cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
سرایده زین سان سخن باز راند
که چون سام یل اندر آن سیل ماند
پریزاده از وی رخ اندر نهفت
دل سام با در و غم بود جفت
دو روز و دو شب جادوی تیره کیش
نهان ساخت از پهلوان روی خویش
سیم روز آمد پدید از نهان
دگر کام جست از یل مهربان
چو دیدش جهانجوی پرخاشخر
بدو گفت کای زشت بی رای و فر
چه بد کرده ام من به تو بازگو
کزین پس مرا بد بیاری به رو
ز سرما شب تیره ام نیست خواب
شوم روز از تاب گرما کباب
بدین سان جفا کس به عالم ندید
که از تو فسونگر به جانم رسید
بدو گفت جادو که ای نامدار
گهی شادمان گردی از روزگار
که با من همی سربرآری به مهر
بتابی ز مهر پری دخت چهر
وز آن پس پرستش کنی پیش شیر
درآری سر بخت بد را به زیر
دگر ره جهانجوی والانسب
ز کینه به دشنام بگشاد لب
پری خشمگین شد از آن گردزاد
ربودش ز جا در زمان همچو باد
ببردش به روی هوا بیدرنگ
نمدش بسی رنگ و نیرنگ رنگ
به ناگه به پشتیش آرام داد
نگه کرد ناگه گو پاکزاد
یکی تخت بد بر فراز درخت
فرود آمد آن پهلو نیک بخت
درخت گشن بود بی برگ و بار
سرش رفته تا سوی نیلی حصار
ز هر سوی سری همچو شاخ درخت
ندیده کسی همچو آن تیره بخت
هزار و دو صد شاخ بر وی دراز
همه شاخ و برگش چو شکل گراز
یکی دیو بد اندرون تخت زر
که بودی ورا یک تن و چارسر
ز پیش و پس وز یمین و یسار
برافراخته سر به نیلی حصار
دهان همچو دوزخ پر از تیره دود
زمان تا زمان جادویی می نمود
ز هر یک چنان آتش افروختی
که از دود تفش جهان سوختی
چو آتش زمانی شدی برفراز
فرو ریختی عقرب و مور و مار
نه ماتم به اید کسی بد نه سور
بد از هول آن عقرب و مار و مور
بلرزید آن پهلو نامدار
بنالید بر داور کردگار
دگرباره ابری برآمد بلند
خروشنده شد همچو دیو نژند
صدایی برآمد از آن ابرسخت
که کنده شد از بیخ شاخ درخت
فرو ریخت آن تخت دیو دژم
جهان شد سراسر پر از دود و دم
جهان پهلوان شد ز جان ناامید
به چشمش سیه گشت روز سپید
بدو گفت آنجا ددی تیره کیش
که لختی نظر کن به هر سوی خویش
یکی سام در پیش و پس بنگرید
زمین سر به سر کان الماس دید
دمادم چنان بردمیدی ز جا
که گفتی فلک را درآرد ز پا
زمین گفتی آذر فروزد همی
که آن شیر دل را بسوزد همی
دگرباره جادو زبان برگشاد
سخنهای پیشینه را کرد یاد
نپذرفت گفتار او هیچ سام
به خود گفت افسونگر تیره کام
که باید روان شد سوی لشکرش
رساندن سوارافکنان از برش
بدان تا مر او را به اندرز و پند
به من رام سازند بی رنج و بند
همانگه از آنجا بزد بال و پر
به گردنده گردون برآورد سر
سوی لشکر سام یل شد روان
که زی او رساند دلاور سران

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو قلوش نشست از بر بادپا
به فرمان فرهنگ رزم آزما
ز قلوش دگر بر سرایم سخن
مر این داوری را درآرم به بن
سوی دشت و کهسار شد همچو باد
که یابد نشانی ز سالار راد
فراوان بگردید و کم یافتش
ز بس تشنگی لب به برتافتش
به ناگه بر آبگیری رسید
زمین را سراسر پر از سبزه دید
فرود آمد از باره راهوار
شتابان بیامد بر چشمه سار
که آبی خورد آن یل پاک دید
ز هیبت بلرزید بر خود چو بید
جهان شد به چشمش سراسر چو قیر
همان دم بیفتاد در آبگیر
زمانی چو شد چشم را کرد باز
ندانست آن یل که چونست راز
به پیش و پس خود نظر برگماشت
همی جای بر خامه ریگ داشت
بدان جایگه چون همی بنگرید
گله در گله شیر درنده دید
همان گرگ و یوز و دمنده هژبر
پلنگ دژآگاه و درنده ببر
به قلوش همه حمله آور شدند
تو گفتی که سوزنده آذر شدند
شگفتی فرو ماند از آن کارکرد
که این نبود از گنبد تیزگرد
همانا که این یکسر افسونگریست
ز نیرنگ عالم فروز پریست
درین بد که آمد صدایش به گوش
که از هیبت آن زن تن رفت هوش
بدان ای سوارافکن چیردست
که از مهر سام است نوشم کبست
ورا داده ام جای در زیر کوه
همی خون بگرید ز بهر گروه
ز لابه نگردد به من هیچ رام
دمادم کند سرکشی را به شام
دلم هست اکنون به غم آژده
ز بیم نهیب دژآگه زده
اگر خواهی از بیم گردی رها
نبیند دو چشمت ازین پس بلا
ز گفتم به نیک اختری سرمپیچ
همه پند و اندرز را ده بسیچ
از ایدر رسانم تو را نزد سام
چنان کن که گردد به من سام رام
اگر درپذیری تو این گفتگو
نیارند دیوان تو را بد به رو
اگر سربتابی تو از کار من
رسد بر تو بسیار آزار من
چو قلوش شنید این سخن شد دژم
تو گفتی درافتاد در بحر غم
اگرچند از کار او شد ملول
ولی کرد گفتار او را قبول
ربودش ز جا جادوی تیره رای
بر سام یل در دمش کرد جای
چو دیدش بپرسید فرخنده سام
که اینجا که آوردت از آن مقام
که کردت جدا از سران سپاه
چه داری خبر گو ز فغفور شاه
بگفت آنچه بگذشت بد سر به سر
ز فرهنگ و گردان پرخاشخر
که یکسر ز بهر تو ای نامدار
ندارند بر دل زمانی قرار
تو خود جای داری درین برز کوه
به تو مویه سازند اهل گروه
جهانجو همه رازهای نهفت
به زابل زبان نامور را بگفت
چنین قلوشش داد پاسخ به مهر
کزین پس مپوش از فسون ساز چهر
ابا او یکی رو درآور به رو
که بس کینه ورز است و بس زشت خو
مبادا که سازد دلت را نژند
تنت را درآرد به دام گزند
نپذرفت گفتا او گرد راد
پریزاد دیگر بسی بیم داد
که مر هردوتان را درآرم ز پا
نمانم که مانید دیگر به جا
بگفت این و بر رفت بر آسمان
که قلواد را آورد از نهان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
زمانی چو بگذشت از آن مهرشان
رسیدند در بزم گردنکشان
چو سرو سهی قد برافراختند
بدان جشن خلوتگهی ساختند
شبانگه پریزاد از ناگهان
شد از نزد سام و دلیران نهان
زمانی چو شد با رخی همچو شید
به طرف چمن چو صبا در رسید
به گوهر نهان گشته تیره تنش
پرستنده چندین به پیرامنش
بیامد بر سام نیرم نشست
همانگه بگرفت دستش به دست
چو بنشست بر جای افسون  نما
برفتند قلواد و قلوش ز جا
چمان هر یکی چون گلستان شدند
پرستندگان نیز پنهان شدند
پریزاد را مهر دل برفزود
جهانجوی را تند از جا ربود
ز پشتیش جا داد بر تخت زر
وز آن پس بدو گفت کای نامور
از آن روی کردم به وصلت شتاب
که لب تشنه رخ برنتابد ز آب
کنون جان سپر کرده ام پیش تو
نرانم دگر حرف در کیش تو
به هر دین و آیین که خواهی بمان
ولی از پری دخت دل بگسلان
پذیرفت ازو پهلو نامور
که برتابد از مهر مه روی سر
وز آن پس بدون گفت کای خورزاد
ز دیدار تو جان و دل گشت شاد
نخستین تو را گر چنین دیدمی
ز گفتار تو سر نپیچدمی
بگفت و بر سینه اش کرد دست
سر خود پریزاد بنهاد پست
الف لام الف ساخت اندر زمان
شد او لام الف وار بر پهلوان
جهانجو نخست اندر آمد به مهر
ولی زود از مهر پرداخت چهر
ز زیر قبا تیز خنجر کشید
سراپای جادو به خون درکشید
فسونگر ز دل نعره ها برکشید
که آخر مرا ساختی ناامید
ولی گر شوی همچو عنقا به جسم
رهایی نیابد سرت زین طلسم
دگر ره نیابی که بیرون شوی
به یکبارگی غرقه خون شوی
ز مام و ز باب و ز خویشان من
بد آید ز تو یاد دار این سخن
بگفت این و بر زد یکی تیزدم
روانش روان از تنش گشت کم
سرش را ببرید سام دلیر
ثنا خواند بر کردگار کبیر
ازو سام یل چون ببرید سر
برآمد ز هر سو به نوعی شرر
گهی باد و گه آتش آمد پدید
یکی ویله ای زد و آهی کشید
بیفتاد از تخت بر جویبار
ز بیم سران ویله نامدار
چنان گشت بیهوش آن شیر نر
که از خود نبودش همانا خبر
فتاده به روی زمین ناتوان
تو گفتی که در قالبش نیست جان
پس از ساعتی چون بیامد به هوش
زمین دید از تابش خود به جوش
جهانجوی قلواد و قلوش چو شیر
ستاده به بالین مرد دلیر
نه آن بزم دید و نه آن تخت زر
پریزاده افتاده خونین جگر
شده هر دو را دیدگان پر ز آب
به برگ گل از مهر ریزان گلاب
چو برخاست از جا جهان پهلوان
شدند آن هژبرافکنان شادمان
جهانجو همه رازهای نهفت
بدان سروران در زمان باز گفت
وز آن پس سه سالار پرخاشخر
پیاده نهادند زی راه سر
چو رفتند لختی جهان گشت گرم
ز خورشید تفتیده شد ریگ گرم
تو گفتی جهان سر به سر دوزخ است
بدان سروران ناله و آوخ است
بگشتند بسیار و راهی نبود
ز گرما بجز خود پناهی نبود
زتن رفت نیرو و لب ناچران
سراسیمه در کالبدشان روان
چنین است کار جهان سر به سر
نبینی بجز رنج از وی دگر
مر این سرکشان را در اینجا بمان
ز فرهنگ ازین پس شنو داستان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
سوار ختایی درآمد چو باد
که ساما بقای تو جاوید باد
که امشب پری دخت حوری سرشت
به پرواز شد تا به باغ بهشت
همه خلق ازین غصه خون می خورند
ندانم که این غصه چون می خورند
برآمد ز سام نریمان خروش
دلش در بر از غم بیامد به جوش
چو خور بر زمین زد کیانی کلاه
چو مه بردرید آسمانی قبا
همه دست و ساعد به دندان بکند
بزد نعره و خویش را درفکند
فرو شد به خویش و درآمد به جوش
بری شد ز صبر و درآمد ز هوش
پس آنگه چو دریا از آن پهن دشت
خروشان و جوشان به چین بازگشت
غریوان دل و خسته و دردمند
به ایوان فغفور تن درفکند
ز بس خاک ره کو ز سر برفشاند
کف خاک در زیر پایی نماند
همانگاه تابوت آن گل عذار
نهان کرده در دیبه زرنگار
نهادند بر دوش شاهنشهان
سیه گشت یکباره روی جهان
چو بر تخته بردند بر روی تخت
ز ایوانش و بیرون کشیدند رخت
روان از پی نعش او دختران
روان کرده از دیده ها اختران
به پیش اندر آن سام شوریده دل
همه خاک ره کرده از دیده گل
ز سستی گه از پای درمی فتاد
ز پستی گهی پای بر در نهاد
گهی دست می کند و لب می گزید
گهی بر سر خاک و خون می طپید
ز سوزش در و دشت می شد کباب
ز اشکش دل سنگ می گشت آب
به فریاد می گفت کای کام دل
ربوده ز من صبر و آرام دل
چنین بود آیین و احسان تو
چنین بود آن عهد و پیمان تو
که تنها گذاری مرا در جهان
روی خود سوی سیر باغ جنان
نترسی ز دادار پروردگار
نترسی ز آه من دل فکار
نترسی ازین چشم گریان من
نترسی ازین جان بریان من
که زین سان گذاری مرا ناامید
کجا داده بودی به وصلم نوید
همه جنگ و پیکار زان تو بود
تن سام یل میهمان تو بود
کنون چون که رفتی مرا زندگی
حرام است در دهر پایندگی
نه ایرانم ببینم نه گردان شاه
نه تاج و نه تخت و کیانی کلاه
چنان چون که من سوختم از غمت
چو مویی شدم از غم ماتمت
دل مام من هم بسوزد به من
چو پروانه بر گرد هر انجمن
بگفت و دگرباره نالید زار
همی گفت کای داور کردگار
برون کن روانم به فرمان خویش
که دارم دلی پر ز غم ریش ریش
مرا زندگی بهر او بود و بس
ندارم دگر زندگانی هوس
بگفت و روان شد پی نعش یار
نبود آگه از گردش روزگار
از آن پس که گردنفرازان عهد
به دخمه رساندند زرینه مهد
عروسانه مهدی بیاراستند
مرصع به یاقوت و در و گهر
نهادند در دخمه بر روی تخت
به مهری در دخمه کردند سخت
سراسر ز دخمه برون آمدند
ز خون جگر غرق خون آمدند
پس آنگاه سام یل نامدار
برآشفت از گردش روزگار
به دیوانگی سر به صحرا نهاد
چو دیوانه در کوه و صحرا فتاد
روان رفته از کفر و فارغ ز دین
بری گشته از مهر و فارغ ز کین
بجز کوه او را هم آواز نه
بجز غم کسش محرم راز نه
در آن کوه و در تا به حدی بگشت
که شد مونس وحشی کوه و دشت
گهی با چرنده چراگر شدی
گهی با پرنده برابر شدی
گهی صحن میدان تو تیغ کوه
گهی باگوزنان شدی همگروه
رمیده چو مرغ رمیده ز دام
درافشان چو صبح و خروشان چو شام
زهی دهر پر حیله پرفسوس
که گه سندروس است گه آبنوس
بدان ای جوان بخت روشن ضمیر
که چون مهره بازیست گردنده پیر
بدین سان که این مهره سندروس
روانست بر تخته آبنوس
چو کارش دو رنگی بود روزگار
تو یکرنگی از وی توقع مدار
بمیرد اگر پادشه گر گداست
کسی کو نمرد و نمیرد خداست
درآ اندرین موج دریای دل
برون آی از ورطه آب و گل
جواهر فروشان جان را ببین
بضاعات دریادلان را ببین
وز آن پس به درگاه پروردگار
روان شو چو مردان به روزگار
که جز وی نباشد کسی یار ما
بود بر دو گیتی نگهدار ما
وگرنه ز ابلیس وارونه کار
نیاریم رستن ز روز شمار
کنون آمدم بر سر داستان
سخن بشنو از گفته باستان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
به صورت چو آدم به تن نره دیو
که از بیم او دیو بد در غریو
به پیکر به مانند? ژنده پیل
همه پیکرش تیره مانند نیل
دو دندان پیشش بسان گراز
ازو سنگ و سندان بد اندر گداز
پری دخت چو دید بر اهریمن
شگفتی فرو ماند و لرزان بدن
ز کردار گردون پر مکر و ریو
ز بخت بد و پیکر نره دیو
بنالید بر داور داوران
که ای پاک دادار نام آوران
چو کردم به گیتی ز هر نیک و بد
که چندین ستم بر تن من رسد
گهی زنده در گور تاریک چاه
گهی تن به دست بلای سیاه
گهی دل گرفتار هجران شده
گهی جان پر از درد و درمان شده
ندانم چرا تلخ کامم به دهر
ز شیرینی بخت کامم چو زهر
مرا کاش مادر به گیتی نزاد
وگر زاد دردم به بادی بداد
همی گفت و بارید خونین سرشک
در آن درد پیدا نبودی پزشک
که ناگه بدو گفت دیو ای صنم
چه داری دل و جان خود را به غم
چه دانی به گیتی که من کیستم
درین آمدن از پی چیستم
منم شاه دیوان روی زمین
منم صاحب تاج و تخت و نگین
هزاران هزارم بود لشکری
چو از دیو و جادو و جن و پری
شده در جهان نام من ابرها
ز چنگال من کس نیابد رها
بگردم جهان را بگیرم همه
شبانم من و نره دیوان رمه
هر آن چیز خواهی بیارم برت
ز یاقوت افسر نهم بر سرت
یکی شهر دارم زرنداب نام
در آنجا مرا تخت و آرام و کام
ولیکن نشستم به کوه فناست
ز سقلاب تا مرز مغرب مراست
بگفت و به رضوان همی بنگرید
بپیچید از آن خشم و دم درکشید
بدو گفت از من گریزان شدی
به کامم همه زهر ریزان شدی
تو را باز چون آوریدم به چنگ
گرفتار گشتی به کام نهنگ
بگفت و به گیسوش بربست سخت
درآویخت او را به شاخ درخت
پری دخت چون کار از آن گونه دید
بلرزید بر خویشتن همچو بید
بنالید بر داور دادخواه
که ای پاک یزدان کیهان خدا
من و ابرها از کجا تا کجا
تنم را ازین اژدها ده رها
که از فرقت یار و از مرگ خویش
بسی گشته ام در جهان سینه ریش
ندارم دگر طاقت بار غم
که فریاد ازین روزگار ستم
رسیدند دیوان گروه ها گروه
گه کیتی شد از پای ایشان ستوه
نشستند و بزم می آراستند
به روی پری دخت می خواستند
چنین گفت گوینده داستان
ز کردار سام یل سیستان
که آمد سوی چشمه لاجورد
چکان جزع بر روی یاقوت زرد
سراسیمه هر سو چو دیوانگان
شده دور از خوی فرزانگان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
دم شیر جاروب راهش شده
ستون فلک تیر آهش شده
همی گرد بر گرد او ببر و شیر
ز آهو پلنگان نخجیرگیر
ابر گرد او حلقه بسته همه
شبان گشته درندگان چون رمه
شده چشم گردون نمکدان او
دم شیر گشته مگس ران او
به سر برش و مرغان همه سایه دار
همان پیش او هر زمان پرده دار
به هر سو که می رفت همره بدید
به گردش همه گاه و بیگه بدید
در آن چشمه چشمش به راه پری
که آرد خبر زهره از مشتری
امیدش که شاید ز غم وا رهد
که رضوان خبر از نگارش دهد
نه آگاه از گردش روزگار
که دیگر چه آراست مکاره کار
که صد داغ دیگر به داغش نهاد
بدین گونه خواهد سراغش بداد
وزین سو قمرتاش از درد عشق
نشسته به رخساره اش گرد عشق
شب و روز آرام و خوابش نبود
که جز وصل جانان حسابش نبود
همه روز رهوار آن باغ بود
دل خسته از هجر او داغ بود
پری نوش بر وی در وصل بست
نداده کلید وصالش به دست
دگر ره نیامد بر آن بوستان
فراموش گشتش غم دوستان
پس از هفته ای سوی بستان شتافت
چو آمد پری دخت مه رو نیافت
سراسیمه شد زان پری نوش ماه
جهان گشت در پیش چشمش سیاه
گریبان بدرید مو را بکند
فغانش برآمد به چرخ بلند
همه بند او را به هم برشکست
درآمد به سردابه مانند مست
پری رخ پری دخت را چون ندید
همه جامه از غم به تن بردرید
به ناخن خراشید رخساره ماه
پر از خون شدش هر دو چشم سیاه
ز ایوان به یکباره برخاست جوش
ز خوبان چین بر فلک شد خروش
همه فال بازیچه شان گشت راست
چنان شد که فغفور چینی بخواست
خبر شد به فغفور چنین زان صنم
که آن مه ز سردابه گردید کم
بیامد به ایوان دستور پیر
ز اندیشه گشته رخش چو زریر
ز هر سو بگشتند و آن مه نبود
جهان گشت در چشم ایشان کبود
که آیا کجا رفت و چون بود کار
ز سردابه چون گشت گم آن نگار
هی گفت فغفور مانا که سام
ز سردابه برده است ماه تمام
همه چاره ما به هم برشکست
به آسانیش باز آمد به دست
قمرتاش بشنید و با شاه گفت
که این رازم آرم برون از نهفت
ببینم که چونست کردار سام
چه گویی به آن گرد سالار نام
پس آنگه دهم شاه را آگهی
دل خود ازین درد سازم تهی
بگفت و نشست از بر بادپا
سوی لشکر سام یل کرد را
درآمد به لشکر قمرتاش چین
خبر جست از کار آن نازنین
من از پی بسی راه و بیره شدم
نه آگاه از آن گرد گمره شدم
بسی کوه و هامون بگردیده ام
نشانی ز سالار نشنیده ام
قمرتاش یکسر همه باز گفت
برون کرد آن راز را از نهفت
ز سردابه و کار و مرگ و ستیز
کزو خاست در دهر صد رستخیز
چو قلواد و قلوش شنیدند راز
که زنده است آن گلرخ دلنواز
چنین گفت شاید که سام سوار
ز سردابه بر دست آن گلعذار
چرا پس نیامد سوی لشکرش
اگر نه از آن ماه گشته سرش
به قلوش چنین گفت قلواد شیر
که من می روم از پی دار و گیر
که شاید نشانی به دست آورم
ابر لشکر غم شکست آورم
ببینم رخ گرد سالار نیو
تو ایدر مشو غافل از کار دیو
که ناگه رها گردد این بدسگال
که او را نباشد به گیتی همال
قمرتاش و قلواد همره شدند
شتابنده بر راه و بیره شدند
چو سلطان انجم به تیغ و سپر
نشست از بر تخت با زیب و فر
جهانی به پیشش به پا خاستند
کمربسته گیتی بیاراستند
نهنکال آن نره دیو دمان
شبی کرد نیرو به بند گران
چو قلوش چنان دید برداشت گرز
برافراخت سوی نهنکال برز
بزد گرز بر شانه دیو نر
که آن بدگهر را نبد زان خبر

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بتندید آن دیو تیره روان
ازو قلوش گرد شد ناتوان
بتابید رو باز آن ارجمند
سرانجام دستش رها شد ز بند
دلیری کجا نام فرهاد بود
به چستی به ماننده باد بود
ز شیران جنگی خاور بدی
به میدان کینه دلاور بدی
ز جا جست و برداشت شمشیر تیز
بدان تا برآرد برو رستخیز
بغرید کای دیو تیره سرشت
چو دیوان دوزخ بد اندام و زشت
مگر دور دیدی تو بازوی سام
که خواهی رهانی تن خود ز دام
به یزدان دادار کیهان خدیو
که از جان شومت برآرم غریو
بگفت و یکی حمله آورد سخت
تو گفتی فرو ریخت برگ درخت
بزد تیغ و به روی نشد کارگر
نهنکال آشفت از آن نامور
بیازید چنگال از خشم و کین
ربودش ز میدان و زد بر زمین
به ناخن تنش را ز هم بردرید
که شد مرد از بیم او ناامید
به لشکر درافتاد دیو دمان
بسی نامور را سرآمد زمان
خبر شد به نزدیک فغفور چین
ز پیکار آن دیو پر خشم و کین
همان دم به شادی برآمد به اسپ
بدان دشت آمد چو آذرگشسپ
بسی گشت هر سو همی بنگرید
خوش آمدش و چون کار از آن گونه دید
درآمد بر دیو فغفور شاه
ستودش فراوان در آن رزمگاه
برو آفرین کرد و تحسین نمود
کز ان گونه او دست خود را گشود
چنین گفت او را که ای نامدار
مر این رزمگه را غنیمت شمار
که گم شد سپهدار فرخنده سام
که زهر اجل شد مر او را به کام
ندانست کس کار و کردار او
که چون گرم گردید بازار او
ز کینش مرا دور شد خورد و خواب
ز چشمم روان گشت سیلاب آب
چنان چون که او گم شد اندر جهان
تو را من یکی بنده ام در جهان
بخندید ازو خوش نهنکال دیو
سوی لشکر آورد بانگ و غریو
همی گشت و می جست و می بست دست
همه لشکر سام یل برشکست
همه گنج و خرگاه تاراج کرد
برآورد از تاج و از تخت گرد
به غارت ببردند بسیار چیز
نماندند بر دشت چین یک پشیز
از آنجا سوی چین نهادند روی
همه مردم چین پر از گفتگوی
که زین گونه شد کار فرخنده سام
ز مکر زمانه شدش تلخ کام
همه کار این چرخ دل خستن است
دگر تا چه زاید شب آبستن است
چنین است آیین چرخ دو رنگ
دهد شهد گاهی و گاهی شرنگ
چو زنبور دان چرخ وارون و بس
دهد نوش و نیشت رساند ز پس
غنیمت شمر صبحت دوستان
که با خار باشد گل بوستان
بود زندگانی گل و مرگ خار
چو یابی گلستان غنیمت شمار
دگر باز گردم سوی داستان
بپیوندم از گفته باستان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
به شاپور گفت آن زمان پهلوان
که ای مرد آشفته باتوان
به شمشیر با تو نیاریم جنگ
مبادا که کشته شوی بی درنگ
به کشتی بکوشیم با یکدگر
ببینیم تا کیست فیروزگر
به نیرو گرت کوفتم بر زمین
نبرم سرت گرچه هستی به کین
ولیکن به پیمان زبان کن گرو
که کوتاه سازی همه شور و غو
بیایی به نزد زمین بوس شاه
ببینی یکی شاه با دستگاه

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
به پیش منوچهر بندی کمر
ببیند به من اینچنین زور و فر
که چون تو دلیری در آوردگاه
گرفتم به فر جهاندار شاه
اگر تو به من چیر گشتی به جنگ
سرم را جدا کن به نیروی چنگ
که آید به دستت همه کام و نام
که فیرزو گشتی بر فرخنده سام
پذیرفت شاپور ازو این سخن
دلش رای دیگر بیفکند بن
به کشتی کمر بر میان بست چست
سوی سام پهلو درآمد نخست
نهادند سر بر سر یکدگر
دو جنگی دو شیر و دو پرخاشخر
ز پی خاک بر چرخ می ریختند
چو پیلان جنگی درآویختند
بسی گشت کوشش میان دو تن
یکی همچو شیر و یکی اهرمن
چنین تا سفیده برآمد ز کوه
زمان و زمین شد ازیشان ستوه
شگفتی فرو ماند سام سوار
که هرگز ندیده چنین نامدار
نباشد به بازوی این کوه سخت
شود روی و آهن ازین لخت لخت
بگفت و بنالید بر دادگر
ازو خواست نیرو یل نامور
کمرگاه شاپور جنگی گرفت
به چنگال گفتی نهنگی گرفت
برون کرد دست از میان دو پا
به نیرو درآمد ربودش ز جا
به بالا برآورد و زد بر زمین
نشست از بر سینه او ز کین
بدو گفت چونی به چنگال شیر
چگویی کنون از ره دار و گیر
به من دوست گردی و یا دشمنی
بگردی ز کژی و اهریمنی
وگر نه سرت را ببرم ز تن
ز خون تنت سازم ایدر کفن
بدو گفت شاپور کای پهلوان
دلیر و خردمند و روشن روان
مرا آرزویی است در دل گره
نشاید شوم کشته ایدر فره
به ناکام پنهان شوم زیر خاک
ازین گشته جان و دلم چاک چاک
برآری اگر آرزویم تمام
کمر بندمت پیش و باشم غلام
بدو گفت کاین آرزو را بخواه
و یا چرخ خواهی و یا مهر و ماه
برآرم مراد تو را در جهان
به نیروی یزدان و فر مهان
بدو گفت من عاشقم بر پری
که هرگز ندیدی چنان دلبری
ورا نام رضوان نهاده پدر
که او پادشاه است بر بحر و بر
پری سر به سر زیر فرمان اوست
سر جنیان زیر پیمان اوست
ورا نام تسلیم جنی شناس
که از هیچ کس او ندارد هراس
بسی جاودان پیش او چاکرند
همیشه کمربسته اش بر درند
من از عشق رضوان به مغرب زمین
شدم فتنه روی آن نازنین
به دیوانگی شهره گشتم به دهر
همه نوش گیتی به من گشت زهر
کنون ابرها را ورا راست پیش
نتابد کسی پیش آن تیره کیش
من از درد هجرانش بیچاره ام
ز شهر و دیار خود آواره ام
طلسمیست در راه جادوگران
هژبریست یا اژدهای گران
هزاران هزارش فزون لشکر است
که گویی دم شومشان آذر است
یکی شهر دارد زرنداب نام
به شادی گرفته در آن شهر کام
فراوان ز خوبان گرفته به بند
دو گیتی ز جورش شده مستمند
ندانم چه سازم بدان بدکنش
که دل وارهانم ازین سرزنش
به پاسخ بدو گفت سام دلیر
که دارم سر رزم دیو شریر
پری دخت من هم به بند اندرست
روم گر سوی ابرها درخورست
چو همدرد عشقی به همراه باش
مکن راز ما را به گیتی تو فاش
بگفت و ببخشید دیوانه را
که او شیفته بود جانانه را
دو عاشق به همدرد خود خوش بود
از آن رو که بر هر دو آتش بود
چو دل گرم باشند یار همند
به هر درد و انده به هم محرمند
قمرتاش و قلواد و شاپور شیر
همان سام پرخاشجوی دلیر
به هم راز گفتند و می راندند
همه دفتر عشق می خواندند
خوشا عاشقانی که از عشق یار
بمیرند و باشند در انتظار
برفتند و شاپورشان در جلو
به گردنده گردون رساندند غو
برفتند یکسر به بیراه و راه
که جایی نکردند آرامگاه
رسیدند بر مرز سقلاب روم
بدیدند پس کشت و آباد بوم

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
به یک دست کوه و به یک دست آب
همه جای نخجیر و بزم و شباب
بدان دشت یک دم فرود آمدند
به آرامگه تار و پود آمدند
سپهبد بخوابید بر روی دشت
چرانید شاپور اسبان به دشت
بخوردند اسبان علف زار را
چو دهقان چنان دید آن کار را
بیامد به نزدیک شاپور گرد
ز تندی فراوان بر او برشمرد
بدو گفت کای بدرگ اهرمن
ستوران چرا کرده ای در چمن
ندانی خداوند این کشت کیست
همین دم به حال تو باید گریست
ز بیمش گریزد به دریا نهنگ
پلنگش ز هیبت بریزد دو چنگ
ز سهمش بلرزد تن اژدها
نگردد درین بوم و بر ابرها
بود نام سالار ما قهرمان
اجل جوید از بیم تیغش امان
اگر بشنود این سخن شهریار
ازین نابکاران برآرد دمار
بخندید شاپور ای تیزمغز
ابا تو خرد نیست و گفتار نغز
ندیدی تو سالار ما را مگر
که از قهرمان بازگویی دگر
دلیریست ما را به مانند شیر
که آرد سر چرخ گردون به زیر
چو بشنید دهقان ازو سرد گفت
سپهدار را ناجوانمرد گفت
برآشفت شاپور چون پیل مست
بگرداند بر گرد سر چوبدست
بزد بر سر مرد دهقان پرست
که یکباره گردید با خاک پست
چو او را درافکند بر کشتکار
چرانید اسبان در آن مرغزار
خبر شد به نزدیک سقلاب شاه
از آن مرد دهقان ابر بیگناه
برآشفت و گفتا ببینید کیست
چنین خیرگی کردن از بهر چیست
بیارید آن مرد را در زمان
بگویید خواهد تو را قهرمان
برفتند آنجا تن هفت و هشت
به نزدیک شاپور بر رو به دشت
بدان تا بگیرند و بندند دست
کشانش درآرند با خاک پست
شتابان رسیدند در آن مرغزار
بدانست شاپور چونست کار
بیامد سر ره بدیشان گرفت
که ماندند ازو مردم اندر شگفت
بدان کتف و بالا و چنگ دراز
به نیرو چو پیل و به حمله گراز
بتندید ازیشان برآشفته مرد
ز اندیشه تن ز خون گشت سرد
به تندی بگفتند کای نره دیو
برآریم اکنون ز جانت غریو
چرا کشته ای مرد دهقان پیر
نترسی ز سالار با دار و گیر
که در تن بدرند چرم پلنگ
سرت را بکوبند در زیر سنگ
ندانی مگر مرز سقلاب روم
که آهن ز اندیشه گردد چو موم
چو بشنید شاپور رزم آزما
ز گفتار ازیشان درآمد ز جا
برآورد چوب و یکی حمله کرد
نگفت از بد و نیک نه گرم و سرد
سه تن را به یک چوب زد بر زمین
خروشان و جوشان و دل پر ز کین
دو دیگر سر و دشت بر هم شکست
دگرها چو دیدند آن زور دست
تعجب بماندند در کار او
بدان زور و بازو و کردار او
فریبنده مردی به همراه بود
که از چاره مرد آگاه بود
کجا نام او بود فرخارنوش
که از داروی چاره بربود هوش
به صد چاپلوسی به پیش آمدش
تو گفتی که او نیز خویش آمدش
زمین را ببوسید و کرد آفرین
که ای رزمجو پهلو پاک دین
شهنشاه ما را نباشد خرد
همیشه به تندی یکی بنگرد

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو یک هفته قانون شاهی ببست
به هشتم سپهبد به مسند نشست
قمرتاش فرخنده را پیش خواند
بر آن تخت زرین ورا برنشاند
به سر بر نهادش کلاه مهی
نشاندش به آیین شاهنشهی
بدو گفت کاین مرز سقلاب و روم
تو را داده ام شاهی مرز و بوم
نگه دار آیین و انصاف و داد
به یاد خداوند بنشین تو شاد
که تا بازگردم ز مغرب زمین
به همراه تازیم در مرز چین
پری نوش را بخشمت در جهان
نهم نام خاقان تو را در مهان
ببستند گردان به پیشش کمر
همه شاد از سام خورشید فر
سر ماه از آن مرز بر بست رخت
برون شد قمرتاش بر شد به تخت
همان گرد شاپور و قلواد شیر
روان شد به مغرب گو شیرگیر
چو دو منزل آمد به جایی رسید
جهان دید پر نرگس شد شنبلید
یکی چشمه آب پیشش روان
فرود آمد آن جایگه پهلوان
به یک دست کوهی سپهبد بدید
بدانگه فضای دگر بنگرید
که سایه فکنده به گردان سپهر
شده کنگرش پیکر ماه و مهر
زحل سایه ای بود بر کنگرش
شب و روز بر کوه سودی سرش
دلاور در آن باره حیران بماند
روانی همی نام یزدان بخواند
ز شاپور پرسید کاین جا کجاست
کزین چرخ گردنده را دل بکاست
ندیدم بدین سان دژی در جهان
که رازش به کیوان بود در نهان
بدو گفت اینجاست دشت هژبر
بغرد زمان تا زمان همچو ابر
بر آن چرخ گردون برآرد غریو
در اندیشه از بیم او نره دیو
بدرد به چنگال نر اژدها
کمربسته در خدمت ابرها
سپرده بدو راه مغرب زمین
دلاور بلایی است دیو لعین
به فرمان او هست جنگی هزار
که هر یک خروشد چو ابر بهار
درین کوه هستند بسته کمر
گرفته ز هر سو همه کوه و در
پلنگان ز بیمش نهان زیر سنگ
بخایید از کین دیوان ز جنگ
درین گفتگو بود با پهلوان
که پیدا شد آن دیو تیره روان
خروشنده شد همچو غرنده ابر
که لرزید هامون و دشت هژبر
نهنگان ز بیمش به دریای آب
گریزنده گشته دلی پر ز تاب
پلنگان فکندند چنگال چرم
ازین دیو کاهد همی گرم گرم

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -