cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
ای همه گفتار خوب بی کردار
بی مزه ای و نکو چو دستنبوی
روی مکن هر سویی و باز مگرد
از سخن خویش مباش چو گوی
گوی نه ای چون دوروی گشته ستی
گوی کند هر زمان به هرسو روی
آنچه نخواهی که بدرویش مکار
وانچه نخواهی که بشنویش مگوی

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U -
تا کی از آرزوی جاه و خطر
به در شاه و زی امیر شوی
دشمن من شدی بدانکه چو من
حاضر آیم تو می حسیر شوی
جهد آموختن بباید کرد
گرت باید که بی نظیر شوی
که نمیرند جمله باخطران
تا تو ای بی خطر خطیر شوی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
کیوان چو قران به برج خاکی افگند
زاحداث زمانه را به پاکی افگند
اجلال تو را ضوء سماکی افگند
اعدای تو را سوی مغاکی افگند

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
تا ذات نهاده در صفاتیم همه
عین خرد و سفره ذاتیم همه
تا در صفتیم در مماتیم همه
چون رفت صفت عین حیاتیم همه

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
ارکان گهر است و ما نگاریم همه
وز قرن به قرن یادگاریم همه
کیوان گرد است و ما شکاریم همه
واندر کف آز دلفگاریم همه

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
با گشت زمان نیست مرا تنگ دلی
کایزد به کسی داد جهان سخت ملی
بیرون برد از سر بدان مفتعلی
شمشیر خداوند معدبن علی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
نوبهار آمد و آورد گل و یاسمنا
باغ همچون تبت و راغ بسان عدنا
آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود
میخ آن خیمه ستاک سمن و نسترنا
بوستان گویی بتخانه فرخار شده ست
مرغکان چون شمن و گلبنکان چون وثنا
بر کف پای شمن بوسه بداده وثنش
کی وثن بوسه دهد بر کف پای شمنا
کبک ناقوس زن و شارک سنتورزنست
فاخته نای زن و بط شده طنبورزنا
پرده راست زند نارو بر شاخ چنار
پرده باده زند قمری بر نارونا
کبک پوشیده به تن پیرهن خز کبود
کرده با قیر مسلسل دو بر پیرهنا
پوپوک پیکی نامه زده اندر سر خویش
نامه گه باز کند گه شکند بر شکنا
فاخته راست بکردار یکی لعبگرست
در فکنده به گلو حلقه مشکین رسنا
از فروغ گل اگر اهرمن آید بر تو
از پری بازندانی دو رخ اهرمنا
نرگس تازه چو چاه ذقنی شد به مثل
گر بود چاه ز دینار و ز نقره ذقنا
چونکه زرین قدحی بر کف سیمین صنمی
یا درخشنده چراغی به میان پرنا
وان گل نار بکردار کفی شبرم سرخ
بسته اندر بن او لختی مشک ختنا
سمن سرخ بسان دو لب طوطی نر
که زبانش بود از زر زده در دهنا
وان گل سوسن ماننده جامی ز لبن
ریخته معصفر سوده میان لبنا
ارغوان بر طرف شاخ تو پنداری راست
مرغکانند عقیقین زده بر بابزنا
لاله چون مریخ اندر شده لختی به کسوف
گل دوروی چو بر ماه سهیل یمنا
چون دواتی بسدینست خراسانی وار
باز کرده سر او لاله به طرف چمنا
ثوب عتابی گشته سلب قوس قزح
سندس رومی گشته سلب یاسمنا
سال امسالین نوروز طربناک تر است
پار و پیرار همی دیدم اندوهگنا
این طربناکی و چالاکی او هست کنون
از موافق شدن دولت با بوالحسنا

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
همی ریزد میان باغ لؤلؤها به زنبرها
همی سوزد میان راغ عنبرها به مجمرها
ز قرقویی به صحراها فروافکنده بالش ها
ز بوقلمون به وادی ها فروگسترده بسترها
زده یاقوت رمانی به صحراها به خرمن ها
فشانده مشک خرخیزی به بستان ها به زنبرها
به زیر پر قوش اندر همه چون چرخ دیباها
به پر کبک بر خطی سیه چون خط محبرها
چو چنبرهای یاقوتین به روز باد گلبن ها
جهنده بلبل و صلصل چو بازیگر به چنبرها
همه کهسار پر زلفین معشوقان و پر دیده
همه زلفین ز سنبل ها همه دیده ز عبهرها
شکفته لاله نعمان بسان خوب رخساران
به مشک اندر زده دل ها به خون اندر زده سرها
چو حورانند نرگس ها همه سیمین طبق بر سر
نهاده بر طبق ها بر ز زر ساو ساغرها
شقایق های عشق انگیز پیشاپیش طاووسان
به سان قطره های قیر باریده بر اخگرها
رخ گلنار چونانچون شکن بر روی بت رویان
گل دورویه چونانچون قمرها دور پیکرها
دبیرانند پنداری به باغ اندر درختان را
ورق ها پر ز صورت ها قلم ها پر ز زیورها
به سان فالگویانند مرغان بر درختان بر
نهاده پیش خویش اندر پر از تصویر دفترها
عروسانند پنداری به گرد مرز پوشیده
همه کف ها به ساغرها همه سرها به افسرها
فروغ برق ها گویی ز ابر تیره و تاری
که بگشادند اکحل های جمازان به نشترها
زمین محراب داوودست از بس سبزه پنداری
گشاده مرغکان بر شاخ چون داوود حنجرها
بهاری بس بدیعست این گرش با ما بقا بودی
ولیکن مندرس گردد به آبان ها و آذرها
جمال خواجه را بینم بهار خرم شادی
که بفزاید به آبان ها و نگزایدش صرصرها
خجسته خواجه والا در آن زیبا نگارستان
گراز آن روی سنبل ها و یا زان زیر عرعرها
خداوندی که نام اوست چون خورشید گسترده
ز مشرق ها به مغرب ها ز خاورها به خاورها
به پیش خشم او همواره دوزخ ها چو کانون ها
به پیش دست او جاوید دریاها چو فرغرها
خرد را اتفاق آنست با توفیق یزدانی
که فرمان می دهند او را برین هر هفت کشورها
مه و خورشید سالاران گردون اندرین بیعت
نشستستند یک جا و نبشتستند محضرها
چه دانی از بلاغت ها چه خوانی از سخاوت ها
که یزدانش بداده ست آن و صد چندان و دیگرها
فریش آن منظر میمون و آن فرخنده تر مخبر
که منظرها ازو خوارند و در عارند مخبرها
الا یا سایه یزدان و قطب دین پیغمبر
به جود اندر چو باران ها به خشم اندر چو تندرها
بهار نصرت و مجدی و اخلاقت ریاحین ها
بهشت حکمت و جودی و انگشتانت کوثرها
ستمکاران و جباران بپوشیدند از سهمت
همه سرها به چادرها همه رخ ها به معجرها
بود آهنگ نعمت ها همه ساله به سوی تو
بود آهنگ کشتی ها همه ساله به معبرها
کف راد تو بازست و فرازست این همه کف ها
دربارت گشاده ست و ببسته ست این همه درها
مکارم ها به حلم تو گرفته ست استقامت ها
که باشد استقامت های کشتی ها به لنگرها
همی تا بر زند آواز بلبل ها به بستان ها
همی تا بر زند قالوس خنیاگر به مزمرها
به پیروزی و بهروزی همی زی با دل افروزی
به دولت های ملک انگیز و بخت آویز اخترها

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
چو از زلف شب باز شد تاب ها
فرو مرد قندیل محراب ها
سپیده دم از بیم سرمای سخت
بپوشید بر کوه سنجاب ها
به میخوارگان ساقی آواز داد
فکنده به زلف اندرون تاب ها
به بانگ نخستین از آن خواب خوش
بجستیم چون گو ز طبطاب ها
عصیر جوانه هنوز از قدح
همی زد به تعجیل پرتاب ها
از آواز ما خفته همسایگان
بی آرام گشتند در خواب ها
برافتاد بر طرف دیوار و بام
ز بگمازها نور مهتاب ها
منجم به بام آمد از نور می
گرفت ارتفاع سطرلاب ها
ابر زیر و بم شعر اعشی قیس
همی زد زننده به مضراب ها
و کاس شربت علی لذة
و اخری تداویت منها بها
لکی یعلم الناس انی امرو
اخذت المعیشة من بابها

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
غرابا مزن بیشتر زین نعیقا
که مهجور کردی مرا ازعشیقا
نعیق تو بسیار و ما را عشیقی
نباید به یک دوست چندین نعیقا
ایا رسم و اطلال معشوق وافی
شدی زیر سنگ زمانه سحیقا
عنیزه برفت از تو و کرد منزل
به مقراط و سقط اللوی و عقیقا
خوشا منزلا خرما جایگاها
که آنجاست آن سرو بالا رفیقا
بود سرو در باغ و دارد بت من
همی بر سر سرو باغی انیقا
ایا لهف نفسی که این عشق بامن
چنین خانگی گشت و چونین عتیقا
ز خواب هوی گشت بیدار هرکس
نخواهم شدن من ز خوابش مفیقا
بدان شب که معشوق من مرتحل شد
دلی داشتم ناصبور و قلیقا
فلک چون بیابان و مه چون مسافر
منازل منازل مجره طریقا
بریدم بدان کشتی کوه لنگر
مکانی بعید و فلاتی سحیقا

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
ای با عدوی ما گذرنده ز کوی ما
ای ماهروی شرم نداری ز روی ما
نامم نهاده بودی بدخوی جنگجوی
با هر کسی همی گله کردی ز خوی ما
جستی و یافتی دگری بر مراد دل
رستی ز خوی ناخوش و از گفتگوی ما
اکنون به جوی اوست روان آب عاشقی
آن روز شد که آب گذشتی به جوی ما
گویند سردتر بود آب از سبوی نو
گرم است آب ما که کهن شد سبوی ما
اکنون یکی به کام دل خویش یافتی
چندین به خیر خیر چه گردی به کوی ما

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
دوستان وقت عصیرست و کباب
راه را گرد نشانده ست سحاب
سوی رز باید رفتن به صبوح
خویشتن کردن مستان و خراب
نیمجوشیده عصیر از سر خم
درکشیدن که چنینست صواب
رادمردان را هنگام عصیر
شاید ار می نبود صافی و ناب
تا دو سه روز درین سایه رز
آب انگور گساریم به آب
بفروزیم همی آتش رز
گسترانیم بر او سرخ کباب
تاک رز باشدمان شاسپرم
برگ رز باشد دستار شراب
نقل ما خوشه انگور بود
از بر سر بر چون پرعقاب
بانگ جوشیدن می باشدمان
ناله بر بط و طنبور و رباب

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
در خمار می دوشینم ای نیک حبیب
آب انگور دو سالینه م فرموده طبیب
آب انگور فراز آور یا خون مویز
که مویز ای عجبی هست به انگور قریب
شود انگور زبیب آنگه کش خشک کنی
چون بیاغاری انگور شود خشک زبیب
این زبیب ای عجبی مرده انگور بود
چون ورا تر کنی زنده شود اینت غریب
می بباید که کند مستی و بیدار کند
چه مویزی و چه انگوری ای نیک حبیب
ما بسازیم یکی مجلس امروزین روز
چون برون آید از مسجد آدینه خطیب
بنشینیم همه عاشق و معشوق به هم
نه ملامتگر ما را و نه نظاره رقیب
می دیرینه گساریم به فرعونی جام
از کف سیم بناگوشی با کف خضیب
جرعه برخاک همی ریزیم از جام شراب
جرعه بر خاک همی ریزد آزاده ادیب
ناجوانمردی بسیار بود چون نبود
خاک را از قدح مرد جوانمرد نصیب

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
آمد شب و از خواب مرا رنج و عذابست
ای دوست بیار آنچه مرا داروی خوابست
چه مرده و چه خفته که بیدار نباشی
آن را چه دلیل آری و این را چه جوابست
من جهد کنم بی اجل خویش نمیرم
در مردن بیهوده چه مزد و چه ثوابست
من خواب ز دیده به می ناب ربایم
آری عدوی خواب جوانان می نابست
سختم عجب آید که چگونه بردش خواب
آن را که به کاخ اندر یک شیشه شرابست
وین نیز عجبتر که خورد باده نه بر چنگ
بی نغمه چنگش به می ناب شتابست
اسبی که صفیرش نزنی می نخورد آب
نی مرد کم از اسب و نه می کمتر از آبست
در مجلس احرار سه چیزست و فزون به
وان هر سه شرابست و ربابست و کبابست
نه نقل بود ما را نی دفتر و نی نرد
وان هر سه بدین مجلس ما در نه صوابست
دفتر به دبستان بود و نقل به بازار
وین نرد به جایی که خرابات خرابست
ما مرد شرابیم و کبابیم و ربابیم
خوشا که شرابست و کبابست و ربابست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ای ترک ترا با دل احرار چه کارست
نه این دل ما غارت ترکان تتارست
از ما بستانی دل و ما را ندهی دل
با ما چه سبب هست ترا یا چه شمارست
ما را به از این دار و دل ما به از این جوی
من هیچ ندانم که مرا با تو چه کارست
هرگاه که من جهد کنم دل به کف آرم
بازش تو بدزدی ز من این کارنه کارست
من پار بسی رنج و عنای تو کشیدم
امسال به هش باش که امسال نه پارست
نه دل دهدم کز تو کنم روی به یکسوی
نه با تو ازین بیش مرا رنج و مرارست
هر روز دگر خوی و دگر عادت و کبرست
این خوی بد و عادت تو چند هزارست
خوی تو همی گردد و خویی که نگردد
خوی ملک پیلتن شیر شکارست
مسعود ملک آنکه به جنب هنر او
اندر ملکان هر چه هنر بود عوارست
آن ملکستانی که هر آن ملک که بستاند
کو تیغ بدو تیز کند ملکسپارست
در لشکر اسکندر از اسب نبودی
چندانکه در این لشکر از پیل قطارست
ده پانزده من بیش نبد گرز فریدون
هفتاد منی گرز شه شیر شکارست
از چوب بدی تخت سلیمان پیمبر
وین تخت شه مشرق از زر عیارست
گویند که آن تخت ورا باد ببردی
وین نزد من ای دوست نه فخرست و نه عارست
زیرا که هر آن چیز که بادش برباید
باشد سبک و هر چه سبک باشد خوارست
ار روی ملوکانش هر روز نشاطست
وز کیسه شاهانش هر روز نثارست
هر چند که خوبست درو خوبترین چیز
دیدار شه پیلتن شیرشکارست
آمد ملکا عید و می لعل همی گیر
کاین می سبب رستن بنیان ضرارست
می بر تو حلالست که در دار قراری
وان را بزه باشد که نه در دار قرارست
تا خاک فروتر بود و نار زبرتر
تا پیش هوا نار و هوا از پی نارست
گوشت به سوی نوش جهانگیر بزرگست
چشمت به سوی آن صنم باده گسارست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
الا وقت صبوحست نه گرمست و نه سردست
نه ابرست و نه خورشید نه بادست و نه گردست
بیار ای بت کشمیر شراب کهن پیر
بده پر و تهی گیر که مان ننگ و نبردست
از آن باده که زردست و نزارست ولیکن
نه از عشق نزارست و نه از محنت زردست
به جان اندر قوتست و به مغز اندر مشکست
به چشم اندرنورست و به روی اندر وردست

وزن: مفاعیلُ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: U - - U | U - - U | U - - U | U - -
چرخست ولیکن نه درو طالع نحسست
خلدست ولیکن نه درو جوی عقارست
چون ابروی معشوقان با طاق و رواقست
چون روی پریرویان با رنگ و نگارست
بازیگه شمس و قمر و ببر و هزبرست
منزلگه جود و کرم و حلم و وقارست
از روی سلاطینش هر روز بساطست
وز بوسه شاهانش هر روز نثارست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
سپیده دم که وقت کار عامست
نبیذ غارجی رسم کرامست
مرا ده ساقیا جام نخستین
که من مخمورم و میلم به جامست
ولیکن لختکی باریکتر ده
نبیذ یکمنی دادن کدامست
نماز بامدادان کرد باید
سه جام یکمنی خوردن حرامست
چو وام ایزدی بنهاده باشم
مرا ده ساتگینی بر تو وامست
چنانکه باز نشناسد امامم
رکوعم را رکوعست ار قیامست
خوشا جام میا خوشا صبوحا
خوشا کاین ماهرو ما را غلامست
دو زلفش دو شب و دو خال مشکین
ظلام اندر ظلام اندر ظلامست
صبوح از دست آن ساقی صبوحست
مدام از دست آن دلبر مدامست
غلام و جام می را دوست دارم
نه جای طعنه و جای ملامست
همی دانم که این هر دو حرامند
ولیکن این خوشیها در حرامست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
می بر کف من نه که طرب را سبب اینست
آرام من و مونس من روز و شب اینست
تریاق بزرگست و شفای همه غمها
نزدیک خردمندان می را لقب اینست
بی می نتوان کردن شادی و طرب هیچ
زیرا که بدین گیتی اصل طرب اینست
معجون مفرح بود این تنگدلان را
مر بی سلبان را به زمستان سلب اینست
ای آنکه نخوردستی می گر بچشی زان
سوگند خوری گویی شهد و رطب اینست
می گیر و عطا ورز و نکو گوی و نکو خواه
اینست کریمی و طریق ادب اینست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
این قصر خجسته که بنا کرده ای امسال
با غرفه فردوس به فردوس قرینست
همچون حرمش طالع سعدست و مبارک
همچون ارمش نقش مهنا و گزینست
چون قدر تو عالی و چو روی تو گشاده
چون عهد تو نیکو و چو حلم تو رزینست
چوبش همه از صندل و از عود قماری
سنگش همه از گوهر و یاقوت ثمینست
آبش همه از کوثر و از چشمه حیوان
خاکش همه از عنبر و کافور عجینست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
روزی بس خرمست می  گیر از بامداد
داد زمانه بده کایزد داد تو داد
خواسته داری و ساز بی غمی ات هست باز
ایمنی و عز و ناز فرخی و دین و داد
نیز چه خواهی دگر خوش بزی و خوش بخور
انده فردا مبر گیتی خواب است و باد
رفته و فرمودنی مانده و فرسودنی
بود همه بودنی کلک فرو ایستاد
می خور کت بادنوش بر سمن و پیل گوش
روز رش و رام و جوش روز خور و ماه و باد
آمد نوروز ماه می خور و می ده پگاه
هر روز تا شامگاه هر شب تا بامداد
بارد در خوشاب از آستین سحاب
وز دم حوت آفتاب روی به بالا نهاد
برجه تا برجهیم جام به کف برنهیم
تن به می  اندر دهیم کاری صعب اوفتاد
مرغ دل انگیز گشت باد سمن بیز گشت
بلبل شب خیز گشت کبک گلو برگشاد
بلبل باغی به باغ دوش نوایی بزد
خوب تر از باربد نغزتر از بامشاد
وقت سحرگه چکاو خوش بزند در تکاو
ساعتکی گنج گاو ساعتکی گنج باد
رعد تبیره زن است برق کمندافکن است
وقت طرب کردن  است می خور کت نوش باد
قوس قزح قوس وار عالم فردوس وار
کبک دری کوس وار کرده گلو پر ز باد
باغ پر از حجله شد راغ پر از کله شد
دشت پر از دجله شد کوه پر از مشک ساد
زان می عناب گون در قدح آبگون
ساقی مهتابگون ترکی حورانژاد
ای بدل ذویزن بوالحسن بن الحسن
فاعل فعل حسن صاحب دو کف راد
در همه کاری صبور وز همه عیبی نفور
کالبد تو ز نور کالبد ما ز لاد
فضل و کرم کرد توست جود و سخا ورد توست
دولت شاگرد توست گوهر و عقل اوستاد
ویژه تویی در گهر سخته تویی در هنر
نکته تویی طرفه تر از نکت سندباد
ای عوض آفتاب روز و شبان به آب و تاب
تو به مثل چون عقاب حاسد ملعونت خاد
گفته امت مدحتی خوب تر از لعبتی
سخت نکوحکمتی چون حکم بن معاذ
جایزه خواهم یکی کم بدهی اندکی
ور ندهی بی شکی ز ایزد خواهم عیاذ
سیم تو زی من رسید جامه نیامد پدید
جام بباید کشید جامه ببایدت داد
هست در آن بس کشی جامه ز تن برکشی
برفکنی برکشی بنده  ت را بر چکاد
بنده بنازد بدان سر بفرازد بدان
کس نگذارد بدان چون بچه بایست شاد
تا طرب و مطرب است مشرق و تا مغرب است
تا یمن و یثرب است آمل و استارباد
بنشین خورشیدوار می خور جمشیدوار
فرخ و امیدوار چون پسر کی قباد

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
ساقی بیا که امشب ساقی به کار باشد
زان ده مرا که رنگش چون جلنار باشد
می ده چهار ساغر تا خوشگوار باشد
زیرا که طبع مردم را بر چهار باشد
همطبع را نبیدش فرزانه وار باشد
تا نه خروش باشد تا نه خمار باشد
نی نی دروغ گفتم این چه شمار باشد
باری نبید خوردن کم از هزار باشد
باده خوریم روشن تا روزگار باشد
خاصه که باده خوردن با بختیار باشد
خاصه که روز دولت مسعود یار باشد
خاصه که ماهرویی اندر کنار باشد
میراجل که کارش با کارزار باشد
یا در میان مجلس یا در شکار باشد
تا این جهان به جایست او را وقار باشد
او با سرور باشد او با یسار باشد
لشکرگذار باشد دشمن شکار باشد
دیناربخش باشد دیناربار باشد
هم حقشناس باشد هم حقگزار باشد
هم در بدی و نیکی اسپاسدار باشد
در کارهای عقبی با کردگار باشد
در کارهای دنیی با اعتبار باشد
شکرش عزیز باشد دینارخوار باشد
از فخر فخر باشد از عارعار باشد
جشن سده امیرا رسم کبار باشد
این آین گیومرث و اسفندیار باشد
زان برفروز کامشب اندر حصار باشد
او را حصار میرا مرخ و عفار باشد
آن آتشی که گویی نخلی ببار باشد
اصلش ز نور باشد فرعش ز نار باشد
چون بنگری به طولش سرو و چنار باشد
گر سرو را ز گوهر بر سر شعار باشد
چون بنگری به عرضش از کوهسار باشد
ور کوه را ز عنبر در سر خمار باشد
سرو از عقیق باشد کوه از عقار باشد
این مستعیر باشد آن مستعار باشد
با احمرار باشد با اصفرار باشد
نه احمرار باشد نه اصفرار باشد
هم با شعاع باشد هم با شرار باشد
زینش لباس باشد زانش دثار باشد
چون لاله زار باشد چون مرغزار باشد
نه لاله زار باشد نه مرغزار باشد
چمیدن فرازش مانند مار باشد
رخشیدن شعاعش گویی نضار باشد
میرجلیل برخور تا روزگار باشد
با قند لب نگاری کز قندهار باشد
خورشید روی باشد عنبر عذار باشد
از پای تا به فرقش رنگ و نگار باشد
برلحن چنگ و سازی کش زیرزار باشد
زیرش درست باشد بم استوار باشد
دستانهای چنگش سبزه بهار باشد
نوروز کیقبادی و آزادوار باشد
تا گوش خوبرویان با گوشوار باشد
تا جنگ و تا تعصب با ذوالفقار باشد
تا کان و چشمه باشد تا کوهسار باشد
تا بوستان و سبزی تا کامگار باشد
تا بیقرار گردون اندر مدار باشد
وندر مدار گردون کس را قرار باشد
تا سعد و نحس باشد با اختیار باشد
چونانکه اختیارش بی اضطرار باشد
ذلش نهفته باشد عز آشکار باشد
واندر پناه ایزد در زینهار باشد

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
به فال نیک و به روز مبارک شنبد
نبیذگیر و مده روزگار نیک به بد
به دین موسی امروز خوشترست نبیذ
بخور موافقتش را نبیذ نو شنبد
اگر توانی یکشنبد از صبوحی کن
کجا صبوحی نیکو بود به یکشنبد
طریق و مذهب عیسی به باده خوش ناب
نگاهدار و مزن بخت خویش را به لگد
به روزگار دوشنبد نبیذ خور به نشاط
به رسم موبد پیشین و موبدان موبد
بگیر روز سه شنبد به دست باده ناب
بخور که خوب بود عیش روز سه شنبد
چهارشنبه که روز بلاست باده بخور
به ساتگینی می خور به عافیت گذرد
به پنجشنبه که روز خمار می زدگیست
چو تلخ باده خوری راحتت فزاید خود
پس از نماز دگر روزگار آدینه
نبیذ خور که گناهان عفو کند ایزد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
جز به چشم عظمت هر که درو در نگرد
مژه در دیده او خار مغیلان گردد
گر نسیم کرمش بر در دوزخ به جهد
هاویه خوبتر از روضه رضوان گردد
هنرش هست فراوان گهرش هست نکو
چون شجر نیک بود میوه فراوان گردد

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
وقت بهارست و وقت ورد مورد
گیتی آراسته چو خلد مخلد
گیتی فرتوت گوژپشت دژم روی
بنگر تا چون بدیع گشت و مجدد
برنا دیدم که پیر گردد هرگز
پیر ندیدم که تازه گردد و امرد
نرگس چون دلبریست سرش همه چشم
سرو چون معشوقه ایست تنش همه قد
لاله تو گویی چو طفلکیست دهن باز
لبش عقیقین و قعر کامش اسود
برگ بنفشه به خم چون پشت درمزن
نرگس چون عشر در میان مجلد
سوسن چون طوطی ز بسد منقار
باز به منقارش از زبانش عسجد
نرگس چون ماه در میان ثریا
لاله چو اندر کسوف گوشه فرقد
شاخ گل از باد کرده گردن چون چنگ
مرغان بر شاخ گشته نالان از صد
بلبل بر گل بسان قولسرایان
پاش به دیبا و خیزرانها در ید
مرغ چنان بوکلک دهانش به تنگی
در گلوی او چگونه گنجد معبد
کبک دری گر نشد مهندس و مساح
اینهمه آمد شدنش چیست به راود
نوز گل اندر گلابدان نرسیده
قطره بر او چیست چون گلاب مصعد
نوز نبرداشته ست مار سر از خواب
نرگس چون گشت چون سلیم مسهد
ابر چنان مطرد سیاه و بر او برق
همچو مذهب یکی کتاب مطرد
فضل محمد که هیچ کس نشناسد
فضل محمد چنانکه فضل محمد
صاحب عادات نیک و سید سادات
قاعده مکرمات و فایده حد
تاش به حوا ملک خصال همه ام
تاش به آدم بزرگوار همه جد
بار خدایی که جود را و کرم را
نیست جز او در زمانه منزل ومقصد
چون علوی و حسینی است ستوده
دو طرف او چنان دو حد مهند
وان هنر بیعدد که هست بدو در
هست چنان گوهری که هست مسند
تا نبود روضه مبارک محمود
عود نروید بر او نه سنبل و نه ند
مرد هنرمند کش نباشد گوهر
باشد چون منظری قواعد او رد
مرد گهرمند کش خرد نبود یار
باشد چون دیده ای که باشد ارمد
این هنری خواجه جلیل چو دریاست
با هنر بیشمار و گوهر بیعد
صاحب مخبر کسی بود که بود باز
منظر و مخبرش بی تغیر و بی کد
بس کس کو گیرد و نبخشد هرگز
بس کس کو گیرد و ببخشد سرمد
خواجه بسان غضنفریست کجاهست
به ستدن و دادنش دو دست مسعد
معطی و مالش بدان دهد که نجوید
وانکه بجوید ازوست مال مبلد
خواجه دهد سیم و زر چو کوه به طالب
بسکه عمل هست قول اوست مبعد
خواجه چنان ابر باردار مطرناک
هست به قول و عمل همیشه مجرد
خواجه چو ابر دمنده ایست که جاوید
هست به رنج دل و به هییت مفرد
گر به هنر زیبد و به گوهر بالش
او را زیبد چهار بالش و مسند
هر که ز فرمان او فراز نهد پای
شوم برافتد چو برق بر تن ارعد
هیبتش الماس سخت را بکفاند
چون بکفاند دو چشم مار زمرد
در شرر خشم او بسوزد یاقوت
گرش نسوزد شرار نار موقد
شاعر و مهتر دلست و زیرک و والا
رودکی دیگرست و نصربن احمد
هست طبیب بزرگ و هست منجم
فلسفی و هندسی و صاحب سودد
کاتب نیکست و هست نحوی استاد
صاحب عباد هست و هست مبرد
فاعل فعل تمام و قول مصدق
والی عزم درست و رای مسدد
حکمت او را ز نور باری جنت
همت او را ز فرق فرقد مرقد
شرم زمانی ز روی او نشود دور
گویی کز شرم ساختند ورا خد
گر برود رود نیل بر در قدرش
از هنرش جزر گیرد از کرمش مد
باسش چون نسج عنکبوت کند روی
جوشن خر پشته را و درع مزرد
هر که قیاسش کند به آصف و حاتم
واجب گردد بر او ز روی خرد حد
شیر نخواهد به پیش او در زنجیر
باز نخواهد به پیش او در مرود
جام نخواهد به کف او در مطرب
اسب نخواهد به زیر او در مقود
تا گل خیری بود چو روی معصفر
تا تن سنبل بود چو زلف مجعد
تا بچرد رنگ در میانه کهسار
تا بچمد گور در میانه فدفد
باش همیشه ندیم بخت مساعد
باش همیشه قرین ملک مؤبد
لبت به می کف به جام و گوش به بربط
دلت قوی تن جوان و روی مورد

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
ابر آذاری چمن ها را پر از حورا کند
باغ پر گلبن کند گلبن پر از دیبا کند
گوهر حمرا کند از لؤلؤ بیضای خویش
گوهر حمرا کسی از لؤلؤ بیضا کند
کوه چون تبت کند چون سایه بر کوه افکند
باغ چون صنعا کند چون روی زی صحرا کند
ناله بلبل سحرگاهان و باد مشکبوی
مردم سرمست را کالیوه و شیدا کند
گاه آن آمد که عاشق برزند لختی نفس
روز آن آمد که تایب رای زی صهبا کند
من دژم گردم که با من دل دوتا کرده ست دوست
خرم او باشد که با او دوست دل یکتا کند
هر زمان جوری کند بر من به نو معشوق من
راضیم راضی به هرچ آن لاله رخ با ما کند
گر رخ من زرد کرد از عاشقی گو زرد کن
زعفران قیمت فزون از لاله حمرا کند
ور همی چفته کند قد مرا گو چفته کن
چفته باید چنگ تا در چنگ ترک آوا کند
ور همی آتش فروزد در دل من گو فروز
شمع را چون برفروزی روشنی پیدا کند
ور ز دیده آب بارد بر رخ من گو ببار
نوبهاران آب باران باغ را زیبا کند
ور فکنده ست او مرا در ذل غربت گو فکن
غربت اندر خدمت خواجه مرا والا کند
آفتاب ملکت سلطان که دست جود او
خواهد او را کز میان خلق بیهمتا کند
بوی خلقش خاک را چون عنبر اشهب کند
رنگ رویش مشک را چون لولوی لالا کند
روز بزم از بخش مال و روز رزم از نعل خنگ
روی دریا کوه و روی کوه چون دریا کند
چشم حورا چون شود شوریده رضوان بهشت
خاک پایش توتیای دیده حورا کند
نور رایش تیره شب را روز نورانی کند
دود خشمش روز روشن را شب یلدا کند
حاسد ملعون چرا خرم دل و شادان شود
گر زمانی بخت خواجه تندی و صفرا کند
تندی و صفرای بخت خواجه یک ساعت بود
ساعتی دیگر به صلح و آشتی مبدا کند
همچو معشوقی که سالی با تو همزانو شود
ناز را وقت عتابی در میان پیدا کند
دولت مسعود خواجه گاهگاهی سرکشد
تا نگویی خواجه فرخنده از عمدا کند
تا بداند خواجه کش دشمن کدام و دوست کیست
در سرای این و آن نیکوتر استقصا کند
با چنین کم دشمنان کی خواجه آغازد به جنگ
اژدها را حرب ننگ آید که با حربا کند
دشمنش اندیشه تنها کرد و برگردن فتاد
اوفتد بر گردن آن کاندیشه تنها کند
هر که او دارد شمار خانه با بازار راست
چون به بازار اندر آید خویشتن رسوا کند
ابله آن گرگی که او نخجیر با شیران کند
احمق آن صعوه که او پرواز با عنقا کند
نه هر آنکو مال دارد میل زی ملکت کند
نه هر آنکو تیغ دارد قصد زی هیجا کند
دشمنش را گو شراب جهل چون خوردی تو دوش
صابری کن کاین خمار جهل تو فردا کند
با بزرگی از بزرگان جهان پهلوزدی
ابله آنکس کو به خواری جنگ با خارا کند
پر پروانه بسوزد با درخشنده چراغ
چون چخیدن با چراغ روشن زهرا کند
مرغک خطاف را عنبر بماند در گلو
چون به خوردن قصد سوی عنبر شهبا کند
خواجه بر تو کرد خواری آن سلیم و سهل بود
خوار آن خواری که برتو زین سپس غوغاکند
هر که او مجروح گردد یکره از نیش پلنگ
موش گرد آید بر او تا کار نازیبا کند
ای خداوندی که بوی کیمیای خلق تو
کوه خارا را همی چون عنبر سارا کند
تا همی باد بهاری باغ را رنگین کند
تا همی ابر بهاری راغ را برنا کند
قدر تو بیشی کند کردار تو پیشی کند
بخت تو خویشی کند گفتار تو بالا کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -