و عن ابن مسعود قال هذا اول سورة اعلنها رسول الله ص بمکه
و گفته اند مراد باین ثریاست که عرب بنجم مطلق ثریا گویند مصطفی ص فرموده
إن هو إلا وحی یوحی  ای ما هذا القران الا وحی من الله یوحی الیه
و لقد رآه بالأفق المبین
فلنولینک قبلة ترضاها و لسوف یعطیک ربک فترضی 
بقاب قوسین قرب بر رفته بر متکاء عزت او ادنی تکیه زده بمشاهدت رسیده شراب چشیده راز شنیده دوست دیده
دردی که من از عشق تو کردم حاصل
دل داند و من دانم و من دانم و دل 
هر که تحفه ما زاغ البصر و ما طغی  برد هدیه فأوحی  إلی  عبده ما أوحی 
آرد شعر
و السر عندی فی بیت له غلق
لا یکتم السر الا کل ذی خطر
و السر عند الکرام الناس مکتوم 
قد ضاع مفتاحه و الباب مختوم 
قوله ثم دنا فتدلی هذا من المقلوب تأویله تدلی فدنا و التدلی التنزل اخذ من الدلو و صح 
جاء فی الخبر الصحیح عن النبی ص یدنو المؤمن من ربه عز و جل الحدیث
قوله فأوحی  إلی  عبده ما أوحی 
بین المحبین سر لیس یفشیه
قول و لا قلم للخلق تحکیه 
سر یمازجه انس مقابله
نور تحیر فی بحر من التیه
و قال علی ع اوحی الله الیه یا محمد لو لا انی احب معاتبة امتک لما حاسبتهم 
و قال بعضهم انه مفسر فی الاخبار و نطقت به الروایات من احوال القیامة و غیرها و لهذا
قال ص لو تعلمون ما اعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیرا
و فی بعض الروایات عن النبی ص قال کلما رجعت الی ربی وجدته مکانه
و فی بعض الحدیث ان النبی ص قال یغشیها رفرف من طیر خضر
کفرانک لا سبحانک
انی رایت الله قد اهانک
أم للإنسان ما تمنی یظن الکافر ان له ما یتمن ی و یشتهی من شفاعة الاصنام کما ظنوا و تمنوا
فلله الآخرة و الأولی  خلقا و ملکا یعطی ما یشاء و یمنع ما یشاء لا ما تمنی الانسان و اشتهی
و قیل ام للانسان ما اشتهی من طول الحیاة و ان لا بعث و لا حشر
فلله الآخرة یعنی باعطاء الثواب و الکرامة و الشفاعة و الأولی  یعنی باعطاء المعرفة و التوفیق
إن الذین لا یؤمنون بالآخرة لیسمون الملایکة تسمیة الأنثی  ای بتسمیة الانثی حین قالوا ابهم بنات الله
ان النبی ص کان یقول
ان تغفر اللهم تغفر جما
و ای عبد لک لا الما
قال النبی ص اذا رایتم المداحین فاحثوا فی وجوههم التراب 
لعمرک ما یغنی هشام غناهم
و ما یجمعان من مأین و من الف 
یقولان نستغنی و و الله ما الغنی
من المال الا ما یعف و ما یکف
أم لم ینبأ لم یخبر بما فی صحف موسی 
و قوله کل یوم هو فی شأن و صح فی الخبر بان القلم جف بما هو کاین الی یوم القیامة
و قوله و أن لیس للإنسان إلا ما سعی  فما بال الاضعاف
و فیه قول آخر و هو ان ندم قابیل لم یکن علی قتل هابیل انما کان علی حمله
قال فقام عبد الله بن طاهر و قبل رأسه و سوغ خراجه قیل و کان خراجه خمسون الف درهم
ثم یجزاه الجزاء الأوفی  یعنی الاکمل و الأتم بالحسن حسنا و بالسی ء سییا
و فی ذلک ما روی انس عن النبی ص قال اذا ذکر الله فانتهوا
و روی ابی بن کعب عن النبی ص فی قوله و أن إلی  ربک المنتهی  قال لا فکرة فی الرب
و قیل امات الکافر بالنکرة و احیی المؤمن بالمعرفة و قیل خلق الموت و الحیاة
و أنه خلق الزوجین الذکر و الأنثی  الذکر زوج الانثی و الانثی زوج الذکر
و ثمود یعنی قوم صالح اهلکهم الله بالصیحة فما أبقی  ای لم یترک منهم احدا
و قیل اهواها جعلها تهوی و قیل قلبها فی موضعها فهوت خسفا
فغشاها ای البسها الله ما غشی یعنی الحجارة المنضودة المسومة و ابهم لیکون اوقع فی القلوب
قیل اراد بهذا المخاطب الولید بن المغیرة من عند اهل التفسیر
هذا نذیر یعنی محمدا ص من النذر الأولی  ای رسول من الرسل
و النذیر بمعنی المنذر ای ارسل الیکم بالانذار کما ارسل غیره من الانبیاء الی قومهم
و قیل معناه هذا الذی انذرتکم به من وقایع الامم الخالیة العاصیة فی صحف ابراهیم و موسی
أزفت الآزفة ای قربت القیامة
و تضحکون استهزاء و لا تبکون مما فیه من الوعید
و فی الحدثان نسوة آل حرب
بمقدار سمدن له سمودا
فرد شعورهن السود بیضا
و رد وجوههن البیض سودا
و روی ان النبی ص ما رؤی ضاحکا بعد نزول هذه الایة
و قال ص ان هذا القرآن نزل بحزن فاذا قرأتموه فابکوا فان لم تبکوا فتباکوا
فاسجدوا لله و اعبدوا ای صلوا لله و وحدوه

وزن: مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَعْ
نشانه‌های عروضی: - - U - | - - U - | - - U - | -