کنگر ایوان شه کز کاخ کیوان برتر است
رخنه ها دان کش به دیوار حصار دین دراست
چون سلامت ماند از تاراج نقد این حصار
پاسبان در خواب و بر هر رخنه دزدی دیگر است
گر ندارد سیم و زر دانا منه نامش گدا
در برش دل بحر دان و او شه بحر و بر است
کیسه خالی باش بهر رفعت یوم الحساب
صفر چون خالی است ز ارقام عدد بالاتراست
زر نه و مردی کن و دست درم بگشا که زر
مرد را بهر کرم زن را برای زیور است
نیست سرخ از اصل گوهر تنگه ی زرگوییا
بهر داغ بخل کیشان گشته سرخ از آذر است
هر که را خر ساخت شهوت نیم خردل گوبه عقل
خود به فهم خردبینان نیم خردل هم خر است
دست ده با راستان در قطع پستی های طبع
بی عصا مگذر که در راه تو بس جوی و جر است
چون کنند اهل حسد طوفان طریق حلم گیر
گاه موج آرام کشتی را زثقل لنگر است
با حسودان لطف خوش باشد ولی نتوان به آب
کشتن آتش که اندر سنگ آتش مضمر است
هست مرد تیره دل در صورت اهل صفا
چون زن هندو که از جنس سفیدش چادر است
گر ندارد سیم و زر دانا منه نامش گدا
زان که اندر بحر دانش او شه بحر و بر است
چیست زر ناب روشن گشته خاکی زآفتاب
هر که کرد افسر ز زرناب خاکش بر سر است
عاشق همیان شدی لاغر میانش کن ز بذل
خوبی محبوب زیبا در میان لاغر است
معنی دز ترک آمد مقبلی کو برد بو
زامتثال امر ذر در ترک دنیا بوذر است
لب نیالایند اهل همت از خوان خسان
هر که قانع شد به خشک وتر شه بحر و بر است
طامعان از بهر طعمه پیش هر خس سر نهند
قانعان را خنده بر شاه و امیر کشور است
ماکیان از بهر دانه می برد سر زیر کاه
قهقهه بر کوه و دره شیوه ی کبک نر است
هر چه سفله پیر شد حرصش فزونتر تا به گور
زان که سگ چون پیر گردد علت مرگش گر است
مرد کاسب کز مشقت می کند کف را درشت
بهر ناهمواری نفس دغل سوهانگر است
سفله را منظور نتوان داشتن کان خوبروست
میخ را در دیده نتوان کوفتن کان از زر است
نیکی آموز از همه از کم زخود آخر چه عیب
راستی در جدول زرگر زچوبین مسطر است
حکمت اندر رنج تن تهذیب عقل و جان توست
قصد واعظ زجر اصحاب و لگد بر منبر است
هر خلل کاندر عمل بینی زنقصان دل است
رخنه کاندر قصر بینی از قصور قیصر است
نقش پهلو نسخه ی تفصیل رنج شب بس است
جامه چاکی را که تا صبح از حصیرش بستر است
طعنه از کس خوش نباشد گرچه شیرین گو بود
زخم نی بردیده سخت است ار همه نیشکر است
گر عروج نفس خواهی بال همت برگشا
کانچه در پرواز دارد اعتبار اول پر است
حکمت یونانیان پیغام نفس است و هوی
حکمت ایمانیان فرموده ی پیغمبر است
نامه کش عنوان نه قال الله یا قال الرسول
حاصل مضمون آن خسران روز محشر است
نیست از مردی عجوز دهر را گشتن زبون
زن که فایق گشت بر شوهر به معنی شوهر است
نکته های پست کامل هست طالب را بلند
نقطه های پای حیدر تاج فرق قنبر است
چاره در دفع خواطر صحبت پیر است و بس
رخنه بر یأجوج بستن خاصه ی اسکندر است
در جوانی سعی کن گر بی خلل خواهی عمل
میوه بی نقصان بود گر از درخت نوبر است
عالم عالی مقام ار بهر جر خواند علوم
چون علی کش معنی استعلا و کار او جر است
جامی احسنت این نه شعر از باغ رضوان روضه ای است
کاندر او هر حرف طرفی از شراب کوثر است
لجه الاسرار اگر سازم لقب او را سزاست
زانکه از اسرار دین بحر لباب گوهر است
سال تاریخش اگر فرخ نویسم هم سزاست
زان که سال از دولت تاریخ این فرخ فراست
بنی امیه نود و یک سال سلطنت کردند به این ترتیب 
به ترتیب نام - عمر - سلطنت - سال مرگ
معاویه - هفتاد و هشت - نوزده سال و اندی - شصت
یزید - سی و هشت - سه سال و هشت ماه - شصت و چهار
مروان بن حکم - شصت و سه - کمتر از یک سال - -----
عبدالملک بن مروان - شصت و یک یا پنجاه و هفت - بیست و یک - -----
ولیدبن عبدالملک - چهل و نه - نه سال و پنج ماه - نود و شش
سلیمان بن عبدالملک - چهل و پنج - دو سال و اندی - نود و نه
عمربن عبدالعزیز - سی و نه - دو سال و پنج ماه - صد و یک
یزیدبن عبدالملک - چهل - چهار سال و اندی - صد و پنج
ولیدبن یزیدبن عبدالملک - سی و نه - یکسال و سه ماه - صد و بیست و شش
یزیدبن ولیدبن عبدالملک - چهل و شش - شش ماه - صد و بیست و هفت
ابوابراهیم بن ولیدبن عبدالملک - سی و شش - سه ماه - صد و بیست و هفت
مروان بن محمدبن مروان - شصت و نه - پنج سال و اندی - صد و سی و دو
ما را به کوی تو نه سرایی نه خانه ای
کز بهر آمدن بود آن جا بهانه ای
گریاد این شکسته کنی کی بود غریب
خاشاک نیز بر دل دریا گذر کند
یک این که بنگری آیا در آن روز از تو خطایی سرزده است یا نه
دوم این که بنگری آیا در آن روز خیری بدست آورده ای یا نه
شاهان اسماعیلیه که در رودبار و قهستان حکومت کردند هشت تن بودند و طول حکومتشان صد و دوازده سال بود
یک - حسن بن علی معروف به صباح سی و پنج سال
دو - بزرگ امید رودباری چهارده سال و دو ماه و بیست روز
سه - محمد بن بزرگ امید بیست و چهار سال و هشت ماه و هفت روز
چهار - حسن بن محمد مشهور به علی ذکره السلام چهار سال
پنج - محمد بن حسن چهل و شش سال
شش - جلال الدین بن حسن بن محمد معروف به نومسلمان یازده سال و نیم
هفت - علاء الدین محمد بن جلال الدین بن حسن سی و پنج سال و چند ماه
هشت - رکن الدین خورشاه بن علاء الدین بن محمد یک سال
نام - سال مرگ
یک - چنگیز خان - ششصد و بیست و چهار
دو - اکتای قاآن پسر چنگیز - ششصد و سی و نه
سه - کیوک خان پسر اکتای قاآن - ششصد و چهل و هشت
چهار - منکو قاآن پسر تولی پسر چنگیز - ششصد و پنجاه و پنج
پنج - هلاکو خان پسر تولی - ششصد و شصت و سه
شش - ابا قاآن پسر هلاکو - ششصد و هشتاد
هفت - احمدخان پسر هلاکو - ---
هشت - ارغون خان پسر ابقا - ---
نه - کیخاتو پسر ابقا - ششصد و نود و چهار
ده - بایدوخان پسر طرغای - ---
یازده - غازان خان بن ارغون - هفتصد و سی
دوازده - سلطان محمد خدابنده پسر ارغون - چهارصد و هفتاد و نه
سیزده - سلطان ابوسعید پسر سلطان محمد - هفتصد و نوزده
چهارده - محمدخان پسر امیرحسین خان - هفتصد و سی و شش
پانزده - طغا تیمور - ---
شانزه - ساتی - ---
هفده - جهان تیمور - ---
هجده - انوشیروان صد و سی و هفت - ---
با ما جانا تو دوستی یک دله کن
مهر دگران اگر توانی یله کن
یک روز به اخلاص بیا در برما
گر کار تو از ما نگشاید گله کن
اگر لذت ترک لذت بدانی
دگر لذت نفس لذت نخوانی
هزاران در از خلق بر خود ببندی
گرت باز باشد در آسمانی
تو این صورت خود چنان می پرستی
که تا زنده ای ره به معنی ندانی
سفرهای علوی کند مرغ جانت
گر از چنبر آز بازش رهانی
ولیکن ترا صبر عنقا نباشد
که در دام شهوت به گنجشک مانی
چنان میروی ساکن و خواب در سر
که می ترسم از کاروان باز مانی
وصیت همین است جان برادر
که اوقات ضایع مکن تا توانی
همه عمر تلخی کشیده است سعدی
که نامش برآمد به شیرین زبانی
ایهاالناس جهان جای تن آسانی نیست
مرد دانا به جهان داشتن ارزانی نیست
حذر از پیروی نفس که در راه خدا
مردم افکن تر از این غول بیابانی نیست
عالم و عابد و صوفی همه طفلان ره اند
مرد اگر هست بجز عالم ربانی نیست
با تو ترسم نکند شاهد رواحانی روی
کالتماس تو بجز راحت جسمانی نیست
آخری نیست تمنای سر و سامان را
سرو سامان به از این بی سر و سامانی نیست
آن که را خیمه به صحرای قناعت زده اند
گرجهان جمله بلرزد غم ویرانی نیست
افسرده بهار شادمانی بی تو
پژمرده نهال کامرانی بی تو
چشمم همه دم به خون فشانی بی تو
حاصل که حرام زندگانی بی تو
میوه وصلت به ما کمتر رسد
زان که بر شاخ بلندی بسته ای
عاشقانی را که در دام تواند
کشته ای چندی و چندی بسته ای
از سر کوی تو شبها ره صحرا گیرم
تا بنالم به مراد دل غمناک آن جا
ای دل علم به ملک قناعت بلند کن
چشم خرد زننگ جهان بی گزند کن
تا چند زاغ مزبله لختی همان باش
خود را به نانمودن خود ارجمند کن
دشمن اگر زپستی همت لگد زند
تو خاک راه او شو و همت بلند کن
در خلوت رضا زسوی الله روزه گیر
ابلیس را به سلسله ی شرع بند کن
این آشیان چو ملک کسی نیست عارضی است
خسرو برو تو هیچ کسی را پسند کن
من از تو مثل گشتم و یعقوب زیوسف
در هیچ زمان مهر و وفا ننگ نبوده است
شوق برون زحد به صبوری قرار یافت
آخر میان ما و تو دوری قرار یافت
هرگز دل من از تو جدایی طلب نبود
این وضع در میانه ضروری قرار یافت
در پای گنه شد دل بیمارم پست
یارب چه شود اگر مراگیری دست
گر در عملم آنچه ترا باید نیست
اندر کرمت آنچه مرا باید هست
محقق طوسی در اخلاق ناصری گفت حکیمان گفته اند عبادت خداوندی سه گونه است
- اعتقاد درست
- گفتار درست
- و کار نیکو
برو انس با خویشتن گیر و بس
مشو یار زنهار با هیچ کس
که هر کس که پیوست با غیر خویش
درون را به پیش ستم کرد ریش

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -