cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
قاصد رسید و ساخت معطر مشام من
در چین نامه داشت مگر نافه ختن
آن نامه نیست بلکه پی تحفه باغبان
چید از چمن بنفشه و پیچید در سمن
هرگز ندیده نرگس چشمی به باغ دهر
زینسان دمیده سنبل مشکین ز نسترن
نشکفته غنچه ای ست چو پیچیده بینمش
همچون دهان غنچه دهانان پر از سخن
عنبرفشان گلی ست چو بگشاده خوانمش
بر سبزه تر و گل سیراب خنده زن
نسرین بری گرفته به بر زلف پرگره
گل چهره ای نهاده به رخ جعد پرشکن
تختی ست خوش ز عاج که صف صف نشسته اند
بر وی به ناز هند و کان برهنه تن
اینها کنایت است بگویم سخن صریح
وز چهره یقین بگشایم نقاب ظن
اقبالنامه ای ست به اخلاص پیشه ای
از لیث بن غضنفر یعقوب بن حسن
شاهی که حد من نبود مدحش آن چنان
کو خود به عدل و جود کند مدح خویشتن
چون قاصر است کلک زبانم ز مدحتش
آن به که چون دوات نهم مهر بر دهن
پاکیزه گوهرا پی گوش تو سفته ام
درهای شاهوار به از لؤلوی عدن
آویزه ای ست در خور تو دارم آنقدر
چشم از تو مردمی که نهی گوش سوی من
تو یوسفی به مصر جلالت نهاده تخت
من غایب از جناب تو یعقوب ممتحن
یعقوب داشت بیت حزن بهر خود یکی
من دارم از برای تو صد بیت بی حزن
دادت عطیه ملکی لا بلک چند ملک
بی منت سپاه و حشم فضل ذوالمنن
باید زبان حال و مقال تو روز و شب
باشد به شکرگویی این فضل مرتهن
نوبر درختی از چمن عدل و باغ ملک
تیشه مکن ز ظلم و به آن بیخ خود مکن
باش از شکوفه کرم و عدل زیب باغ
باش از ثمار جود و عطا رونق چمن
تا زان شکوفه روح فزایند شیخ و شاب
تا زین ثمار کام ربایند مرد و زن
آن گونه زی که رشته آمال را بود
عدلت گره گشای نه ظلمت گره فکن
ز انصاف ملک را طرب آباد کن چنان
کانجا غریب را رود از دل غم وطن
عالم که نور علم فشاند کن استوار
پایش به زر چو شمع کش از زر کنی لگن
بی نور علم او شود از تیرگی جهل
زان سان جهان که در شب ظلمانی انجمن
آن را شناس صاحب علم و عمل که هست
زان مفتی شرایع و زین محیی سنن
نی آن سفیه را که ز تلبیس نفس و دیو
بتخانه های حرص و هوا راست برهمن
هر کج قلم که راست کند خویش را بر آن
کآرد به دست مال فقیری به مکر و فن
دستش به تیغ ساز قلم تا رقم کنند
آثار عدل و داد تو بر صفحه زمن
بر نفس و مال خلق کسی را مکن امین
کو در رعایت درمی نیست مؤتمن
در جامه خانه ره مده آن را که می کند
از مرده شوی پیرهن از مردگان کفن
آزار جوی را مکن آسوده ز ایمنی
کآزرده مردنش به از آسوده زیستن
آن را که ستر عیب دریدن بود هنر
بر وی برای ستر کفن به که پیرهن
یک خلق خوش ز هر که ببینی پسند کن
یمن سهیل شد سند دولت یمن
یک لحظه هر که نیک شود مغتنم شمار
قرن اویس شد سبب رونق قرن
چیزی که می کنی طلب از اهل آن طلب
کز ناربن به نار رسی نی ز نارون
نیکان فرشته خوی و بد است اهرمن صفت
مپسند بر فرشته روان حکم اهرمن
کژدست را بکش رگ جان از بدن که هست
از بهر دوست بستنش این بهترین رسن
مشعوف آن مشو که نه پاک است اصل او
چندان طراوتی ندهد سبزه دمن
عالی شود لییم ولیکن نه چون کریم
بالا پرند مرغان اما نه تا پرن
معمور خانه ای ست مثمن سرای خلد
آن را عمارت دل ویران بود ثمن
چون شد سخن دراز کنم ختم بر دعا
خود کار من دعاست چه در سر چه در علن
تا باشد آن دعا که رود سوی آسمان
گاهی مفیض راحت و گه مثمر محن
بادا ز اهل صدق دعاهای مستجاب
بر خصم تو سهام و بر احباب تو مجن
بر خصم تو مباد پی آن سهام درع
جز آنکه چشمه چشمه چو درعش بود بدن
باد آن مجن چنانکه رساند به جان خصم
زاحباب تو چه صرف کند ناوک فتن

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
این همایون خانه کامد خانه چشم جهان
روشنایی باد ازو چشم جهان را جاودان
خانه چشمش چرا گویم چو روشن دیده ام
در سیاهی نور آن پنهان و نور این عیان
سبز پوشان صف زده از دور گرد او مگر
بیت معمور است کامد بر زمین از آسمان
در صفا چون خانه کعبه است لیک افتاده است
زمزم آنجا بر کران از خانه اینجا در میان
از در تحسین بود نجار کز درهای او
بر رخ نظارگی بگشاده ابواب جنان
در نیابد خورده کاری های نقشش عقل پیر
بی فرنگی چشم ها از شیشه های تابه دان
بر لب حوض ز مرمر بسته اش بنشین دمی
تا بلور حل در آب منعقد بینی روان
می جهد رقصان به بالا آب از فواره اش
در هوای بزم شاه کام بخش کامران
شاه ابوالغازی معز ملک و دین سلطان حسین
آفتاب عدل و احسان سایه امن و امان
آن که گر سازد به قدر حشمت خود منزلی
تنگ آید زان عمارت عرصه کون و مکان
تا بود از گردش پرگار نقش آرای صنع
شمسه این لاجوردی سقف شمس خاوران
از زمین بوس سرافرازان زرین تاج باد
این سعادت خانه را پر زیب و زیور آستان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
برتر آمد در علو این منزل از چرخ برین
نیست با این منزلت یک خانه در روی زمین
بس که طرح و وضع شیرین آمده ست این خانه را
همچو بیت نحل پنداری پر است از انگبین
هست طاق غرفه اش ابرو و شه در وی چو چشم
نیست خوبان جهان را چشم و ابرویی چنین
شاه بیت نظم عالم خوانمش ور بشنود
جان فردوسی ز خلد این نکته گوید آفرین
نقشبندان روی در دیوار آرند ار رسد
نسخه ای از نقش های روی دیوارش به چین
بوی اگر بردی ز رنگ آمیزی نقاش او
خامه از مژگان و رنگ از چهره دادی حور عین
مختصر سازم سخن زیرا محل بس نازک است
هست برج سعد و خورشیدی در او مسند نشین
آفتاب آسمان سلطنت سلطان حسین
کز فروغ اوست روشن عرصه دنیا و دین
بانی کاخ جهانبانی کز آغاز وجود
ذات او مقصود بود از امتزاج ماء و طین
مهر انور کز طلوعش گردد انجم ناپدید
گرد بام قصر قدرش مرغی آمد دانه چین
پاسبان از کنگر ایوانش ار بیند به زیر
شرفه های سدره را بیند کم از اسنان سین
یک نگین از خاتمش فیروزه چرخ است و هست
خاتمش را قاف تا قاف جهان زیر نگین
عدل او تا بست دست ظالم را دیگر نشد
رنجه مویی بر گوزن از پنجه شیر عرین
فتنه ایام را سدی ست تیغ او سدید
حوزه اسلام را حصنی ست حفظ او حصین
چون گذر بر روضه لطفش کنند اهل نیاز
با هزاران آرزو و آز خانهاشان قرین
آید از گلهاش بوی هذه جنات عدن 
خیزد از مرغانش بانگ فادخلوها خالدین 
مهر او در شاهد و غایب اثر کرد آنچنان
کز رحم آید جنین داغ ولایش بر جبین
تا بنای ملک را زیر سپهر بی ستون
غیر عدل و راستی نبود ستون راستین
از ستون عدل او بادا بنای ملک راست
وین دعا را باد آمین از دم روح الامین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
ای سر از قدر بر فلک سوده
عالمی در پناهت آسوده
از زمین بوس سرکشان جهان
آستان تو گشته فرسوده
گوش سایل به جز صدای کرم
از صریر در تو نشنوده
هر چه پنهان ز وضع های بدیع
در خیال مهندسان بوده
در بنای تو صنعت استاد
همه را آشکار بنموده
هر که دیده فروغ شمسه تو
دیده بر آفتاب نگشوده
پیش نقاش تو سپهر کبود
صدفی لاجورد آلوده
بامت آمد ز ابر بالاتر
نیست حاجت که باشد اندوده
در جمال تو دولت ازلی
هر زمان چیزی دیگر افزوده
وز همه بهتر آنکه موکب شاه
در تو گاهی نزول فرموده

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
به مصر و شام که گیرند وقف را به تمام
قضات اگر چه نباشند مستحق آن را
به غیر وصل نخوانند قاریان قرآن
ز حال وقف وقوفی نباشد ایشان را
گرفته اند همانا قضات از ایشان باز
به رسم عادت خود وقف های قرآن را

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
جامی ابنای زمان از قول حق صم اند و بکم
نام ایشان نیست عندالله به جز شرالدواب
گردن همت بکش از ربقه تقلیدشان
ورنه افتی عاقبت از منهج صدق و صواب
در بیابان سیهدیهم دهد سرگشته جان
هر که را باشد دلیل ره اذا کان الغراب
در لباس و دوستی سازند کار دشمنی
حسب الامکان واجب است از کید ایشان اجتناب
شکل ایشان شکل انسان فعلشان فعل سباع
هم ذیاب فی الثیاب او ثیاب فی ذیاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
باز رست از پنجه پنجه گریبان حیات
جامی اما نامدت دامان بهبودی به دست
سال عمرت شصت شد در لجه هستی بکوش
تا ازین دریا برآری صید مقصودی به شست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
ای سهی قد که عمر تو اکثر
گشته مصرف به نحو و تصریف است
قد و زلف تو را اگر بنده
کرده تعریف جای تشریف است
نبود این جنس نکته بر تو نهان
که الف لام بهر تعریف است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هر پسر کو از پدر لافد نه از فضل و هنر
فی المثل گر دیده را مردم بود نامردم است
شاخ بی بر گرچه باشد از درخت میوه دار
چون نیارد میوه بار اندر شمار هیزم است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
بود شاها رعیت آن خزینه
که در وی گنج های زر دفینه است
عوان چون مالشان دزدیده گیرد
ببر دستش که دزد آن خزینه است

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
ایا شاهی که هر جا مسند عدل
نهادی ظلم از آنجا رخت برداشت
بداندیش تو ترکی بود یک لخت
ولی تیغ تواش یک لخت نگذاشت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
غلام خامه آن کاتبم که شعر مرا
چنان که بود رقم زد نه هرچه خواست نوشت
اگرچه شعر فروغ از دروغ می گیرد
دروغ و راست در او هرچه بود راست نوشت

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
به بوستان سخن مرغ طبع من اکثر
به هفت بیت شود نغمه ساز و قافیه سنج
ز هفت پیکر گنجور گنجه هر غزلی
نمونه ای ست ز معنی نهان در او صد گنج
چو بیت بیت ز هر هفت ازان دو مصراع است
گرش به سبع مثانی لقب نهند مرنج
ز هفت عضو یکی یا دو باد کم او را
که هفت بیت مرا شش رقم زند یا پنج

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
هر برق درخشان که بر آید ز بدخشان
صد شعله ازان در دل افگار من افتد
بر گوهر اشکم چو فتد پرتو آن برق
لعلی شود از چشم گهربار من افتد

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
با قضا جامی رضا ده گرچه حکم او تو را
از نکو سوی بد از بد سوی بدتر می برد
از برای حکمتی روح القدس از تشت زر
دست موسی را به سوی تشت آذر می برد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هر چند زند لاف کرم مرد درم دوست
دریوزه احسان ز در او نتوان کرد
دیرین مثلی هست که از فضله حیوان
نارنج توان ساخت ولی بو نتوان کرد

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
دل درین وحشتگه بیگانگان
یک حریف آشنا حاصل نکرد
در وفا کوشید عمری لیک ازان
غیر حرمان از وفا حاصل نکرد
کیمیاگر سالها بهر غنا
کند جان و جز عنا حاصل نکرد
حاصل خود کرد صرف کیمیا
هیچ چیز از کیمیا حاصل نکرد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مطرب خوش لهجه را حسن ادا باید نخست
تا دمش از رشته جان عقده غم بگسلد
نی چنان کز کثرت تحریر و تکرار نغم
در میان هر دو لفظش از غزل دم بگسلد
هر چه بربندد به هم ناظم به صد خون جگر
او ز ناهنجاری الحانش از هم بگسلد

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
پی لقمه و خرقه هر لحظه ای
نشاید کشیدن ز خلقی گزند
به روزی بود خشک نانی کفاف
به عمری بود کهنه دلقی بسند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
جامی به روی خاک چو یک زنده یافت نیست
خوشوقت مردگان که ته خاک خفته اند
گردی ز رهروان ره صدق مانده بود
آن هم کنون ز ساحت ایام رفته اند
قومی رسیده اند که در کارگاه فضل
هرگز دری به مثقب فکرت نسفته اند
خاری به جان اهل دلی گر خلیده است
چون سبزه گشته خرم و چون گل شکفته اند
خاطر مدار رنجه اگر عیب ها ز تو
هر جا نموده باز و هنرها نهفته اند
از کج چه اعتبار اگر کج نموده اند
بر راست چیست طعنه اگر راست گفته اند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ساغری می گفت دزدان معانی برده اند
هر کجا در شعر من یک معنی خوش دیده اند
دیدم اکثر شعرهایش را یکی معنی نداشت
راست می گفت آنکه معنیهاش را دزدیده اند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
جاهل که لاف فضل زند کاش از نخست
آن نقد را ز کیسه خود جست و جو کند
خر کی زند ز مایده عیسوی نفس
گر زانکه سر به توبره خود فرو کند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ای خواجه عقل بین که بزرگان شهر ما
بر خویشتن فضای جهان تنگ می کنند
گر فی المثل به مجلس صدر آورند روی
هر یک به صدر مجلسش آهنگ می کنند
بهر گزی زمین که بود ملک دیگری
تیغ زبان کشیده به هم جنگ می کنند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
مشو با کم از خود مصاحب که عاقل
همه صحبت بهتر از خود گزیند
گرانی مکن با به از خود که او هم
نخواهد که با کمتر از خود نشیند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
معنی جمعیت ار خواهی دلا لازم شمار
سلک صحبت را که جمعیت به جمع اولی بود
نظم پر معنی چو در تقطیع گردد مفترق
جمله اجزایش ز هم هر جزو بی معنی بود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هر که ناکس بود در اصل و سرشت
به تقالیب دهر کس نشود
سگ مگس را اگر کنی مقلوب
قلب آن غیر سگ مگس نشود

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دلا منشین درین ویرانه چون چغد
سوی مرغان قدسی آشیان پر
بود گیتی درختی سر به سر شاخ
ولی جمله سوی یک اصل رهبر
ز هر شاخی سوی آن اصل ره جوی
چو آن را یافتی از شاخ بگذر
نباشد شیوه مرغان زیرک
نشستن هر زمان بر شاخ دیگر

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جامی از قید تعلق چون رهیدی بعد ازین
با مسیحا باش در ملک تجرد هم نفس
غم مخور گر خانه ویران شد ز فوت اهل بیت
خانه بیت شعر و اهل بیت بکر فکر بس

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هیچ سودی نکند تربیت ناقابل
گرچه برتر نهی از خلق جهان مقدارش
سبز و خرم نشود از نم باران هرگز
خار خشکی که نشانی به سر دیوارش

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
عشوه شاهد دنیا طمع انگیز بود
جامی آن به که ازین می نشوی مست طمع
لقمه تلخ قناعت ز جهان قوت تو بس
بهر حلوای کسان کفچه مکن دست طمع

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
من که از دولت قناعت رست
گردن همتم ز غل طمع
طمع از مال و جاه ببریدم
محنت فاقه به که ذل طمع

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بسا اخ کز اخوت چون زند دم
دمش باشد چراغ عیش را پف
تف افکن بر رخ آن اخ که هرگز
نیفتد زین مناسب تر اخ و تف

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بهشتی پیکری کز غایت لطف
سپاه نیکوان را بود سر خیل
سرآمد حسن او و دوزخی شد
فاغشی وجهه قطعا من اللیل

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
چنان ز خلق ملولم که تا به چشم نیاید
مرا خیال کسی روز و شب ز خواب گریزم
به سایه چون روم از تاب آفتاب یقین دان
که من ز سایه خود نی ز آفتاب گریزم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ایا نور دیده که بینم تو را
شده نقد راحت کم از درد چشم
ز درد تو نالم که چشم منی
بنالد بلی مردم از درد چشم

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
پست است قدر سفله اگر خود کلاه جاه
بر اوج سلطنت زند از گردش زمان
سفلی ست خاک اگر چه نه بر مقتضای طبع
همراه گردباد کشد سر بر آسمان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
جامی مبند توسن همت به میخ آز
همچون خران بر آخر آخرزمانیان
از خوان خاکیان مطلب لقمه تا رسد
نزل بقا ز مایده آسمانیان
آزادگی گزین که نیرزد به نزد عقل
ملک جهان به دیدن روی جهانیان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
برای نعمت دنیا که خاک بر سر آن
منه ز منت هر سفله بار بر گردن
به یک دو روز رود نعمتش ز دست ولی
بماندت ابدالدهر عار بر گردن

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
به دندان رخنه در پولاد کردن
به ناخن راه در خارا بریدن
فرو رفتن به آتشدان نگونسار
به پلک دیده آتش پاره چیدن
به فرق سر نهادن صد شتر بار
ز مشرق جانب مغرب دویدن
بسی بر جامی آسان تر نماید
ز بار منت دونان کشیدن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
به جنگجو صنم خویش گفتم ای صد بار
رسیده سنگ جفایت بر آبگینه من
رسان به سینه من سینه را به رسم صفا
که پاک به دل همچون تویی ز کینه من
به عشوه گفت تو را سینه گرچه صاف آمد
گمان مبر که رسد در صفا به سینه من

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
جامی ارباب کرم نایاب چون عنقا شدند
اهل همت را بود قاف قناعت فرض عین
راح راحت نیست در جام غم انجام طمع
کأس یأس از کف منه کالیأس احدی راحتین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
مشو مغرور حسن خوبرویان
به زلف دلکش و روی نگارین
کز اینها گیردت دل سال دیگر
چنان کامسال از خوبان پارین

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
هر که دل بر عشوه گیتی نهاد
بر حذر باش از غرور و جهل او
دامن آن گیر کز همت فشاند
آستین بر دنیی و بر اهل او

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
درین نشیمن حرمان مکن به کس پیوند
که هر کسی که نهی دل بر آشنایی او
اگر مخالف طور تو باشد اوضاعش
عذاب روح شود صحبت ریایی او
وگر موافق طبع تو افتد اخلاقش
مذاق مرگ دهد شربت جدایی او

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
تا نیفتادت ز کار ای پیر کار از رعشه دست
نامدت باور که ناید هیچ کار از دست تو
چیست دانی جنبش دستت چنین بی اختیار
یعنی ای غافل برون است اختیار از دست تو

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
حرص چه ورزی که ز سودا و سود
پنج تو شش گردد و هشت تو نه
رنج طلب را همه بر خود مگیر
یطلبک الرزق کما تطلبه

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
به مه آن رخ چرا کنم تشبیه
ترک تشبیه ناموجه به
گرچه آمد مشبه به  خوب
هست صد بار ازو مشبه  به

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بیشه فقر جای شیران است
شیر این بیشه باش تا باشی
پیشه مرد چیست نفی وجود
مرد این پیشه باش تا باشی
با دو اندیشه جمع نتوان بود
با یک اندیشه باش تا باشی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
به نام خدایی که پست و بلند
ز خورشید فضلش بود بهره مند
فرازنده این کهن بارگاه
فروزنده مشعل مهر و ماه
کریمی که از طارم کبریا
چو شد سایه گستر درین تنگنا
ز فر خود آن سایه را مایه داد
لقب شاه عالم پناهش نهاد
جهان را ز صد گونه فرسودگی
در آن سایه بخشید آسودگی
چو منشی عقل آن تمنا کند
که تاریخ اقبالش انشا کند
فلک حل کند بهر عز و شرف
زر مهر در لاجوردی صدف
عطارد کشد خامه افتخار
کشد نقش بر صفحه روزگار
الا تا بود چرخ عالی نهاد
ازان نقش این صفحه خالی مباد
شهی تاجور بر سریر سرور
بماناد پاینده تا نفخ صور

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
دوش چون برد سر ز گردش مهر
ظل مخروطی زمین به سپهر
بود الحق چو خیمه مشکین
سرکشیده بر اوج چرخ برین
ز انجمش میخ و از شهاب طناب
قبه آن ز ماه عالمتاب
من در آن خیمه از همه یکتا
چون ستون پا فشرده بر یک جا
کردم از خاطر سخن پرداز
با خرد گفت و گوی شعر آغاز
گفتم ای فیض بخش طبع نژند
پایه قدر شعرم از تو بلند
تا به شاگردی تو افتادم
ساخت شاگردی تو استادم
گوهر نظمم از تو تاب گرفت
چشمه شعرم از تو آب گرفت
لیک با این همیشه در تابم
کس بر آتش نمی زند آبم
هست ازان آب و تاب حاصل من
آب در دیده تاب در دل من
بر سر چارسوی کون و فساد
هیچ جنسی بدین کساد مباد
گفت بگذار جامی این گله را
امشب از حد مبر مجادله را
گر همی بایدت رواج سخن
نیست زین بیشت احتیاج سخن
خیز و بر رغم ناکسان و کسان
هر چه داری به عرض شاه رسان
زانکه نقد سخن درین بازار
گرچه باشد چو زر تمام عیار
نرود همچو نقدهای روان
تا نباشد بر آن ز سکه نشان
سکه آن اگر نیی آگاه
نیست الا قبول خاطر شاه
شاه روشن ضمیر صافی دل
حامی حق و ماحی باطل
معدن عدل و منبع انصاف
مخزن فضل و مجمع الطاف
شاه سلطان ابوسعید که هست
آسمان پیش قصر قدرش پست
پشت بر پشت شاه و شاه نشان
چاوشانش ز جاه شاهوشان
داده شاهان تاجور باجش
خان خانان کشیده تاراجش
دست جودش چو زر فشان گردد
کیسه پرداز بحر و کان گردد
تیغ قهرش چو در مصاف شود
زهره پردلان شکاف شود
مرغ تیرش چو آسمان گیرد
در دل دشمن آشیان گیرد
نخل رمحش چو بار و برآرد
بار خصم از میانه بردارد
هر طرف کرده رو سکندروار
بوده فتح از یمین ظفر ز یسار
اهل غیبش به منتهای امید
داده در موطن مثال نوید
فیض خاصش ز عالم جبروت
کرده تسخیر ملک تا ملکوت
کرده نص حق ز عدل و رأفت او
همچو داوود بر خلافت او
من چه گویم کزین جمال و جلال
باشد اندیشه گنگ و ناطقه لال
هر چه اندیشه را بر آن دست است
پیش قدر بلند او پست است
نتوان گفت مدح ازین بیشش
که خدا خواند سایه خویشش
حق بود همچو شخص و او سایه
سایه از شخص می برد مایه
هر چه در ذات شخص موجود است
بی تفاوت ز سایه مشهود است
رو نظر کن در آن درخت بلند
که چو بر خاک پست سایه فکند
هر چه بینی ز شاخ و برگ و برش
همه در سایه ظاهر است اثرش
همچنین هر چه ایزد متعال
دارد از معنی جلال و جمال
پرتو ظل آن بود پیدا
از دل و دست خسرو والا
گر نه ز اطناب ترسم و تطویل
کنم آن را یگان یگان تفصیل
لیکن آنجا که فکرت صافی ست
این اشارت که می رود کافی ست
چون نیاورد تنگنای عدم
تاب اشراق آفتاب قدم
شد ز اشراق نور خود نازل
گشت ظاهر به شکل سایه و ظل
تا که خفاش از بصارت دور
کند از سایه استفاضت نور
کیست سایه شهی ستاره سپاه
آفتاب سپهر حشمت و جاه
کیست خفاش فاش گویم فاش
خلق درمانده در معاد و معاش
گرنه ظل ظلیل شاه بود
که جهان را جهان پناه بود
دین و دنیا همه خلل گیرد
تا قیامت صلاح نپذیرد
تا بود در بلندی و پستی
سایه و آفتاب را هستی
یارب این سایه الهی را
آفتاب سپهر شاهی را
بر سریر بقا ممکن دار
بر سپهر خلود روشن دار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بنامیزد چه دلکش منزل است این
نه آب و گل همه جان و دل است این
بسی مه بر فلک منزل بریده
به عمر خود چنین منزل ندیده
تصور کن چو یک شخص این جهان را
که باشد همچو چشم این خانه آن را
کسی کان شخص را انسان عین است
جهان مردمی سلطان حسین است
گلش گویی ز مشک چین سرشتند
که نامش خانه مشکین نوشتند
ز هر لاله به سقف آن نمونه
مگر شد لاله زاری باژگونه
به دیوارش ز گچ گلها بریده
گل کافوری ست از گل دمیده
منقش از زر حل هر در او
دری از خلد در هر منظر او
مروح خانه ای دان از جنانش
که باشد حوض کوثر در میانش
میان حوض نرگسدان سیمین
بود فواره های نرگس آیین
ز هر نرگس جهنده آب از آنسان
که گاه شادی آب از چشم جانان
به گرد حوض جویی پر خم و تاب
چو ماری سیمگون پیچان در او آب
چو لطف حوض و جوی آب روان دید
گه بیرون شدن بر خویش پیچید
به سعی شاه شد این خانه آباد
چو تاریخ عمارت فرخش باد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
حبذا منزلی چو کاخ بهشت
خاک و خشتش همه عبیر سرشت
گویی از طارم سپهر برین
بیت معمور آمده به زمین
بهر احرامش از چهار طرف
سبزپوشان در آستان زده صف
موج زن حوض مرمرش به میان
به هم آب ستاده بین و روان
آب فواره اش ترانه سرای
به هوای سماع جسته ز جای
دیده حور این مقام فرخنده
گشته از قصر خویش شرمنده
لیس فی الکاینات ثانیها
خلدالله ملک بانیها

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
طاب ریاک ای نسیم شمال
قم و سر نحو کعبة الآمال
نفس از وی صدق مشکین کن
راه اخلاص رفتن آیین کن
از خراسان ببند بار نیاز
راه بردار ملک روم انداز
چون رسیدی ز راه راه بپرس
بارگاه جلال و جان بپرس
چهره بر خاک پای دربان سای
به اجازت زمین ببوس و درآی
پیش شاه مجاهد غازی
بگشا لب به نکته پردازی
کای تو را ذروه علا مسند
ملک میراث تو ابا عن جد
اصل تو تا به آدم ار شمرند
همه مسندنشین و تاجورند
خاست زیشان جهات فخر نخست
لیک امروز فخر جمله به توست
کم کسی بر سریر جاه و جلال
چون تو کرد اکتساب فضل و کمال
مشکل حکمت از کلام تو حل
منطق تو بیان هر مجمل
راه مشاییان ز تو واضح
نور اشراقیان ز تو لایح
طبع پاک تو را که وقاد است
فهم حکمت طبیعی افتاده ست
بر دلت حکمت الهی تافت
که رخ از ظلمت ملاهی تافت
فکر تو زد سوی ریاضی رای
شد ریاضی ریاض خلد آرای
هست پشت شریعت نبوی
به نوی از مساعی تو قوی
محتد کفر و معبد اصنام
شد ز جهد تو قبة الاسلام
حسن تدبیر تو به حرف و قتال
کرده قطع قلاع کفر و ضلال
مقبلی بر مراسم اشفاق
معرضی از ذمایم اخلاق
جمع در ذات تو به رغم حسود
حکمت و عفت و شجاعت و جود
بحر و کانی به بخشش پیوست
بلکه بردی ز بحر و کان هم دست
کان ز دست تو شد به سنگ نهان
وز کفت بحر کف به روی زنان
تا بود دوره فلک ممکن
تا بود نقطه زمین ساکن
روش آن به وفق رای تو باد
شرف این به خاک پای تو باد
ای معنبر نسیم نافه گشای
چون بپردازی از ثنا و دعای
ورقی چند نظم های غریب
لایق فهم هوشمند لبیب
با تو همراه می کنم زنهار
زان غریبان به بزم شه یاد آر
عرضه کن در حریم مجلس او
این محقر هدیه را و بگو
ارسل النمل من خلوص وداد
لسلیمان نصف بقدر من یهدی
ثم اوجز مخافة الابرام
واختتم بالسلام والاکرام

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -