عارفی گفت سه چیز دل را سختی دهد خندیدن بدون شگفتی خوردن بدون گرسنگی و سخن گفتن بدون نیاز
دو دیگر آن است که گوینده جز خداوند فاعل و متصرفی در وجود نبیند این توحید افعال است
خوشا وقت شوریدگان غمش
اگر زخم بینند و گرمرهمش
گدایانی از پادشاهی نفور
بامیدش اندر گدایی صبور
دما دم شراب الم درکشند
وگر تلخ بینند دم درکشند
نه تلخ است صبری که بر یاد اوست
که تلخی شکر باشد از دست دوست
ملامت کشانند مستان یار
سبکتر برد اشتر مست بار
اسیرش نخواهد رهایی زبند
شکارش نخواهد خلاص از کمند
سلاطین عزلت گدایان حی
منازل شناسان گم کرده پی
به سروقتشان خلق کی پی برند
که چون آب حیوان به ظلمت درند
چو پروانه آتش به خود در زنند
نه چون کرم پیله به خود برتنند
دلارام در بر دلارام جو
لب از تشنگی خشک در طرف جو
که آسوده در گوشه ی خرقه دوز
که آشفته در مجلسی خرقه سوز
به تسلیم سر در گریبان برند
چو طاقت نماند گریبان درند
به تیغ می زد و می رفت و باز می نگریست
که ترک عشق نکردی سزای خود دیدی
تو عاشق دیده و من عاشق معشوق نادیده
مرا آغاز کار است و ترا انجام پرکاری
عشق نوع اول به وصال زوال یابد و فناپذیرد ولی عشق دوم بهر حال تا جاودان بماند
آدمیزاده طرفه معجونی است
کز فرشته سرشته و ز حیوان
گر کند میل این بود کم از این
ور کند میل آن شود به از آن
ای گرانمایه ترین گوهر پاک
وی سبک سایه ترین پیکر خاک
پیکر خاک طلسمی است تو گنج
گنجی از بهر ازل گوهر سنج
این گهر را چه شوی قدر شناس
برهی ز آفت امید و هراس
خرقه کز وی نه دلت خشنود است
چشمه چشمه ز ره داود است
باشد از ناوک هستیت پناه
داردت از تپش عجب نگاه
چون برآن خرقه زنی بخیه مدار
چشم بر رشته ی کس سوزن وار
خشک نانی که شب از دریوزه
به کف آری که گشایی روزه
خوشتر از مایده ی کرده خمیر
بر سر خوان شه از شکر و شیر
پات بی کفش زفقر است و فنا
کفش گویی ز ده بر فقر غنا
از شکاف ار قدمت مضطرب است
صد در رحمت از آن در عقب است
موی ژولیده ی گرد آلودت
خوش کمندی است سوی مقصودت
شب دی خانه ی تو گلخن گرم
مهد سنجاب تو خاکستر نرم
روز سرمات به بالای عبا
بر تو خورشید ز زر بفت قبا
دست خالی زدم یاد نیار
گر سرافراز شوی همچو چنار
به که با خار و خس آیی همسر
مشت چون غنچه پر از خرده ی زر
کهنه ابریق سفالینت بدست
دسته و نایژه اش دیده شکست
در قیامت به ترازوی حساب
چربد از مشربه های زر ناب
پرده بر چشم جهان بین مپسند
هر چه پرده است از او دیده ببند
هر چه رویت به سوی خود کرده است
گر همان جان تو باشد پرده است
کسب اسباب بود پرده گری
شیوه ی فقر و فنا پرده دری
مردمی کن همه را یک سو نه
ورنه در فقر و فنا زن توبه
بارها با خود این قرار کنم
که روم ترک عشق یار کنم
باز اندیشه می کنم که اگر
نکنم عاشقی چکار کنم
دلم را آرزوی گل عذاری است
که در هر سینه از وی خار خاری است
به تیغ دوست باید جان سپردن
به مرگ خویش مردن سهل کاری است
تن خود را از آن رو دوست دارم
که ترکیبش زخاک رهگذاری است
سگ کوی خودم خواندی عفی الله
اگر من آدمی باشم همین بس
بداند زحق مردم نیک و بد
مکن ای جوانمرد صاحب خرد
که بد مرد را خصم خود میکنی
وگر نیکمرد است بد میکنی
یکی گربه در خانه زال بود
که برگشته ایام و بدحال بود
روان شد به مهمان سرای امیر
غلامان سلطان زدندش به تیر
روان خونش از استخوان می چکید
همی گفت و از هول جان می دوید
که گر رستم از دست این تیر زن
من و گنج ویرانه ی پیر زن
نیرزد عسل جان من زخم نیش
قناعت نکوتر به دوشاب خویش
حکیمی گفت مردمان گویند چشم بگشا تا ما را بینی و من گویم چشم برهم نه تا بینی
ابومسعود دنیا تمام هم و غم است حال اگر شادمانیی در آن اتفاق افتد سود آدمی است
از سخنان حکیمان از زیان مندترین وسیله بر دشمن زبان است چه آن را نبیند که دشمن اوست
فریاد از این غصه که درد دل ما را
هر چند شنیدی همه افسانه گرفتی
شاهی همه روز می کشیدی
روزی دو سه روز پارسا باش

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -