cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
تا قافله شیر ز ماهی به حمل شد
در باغ صبا صانع چالاک عمل شد
از بلبل خوش نغمه که ناهید طیور است
نالیدن او تار اغانی به زحل شد
از خاک بر انگیخت گل زرد زر سرخ
با مرتبت رونق او خاک خجل شد
ضراب زر از لاله درستی ملکی بود
تا خور که درستی فلکی بود دغل شد
تا زاده دریا چو صدف قبه بر آورد
دامان گل از لعل پر از لولوی طل شد
شاخ متمایل شبه دست اشل داشت
انگشت زنان برگ بر آن دست اشل شد
از یشم زده ابر که خفتان فک بود
این یشم بیفتاد که اکلیل قلل شد
بستان چو عروسان ز زر و سیم جلی گشت
هان چون سر و تنشان ز خضر سیر خلل شد
تا قرص فروزنده که تنور روان است
مهمانی عالم را در وجه حمل شد
در دست پلنگینه شب از نور غزاله
هر جا که غزالی است سراینده غزل شد
جان بخش جوان بخت که در مجلس ومیدان
روشن کف او شهره ی روزی و اجل شد
هم زور غضفر که به مردی و دلیری
یکباره چو هم نام در آفاق مثل شد
با فضله خوان و قدحش جدول و بستان
این صحن بهشت آمد و آن جوی عسل شد
با زلزله گرز کرانش گه ناورد
تجویف دل کوه پراز لرزو و جل شد
آنجا که سپر ترکش میدان بلا گشت
روزی که زره چنبر حلقوم بطل شد
از تیغ سران برق هوا کرد و بصر سوخت
و از خون یلان خاک در آغشت و وحل شد
بر عارض مه کرد در آغوش کلف جفت
در چشم سنان چون مدد باد سبل شد
از مردمک دیده تهی یافت نشیمن
هر شعله خنجر که ببالین مقل شد
پولاد بلارک لقب از قبضه گردان
یکبار دگر در دل خارای جبل شد
وان باره که بر گوشه او کوه سکون بود
چون و هم سبک تک همه تن باد عجل شد
با پرچم دیلم کله رمح شهنشاه
روح از بر اعدا چو دماغ از سر کل شد
وان چیره زبان هندوی ابخاز گشایش
چون طبع مناظر به همه جنگ و جدل شد
اندهگده خصم ز سیلاب حسامش
گر خود همه طاق فلکی بود ظلل شد
ای ابلق خوش گام زمان وقف رکابت
یکران مه از داغ تو آباد کفل شد
بی یاد تو هر حرف که در کام بجنبید
حقا که کزاینده تر از نوک عسل شد
تا محو شود خصم تو از دفتر ابجد
چون بهر نهان خانه امراض و علل شد
شاها خبرت باد که حال من مسکین
یکبار دگر همچو دماغم به خلل شد
گر واقعه این است سراینده لب من
انگار که چون چشم حیا میر اجل شد
تا نقش کتابت که نگار جمل آمد
از نقش سه حرف است که تصحیف جمل شد
عمرت ابدی باد که عزت ازلی گشت
وان کاو ابدی گشت هم از حکم ازل شد

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
گر خاتم مردمی نگین دارد
حقا که ز دست نجم دین دارد
رستم جگری که بر در همت
رخش فلکی بزیر زین دارد
چرب آخر مکرمات معروفش
پهلوی نیاز راسمین دارد
گردون ز شرف بر آستان دوزد
ور بار سخا در آستین دارد
بازی است که آشیان همت را
بر در زده ی طارم برین دارد
با سخت کمانی سخا جودش
بر لشکر نیستی کمین دارد
از دست سپاه فتنه دارد امن
زیرا که جهان در آستین دارد
آن مه نه که بر عذار گردون است
این ماه خواجه بر جبین دارد
صدرا ذاتی که خادم از فکرت
چرخی است که پای برزمین دارد
چون روی تو نکته ها نکو راند
چون رای تو شعرها متین دارد
در کنج خرابه وجود او
صد گنج هنر فلک دفین دارد
در کان جهان گرفت اشعارش
چون نام ثنات بر نگین دارد
شاداب نهال طبع او در او
کابشخور از این دل حزین دارد
آن ره چله نیست او که یکساعت
پای ادب سر گزین دارد
مپسند که آسمان چنان دری
محبوس ذهاب پارگین دارد
نخلی است که ندهد انگبین رااو
گو سرکه نحل در حنین دارد
ایام ز طبع او توانگر شد
او چشم ز جود تو همین دارد
ور جمله ز شرم دست رادت باد
از چهره آفتاب چین دارد
گردون همه ساله نایب قهرش
با هر که سر خلاف و کین دارد

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - - -
پای دار ای کوی گردون زخم چوگان در رسید
هم نبردان را خبر کن مرد میدان در رسید
عشق را گو دیده مفرش دار چون دلبر نشست
جسم را گو دست درکش گیر چون جان در رسید
منبر اسلام را چون گل مرصع شد کمر
زانکه بحری با جهانی در و مرجان در رسید
شب رو معنی برست از پیک ماه شب چراغ
چون شعاع شمع خورشید درخشان در رسید
در خط رمز خدایی نقطه موهوم بود
فضل های ذوالجلالی بین که برهان در رسید
دوش اگر چون شمع گریان بود عقل دل شده
بامدادان دلبرش چون صبح خندان در رسید
خشک سال فاقه را گو پیش کن دست سیوال
کز ربیع جود نعمت های الوان در رسید
بشکن ای صراف آنگه کفه میزان خویش
زانکه نقاد بصیر از آل او زان در رسید
مجلس عالی علاء الدین محمد کز شرف
رخش اقبالش بدین میدان و ایوان در رسید
صحن این میدان ز بهر پای بوس منبرش
یکقدم بگذارد در ساعت بکیوان در رسید
بر مثال نامه طی کردند فرش کافری
چونکه توفیقش ز لشکرگاه ایمان در رسید
بی عیار رأی تو دان این درست آفتاب
قلب گردد چون بدارالضرب میزان در رسید
ار ز ابری شکل سفره رشته در گردن ببرد
چون رخش  ایام را خوان در رسید
دامن مشرق بسی کوشید تا هنگام صبح
در کله داری باین کوی گرییان در رسید
شاد باش ای محسنی کز منزل احسان تو
شاعران را صد هزاران نزل و احسان در رسید
بر در قدرت فلک میگفت صدرا راه هست
کاین مرقع پوش سیاح لت انبان در رسید
گر دراندازی ردا چون مصطفی شرط است زانک
جانفشانی مر مدیحت را چو حسان در رسید
در عراق آن جره باز نطق را بگشای بال
کز گریز وحشت آباد خراسان در رسید
این زمان با وی همی گوید زبان عقل بین
کان ثنا گوی سخنور از سخندان در رسید
گر تماشای در فردوس اعلی بایدت
پای از این دوزخ برون نه زانکه رضوان در رسید
تا که شعر آسان نماید از ره گشت عطا
هم معانی گشت جمع و هم به اوزان در رسید
شاعران را جمع گردان در جناب خویش از آنک
نوبت مشتی گران طبع پریشان در رسید
دست اعلی بر علی برکش همایون تخت را
هفت پایه دیگر از گردون گردان در رسید

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
زهی بجان تو جاوید زنده جان خجند
چه سایه بخش همایی ز آشیان خجند
به هفت خاتم پیروزه دولت پیروز
نداده مثل تو پیروزه ی ز کان خجند
به عرصه ی که گران شد رکاب فکرت تو
هزار گنج روان گشت در عنان خجند
سریر ابلق دهر از تو رتبتی دارد
به کمترین لقب اعنی خدایگان خجند
بخاک و بوم خجند آسمان تفاخر کرد
که نام مرتبت اوست آسمان خجند
کنون که چرخ سپر دار بازوی تو بدید
ز ره فرو فکند تا ابد کمان خجند
ز بهر خدمت فرخنده طالع تو سزد
چو چرخ نقطه ورا آمده میان خجند
نهاده چابک تو نکته ایست پر معنی
که اصفهانش در آسود از زیان خجند
برای موکب میمون توبسا که نکوفت
سپهر پیر در دولت جوان خجند
بدان نمود قد این قبه بسته دود کبود
که باو وقایه شود گرد دودمان خجند
تنور بانی این قرص آتشی زان است
که سیر معده چرخ است از بنان خجند
رونده کلک تو داند که تاروان افتد
براه رزق همه خلق بی نشان خجند
قران ز صحبت اجرام در کشد دامن
مکر بدرگه تو صاحب قران خجند
نهد بسان بنان آسمان سریر سپر
چو از زبان تو خنجر کشد بنان خجند
فصیح تر ز تو کشف مغیبات نکرد
مر آن زبان که نگنجید در دهان خجند
برای رخنه درع فلک لقب دادند
کشیده کلک تو را قامت سنان خجند
چو این قصیده شنوی بگوی با شعرا
بدین نمط بسر آیند داستان خجند
حضیض بادیه بینند جای فکرت خویش
نه از نزول سخن کز علوشان خجند
خجند را مطلب در سواد هفت اقلیم
که برتر است ز هفت آسمان مکان خجند
هر آنکه میوه انصاف جست و مایه من
زمانه گفت بدو راه بوستان خجند
ز هشت ساحت جنت کسی چودر گذرد
رسد بپایه اول ز آستان خجند
جهان هاویه صورت که بود هژده هزار
نگشت راست در اینصورت از جهان خجند
زبان دهر به نسل خجندیان خبر است
که خیر باد به نسل بقا زبان خجند
چو دودمان خجند است پاسبان جهان
خدای عز و جل باد پاسبان خجند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
رمضان سایه رحیل افکند
خیمه همچون دل از جهان برکند
مهر او بر گر فتمان چو بخار
باز چون قطره بر زمین افکند
کلک او جمع کردمان چو مداد
باز همچون نبشته بپراکند
خنده صبح عید جانها را
کرد چون ابر اشکبار و نژند
طره شام سلخش از دل ها
مصقلی شد چو عمر شادی کند
بد عروسی چو جان سفر پیشه
اندر این منزل هراس و کزند
زود بیگانگی گزید آری
دیر گردد غریب خویشاوند
گهری داشت بس لطیف نکت
اندر این خاکدان مقام پسند
کز گرانی معمر افتد سنگ
وز لطافت سبک گدازد قند
یک لطیفه است و بس که طینت او
نشود پایمال چرخ بلند
نه بخسبد ولایتش بزوال
نه در آید نهایتش بکمند
کیست مفتی العراق رکن الدین
صدر مشکل گشای دشمن بند
مرشد عقل حجت الاسلام
که بعهدش لقاست حاجتمند
آنکه بر چشم زخم دولت او
جان بر آتش قدم نهد چو سپند
وانکه از بهر کسوت شرفش
در شکنج است چرخ همچو پرند
بخدایی که خطبه حکمش
با عرض داد جسم را پیوند
کاندرین مهر لاجورد نمای
نیست چون وی زمانه را فرزند
ای ز بیم مخیلان بسته
پرده ها پیش ذات بی مانند
خاک صدر تو قبله ی که بآن
مردم دیده ها خورد سو گند
تو در این سوی صوت وردو ثناش
چند منزل گذشته زانسو چند
دی سپهرت بدید بر منبر
آستین پر نثار حکمت و پند

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ای عهد تو چون عهد قضا سرمد
وی عمر تو چون عمر ابد ممتد
سرمد از چرخ تویی ز آنروی
ارزانی به ملکت سرمد
رای تو چون قضای خدا الحق
بیداد راضدی است در این مرصد
ملک از تو چون بدرزید ازچرخ
آسوده را قدی است در این مرقد
بر سفره ی سخای تو قرص خور
قرصی است کز محیط کند مبرد
مجموع مفردات وجودی تو
ای عالمی ز فضل و کرم موجد
گر سابق است بر تو جهان شاید
پیش از مرکبات بود مفرد
ور لاحقی بعهد چه عیب آرد
بعد از مرکبات بود ابجد
دریای بند حزم تو گردون را
بیچاره ی شمر چو زمین معقد
اخبار زود باور عقل آید
گر با کفایت تو شود مسند
بی نام تو مدان که عطارد را
مقدار کلک رقم کند یامد
با مشتری سمند تو انباز است
کاین نعل در میان نهد و آن خد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ای شاه شاهزاده سپهرت غلام باد
کام جهان ز توست جهانت بکام باد
آن دست مال بخش که جانها نثار اوست
همواره در بهار طرب سوی جام باد
جام از سرشک دیده ی انگور در کفت
وز گریه چشم حاسد تو نیل فام باد
پیراهن خلاف تو را بر تن عدو
همواره زه چوخنجر ودامن چودام باد
گر عقد مملکت نکند واسطه تورا
دهر این چنین که هست گسسته نطام باد
شاها جهان ابلق اگر چند توسن است
چون دید زین دولت تو خوش لگام باد
میمون همای مدح تو را همچون من هزار
در زیر تیر تربیتت اهتمام باد
عمرت چو دور ز ایام دور باد
از تاج و تخت تو بد ایام دور باد

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
افدیک یا خیر البشر ای تاج عالم بلکه سر
چونت فتاد اینجا گذر این المقام ایش الخبر
چون گفت شرعت طرقوا شاها بمیدان شو زکو
از دوستان بربای کاو از دشمنان بردار سر
نو کن روش را داستان بشکن طلسم باستان
هم روزنامه ی این بخوان هم کارنامه ی آن بدر
خیز ای عزیز معنوی در ملک سلطان نوی
هر چند کانجا خسروی هم شهر کنعان و پدر
پاره ی قمر در دست کن برجیس را سرمست کن
بر تاز و رخش پست کن فرق زحل در پی سپر
ای بر تو هر دو کون حلک ملک تو اقطاع ملک
خیز ارنه بنشیندفلک زود ارنه برخیزدمدر
زاغ ملا یک باغ کن ران ممالک داغ کن
زاغ کمان ما زاغ کن بگذار تیر از نه سپر
لاف از در لولاک زن اجرام بر افلاک زن
بر شرب دین تریاک زن در جام فرمان کن بخور
بر بند دست آسمان نبشول بنگاه زنان
بر زن زمین را بر زمان و انداز در قعر سقر
ناهید راکن زخمه بم خورشید را بشکن علم
بهرام را بر در شکم برجیس را خون کن جکر
دری بدریا کن نسب مرغی به بستان کن طرب
ماهی بگردون آی شب نوری به بالا کن سفر
ایخوانده تاریخ قدم در خط محدث کش قلم
وی شاخ آدم را تو نم در بیخ عالم زن تبر
گر ماه و انجم در شرف رخ بر فروزند از سلف
بر چهره ی مه زن کلف در چشم انجم کش سهر
شد کفر و ایمان مشتبه در هم چو پیوند زره
از کار این بگشا گره برحال آن بفکن نظر
گر زنگ گر خلخ بود زآن چهره فرخ بود
تا با تو زلف و رخ بود کم زن دم از جبر و قدر
غم از تو گر مهجور شد از قرب مفرط دور شد
بزم از تو چون پر نور شد بر طیب گشتی سایه در
ای مشکل دین کرده حل کی در دبستان ازل
کاجسام بر لوح جمل بودند الف با تا زبر
چون دلق در کردی ببر وزدهر در بستی کمر
این النظر گفت النظر کفر الحذر گفت الحذر
از نور تو دارد گهر کان و گیاه و جانور
اول تو بودستی پدر آدم تو را چارم پسر
شرب ملک نوشیده ی زان چشمه بر جوشیده ی
پس صدره ی پوشیده ی از دست دور بوالبشر
سلجق شه دوران تویی زبر کلیمی چغنوی
بنواز کوس خسروی بفراز رایات ظفر
تیز است غوغای فتن کند است بازار سنن
زلف سنن در هم شکن پشت فتن در هم شکر
می خور بسغراق سخن خوش با حریفان کهن
وآخر زمان رامست کن از دوستکامی خبر
تا کی پریرویان کش بر خسبگه دل کرده خوش
زان پرده ی یاقوت فش بنمای در بگشای در
کوش از تو روزی کوش شد نطق از تو دیباپوش شد
طوطی جان خاموش شد بگشا دهن بفشان شکر
ماه تو در ملک به خم لعل تو با جزع دژم
شهدی است در آغوش سم نفعی است در کام ضرر
فردوس دنیاکوی تو حورا ز خیل روی تو
در زلف عنبر بوی تو هم شام ساکن هم سحر
بر چرخ مرکب رانده ی جان بر جهان افشانده ی
لعل تو را بنشانده ی جبریل بر طرف گهر
مرغ ازل پیش از جهان زان زقه کرد اندر دهان
تا چون برآیی ز آشیان گیری ابد را زیر پر
کوثر برانی از حجر مرجان کنی شاخ شجر
حیوان کنی آب شمر مرمر کنی سنک کمر
ایشاه مرغ صید جو اصلت ز ترکستان هو
با روی سلطان گیر خو از دست سلطان خواه خور
آداب صید آموختی ز استاد علم اندوختی
چون دیدگان بر دوختی بگشای دل در ما نگر
تجدید میثاق کهن شرط است با سلطان کن
اینک دو اسبه شد سخن جای اثیرش رااثر

وزن: مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ
بحر: رجز مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: - - U - | - - U - | - - U - | - - U -
ایا خدای بخلقت نیافریده نظیر
ستانه تو جهان را ز حادثات مجیر
جلال دولت و دینی نظام ملک و ملل
پناه تیغ و کلاه و مدار چرخ و سریر
جهان فضل ابوالفضل کز فضایل او
نیافت و هم فضولی گذر به عشر عشیر
هر آنکه در شکند با تو کین بکاسه سر
بیک پیاله بیاندازدش دهان سعیر
چو دولت تو خجسته لقا و خوش منظر
نیامدست جوانی ز صلب عالم پیر
نه در نشیمن دانش نشست چون تو همای
نه از مشیمه اقبال زاد چون تو وزیر
در این کمان نکون خوش همی رود الحق
جهان بآهن حکم تو بسته در زنجیر
به حامیی چو تو بازوی روزگار قوی
ز گوهری چو تو گنجور آب و خاک فقیر
جناب توست جهان را ز جور خود ملجا
وجود توست فلک را ز دور خود توفیر
به پیش دست تو با فضل پیش دستی سبق
نشسته جبهت خورشید در خوی تشویر
کف کفایت تو بست دست ظلم فلک
تف مهابت تو برد آبروی اثیر
در این دوازده خانه بساط سبز برون
بدیده فکرت تو نقش مهره ی تقدیر
کنون بشکر چورمان همه دهان و لب است
که گشت ناسخ تاخیرش آیت تیسیر
فلک چو فومه انگور خون گریست بسی
در انتظار جنابت بپایمال ز حیر
چو ساغر تو بباده است خوش همی سازد
گران رکابی بم با سبک عنانی زیر
صبا ز جلوه خلقت که نافه شرف است
نمیرسد بکره بند زلف جعد غدیر
چه مایه ها که ز طبع تو می بیند وزد
هوای فصل بهار و سخای ابر مطیر
بجان همی بخرد چرخ گرد اسبت را
که چشم درد مهش را ز سرمه نیست گزیر
دهان کنبد مه آتشین شود چو تنور
چو خاطر تو برآرد زبانه ی تدبیر
فنا سپه نکشد بر حصار ملت و ملک
که خندقی است زعزم تو برگذار قعیر
هرآنکه در شکند با تو کین بکاسه سر
به یک پیاله بینباردش دهان سعیر
سماع صیت تو مرغی است لیک عالم شاخ
شراب خلق تو دامی است لیک مردم گیر
سبک سران حسد گر زبون عزم تواند
عجب مدان که بود خس بدست باد اسیر
به تیغ کین تو همچون پیاز مثله شوند
اگرچه ده ده در یک بطانه اند چو سیر
فلک دو وقت به خصمان تو خطاب کند
بود سیاق خطابش دو لفظ عکس پذیر
بوقت کودکی ای شیرتان حرام چو خون
بگاه خواجگی ای خونتان حلال چو شیر
عدوت تا علف تیغ انتقام شود
رسد به منزل شیخوخت از ره تا خیر
وگرنه چونکه بپرداختی و ثاق رحم
شرر مثال بدی زود آی و حالی میر
کنون فلک سر تعذیب احمقان دارد
زبان کلک تو اکنون دلیل بعث پذیر
زهی غریب کرم را بحضرت تو وطن
خهی برید سخن را بمدحت تو میسر
مهندسان خرد را ثنای توست بنا
مدبران فلک را ذکای توست مشیر
اگر بخدمت این بار گه نیامده ام
بجان تو که مفرمای حمل بر تقصیر
شعاع نیک بسیط است و چشم شبپره تنک
ستانه سخت بلند است و پای مور قصیر
در این مقام که پویندگان پالانی
برنگبار سرشت او فتند از کشمیر
ز قلعه حیوانی چو یونس اندر بحر
ز بندهای طبیعی چو یوسف اندر بیر
مجوی گوهر معنی که در چنین منزل
مسیح داغی خیر است و خر غلام شعیر
برون ز خشم و شره نیست هیچ باعث طبع
سواد را به زبیر و گلاب را به زهیر
فراغت است طبیعی مغنی گل را
که جغد راند با ساده زخمه های صفیر
مرا در آینه فکر صورت آن بسته است
کسی که گفت نکور رو چنانکه خواهی گیر
همیشه تا که عقولند دفتر الهام
همیشه تا که نقوشند خامه تصویر
ز حجم دفتر تو دست ملک باد قوی
بروی خامه تو چشم عقل باد قریر
ثنای شاه جهان و مدیح صدر بزرگ
به یک شکم متولد شده ز فکر اثیر

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
شکست دور سپهرم بپایمال ز حیر
بریخت خون جوانیم غبن عالم پیر
همی نفر نفر آید بلا بساخت من
از این نفر نفر ای دوستان نفیر نفیر
چو چرخ بی سر و پایم چو خاک بیدل و زور
ز خاک دیر نشین و ز چرخ زود مسیر
فلک به تعزیت عمر من در این ماتم
قبای ساده مرکز فرو زده است به قیر
غبار رکضت این ابلق سوار ادبار
ببرد خواب و قرارم ز دیدگان قریر
مرا چو صبح نخستین زبان به بست فلک
چگونه حال شب خویشتن کنم تقریر
بر این نگینه مینا نشانده خون دلم
هزار آتش اندیشه از ره تهجیر
مرا به صنعت اکسیرور تبه شد دل
اگرچه آفت مغز است صنعت اکسیر
عجب شتر دلم از روزگار استر فعل
که ریش کاو گرفتم در این خراس زحیر
چو من سلیم دماغی شکسته دل نه سز است
که هست جمع سلامت مسلم از تکسیر
در این سواد که یک یونس است و سیصد حوت
در این خراب که یک یوسف است و پنجه بیر
چمانه فلک از صفو خرمی است تهی
خزانه ز می از نقد مردمی است فقیر
پیاز وار به شمشیر هجر مثله شوند
اگر دو دست بیک پیرهن روند چو سیر
مخالفان لجوجند در ولایت طبع
بگاو کاو زمین و هوا و آب و اثیر
چو در سرای خلافی ره وفاق مجوی
چو در ولایت خصمی رفیق و دوست مگیر
تو از هم قدمان بس خیال و سایه رفیق
تو را ز هم نفسان بس صبا و صبح و سمیر
مخواه شیر ز فرزند خواره ما در طبع
چو قیر گشت عذارت بدار دست ز شیر
زمانه را سر تعذیب توست ساخته باش
که از دو طرف عذارت پدید شد دو پذیر
بدین خیال در این روزها همیدارم
به تنگ و تیر تفکر دماغ را تقطیر
که گر ز صورت جنسی و نفس هم نفسی
نشان دهند نیابد مرا خیال پذیر
بطبع چرخ کمان شکل ناکسست چوزه
که بدرک است چو بهرام و بی حفاظ چوتیر
چو تیغ چو بین در عهد ما امیرانند
که نانشان نتوان زد ز هیچ وجه به تیر
دراز گوشی بر چار پایی افتاده
دراز گوش امیر و چهار پای سریر
من از تحیر این حال بر سر آتش
من از تعجب این نقش در خوی تشویر
در این میانه یکی در بکوفت گفتم کیست
جواب گفت که ابشر علی قدوم بشیر
نسیم وار به جستم بفتح باب ز جای
چه دیدم ابری چون دست آفتاب مطیر
یکی شکفته گلستان به پیش من بنهاد
که آسمان لقب سدره داد و خاک سدیر
گرفته روح بر اغصان نخل هاش کنام
شنوده عقل ز منقار بلبلانش صفیر
رسیده میوه شاخش بساکنان دماغ
فتاده سایه بر کش بسالکان ضمیر
شکوفه هاش فروزان بزیر برقع برگ
چو از وقایه ظلمت جبین بدر منیر
صباش بر سر بازار خوف نخرید
بیک شعیر برودت سموم هفت سعیر
چه بود نوبر بستان طبع میرا نام
که بر علوم امام است و بر کلام امیر
مشار اهل معالی جمال دین عثمان
که مهر او به نجابت مؤید است و مشیر
در او ز هر طرفی باز کرده بود رموز
که عذر ترک موالات بودشان تفسیر
مرا نشانده به هجر و نشانه چه کاغذ
زمن بریده بقصد و بهانه چه تقصیر
مرا عمامه غربت به بسته دیده و او
همی ز من طلبد ره بخانه تدبیر
علاج خویش ز من جست تا بوجه فسوس
زمانه گفت اثیرا قدالنجا بامیر
نیافتم زوفا بوی در بسیط عراق
هزار بار بجستم نقیرتا قطمیر
گر این دیار بدین چاشنی است و ای امید
ور آن برنگ دیار خود است و ای اثیر
چو نبض واقعه من طبیب عشق بدید
چه گفت گفت که این ورطه ایست سخت قعیر
تو از حرارت دل گشته یی نحیف چو موی
تو از تحمل غم گشته یی نزار چو زیر
ضماد صبر همی نه بدین دل مجروح
طلای اشک همی کن بر این رخ چو زریر
بدین معالجه گربه شدی شدی ورنه
برو بنال که یا جابرا لکل کسیر

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ای بزم جهان آرا ای جشن جنان پیکر
در رشک رخت حورا در رشک میت کوثر
از ابروی ایوانت برماه زده کله
وز چهره دیوارت در خلد گشاده در
بر شمسه ی شنکرفی رانده شکنت زنکار
بر زورق زنگاری کشته شرفت لنگر
از امن حریم تو بر قد جهان جوشن
و ز جاه رواق تو بر تارک مه مغفر
هر گرد که از صحنت فراش برون رفته
مشک کله حورا کحل بصر اختر
شهرود و صدای تو چون ساز دهد پرده
از پرده برون آرد صد زهره ی با مزمر
می باز چند مهره از شرفه تو گیتی
تا مهره صفت بسته است بر فتنه ره ششدر
از دست نهاد تو انگشت کزان جنت
خاصه که شدی اکنون حوراکده دیگر
گردان قدح باده با ماه چگل زاده
وز روی چو گل داده تشریف مه انور
نقد طرب آورده بیرون زنهانخانه
آن پیر خمیده قد در دست شکنجه گر
وان کودک مستسقی بر بستر پهلو سیم
از زخمه مهرافزا در طبع زده آذر
فرزند ربانی را مالیده پدر کوشی
کزناله در افکنده صبح دف نه چنبر
بر روی کف دستش پیچیده سررک ها
و ادواج کلوخارش لرزان زتف نشتر
و آن زنگی و ده دیده نالان شده دزدیده
و آن موی میان بسته در ماتم هجرسر
قوال خوش آوازش با نغمه عاشق کش
هم زلف و رخی لایق هم ساق و سمن درخور
صد ز قه جان پرور افتاده بیک ساعت
منقار صراحی را در حوصله ساغر
نوشان قدح باده دست شه آزاده
در مسند دین داده داد قلم و خنجر
دارای سپهر ایوان دریای سحاب احسان
کز تیغ دهد فرمان بر ملک زمین یکسر
فخرالدین فخرالحق کاندوخت از او مطلق
بازار ولی رونق گردار عدو کیفر
چندانکه گل و ماه است دانند در افواه است
کامروز عربشاه است پشت کمرو افسر
شد پای و سر فتنه چون دست یکی دارند
آن خنجر ملک آرای و این خامه دین پرور
رنگ جگر خصمش بر تیغ وی است آری
از آب کند بالین دایم سر نیلوفر
بر چار سوی عنصر خوان سخن مهمان
دستی قلبی دارد نعمت ده مدحت خر
گر سوی چمن تابد یک روز عنان لطفش
هم خنده زند غنچه هم غمزه کند عبهر
آن هیکل نصرت بین بر باره کیتی بر
این شیر ممالک گیر و آن دیو ملایک پر
تا نسخه کند عالم تاریخ کمال او
بر ماه کند پرگار از مهر کشد مسطر
ای کارگه بزمت زانو زده با جنت
وی بارگه عدلت پهلو زده با محشر
در رنگ خلاف تو رخساره بیفروزد
آیینه مشرق را بی صیقل روشنکر
گردد فلک پنجم با هیبت کلک تو
بنهاده ز کف خنجر بر کرده بسر چادر
در روم سفر کرده آوازه ی قهر او
تا قصر بهشت آسا زندان شده برقیصر
ای خصم ز تیغ تو دستان زده با بهمن
وی بزم ز لطف تو بستان شده بر آذر
برد از قدمت تزیین ایوان نصیرالدین
تا بست بدان تمکین زین برفلک محور
مجلس ز تو گلشن شد مسند بتو روشن شد
صدر از تو مزین شد ایشاه جهان داور
چون چرخ بنور مه چون بخت بروی شه
چون باغ بجودنم چون کان بوجود زر
مجلس چو دلت خرم عالم ز رخت گلشن
چون دشمن دولت غم آواره بهر کشور
دانی که جهان خس یکتا نشود با کس
غمخوار حسودت بس تو عیش کن و می خور
خنجر کش و نام آور دشمن کش و دین گستر
رادی کن و شادی خور خرم زی و جا نپرور

وزن: مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - - | - - U | U - - -
زهی مناقب مجد تو در جهان مشهور
بدور دولت تو رایت هدی منصور
کمینه پایه ز جاه تو هامه افلاک
کهینه بنده ز خیل تو قیصر و فغفور
فروغ جبهت تو خنده ها زده بر ماه
سواد سایه تو طعنه ها زده بر نور
نظام دولت تو داده خط زهره ی فضل
غبار موکب تو کشته کحل دیده ی هور
عطیه کرمت باعث امید خدم
لطیفه نظرت موجب نظام امور
دلت مقیل ملایک بوارد غیبی
گفت کفیل خلایق بروزی مقدور
تو خرمی ز فلک دشمنان تو غمگین
تو شاکری ز خدا سعی های تو مشکور
نکرده لذت الفاظ تو ز رعنایی
نزول جز بسرای مسدس زنبور
نداده شعله تهدید تو ز چالاکی
فروغ جز به جناب معظم مذکور
بفعل فیض گفت بهتر از وفای فلک
بذوق خاک درت خوشتر از شراب طهور
ز بدو فطرت با التفات این حالت
نمود با تو خدا فضل های نامحصور
زمانه هست بدولت سرات معماری
چو آفتاب و مهش صد گلیگر و مزدور
ولایتی که در او زامن تو عمارت یافت
موافقت نکند با جهان بنفخه صور
تمکن تو بجایی رسد در این منصب
که بعد از این بتو آرند عشر نیشابور
چنان شوی که به چین ار دهند منشوری
بکار باید توقیع تو در او منشور
ز هیبت تو تن دشمن آفتی بیند
که در جلال تجلی ندید ساحت طور
بر آستان تو خورشید معتکف کشته است
مرادش آنکه بدرگاه تو شود منظور
مدد چو تو نشود هیچ وقت و خود نسزد
که با براق برابر شود خر طنبور
کسی که او نبود با تو سرخ روی چو سیب
چو نار بشکن و خونش بریز چون انگور
دل تو راست محیطی که چرخ زورق شکل
بهیچ حیله ز پهنای او نکرد عبور
زمانه خصم تو را شاید ار کند تقریر
که هست قولش مردود چون شهادت زور
شود ز هیبت تو در هوا فسرده اثیر
اگرچه هست تباشیر طبع او محرور
مراد اهل هنر حاصل است عجب
که هست همت تو بر ادای آن مقصور
جمال مدح تو بادا نگار آن منظوم
اگر شود غزلی خوش در آخرش مسطور
مرا بدین بسراید که از تو باشم دور
مکن مکن که نیی در هلاک من معذور
چه کرده ام که زمن رفته چنین در خط
چه کرده ام که مرا کرده ی چنین مهجور
امید من مکسل زان دو لاله سیراب
خمار من بشکن زان دو نرگس مخمور
در آرزوی تو جانم بلب رسید و کنون
اگرچه ماند نکویی تو بر من رنجور
دلم بری و نپرسی زهی ز من فارغ
جفا کنی و نترسی زهی بخود مغرور
بطنز گفتی مستور گشته یی زنهار
بدور عهد تو و در جهان کسی مستور
امید روز بهی چون بود مرا در عشق
نه تو بوصل مساعد نه من بهجر صبور
از آرزوی تو دردی که در دل است مقیم
دوای آن نکند جز بدیدن دستور
وزیر عالم عادل نظام دولت و دین
که هست خانه دانش بعهد او معمور
خلیل جاهی موسی کفی مسیح دمی
که هست نعت معالیش در جهان مشهور
فلک پناها فرخنده طالعا صدرا
تویی که در گه تو هست قبله جمهور
بفر دولت تو صد هزار کس هستند
رسیده این بمراد و نشسته او مسرور
من شکسته دل خسته جان غمگینم
که همچو چشم بد از حضرت تو هستم دور
در آرزوی جناب تو هست مست و خراب
دلم ز آتش غم خاطرم بیاد فتور

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -