کدام روز بیک جا قرار داشت دلم
همیشه این دل بی خانمان هوایی بود
در محشر اگر لطف تو خیزد به شفاعت
بسیار بگردند و گنه کار نیابند
سعدی تو کیستی که دم از عشق می زنی
دعوی بندگی کن و اقرار چاکری
دل گفت مرا علم لدنی هوس است
تعلیمم کن اگر ترا دست رس است
گفتم که الفگفت دگر گفتم هیچ
در خانه اگر کس است یک حرف بس است
شوم هلاک چو غیری خورد خدنگ ترا
که دانم آشتیی در قفاست جنگ ترا
کرشمه های تو از بس که هست ناز آیین
نه آتشی تو داند کسی نه چنگ ترا
حکیمی گفت بی نیازی تو از چیزی به تا بی نیازیت با آن
عارف معنوی خسرو دهلوی پیرامن همین معنی سروده است
خسروان را همه اسباب فراغت دادند
وز همه خسرو بیچاره فراغت دارد
صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه
بشکست عهد صحبت اهل طریق را
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود
تا اختیار کردی از آن این فریق را
گفت آن گلیم خویش برون می برد زموج
وین سعی می کند که بگیرد غریق را
اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد
نشاط و عیش به باغ بقا توانی کرد
وگر به آب ریاضت برآوری غسلی
همه کدورت دل را صفا توانی کرد
ولیک این عمل رهروان چالاک است
تو نازنین جهانی کجا توانی کرد
پیامبر ص فرمود اگر دانش به ثریا بود مردانی از فارس به چنگش آرند
سنین عمر برخی از پیامبران بر مبنای پاره ای از کتب قابل اعتماد به سال شمسی به قرار زیر است
مراتب ریاضت چهار است که هیچ یکش را پیش از گذراندن قبلی نباید وارد شد
یک پیراستن ظاهر با بکار بستن شرایع نبوی و قواعد الهی
دوم پیراستن باطن از عادات ناخوشایند و دور ساختن آثار دل مشغولی از عوالم علوی
هر که را حسنی بود آیینه دار روی اوست
هر که دارد داغ عشقی از سگان کوی اوست
فتنه ی پیران نه تنها شد که طفل مکتبی
چون الف گوید مرادش قامت دلجوی اوست
گاه گاه از شرم مردم چشم می پوشم ولی
چون نظر در خود کنم بینم که چشمم سوی اوست
عشق خود یاری دهد یعنی که کار کوه کن
قوت بازوی عشق است آن نه از بازوی اوست
مست آن چشم اند اهلی نوغزالان جهان
وه که هر جا هست صیادی سگ آهوی اوست
بیا تا جان شیرین بر تو ریزم
که بخل و دوستی با هم نباشد
بر خاک ما چو می گذری سرگران مرو
دنبال بین که دیده ی جان در قفای تو است
از سخنان بزرگان آدمیزاده بر ممنوع حریص است
ای بروی تو هر که را نظری است
خاک پای تو هر کجا که سری است
گر زند دم زخاک پای تو باد
نشنوی قول آن که دربدری است
دل که دروی حدیث غیر گذشت
جان من نیست دل که رهگذری است
از سر کوچه ی بلا بگذر
که از آن سو به کوی عشق دری است
آذری عشق کی توان آموخت
گرچه نزدیک عاشقان سیری است
سیرم زحیات محنت آکنده ی خویش
زین روزی ریزه ی پراکنده ی خویش
صاحب نظری کو که بدو بنمایم
صدگریه ی زار زیر هر خنده ی خویش
گفت زیبا صنمی نیکوروی را گفتم نخواهم گفت وسیله ی طربی گفتم نخواهم گفت برخیز تکه چوبی بیش نیستی
شفیق چو این بشنید بازگشت و آنچه داشت صدقه داد و هم نشینی زاهدان و عالمان پیشه کرد تا بمرد
خیز و کام دل از این منزل ویران مطلب
غنچه ی عافیت از گلشن دوران مطلب
باش قانع به نشان قدم ناقه ی صبر
خاک خور خاک در این راه و زکس نان مطلب
پرده های دل سودا زده ی خونین را
با سرخار کن و لاله ی نعمان مطلب
دل پریشان مکن از ژنده ی صدپاره ی خویش
سر برون آر زدامان و گریبان مطلب
گردن چرا نهیم جفای زمانه را
زحمت چرا کشیم بهر کار مختصر
دریا و کوه را بگذاریم و بگذریم
سیمرغ وار بحر گذاریم و خشک و تر
یا بر مراد بر سر گردون نهیم پای
یا مردوار بر سر همت کنیم سر
آفتاب نیمروزی و به خدمت کردنت
میرسد خورشید اگر در نیمه شب میخوانیش
زن گرنه یکی هزار باشد
در عهد کم استوار باشد
چون نقش وفا و عهد بستند
بر نام زنان قلم شکستند
زن دوست بود ولی زمانی
تا جز تو نیافت مهربانی
زن رست نیارد آن چه بازد
جز زرق نسازد آنچه سازد
بسیار جفای زن کشیدند
در هیچ زنی وفا ندیدند
زن چیست فسانه گاه نیرنگ
در ظاهر صلح و در نهان جنگ
در دشمنی آفت جهان است
چون دوست شود بلای جان است
زن میل به مرد بیش دارد
لیکن سر کار خویش دارد
مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید
که زانفاس خوشش بوی کسی می آید
نرگس در پاسخش بنوشت
تو مسیح و یافت پرسش ز تو جان ناتوانم
زفراق مرده بودم نفس تو داد جانم
سقراط را پرسیدند حکمت چه زمان در تو مؤثر افتاد گفت زمانی که نفس خویش تحقیر کردم
بزرگی گفت اگر خواهی حقارت دنیا دریابی بنگر تا با چه کسان است
پیرامن نوربخشی ستارگان سه نظریه وجود دارد
یک این که همه ی ستارگان خود نورانی است جز ماه که از خورشید کسب نور می کند
دو این که تنها ستاره ی نورانی آفتاب است و باقی همه از آن نور می گیرند
سه این که ثوابت همه خود نورانی است و جز خورشید باقی سیارگان ازآن نور همی گیرد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -