cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
نی خورید از روی ظلم و جور و شر
مال هم را در میان یکدگر
نی به حکام از پی رشوت دهید
پاره ای زآن تا خورید و هم نهید
مال مردم گر کسی دانسته برد
باد حسرت خرمنش پیوسته برد
میکنی اقسام تدبیر و حیل
تا خوری مال ضعیفی از دغل
غافل از آنکه ندارد مال غیر
از برای هیچ کس یک ذره خیر
زآن گذشته کانتقام است و عذاب
از خدا پاداش آن روز حساب
مالهایی که حرام است و شرور
اول آن باشد که کس گیرد به زور
دیگر از لهو است و فعل شوم و عار
همچو بیع مسکر و وجه قمار
دیگر از جرم است و رشوت یا فریب
وآنچه گیرد کس به انذار و نهیب
یعنی از بهرت بپا غوغا ء کنم
پیش شاه و حاکمت رسوا کنم
یا که گویم هجوت اندر انجمن
یا زیانی آرمت وارد به فن
حال خود یا مشتبه سازد به خلق
که منم صاحب دم و پاکیزه دلق
گر به کس وقتی دعای بد کنم
ریشه اش از بیخ و از بن بر کنم
اخذ اینسان مالهای ناحق است
زآن همیشه کارشان بی رونق است
کر و فر و کذب نبود جز دو روز
باقی عمر او بود در درد و سوز

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چه از تو پرسند از أهله در اساس
گو بود آن وقت ها از بهر ناس
تا در آن آرایش آیین کنند
زآن یکی که وقت حج تعیین کنند
نیست نیکو گر ز پشت خانه ها
در سرا داخل شوید از ناروا
لیک نیک است آنکه از تقوای جان
در بیوت آیید از درهای آن
می بپرهیزید از پروردگار
تا به حق گردید شاید رستگار
کارزار آرید در راه خدا
با کسی کآرد قتال او بر شما
بست باید راه بر نفس لجوج
کو کند با اهل دین هر دم خروج
نگذرید از حد که هر که از حد گذشت
شد مسلط دیو بر وی خوار گشت
حق ز حد بگذشتگان را نیست یار
هم ندارد دوست مبغوضند و خوار
رفته زیر بار نفس بد سگال
چون تواند کرد با دشمن قتال
آنکه دست نفس را بندد نخست
در قتال خصم شد چالاک و چست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هر کجا یابیدشان ریزید خون
هم نمایید از دیار خود برون
همچنان کز شهرتان کردند دور
هست این اخراجشان پاداش زور
فتنه از قتل است در معنی اشد
زآنکه آن یک تن کشد وین ألف و صد
نیست جایز قتل ایشان بی کلام
جز که بر پاداش در بیت الحرام
از شما یعنی کشند آنجا تنی
هم شما شاید کشید اهریمنی
با شما و آنها کنند ار کارزار
هم به قتل آریدشان با ذوالفقار
این بود بی شک جزای کافران
نیست نیکی لایق بد گوهران
ایستند ار باز ز افعال وخیم
حق ببخشد چون غفور است و رحیم
یعنی از شرک و فتن بکشند دست
هر زمان بر حق ره برگشت هست
تا نباشد فتنه ای بکشید زار
مشرکان را بهر دین کردگار
دین بود یکجا خدا را زآنکه دین
طاعت است او را در اسلام از یقین
انقیاد امر حق دین است و بس
نیست بیرون زآن به معنی هیچ کس
هر که مخلوق وی است او را به قهر
عبد و منقاد است در هر یوم و شهر
لیک حکمت مقتضی بد کاختیار
باشد اندر دین نه قهر و اضطرار
مانع آمد از قبولش نفس دون
گفت زآن ریزید از آن بیگانه خون
فتنه تا برخیزد از ارض وجود
فتنه چون برخاست دین یابد نمود
پس کشند از کینه دست ار مشرکین
نیست عدوانی بر ایشان ز اهل دین
زآنکه عدوان ظالمان را بس بجاست
نیست ظلم آیند گر در راه راست
ظالمان را کشتن از عدل است و داد
پاک گردد ارض از لوث فساد
همچنین از سینه وسواس تو سهل
شد برون چون کشته شد خناس جهل
وسوسه ز ابلیس نفس سرکش است
او چو بیرون رفت حال دل خوش است
ارض فکرت پاک گردد از فساد
وآن بود موقوف بر جهد و جهاد
مشرکین کردند در شهر حرام
آنچه منع و قتل ز اهل حق تمام
هم جزا ء بر مثل باید دادشان
داد بر باد فنا ء بنیادشان
بر شما هر چند در شهر حرام
قتل باشد منع لیک از انتقام
نیست حرمت بلکه فرض است و حلال
تا نگردد خصم غالب در جدال
بر شما گردید حرمت ها قصاص
مر شوید از کید غداران خلاص
قتل در شهر حرام ارچه بد است
این تعدی لیک حد معتد است
چون گذشتند از حد از حد بگذرید
پردة پرده دران را بردرید
پرده بهر پرده داران لایق است
نی بر آن کو بر تجری شایق است
اهل اسلام اتقوا الله واعلموا
حق بود با متقین بی گفتگو
می بپرهیزید و دانید اختصاص
سوی حرمت ها جنایات و قصاص
جمع حرمتها بود از روی حد
حرمت احرام و ماه و هم بلد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
و أنفقوا فی سبیل اللٰه و لاٰ تلقوا بأیدیکم إلی التهلکة و أحسنوا إن اللٰه یحب المحسنین ۱۹۵
هم کنید انفاق مال خویش را
در ره حق حفظ دین و کیش را
حفظ دین از اهل دین مستحسن است
وآن به مال است ار به دینی موقن است
هم نیندازید خویش از دست خویش
در هلاک از سستی آیین و کیش
سستی دین مرد را سازد لییم
دارد از اتمام مال اندوه و بیم
می شود ز انفاق اجماع نفوس
زآن فتد دشمن در اندوه و فسوس
دست جنبان تا رود دشمن ز دست
خست آری بر تو خصم آرد شکست
آنکه کرد انفاق رست از مهلکه
گشت غالب بر عدو در معرکه
تا نگویی بد سخن ز انفاق مال
وجه لا تلقوا چه بود اندر مقال
این است لا تلقوا که ز انفاق و مدد
میتوان بستن به روی خصم سد
ور نه خواهی بود در چنگش اسیر
خویش را با دست پر سازی فقیر
پس کنید احسان که آن سلطان جود
دوست دارد محسنان را در نمود
چیست احسان ترک جان و بذل مال
از پی ترویج امر ذوالجلال
چیست احسان از خودیت رستگی
بر حق از راه فناء پیوستگی
گر دلی از سر احسان واقف است
هم موحد بر خدا هم عارف است
گر جوی در راه دین داری تمیز
نیست احسان غیر عرفان ای عزیز
آنکه خود حق بود و حق را می شناخت
خفت جای احمد ص و جان فدیه ساخت
آنکه جان اینسان دهد کی در غم است
کاین خلافت شییی اندر عالم است
تا پس از پیغمبر از این رهگذر
کینه گیرد با ابابکر و عمر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هست از مردم کسی کاقوال او
مر تو را در زندگی آید نکو
می کنی از حسن گفتارش عجب
چون کند اظهار ایمان و طلب
مر خدا را شاهد آرد در بیان
لیک قلبش نیست همره با لسان
باطن او برخلاف ظاهر است
بس شدید اندر عناد او در سر است
باطن او را خدا داند که چیست
در ضمیرش جز نفاق و کذب نیست
چونکه برگردد کند سعی از عناد
تا که اندر ارض اندازد فساد
کشتها و نسلها آن بد سرشت
جهد دارد تا کند نابود و زشت
کشتهایی کش بود جنت ثمر
نسلها که زاید از وی صد اثر
خواهد او سازد هلاک از کفر و کین
برخلاف آنچه خواهد رب دین
دوست کی دارد خدا هرگز فساد
تا به افساد  آن دغل یابد مراد
چونکه گویندش بپرهیز از خدای
گیرد او را جهل از سر تا به پای
جهل یعنی آن حمیتهای خام
که بود در جاهلیت مستدام
عزتی کز حق بود علم است و نور
عزت باطل بود اثم و قصور
آن همه عجز و خضوع آرد یقین
وین همه جهل و غرور و کبر و کین
پس بگیرد جهل عزت موی او
باب دوزخ تا گشاید روی او
پس بود کافی جحیم از بسترش
وز حمیتهای خام ابترش

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
و من النٰاس من یشری نفسه ابتغٰاء مرضٰات اللٰه و اللٰه رؤف بالعبٰاد ۲۰۷
و از مردمان آنکه می فروشد خودش را برای جستن خشنودی خدا و خدا مهربانست بر بندگان ۲۰۷
هم کسی از مردمان باشد که او
می فروشد نفس خود را مو به مو
تا مگر جوید رضای ذوالجلال
زین رضا جویی بود خیر الرجال
این نشان شیر مردان حق است
که از ایشان کار دین با رونق است
افکند خصم ار خیو بر رویشان
منقلب هرگز نگردد خویشان
ترک میل خود کنند از عقل چست
تا رضای دوست بتوانند جست
جای احمد ص آن رسول مقتدی
خفته اند از بهر حفظش بر فدی
ای ملایک بر چنین مردان مرد
سجده ها از روی عشق آرید و درد
این چنین مردی ریوف و عادل است
حیدر شیرافکن دریا دل است
روز هیجاء پشت او دشمن ندید
وز نهیبش زهره ها بر تن درید
پس خدا شاید که باشد مهربان
بر عبادی این چنین پاکیزه جان
گفت حق با جبرییل آیا شما
جان خود سازید بر دیگر فدا
گفت نبود در ملایک این وداد
گفت حق پس در زمین بینید شاد
مر علی ع بر جای احمد ص خفته است
ترک جان بر حفظ احمد ص گفته است
بر زمین از آسمان آرید رو
فضل آمد تا نکو بینید از او
تا ببینید از چه معنی بوالبشر
گشت مسجود ملایک سر به سر
تا ببینید از چه رو آدم سر است
آفرینش چون صدف او گوهر است
تا ببینید آن رموز مختفی
که نهان می بود در ذات صفی
وآنکه گفتم با شما اندر زمین
خلق خواهم کرد خلقی ز آب و طین
مر شما گفتید این سفک دماست
دور از اندیشه و آراء ماست
بی خبر بودید کاینسان آدمی
خواهد آمد در زمین صاحب دمی
صد هزار ار خلق ریزد خونشان
عالم و آدم شود محزونشان
تا به حشر  این خلق عالم سر به سر
خونشان ریزد ز تیغ یکدگر
سهل باشد گر چنین آدم یکی
در جهان پیدا شود دور از شکی
بر زمین آرید رو وز من سلام
بر علی ع گویید با صد احترام
او مرا اندر زمین باشد ولی
گشت ظاهر از علیع ذات علی
هم بدینسان است رسم و راه عشق
تا ابد گر محرمی بر شاه عشق
جان و سر را تا نسازی خاک عشق
کی چو احمد ص بگذری ز افلاک عشق
فقر خواهی شیوة تسلیم گیر
از علیع رسم فناء تعلیم گیر
عارفان از کار او بردند پی
بر رموز معرفت و اسرار وی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان راه راست که آن سلوک اصفیاست 
ای گروه مؤمنان داخل شوید
جملگی در سلم و بر وی بگروید
سلم یعنی بر ولایت رو کنید
قطرة خود متصل با جو کنید
از پس اسلام و ایمان چاره نیست
از ولایت وآن تولی بر ولی است
بی ولای اولیاء در هر زمان
نیست از اسلام و ایمانت نشان
شاه را تا دل نیاری در حضور
نیستی داخل در این دارالسرور
کرد وسواس اندر این دیو لعین
که تو را کافی بود اسلام و دین
این ولایت چیست دیگر ای فلان
گو تو زآن بیگانه ای ای تیره جان
این همان سجده است کز وی بی درنگ
سرکشیدی آمدی در خشم و جنگ
کردی از نامحرمی بیگانگی
بیخبر ماندی ز یار خانگی
گر تو اغیاری دگرها محرمند
تا نپنداری که مشتاقان کمند
گام شیطان است این وسواس و ظن
تا نگردی پیرو آن راهزن
کآن شما را دشمنی بود آشکار
آرد از وسواستان در اضطرار
کز چه باید بود در تمکین پیر
عشق بندد راه وسواس ای فقیر
سجده باشد محض ذات ذوالجلال
آدم آمد مظهر او در کمال
بینی ار ز آیینه روی دلبری
پیش آن آیینه ساجد یکسری
من رآنی قد رأی الحق شاهد است
که نبی مرآت وجه واحد است
نیست خود مسجود لیکن پیش او
گر نماید سجده مهر اندیش او
سجدة حق کرده از مرآت حق
نیست مقصودش به غیر از ذات حق
نور احمد ص هر زمانی ظاهر است
چشم جانها بر جمالش ناظر است
آنکه پنداری تو تن بود آن نه جان
جان او هرگز کجا رفت از میان
تا ابد باقی بود در دورها
لیک دارد در نمایش طورها
نور هر دوری به طوری لامع است
وآن ولایت طورها را جامع است
روشنی ها جمله باشد ز آفتاب
ز آفتاب ار چشم داری رو متاب
پس بلغزید ار شما بعد از ثبات
وآنکه آمد مر شما را بینات
پس بدانید اوست غالب یا کرام
نیست چیزی مانعش در انتقام
هم حکیم اندر همه افعال خود
وآنچه با هر کس کند از نیک و بد
میبرند آیا مگر آن انتظار
کآید ایشان را همانا کردگار
در میان سایبانها از غمام
وآن ملایک همچنان با فر و نام
کارها بگذارده هم بالحضور
چون به سوی اوست برگشت امور
منتظر یعنی که بر قهر شدید
حق تعالی آید از حکم وعید
وصف قهاری است در معنی سحاب
آید اینسان بهر تخریب و عذاب
وإن قضی الأمر آنکه گردد کار تنگ
بر مخالف بی تأمل بیدرنگ
چون به سوی او بود برگشت کار
نیست حاجت هیچ بر این گیر و دار
زین فزونتر نیست تهدید و عذاب
که کنی تکذیب آیات و کتاب
نیست از انکار محکم تر فخی
در عمل سوزنده تر زآن دوزخی
یا به خویش این نار سوزان سرد کن
یا که سازش با عذاب و درد کن
کن ز اسراییلیان از ما سؤال
تا چه دادیم آن گره را ز اعتدال
آیت بین که از ما فضل بود
پس بدل کردند آنها از جحود
وآنکه نعمتهای حق تبدیل کرد
کآن ز بهر بندگان تکمیل کرد
در عقابند و شدید است این عقاب
بلکه خود عین جحیمند و عذاب
شد ز بهر کافران آراسته
زندگانی جهان ناکاسته
هستشان سخریه بر ایمانیان
وآن فقیران لطیف پاک جان
وآن کسان از راه تقوی و تمیز
فوق ایشانند روز رستخیز
اهل جنت فوق اهل دوزخند
کآن همه آزاد و اینان در فخند
میدهد روزی خدا بر هر که خواست
بی حساب و کس نداند کز کجاست
علتش یعنی به کس نبود پدید
کز چه نعمت گشت اندک یا مزید

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مردمان بودند یک امت همه
اندر اول از ره فطرت همه
یا به طفلی یا به عهد بوالبشر
اختلاف آنجا نبود اندر نظر
پس شدند اندر طبیعت مختلف
وز طریق دین واحد منحرف
داشت اهواء طبیعت اقتضاء
بر تشتت یا که آن بود از قضاء
هم قضاء باشد به وفق مقتضی
مقتضی بود آنچه شد در مامضی
حق تعالی هشت در طبع بشر
این خلاف از جلب نفع و دفع ضر
مصلحت بود از پی نشو و نما
این عناد و اختلاف و ماجرا
انبیاء را پس برانگیزاند حق
تا بخواندشان به دین ماسبق
از خلاف و حقد یعنی بر وفاق
وز عداوت بر محبت و اتفاق
وآن ز کثرت سوی وحدت رجعت است
واندر این رجعت ز حق بس رحمت است
پس بر ایشان گشت امت مختلف
فرقه ای در راه و قومی منحرف
آنچه سفلیون بدند از این رمه
بر طباع خود بدی راسخ همه
رفت استعدادشان یکجا به باد
شد زیاد انکار و اجحاف و عناد
وآنچه می کردند در حق اختلاف
نزد بعثت ها و حکم بی خلاف
بود انشاء از حسدها و از لجاج
میفزود آن حقدشان بر اعوجاج
وآنکه علوی بود اندر فصل خویش
ماند باقی بر صفای اصل خویش
اندر استعداد اول برقرار
پس هدایت یافتند از کردگار
سوی حق شد آن صفاشان رهنما
بی خلاف افزودشان ضوء و بها
گشت زایل اختلافات عظیم
ز اهل مسلک در صراط مستقیم
بود این تحقیق اگر بودی به هوش
نک پی تفسیر ظاهر دار گوش
گرچه هر جا بد مقدم ترجمه
یا که تفسیر اندر این دفتر همه
لیک این آیت به تحقیق اقرب است
ابتداء گر شد به تحقیق انسب است
امتی بودند واحد مردمان
از خدا بیگانه در اول زمان
پس فرستاد انبیاء را پاک دلق
بهر انذار و بشارت حق به خلق
هم نمود ارسال با ایشان کتاب
در میان مردمان تا بر صواب
حکم حق جاری شود دور از خلاف
زآنچه می کردند در آن اختلاف
می نکردند اختلافی اندر آن
جز کسانی کآمد از ایشان عیان
از حسد وز جور حجتها بسی
حجت آرد بر خدا جز ناکسی
پس هدایت کرد آنان را خدای
که به ایمان آمدند از حسن رای
آنچه را کردند در آن اختلاف
از حق اعنی هم به اذنش بی خلاف
حق هدایت می کند آن را که خواست
بر صراط المستقیم و راه راست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یا گمان کردید جز با امتحان
میتوان گردید داخل بر جنان
تا نیایید آن چنان در راه دین
کآمدند از روی طاعت پیش از این
میرسید از بهر ایشان مستدام
رنج و سختی فقر و بیماری تمام
روز خندق یافت این آیت نزول
کاهل دین بودند از محنت ملول
در تزلزل بودشان از خصم دل
داشتند انواع سختی متصل
تا پیمبر گفت با یاران کی است
وقت یاری از حق اعنی در پی است
گشته نزدیک آن زمان نصرتش
خواهد آمد چونکه آید نوبتش
اینکه میفرمود او با مؤمنان
بر تسلی بد نه تردید و گمان
در حقیقت این تمنا و دعاست
انتظار نصرت و فتح از خداست
در جزع با مؤمنین همراه بود
هم ز یسر از بعد عسر آگاه بود
از تو می پرسند ز انفاق اهل مال
کآن چه باشد یا چه مقدار از منال
گو کنید انفاق آنچه از نیکویی
گر که باشد خرمنی آن یا جویی
هست بهر والدین و اقربین
وآن یتیمان و مساکین ز اهل دین
وآنکه در ره مفلس است از هر قبیل
نامش آمد در خبر ابن السبیل
وآنچه نیکویی کنید اندر سبل
حق به او دانا بود از جزء و کل

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بر شما بنوشته شد حکم قتال
گرچه باشد شاق آن بهر رجال
بس بود چیزی که آن کر هست و شاق
بر شما خیر است لیک از اتفاق
بس بود چیزی که می دارید دوست
لیک از بهر شما شری دو توست
حق تعالی داند او را نه شما
چیست علم خلق با علم خدا

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مسلمین کشتند پیش از جنگ بدر
مردی اندر راه ز اهل شرک و غدر
روز آخر از جمادی بد به نام
روز بعدش بد رجب شهر حرام
اولین قتلی که واقع شد همی
در میانشان بود قتل حضرمی
مشرکان رفتند بر ایراد و عیب
در زمان نزد رسول پاک جیب
کز چه رو کشتند در شهر حرام
حضرمی را وین بود دور از نظام
یا که پرسیدند آن را مسلمین
بهر تحقیق از رسول پاک دین
آمد این آیت که پرسند از قتال
از تو در شهر حرام اندر مقال
گو به نزد ماست آن ذنبی کبیر
ماندن از راه است و کفر آن ناگزیر
همچنین بیت الحرام از هر مقام
اکبر است اخراج اهلش از حرام
یعنی اخراج مسلمانان از آن
فتنه از قتل است اکبر بالعیان
یا نبود آن فتنه اعظم کز مقام
در به در کردید ایشان را تمام
در رجب قتل ارچه ذنب اکبر است
آن ز قتل حضرمی اعظمتر است
مر شما را میکشند از حقد و کین
تا بگردانندتان از راه دین
دست نکشند از جدال و قتل و جنگ
بر شما تا کار بس گیرند تنگ
تا مگر ملجأ نمایند از عناد
اهل ایمان را به عود و ارتداد
از شما برگشت از دین ور یکی
پس بمیرد کافر است و مشرکی
میشود نابود اعمالش همه
در دو دنیا خوار و بدحالش همه
اهل نارند آن جماعت واندر آن
خالدین باشند یعنی جاودان
جاودان در نار بودن از چه روست
هستی او چونکه خلق شوم اوست
هستی او تا که می باشد بجا
کی شود آن خلق شوم از وی جدا
نک پی تأویل آیت دار گوش
گر جوی داری به سر ادراک و هوش
همچنان که قتل در شهر حرام
نیستت لایق دانی ار حال و مقام
در توجه یا که استغراق تام
سوی حق باشد جهاد نفس خام
وقت جمعیت به حق امری است شاق
جنگ با نفس دنی بالاتفاق
قوه های روحی اهل قلب دان
اکبر است اخراج ایشان از مکان
فتنه باشد کفر و شرک اندر وجود
و اعظم آن از جنگ با نفس جحود
گر کشید او را شما بس اندک است
پیش افعالی که شرک از وی یک است
وآنکه آورده است ایمان ز اختیار
کرده اند آن قوم هجرت از دیار
هم نمودند از یقین در ره جهاد
این جماعت راست رحمت در نهاد
از خدا دارند رحمت ها امید
که غفور است و رحیم او بر عبید

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
از تو میپرسند از خمر و قمار
گو بود در این دو جرم بی شمار
خمر و میسر را گناهی دان کبیر
مردمان را زآن بود نفعی کثیر
اثمشان بیش است لیک از نفعشان
سعی دارد عاقل اندر رفعشان
هر چه آرد سکر خمر است آن مگر
از عنب یا تمر یا چیز دگر
عقل را زایل کند کآن اکرم است
عقل چون شد آدمی لحم و دم است
لحم و دم فاسد شود در ساعتی
چون نداری جان  چه سود از صورتی
رفت عقل از خمر و مالت از قمار
پس گریزد مرد بخرد زین دو عار
نفع این دو انبعاث شهوت است
لیک بهر عقل و دانش آفت است
آن بکاهد از خرد گر محرمی
وین فزاید بر طمع در هر دمی
گفت زآن اثمش ز نفع افزون بود
تا نتیجۀ اثم اکبر چون بود
حق ندارد از تو نفعی در نظر
بر تو برگردد مآل نفع و ضر
گویی آخر توبه خواهم کرد من
آن زمان که نیست دیگر تاب و تن
از تو می پرسند از ماذا ینفقون
کز چه می باید کنیم انفاق و چون
گو که انفاق است عفو اعنی ز مال
آنچه باشد زآید از قوت عیال
حق نماید بر شما روشن چنین
آیت خود تا کنید اندیشه زین
از تو پرسند از یتیمان در صلاح
گو بود اصلاحشان خیر و فلاح
نیست لازم پرسش از حال یتیم
جز که گوییم اینست از مال یتیم
با شما ایتام اخوانند و دوست
بر صلاح آوردن ایشان را نکوست
مالشان ز آمیزش ار سازید جمع
نیک باشد بی فساد و اخذ و طمع
حق تعالی از صلاح و از فساد
آگه است و داند اسرار عباد
کز طمع باشید با ایتام یار
یا به وجه نیک و تعظیم شعار
بر شما ور خواستی حق بی درنگ
می گرفتی از یتیمان کار تنگ
تا شوید از کارشان یکباره دور
بس عزیز است و حکیم او در امور

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بر شما نبود نکاح مشرکات
جز که ایمان آورند از التفات
آن زنان مؤمنه بس بهترند
مشرکات ارچه به نیکویی سرند
بس عجب دارید گرچه زین مقال
زآنکه اینان اهل مالند و جمال
مشرکین را هم نساء مؤمنه
ناورند اندر نکاح متقنه
عبد مؤمن به ز عبد مشرک است
گرچه زین در مال و حسن او اندک است
هم شما دارید زین معنی عجب
زآنکه ایشان اهل نامند و نسب
این کسان خوانند سوی نارتان
حق به سوی جنت و گلزارتان
خواست آمرزش ز بهر زید و عمر
در مقام اذن خود یعنی که امر
آشکارا کرد آیاتش به ناس
تا به یاد آرند او را در سپاس
بود مرقد پهلوانی بی بدیل
شد به مکه ز امر پیغمبر گسیل
بهر بیرون بردن اسلامیان
خواند او را یک زنی از مشرکان
که به او در جاهلیت دوست بود
روی بر وی بهر تزویجی نمود
گفت داری هیچ تزویجم قبول
گفت آری لیک با اذن رسول
چونکه رجعت کرد او اندر نهفت
این سخن با سید لولاک گفت
گشت نازل آیت لا تنکحوا
یار چون پیوند گیرد با عدو
از منافق ای اخی مستور باش
شهرها از صحبت او دور باش
هم ز یاری کوست با اغیار یار
درگذر کآن مهره دارد زهر مار
پاک باشد از نفاق ار دامنش
با تو یار است او چه سود از دشمنش
آنکه کیش او بود جز کیش تو
کی شود هرگز به نسبت خویش تو
از تو می پرسند احوال محیض
گو که آن أذی است و پاکی را نقیض
از زنان در حیضشان باشید دور
پاک تا گردند زآن عیب و نفور
پس چه میآیید آنان را به خواست
شاید از وجهی که امر است و رواست
دوست دارد حق اگر باشید بس
تایبان از ذنب و پاکان از دنس
گر بپرسی مرد کی حایض شود
نفس دون وقتی که بیرایض شود
تا که خودبین است و غافل حایض است
دوری از وی جوی تا بیرایض است
خوی خودبین گر عیان گردد به کس
بینی او را چون زن حایض به خس
کی شود این خودپسندی از تو دور
رایضی را تا نیایی در حضور
آن منیتها علامتهای توست
که چو خون بر جامه و اعضای توست
اندکی بر حال خود گر بنگری
منفعل گردی شوی از خود بری
پس به آب عجز رو تطهیر کن
توبۀ تقوی به دست پیر کن
طاهران را دوست می دارد خدا
طاهر است آن کز خودی گردد جدا
پاک چون گشتی و شستی آن ورق
میدهندت ره به خود مردان حق
در زمین فکرتت از هر جهت
ز امر حق کارند تخم معرفت
روید از ارض وجودت لاله ها
چون خودیت رفت زآن غساله ها
تخم ریزد عارف اندر جای زرع
نه به جایی کوست دور از حد شرع
در زمینی که کند رنجت تباه
شوره زار است و نروید زآن گیاه
تخم معنی کارد آنجا کی کسی
همچو آن ارضند این مردم بسی
تخم گل کاری در آن خار آورد
فخر زو داری طمع عار آورد
مهرة مهرش دهی ماری شود
قدر افزاییش غداری شود
راه بنماییش گیرد گمرهی
خو به گلخن کرده ننگ استش شهی
در چنین ارضی که این استش صفت
حنظل آرد بار تخم معرفت
در زمین پاک تخم مهر ریز
که بود از خبث و آلایش تمیز

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
آن زنان حرثند از بهر شما
کیست زن نفس حمول با حیا
چونکه قوامی و داری اختیار
نفس را بر خلق و خوی نیک دار
از رهی او را ببر گر آدمی
تا نیفتد در کف نامحرمی
از رهی رو که نباشد سنگلاخ
تنگ ناید بر تو اقلیم فراخ
رفته اند از آن ره ارباب عقول
نشنود کس اندر آن ره بانگ غول
غول یعنی آن صفات ناپسند
که فتد زآن نفس اندر صد گزند
هر چه خواهی در زمین نفس خویش
تخم نیکی ریز کآید نیک پیش
رو مکن در راه معنی بر قفا
که تبه گردد تو را نسل وفا
نسل های نیک  اخلاق نکوست
که تو را زآن در دو عالم آبروست
چون کنی رو بر قفا ره سد شود
نفس رهرو دور از مقصد شود
باز تا آیی که بنماییش راه
گشته ضایع خلق و ادراکت تباه
هست ماشیتم  دلیل اختیار
مر تو را بر نفس در هر فعل و کار
گر مخنث سازی او را آن شود
ور به مردش بخشی از مردان شود
فطرتش تا باز چبود در قبول
شاد باشد از محاسن یا ملول
از شما پیشی است در اعمال خیر
خیر آری پیش خیر آید به سیر
کس ندارد ره به سر ماسبق
جز که پرهیزید با دانش ز حق
در ملاقاتش به نیکویی یقین
بس بشارت هاست بهر مؤمنین
می نگردانید دست آویز هم
حق تعالی را به سوگند و قسم
که کشید از بر و تقوی دست باز
یا ز اصلاح خلایق در جواز
خورده بود سوگند شخصی نامدار
که نگردد داخل او اندر سه کار
زآن یکی اصلاح بین الناس بود
آمد این آیت که لغو است این عهود
کی خورد سوگند هرگز بخردی
ترک نیکی تا کند در موردی
بشنود حق هر چه گویند از مجاز
بر ضمایر هم بود دانای راز
حق نگیرد مر شما را از کرم
بر یمین لغو هیچ از بیش و کم
لیک گیرد آنچه بر دلهای خویش
کسب کردید آن ز حاصلهای خویش
هر چه از دل بگذرد بی قصد نیست
حق بود آگاه کو را قصد چیست
حق غفور اعنی که آمرزنده است
در عقوبت بردبار از بنده است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
للذین یؤلون من نسٰایهم تربص أربعة أشهر فإن فٰاؤ فإن اللٰه غفور رحیم ۲۲۶
آن کسان که دور می باشند هم
از زنان خویش از روی قسم
مر زنان را هست حد انتظار
چار ماه اندر جدایی در قرار
وطی ایشان راست اندر اعتدال
چار ماه تام حد اعتزال
میخورد سوگند مردی از غضب
یا ز اضراری و شد عزلت طلب
که نیاید در تکلم با نساء
باشد این یا از غضب یا از رضاء
پس کند برگشت بر وی نیست بیم
حق ببخشد کو غفور است و رحیم
ور که مدت منقضی گردید و باز
جمع او با زن نشد در اهتزاز
باید الزامش نمودن بر رجوع
هم دهد کفاره در حال وقوع
یا دهد بر وجه الزامش طلاق
ور نماید امتناع او از فراق
حبس و بندش واجب آمد در جزا
که نماید یا رجوع او یا رها

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ور در این مدت کند قصد طلاق
لفظ را با قصد باید اتفاق
بشنود حق هر چه گفت او بر زبان
هم بود دانا به اسرار نهان
وآنچه دادستند ایشان را طلاق
بر سه طهر است انتظارش در سیاق
هم روا نبود کنند از مکتتم
آنچه حقشان آفرید اندر رحم
حمل یا حیض است آن در نزد عقل
همچنین وارد شده ز اخبار و نقل
گفت صادق فرض آمد بر نساء
حیض و طهر و حمل از حکم قضاء
آن نهان دارند تا زوج از رجوع
باز ماند و اینست ظلم اندر وقوع
یا از آنکه آن ولد را برخلاف
منتسب بر غیر سازد و از گزاف
وین بس اندر جاهلیت رسم بود
میکند زآن نهی خلاق ودود
کاین عمل نبود نکو اندر یقین
گر که بر حق مؤمنند و یوم دین
ور که برگردند سوی شوهران
بهرشان اولی ترند از دیگران
شوهران هم گر که باز آرندشان
هست اصلح تا نکو دارندشان
هم بر ایشان است مثل آنچه هست
بهر ایشان از نکویی در نشست
این ز الفاظ عجیب آمد بسی
بس فصیح است ار نکو فهمد کسی
گفت هر نیکی که داری در نظر
از کسی نیکی است پاداشش مگر
حق زن بر مرد چبود روشن است
مثل آن هم حق شوهر بر زن است
چشم نیکی دارد او از شوهرش
هم به نیکی بود باید یاورش
مثل آنچه زو به دل دارد امید
بدهد او را وآن مزیدش را مزید
هست مردان را بر ایشان فضل ها
در جهاد و علم ها و عقل ها
غیر از اینها در دو صد چیز دگر
نزد آن کو راست تمییز و نظر
حق بود غالب به وجه عزتش
تا چه باشد مقتضی با حکمتش
مرتان است آن طلا ق اعنی دو بار
که به رجعت باشد او را اختیار
پس به نیکی داشتن زن را نگاه
یا رها کردن به خوبی با گواه
چیزی ار گیرید ز ایشان بی سؤال
بر شما نبود به وجهی آن حلال
زآنچه یعنی خود به ایشان داده اید
از حقوق ار عاقل و آزاده اید
جز ندارند آن حدود حق به پای
زن تعدی کرد و گوید ناسزای
بهر مرد و زن معین شد حدود
ناشزه است ار زن تجاوز زآن نمود
پس بترسید ار شما اندر بنای
می ندارید آن حدود حق بپای
پس بر ایشان نیست جرمی گر فدا
زن دهد تا گردد از شوهر جدا
واگذارد حق خود یعنی به مرد
تا شود مطلق ز وی بی رنج و درد
این حدود حق بود بر وجه شرع
در نباید زآن گذشت از اصل و فرع
حد در این موقع که بر صد حکمت است
عده و خلع و طلاق و رجعت است
در کتاب فقه شرح هر یکی
بین است ار علم داری اندکی
این قدرها لازم تفسیر بود
نی بیان فقه در تصویر بود
ما نه در میدان کس تازیم رخش
ای فقیه ار شد خطا ما را ببخش
تا نگیری کینه در دل با فقیر
من از آن خرمن نخواهم یک شعیر
ور کسی بگذشت وقتی زین حدود
ظالم است و بر ستم دارد وجود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -