cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
سحرگاهان که ابر نو بهاران
بعشرت خیمه زد بر کوهساران
بساط کوه شد از لاله گل رنگ
برآمد لعل سیراب از دل سنگ
بعشرت خاست نرگس پیش لاله
پیاله داشت بر روی پیاله
بهم شاخ و ثمر تسبیح سان شد
برو مرغ سحر تسبیح خوان شد
بتندی بسکه سیل از کوه بگذشت
عیان شد چاکها در دامن دشت
جوانان روی در صحرا نهادند
چو گل بر سبزه تر پا نهادند
چو نرگس جام زرین برگرفتند
شراب لعل را در زر گرفتند
در آن فرخنده روز عالم افروز
بگشت سبزه و گلگشت نوروز
بتان جمعی و مشتاقان گروهی
گذر کردند بر بالای کوهی
چه کوهی پر شکوه و عرش پایه
که بر بام سپهر افگنده سایه
عقابش با همای مهر هم پر
پلنگش با نهنگ چرخ همسر
مه نو کز پس ماهی نمودی
پس آن کوه چون کاهی نمودی
فلک چون پشته ای پیراهن او
که گرد آمد ز گرد دامن او
بهم گفتند معشوقان که عشاق
شدند از عشق ما مشهور آفاق
ولیکن صدق ایشان نیست معلوم
بود بی صدق کار عشق معدوم
طریق آزمون را ساز کردند
صف عشاق را آواز کردند
خطاب آمد بمشتاقان عاشق
که با ما هر که در عشقست صادق
ازین کوه افگند خود را بپایان
که صدق خویش را سازد نمایان
همان جا صادقان برپای جستند
همان جا کاذبان از پا نشستند
معین شد که صادق کیست آنجا
رفیق ناموافق کیست آنجا
بحرمت صادقان را پیش خواندند
حریف قلب را از پیش راندند
بیک بار از نظر انداختندش
ازان کوه و کمر انداختندش
موافق خیمه بر چرخ برین زد
منافق خویشتن را بر زمین زد
الهی از چه کذبم برون آر
براه کشور صدقم درون آر
که در هر حالتی بهبودم اینست
ره سر منزل مقصودم اینست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جفاکارا وفاداری بیاموز
ز یاران شیوه یاری بیاموز
بهر کس روز نعمت عهد بستی
فراموشش مکن در تنگدستی
چونان برداشتی خوان را مینداز
نمک خوردی نمکدان را مینداز
نباید روز اول عهد بستن
پس از بستن نمی باید شکستن
وفا سر رشته عهدست زنهار
که این سررشته را از دست مگذار
طریقی خوشتر از مهر و وفا نیست
ولی افسوس کان در عهد ما نیست
وفا گر زانکه در عالم نباشد
چه باشد گر جفایی هم نباشد
نشاید هر زمان یاری گرفتن
ز یاران بر دل آزاری گرفتن
گلی کو هر زمان باشد بجایی
نمی آید ازو بوی وفایی
بمطرب محتسب راز آن بود جنگ
که هر دم در مقامی دارد آهنگ
سگی کو روز و شب یک جامقیمست
ز یاران وفادار قدیمست
کسی کز دوستی بیرون نهد پی
در آیین وفا سگ بهتر از وی
بیاری چون وفاداری نمودی
وفا ورزیدی و یاری نمودی
ز کوی او قدم نتوان کشیدن
براه او بسر باید دویدن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
گدایی را بشاهی بود میلی
چنان میلی که مجنون را بلیلی
نهادی چون سگان سر در قفایش
نپیچیدی سر از طوق وفایش
بکویش چون علم ثابت قدم بود
در آیین وفاداری علم بود
بتیغ از کوی او قطعا نرفتی
جفاها دیدی و از جا نرفتی
چو سر عشق اوهر جا سمر شد
رقیبان را ازین معنی خبر شد
ز گمراهی همه از راه رفتند
ز گرد راه نزد شاه رفتند
ز هر جانب سخن آغاز کردند
سر سر نهان را باز کردند
که شاها بوالعجب حالیست امروز
ز محنت پیش ما سالیست امروز
یکی دیوانه ژولیده مویی
ز راه افتاده ای بی آبرویی
ازین سرگشته ای بی خانمانی
میان خلق بی نام و نشانی
ز عشقت دم زند در شهر و بازار
معاذالله زهی ننگ و زهی عار
ازو در راهت افتادست سنگی
کزان سنگست ما را کوه ننگی
ز ره گر بر نخیزد این گران سنگ
دگر سویت نخواهیم آمد از ننگ
بنوعی در غضب کردند شه را
که گفتا سر برند آن بی گنه را
روانش جانب جلاد بردند
بآن خونریز خون خوارش سپردند
سرش را بی دریغ از تن جدا کرد
دریغ آن سر که تیغ از تن جدا کرد
چو خون بی گنه را بر زمین ریخت
قضا آن جا عجب نقشی برانگیخت
سرش چون گوی هر جانب دوان شد
در آخر سوی قصر شه روان شد
بمژگان از رهش خاشاک می رفت
بسوی شاه می غلتید و می گفت
اگر رفتم دگر می آیم اینک
ز پا رفتم بسر می آیم اینک
گروهی در پیش افتان و خیزان
بصد افسوس اشک از دیده ریزان
که در عالم چنین یاری که دیدست
نه کس دیدست و نه هرگز شنیدست
سرش رفتست و سودا در سر اوست
ز سر پا کرده در خاک ره دوست
چو بشنید این سخن شاه جوان بخت
بخاک افگند خود را از سر تخت
سرش گریان ز خاک راه برداشت
فرو بارید اشک و آه برداشت
ندیمانی که بر درگاه بودند
زبان را بر دعاگویی گشودند
که شاه کشور جان را بقا باد
گدا گر رفت سلطان را بقا باد
همه سرها فدای شاه بادا
سراسر خاک پای شاه بادا
شه گردون سریر عرش خرگاه
اشارت کرد با خاصان درگاه
که در سر منزل پاکش ببردند
ز خون شستند و بر خاکش سپردند
بنا کردند قصری گرد خاکش
مدد جستند خلق از روح پاکش
شه از اخلاص می کرد آن عمارت
قدم می زد بدستور زیارت
فرستاد آن قدر تکبیر و اخلاص
که جانش در حریم قرب شد خاص
خبرداری که آن قرب از کجا یافت
ز راه صدق و آیین صفا یافت
وفا کن جان من گر قرب خواهی
که هست آن موجب قرب الهی
الهی از تو می خواهم وفایی
که سازم زین سر سرگشته پایی
باین ها گرد کویت راه یابم
مگر قربی در آن درگاه یابم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جوانا چند بدخویی توان کرد
ز خوی بد جفا جویی توان کرد
تو انسانی طریق دیو و دد چیست
بآن روی نکو این خوی بد چیست
نکو رویی طریق مستقیمست
محمد صاحب خلق عظیمست
چو صبح از مهر خندان باش و خرم
که عالم را برافروزی بیک دم
نکو خوی از در راحت درآید
چو گل هر جا که باشد خوش برآید
ترش رو در پس زانو نشیند
خوشست این تا کسی رویش نبیند
همه کس چشم خود بر گل نهاده
که خندانست با روی گشاده
چو غنچه پرده بر رخسار بسته
درونش چون برون زنگار بسته
کرم بی خلق جز صرف درم نیست
درم از دست بد خویان کرم نیست
اگر سنگین دلی بر خاکساران
گهر پاشد بود آن سنگ باران
دهد گر خون دل یاری بیاری
بود هر قطره لعل آبداری
گلستان جمال و گلشن روی
بود بی آب و رنگ از تندی خوی
ندارد شاهد گل غیر ازین عیب
که دارد سوزها از خار در جیب
چه سود از شکل اگر خویی نداری
چه حاصل رنگ اگر بویی نداری

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
دو سرو لاله رخ بودند همزاد
که از مادر بشکل آن دو کم زاد
چنان بودند در خوبی یگانه
که گفتی نیست فرقی در میانه
اگر این یک ملک آن یک پری بود
وگر این زهره آن یک مشتری بود
بصورت گر بیک دستور بودند
ولی در سیرت از هم دور بودند
یکی بر خاطر هر خسته راحت
یکی از جور بر دلها جراحت
یکی بر سینه ها مرهم نهادی
یکی صد داغ دل بر هم نهادی
بت دلجوی را از حسن سیرت
بجان می خواستند اهل بصیرت
قدم هر جا نهادی بر سر کوی
ز بسیاری نگنجیدی سر موی
نگار تند خو هر جا نشستی
ز دست خوی بد تنها نشستی
شنیدم گفت روزی از خجالت
که یارب اینچه حالست و چه حالت
که در حسن و جمال ما شکی نیست
ترا صد عاشق و ما را یکی نیست
چو این حرف آن حریف تند خو گفت
نکو خو در جواب او نکو گفت
چه سود از حسن چون احسان نداری
تو این داری ولیکن آن نداری
خداوندا بحسن نیک خویان
بخلق و سیرت پاکیزه رویان
که حسن خلق عادت ساز ما را
باخلاق حسن بنواز ما را

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای خفته دایم بر سر گنج
بزر پیچیده همچون اژدر گنج
زر و سیم جهان را جمع سازی
باین سر رشته خود را شمع سازی
بسوز این رشته را تا شمع باشی
تلف کن سیم را تا جمع باشی
کجایی ای حریص مال عالم
مگر واقف نه ای از حال عالم
چه حاصل زانکه ماه و آفتابی
که هرگز ذره ای بر کس نتابی
چه حاصل زانکه ابر نوبهاری
که هرگز قطره ای بر کس نباری
درم داری که او صاحب کرم نیست
اگر صد گنج دارد محترم نیست
بپای آن درخت آرام گیرند
که خلق از میوه او کام گیرند
سخاوت موجب قدر بلندست
سخاوت پیشه دایم ارجمند است
سخا قصریست عالی پایه او
هزار آسودگی در سایه او
ز دریای کرم ابری که خیزد
نه باران گوهر سیراب ریزد
ز صحرای سخا برگی که روید
جواب گلشن فردوس گوید
کرم هر چند در عالم عزیزست
کمال عزت او از دو چیزست
یکی پیش از توقع کام دادن
دوم بر خویشتن منت نهادن
فقیه شهر اگر در بخل ماند
کسی در زندگی نامش نداند
وگر کافر باحسان دست گیرد
چو حاتم نام او هرگز نمیرد
چو پیش عیب جو نانی شکستی
دهانش را فرو بستی و رستی
مکن در لقمه دادن هیچ تقصیر
که بدگوی ترا گردد گلو گیر
درمهایی که ریزد خواجه بر هم
برو داغست و بر درویش مرهم
چرا این داغ را بر هم نهد کس
همان بهتر کزان مرهم نهد کس
درم بگشا که در بازار مقصود
زیان مال باشد مرد را سود
گر این سودا کنی سودت رساند
وزین مقصد بمقصودت رساند

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی ترک دیار خویشتن کرد
بترکستان شد و آنجا وطن کرد
سخاوت پیشه ترکان ختایی
باو کردند میل آشنایی
باندک روزگاری محترم شد
بغایت مالدار و محتشم شد
چنان بسیار شد اسباب و املاک
که تنگ آمد فضای دور افلاک
نهفته گوسفندانش ز هر سوی
ادیم خاک را چون نافه در موی
زمین در پای اسبانش چو گویی
که از چوگان رود هر دم بسویی
ز رشک اشترانش بختی کوه
فتاده بر زمین چون کوه اندوه
نهاده خازنش چندان که خواهی
درمها بر زمین تا پشت ماهی
غلامان هر یکی یوسف جمالی
مبارک طلعتی ابرو هلالی
درخشان گوهری از کان ادراک
بغایت زیرک و بسیار چالاک
جوانی بود در خیل غلامان
چو گل پاکیزه روی و پاک دامان
پری رخساره ای مردم فریبی
بهشتی پیکری فردوس زیبی
دو چشم خواجه روشن از جمالش
دل او خرم از باغ وصالش
دمی کان خواجه آهنگ سفر داشت
بملک خود یکی زیبا پسر داشت
هنوز او را شکر آلوده شیر
کزو شیر و شکر شد چاشنی گیر
پسر چون عهد طفلی بر سر آورد
بآیین جوانی سر برآورد
بآهنگ پدر عزم سفر کرد
بسوی ملک ترکستان گذر کرد
پدر این جا و او زین قصه غافل
نشان می جست ازو منزل بمنزل
غلام شوخ شورانگیز ناگاه
براهی جلوه کرد و بردش از راه
ز راه دیده در جانش درآمد
ز درد از سینه افغانش برآمد
عجب درد دلی پیش آمد او را
نمک بر سینه ریش آمد او را
بلای عشق و اندوه غریبی
غم هجران و درد بی نصیبی
نه یاری کین حکایت باز گوید
نه غمخواری که با او راز گوید
بآخر سر بشیدایی برآورد
علم در کوی رسوایی برآورد
باندک روزگاری آن چنان شد
که در عمر ابد مشکل توان شد
بلی تندست عشق فتنه انگیز
چو آتش تند شد بالا رود تیز
ز عشق آن پری دیوانه گردید
حدیث عشق او افسانه گردید
کسان با یکدگر آن راز گفتند
بپیش خواجه آخر باز گفتند
دلش از آتش اندوه او سوخت
چو شمع از آتش دل رنگش افروخت
غلام ماهرو را پیش خود خواند
سخن با او بدستور ادب راند
که ای شاخ گل زیبنده من
تو سلطان منی نی بنده من
اگر بودی غلام من ازین پیش
کنون بخشیدمت با آن وفا کیش
بعزم خدمت او زود برخیز
باو آمیز و از غیرش بپرهیز
بحکم خواجه آن ماه دل افروز
چو شد آرام جان آن جگر سوز
دل صد پاره اش چون غنچه بشکفت
چو گل خندان بسویش آمد و گفت
عجب لطفی نمودی وه چه گویم
کرم کردی عفاک الله چه گویم
چو او را خواجه صاحب کرم دید
پدر وارش ز اصل و نسل پرسید
پدر چون با پسر همداستان شد
پدر فرزندی ایشان عیان شد
روان در دست و پای هم فتادند
بعزت روی هم را بوسه دادند
بمقصود و مراد خود رسیدند
ز درد دل بداد خود رسیدند
کرم کرد آن جوانمرد خردمند
که چشم افگند بر دیدار فرزند
کرم کن کز کرم یار تو باشند
مدد کن تا مددگار تو باشند
خداوندا بغایت بی نواییم
کرم فرما که محتاج و گداییم
کرم کن تا کرم را پیشه سازیم
لییمان را سخا اندیشه سازیم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای بیدل از کار مانده
ز بیم اندر پس دیوار مانده
دلیری کن که میدان از دلیرست
اگر روبه دلیر افتاد شیرست
دلی کز هیبت آهی بلرزد
بر صاحبدلان کاهی نیرزد
دلیرانی که دور از بیم بودند
سپهسالار هفت اقلیم بودند
چه خوش گفتند مردان جگردار
که پایی پیش نه دستی برون آر
کزین دست از همه کس پیش باشی
باین پا از همه کس بیش باشی
ره صحرای رسوایی گریزست
کلید مملکت شمشیر تیزست
بیک دم عالمی را فتح کردن
به از ننگ همه عالم بگردن
سر دشمن روان از تن جدا کن
وگر نه رو سر خود را فدا کن
اگر صد سال زیر سنگ باشی
ازان بهتر که زیر ننگ باشی
ز غیرت گر یکی مردانگی کرد
تو گویی جاهلی دیوانگی کرد
مگو جاهل که جای حیرتست این
به از صد عاقل بی غیرتست این
مترس از جان که گر دل ترسناکست
هم از ترس خودش بیم هلاکست
قویدل شو که در میدان مردی
گر از کشتن بترسی کشته گردی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جوانی سروقدی گل عذاری
چه جای سرو و گل خرم بهاری
رخش از عارض گل آب برده
خطش از جعد سنبل تاب برده
عذارش چون گل سیراب خرم
نهان در غنچه اش سی و دو شبنم
دو رخ گل گل وز آن هر یک چراغی
دل و جان را ز هر یک تازه داغی
چو گل برگ بهاری پاک دامان
بجمعی سوی صحرا شد خرامان
عجب جمع جگرسوزی که آن جمع
بسوز عشق بودی زنده چون شمع
حکایت هر یکی با یار کردی
کمال عشق خود اظهار کردی
یکی گفتا سرم را گوی گردان
که سربازم بپیشت همچو چوگان
یکی گفتا سر من گوی خود ساز
که سر در بازم و گردم سرافراز
یکی گفتا اشارت کن بجانم
که در پای سگانت برفشانم
یکی گفتا دل زاری که دارم
اگر خواهی بجان پیش تو آرم
درین بودند کز جا جست شیری
چو شیر چرخ در کشتن دلیری
چو آتش در نیستان تیز گشته
بسان شعله آتش ریز گشته
برنگ کهربا خود را نموده
ولی چون کاه مردم دار بوده
دمش بر پشت همچون اژدر کوه
که کرده از کمر عزم سر کوه
دوان چون زور با سرپنجه کرده
کفش گاو زمین را رنجه کرده
در آن ساعت که شیر از جای برجست
یکی زد حمله و بر پای برجست
دگرها یک بیک بر پای جستند
ولی بهر گریز از جای جستند
چو شمشیر شجاعت را علم کرد
بیک تیغ استخوانش را قلم کرد
چنان آسان قلم کرد از میانش
که پنداری جدا بود استخوانش
ز غیرت آن جوان هم تیغ برداشت
وزان مردم یکی را زنده نگذاشت
رخش چون گل دمش چون غنچه بشکفت
بیار مخلص جانباز خود گفت
که چون عهد تو عهد استواریست
فدایت ساختم هر جا که یاریست
الهی شیوه مردانگی ده
ز نامردان مرا بیگانگی ده
که در راهت بمردی جان فشانم
دو صد نامرد را در خون نشانم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای پست همت این چه سستیست
طریق رهروان گرمی و چستیست
حریفان بال همت باز کردند
بر اوج نه فلک پرواز کردند
تو از سستی بصد خواری فتادی
ز پستی در نگون ساری فتادی
بزن دست و ز همت بال بگشا
بروی خود در اقبال بگشا
ز همت سروران را بال دادند
سعادت مندی و اقبال دادند
ز همت سروران را تاج دادند
محمد را شب معراج دادند
ز همت بر سر شیران رود مور
ز همت نوش گردد نیش زنبور
ز همت قطره در جیحون درآید
ز همت ذره بر گردون برآید
رسید این ذره بر خورشید والا
گذشت آن قطره از لؤلؤی لالا
تو هم یک قطره آبی ز آغاز
در آخر ذره خاکی شوی باز
چو ذره محو شو در نور خورشید
چو قطره غوطه زن در بحر جاوید
که بینی جای خود فرق شهان را
بزیر پای خود ملک جهان را
در اول دانه زیر گل درآمد
چو همت داشت آخر بر سر آمد
ز همت کهربا را جذبه ای هست
که که را میکشد بی جنبش دست
چه جای کهربا و جنبش کاه
که همت کوه را بردارد از راه

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
سخن دانان این شیرین حکایت
چنین کردند از شیرین روایت
که روزی در تکلم پیش فرهاد
لب شیرین شکر بار بگشاد
که من شیرین و شیرینست نامم
ز شهد ناب شیرینست کامم
لبم را هست شیر از شهد خوشتر
که با هم خوشتر آید شیر و شکر
چو طفلان بسکه ذوق شیر دارم
ز طفلی تا باکنون شیرخوارم
مذاق شیر با طبعم سرشتند
از آن نام مرا شیرین نوشتند
مرا اکنون هزاران گوسفندست
درین کوهی که چون گردون بلندست
از آنجا تا بدین جا یک دو فرسنگ
چنان جویی بباید کندن از سنگ
که هرکس هر گه آنجا شیر دوشد
لب شیرینم این جا شیر نوشد
چو یابد جوی شیر آخر سرانجام
ترا از شهد من شیرین شود کام
چو بشنید این سخن فرهاد برجست
بسان کوه در خدمت کمر بست
چو بر کوه آزمودی تیشه بر سنگ
زمین لرزان شدی فرسنگ فرسنگ
ز زخم تیشه اش سنگی که جستی
ملک را بر فلک شهپر شکستی
چنان آتش فرو جستی ز تیشه
که از کوه آتش افشاندی ببیشه
همانا ز آتش آن کوه اندوه
سراسر سنگ آتش بودی آن کوه
زبان تیشه چون آتش فشاندی
بحسرت بر زبان خویش راندی
که چون من تیشه آتش کرده منزل
ولی او را زبان سوزد مرا دل
هر آن آتش که او را بر زبانست
مرا بالله در دل بیش از آنست
دلم را خود چنین باید زبانی
که سوزم را کند روشن بیانی
سبک سنگ گران میکند و میرفت
میان کوه جان میکند و میرفت
ز سنگ خاره ظاهر کرد جویی
که باشد پیش یارش آبرویی
چنان جویی بروی سنگ پرداخت
که در روی زمین مشکل توان ساخت
دروگر قطره شیری چکیدی
روان تا منزل شیرین دویدی
مرتب ساخت آنجا حوض دیگر
شد آن یک جوی شیر این حوض کوثر
چو شیرین دید صنعت های فرهاد
زبان بگشاد و گفتا آفرین باد
چه جوی شیر و حوضست اینکه کندی
بشیرینی عجب طرحی فگندی
که داند قیمت حوض چنین را
که دارد غرق حیرت خرده بین را
ستایش کرد و بهر مزد کارش
ز گوش آورد بیرون گوشوارش
که یعنی هستم از جان حلقه در گوش
ز گوشم حلقه را بستان و بفروش
بگفت ای حلقه حکمت بگوشم
بصد جان گر خرندش کی فروشم
مرا این حلقه شد طوق ارادت
شدم سر حلقه اصل سعادت
از آن ز اهل سعادت گشت فرهاد
که همت بست و جوی شیر بگشاد
ز همت سنگ خارا گر نکندی
نظر بر لعل شیرین کی فگندی
بهمت کوه را از پیش برداشت
عجب سنگی ز راه خویش برداشت
خداوندا مرا هم همتی ده
وزان سرپنجه ام را قوتی ده
که گیرم تیشه فرهاد در چنگ
بهمت لعل بیرون آرم از سنگ

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ستمگارا باحسان خو نکردی
همه بد کردی و نیکو نکردی
جفاگاری مکن از محسنین باش
چنان تا چند باشی این چنین باش
چو بینی تیره بختی را سیه روز
شبش را همچو قرص مه برافروز
بآب از تشنگی می ده نجاتش
که باشد آب تو آب حیاتش
بسرما گر شود از خویش نومید
بپوش از خلعت گرمش چو خورشید
بگرما چون نیابد مایه خود
دلش آسوده کن در سایه خود
باحسان باز گردد سیر احسان
که احسان را نشاید غیر احسان
گل از لطفی که دارد نوبهاران
کند جا بر سر نسرین عذاران
خس و خاری که آتش برفروزد
چو خیزد شعله اول خود بسوزد
من ره تا برون از ره نیفتی
مکن چه تا درون چه نیفتی
سگی را گر بیازاری ببیداد
ز دورت بیند و آید بفریاد
ور از احسان نمایی ترک آزار
برد دامن کشانت جانب یار

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
چو مجنون دور ماند ازگوی لیلی
بآه و ناله گفتا وای ویلی
ندانم با غم لیلی چه سازم
بچندین آه و واویلی چه سازم
ز کویش صد غم و اندوه بردم
بزیر محنت چون کوه مردم
مگر باد صبا آید ز کویش
که بازم زنده گرداند ببویش
چه بودی گر تنم را جان نبودی
وگر بودی غم هجران نبودی
غم و دردی که من دیدم که دیدست
نه کس دیدست و نه هرگز شنیدست
بمحنتهای گوناگون توان زیست
ولی بی روی لیلی چون توان زیست
تن من کاشکی خاشاک بودی
که باد صبح خیزم در ربودی
روان بردی و در راهش فگندی
بخواری در گذرگاهش فگندی
گذشتی سوی من لیلی خرامان
کشیدی بر سرم از ناز دامان
زدم من هم روان در دامنش دست
شدم چون خاک زیر پای او پست
چه خوش باشد که کام من برآید
بزیر پای او عمرم سرآید
چنین گفت و قدم زد در بیابان
بسوی کوه و صحرا شد شتابان
چو مجنون سوی صحرا کرد میلی
سگی دید از سگان کوی لیلی
ز پیری دست او از کار مانده
ز پا افتاده وز رفتار مانده
نمانده قوتش در دست و در پای
باین بی دست و پایی مانده بر جای
نهاده آهوان پا بر سر او
لگد کوب غزالان پیکر او
ز سر تا پا شده زیر مگس گم
برای خود مگس ران کرده از دم
زبان مالیده بر زخم تن خویش
دهان زخمش از زخم زبان ریش
شده چون استخوان از بهر نانی
بغیر از خود ندیده استخوانی
دل مجنون ز حال او برآشفت
بسوی او نظر میکرد و میگفت
که ای من در وفا شرمنده تو
سگ یار منی من بنده تو
غزالان جهان ای شیر زاده
ز دستت روی در صحرا نهاده
پلنگان هم ز بیمت با صد اندوه
حصار سنگ منزل کرده در کوه
نمی دانم چرا از پا فتادی
ز جای خود کجا این جا فتادی
چرا دستت چنین از کار مانده
چرا پای تو از رفتار مانده
کجا رفت آنکه بود از پنجه تو
غزالان بلکه شیران رنجه تو
کجا رفت آنکه هر سو میدویدی
بصحرا همچو آهو میدویدی
بیابان پر نفیر و غلغلت بود
پلاس خیمه لیلی جلت بود
اگر روزی فتد چشمم بر آن جل
کنم آنرا ز خون دیده گل گل
قد من حلقه شد کامم برآور
بمن چون طوق روزی سر در آور
پس زانوی غم با حلقه مانم
که سر از پا و پا از سر ندانم
نهادی پا بکوی دلبر من
بیا و پا نه اکنون بر سر من
چه بودی گر سرم پای تو بودی
که بر خاک سر آن کوی سودی
چو چشمت بروی افتادست گاهی
گهی هم جانب من کن نگاهی
که این غمدیده روی غم نبیند
کسی او را بچشم کم نبیند
چه داغست این که زو داری نشانی
همین باشد نشان کامرانی
چه بودی گر مرا این داغ بودی
دلم زین گل بهشت و باغ بودی
چو کرد این گفتگو مجنون ناشاد
غزالی را گرفت از دام صیاد
کبابش کرد از روی مروت
ز قوت آن کبابش داد قوت
بآن قوت سگ آمد سوی لیلی
شد آخر پاسبان کوی لیلی
چو مجنون جانب لیلی گذشتی
بگرد کوی او چون کعبه گشتی
دوان آن سگ ز دامانش کشیدی
روان تا پیش جانانش کشیدی
چو مجنون را باحسان بود میلی
فتادش دیده بر دیدار لیلی
الهی شیوه احسان کرم کن
مرا در عالم احسان علم کن
که خود را بر سر کوی تو بینم
بکویت گردم و روی تو بینم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای از تکبر مست گشته
ز فکر سربلندی پست گشته
تواضع کن که یابی سربلندی
فروتن شو که یابی ارجمندی
تکبر سربلندان را کند پست
تواضع زیردستان را زبردست
گر از راه تواضع خاک باشی
چو گردی گرد بر افلاک باشی
کشی گر از تکبر سر بر افلاک
نشینی همچو آتش زود بر خاک
زمین چون از تواضع خاک گشته
غبارش سرمه افلاک گشته
فلک گر از تواضع خم نبودی
سر افراز همه عالم نبودی
چو آدم را وجود از خاک دادند
ملایک در سجودش سر نهادند
چو شیطان سر کشید از سجده کردن
فتاد از لعنتش طوقی بگردن
مبادا از تکبر کردن خویش
نهی آن طوق را بر گردن خویش
حسود از جمله نعمت های عالم
همین دارد تواضع را مسلم
کسی در شکر این نعمت چه گوید
که دشمن هم زوالش را نجوید
چو دشمن سنگ بردارد پی جنگ
تواضع را حصاری سازد از سنگ
براه مسکنت هر کس که خاکست
ز سنگ حادثات او را چه باکست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
نمی دانم که خواهی کرد باور
که شاهی بود در اقلیم خاور
بصورت بهتر از حور و پری بود
جمالش آفتاب خاوری بود
بنازم قدرت آن صانع پاک
که خورشید آفرید از ذره ای خاک
لبش گاهی که شکر خنده کردی
نبات مصر را شرمنده کردی
رخش بر آفتاب افگنده تابی
دهانش ذره ای بر آفتابی
سر افرازان ز پا افگنده او
همه شاهان عالم بنده او
گدایی داشت با آن ماه خاور
چنان مهری که نتوان کرد باور
همه روز از پیش افتان و خیزان
همه شب گرد کویش اشک ریزان
شبی بر گرد قصر شاه می گشت
بآه و ناله جانکاه می گشت
ز درد عاشقی فریاد برداشت
ز فریادی که آن شب تا سحر داشت
منغص کرد عیش پاسبان را
مصدع شد سگ آن آستان را
ز بام قصر شاهی پاسبانی
فگند از کین برو سنگ گرانی
در آنحالت که آمد سنگ از آنسوی
سگی را دید عاشق گرد آن کوی
تواضع کرد و از تعظیم خم گشت
ز بالای سرش آن سنگ بگذشت
گر از راه تواضع خم نگشتی
کی آن سنگ از سر او در گذشتی
خداوندا نخواهم سر فرازی
سرم کاش از تواضع پست سازی
که باشم ساکن کوی سلامت
خلاصی یابم از سنگ ملامت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ندانم کین همه ترک ادب چیست
حد خود را نمیدانی سبب چیست
ادب خواهی ز حد بیرون منه پای
ز هر جانب که هستی در میان آی
ادب آرایش افعال باشد
ادب آسایش احوال باشد
فروغ ظاهر از آرایش اوست
فراغ باطن از آسایش اوست
ادب مجموعه حسن و جمالست
بهاری در کمال اعتدالست
همه کارت بقدر خویش باید
ز قدر خود نه کم نه بیش باید
بدین میزان اگر خود را بسنجی
نرنجد از تو کس خود هم نرنجی
چو بنشینی چنان شاید که باید
چو برخیزی چنان باید که شاید
چراغ دیده شب جایی بیفروز
که گردد تیره چون روشن شود روز
سخن با محرمان باید چنان گفت
که با اغیار در مجلس توان گفت
چرا سامع نهد بر نکته ای گوش
که باید کردش از خاطر فراموش
منه بر حرف کس زنهار انگشت
که افتد چون قلم انگشت از مشت
چرا جایی قدم باید نهادن
که آنجا بی محل باید ستادن
ادب را رهبر کوی طلب کن
وگر نه نفس سرکش را ادب کن
ادب در انجمن شمع منیرست
دلیل پاکی مافی الضمیرست
حریفی کز ادب دلکش نماید
ازو ترک ادب هم خوش نیاید
ادب چون بنده را مسعود سازد
ایازی عاقبت محمود سازد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
شبی محمود آهنگ طرب کرد
ایاز خاص و خاصان را طلب کرد
بتان سیمتن گردش نشستند
نگین سلطنت را حلقه بستند
جوانان سهی قد سرافراز
چو سرو بوستان در جلوه ناز
در آمد گرم و روشن شیشه می
چو قندیلی که باشد شمع در وی
ز غلغل چون درآمد در ترانه
زد آتش از دل گرمش زبانه
ز هر جا بانگ نوشانوش برخاست
ز دلهای حریفان جوش برخاست
لب لعل شراب آلود ساقی
ز هستی یک رمق نگذاشت باقی
بغمزه چون بریدی بند از بند
ز می کردی بخون گرم پیوند
ندیمان نقل بزم از نقل کردند
حریفان خیر باد عقل کردند
خوش آهنگان نواها ساز کردند
نشاط رفته را آواز کردند
بقانون تار عشرت در کشیدند
پی خواندن ورق مسطر کشیدند
خروش دلخراش چنگ برخاست
ز هر تارش هزار آهنگ برخاست
از آن در گوش عود آمد خروشی
برآورد از بن هر موی گوشی
ره عشاق می زد مطرب مست
گرفته خنجر از مضراب در دست
دف آواز نشاط انگیز میکرد
دم نی آتش می تیز می کرد
می و نی را نشاطی و نوایی
تعالی الله عجب آب و هوایی
در آن آب و هوا جان آرمیده
ز روی گلرخان گلها دمیده
ایاز آن گوهر دریای الطاف
ز سر تا پا همه اخلاق و اوصاف
گهی بر پا ستاده راست چون شمع
شده روشن ز رویش حلقه جمع
گهی در جلوه چون کبک خرامان
کشیدی هر طرف از ناز دامان
گهی ساقی شده از پا نشسته
میان انجمن تنها نشسته
چو سری در دل سلطان گذشتی
ایاز از سر او آگاه گشتی
بلی چون در دل پاکش گذر داشت
ز اسرار نهان او خبر داشت
چنان از مهر با سلطان یکی بود
که او را در وجود خود شکی بود
دو مشتاق از می وحدت لبالب
تصرف کرده یک جان در دو قالب
شراب و عشق با هم زور کردند
دل دیوانه را در شور کردند
حریفان مست و ساقی نیز سرمست
می اندر جام و جام اندر کف دست
در آخر چون ز کف ساغر نهادند
همه در خواب مستی سر نهادند
چو سلطان نیمه شب از خواب برخاست
ببوی آن گل سیراب برخاست
گذر سوی ایاز افگند سرمست
ببالینش چراغی برد و بنشست
در آن شب چشمش از حیرت نمی خفت
خطر در صورتش میکرد و میگفت
چرا این فتنه در خوابست چندین
خراب باده نابست چندین
چرا این سرو از رفتار مانده
لب شیرینش از گفتار مانده
دو ابرویش که کردندی اشارت
مرا زیشان رسیدی صد بشارت
کنون ترک اشارت از چه کردند
ز من قطع بشارت از چه کردند
دو چشمش چون نظر بازی نمودند
دو طفل شوخ در بازی نمودند
ز من راه نظر بهر چه بستند
چو غیری نیست در بهر چه بستند
زبانش طوطی شکر شن بود
میان شکرستان در سخن بود
چرا در تنگ شکر مانده خاموش
نوای خویش را کرده فراموش
دمادم داشت با خود این فسانه
چو کرد این گفتگوی عاشقانه
برون رفت اختیار از دست سلطان
فتاد آخر بپایش مست و غلتان
ز خاک پای او کرد افسر خویش
نهاد آخر بپای او سر خویش
وزان پس مدتی سر بر نیاورد
بتاج سلطنت سر در نیاورد
سحرگه چون گل این راز بشکفت
فضولی با ایاز این قصه را گفت
که شب در خواب یا بیدار بودی
ندانم مست یا هشیار بودی
که سلطان داشت در پایت سر خود
تو سودی پا بفرق سرور خود
اگر شد فرق او پیشت زمین سای
تو بایستی کشید از فرق او پای
ایازش گفت من بیدار بودم
نبودم بیخود و هشیار بودم
ولی از بنده این معنی عجب نیست
خلاف رای سلطان از ادب نیست
سرش چون زیر پای من کند جای
تو خود گو از سر او چون کشم پای
بلی باشد ادب مقصود جانان
زیان خود برای سود جانان
بسلطان چون رسید این گفته او
شد از حسن ادب آشفته او
الهی چند باشم از ادب دور
سعادت باشد از من روز و شب دور
ادب را کوکب مسعود گردان
وز آنم عاقبت محمود گردان

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -