شناسد که ترا یار کیست 
دل بود آگه که وفادار کیست
یک دل داری و غم دل هزار
یک گل پژمرده و صد نیش خار
ملک هزار ست و فریدون یکی
غالیه بسیار و دماغ اندکی
پرده درد هر چه درین عالم است
راز ترا هم دل تو محرم است
چون دل تو بند ندارد بر آن
قفل چه خواهی ز دل دیگران
گرنه تنک دل شده ای وین خطاست
راز تو چون روز به صحرا چراست
گر دل تو نز تنکی راز گفت
شیشه که می خورد چرا باز گفت
چون بود از همنفسی ناگزیر
همنفسی را ز نفس وام گیر
پای نهادی چو درین داوری
کوش که همدست به دست آوری
تا نشناسی گهر یار خویش
یاوه مکن گوهر اسرار خویش

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -