cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
در خواب دوش دیدم آن سرو راستین را
بر رخ حجاب کرده از شوخی آستین را
حیران صفت ستاده سر پرخمار باده
برگرد مه نهاده یک طبله مشک چین را
پوشیده در دو سنبل یک دسته سرخ گل را
بنفته در دو مرجان یک کوزه انگبین را
برگرد ماه کشته یک خوشه ضیمران را
بر شاخ سرو هشته یک دسته یاسمین را
گفتم بتا نگارا سروا مها بهارا
کافیست چین زلفت بگشا ز چهره چین را
چند ایستاده حیران بنشین و رخ مپوشان
ها ازکه وام کردی این خوی شرمگین را
تو مرهم ملالی مخدوم اهل حالی
آزرده دید نتوان مخدوم نازنین را
سیمین  سرین خود راگر بر زمین گذاری
بر دوش تا به محشر منت نهی زمین را
بر دوش خادمت نه گر خسته گشتی آری
تنهاکشید نتوان پنجاه من سرین را
تو آن نیی که بر ما هرشب به کنج خلوت
بر می زدی پی رقص آن ساعد سمین را
چون گرد مهره سیم در دست حقه بازان
هرلحظه چرخ دادی آن جفته رزین را
از عکس ساق و ساعدکان بلورکردی
کریاس آستان را کرباس آستین را
آب دهان یاران جاری شدی چو باران
هرگه که می نمودی آن ساق دلنشین را
گفتا ز اهل هوشی دانم که پرده پوشی
عذری شنوکه تا لب بگشایی آفرین را
رندان شهر دانی همواره درکمینند
باید ز چشم رندان بستن ره کمین را
ویژه که از بزرگان مشتی قلندرانند
کز خلد می ربایند غلمان و حور عین را
هرجاکه ساده روییست افسون کنندوحیلت
تا بر نهد به سجده چون زاهدان جبین را
من شوخ پارسی گو دانی که پارسایم
آماج تیر شهوت نتوان نمود دین را
در حقه دان نقره دارم نگین لعلی
زانگشت دیو مردم می پوشم آن نگین را
گه گه به کنج خلوت گر با تو حالتی رفت
از خاینان دولت فرقی بود امین را
آخر تو ز اهل راهی مداح پادشاهی
خرسند داشت باید مداح اینچنین را
آن نایب محمد آن مهدی مؤید
کز صارم مهند بگشود روم و چین را
شاهان هفت کشور بدرو د تخت گویند
هر گه که اوگذارد بر پشت رخش زین را
با جاه او مبر نام فرزند زادشم را
با عدل او مگو وصف دلبند آتبین را
کلکش ز جود فطری چون حرف سین نگارد
چون شین سه نقطه بخشد از فضل حرف سین را
وز بخل دشمن او ه رگه که شین نویسد
دندانها رباید از مده حرف شین را
چون گوهر وجودش از ماء و طین سرشتند
بر نه سپهر فخر است تا حشر ماء و طین را
گر نام عزم او را بر باره یی نگارند
ناردگشوگردون آن باره حصین را
شاها ز خدمت تو هرگه که دور مانم
حنانه وار هردم از دل کشم حنین را
گویی ز مادر امروز زادستمی ازیراک
جز پوست جامه یی نیست این هیکل متین را
در دولت تو باید من بنده راکه هرشب
از می نشاط بخشم این خاطر حزین را
گه گویمی به مطرب بنواز ارغنون را
گه گویمی به ساقی پر ساز ساتکین را
بر فرق او فشانم که زر شش سری را
در مشت این گذارم گه گوهر ثمین را
تا آن به می طرازد آن جام زرفشان را
تا این نکو نوازد آن چنگ رامتین را
تشریف هرچه دادی انعام هرچه کردی
خازن نداد آن را حاکم نکرد این را
تکرار شایگانی گر رفت در قوافی
عذری بود خجسته از فکرت متین را
چون مدح شاه گویم حیران شوم به حدی
کز لفظ دوری افتد این رای دوربین را
درکشت زار دانش خرم مراست یک سر
مزد ارچه قسمت آمد دزدان خوشه چین را
قاآنیا دعاگو وین مدعا بپرداز
زحمت مده ازین بیش سلطان راستین را
یزدان سنین ماضی باز آورد دوباره
تا بر بقای خسرو بفزاید آن سنین را

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
دوشم مگر چه بودکه هیچم نبرد خواب
پروین به رخ فشاندم تا سر زد آفتاب
بیدار بود خادمکی در سرای من
گفت از چه خواب می نروی دادمش جواب
کامروز بخت خواجه ز من پرسشی نمود
زین پس چو بخت خواجه نخواهم شدن به خواب
گفت ار چنین بود قلمی گیر وکاغذی
بنگار بیتکی دو سه در مدح بوتراب
تفسیر عقل ترجمه اولین ظهور
تأویل عشق ماحصل چارمین کتاب
روح رسول زوج بتول آیت وصول
منظور حق مشیت مطلق وجود ناب
تمثال روح صورت جان معنی خرد
همسال عشق شیر خدا میرکامیاب
گنج بقا ذخیره هستی کلید فیض
امن جهان امان خلایق امین باب
مشکل گشای هرچه به گیتی ز خوب و زشت
روزی رسان هرچه به گیهان ز شیخ و شاب
منظور حق ز هرچه به قرآن خورد قسم
مقصود رب ز هرچه به فرقان کند خطاب
داغی نه بر جبین و پرستار او قلوب
طوقی نه برگلوی وگرفتار او رقاب
وجه الله اوست دل مبر از وی به هیچ وجه
باب الله اوست پامکش از وی به هیچ باب
او هست جان پاک و جهان مشتی آب و خاک
زین پاکتر بگویم هم اوست خاک و آب
یک لحظه پیش ازین که نگارم مناقبش
در دل نشسته بود چو خورشید بی نقاب
چون مدح او نوشتم اندر حجاب رفت
زیراکه لفظ و خامه شد اندر میان حجاب
نی نی صفات من بود اینها نه وصف او
بشنو دلیل تاکه نیفتی در اضطراب
آخر نه هرچه زاد ز هرچیز وصف اوست
زانسان که گرمی از شرر و مستی از شراب
این وصف آب نیست که گویی شرر برد
کاین وصف هم تراعطش افزاست چون سراب
در مدح سیل اینکه خرابی کند چرا
بس مدح سیل کردی و جایی نشد خراب
لیکن هم ار به دیده معنی نظرکنی
در پرده قشور توان یافتن لباب
زیراکه از خیال رهی هست تا خرد
کاسباب خوب و زشت بدو داد انتساب
هرچند ذکر آب عطش را مفید نیست
خوشتر ز وصف آتش در دفع التهاب
لطف و عذاب هردو ز یزدان رسد ولی
لاشک حدیث لطف به از قصه عذاب
چون نیک بنگری سخن از عرش ایزدی
زانجاکه آمدست بدانجاکند ایاب
ازگوش باز در دل و از جان رود به عرش
در دل ز راه گوش نیوشاکند شتاب
پس شد عیان که سامع و قایل بود یکی
کاو خودکند سؤال و هم او خود دهد جواب
باری علی چو شافع دیوان محشرست
ارجو شفیع من شود اندر صف حساب
زانسان که هست صاحب دیوان شفیع من
در حضرت جناب جوانبخت مستطاب
شیخ اجل مراد ملل منشاء دول
فهرست مجد نظم بقا فرد انتخاب
آن میر حق یرست که درگنج معرفت
یک تن نیامدست چو اوکامل النصاب
با او هر آنکه کینه سگالد به حکم حق
حالی به گردنش رگ شریان شود طناب
داند ضمیر اوکه سعیدست یا شقی
هر نطفه را نرفته به زهدان ز پشت باب
قاآنیا ببندگیش جان نثارکن
گم شو ز خویش و زندگی جاودان بیاب
خواهی دعاکنی که خدایش دهد دوکون
حاجت بگفت نیست خداکرد مستجاب

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
آنچه من بینم به بیداری نبیندکس به خواب
زانکه در یکحال هم در راحتم هم در عذاب
گاه گریم چون صراحی گاه خندم چون قدح
گاه بالم چون صنوبرگاه نالم چون رباب
بر به حال من یکی بنگر به چشم اعتبار
تا شوی آگه که ضد از ضد ندارد اجتناب
گریم و درگریه من خنده ها بینی نهان
خندم و بر خنده من گریها یابی حجاب
زان همی گریم که جان ازکام دل شد ناامید
زان همی خندم که دل برکام جان شدکامیاب
موکب عباس شاهی شد بری از خاوران
شد محمد شه مهین فرزند او نایب مناب
آن سریر مجد و شوکت را همایون شهریار
این سپهر قدر و مکنت را فروزان ماهتاب
مر مرا از طلعت این ماه در دل خرمی
مرمرا از هجرت آن شاه در جان پیچ و تاب
آن پدر از سهم تیرش تیر بدکیشان بکیش
این پسر ازبیم تیغش تیغ شاهان درقراب
آن پدرجمشیدتخت واین پسرخورشید بخت
آن پدرکاموس تاب واین پسرکاووس آب
آن پدر با موکبش فتح و سعادت همعنان
این پسر باکوکبش فر و جلالت همرکاب
آن ولیعهد شهنشه این ولیعهد پدر
آن چوگل زاد ازگلستان این زگل همچون گلاب
چون پدر اینک به گیتی ملک بخش و ملک گیر
چون پدر اکنون به گیهان رنج بین وگنج یاب
زرفشاند سر ستاند برنماید برخورد
رنج بیند بی شمر تاگنج یابد بی حساب
درگه کوشش هژبر است ار زره پوشد هژبر
درگه بخشش سحابست ارسخن گویدسحاب
قدر اوکوهیست کاو راکهکشانستی کمر
جود او بحریست کاو را آسمانستی حباب
سیر خنگش سیرگردون را همی ماندکزان
روزکین در عرصه گیتی درافتد انقلاب
جود او بارنده ابر و خشم او درنده ببر
خنگ او غران هژبر و تیر او پران عقاب
گر نسیم خلق او درکام ضیغم بگذرد
نشنوی ازکام ضیغم جز شمیم مشک ناب
طفل را با سطوت او رنج ایام مشیب
پیر را با رأفت او عیش هنگام شباب
آسمان فتح را نعل سمند او هلال
نوعروس ملک راگرد سپاه او نقاب
لطف او از وادی بطحا برویاند سمن
قهر او از چشمه کوثر برانگیزد سراب
لب ببندد از سخن سحبان چو اوگوید سخن
کانچه اوگوید خطاهست آنچه این گوید صواب
سبعه وارونه را برکعبه بربنددکسی
کش نباشد آگهی از رتبه ام الکتاب
روز هیجاکز مسیر توسن گردان شود
گرد ره گردون گرا تر از دعای مستجاب
دشت کین از جوشن جیش وجنبش یکران شود
تنگ چون چشم خروس و تیره چون پر غراب
خار صحرا چون سنان گردد مهیای طعان
سنگ هامون چون حسام آید پذیرای ضراب
از زمین بر چرخ گردان هر زمان بارد خدنگ
آنچنان کز چرخ گردان بر زمین بارد شهاب
تیغ گرددکژدمی کش زهر صدکژدم به نیش
رمح گردد افعیی کش سهم صد افعی به ناب
گنبد خضرا ز بانگ گاودم در ارتعاش
توده غبرا زگرد باد پا در احتجاب
تن جدا از روح چونان دست مظلوم از علاج
سر تهی از مغز چونان جام مسکین از شراب
چون تو از مکمن برون آیی به عزم رزم خصم
باتنی چون آسمان و بارخی چون آفتاب
بر یکی توسن عیان بینند صد اسفندیار
در یکی جوشن نهان یابند صدافراسیاب
خونفشان گردد چنان تیغت که گر تا روز حشر
خاک راکاوی نیابی هیچ جز لعل مذاب
خنجرت چون نوعروسان در شبستان خلق را
هرنفس ناخن کند از خون بدخواهان خضاب
گر همه البرزکوه از آتش شمشیر تو
پیکرش گوگردسان فانی شود از التهاب
خسروا طبع کریمت کوه را ماند از آنک
هر سؤالی را دهد از لطف بی منت جواب
باسحاب رحمتت جیحون شوددریای خشک
با شرار خنجرت هامون شود دریای آب
تا بیاساید زمین مانند حزمت از درنگ
تا نیارامد فلک مانند عزمت از شتاب
هر تنی کاو در خلافت پای بر جا چون ستون
همچو میخ خرگهش اندرگلو بادا طناب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
وقت ضرورت چو نماند گریز
دست بگیرد سر شمشیر تیز
إذا ییس الإنسان طال لسانه
کسنور مغلوب یصول علی الکلب
هر که شاه آن کند که او گوید
حیف باشد که جز نکو گوید
بر طاق ایوان فریدون نبشته بود
جهان ای برادر نماند به کس
دل اندر جهان آفرین بند و بس
مکن تکیه بر ملک دنیا و پشت
که بسیار کس چون تو پرورد و کشت
چو آهنگ رفتن کند جان پاک
چه بر تخت مردن چه بر روی خاک

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
بس نامور به زیر زمین دفن کرده اند 
کز هستیش به روی زمین بر نشان نماند
وآن پیر لاشه را که سپردند زیر گل 
خاکش چنان بخورد کزو استخوان نماند
زنده ست نام فرخ نوشین روان به خیر 
گرچه بسی گذشت که نوشین روان نماند
خیری کن ای فلان و غنیمت شمار عمر 
زآن پیشتر که بانگ بر آید فلان نماند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
درختی که اکنون گرفته ست پای 
به نیروی شخصی برآید ز جای
و گر همچنان روزگاری هلی 
به گردونش از بیخ بر نگسلی
سر چشمه شاید گرفتن به بیل 
چو پر شد نشاید گذشتن به پیل
قرص خورشید در سیاهی شد 
یونس اندر دهان ماهی شد
پرتو نیکان نگیرد هر که بنیادش بد است 
تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است
ابر اگر آب زندگی بارد 
هرگز از شاخ بید بر نخوری
با فرومایه روزگار مبر 
کز نی بوریا شکر نخوری
با بدان یار گشت همسر لوط 
خاندان نبوتش گم شد
سگ اصحاب کهف روزی چند 
پی نیکان گرفت و مردم شد
دانی که چه گفت زال با رستم گرد
دشمن نتوان حقیر و بیچاره شمرد
دیدیم بسی که آب سرچشمه خرد 
چون بیشتر آمد شتر و بار ببرد
عاقبت گرگ زاده گرگ شود 
گرچه با آدمی بزرگ شود
شمشیر نیک از آهن بد چون کند کسی
ناکس به تربیت نشود ای حکیم کس
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست 
در باغ لاله روید و در شوره بوم خس
زمین شوره سنبل بر نیارد 
در او تخم و عمل ضایع مگردان
نکویی با بدان کردن چنان است 
که بد کردن به جای نیک مردان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بالای سرش ز هوشمندی 
می تافت ستاره بلندی
دشمن چه زند چو مهربان باشد دوست
توانم آنکه نیازارم اندرون کسی
حسود را چه کنم کو ز خود به رنج در است
بمیر تا برهی ای حسود کاین رنجی ست
که از مشقت آن جز به مرگ نتوان رست
شوربختان به آرزو خواهند 
مقبلان را زوال نعمت و جاه
گر نبیند به روز شپره چشم 
چشمه آفتاب را چه گناه
راست خواهی هزار چشم چنان 
کور بهتر که آفتاب سیاه

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
هر که فریاد رس روز مصیبت خواهد 
گو در ایام سلامت به جوانمردی کوش
بنده حلقه به گوش ار ننوازی برود 
لطف کن لطف که بیگانه شود حلقه به گوش
همان به که لشکر به جان پروری 
که سلطان به لشکر کند سروری
نکند جورپیشه سلطانی 
که نیاید ز گرگ چوپانی
پادشاهی که طرح ظلم افکند 
پای دیوار ملک خویش بکند
پادشاهی کاو روا دارد ستم بر زیردست 
دوستدارش روز سختی دشمن زورآورست
با رعیت صلح کن وز جنگ خصم ایمن نشین 
زان که شاهنشاه عادل را رعیت لشکرست

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
ای سیر تو را نان جوین خوش ننماید 
معشوق من است آنکه به نزدیک تو زشت است
حوران بهشتی را دوزخ بود اعراف 
از دوزخیان پرس که اعراف بهشت است
فرق است میان آن که یارش در بر 
تا آن که دو چشم انتظارش بر در

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
از آن کز تو ترسد بترس ای حکیم
وگر با چون او صد برآیی به جنگ
از آن مار بر پای راعی زند
که ترسد سرش را بکوبد به سنگ
نبینی که چون گربه عاجز شود
برآرد به چنگال چشم پلنگ

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بدین امید به سر شد دریغ عمر عزیز 
که آنچه در دلم است از درم فراز آید
امید بسته بر آمد ولی چه فایده زانک 
امید نیست که عمر گذشته باز آید
کوس رحلت بکوفت دست اجل 
ای دو چشمم وداع سر بکنید
ای کف دست و ساعد و بازو 
همه تودیع یکدگر بکنید
بر من اوفتاده دشمن کام 
آخر ای دوستان گذر بکنید
روزگارم بشد به نادانی 
من نکردم شما حذر بکنید

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
درویش و غنی بنده این خاک درند
و آنان که غنی ترند محتاج ترند
به بازوان توانا و قوت سر دست
خطاست پنجه مسکین ناتوان بشکست
نترسد آن که بر افتادگان نبخشاید
که گر ز پای در آید کسش نگیرد دست
هر آن که تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت
دماغ بیهده پخت و خیال باطل بست
ز گوش پنبه برون آر و داد خلق بده
وگر تو می ندهی داد روز دادی هست
بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بی غمی
نشاید که نامت نهند آدمی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
ای زبردست زیردست آزار 
گرم تا کی بماند این بازار
به چه کار آیدت جهانداری
مردنت به که مردم آزاری

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ظالمی را خفته دیدم نیم روز
گفتم این فتنه است خوابش برده به
وآنکه خوابش بهتر از بیداری است
آن چنان بد زندگانی مرده به

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یکی از ملوک را شنیدم که شبی در عشرت روز کرده بود و در پایان مستی همی گفت
ما را به جهان خوش تر از این یک دم نیست 
کز نیک و بد اندیشه و از کس غم نیست
درویشی به سرما برون خفته بود و گفت
ای آنکه به اقبال تو در عالم نیست 
گیرم که غمت نیست غم ما هم نیست
درویش مر آن نقد و جنس را به اندک زمان بخورد و پریشان کرد و باز آمد
قرار بر کف آزادگان نگیرد مال 
نه صبر در دل عاشق نه آب در غربال
حرامش بود نعمت پادشاه 
که هنگام فرصت ندارد نگاه
مجال سخن تا نبینی ز پیش 
به بیهوده گفتن مبر قدر خویش
ابلهی کو روز روشن شمع کافوری نهد 
زود بینی کش به شب روغن نباشد در چراغ
به روی خود در طماع باز نتوان کرد 
چو باز شد به درشتی فراز نتوان کرد
کس نبیند که تشنگان حجاز 
به سر آب شور گرد آیند
هر کجا چشمه ای بود شیرین 
مردم و مرغ و مور گرد آیند

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
چو دارند گنج از سپاهی دریغ 
دریغ آیدش دست بردن به تیغ
زر بده مرد سپاهی را تا سر بنهد 
و گرش زر ندهی سر بنهد در عالم
اذا شبع الکمی یصول بطشا 
و خاوی البطن یبطش بالفرار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
آنان که به کنج عافیت بنشستند 
دندان سگ و دهان مردم بستند
کاغذ بدریدند و قلم بشکستند 
وز دست زبان حرف گیران رستند
همای بر همه مرغان از آن شرف دارد 
که استخوان خورد و جانور نیازارد
اگر صد سال گبر آتش فروزد 
اگر یک دم در او افتد بسوزد
تو بر سر قدر خویشتن باش و وقار 
بازی و ظرافت به ندیمان بگذار

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
بس گرسنه خفت و کس ندانست که کیست 
بس جان به لب آمد که بر او کس نگریست
مبین آن بی حمیت را که هرگز 
نخواهد دید روی نیکبختی
که آسانی گزیند خویشتن را 
زن و فرزند بگذارد به سختی
کس نیاید به خانه درویش 
که خراج زمین و باغ بده
یا به تشویش و غصه راضی باش 
یا جگربند پیش زاغ بنه
راستی موجب رضای خداست 
کس ندیدم که گم شد از ره راست
مکن فراخ روی در عمل اگر خواهی 
که وقت رفع تو باشد مجال دشمن تنگ
تو پاک باش و مدار از کس ای برادر باک 
زنند جامه ناپاک گازران بر سنگ
به دریا در منافع بی شمار است 
و گر خواهی سلامت بر کنار است
دوست مشمار آن که در نعمت زند 
لاف یاری و برادرخواندگی
دوست آن دانم که گیرد دست دوست 
در پریشان حالی و درماندگی
ز کار بسته میندیش و دل شکسته مدار 
که آب چشمه حیوان درون تاریکی است
الا لایجأرن اخو البلیة
فللرحمٰن الطاف خفیة
منشین ترش از گردش ایام که صبر 
تلخ است ولیکن بر شیرین دارد
نه بینی که پیش خداوند جاه 
نیایش کنان دست بر بر نهند
اگر روزگارش در آرد ز پای 
همه عالمش پای بر سر نهند
یا زر به هر دو دست کند خواجه در کنار 
یا موج روزی افکندش مرده بر کنار
مصلحت ندیدم از این بیش ریش درونش به ملامت خراشیدن و نمک پاشیدن بدین کلمه اختصار کردیم
ندانستی که بینی بند بر پای 
چو در گوشت نیامد پند مردم
دگر ره چون نداری طاقت نیش 
مکن انگشت در سوراخ گژدم

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
در میر و وزیر و سلطان را 
بی وسیلت مگرد پیرامن
سگ و دربان چو یافتند غریب 
این گریبانش گیرد آن دامن
بگذار که بنده کمینم
تا در صف بندگان نشینم
گفت الله الله چه جای این سخن است
گر بر سر و چشم ما نشینی 
بارت بکشم که نازنینی
فی الجمله بنشستم و از هر دری سخن پیوستم تا حدیث زلت یاران در میان آمد و گفتم
چه جرم دید خداوند سابق الانعام
که بنده در نظر خویش خوار می دارد
خدای راست مسلم بزرگواری و حکم 
که جرم بیند و نان برقرار می دارد
چو کعبه قبله حاجت شد از دیار بعید 
روند خلق به دیدارش از بسی فرسنگ
تو را تحمل امثال ما بباید کرد 
که هیچ کس نزند بر درخت بی بر سنگ

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نیاساید مشام از طبله عود 
بر آتش نه که چون عنبر ببوید
بزرگی بایدت بخشندگی کن 
که دانه تا نیفشانی نروید
اگر گنجی کنی بر عامیان بخش 
رسد هر کدخدایی را برنجی
چرا نستانی از هر یک جوی سیم
که گرد آید تو را هر وقت گنجی
قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت 
نوشین روان نمرد که نام نکو گذاشت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
اگر ز باغ رعیت ملک خورد سیبی 
بر آورند غلامان او درخت از بیخ
به پنج بیضه که سلطان ستم روا دارد 
زنند لشکریانش هزار مرغ به سیخ

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
آتش سوزان نکند با سپند 
آنچه کند دود دل دردمند
مسکین خر اگر چه بی تمیز است 
چون بار همی برد عزیز است
گاوان و خران باربردار 
به ز آدمیان مردم آزار
حاصل نشود رضای سلطان 
تا خاطر بندگان نجویی
خواهی که خدای بر تو بخشد 
با خلق خدای کن نکویی
آورده اند که یکی از ستم دیدگان بر سر او بگذشت و در حال تباه او تأمل کرد و گفت
نه هرکه قوت بازوی منصبی دارد 
به سلطنت بخورد مال مردمان به گزاف
توان به حلق فرو بردن استخوان درشت 
ولی شکم بدرد چون بگیرد اندر ناف
نماند ستم کار بدروزگار 
بماند بر او لعنت پایدار

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ناسزایی را که بینی بخت یار 
عاقلان تسلیم کردند اختیار
چون نداری ناخن درنده تیز 
با ددان آن به که کم گیری ستیز
هر که با پولاد بازو پنجه کرد 
ساعد مسکین خود را رنجه کرد
باش تا دستش ببندد روزگار 
پس به کام دوستان مغزش بر آر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پیش که بر آورم ز دستت فریاد
هم پیش تو از دست تو گر خواهم داد
همچنان در فکر آن بیتم که گفت 
پیل بانی بر لب دریای نیل
زیر پایت گر بدانی حال مور 
همچو حال توست زیر پای پیل

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
هر چه رود بر سرم چون تو پسندی رواست 
بنده چه دعوی کند حکم خداوند راست
چو کردی با کلوخ انداز پیکار 
سر خود را به نادانی شکستی
چو تیر انداختی بر روی دشمن 
چنین دان کاندر آماجش نشستی

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
صلح با دشمن اگر خواهی هر گه که تو را 
در قفا عیب کند در نظرش تحسین کن
سخن آخر به دهان می گذرد موذی را 
سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین کن
آن را که به جای توست هر دم کرمی
عذرش بنه ار کند به عمری ستمی
گر گزندت رسد ز خلق مرنج 
که نه راحت رسد ز خلق نه رنج
از خدا دان خلاف دشمن و دوست 
کاین دل هر دو در تصرف اوست
گرچه تیر از کمان همی  گذرد 
از کمان دار بیند اهل خرد

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
دو بامداد اگر آید کسی به خدمت شاه
سیم هرآینه در وی کند به لطف نگاه
مهتری در قبول فرمان است 
ترک فرمان دلیل حرمان است
هر که سیمای راستان دارد
سر خدمت بر آستان دارد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ماری تو که هر که را ببینی بزنی
یا بوم که هر کجا نشینی بکنی
زورت ار پیش می رود با ما 
با خداوند غیب دان نرود
زورمندی مکن بر اهل زمین
تا دعایی بر آسمان نرود
حذر کن ز درد درون های ریش
که ریش درون عاقبت سر کند
به هم بر مکن تا توانی دلی 
که آهی جهانی به هم بر کند
بر تاج کیخسرو نبشته بود
چه سالهای فراوان و عمر های دراز 
که خلق بر سر ما بر زمین بخواهد رفت
چنان که دست به دست آمده ست ملک به ما
به دستهای دگر همچنین بخواهد رفت

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
یا وفا خود نبود در عالم
یا مگر کس در این زمانه نکرد
کس نیاموخت علم تیر از من 
که مرا عاقبت نشانه نکرد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پادشه پاسبان درویش است
گرچه رامش به فر دولت اوست
گوسپند از برای چوپان نیست
بلکه چوپان برای خدمت اوست
یکی امروز کامران بینی 
دیگری را دل از مجاهده ریش
روزکی چند باش تا بخورد
خاک مغز سر خیال اندیش
فرق شاهی و بندگی برخاست 
چون قضای نبشته آمد پیش
گر کسی خاک مرده باز کند
ننماید توانگر و درویش
دریاب کنون که نعمتت هست به دست 
کاین دولت و ملک می رود دست به دست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گر نه اومید و بیم راحت و رنج
پای درویش بر فلک بودی
ور وزیر از خدا بترسیدی 
همچنان کز ملک ملک بودی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دوران بقا چو باد صحرا بگذشت
تلخی و خوشی و زشت و زیبا بگذشت
پنداشت ستمگر که جفا بر ما کرد 
در گردن او بماند و بر ما بگذشت
ملک را نصیحت او سودمند آمد و از سر خون او در گذشت

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
بزرجمهر را رای ملک اختیار آمد
وزیران در نهانش گفتند رای ملک را چه مزیت دیدی بر فکر چندین حکیم
خلاف رای سلطان رای جستن
به خون خویش باشد دست شستن
اگر خود روز را گوید شب است این
بباید گفتن آنک ماه و پروین

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ملک فرمود تا بزنندش و نفی کنند تا چندین دروغ درهم چرا گفت
گفت ای خداوند روی زمین یک سخنت دیگر در خدمت بگویم اگر راست نباشد به هر عقوبت که فرمایی سزاوارم
گفت بگو تا آن چیست
غریبی گرت ماست پیش آورد
دو پیمانه آب است و یک چمچه دوغ
اگر راست می خواهی از من شنو
جهان دیده بسیار گوید دروغ
ملک را خنده گرفت و گفت از این راست تر سخن تا عمر او بوده باشد نگفته است
فرمود تا آنچه مأمول اوست مهیا دارند و به خوشی برود

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی از وزرا به زیردستان رحم کردی و صلاح ایشان را به خیر توسط نمودی 
اتفاقا به خطاب ملک گرفتار آمد 
صاحبدلی بر این اطلاع یافت و گفت
ﺗﺎ دل دوﺳﺘﺎن ﺑﻪ دﺳﺖ ﺁری
ﺑﻮﺳﺘﺎن ﭘﺪر ﻓﺮوﺧﺘﻪ ﺑﻪ
پختن دیگ نیکخواهان را 
هر چه رخت سراست سوخته به
ﺑﺎ ﺑﺪاﻧﺪﻳﺶ هم ﻧﻜﻮﻳﻰ کن
دهن ﺳﮓ ﺑﻪ ﻟﻘﻤﻪ دوﺧﺘﻪ ﺑﻪ

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
یکی از پسران هارون الرشید پیش پدر آمد خشم آلود که فلان سرهنگ زاده مرا دشنام مادر داد
هارون ارکان دولت را گفت جزای چنین کس چه باشد
یکی اشاره به کشتن کرد و دیگری به زبان بریدن و دیگری به مصادره و نفی
نه مرد است آن به نزدیک خردمند
که با پیل دمان پیکار جوید
بلی مرد آن کس است از روی تحقیق
که چون خشم آیدش باطل نگوید

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
با طایفه بزرگان به کشتی در نشسته بودم
زورقی در پی ما غرق شد دو برادر به گردابی در افتادند 
یکی از بزرگان گفت ملاح را که بگیر این هر دو را که به هر یکی پنجاه دینارت دهم
ملاح در آب افتاد و تا یکی را برهانید آن دیگر هلاک شد
گفتم بقیت عمرش نمانده بود از این سبب در گرفتن او تأخیر کرد و در آن دگر تعجیل
گفتم صدق الله من عمل صالحا فلنفسه و من أساء فعلیهٰا
تا توانی درون کس مخراش
کاندر این راه خارها باشد
کار درویش مستمند بر آر 
که تو را نیز کارها باشد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دو برادر یکی خدمت سلطان کردی و دیگر به زور بازو نان خوردی
باری این توانگر گفت درویش را که چرا خدمت نکنی تا از مشقت کار کردن برهی
به دست آهک تفته کردن خمیر 
به از دست بر سینه پیش امیر
عمر گرانمایه در این صرف شد 
تا چه خورم صیف و چه پوشم شتا
ای شکم خیره به نانی بساز 
تا نکنی پشت به خدمت دو تا

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
کسی مژده پیش انوشیروان عادل آورد گفت شنیدم که فلان دشمن تو را خدای عز و جل برداشت
گفت هیچ شنیدی که مرا بگذاشت
اگر بمرد عدو جای شادمانی نیست
که زندگانی ما نیز جاودانی نیست

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
گروهی حکما به حضرت کسریٰ در به مصلحتی سخن همی گفتند و بزرگ مهر که مهتر ایشان بود خاموش
گفتندش چرا با ما در این بحث سخن نگویی
چو کاری بی فضول من بر آید
مرا در وی سخن گفتن نشاید
و گر بینم که نابینا و چاه است
اگر خاموش بنشینم گناه است

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -