cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
الا ای صبا رو سر خویش گیر
زمانی ره دوستی پیش گیر
چو آه دل آشفتگان گرم رو
سحرگه به اطراف خوارزم رو
ز ناری به نوری سلامی ببر
ز کاهی به کوهی پیامی ببر
به هر منزلی جست وجویی بکن
به هر بیدلی گفت وگویی بکن
خبر پرس از پختگان نیاز
به خامان افسرده مگشای راز
چو یابی به سوی سعادت نشان
بکن هرچه هست از ارادت نشان
به شرط ادب روی بر خاک نه
قدم همچو عیسی بر افلاک نه
سکان را ثناگوی و خاطر بجوی
بر آستان نام ناصر بگوی
چو در کوی دولت پناهت دهند
چو در منزل وصل راهت دهند
ببار اشک و از سینه آهی بر آر
سلام و زمین بوس من عرضه دار
سلامی سبک روح تر از نسیم
سلامی در او بوی عهد قدیم
سلامی معطر چو بوی بهشت
سلامی که جان سوی جانان نوشت
سلامی که آید از او بوی درد
سلامی خبر داده از روی زرد
سلامی به خوناب حسرت سیاه
سلامی مجرد دگر جمله آه
به خون جگر چهره آراسته
همه عذر نامردمی خواسته
گر آنجا توقف دمی باشدت
وزان محرمان همدمی باشدت
حدیث محبت فراوان بکن
پس آن گه شکایت ز هجران بکن
سرشک ندامت روان کن ز روی
ملالت گرش ناورد این به روی
فلان در صبوری بسی رنج برد
دوایی ندید از غم هجر و مرد
به یک حرف از رویم تا چین بپوی
تحیت سپر ساز و آن گه بگوی
اگر ما جداییم هم با توییم
به معنی یکی و به صورت دوییم
گرم باز وصل تو روزی بود
بروی توام  دل فروزی بود
نی ات آن چنان است در خاطرم
موافق بدان باطن و ظاهرم
که در باغ چون بید خنجر زند
گل و لاله از خاک سر برزند
به خدمت کمر بندم و چون غلام
چو قطره به دریا روم والسلام
نگفتم ز بهر ادب نام دوست
که این نامه ما نه درخورد اوست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
که کند شکر منعمی که بود
شکر هم شکری ز انعامش
کسی را ستایش چه حاجت ز ما
که او را ستاینده باشد خدا

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بسم الله الرحمن الرحیم ۱
بنام خداوند بخشندۀ مهربان ۱
از پی تفسیر قرآن مجید
باشد از حق عمر و توفیقم امید
تا به شکر آنکه دادم نطق و کام
معنی قرآن به نظم آرم تمام
ابتداء از نام خویش اندر کتاب
با رسول رحمت آمد در خطاب
باب گنج علم خود ذات قدیم
کرد بسم الله الرحمن الرحیم
باب رحمت را به خلقان کرد باز
تا به رحمت سوی او گیرند ساز
این اشارت بود یعنی در سبب
رحمت او سابق آمد بر غضب
بهر شرح این سه نام با نظام
مر صفی آمد به گفتار و کلام
سابق از ایجاد کل ممکنات
کنز مخفی بود آن سلطان ذات
هستی او بود در عین کمون
ز اسم و رسم و شرط و بی شرطی برون
 بیان مراتب وجود 
گویم از هستی بیانی در نخست
تا بیابی ره به گفتارم درست
دانش هستی بود باب سرای
فهم هستی کن ز در وآ نگه درآی
گر نداری ره به تحقیق وجود
دیگر از تفسیر و تأویلت چه سود
پای ادراکت بود همواره لنگ
پس به حبل هستی اول زن تو چنگ
ذات باری هستی مطلق بود
اسم و وصف از ذات او مشتق بود
هستی مطلق بود ذات الاحد
اندر آن هستی نگنجد وصف و حد
مطلق از شرط است و پاک از چند و چون
وز شیون شرط و بی شرطی برون
قید و اطلاق است دور از حضرتش
برتر است از لابشیی رفعتش
نیست او را هیچ شرطی در وجود
نک به هستی همچنان باشد که بود
هستی دیگر که ظل ذات اوست
در تجلی اولین آیات اوست
موج اول باشد از دریای ذات
شد مسمی او به اسماء و صفات
بحر اللهیت آمد چون به موج
خلق از آن گشتند صادر فوج فوج
در مقام علم عین ممکنات
سر به سر گشتند ثابت یا ثقات
عقل اول گشت پیدا در وجود
وز پی تعظیم حق اندر سجود
نفس و افلاک و عناصر روح و جسم
جمله شد موجود بر هر رسم و اسم
شمس رحمانیتش افکند ظل
هر وجودی شد به حدی مستقل
بحر رحمت  کشت خود را داد آب
گشت هر شییی ز فیضش کامیاب
معنی رحمان علی العرش استوی
این بود گر داری از معنی نوا
 در تحقیق فی ستة ایام 
خلق اشیاء جمله را شش روز کرد
روز خلق از شش جهت فیروز کرد
گر تو را گوید کس از وسواس و شک
روز و شب باشد ز مقدار فلک
اندر آن حضرت نه شب بود و نه روز
بد بهاری بی خریف و بی تموز
پس مراد از خلقت شش روز چیست
کاندر آنجا شب نباشد روز نیست
گو مراد از سته باشد شش مقام
کاندر آن شش رتبه شد خلقت تمام
رتبۀ اول شد اسماء و صفات
ثانی اعیان تمام ممکنات
سیمین جبروت و رابع در فتوح
هست ملکوت ار به تن داری تو روح
رتبۀ پنجم مثال آمد به اسم
در ششم ملک شهود اعنی که جسم
از بیان سته مقصود این شش است
شمس حق زین شش جهت در تابش است
نکتۀ بکر خوش و روحانی ای
با تو گویم گر به فهم ارزانی ای
هو که باشد نام آن ذات الاحد
یازده باشد اگر دانی عدد
شش برابر چون یکی با ده شود
ذات مطلق آید والله شود
مظهر الله عین خاتم است
کو به عالم قطب و جان عالم است
هستی کون و مکان ز انعام اوست
احمد اندر دور هستی نام اوست
فیض رحمانی بر اشیاء شد چو تام
گفت از فیض رحیمی بر کرام
فیض رحمانی بر اشیاء شد عمیم
فیض خاص احمد بود یعنی رحیم
رحمت رحمانیش بر ممکنات
فیض هستی داد هر جا یا ثقات
رحمت خاص رحیمی بر خواص
یافت در قوس صعودی اختصاص
مجملی بود این ز شرح بسمله
کن به تفصیلش زمانی حوصله

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بسم الله الرحمن الرحیم
بنام خداوند بخشندۀ مهربان
هستی مطلق ز غیب ذات خویش
خواست گردد جلوه گر ز آیات خویش
از احد کاطلاق ذات الله بد
گشت ظاهر در صفات الله شد
صورت الله گر دانی مقام
شد محمد ص مظهر جامع به نام
ممکنات از بحر او مانند موج
منشعب شد فرقه فرقه فوج فوج
زآن سبب موصوف بر لولاک شد
باعث ایجاد آب و خاک شد
کرد اشارت از الف وز لام و میم
زین سه رتبه بعد رحمن الرحیم
خود الف بود آنکه آمد لام شد
لامع آن شمس الاحد ز اکرام شد
لام را باشد نهایت حرف میم
نیک دریاب این اشارات عظیم
زین سه رتبه در کتاب آنسان که بود
ابتداء فرمود سلطان وجود
از مقامات ثلاث آغاز کرد
باب رحمت بر خلایق باز کرد
تا تو دانی انفس و آفاق را
سر این تقیید و آن اطلاق را
از پس سبع المثانی کاندر آن
حمد خود آموزد او بر بندگان
از الف کرد ابتداء وز لام و میم
تا ز حادث راه یابی بر قدیم
این اشارت بر سه رتبه است از وجود
گر مراتب را شناسی با شهود
اول الله است و ثانی جبرییل
عقل فعال اوست از روی دلیل
منتهی باشد محمدص در نمود
زآنکه دارد جامعیت در وجود
فیض هستی جبرییل ذوالعطا
ز ابتداء گیرد دهد بر منتها
گفت جمع عالم این است ای وجیه
یا عبادی فاعلموا لاریب فیه
متقین را هست هادی بی ز ریب
کاهل ایمانند در معنی به غیب
یعنی آگاهند کآیات شهود
حاکی از غیب است و خارج در نمود
عالم اعیان که غیب مطلق است
نزد ارباب یقین  علم حق است
اندر آنجا چون شجر اندر نوات
مندرج بودند و مخفی ممکنات
چون ز اوصا ف کمال آمد ظهور
گشت ظاهر از مقام علم و نور
ظل نورش در عیان ممدود شد
سر به سر کون و مکان موجود شد
کون جامع بود انسان در شهود
بهر انسان داد عالم را نمود
هم کند از بهر انسان ذکر غیب
مؤمن بالغیب بی عیب است و ریب
مر یقیمون الصلات اند این گروه
ثابت اندر طاعت و تقوی چو کوه
رزق خود انفاق بر مسکین کنند
ترک جان در راه شرع و دین کنند
در ره حق نی به تنها نان دهند
چون مقام جهد آید جان دهند
آنچه نازل بر تو کردیم ای رسول
وآنچه بر قبل از تو ز ارباب قبول
موقنند آن جمله را بی معذرت
هم به حشر و بعث و روز آخرت
 در بیان حشر خلایق 
چون برآرند این ذراری سر ز خاک
حکم آید بر نجات و بر هلاک
زهرة شیران بدرد از نهیب
هم شود مخطی هراسان هم مثیب
آتش قهر آید آن ساعت به طوف
چشمها بیرون فتد از بیم و خوف
بر شفیعان نه زبان ماند نه کام
همچو مأموم است در زاری امام
نامه ها آید خلایق را به دست
زانوی هر کس رود سوی نشست
انبیاء افتند از خجلت به رو
این منیت ها یکی گوید که کو
فر و هنگت را چه کردی ای خسیس
کاین چنین گردیده ای با غم انیس
نامۀ خود را بخوان چشمی بمال
اندر این ثبت است آن افعال و حال
چونکه بیند نیست برجا زنده ای
در جواب حضرتش گوینده ای
خاکیان در بحر غم مستهلکند
رفته هستی ها سراسر مندکند
با خود آید در خطاب آن ذات پاک
چاره چبود چون کنم با مشت خاک 
هر که را این ماجرا باشد یقین
باشد از یوم النشورش دل غمین
بر سر از فردا کند امروز خاک
ناله ها از دل کشد بس دردناک
فارغ است از ریب و شک در راه دین
داخل اندر زمرة اهل یقین
بس علامت هاست او را در عمل
زآن یکی ترک فضول است و امل
در جهان بودن نه بر وجه ثبوت
اکتفا کردن به قوت لایموت
بر حیات و موت مختار ار شود
اختیارش موت اندر دم بود
گر بگویم جمله را دل خون شود
وین کتاب از حمل و نقل افزون شود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هم گروهی بر هدایت از ربند
در حساب نفس خود روز و شبند
رستگارانند آزاد از قیود
فارغ از اندیشۀ بود و نبود
تا نگردی رسته نبوی رستگار
در هدایت نیست پایت استوار
کافران کانذارشان بی سود بود
بودشان بس قید و این مشهود بود
گفت زآن حق گر کنی انذارشان
یا نه یکسان است در انظارشان
زآنکه دور از نور ایمانند و هوش
مهرشان بنهاده حق بر چشم و گوش
معنی مهر این بود بر گوش و دل
کاین گروهند آیت اسم مضل
هر یک از اسماء حق را مظهری است
مظهر هر یک جدا از دیگری است
کاملان در ظل اسم کاملند
کافران از اسم مؤمن غافلند
دعوت کل رسل بر عامه بود
مؤمن آن شد لیک کایمان جامه بود
فهم این معنی است مخصوص خواص
کاسم را بر شییی چبود وجه خاص
گر بیان سازم بلغزد فهم عام
پختۀ ما را کنند این عامه خام
پرده باشد آن گره را بر بصر
تا نبینند آنچه خیر است  آنچه شر
پرده بودن بر بصر باشد عذاب
سخت تر آن را که آمد رد باب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
فرقه ای دیگر نه بر رسم وفاق
دعوی ایمان نمایند از نفاق
در خدیعت با خدا و اهل اللهند
ره به خود رایی روند و گمرهند
خدعه با حق کردن از بی دانشی است
آن تخادع جز به نفس خویش نیست
خدعه با حق غیر ابله کی کند
روز آخر خورده ها را قی کند
هستشان در دل مرضها از غرض
زآن حق افزاید در آن دلها مرض
بر مرضهای نهان لایشعرند
بر عذابی سخت زآن رو در خورند
آنچه را تکذیب اندر دل کنند
این عذاب از بهر آن حاصل کنند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
گفته شد بر آن گروه بی مراد
درگذارید این فضولی وین فساد
در جواب اهل حق گفتند زود
نیست ما را جز صلاح اندر وجود
مصلحیم و نیست حاجت وعظ و پند
خود نه مصلح  کابلهند و مفسدند
چونکه ایمان خواستند از آن گروه
آمدند از عرض ایمان بر ستوه
جمله گفتند از چه فعل دون کنیم 
خویش را جزء سفیهان چون کنیم 
چون کنیم انکار کایشان کرده اند
از سفاهت میل ایمان کرده اند
می ندانند اینکه خود بی حاصلند
بس فزون از حد  سفیه و جاهلند
ور که گویند از نفاق و اضطرار
مؤمنان را با شما هستیم یار
مؤمنیم و با شما هم پیشه ایم
در ره ایمان به یک اندیشه ایم
با شیاطین باز چون خلوت کنند
پیش شیطانهایشان خدمت کنند
که ز جان ما با شما یاریم و دوست
با محمد دشمن اندر مغز و پوست
همرهی با مؤمنان گر ما کنیم
نیست ایمان  دم به استهزاء زنیم
حق بر ایشان نیز استهزاء کند
تا که در طغیانشان رسوا کند
سرگران از نخوت نادانیند
غوطه ور در لجۀ حیرانیند
مر ضلالت را خریدند از غلو
زین تجارت نیست خیری یک تسو

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
همچو آن کز بهر نور افروخت نار
روشنایی برد زآن پروردگار
ترک ایشان کرد و در تاریکیند
زآن نمی بینند و دور از نیکیند
صم و بکم و عمی گشتند این حرون
گفت از این معنی فهم لایرجعون
اوکصیب من سمآء ظلمات فیه
رعد و برق افزون در آن تاریک تیه
میکنند انگشت در آذان که صوت
نشنوند از رعدها از بیم موت
بیخبر کز قدرت و علم بسیط
حق به جان کافران باشد محیط
بین یکاد البرق یخطف تا چسان
می رساند آن بصرها را زیان
ره چو روشن شد بر ایشان می روند
بر ضلالت تا که دور از ره شوند
چون شود تاریک گردند از فتن
ثابت اندر گمرهی خویشتن
ور خدا خواهد برد سمع و بصر
زین گروه کج نهاد کور و کر
کو بود قادر به کل ممکنات
ماسوی را کرده محو برد و مات
ایها الناس اعبدوا یعنی کنید
ز او پرستش که شما را آفرید
وآنکه بودند از شما خود پیشتر
اوست یعنی خالق نوع بشر
تا شما شاید ز عقل و اختیار
می بپرهیزید از پروردگار
چون بساط این ارض را گسترده است
وز سپهر اعلی بنایی کرده است
آب را از آسمان نازل نمود
هر ثمر روینده ز آب و گل نمود
این ثمرها زآن کشید از خاک سر
تا که باشد رزق این خیل بشر
فقر خود دانید و استغنای او
پس نگردانید کس همتای او

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ور به شک باشید زآنچه از رشد
ما فرستادیم بهر عبد خود
یعنی این قرآن با افضال و سود
سوره ای آرید مثلش در نمود
شاهدان خویش را سازید جمع
چیست پیش شمس  نور برق و شمع 
شاهدان آن عقل و فهم کوته اند
مات و محجوبند و من دون اللهاند
عقل نامحجوب آن اللهی است
هم فروغ احمد ص است و شاهی است
می درخشد بر مثال آفتاب
هست در صید معانی چون عقاب
عقل محجوبان ذبابند ای خلیل
کی مگس همپر شود با جبرییل 
عقل و فکر آرید جمع ار صادقید
از پی اتیان به فهمی لایقید
ور که نتوانید هیچ این کار کرد
باید از آتش حذر ناچار کرد
کاندر آن آتش همه سرها دمند
کافران در وی مثال هیزمند
آتشی سوزنده تر کو از حسد
وآن خیالات خسیس بی رشد
وآن غرور و آن شرور و حرص و آز
کز جحیم نفس گردد شعله ساز
حر نار دوزخ و سوز و وجع
صورت نوعیه را باشد تبع
آن چنان کاخلاق زشتت چون غضب
جسم را اندازد اندر صد تعب
گشت روحانیتش نار جحیم
همچو خلق خوش که شد نور و نعیم
سنگ کبریت است هر خوی بدت
که مهیا شد به نفس مرتدت

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هم بشارتهاست بهر مؤمنان
زآن عمل های نکو و نور جان
که بود پاداش هر یک جنتی
جاری انهارش به زیر از رحمتی
تا که را روزی بود آن عیش و نوش
بر جزای فعل نیک و حظ هوش
روزی نیکو خورند اندر بهشت
هم به رغم کافران و خلق زشت
رزقها اوصاف نیک آمد که بود
در جهان ملکات ارباب صعود
بودشان مأنوس با نفس کریم
در جهان از قبل و آنجا شد نعیم
این تشابه بهر آن باشد که بود
سخت مألوف و مناسب با وجود
روضه ها شان شد مقامات قلوب
چون توکل یا دگر اخلاق خوب
زآن مراتب جاری انهار علوم
میشود در عالم قدس از رسوم
منتفع زآن تشنه کامان لقا
جمله مشتاقان دیدار خدا
وآن ثمرها حکمت است و معرفت
که بود مألوف با جان چون صفت
زآن بگویند این ز پیش اندر نمود
رزق ما می بود از رب ودود
بهر ایشان است ازواجی که بس
طاهرند آن طاهرات از هر دنس
آن شیون نفس محمود الجمال
هست ازواج مطهر بی سؤال
طاهر از ارجاس دنیای دنی
شمس از آنها کسب کرده روشنی
نام آنها بر لسان شر ع و دین
راست باشد گر که آمد حور عین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
زد به لا یستحیی آن شاه اجل
بر بعوضه اهل دنیا را مثل
پس به مافوقش که آن بال بق است
نیست ممنوع آن مثالی کز حق است
کافران گویند  زآن مقصود چیست 
غیر دنیا و اهل آن مقصود نیست
یعنی این دنیا کم از بال بق است
نزد حق  وآن کس که او اهل حق است
هست مغبون آنکه او بر بال بق
قانع آمد  شد حسود اهل حق
گمرهان را زآن فزاید اشتباه
یافت زآن اهل هدایت انتباه
زآن یضل گفت سلطان نصیر
بهر قومی هم به یهدی کثیر
زآن نشد گمره کس الا فاسقون
که بود آن قلب دونشان واژگون
فاسق از دنیا نگیرد جز وبال
هم فزایدشان ز قرآن بر ضلال
سرکش از رحمان و با شیطان خوشند
وز دم شیطانی اندر آتشند
شد صفات نفسشان غالب به قلب
گشتشان نور قبول از قلب سلب
بعدشان بر بعد از قرآن فزود
منظلم تر شد دل ظلمت نمود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
کیف تکفرون باللٰه و کنتم أموٰاتا فأحیٰاکم ثم یمیتکم ثم یحییکم ثم إلیه ترجعون ۲۸
 در بیان موت و حیات بعثو حشر و معنی عالم کون و فساد 
کیف بالله تکفرون ما را بس است
بهر ارشاد ار به دار جان کس است
مردگان بودید  حقتان زنده کرد
بر حیات عاریت زیبنده کرد
پس بمیراند ز بعد از زندگی
پس برانگیزاند از پایندگی
جمله میرند اوست باقی لایزال
سوی او گردید راجع لامحال
با تو گویم نکته های بکر و نغز
گر که داری از معانی جان و مغز
هر زمان این زندگان را مردنیست
نقد جان را سوی مخزن بردنیست
در تحرک تن مثال آب جوست
انتقال از رتبه ها افنای اوست
چون کند در رتبۀ دیگر ورود
حشر و بعثش اندر آن رتبه است زود
این تحرک جوهری باشد به نام
تا حیات عنصری گردد تمام
هم بر آنسان است عالم را نهاد
زآن سبب شد نام او کون و فساد
جمله کونیات را این است حال
بنگری گر نقل تبدیل و زوال
حشر اصغر این بود وین روشن است
حشر اکبر بعد موت این تن است
حق برانگیزاند این ذرات را
تا تو دانی اقتدار ذات را
اندر این موت طبیعی خاص و عام
سوی او گردند راجع لاکلام
زآنکه در هر رتبه ای او حاضر است
نیست جایی غیر او  وین ظاهر است
غیر او باشد عدم یعنی که نیست
پس رجوع جمله بر ذات غنی است
بشنو از موت ارادی شرح خاص
کآن به خاصان دارد ای جان اختصاص
آن فنای نفس ها در وحدت است
پس حیاتی در حیات از حضرت است
بالحقیقه آن بقای مطلق است
فانی فی الله  باقی بالحق است
از مقام نفس تا جمع وجود
پایه پایه تا لقای شاه جود
هر مقامی سوی وحدت رجعتی است
اتصالش بر مشاهد رؤیتی است
در شهود ذات بی فصل و فتور
ضوء گردد راجع اندر اصل نور
گشت میدان صاف و میدان تاز ماند
آنکه باقی بود  باقی باز ماند
مردن این مردمان مرگ زن است
چون بمیرد مرد باقی ذوالمن است
مرگ مردان رفتن اندر منزل است
ماند آنجا آنکه سلطان دل است
شو قلندر دل بر آنجا هم مبند
بگذر از نقص و کمال و چون و چند
هر کسی زین اصطلاح آگاه نیست
تو بمان ای آنکه جز تو شاه نیست
بازگشتم جستجو افسانه است
جستم اکنون دلبر اندر خانه است
بهر ما گسترده خوانی در سرای
میرود هر سو پی خانه خدای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
کرده خلق او بر شما گیجان مست
در زمین قبل از تقاضا هر چه هست
پس بپا کرد آسمان را در مدار
هفت کون هر یک به نوعی پایدار
معنی ارض و سماء را بی گزند
عالم سفلی و علوی گفته اند
عالم سفلی است این کون شهود
عالم عنصر مواد هر وجود
قصد کرد آنگه به آغاز سما
قصد باشد نکتۀ ثم استوی
از عناصر وز مواد دانیه
مستوی شد بر جهات عالیه
کون جسمانی سفلی بی سخن
نسبتش باشد به اعضاء و بدن
هفت افلاک ار که داری واردات
شد اشارت بر جهات عالیات
اولین ملکوت ارضیه است او
وآن قوای طبع نفسانیه خو
خوانده اند این رتبه را اعراف جن
گر که بر تعریف قومی مطمین
عالم نفس است هم ثانی به نقل
وآن سیم قلب و چهارم کون عقل
پنجمین سر و ششم اقلیم روح
شد خفی هفتم گرت باشد فتوح
دان خفاء را سر روحی در فتوح
غیر سر قلبی است آن سر روح
گفت حیدر ع من به راه آسمان
اعلم از راه زمینم بی گمان
وآن مقامات است در راه صفا
چون توکل  یا قناعت  یا رضا
اهل حکمت عقل را دانند روح
صوفیان دانند قلب با فتوح
نزد صوفی عقل قوة عامله است
آنکه نفس ناطقه است و کامله است
عقل گر باشد تو را ذوقی سلیم
هست نفس ناطقه نزد حکیم
صوفیان گویند عقلی کو سر است
موضع صیقل ز قلب انور است
قلب باشد مستنیر از نور روح
کوست نفس ناطقه اندر فتوح
اصطلاحات ار که باشد مختلف
تو مشو از راه معنی منحرف
این نه تفسیر است و نه رأی من است
هست تأویلی و ز ارباب فن است
نقل اقوال است لازم در کلام
بهره ور گردند تا زآن خاص و عام
عامه را حاجت به تأویلات نیست
لازم این تحقیق در آیات نیست
لیک خاصان را قناعت در کلام
نیست جز از روی برهان تمام
گو سخن از روی برهان گر مهی
رو گریز از عقل و فهم کوتهی
گفت قرآن را بطون است و خفا
پس چرا داری ز اسرارش ابا
تو به دانش ناتمامی ای سلیم
اوست بر هر چیز تا دانی علیم
هر که را خواهد به قدر فهم او
علم بخشد تا چه باشد سهم او
کرده سهم فیلسوفان را دلیل
سهم صوفی کشف قلب است ای خلیل
خلق را از سهم صوفی بهره نیست
زآنکه کس را آن دل و آن زهره نیست
زآنچه او گوید بدرد زهره ات
پس دهد از نقل و برهان بهره ات
نکته ها را با تو گفتم مو به مو
تا چه فهمی زین کلام بی غلو
بازگردم سوی تفسیر کلام
آنچه باشد اصل تحقیق کرام

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در تحقیق خلیفة الله و بیان حقیقت آن 
با ملایک گفت پس پروردگار
در زمین سازم خلیفه استوار
عرشیان گفتند این باشد فساد
در زمین سفک دمآء است این نه داد
ما به تسبیح و به حمدت یک دلیم
ذات پاکت را گواه کاملیم
گفت می دانم من آن چیزی که نیست
بر شما معلوم و آن سر خفی است
اعتبار آن را به حال خویش کن
اندکی در نفس خود تفتیش کن
هستی اندر غیب غیب غیب تو است
یعنی اندر روح  پاک از عیب تو است
ماورای غیب غیب استت وجود
پس به غیب غیب قلب ذی عهود
پس به غیب نفس که ادنی غیب توست
وآن سماء دنییی لا ریب توست
بر جوارح ظاهر آید زآن غیوب
کوست نفس و قلب و روح بی کروب
از جوارح قول و فعلی شد پدید
وآن بود کفر و شهادت را کلید
گشت اطوار جوارح بیش و کم
جمله ز ابدایی و تکوینی اعم
از مقامات وجود آثار تو
تا چه باشد ضبط در انبار تو
بر خلیفه قول رب العالمین
کز بشر سازم هویدا در زمین
این بود کو بود آگه آدمی
نسخۀ جامع بود در همدمی
مندرج در وی دو کون آمد به عین
جامع است او بر تمام عالمین
هم به افعال بهیمی مؤتلف
هم به اوصاف الهی متصف
جامع اخلاق ربانی بود
هم در او اوصاف نفسانی بود
بود انکار ملایک بهر آن
که نمی دیدند ز آدم سر جان
مطلع بودن از مادون خویش
نی ز فوق رتبۀ افزون خویش
زو نمی دیدند جز سفک و ضرر
کز غضب وز شهوت آید در بشر
وآن ضروری بود بهر این وجود
روح تا سازد در این هیکل ورود
کی ملک زین جسم ظلمانی اثر
بیند الا اختلاف و شور و شر
بیخبر زآن رتبه کو نورانی است
جنبۀ اللهی و سبحانی است
علم الاسماست جنبۀ عالی اش
که نماید بر ملایک والی اش
حیث حیوانی است آن جنبۀ خسیس
که زند از دانه ای راهش بلیس
عرشیان دیدند زو فرج و گلو
بیخبر از وجۀ اللهی او
کآن ز عقل و از ملایک فوق بود
بند جانش عشق زرین طوق بود
عشق خاص آدم و جان وی است
عقل را کی اندر آن خلوت پی است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
من دم از عشق ار زنم مجنون شوم
یا نه مجنون خود ندانم چون شوم
زین قدر هم گفتنم دل جوش کرد
جوش او تاراج عقل و هوش کرد
عشق آمد عقل و جان رسوا شدند
عاقل و دیوانه یکجا لا شدند
نه ملایک نه بشر برجا گذاشت
نه نشان از علم الاسماء گذاشت
زلف را جانا دمی زنجیر کن
یک ره این دیوانه را تدبیر کن
زلف چه  زنجیر چه  مجنون چه
آدم چه عقل چه ذوالنون چه
من ز خود رفتم بتا فرمان توست
تو بمان برجا که هستی زآن توست
من همی گویم تو را یک قید نیست
او همی خندد که این جز کید نیست
من همی میرم به پیش آن خنده را
او کند افکنده تر افکنده را
نشنود گر یار من تقریر من
چون همی گیسو کند زنجیر من
چند می تابد کمند از کین من
تا کند دیوانگی آیین من
هر چه گیرم زلف او گوید بگیر
هر چه میرم پیش او  گوید بمیر
میشود سرکش چو سوزم ز آتشش
میندانم تا چه باشد خواهشش
عشق بازم گوید این بدنامی است
عقل سازم وازند کاین خامی است
گر بگریم گوید این افسانه است
ور بخندم گوید این دیوانه است
لاابالی گر شوم گیرد حذر
ور برم تقوی بر آن نارد نظر
ناله آغازم بگیرد گوش خود
هیچ گردم وا کند آغوش خود
زآنکه در هستی نماند قهر او
من نماندم گو بمان او بهر او
خال را از بهر آدم دانه کرد
تا برونش از بهشت و خانه کرد
من نگردم گرد خود گامی دگر
پختگی بگذارم و خامی دگر
پردة مستان چو اویی میدرد
پختگی و خامی ما کی خرد 
خامتر از من دل عاشق وش است
کز غم او روز و شب در آتش است
وصل جوید کآهد او افزایشش
خون شود دامن کشد ز آلایشش
او بری ز آلایش و پاکی دل
فارغ از شادی و غمناکی دل
مردم از خود یافتم تا خوی او
سو نهادم تا شدم بی سوی او
چون به سوی او ره از پیشی نبود
چاره ای جز مرگ و درویشی نبود
او چو رنجد از فزونی کم شویم
در تنبه از ملک  و آدم شویم
چون ملایک از فزونی دم زدند
طعنه بر ادراکشان ز آدم زدند
خاک پستی را فزون از جود کرد
بر همه افلاکیان مسجود کرد
تا بر او اظهار دانش کم کنند
از تواضع سجدة آدم کنند
باز بر آدم ره از پیشی گرفت
تا ز شاهی ماند و درویشی گرفت
از بهشتش با دو صد خواری براند
تا کنون در حسرت و زاری بماند
تا نیندیشد که من نیکو پی ام
از ملایک برترم یار وی ام
او ندارد یار و یاری کار اوست
یار آن باشد که خوار و زار اوست
از ملک تعلیم گیر ار محرمی
سجده کن بر آدمی گر آدمی
جوی ز آدم ره به ظلم اقرار کن
از وجود و بودت استغفار کن
تا ز استغفار بندی طرف خویش
بر سر مطلب رویم و حرف خویش
 در بیان تعلق روح به قالب انسانی 
روح نورانی علیین وطن
تا تعلق یابد از حق بر بدن
باید او را از طریقی نسبتی
جسم را هم نسبت از حیثیتی
نفس وجه نسبت است و برزخ است
منبع شر و فساد این دوزخ است
این عیان بد بر ملایک ز افتتاح
زآن سبب گفتند این نبود صلاح
غافل از جمعیتی کز بهر اوست
شاه با دزدان نهان در شهر اوست
ریش چون جنباند او در نیم دم
وارهند این ناکسان از بند غم
سر ما لاتعلمون آمد پدید
مر ملایک را نبود اینگونه دید
هست آن تسبیح تنزیه وجود
مر ملایک را به حمد شاه جود
هست پاک از شرک و عجز و نقص و بد
وز تعلق بالمحل و ز عد و حد
لیک تقدیس است زین معنی اخص
جز مقرب را نزیبد آن به نص
هست خاص خاصگان این اختصاص
در ملایک این گروهند از خواص
قدس این باشد که با قید صفات
هست مطلق ذات او در عین ذات
عین جمله ممکنات او بالحق است
وز همه در عین هستی مطلق است
این تعین های افعال و صفات
خود منافی نیستش با قدس ذات
ذات پاکش کآن به هستی باقی است
خود نه تقییدی و نه اطلاقی است
کم نگردد یا فزون از ممکنات
نزد صوفی این بود تنزیه ذات
بر مجاهد می شود در کشف روح
سر این تنزیه  ظاهر بالفتوح

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پس شد آدم علم الاسماء به نام
سر اشیاء منکشف بر وی تمام
از خواص و نفع و ضر و خیر و شر
از حقیقت وز معانی وز صور
عرضه شد پس بر ملایک سر به سر
که دهید از نامها اینسان خبر
نامشان گویید تا چون  وز کجاست
ای ملایک گر شما گویید راست
این به ارشاد است و اعلام و مجاز
نی به نفی صدق ز ارباب نیاز
جملگی گفتند پاکی مر تو راست
ما ندانیم آنچه میدانی تو راست
جز که آموزی تو بر ما ای علیم
دانشی که هم علیمی هم حکیم
این شهادت بود زآن کاندر حضور
خویش را دیدند در عین قصور
زآن کمالی کاندر انسان حق نهاد
بر ملایک اطلاع از پیش داد
وآنگه ایشان از تخلف دم زدند
دم به نفی از رتبۀ آدم زدند
هست یعنی حق منزه ای جواد
زینکه اندر فعل او باشد فساد
بودشان آگاهی از این کز حدود
نیستشان دیگر ترقی در وجود
 در بیان قصۀ ملایک و اعتراف آنها به عجز خود که لا علم لنا 
لاجرم گفتند لا علم لنا
غیر آن کآموخت بر ما رب ما
یعنی آنچه لازم ایجاد ماست
باعث بینایی و بنیاد ماست
زآن به آدم گفت خلاق بشر
سویشان از نام هاشان ده خبر
گفت أنبیهم نه علمهم که تا
علمشان گردد سبب بر اجتبا
کازدیاد علم و عرفان و ادب
هست در معنی ترقی را سبب
شه تو را گر زر دهد قارون شوی
ور خبر از گنج  کی افزون شوی
زآنچه خود داری تو را آگاه کرد
باید از این نیز شکر شاه کرد
کاین هم اکرامی از آن آزاده است
داده ای باشد کز اول داده است
هیچ کس جز داد او چیزی نداشت
خود نبد چیز ی و تمییزی نداشت
خاک کبود تا شناسد خدمتش
گشت اینسان تا تو دانی قدرتش
داد آدم پس خبر زآن نامها
یعنی از آن رتبه ها و اکرامها
گفت آیا من نگفتم بی ز ریب
کز شما داناترم بر علم غیب
اعلمم بر غیب ارض و آسمان
وآنچه دارید از عیان و از نهان
کآن بود عرفان و حب مستتر
وآن ودیعه بود در ذات بشر
بر سبیل علم  او را اختیار
کرد بهر اصطفی پروردگار
زاصطفایش بود آگه ذوالجلال
وآن ملایک را نبود این احتمال
زآن ره آدم را به کرمنا ستود
وین فضیلت ثابت اندر علم بود
گفت من داناترم بر آن امور
از شما یعنی بر آن ظلم و قصور
وان شرور و آن فضولی وان فساد
کآدمی را بود مخفی در نهاد
این ز ما تبدون عیان شد یک به یک
معنی ما تکتمون قدس ملک
قدس و رجحان و شرافت مکتتم
در ملک بود و نشد افزون و کم
ثابتند اندر کمال خود مدام
سالم از ضعف و ضلالت والسلام

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -