سخن آرای این حدیث کهن
این چنین می کند بیان سخن
که ازین پیش بود درویشی
راست کیشی محبت اندیشی
از همه قید عالم آزاده
لیک در قید عشق افتاده
الم روزگار دیده بسی
محنت عاشقی کشیده بسی
تنش از عشق جسم بی جان بود
رگ برو همچو عشق پیچان بود
بود در کوه گشته و هامون
کار فرهاد کرده و مجنون
بس که می داشت میل عشق مدام
عشق می گفت در محل سلام
از قضا چند روزی آن درویش
بر خلاف طریق و عادت خویش
از سر کوی عشق دور افتاد
در سراپرده سرور افتاد
نی به دل داغ اشتیاقی داشت
نی به جان آتش فراقی داشت
دلش آزاده از جفای حبیب
جانش آسوده از بلای رقیب
شکر می گفت زانکه روزی چند
بود در کنج عافیت خرسند
گرچه می خواست ترک محنت عشق
بود در خاطرش محبت عشق
عاشقی گرچه محنت انگیزست
محنت او محبت انگیزست
خواست القصه عشق صادق
که دگربار اگر شود عاشق
عاشق سرو قامتی باشد
که به قامت قیامتی باشد
با وجود جمال صورت خوب
باشد او را کمال سیرت خوب
از کمال کرم وفاداری
نه ز عین ستم جفاکاری
به هوای چنین دلارامی
می زد از شوق هر طرف گامی
سوی باغی گذر فتاد او را
که نشان از بهشت داد او را
چهره باغ و طره سنبل
لین یکی حلقه حلقه و آن گل گل
طرفه تر آن که روی گل گل رو
ظاهر از حلقه ای سنبل او
لاله را زا پیاله اش داغی
گو چه حالیست در چنین باغی
سبزه در وی چو خضر جا کرده
علم سبز در هوا کرده
بهر دفع خمار نرگش مست
نصف نارنج داشت در کف دست
گل به خوش بویی نسیم صبا
پیرهن کرده از نشاط قبا
دو لب خویش از فرح خندان
شکل دندانه بر لبش دندان
منظری داشت همچو خلد برین
برتر از اسمان به روی زمین
بام افلاک پیش منظر او
بود چون سایه پست در بر او
ماه و خورشید فرش آن در بود
خشتی از سیم و خشتی از زر بود
زیر دیوارش از برای نشاط
بود گسترده صد هزار بساط
طوف آن باغ چون میسر شد
میل درویش سوی منظر شد
ناگهان دید مکتبی چو بهشت
در و دیوار آن عبیرسرشت
وه چه مکتب که رشک بستان ها
بوستانی درو گلستان ها
اهل مکتب همه به حسن و جمال
سالشان کم جمالشان به کنال
یکی ابروی کج عیان کرده
سر نون و القلم بیان کرده
یکی از شکل و قد و زلف و دهان
از الف لام و میم داده نشان
همچو والشمس آن یکی را روی
همچو والیل آن یکی را موی
هر که در مکتبی چنین شد خاص
خواند الحمد از سر اخلاص
بود سرخیل آن همه ماهی
ملک اقلیم حسن را شاهی
زرفه شه زاده ای به حسن ادب
طرفه تر آن که شاه داشت لقب
سرو قدی که چون قدم می زد
هر قدم عالمی به هم می زد
شوخ چشمی که چون نگه می کرد
خانه مردمان تبه می کرد
پیش آن چشم خواب ناک سیاه
سرمه بی قدر همچو خاک سیاه
بودش از زهر چشم مژگان ها
همچو زهر آب داده پیکان ها
سنبلی بر سمن کشیده چو جیم
کاکلی بر قفا فگنده چو میم
چون نمک ریخته تکلم او
شکر امیخته تبسم او
شکل ابروی آن خجسته تذرو
دو پر زاغ بود بر سر سرو
چشمه آب زندگی لب او
موج آن سیم غبغب او
از دهانش نشانه هیچ نبود
جز سخن در میانه هیچ نبود
آن دهان هیچ و آن میان هم هیچ
جز خیالی نبود و آن هم هیچ
گر میانش خال خواهد بود
آن خیال محال خواهد بود
مشکلی هرکه پیشش آوردی
او روان حل مشکلش کردی
بود وقت فسون سازی
خرده دانی و نکته پردازی
بس که درویش گشت مایل او
ماند در حسرت شمایل او
هر دمش می فزود حیرانی
حیرتی آن چنان که می دانی
شاه گفتش چنین خموش مباش
لب بجنبان تمام گوش مباش
گر تو را هست مشکلی در دل
بکن از من سوال آن مشکل
چیست گفت آن یگانه آفاق
آن که هم جفت باشد و هم طاق
گفت آن ابروان پرخم ماست
کج تصور مکن که گفتم راست
گرچه جفتند آن دو بی کم و بیش
لیک طاقند در نکویی خویش
گفت آری جواب آن اینست
شاه را صدهزار تحسینست
شاه گفتا که در کدام کتاب
خوانده ای این چنین سوال و جواب
گفت هرگز نخوانده ام سبقی
پیش کس نگذرانده ام ورقی
بهره ای از سواد نیست مرا
غیر خواندن مراد نیست مرا
خانه چشمم از سواد تهی ست
بی سوادیش عین روسیهیست
تا نخوانی به دل سروری نیست
دیده را بی سوادی نوری نیست
چون که شه را شد اعتقاد برو
الف و با نوشت و داد برو
میل درویش زان یکی صد شد
گفت این بار کار من بد شد
دست بر سر نهاد و زار گریست
که درین عاشقی نخواهم زیست
چون به هم حسن و خلق یار شود
عشق عاشق یکی هزار شود
خوب رویی که هست عاشق دوست
در جهان هر که هست عاشق اوست
گرچه درویش ذوفنونی بود
در ره عشق رهنمونی بود
لوح تعلیم در کنار نهاد
سر تعظیم پیش یار نهاد
ای بسا خرده بین که آخر کار
سوی مکتب رود چو اول بار
این بود عشق ذوفنون را ورد
که کند اوستاد را شاگرد
عشق چون درس خود کند بنیاد
بشکند تخته بر سر استاد
در سبق آشکار می نگریست
لیک پنهان به یار می نگریست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -