cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
از حال میزند دم صوفی بهرزه نالی
الحق ولی توان شد زین حالهای قالی
پیران این زمان را چون معتقد نباشیم
هستند گرچه ناپاک دارند پاک مالی
کس را به اوج عزت افتادگی رساند
پرواز رنگ نبود جز با شکسته بالی
پیری رسید و داریم رو سوی کودکی باز
شاید دگر ببینیم دیدار خردسالی
سرمایه تعیش همت بود نه مکنت
بس خرجها که کردیم از کیسه های خالی
بر باد اگر رود دین از سود زر چه نقصان
نبود زیان درین عهد غیر از زیان مالی
تاکی نهی ز غفلت سر بر سر این جهان را
از سر ببین چه سرها واکرده این نهالی
از بهر طاق ایوان صد طاق دل شکسته
پر همچو طاق کسری افتاده است خالی
فرداست صر صر مرگ برچیده این بساطت
هر چند پا فشاری ای دل چو سنگ قالی
نبود حریر اگر فرش افتادگی طلب کن
نبود بلند اگر قصر همت بدار عالی
باشی اگر ملایم با طبعها دهندت
جا در دل و زبانها چون شعرهای حالی
از خود نمیفشاند زآن خواجه گرد خست
ترسد مباد آن هم باشد زیان مالی
در عهد ما حرامست از بسکه رسم دادن
یاران دگر نخواهند از یکدگر حلالی
از بسکه گشته دادن مکروه طبع مردم
باشد حرام از هم خواهند اگر حلالی
از بس غرور دیدم ز اهل کمال ترسم
مغرور گردم آخر من هم به بیکمالی
گردیده پای تاسر پر از خیال جانان
واعظ نکرده بیجا شهرت بخوش خیالی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
بر کتاب دل نوشتم تا خط عشقت جلی
می کنند اطفال روز و شب به گردم جدولی
می کند درد سر دولت ز فرط اشتیاق
جبهه کرسی نشینان جهان را صندلی
نسبت تن پروران تن پروری می آورد
هست از آن مایل به خوابیدن ز گل ها مخملی
از تأهل تنگدستان را حذر کردن خطاست
می شود رزق نظر افزون ز فیض احولی
قید عریانی است سربار علایق مرد را
بیشتر محتاج پوشش می کند سر را کلی
ما ازین دیوان مردم رو به وحشت رسته ایم
می کند بر ما کمند وحدت ما مندلی
پای غم لرزد به این دلچسبی از خاطر مرا
بس که شد ز آمد شد یاد جمالت صیقلی
کار می باید ز حرف و صوت ناید هیچ کار
از ولی گفتن کسی هرگز نمی گردد ولی
دستگیری نیست غیر از مرتضی واعظ از آن
وقت افتادن نیاید بر زبان جز یا علی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
ز بس پر گشته بزم از حیرت روی دل آرامی
نمیگردد زبانی غیر دود آه در کامی
بدان ماند که هر سو چشم گرداند ترا جوید
از آن در رشکم از بزمی که دارد گردش جامی
چو چشم دام زیر خاک هم بر هم نمی آید
هر آن چشمی که حیران است بر روی دل آرامی
سر شوریده ما با جرس باشد بیک طالع
که در بالین زانو هم نمی بینند آرامی
فلک هر چند چشم مهر گردانید در عالم
ندید از قامتت خوشترنهال نازک اندامی
عجب شوریده وضع عالم از رخ پرده یکسو کن
که گیرد روزگار از حیرت روی تو آرامی
غبار آورده چندان ز انتظارت چشم مشتاقان
که در خاک است بهر صید وصلت هر قدم دامی
مکن در محفل او واعظ از بیطاقتی منعم
نباشد ذره را در پرتو خورشید آرامی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
اگر گللر غمیندینک دور چمنده بلبل افغانی
کیمونگ عشقیندینک آیا چاک دور گللر گریبانی
سننک گل تک جمالنک بیر نظر تا پرده سیز گوردی
گوزوم هر لاله سیرابه تو شدی قیندی قانی
گیچه سیلاب تک گرداغه دورماز طاش طاش اوسته
قیامت قامتی تانیلسونک بو اپریمیش جانی
اونینچون سرنگون بخت سیاهم تک مشوش دور
که اول یوزین اوزاق توشمیش سر زلف پریشانی
حسد دین چاخنشوللر بیر بیره داغده قراطاشلر
یوزین عکسی اوله گر بیر نفس آیینه مهمانی
سراسر بو نیاز و عجز دور اول ناز و استغنا
دگر حسنونک سراپا سینه عشقونک چشم گریانی
جهانده گورمدوک واعظ بیزوم مجنون تکی عاقل
که ال دین ویرمدی بیر لحظه هرگز دشت دامانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
زبان گشود و چنین گفت شمع نورانی
که هست نور و صفا بیش در پریشانی
ندیده در دل روشندلان کسی غم دل
نهفته آینه در خویش چین پیشانی
ز باز گشتن باران ز ابر دانستم
تلاش مرتبه می آورد پشیمانی
سری که از در حق دیده سجده واری رو
هزار حیف که آید فرو بسلطانی
شد ار تو قدر سخن کم ببند لب واعظ
که گشته قیمت کالا کم از فراوانی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ندهم تن بجز از عریانی
این سر است و ره بی سامانی
خنک آن کاسب قانع که خرید
آبرو با عرق پیشانی
بازی نعمت الوان نخوری
گر بیابی مزه بی نانی
بگرانقدری خود خواجه مناز
این گرانی بتو باد ارزانی

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
با من نگاه او کرد هر چند پهلوانی
آخر بخاکم افتاد از فیض ناتوانی
از بار دوری آن مهر سپهر خوبی
چون ماه نو خمیدم در اول جوانی
ماند قلم ز تحریر از کثرت سیاهی
طغیان حرف نگذاشت ما را بهمزبانی
دمسردی نصیحت هرچند آورد زور
سیلاب اشک گرمم کی افتد از روانی
واعظ ز بی نشانی ایمن ز دشمنان شد
گنج از نهفتگی نیست محتاج پاسبانی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
چه دوداست آن ترا بر گرد لب از خط ریحانی
گرفتت باغ حسن آتش مگر ز آن لعل رمانی
بیاد خال او تار نگه در دیده ام گردد
بگرد مردمک دایم چو زنار سلیمانی
از آن لب گر سخن مشکل برآید هست حق با او
که بر آتش زدن از کس نمی آید بآسانی
سبکتر گو نگاه عجز در رخسار او گردد
که آن گلشن عرق بندی شده است از چین پیشانی
چه آبادی طمع میداری از ملک دلی کآنجا
ز هر سو برنخیزد دودی از آه پشیمانی
نمیگیرد بجز دست تهی دامان دولت را
بمشتاقان دنیا مال دنیا باد ارزانی
ز یمن ترک ما را چون سلیمان تخت آسایش
روان در اوج همت شد بباد دامن افشانی
مرا سرگشتگی دست از گریبان بر نمیدارد
بسنگ من فلاخن گشته زنار سلیمانی
گر اوراق حواس خویش را شیرازه میخواهی
مده واعظ ز کف هرگز سر زلف پریشانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
تو کز طول امل در بند جمع مال و سامانی
ترا به ز آستین تنگدستان نیست همیانی
چه گل خوشتر دماغ همت را زینکه هر ساعت
دهان بهر طلب پیش تو بگشاید پریشانی
ببدمستی سرت را میخورد این روزگار آخر
تو دایم از سبک مغزی همان چون پسته خندانی
بود نقش این سخن بر گنبد سبز حباب ای دل
که تا آباد میگردی ز باد مرگ ویرانی
نباشد جامه گوهر نگارت برتن ای غافل
سگ نفست فرو برده است هر سو برتو دندانی
بغیر از راحت نومیدی از غیر خدا دیگر
ز ابنای زمان هرگز کسی نشنیده احسانی
ترا کز رشته طول أمل آتش بسر سوزد
بروز خویشتن چون شمع باید چشم گریانی
چو دندان نعمتی داری منال از نان خشک خود
کدامین نانخورش زین به که با دندان خوری نانی
ز تیغ خصم باکم نیست لیکن میکشد اینم
که زخمم واکند هر دم دهان در پیش درمانی
ز بس دوری معانی راست باهم دعوی خوبی
بهر جا مصرعی کردم رقم گردید دیوانی
اگر خواهی ز دانایان شماری خویش را واعظ
ز دانایی همینت بس که دانی اینکه نادانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
تو جانی جان چرا چندین گرفتار بدن مانی
تو گنجی گنج تا کی در ته دیوار تن مانی
ز بار هستی خود چند نتوانی که برخیزی
چو دامن تا بکی در زیر پا خویشتن مانی
حیات جاودان خواهی ز صورت پی بمعنی بر
که باقی در جهان از فیض معنی چون سخن مانی
از آن چون بلبل شوریده در کویت نمینالم
که از غیرت نمی خواهم به گل های چمن مانی
چرا دلگیر داری ز انتظارت شام غربت را
چو واعظ تا بکی محبوس زندان وطن مانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
بر من کند از بس غم عشق تو گرانی
بیرون فتد از خاطرم اسرار نهانی
ایام چنان برده تواناییم از دست
کز ضعف فتاده است سرشکم ز روانی
چون تیر از این خانه مهیای سفر باش
آورد ز پیری چو قدت رو بکمانی
صد حیف که ما پیر جهاندیده نبودیم
روزی که رسیدیم بایام جوانی
احوال ترا دوست چو به از همه داند
واعظ تو هم احوال خود آن به که ندانی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
بکام خویش نچیدم گلی ز باغ جوانی
نکرده است مرا پیر غیر داغ جوانی
در این دو روز ببین فکر خود که نیست میسر
تهیه سفر مرگ بی دماغ جوانی
شراب داد چو ساقی پیاله باز ستاند
بنوش تا ز تو نگرفته اند ایاغ جوانی
ز دیده اشک و ز دل آه و از دهان تو دندان
برون دوند بهر سوی در سراغ جوانی
بگرد از پی خود تا نظر نمانده ز کارت
که این گهر نتوان یافت بی چراغ جوانی
ببند بار کنون چون ترا چو واعظ بی بر
شکوفه کرد ز موی سفید باغ جوانی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U - -
پیری رسید و نور نظر گشت رفتنی
از عینک است چشم ترا خانه روشنی
از بس گزیده است مرا نیش هر زبان
لرزم بخویش پوشم اگر جامه سوسنی
نتوان شدن بر اوج شرف جز بپشت پا
شد سر بلند سرو ز بر چیده دامنی
افگنده اند بهر تو چون خاک بستری
تا چند فکر قالی و پشتی و سوزنی
گر عالمی بروی تو یا زند تیغ کین
آنست ضربه تو که بر خویشتن زنی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
نتواندم بعشوه جهان کرد رهزنی
از مال کرده لذت درویشیم غنی
با قامت خمیده پیران اشارتی است
یعنی بود کمال بزرگی فروتنی
جز خوی خوش که مانع آسیب دشمن است
از جامه حریر که دیده است جوشنی
در بزم یار دود دلم ز آن بلند شد
تا مهر و ماه را نگذارد بروزنی
هستند عالمی چو گرفتار درد من
راز دلم ز کیست ندانم نهفتنی
لذات نفس را همه دیدیم پشت و رو
واعظ کناره بود از آنها گزیدنی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
زینت اهل صفا آمده عریان بدنی
زده فانوس دم از نور ز یک پیرهنی
بعد مردن به تن مرد خدا بر در دوست
جامه ای نیست برازنده تر از بی کفنی
تار و پود تن زارت چو ز هم خواهد ریخت
گو قبا قطنی و مندیل نباشد فتنی
می شود چون کفن از خون تو گلبندی چند
نازک اندامی و تن پروری و گل بدنی
نیم رنگست بسی جامه هستی غم نیست
نبود جامه اگر سوسنی و یاسمنی
نکنی گر سفر مکه و یثرب چه غم است
طاق درگاه ضرور است که باشد مدنی
شعله هرگز نشود جانب پستی مایل
روشنان را نبود میل به دنیای دنی
ساده دل باش اگر نور و صفا می خواهی
که کم از نقش شود آب عقیق یمنی
مشکن قدر خود از خنده بی جا واعظ
که گشودن لب خود نیست به جز خودشکنی

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
تن ز هم پاشید و فکر پوشش آن می کنی
ریش جو گندم شد و اندیشه نان می کنی
وقت پشت پا زدن شد می زنی خود دست و پا
وقت ترک سر رسید و فکر سامان می کنی
تا جوانی زور بر ره کن که ده زور دگر
از عصا این قوت پا دستگردان می کنی
این چنین کز کبر خود را می بری بر آسمان
خویشتن را عاقبت با خاک یکسان می کنی
شمع کاهد بیشتر چندان که تابان تر شود
زینهار افزون مکن خود را که نقصان می کنی
بر سر راهی و می جویی همان راه معاش
بر لب گوری کنون فکر لب نان می کنی
بی جوی کردار داری چشم رحمت از کریم
تخم ناافشانده واعظ فکر باران می کنی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
جوش بهار شد سرو پا را چه میکنی
وقت برهنگی است قبا را چه میکنی
از نخل فقر سایه بی برگیت بس است
این سقفهای شمسه طلا را چه میکنی
سرپا برهنگی است لباسی همیشه نو
دستار و کفش چرک ربا را چه میکنی
دیوانگی ز عقل معاش است بی نیاز
زنجیر هست بند قبا را چه میکنی
چپ را ز راست فرق ندانی ز جاهلی
چپ راستهای تکمه طلا را چه میکنی
آیینه ایست عین نما دل بدست تو
آیینه های عکس نما را چه میکنی
بهر طمع بچشم لییمان چه میروی
این رخنه های چشمه نما را چه میکنی
بر وعده های خشک خسان چند چشم آز
این دودهای ابرنما را چه میکنی
پیچی اگر بزور ستم دست منعمی
ای شهریار دست دعا را چه میکنی
از بهر ثروت این همه زحمت چه میکشی
این رنجهای گنج نما را چه میکنی
مرگ خوشی چو آب حیات ایستاده است
این عمر بی بقا و وفا را چه میکنی
روشن شود چراغ تو از گریه همچو شمع
این خنده های نورزدا را چه میکنی
با داغ عشق نام گلستان چه میبری
با اشک و آه آب و هوا را چه میکنی
داری بجام باده هوش آوری چو عشق
این باده های هوش ربا را چه میکنی
سد سکندر است زبان هست تا خموش
یأجوج حرف حادثه را چه میکنی
از عالمان بی عمل ارشاد ره مجو
این کج روان راست عصا را چه میکنی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
دولت آن باشد که حق را بنده فرمانی کنی
بر سریر فقر بنشینی و سلطانی کنی
جز به بیداری نگردد این ره خوابیده طی
کار دشوار و تو میخواهی تن آسانی کنی
نیست با شاهی میسر عیش درویشی ولی
میتوان پادشاهی با پریشانی کنی
تا به کی بر درگه دونان نشینی از طمع
پادشاه وقت خویشی چند دربانی کنی
عقد دندانها ز پیری سست شد یعنی دگر
بر سر دنیا نباید سخت دندانی کنی
گر بدانی قیمت عمری که کردی خرج هیچ
هر نفس را صرف آه پشیمانی کنی
غم که با هر یکدمش عمری توان کردن نشاط
حیف باشد حیف آن را چین پیشانی کنی
مردمان حرف هم از غوغای دنیا نشنوند
چند واعظ چون قلم مشق سخندانی کنی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
کام حاصل ای دل از آه سحر گاهی کنی
گر تو ای قطع نظر از خلق همراهی کنی
یک سراسر سیر آن زلف درازم آرزوست
ای شب وصل از تو میترسم که کوتاهی کنی
هر چه میخواهد بکن تا هرچه میخواهی کند
لیک میخواهی تو دایم هر چه میخواهی کنی
دانه سان سر سبز تا فردا برآری سر ز خاک
باید امروز از غم آن چهره را کاهی کنی
تا توانی بود از داد و دهش چون آفتاب
از گرفتن مه صفت تا چند جانکاهی کنی
تا توان چون موج بود آزاد در بحر وجود
چند بر خود فلس چندی دام چون ماهی کنی
تا توان در دشت استغنا علم بودن چو کوه
در پس دیوار مردم تا بکی کاهی کنی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
بملک فقر خود را آن زمان فرمانروا بینی
که بر سر خاک به از سایه بال هما بینی
جهانی را بهمت زیر دست خود توان کردن
برین تل گر برآیی عالمی را زیر پا بینی
ز آزار قناعت نیست کم رنج طلب آن به
که چین جبهه این خواجگان از بوریا بینی
جهانی را که دیدی بس وسیع از تنگ چشمیها
بچشم دل چو وابینی بقدر پشت پا بینی
بدل حرف قناعت گفتن و بی بهره ز آن بودن
چنان باشد که بر طاقی کتاب کیمیا بینی
غبارت گر به دل ننشیند از آمد شد دنیا
دو عالم را در این آیینه گیتی نما بینی
شود آنگاه چشم دل ترا روشن که از بینش
کدورتهای عالم را به چشم توتیا بینی
چه یاری در جهان واعظ تو از بیگانگان دیدی
که اکنون چشم میداری که آن از آشنا بینی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
بنده عالم چرا از بهر ده درهم شوی
بنده یک خواجه شو تا خواجه عالم شوی
داد خود بستان ز آیین تواضع ای جوان
کاین سعادت نیست ممکن چون ز پیری خم شوی
نطفه از پشت پدر صورت نبندد بی سفر
قطره ها باید زدن خواهی اگر آدم شوی
نخل را جا عالم بالا شد از پیراستن
گر فزونی خواهی آنجا باید اینجا کم شوی
پیش پاکان ره نداری تا ز خود سازی زنی
مرد شو خواهی به مردان خدا محرم شوی
بی غمی هرجا که بینی گریه کن بر حال وی
وا شود هر جا گلی باید برو شبنم شوی
واعظ از عالم ترا خود عبرتی حاصل نشد
سخت میترسم تو آخر عبرت عالم شوی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
نظر بگشا نگه دانسته کن در هر پر کاهی
که هر تار نگاه عبرتی باشد بحق راهی
ز دلها میتوانی ره ببزم قرب حق بردن
که هر طاق دلی آن بار گه را هست درگاهی
بساط بزم قرب حق پر است از شیشه دلها
مبادا ای زبان غافل گذاری پای بیراهی
بسان شعله خار از دم گرم ستم بینان
ستمگر را بود دست دراز و عمر کوتاهی
بود ما و ترا ای خواجه هر یک زین جهان بخشی
ترا مال غم افزایی و ما را درد غمکاهی
غنی را هست از زر کیسه دل پر ز نقد غم
فقیران را ز بی چیزی نباشد در جگر آهی
غم دنیا چو دایم میخوری ای خواجه از غفلت
تو هم ز اجزای دنیایی غم خود هم بخور گاهی
چو مضرابی که هر ساعت به تاری آشنا گردد
دوم در انتظار دوست هردم بر سر راهی
به چتر خسروی هرگز فرو نارد سر همت
کسی کز سایه حق باشد او را چتر و خرگاهی
بود مردی زن نفس و هوای خود نگردیدن
ولی پیش تو مردی نیست غیر از قوت باهی
به پیش زنده دل از عشق جانان در دل شبها
گرامی تر بسی از عمر باشد مد هر آهی
عصا کن از تأمل در طریق گفتگو واعظ
ره صد حرف بر خود وا مکن از حرف بیراهی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
هر نقش درم بندی است در دیده آگاهی
دایم ز فلوس خویش در دام بود ماهی
در خواب نبیند شه آسایش درویشی
درویش ندارد ره بر تخت شهنشاهی
با سر بسر آن کو ره در دل شب میپو
گم کرده خود میجو با شمع رخ کاهی
بگداخت غمش از تن تا جامه و پیراهن
چون هیچ نماند از من ای ضعف چه میخواهی
بار عملی بر بند تا هست روان در تن
کز کف رود این ساحل کشتی چو شود راهی
اعضا و قوی کردند ترکم بگه پیری
از خلق چنان دیگر خواهم ز که همراهی
واعظ غم روزی چند یک شب غم خود هم خور
این زنگ ز دل خیزد با آه سحرگاهی

وزن: مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - - | - - U | U - - -
در کنار یار از یار است دست ما تهی
کاسه گرداب در دریاست از دریا تهی
بی نیازی چون صدف ما را ز حق بیگانه کرد
داشت رو بر آسمان تا بود دست ما تهی
گریه نتواند دل ما را ز غم خالی کند
کی شود از خرج باران کیسه دریا تهی
تا خم گردون درین خمخانه هستی بجاست
از شراب غم نمیگردد ترا مینا تهی
دست خالی میکند رسوای عالم مرد را
برنمی خیزد صدا از کاسه نبود تا تهی
هست تا در سر خرد خالی نگردد دل ز غم
پنبه تا برجاست نتواند شدن مینا تهی
چون دل بی آه ننهد فیض هرگز پا در او
هر گلستانی که هست از سرو آن بالا تهی
یک سر و گردن شد از ابنای جنس خود بلند
چون حباب آنکس که پهلو کرد ازین دریا تهی
اهل همت جان نمیدارند از سایل دریغ
تا قدح خالیست قالب میکند مینا تهی
خاکساری بسکه واعظ کرده تن پرور مرا
خواب من پهلو کند از بستر دیبا تهی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
خردمندی فزاید آدمی را بسکه تنهایی
بدام عقل میترسم فتد مجنون ز یکتایی
ز وسعت خوشتر آید تنگی احوال عارف را
فلاطونی بآن شان را بخم کرده است دانایی
ز زینت های دنیا عیب دنیا به شود ظاهر
که باشد شاهدی بر زشتی شاهد خود آرایی
برون کن خواهش زر تا گشاید عقده ات از دل
که این دنبل نگردد به بود تا چرک دنیایی
لباس پربهای ژنده پوشی کهنه شد دیگر
نباشد عیب پوشی اهل دنیا را چو دارایی
ز هر خشک و تری افتاده را یاری طمع باشد
که دارند از عصای خویش کوران چشم بینایی
بده تا میتوانی داد داد دادن ای منعم
که دست اغنیا را هست دادن شکر گیرایی
گذشتم توبه کردم بر ندارم دست از آن دیگر
بدستم گر فتد بار دگر دامان تنهایی
چنان کرده است سست اوضاع دنیا دست دلها را
که نتوان داشت امروز از نمک هم چشم گیرایی
بامید زبان مگذار شکر دوست را واعظ
زبان را گر ز دست آید بگوید شکر گویایی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ز مرگت دوستان را آن قدرها نیست پروایی
شود زین زهر کام جملگی شیرین بحلوایی
ز ابنای زمان یار نوی هر روز پیدا کن
که هرگز یاری امروزشان را نیست فردایی
نمیجویند در خلوت بجز خواب و خور و راحت
نمیگویند در صحبت بغیر از حرف دنیایی
باین وحشت فزایان جای الفت نیست میخواهم
دلی از شهر بیزار و دماغ سر بصحرایی
بسی سر در هوا و پا به گل بودم کنون باید
سرپا در گلی از سجده آه عرش پیمایی
فتاده بر سر هم کار و مزدور بدن کاهل
غم آرام سوزی کو و درد کار فرمایی
چو دندانی که افتد از دهن وقت جوانیها
شوم غمگین بر آرم از دهان گر حرف بیجایی
نداری در ره دنیا جوی اندیشه فردا
همه اندیشه اما از برای رزق فردایی
بود یکدست مرگ جمله گر درویش گر منعم
چو اسکندر بری دست تهی هرچند دارایی
کفت خالیست از دنیا و دل پر از غم دنیا
نداری گرچه دنیا واعظ اما ز اهل دنیایی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ای رنگت از طراوت چون اطلس ختایی
وی دستت از نزاکت چون کاغذ حنایی
با نفس وقت شهوت جنگ و جدل چه سازد
باید فرو نشاندن آن را به کدخدایی
ز آمیزش خلایق جز دردسر چه زاید
آسودگی ز غمهاست فرزند پارسایی
سیم و زر جهان نیست جز مایه غم و رنج
دلبستگان ندارند بخشی ز دلگشایی
الفت کنند با هم چندانکه کار دارند
یاران دگر ندارند کاری بآشنایی
کو عیب جو که گوید بی پرده عیبهایم
شاید مرا رهاند از عیب خود ستایی
واعظ چرا نباشد گل گل شکفته دارد
باغی چو گوشه گیری پر برگ بینوایی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
چون تن درست بود گو مباش دنیایی
که هیچ نیست به دست تو به ز گیرایی
چگونه چشم ندارم ز تیره روزان فیض
که میل سرمه بود شمع راه بینایی
بگیر گوشه عزلت اگر جهانگیری
توان گرفتن این ملک را به تنهایی
ز چشم خلق جهان در پناه عیب خودیم
نقاب چهره ما گشته نیل رسوایی
ز بس که نیست سخن آشنایی اکنون باب
زبان نمی شودم آشنا به گویایی
توان به درگه حق قرب مفلسان دانست
ازینکه نیست نمازی قبای دارایی
گذشت کن که ترا ره به شهر پاکانست
که همت آمده صابون چرک دنیایی
اگر نساخته ای در لباس مردم باش
که نیست خرقه صدرنگ جز خودآرایی
به زلف شانه شمشاد صد زبان می گفت
که به شکستگیی از هزار رعنای
فریاد سخنم نشنوند از آن واعظ
که گوشوار نگردد گهر ز یکتایی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
برگی از باغ تو هر رنگ گل زیبایی
گردی از راه تو هر سروقد رعنایی
بهر نظاره گلزار تو هر غنچه تلی
پیش مجنون تو هر برگ گلی صحرایی
هفت چرخست ز گلزار تو یک غنچه تنگ
دو جهانست ز باغ تو گل رعنایی
بر درت وسعت صحراست رخی سوده بخاک
بتو موج سرابی است لب گویایی
نسخه صنع ترا مد زمان یک الف است
گوی چرخ است از آن نقطه ناپیدایی
روز یک شعله ز عشق تو فلک را در دل
شب زمین راست ز فکر تو بسر سودایی
تا مگر یک دو قدم همره خویشتن سازند
سر هر خار براه تو بود در پایی
در بیابان تمنای تو چون خامه مو
هست در هر سر خاری ز غمت سودایی
بسیه روییم از درگه خود دور مکن
که مرا غیر درت نیست دگر مأوایی
عمرها شد که مرا جای تو در دل خالیست
با وجودی که نباشد ز تو خالی جایی
نشنود واعظ ما گر سخن خود چه عجب
کز خموشان تو هر سوی بود غوغایی
تو مگر رحم کنی ورنه چو واعظ نبود
عمر ضایع کن دیوانه بی پروایی

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
به سویت جنبش هر نونهال ایمای ابرویی
ز حرفت در چمن هر غنچه ای چشم سخنگویی
ز یاران هیچکس پهلونشین من نشد امشب
به غیر از حرف آن بدخو که با من داشت پهلویی
ز دردت آنچنان بی تاب دارم هم نشینان را
که در پهلوی من بر خویش پیچد هر سر مویی
از آن رو چون رگ ابر از نگاهم گریه می بارد
که دایم همچو برق ای آتشین خود چین بر ابرویی
ز اسباب جهان واعظ ندارد خانه ام چیزی
به غیر از بستر پهلو و جز بالین زانویی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
دیوانه گر نه ای به خود این دل چه داده ای
چون کودکان چرا ز پی دل فتاده ای
برخاستن ز خاک گل خاکساری است
افتادگی بجوی چرا ایستاده ای
تحصیل علم ترک علایق اگر کنی
بس باشد از کتاب ترا لوح ساده ای
زر می نهند بر سر زر اهل حرص و تو
ایمان خویش را به سر زر نهاده ای
چسبیده اند بس که به دنیا ز هر طرف
بر جا نمانده یک دل و دست گشاده ای
بر خود سوار تا نشوی در جهاد نفس
واعظ به راه بندگی حق پیاده ای

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
بنده تن تا به کی ای جان اگر آزاده ای
خویش را ای دل چرا چندی به دنیا داده ای
حسن کرداری چو یاری نیست در مصر قبول
یوسف است از چه بر آری هرکجا افتاده ای
ناید از کلکم دگر نقش سخن از خال و خط
بعد از این ما و از آن رخ گفتگوی ساده ای
راست ناید عمر کوته با امل های دراز
مرگ بس نزدیک و تو بسیار دور افتاده ای
نر گدایی گرچه نبود چون در حرص و طمع
لیک چون وقت جهاد نفس گردد ماده ای
ز آن نتابد بر تو در دشت تجرد نور حق
کز سیه چال تعلق پا برون ننهاده ای
مرده خوابی تو واعظ ورنه هرسو زین چمن
شبنمی بر گل سحرخیزی ست بر سجاده ای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
با لاف عقل بازی دنیا چه خورده ای
از هیچ و پوچ این همه بر خود سپرده ای
خوش آیدت حلاوت عیش جهان به کام
حق هست با تو زهر تأسف نخورده ای
از باد یاد مرگ نلرزی چو برگ بید
از بس چو ریشه پای درین گل فشرده ای
تا چند مرده نفس نفس پرفسون
امروز زنده باش که فرداست مرده ای
اهل زمانه عاشق ارباب ثروتمند
معشوق بلبل است گل از بهر خرده ای
گل ها شدند شعله ور از دامن سحر
ای آه آتشین تو چه در دل فسرده ای
هر برگ گل رسد به نوایی ز خوان صبح
ای دل تو هم بگیر نصیبی چه مرده ای
هر عضو من رود به رهی از هجوم ضعف
چون خشت و چوب خانه سیلاب برده ای
در پیری آید از نفسم بوی رفتگی
مانند دود شمع سحرگاه مرده ای
خواهی کشید رخت به سرمنزل نجات
واعظ به جرم خویش اگر راه برده ای

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
عشق نبود جز بلا با صبر بی اندازه ای
با حیات جاودان هر لحظه مرگ تازه ای
بس بود ما را فشار تنگنای روزگار
دفتر ما را نباشد حاجت شیرازه ای
ز استخوانم خیزد آواز شکستی هر نفس
از غمت افتاده در هر کوچه ای آوازه ای
از تواضع شاخ گل را عقده ها از دل گشود
نی فتاد از سرکشی هر دم ببند تازه ای
افگند صبح اجل شاید دلت را در خمار
در پریشانی کشد این گل مگر خمیازه ای
بس که با صحرا دل آواره ام خو کرده است
واعظ از حالم نمی آید به شهر آوازه ای

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -