cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
زان زر و سیم  که این مردم باذل بخشند
یک درم مهر دو لب کو که به سایل بخشند
جود مطلق به حسابی ست که از فضل قدیم
کم و بیش همه کس از هم غافل بخشند
سر متابید ز تسدم که در عرصه عشق
هیکل عافیت از زخم حمایل بخشند
دل مجنون به هواداری لیلی چه کم است
حیف فانوسی این شمع به محمل بخشند
تو و تمکین تغافل  من و بی صبری درد
نه ترا یاد مروت نه  مرا دل بخشند
دلکی دارم و چشمی که  کجا باز کنم
کاش این آیینه را تاب مقابل بخشند
لاف هستی زده از مرگ شفاعت خواه است
این از آن جنس خطاهاست  که مشکل بخشند
گر شوی مرکزپرگار حقیقت چوگهر
در دل بحر همان راحت ساحل بخشند
رهروانیم ز ما راست نیاید آرام
پای خوابیده همان به که به منزل بخشند
نیست خون من از آن ننگ  که در محشر شرم
جرم  آلودگی دامن قاتل بخشند
گرنه منظورکرم بخشش عبرت باشد
چه خیال است که دولت به اراذل بخشند
به هوس داد قناعت دهم و ناز کنم
دل بیدردی اگر با من بیدل بخشند

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
از چه دعوی شمعها گردن به بالا می کشند
بر هوا حیف است چشمی کز ته پا می کشند
شبهه نتوان کرد رفع ازکارگاه عمر و وزید
روزگاری شد که از ما نام ما وامی کشند
معنی ما بی عبارت لفظ ما بی امتیاز
بوی  گل نقشی ز ما پنهان و پیدا می کشند
می پرستان از خمار آگاه باید زیستن
انتقام عشرت امروز  فردا می کشند
رحم بر قارون سرشتان کن که از افسون حرص
این خران زیر زمین هم بار دنیا می کشند
چون تعلق رفت دیگر ذوق آزادی  کجاست
خار پا با شوخی رفتار یکجا می کشند
قانعان ساحل بی دست پاییهای عجز
دام ماهی  گر کشند از آب دربا می کشند
بس که وقف مشرب اهل قناعت سرخوشی ست
گر همه خمیازه باشد جام صهبا می کشند
خواهد آخر بی نفس گشتن به عریانی کشید
مدتی شد رشته از پیراهن ما می کشند
گوش مستان آشنای حرف و صوت غیر نیست
کوه  گر نالد همان قلقل ز مینا می کشند
تشنه وصلم به آن حسرت  که نقاشان صنع
گر کشند از پرده تصویرم زبانها می کشند
ما عبث بیدل به قید بام و در افسرده ایم
خانمانها نیز رخت خود به صحرا می کشند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
جماعتی که نظرباز آن بر و دوشند
به جنبش مژه عرض هزارآغوشند
ز حسن معنی دیوانگان مشو غافل
که این کبودتنان نیل آن بناگوشند
به صد زبان سخن ساز خیل مژگانها
به دور چشم تو چون میل سرمه خاموشند
ز عارض و خط خوبان جز این نشد روشن
که شعله ها همه با دود دل هماغوشند
مقیدان خیالت چو صبح ازین  گلشن
به هر طرف که گذشتند دم بر دوشند
دربن محیط چوگرداب بیخودان غرور
زگردش سر بی مغز خود قدح نوشند
ز عبرت دم پیری  کراست بهره  که خلق
چو جام باده مهتاب پنبه درگوشند
فریب الفت امکان مخورکه مجلسیان
چوشمع تا مژه برهم نهی فراموشند
چه ممکن است حجاب فنا شود هستی
که نقشهای هوا چون سحر نفس پوشند
زگل حقیقت حسن بهار پرسیدم
به خنده گفت که این رنگها برون جوشند
کسی به فهم حقیقت نمی رسد بیدل
جهانیان همه یک نارسایی هوشند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
مبصران حقیقت  که سر به سر هوشند
به رنگ چشمه آیینه فارغ از جوشند
نی اند چون صدف از شور این محیط آگاه
ز مغز خشک کسانی  که پنبه در گوشند
علاج حیرت ما کن که رنگ باختگان
شکست خاطر آیینه خانه هوشند
زبان بیخودی رنگ کیست دریابد
شکستگان همه تن ناله های خاموشند
مرا معاینه شد ز اختلاط قمری و سرو
که خاکساری و آزادگی هم آغوشند
ملایمت نشود جمع با درشتی طبع
که عکس و آینه با یکدگر نمی جوشند
به صبح عیش مباش ایمن از سیه روزی
مدام سایه و مهتاب دوش بر دوشند
ز شوخ چشمی خویشند غافلان محجوب
برهنه است دو عالم اگر نظر پوشند
تو هر شکست  که خواهی حواله ما کن
حباب و موج سراپا خمیدن دوشند
کجا رسیم به یاد خرام او بیدل
که عاجزان همه چون نقش پا فراموشند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
به  گفتگوی کسان مردمی که می لافند
چو خط به معنی خود نارسیده حرافند
مباش غره انصاف کاین نفس بافان
به پنبه کاری مغز خیال ندافند
توانگری که دم از فقر می زند غلط است
به موی کاسه چینی نمد نمی بافند
تهیه سپر از احتراز کن کامروز
به قطع هم  بد ونیک زمانه سیافند
سخن چه عرض نجابت دهد در آن محفل
که سیم و   زر نسبان همچو جدول اشرافند
غرض ز صحبت اگر پاس آبرو باشد
حذر کنید که ابنای جاه اجلافند
در بهشت معانی به رویشان مگشا
که این جهنمی چند ننگ اعرافند
به علم پوچ چوجهل مرکبند بسیط
به فطرت کشفی درسگاه  کشافند
ز وضعشان مطلب نیم نقطه همواری
که  یک قلم به خم و پیچ سرکشی  کافند
تمام بیهوده گویند و نازکی این است
که چشم بر طمع ریشخند انصافند
ازین خران مطلب مردمی  که چون گرداب
به موج آب منی غرق  تا لب نافند
به خاک تیره مزن نقد ابرو بیدل
درین دیارکه کوران چند صرافند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
چه بوربا و چه مخمل حجاب می بافند
به هر چه دیده گشادیم خواب می بافند
قماش  کسوت هستی نمی توان دریافت
حریر وهم به موج سراب می بافند
نفس چه سحر طرازد به عرض راحت ما
درین طلسم همین پیچ وتاب می بافند
ز لاف ما و من ای بیخودان پوچ قماش
کتان به کارگه ماهتاب می بافند
ز تار و پود هجوم خطش مشو غافل
که بهر فتنه  ی آن چشم  خواب می بافند
به کارگاه نفس ره نبرده ای کانجا
هزار ناله به یک رشته تاب می بافند
کمند سعی جهان جز نفس درازی نیست
چو عنکبوت سراسر لعاب می بافند
عبث به فکر قماش ثبات جامه مدر
به عالمی که تویی انقلاب می بافند
به وهم خون شده کو چمن  کجاست بهار
هنوز رنگ به طبع سحاب می بافند
ز تیغ یار سر ما بلند شد بیدل
به موج خیمه ناز حباب می بافند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
قماش رنگ ز بس بی حجاب می بافند
به روی  گل ز دریدن نقاب می بافند
مباش منکر اسرار سینه  چاکی ما
به  کارگاه سحر آفتاب می بافند
ز زخم تیغ حوادث توان شدن ایمن
به جوشنی  که ز موج شراب می بافند
به یک نفس سر بی مغز می خورد بر سنگ
جدا ز پشم  کلاه حباب می بافند
درین چمن  که هوا داغ شبنم  آراییست
تسلیی به هزار اضطراب می بافند
تو خواه مرگ شمر خواه زندگی اندیش
همین به طبع  کتان ماهتاب می بافند
کراست تاب رسایی بحث فرصت عمر
گسسته است نفس تا جواب می بافند
توان شناخت ز باریک ریشی انفاس
که در قلمرو هستی چه باب می بافند
کباب شد عدم ما ز تهمت هستی
بر آتشی  که نداریم آب می بافند
ز گفت وگو به غبارم نظر متن بیدل
که بهر چشم ز افسانه خواب می بافند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
دلها تامل آینه حسن مطلقند
چندانکه می زنند نفس شاهد حقند
طبعت مباد منکر موهومی مثال
کاین نقشها به خانه آیینه رونقند
چون گردباد فاخته های ریاض انس
هرچند می پرند به  گردون مطوقند
در مکتب ادب رقمان رموز عشق
کام و زبان بهم چو قلمهای بی شقند
جز مکر در طبیعت زهاد شهر نیست
این  گربه طینتان همه یک چشم ازرقند
در جنتی که وعده نعمت شنیده ای
آدم کجاست اکثر سکانش احمقند
این هرزه فطرتان به هر علم و فن دخیل
در نسخه قدیم عبارات ملحقند
شرم طلب هم آینه دار هدایتی است
پلها بر این محیط نگون گشته زورقند
بیدل  کباب سوختگانم  که چون سپند
درآتشند وگرم شلنگ معلقند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
شور اشکم  گر چنین راه تپش سر می کند
تردماغیهای دریا نذر گوهر می کند
حسرت جاوید هم عیشی ست این مخمور را
جام می گردد اگر خمیازه لنگر می کند
کاش با آیینه سازیها نمی پرداختیم
وقت ما را صافی دل هم مکدر می کند
جوهر آیینه عرض حیرت احوال ماست
ناله را فکر میانت سخت لاغر می کند
آب می گردد تغافل خنجر ناز ترا
سرمه در تیغ نگاهت کار جوهر می کند
می چکد خون تمنا از رگ نظاره ام
بس که بی رو تو مژگان کار نشتر می کند
هیچکس یارب خجالت کیش  بیدردی مباد
دیده ما را غبار بی نمی تر می کند
ای بسا بلبل کزین گلزار بال افشاند و رفت
بسمل ما نیز رقص وحشتی سر می کند
اینکه می گویند عنقا نقش  وهمی  بیش نیست
ما همان نقشیم اما کیست باور می کند
آب و گوهر در کنار بیخودی آسوده اند
موج ما را اضطراب دل شناور می کند
هیچکس  در باغ امکان  کامیاب عیش نیست
گر همه گل باشد اینجا خون به ساغر می کند
فقر هم در عالم خود سایه پرورد غناست
آرمیدنهای ساحل نازگوهر می کند
یمن آگاهی ندارد رغبت  گفت و شنود
اینقدر افسانه آخرگوش ما کر می کند
حسرت ساحل مبر بیدل که در دریای عشق
کم کسی  بی خاک  گشتن خاک بر سر می کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
نشد آنکه شعله وحشتی به دل فسرده فسون کند
به زمین تپم به فلک روم چه جنون  کنم که جنون  کند
به فسانه هوس طرب  تهی از خودیم و پر از طلب
چه دمد ز صنعت صفر نی به جز اینکه ناله فزون  کند
به خیال  گردش چشم او چمنی ست صرف غبار من
که ز دور اگر نظرم کنی مژه  کار بوقلمون  کند
ز جراحت دل ناتوان به خیال او ندهم نشان
که مباد آن کف نازنین به فسوس ساید و خون کند
به چنین زبونی دست و دل  ز صنایع املم خجل
که سر خسی اگرش دهم به هزار خانه ستون کند
کف پا عروج جبین شود بن خاک عرش برین شود
شود آنچنان و چنین شود که علاج همت دون کند
نه فسانه ساز حلاوتی  نه ترانه مایه عشرتی
به فسون ز پرده  گوش ما چه امید پنبه برون  کند
نزدم ز قسمت خشک و تر به تردد هوس دگر
که نهال بخت سیاه اگر گلی آورد شبیخون کند
چمن تحیر بیدلم که سحاب رشحه خامه اش
به تأملی گهر افکند سر قطره ای که نگون کند

وزن: مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U - | U U - U - | U U - U - | U U - U -
باز مخمور است دل تا بیخودی انشا کند
جام در حیرت زند ایینه را مینا کند
زندگانی  گو مده از نقش موهومم نشان
عکس را غم نیست  گر آیینه استغنا کند
رفته ایم از خود به دوش آرمیدن چون غبار
آه از آن روزی  که بیتابی طواف ما کند
ناله شو تا از هوای فامت او بگذری
هرکه از خود رفت سیر عالم بالا کند
انجمن پرداز وهمم چون حباب از خامشی
به که بگشایم لبی تا از خودم تنها کند
مگذر از کوشش مبادا روزگار حیله جو
پایمال راحتت چون صورت دیبا کند
در عدم ما نیز یاد زندگی خواهیم  کرد
شعله خاموش اگر یاد تپیدنها کند
بار تسلیمی اگر چون سایه یابد پیکرم
تا در او خاک عالم را جبین فرسا کند
ناله دردی به ساز خامشی گم گشته ام
شوق غماز است می ترسم مرا پیدا کند
بی طواف خویش در بزم  وصالش بار نیست
در دل دریا مگر گرداب راهی واکند
ای خوش آن شور طرب جوش خمستان فنا
کز گداز خود دل هر ذره را مینا کند
سنگ راه خود شمارد کعبه و بتخانه را
هرکه چون بیدل طواف  گوشه دلها کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
دل پا شکسته حق طلب  به رهت چگونه ادا کند
که چو موج   گوهرش از ادب  ندویدن آبله پا کند
نفس رمیده گر از خودم نشود کفیل برآمدن
چو سحر دماغ طرب هوس به چه بام کسب هوا کند
مشنو ز ساز گدای من به جز این ترانه نوای من
که غبار بی سر و پای من به رهت نشسته دعا کند
به جهان عشوه چو بوی  گل نخوری فریب شکفتگی
که به بیم غنچه تبسمت ز هزار پرده جدا کند
نه به دیده ها ز عیان اثر نه به  گوشها ز بیان خبر
به  گشاد روزن بام و در  کسی از کسی چه حیا کند
نشود مقلد راز دل به هوس محقق مستقل
ز غرور اگر همه ناوکت به نشان رسدکه خطاکند
به هزار پیچ و خم هوس  گره است سلسله نفس
چقدر طبیعت ازین و آن  گسلدکه رشته  رسا کند
به غبار قافله عدم بروآنقدرکه ز خود روی
نشده است گم دل عاقلی که تلاش بانگ درا کند
شود آب انجمن حیا به فسوس دست مروتت
که دفی به آن همه بیحسی ز طپانچه تو صدا کند
رگ خواب راحت عاجزان مگشا به نشتر امتحان
که به پهلوبت ستم است اگر نی بورس با مژه واکند
کف دست سوده به یکدگر چمن طراوت بیدلی
که ز صد بهار گل اکتفا به همین دو برگ حنا کند

وزن: مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ مُتَفاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U - | U U - U - | U U - U - | U U - U -
شور لیلی کو که باز آزایش سودا کند
خاک مجنون را غبار خاطر صحرا کند
می دهد طومار صد مجنون به باد پیچ و تاب
گردبادی گر ز آهم جلوه در صحرا کند
در گلستانی که رنگ جلوه ریزد قامتت
تا قیامت سرو ممکن نیست سر بالا کند
می تواند از دل ما هم طرب ایجاد کرد
از گداز سنگ سوداگر کسی مینا کند
آسمان دارد ز من سرمایه تعمیر درد
بشکند رنگم به هرجا ناله ای برپا کند
خاکم از آسودگی شیرازه صد کلفت است
کو پریشانی که باز این نسخه را اجرا کند
آن سوی ظلمت بغیر از نور نتوان یافتن
روی در مولاست هرکس پشت بر دنیا کند
عاقبت نقشی بر آب است اعتبارات جهان
نام جای خود چه لازم در نگینها واکند
برده ام پیش از دو عالم دعوی واماندگی
آسمان مشکل که امروز مرا فردا کند
گفتگو از معنی تحقیق دارد غافلت
اندکی خاموش شو تا دل زبان پیرا کند
کام عیشی تر نشد از خشک مغزیهای دهر
شیشه بگدازد مگر تا می به جام ما کند
بپدل اسباب جهان را حسرتت مشاطه است
زشتی هر چیز را نایافتن زیبا کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
کو جنون تا عقده هوش از سر ما واکند
وهم هستی را سپند آتش سودا کند
از بساط خاکدان دهر نتوان یافتن
آن قدر گردی  که تعمیر شکست ما کند
بعد از این آن به  که خاموشی دهد داد سخن
گوهر معنی  کسی تا کی زبان فرسا کند
عجز ما را ترجمان غفلت ما کرده اند
تا همان واماندگی تعبیر خواب پا کند
برنیاید تا ابد از حیرت شکر نگاه
هرکه چون تصویر بر نقاش چشمی واکند
بادپیمای سبک مغزی ست هرکس چون حباب
ساغر خود را نگون در مجلس دریا کند
بعد عمری آن پری  گرم التفات دلبری ست
می روم از خود مبادا یاد استغنا کند
قیمت وصلش ندارد دستگاه کاینات
نقد ما هیچ است شاید هم به ما سودا کند
بی تکلف صنعت معمار عشقم داغ  کرد
کز شکست هر دو عالم ناله ای برپا کند
بی بریها را علاجی نیست شاید چون چنار
دست برهم سودن ما آتشی پیدا کند
عبرت من چاشنی  گیر از شکست عالمی ست
هرچه  گردد توتیا چشم مرا بینا کند
چاره دشوار است بیدل شوخی نظاره را
شرم حسن او مگر در دیده ما جا کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هر سخن  سنجی  که خواهد صید معنیها کند
چون زبان می باید اول خلوتی پیدا کند
زینهار از صحبت بد طینتان پرهیز کن
زشتی یک رو هزار آیینه را رسوا کند
عمرها می بایدت با بی زبانی ساختن
تا همان خاموشی ات چون آینه  گویا کند
می کشد بر دوش  صد توفان شکست حادثات
تا کسی چون موج از این دریا سری بالا کند
هرزه گرد از صحبت صاحب نظرگیرد حیا
آب گردد دود چون در چشم مردم جاکند
آه گرمی صیقل صد آینه دل می شود
شعله ای  چون شمع چندین  داغ را بینا کند
بی گداز خود علاج  کلفت دل مشکل است
کیست غیر از آب  گشتن عقد گوهر واکند
می دمد صبح از گریبان صفحه آیینه را
از تماشای خطت گر جوهری انشا کند
شانه را اقبال  گیسویت ختن سرمایه  کرد
وقت رندی خوش که با چاک جگر سودا کند
خاک مجنون را عصایی نیست غیر ازگردباد
ناله ای  کو تا بنای شوق ما برپا کند
سخت دور افتاده ایم از آب و رنگ اعتبار
زین گلستان هرکه بیرون جست سیر ما کند
بی خطایی نیست بیدل اضطراب اهل درد
اشک چون بیتاب  گردد لغزشی پیدا کند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
از قضا بر خوان ممسک  گر کسی نان بشکند
تا قیامت منتش بی سنگ دندان بشکند
راحت اهل وفا خواهی مخواه آزار دل
تا مباد این شیشه بزم می پرستان بشکند
اینچنین کز عاجزی بی دست و پا افتاده ایم
رنگ هم از سعی ما مشکل که آسان بشکند
بحر لبریز سرشک از پیچ وتاب موج ها ست
آب می گردد در آن چشمی که مژگان بشکند
زبر چرخ آرامها یکسرکمینگاه رم است
گرد ما آن به  که بیرون زین بیابان بشکند
ساغر قربانیان از گردش افتاده ست  کاش
دور مژگانی خمار چشم حیران بشکند
وحشتی  دارم درین  گلشن  که چون اوراق  گل
رنگ اگر درگردش آرم طرف دامان بشکند
یک تامل گر شود صرف خیال نیستی
ای بسا گردن  که از بار گریبان بشکند
عجز بنیادی  بر اسباب تجمل ناز چند
رنگ می باید کلاه ناتوانان بشکند
درگلستانی که نالد بیدل از شوق رخت
آه بلبل خار در چشم بهاران بشکند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هر کجا سعی جنون بر عزم جولان بشکند
کوه تا دشت از هجوم ناله دامان بشکند
دل به خون می غلتد از یاد تبسمهای یار
همچو آن  زخمی  که بر رویش نمکدان بشکند
می دمد از ابرویش  چینی  که  عرض شوخیش
پیچ و تاب ناز در شاخ غزالان بشکند
دل شکستن زلف او را آنقدر دشوار نیست
می تواند عالمی فکر پریشان بشکند
برنمی دارد تأمل نسخه دیوانگی
کم  کسی اندیشه بر مضمون عریان بشکند
بر تغافلخانه ابروی او دل بسته ایم
یارب این مینا همان بر طاق نسیان بشکند
هیچکس در بزم دیدار آنقدر گستاخ نیست
ای خدا در دیده آیینه مژگان بشکند
کوه هم از ناله خواهد رنگ تمکین باختن
گر دل دانا به حرف پوچ نادان بشکند
با درشتان ظالمان هم بر حساب عبرتند
سنگ  اگر مرد است  جای شیشه   سندان بشکند
لقمه ای بر جوع مردمخوار غالب می شود
به که دانا گردن ظالم به احسان بشکند
بی مصیبت گریه بر طبع درشتت سود نیست
سنگ در آتش فکن تا آبش آسان بشکند
بر سر بی مغز بیدل تا به کی لرزد دلت
جوز پوچ آن به که هم در دست طفلان بشکند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
حسن کلاه هوسی گر به تجمل شکند
به  که دل از ما ببرد بر سر کاکل شکند
بس که به گلزار وفا مشترک افتاده حیا
رنگ  گل آید به صدا گر پر بلبل شکند
مجملت آمد به نظر پرده تفصیل هدر
جزو پراکنده مباد آینه  ی  کل شکند
شمع عا بساط طرب است آنکه درتن دشت قعب
سر به هوا پای به دامان توکل شکند
خواجه ز رنج  کر و فر ازچه برد بوی اثر
باز ندارد همه گر پشت خر از جل شکند
در ادب بدگهران موعظه شرم مخوان
گردن این خیره  سران گر شکند غل شکند
پایه اقبال بلند آنهمه چون شمع مچین
کاخرکارت به عرق شرم تنزل شکند
از طلب هرزه درا چند دهی زحمت پا
کاش درین بحر سراب آبله ای پل شکند
دل چه کند با من وما تا شود ایمن زبلا
کوه هم آخر ز صدا شیشه به قلقل شکند
سیری چشم است همان جرعه کش دور غنا
رنگ خمار تو مگر این دو قدح مل شکند
صبح زشبنم همه تن چشم شد ازشوق چمن
هرکه درین باغ رسید آینه بر گل شکند
انجمنی راکه دهند آب زتوصیف خطت
دود چراغش همه شب طره سنبل شکند
چرخ محال است دهد داد دل بیدل ما
گردش آن چشم مگر جام تغافل شکند

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ
بحر: رجز مثمن مطوی
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U U - | - U U -
لاغری آن همه زین مرحله دورم افکند
که به غربتکده دیده مورم افکند
ذره تا مهر کس از فقر من آگاه نشد
خاک در چشم جهان پیکر عورم افکند
چه توان کرد نفس گرم نجوشید به حرص
سردی آتش دل نان ز تنورم افکند
پیش پا دیدن افسون تمیز بد و نیک
ذلتی بود که از بام حضورم افکند
علم بیحاصلی از سیر کمالم واداشت
آگهی آبله در پای شعورم افکند
ذوق وصلی  که به امید دلی خوش می کرد
 لن ترانی  شد و در آتش طورم افکند
خواندم از گردش پیمانه تحقیق خطی
که به ظلمتکده حیرت نورم افکند
ناتوانی چو غبار از فلک آن سو می تاخت
طاقت خون شده در خاک به زورم افکند
هیچ  کافر نشود محرم انجام نفس
واقف مرگ شدن زنده به  گورم افکند
یارب از خاطر ناز تو فراموش شود
آن خیالات که از یاد تو دورم افکند
سبب قید علایق ز خرد پرسیدم
گفت  در چاه همین فطرت  کورم افکند
چرخ از پهلوی خاک این همه چیده ست بلند
عجز بیدل به جنونزار غرورم افکند

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
کلاه هرکه فلک بر سماک می فکند
سرش چو آبله آخر به خاک می فکند
به  گم شدن چو نگین بی نیاز شهرت باش
که ناز نام تو را در مغاک می فکند
چو صبح تا ز گریبان سری برون آری
زمانه رخت  تو بر دوش  چاک می فکند
به  کارگاه تعین  که  لاشریک له  است
خلل اگر فکند اشتراک می فکند
ز جوش  گریه مستانه ای  که دارد ابر
چه  شیشه ها که نه  در پای  تاک می فکند
ز امتلا مپسندید خواری نعمت
که شاخ میوه  ز سیری به خاک می فکند
عرق  که جبهه  تسلیم  سرفکنده اوست
گره به رشته ما شرمناک می فکند
رهت  گل است به آهستگی قدم بردار
که جهد لکه به دامان پاک می فکند
ز عاجزی در اقبال امن زن بیدل
که طاقتت به جهان هلاک می فکند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
اگر از گدازم نمی گل کند
دو عالم ز من شیشه پر مل  کند
محیط است چون محو گردد حباب
ز خود گم شدن جزو را کل  کند
غباری که دل اوج پرواز اوست
به گردون رسد گر تنزل کند
به هر ششجهت جلوه پیچیده است
کسی تاکی از خود تغافل  کند
زکیفیت این بهارم مپرس
مژه گر گشایی قدح گل کند
به سودای زلف تو دود دماغ
به سر پیچد و ناز کاکل  کند
زفکرخطت جوهرآینه
خسک وقف جیب تأمل کند
تردد خجالت کش دست و پاست
کسی تاکجاها توکل کند
خزان طرب بی دماغی مباد
بهار است اگر شیشه قلقل کند
به تدبیر ازین بحر نتوان  گذشت
شکستی ست  گر موج ما پل  کند
سر ما نگردد ز دور هوس
اگر چرخ ترک تسلسل  کند
شود سفله  از صوف و اطلس بزرگ
خران را اگر آدمی جل کند
خنک تر ز زاغ است تقلید کبک
که هندوستانی تمغل کند
به رنگی ست بیدل پریشانی ام
که از سایه ام طرح سنبل کند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
اگر معنی خامشی  گل کند
لب غنچه تعلیم بلبل  کند
بساط جهان جای آرام نیست
چرا کس وطن بر سر پل  کند
درین انجمن مفلسان خامشند
صراحی خالی چه قلقل  کند
قبا کن در این باغ جیب طرب
که از لخت دل غنچه فرگل  کند
زبان را مکن پر فشان طلب
مبادا چراغ حیا گل کند
مکش سر ز پستی  که آواز آب
ترقی بقدر تنزل  کند
چه سیل است یارب دم تیغ او
که چون بگذرد از سرم پل  کند
من  و یاد حسنی که در حسرتش
جگر دامن ناله پرگل کند
ز رمز دهانش نباید اثر
عدم هم به خود گر تامل  کند
ز بیداد آن چشم نتوان  گذشت
دلی را که او خون کند مل کند
ز بس قهر و لطفش همه خوش اداست
نگه می کند گر تغافل  کند
دلت بی دماغ ست بیدل مباد
به تعطیل  حکم توکل کند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
تقلید از چه علم به لافم علم کند
طوطی نی ام که آینه بر من ستم کند
سعی غبار من که به جایی نمی رسد
با دامنش زند اگر از خویش رم کند
انگشت زینهار دمیدیم و سوختیم
کوگردنی دگرکه کشد شمع و خم کند
بر باد رفت آمد و رفت نفس چوصبح
فرصت نشد کفیل  که فهم عدم  کند
آسوده خاک شوکه مبادا به حکم وهم
عمر نفس شمار حساب قدم کند
بالیده است خواجه بی حس به ناز جاه
مردار آفتاب مقابل ورم کند
خودسنجی ات به پله پستی نشانده است
جهدی که سنگ کوه وقار توکم کند
هرجا عدم به تهمت هستی رسیده است
باید حیا به لوح جبینم رقم  کند
پرواز می کنم چه کنم جای امن نیست
دامی نبیافتم که پرم را بهم کند
خجلت  گداز عفو نگردی که آفتاب
گر دامن تو خشک کند جبهه نم کند
توهیچ باش و علم وعمل ها به طاق نه
گو خلق هرزه فکر حدوث و قدم کند
بیدل ازابن ستمکده بیکس گذشته ام
کو سایه ای که بر سر خاکم کرم کند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
از بسکه به تحصیل غنا حرص توجان  کند
قبر است نگینی  که به نام تو توان  کند
جزتخم ندامت چه کند خرمن ازبن دشت
بیحاصل جهدی که زمین دگران کند
چون شمع درین ورطه فرو رفت جهانی
رستن چه خیال است ز جاهی که زبان کند
امروز به حکم اثر لاف تهور
رستم زن مردی ست  که بال مگسان  کند
در هر کف  خاکی دو جهان  ریشه مستی  است
با قوت تقوا نتوان بیخ رزان کند
زهاد ز بس جان به لب صرفه ریشند
در ماتم این مرده دلان مو نتوان  کند
فریاد که راهی به حقیقت نگشودیم
نقبی که به دل کند نفس سخت نهان کند
چون غنچه به جمعیت دل ساخته بودیم
این عقده که واکردکه ما را ز میان کند
در دل هوسی پا نفشرد از رم فرصت
هر سبزه  که برریشه زد این آب روان  کند
پیچ و خم این عقده  گشودیم به پیری
یعنی که به دندان نتوان دل ز جهان  کند
بیدل نه به دنیاست قرارت نه به عقبا
خورده است خدنگ تو ازین هفت  کمان  کند

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
لمعه مهرش دمی کاینه تابان کند
شرم به چشم جهات سایه مژگان  کند
گر به تغافل دهد جلوه عنان نگاه
خانه صد آینه یک مژه ویران کند
حسن عرقناک او محرمی دل نخواست
آتش غیرت کجاست کاین ورق افشان کند
هرزه دو مطلبم کاش چو موج گهر
آبله ام  یک نفس محرم دامان کند
فو ت زمان حضور آینه دل شکست
یأس کنون جای مو ناله پریشان کند
در بن دندان شوق حسرت کنج لبی ست
گر بگزم پشت دست بوسه چراغان کند
در برم از نیستی جامه پوشیده ای ست
تاکی از این کسوتم رنگ تو عریان کند
شبهه نچیند بساط در ره تسلیم عشق
آب ز عکس غریق آینه پنهان کند
با همه واماندگی شوق  گر آید بجوش
آبله پا چو شمع بر مژه توفان  کند
گر سر مجنون او گردشی آرد به عرض
دشت و در از گردباد رو به گریبان  کند
عالم تصویر وهم صید فریبم نکرد
کافر آن غمزه را بت چه مسلمان  کند
بیدل ز آن نرگسم جرات بیداد کو
سرمه ز خاکم مگر بالد و افغان  کند

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
هرجا خرام ناز تو تمکین عیان  کند
حیرت در آب آینه کشتی روان کند
زخمی که خندد از دم تیغ تبسمت
خون چکیده را چمن زعفران کند
چشمت به محفلی که تغافل کند بلند
نی هم به میل سرمه نیاز فغان کند
از فرصت گذشته رسیدن گذشته گیر
رنگ پریده در چه بهار آشیان کند
خاموش باش بر در دل ورنه بی ادب
هر دم زدن یک آینه وارت زیان  کند
از فعل زشت دشمن آسایش خودیم
ما را مگر به خویش حیا مهربان کند
آن شعله طینتم که پی طعمه گداز
مغزم چو شمع پرورش استخوان کند
تغییر پهلویم ستم است از هجوم درد
ترسم که بوریای مرا نیستان کند
در خاک من غبار فنا نیست پرفشان
خواب عدم کجا مژه ام را گران کند
بسمل صفت به سکته رسانیده ام ورق
سطری ز خون مگر سبقم را روان کند
باور نداشتم که غبار مرا چو صبح
دامان چیده تا به فلک نردبان کند
تمثال من چو صورت عنقا همین صداست
چیزی نی ام که آینه ام امتحان کند
ای آینه عیوب مثالم به رو میار
بگذار تا عرق ته آبم نهان کند
بیدل مخوان فسانه بخت سیاه من
کافاق را مباد چو شب سرمه  دان  کند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
اشک  گهر طینت ما راه تپش سر نکند
طفل دبستان ادب این سبق از بر نکند
وسوسه بر هم نزند رابطه ساز یقین
کوه گران حوصله را ناله سبکسر نکند
منفعلیهای زمان فطرت ما را چه زیان
عبرت تمثال محیط آینه را تر نکند
عالم اسباب فنا چند دهد فرصت ما
اشک به دوش مژه ها آنهمه لنگر نکند
شبنم بی بال و پریم آینه پرداز تری
طاقت ما غیر عرق پیشه دیگر نکند
تاب  و تب عشق  و هوس  نیست کفیل  دو نفس
صبح طربگاه شرر خنده مکرر نکند
شد ز ازل چهره گشا عجز ز پیدایی ما
مو ننهد پا به نمو تا قدم از سر نکند
دل بگدازید به غم دیده رسانید به نم
شیشه خمی تا نخورد باده به ساغر نکند
نیست ز هم فرق نما انجمن و خلوت ما
طایر گلزار یقین سر به ته پر نکند
بیدل از انجام نفس هرکه برد بوی اثر
گر همه آفاق شود ناز کر و فر نکند

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ
بحر: رجز مثمن مطوی
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U U - | - U U -