cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
گفت بابا فرج حدیث تمام
چونکه کردش سؤال خواجه امام
کین جهان محدث است یا که قدیم
چیست زین هر دو نزد قلب سلیم
گفت بابا به او ز روی یقین
نکته​ای خوبتر ز در ثمین
که فرج تا که دیده بگشادست
نظرش بر جهان نیفتادست
وصف چیزی چه بایدت پرسید
که دل ودیده هرگز آن بندید
خواجه چون مرد کار را بشناخت
تختۀ علم خود در آب انداخت
دل که از نور حق شود حیران
در نظر نایدش حدود جهان
چند از این گفت و گوی و بوالهوسی
جهد کن تا بدین مقام رسی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پیشتر از جهان خدای لطیف
جوهری آفرید پاک و شریف
پس به هیبت بدو گماشت نظر
تا که بگداخت جملۀ جوهر
گشت یکسر چو بحر بی​پایان
عرش رحمان ستاده بر سر آن
پس ز ثقلش زمین فرو انداخت
و آسمانها ز دود آن برساخت
همچو گویی بد آن زمین و بر او
بیت معمور و جای کعبه در او
پس بگسترد باز جمله زمین
از برگوی تا که گشت چنین
کوه​ها را چو میخ زد بر وی
تا نیاید دگر خلل در وی
جویها را روانه کرد بر آن
کرد تقدیر قوت جانوران
روز یکشنبه و دوشنبه بساخت
این زمین پس به کوهها پرداخت
کردن کوه در سه شنبه بود
چهارشنبه بساخت روزی ورود
روز پنجشنبه بود و جمعه که باز
آسمان ساخت و داد زینت و ساز
قدرت از اصل خلق واپرداخت
زین سبب روز شنبه هیچ نساخت
این چنین گفت خواجۀ کونین
چونکه تفسیر کرد فی یومین

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ممکن است این همه ز قدرت حی
نرسد فکرها به حکمت وی
چون ز صادق پدید گشت اثر
عقل دانا نهاد بر وی سر
عقل چون ره به غیب می​نبرد
به که اندر قفاش می​نگرد
و اتبعناالرسول و آمنا
می​نگوید بجز دل دانا

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
روزهای خدا وقایع اوست
رتبۀ هستی صنایع اوست
کشف او چونکه نیست در امکان
باز دان قرب رتبۀ انسان
مهر گنجینه ظهور وجود
آدم آمد به طالع مسعود
بر سریر خلافت او بنشست
در گنج وجود را در بست
بعد از او کلی​یی زعام و ز خاص
نامد اندر وجود جز اشخاص
این همه در حدیث و قرآن است
وندر او رازهای پنهان است
ذات جوهر زجسم و جان چه بود
نظر ثقل و دود آن چه بود
چیست تفسیر عرض فوق الماء
چیست تأویل علم الاسماء
عالم امر و خلق را بشناس
تا نمانی ز وهم در وسواس
سرهای شگرف می​یابم
هم بگویم چو محرمی یابم
هرچه دانی همه بیانی نیست
یا بیانی همه بنانی نیست
دید و پس گفت وانگهی بنوشت
دلت آنگه زبانت پس انگشت
جوهر و کار این سه آلت را
نیک بشناس این حوالت را
خاصۀ هر یکی بدو بسپار
تا نباشی تو مرد هرزه شمار
این چنین کرده​اند اهل کمال
ضد این ظلمت است و جهل و ضلال

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در حدوث و قدم بسی نقل است
وان همه شک و شبهۀ عقل است
عقل مشایی ز دین مایل
به قدیم و حدوث شد قایل
قدم آسمان به ذات و صفات
گفته جز وضع و هیأت و حرکات
عنصر و مایه را به شخص دگر
نوع هر جنس و جنس​های صور
نزد ایشان همه قدیم بود
چه کند عقل چون سقیم بود
کرد رسطالیس اول این تفصیل
یافت آخر ز بوعلی تکمیل
شبهه​ای چند از خود اندیشی
کرده دستور کفر و بدکیشی
تا که برخیزد این تردد و شک
بنگر اندر جوابها یک یک
وان حکیمان که پیش از او بودند
هیچ قیدی بر آن نیفزودند
جملۀ ذات​ها قدیم الذات
دیده و محدثی نه جز که صفات
اصل عالم سریع و خواه بطی
آب دانست تالس ملطی
انکساغورس آن خلیط گرفت
وندر او جزوها بسیط گرفت
نزد او هیچ استحالت نیست
جز بروز و کمون حوالت نیست
وان ذومقراطس اصل عالم را
به توهم گرفته از اجزا
کری الشکل هر یکی و مدام
متحرک به ذات ذواقسام
گفت کافتاد اتفاقا آن
بهم و گشت از آن فلک گردان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اثر و فعل نفس انسانی
نیست اندر وجود پنهانی
نطق و رای و قیاس و اندیشه
فکر و حدس و فراست و پیشه
این همه گفت و گوی علم و بیان
اثر لطف نفس ناطقه دان
هر که دارد دو چشم بیننده
فرق داند ز مرده تا زنده
آدمی هیچ وقت در کم و بیش
نشود غافل از حقیقت خویش
همه وقتی به خواب و بیداری
هست در کار خویشتن داری
من منم گرچه باشم اندر خواب
کیست آن من بگو که چیست جواب
اندر اثبات ذات و نفس انام
نص من امر ربی است تمام
بعد از آن امر و خلق کرد جدا
تا بداند که چیست امر خدا
امر بی واسطه است از او صادر
خلق از اسباب و واسطه ظاهر
امر ربی و نفخ من روحی
چیست جز روح قدس سبوحی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نفس را نیست مادت و مدت
قالب او راست آلت و عدت
نه عرض بلکه جوهری است شریف
وز اضافات یافته تشریف
جسم نبود که جسم را اجزاست
و او محل بسیط بی همتا است
وحدت عقل و نفس را داند
جسم دیدی که او خدا داند
گر بسیطی درآید اندر جسم
متجزی شود به چندین قسم
که بسیط آنگهی بسیط بود
چو بدو جسم تو محیط بود
نشود از غذا فزاینده
محدث است او ولیک پاینده
نی بمیرد همی چو نفس نما
آنکه در شأن اوست بل احیا
مردن و زیستن چو ضدانند
روح را نیست عاقلان دانند

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
مرکز روح عالم اعلاست
و آن منزه ز شیب وز بالاست
بی تناهی و حصر و بی محل است
زانکه نور خدای لم یزل است
از اشارات حسی است بری
مترقی به قوت نظری
ای منزه ز این و هیأت و لون
نشنیدی که انتم الاعلون
تو مبرا ز مرکز خاکی
فیض انوار عالم پاکی
عرش و کرسی کمینه پایۀ تست
نور خورشید و مه ز سایۀ تست
چرخ اعظم ستانۀ پایت
هر دو عالم مسخر رایت
باش تا ز آفتاب نور جلال
درنشینی به اوج ژاله مثال

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
عاقلی دید قطرۀ ژاله
بنشسته به سبزه و لاله
گفت ابری نبود در عالم
از کجا شد پدید این شبنم
مرکز او ز شیب یا بالاست
میل طبع وجود او به کجاست
یک زمانی بدین سخن بگذشت
تاب مهر اوفتاد در که و دشت
قطرۀ ژاله دید آن سره مرد
که ز ناگاه قصد بالا کرد
میل اودید چون بسوی سماست
کرد معلوم کز قبیل هواست
تو ورای دو عالمی زنهار
تا نگیری در این نشیب قرار
شهسواری به قوت نظری
زان چو شاهان همیشه در سفری
از عمل وز نظر چو شاه و وزیر
گه به نخجیر و گاه در تدبیر
چونکه رخش تو بر زمین بدوید
گرد کی زان به دامن تو رسید
تا به منزل رسی به آسانی
دامن از گرد ره بیفشانی
زان همه جست و جو برآسایی
نکنی کار و کارفرمایی
بازدانی که تا که بودی تو
آتش شمع یا نه دودی تو
لیک آن دانشت ندارد سود
که در آنجا نمیتوان افزود
این جهان است جای کسب کمال
جهل نفس خود است عین ضلال

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
امر معروف خصلتی است شریف
لیک از مشفق نظیف لطیف
صفت آنکه سالک راه است
فبما رحمة من الله است
جست و جوی بدی ز بی خردی است
بدگمانی بدان که اصل بدی است
ای که از عیب دیگران پرسی
تو مگر از خدا نمی​ترسی
تا کنی زهد خویش را مشهور
که تویی فاسق و منم مستور
خود ندانی که فسق خودبینی است
غیر از آن هرچه هست مسکینی است
ختم ابلیس و حال آدم بین
زان دو یک بهر خویشتن بگزین
تو اگر گرد خود براندازی
بر پی کار خانه پردازی
دیگر از دیگران نیاری یاد
جز به نیکی مکن که نیکت باد
فسق بگذشته را مکن غیبت
که بود بدگمانی و ریبت
اگر او را به دل پشیمانی
شده باشد از آنچه می​دانی
او بود تایب و حبیب الله
تو بداندیش فاسق و گمراه
گر ندیدی به چشم باز مجوی
ور بدیدی به چشم باز مگوی
عیب مردم اگر فراپوشی
رو فراپوش ورنه خاموشی
گر بپوشی به لطف عیب کسان
هیچ مأخوذ حق شوی تو بدان
امر معروف آنچه خاصۀ ماست
نیک خواهی و ناصحی و دعاست
باقی آن کس که حکم می​راند
حاکم است او چو کرد او داند
باز پرسند از یکایک مرد
من ندانم که او چه خواهد کرد
جنس با جنس خویش گردد یار
خاص را خود به امر عام چه کار
بر من آن نیست من چه می​دانم
کشتی​یی را به خشک می​رانم
مرد باید که خوش منش باشد
فارغ از جور و سرزنش باشد
گفته المؤمن آلف مألوف
تو شدستی به ضد آن موصوف
چند از این فتنه و خصومت تو
نه تو رستی و نه حکومت تو
خیره جنگی خری به صد دینار
تا دلی را کنی به رنج افکار
این همه نخوت و خصومت و جنگ
بهرنام است و شهرت ای همه ننگ
هر بدی کان ز دیگران دانی
به حقیقت تویی اگر دانی
تا تو بینی ززید و عمرو بدی
همچو طفل سفیه سایه زدی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
کودکی دید عکس خود در آب
زان بترسید و بانگ زد کای باب
در خم ماست کودکی پنهان
که من از خوف او شدم لرزان
پدر پیر در زمان بدوید
وندر آن خم ز ابلهی نگرید
صورت عکس خویش دید در آن
گفتش ای پیر از که ای پنهان
در خمی رفته​ای به ریش سفید
کودکی را همی کنی نومید
تا ز بیم تو آب می​نخورد
با تو آبش به حلق چون گذرد
باری این داد و داوری بنگر
عقل فرزند بین و ریش پدر
زین قبیل است کار نادانی
تو خود از عکس خود هراسانی
سگ دیوانه هرکه را بگزید
عکس سگ اندر آب صافی دید
تشنه گردد ز آب می​نخورد
زانکه عمدا به آب در نگرد
نفس اماره بین که در توحید
که ز دست تو هیچکس نرهید
اندر آب لطیف خلق زبد
می​نبینی مگر که صورت خود
آب در نفس خود چو باشد پاک
گر تو سگ بینی اندر آب چه باک
هم تو گشتی از آن نظر مذموم
مانده از رحمت خدا محروم
هر که را حق به لطف بنوازد
صحن دلها مقام او سازد
وانکه شد از جوار او مطرود
از در دل همی شود مردود

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بر رهی می​گذشت شیخ مهین
سعد دین حمویه با تمکین
برکۀ آب بود در ره پیر
که گذشتن از آن نبود گزیر
مرکب شیخ ز آب باز جهید
عکس خود را چو اندر آب بدید
شیخ گفت آب را بشورانید
عکس او را بر او بپوشانید
آب روشن از آن مکدر گشت
بی تعب اسب شیخ از آن بگذشت
کرد اشارت پس آنگه از چپ و راست
سوی اصحاب کین طریق شما است
اسب نفس تو توسن آمد هان
تا نگردی از آن تو سرگردان
تا که در وی رمیدنی باشد
آن هم از عکس دیدنی باشد
چون ز خودبینی او گرفت آرام
بضرورت شود به زیر تو رام
اگر از سنتی شود خودبین
رو مباحی به ضد آن بگزین
هر عبادت که گشت عادت تو
قوت نفس است آن عبادت تو
پس مداواة صاحب استعداد
نکند جز به صورت اضداد
به تو خیری که باشد اندر دیر
بهتر از مسجد است با اناخیر
سر تکلیف حکم تعجیز است
داند آن کس که اهل تمییز است
بار برداشت آدمی فضول
ایزدش خواند از آن ظلوم و جهول
لطف او گر نگفتی آتاهم
یحملوا ذاک بل حملناهم
کی به پایان رسیدی ای گمراه
تو و بار تو بی یتوب الله
بار او کرد تا فرو ماند
تختۀ عجز خویش برخواند
خوان امن یجیب ساز کند
در انی قریب باز کند
معصیت کان ترا به عذر آرد
بهتر از طاعتی که عجب آرد
کبر ابلیس و عجز آدم بین
زان دو یک کار بهر خود بگزین
آن لعین ابد ز خودبینی
وین صفی احد ز مسکینی
بهم آوردم این سخن سر و بن
طاعت از بهر نفس خویش مکن
هرچه خواهی کز آن شوی مهتر
هرچه کمتر کنی ترا بهتر
گاه گاهی اعوذ بالشیطان
گفته​اند اهل دل من الرحمان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
رازقی کو بود سزای سپاس
جز که ذوالقوة متین مشناس
قدرتش خلق را دهد روزی
همچو نیک اختری و بدروزی
هست دایم به رزق خلق علیم
وانگهی علم او چو ذات قدیم
خلق و روزی بهمدگر مقرون
کرد اول به امر کن فیکون
زین سبب در کلام وقت بیان
خلق فرمودو رزق در پی آن
ضامنی کرد نیز بار دگر
به علی الله رزقها بنگر
نبود واجب آن بر او لیکن
خورد سوگند تا شوی ساکن
قسمتی کان نه از ره فرض است
فو رب السماء والارض است
روزی از کسب اگر شود کم و بیش
علم حق جهل گردد ای بدکیش
هرچه بهره گرفت از آن بنده
روزیش خواند حق دارنده
برسد لاجرم به بنده تمام
خواه رزق حلال و خواه حرام
لطف او چونکه دست برد نمود
بندگان را به بندگی فرمود
اندر آن دم که این عنایت کرد
روزی بنده را کفایت کرد
گفت رو امر ما بجای آور
هیچ اندوه رزق خویش مخور
چون ترا کار مات باید کرد
روزی از کسب خود نشاید خورد
تو جناب مرا ملازم شو
روزیت بر من است هرزه مدو
هرکه تقوا گزید در ره دوست
حیث لایحتسب خزینۀ اوست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در حضور جماعتی انبوه
رفته بودم پی تفرج کوه
کمری را شکافت یک یاری
پیش ما ناگهان پی کاری
کرمکی یافتم میان کمر
سیر و سیرآب و سبز و تازه و تر
اندر آنجا مقام خود کرده
چون در آب و گیاه پرورده
هیچگونه مسام و راه گذر
ما ندیدیدم در میان کمر
خلق چون دید صورت آن را
تازه کردند جمله ایمان را
رزق این از کدام راه آمد
که تر و تازه چون گیاه آمد
قوت از بهر قوت جان است
وان هم از فعل​های یزدان است
فعل حق را سبب نمی​شاید
کم نگردد ز هیچ و نفزاید
بی سبب بین که دارد او زنده
جمع شو تا کی ای پراکنده
بسکه دیدیم مرده از خوردن
نادر است از گرسنگی مردن
گر توانگر بوی و گر درویش
نخوری جز که قدر روزی خویش
تو کنی جمع تا فلان بخورد
عاقل این را ز ابلهی شمرد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گیرد از کسب خویش رزق حرام
قدری اینت حمق و جهل تمام
شبهۀ او که منشأ شر شد
با جوابش بسی مکرر شد
بازخوان و بدان یکایک را
تا کند زایل از تو این شک را
تا کی آخر از این دورویی تو
فتنۀ خلق و هرزه گویی تو
یا مسلمان محض شو در دین
یا بکلی طریق کفر گزین
همه دانند مردم از که و مه
که زن قحبه از مخنث به
چون نه اینی نه آن همان و همین
کرده دور از خودت به صد نفرین
زان منافق همیشه نام تو شد
اسفل السافلین مقام تو شد
از مسلمانی این صفت دور است
زانکه از شرک​های مستور است
اندرین ره ترا بسی بیم است
چاره تفویض یا نه تسلیم است
هرکه در بحر دست و پای زند
نفس خود را بدان تباه کند
وان غریقی که تن در آب دهد
هست ممکن کز آن بلا برهد
اندر آب اوفتاده​ای زنهار
قوت خویش را بدو بسپار
آنکه خود را در آب مرده شناخت
موج دریاش هم برون انداخت
زانچنان بحر مظلم خونخوار
تخته​ای نادر اوفتد به کنار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
چیست جل المتاع چرخ کهن
جز مکان و زمان بی سر و بن
این دورویی به حشو آکنده
وان فرومایه​ای پراکنده
این یکی هرزه گرد بی سر و پا
وان چو هرجاییان شده هرجا
این چو گهواره بی قراران را
وان دگر دایه شیرخواران را
چند باشی چو طفل بیچاره
نزد دایه به بند گهواره
از زمان و مکان شود آزاد
مردوار آنکه دل بر اوننهاد
چونکه خواندش الاه لهو و لعب
هیچ عاقل نجست از او منصب
گر هزاران هزار قرن بزیست
چون اجل در پی است حاصل چیست
آخرالامر هم بخواهد مرد
جان ز دست اجل نخواهد برد
بلکه خود هست دایما هالک
لمن الملک بشنو از مالک
سخن حق هیشه یکسان است
زین زمان از تو بر تو پنهان است
چون زمان و مکان شود همه طی
هم بدو بشنوی خطاب از وی
رخ نماید ز پردۀ اسرار
لمن الملک واحد القهار
اندرین ره فرونمانی تو
ذات خود را اگر بدانی تو
بگذر از پنج روزه راه گذر
مرکز خویش را بیاد آور
بنده از بندگی شود مهتر
چیست جز بندگی ترا بهتر
دل که در عالم نیاز آمد
پیش معشوق سر فراز آمد
فطرت خویش را ز دست مده
که تو از به شده بگردی به

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نزد ایشان زفهم و وهم و گمان
واجب است دایما وجود زمان
باز قومی دگر از ایشان هم
ممتنع گفته مقتضای عدم
در ضلال مبین هم این و هم آن
اعتباری است خود وجود زمان
نقطه و حال جزو مقدار است
مابقی جمع وهم و پندار است
تو همان وقت را نگه میدار
برهان خویش را از این پندار
مکن ای دوست فوت فرصت حال
گه به ماضی و گه به استقبال
حالیا حال را ز دست مده
تو چه کاری به گفتۀ که و مه

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
کشتی​یی دان روان بر آب روان
روز و شب هیأت زمان و مکان
بادبانش مزاج و باد اجل
لنگرش باد پای و آبش امل
منبع آب قعر بحر قدم
باز ریزان به قعر بحر عدم
او به طبع از فراز گشته دوان
در قفا باد و شیب آب روان
تو در او ساکن او دوان دایم
تو در او ایمن او روان دایم
ناگهانت ز مبدء ایجاد
برساند به منتهای مراد
تا خبر یابی از حقیقت کار
او رسانیده باشدت به کنار
ای که گشتی در این قفس محبوس
بط و کشتی است وین بود معکوس
مرغ آبی سفینه کی جوید
زانکه دایم در آب می​پوید
در مزابل فرو میاور سر
مرکز خویش را بیاد آور
نیست جای تو جز که علیین
شاه بازی در اوج خویش نشین
چه کنی در سرای کون و فساد
رخ فرا کن به آشیان معاد
خود زمان و مکان دو معدومند
دور و خط نقاط موهومند

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
امر فرمود ایزد رحمان
همۀ خلق را ز انس و ز جان
به عبادت که خاصۀ ممکن
زانکه آمد و ماخلقت الجن
تا عبادت بسوی ذکر برد
ذکر آنگه بسوی فکر برد
خیزد از فکر شعلۀ عرفان
پس ببیند ورا به عین عیان
معرفت را محبت است اثر
آن شجر وین بر او بود چو ثمر
عشق برگیرد از میانه دویی
بنماند دگر منی و تویی
چون توان گفت بعد از آن چه شود
گو بدانید یک جهان چه شود
بنده چون بندگی بکار آرد
بندگی خواجگیش بار آرد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اهل الحاد و مرجیه ز ستیز
شبهه​ای کرده​اند دست آویز
که چه حاصل از این مشقت ما
بی نیاز است حق ز طاعت ما
گر تو طاعت کنی و گر عصیان
ذات حق را از آن چه سود و زیان
گر تو قادر شوی و گر عاجز
خللی ناید اندر او هرگز
حق تعالی اگر کند رحمت
نیست حاجت ورا بدین زحمت
ور غضب راند از ارادت و قهر
شکر طاعت تو گردد زهر
حکما بر بهانۀ تقدیر
جمله انداختند در تأخیر
طعن در انبیا و حکم زدند
کافر و ملحد و خبیث شدند
ترهاتی شمار نافرجام
هرچه زین جنس گفته​اند تمام
امتحان است سر حکم خدا
که کند پاک از پلید جدا
عقل را چون ز نقل تقویت است
تجربت​ها دلیل تربیت است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گفت یک روز نازنین خاتون
کادمی زاده عاجز است و زبون
در دو انگشت حق ورا دل و گل
پس مؤاخذ شده زهی مشکل
غایت عجز و اضطرار است این
کس نگوید که اختیار است این
همه در شأن ماست آیۀ عجز
ما تشاؤن چیست غایت عجز
چونکه تعجیز او ز تکلیف است
سر تکلیف لطف و تشریف است
عاجزی خانه زاد امکان است
مظهرش نقش ذات انسان است
زانکه تکلیف امر علم و عمل
آدمی راست در دو کون محل
همه تکریم او از آن عجز است
غایت سیر سالکان عجز است
عجز دیدی که اقتدار آمد
جبر دیدی که اختیار آمد
نیست گشتن در عدم زدن است
بیش بودن همه ز کم زدن است
عجز از ادراک گفت ادراک است
آنکه را دید و مذهب پاک است
این چنین است راه اهل کمال
غیر از این کفر و بدعت است و ضلال

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
شد در ایام تابعین این نام
عالم علم فرعی و احکام
اهل آن قرنها چو بگذشتند
دل مردم ز ره فرو گشتند
فتنه و اختلاف شد پیدا
علم دین شد ز علم فقه جدا
حیله​های جهان بهم کردند
به فقاهت ورا علم کردند
چون یهود و نصارا از تصنیف
کرده احکام دین حق تحریف
لفظ معجز بدان رها کردند
قلم اندر معانی آوردند
همچو اصحاب سبت دام کنند
ربو را محض بیع نام کنند
صد به سی و به بیست کرده حسیب
پس خدا را به بیع داده فریب
با خدا حرب می​کند به حیل
آری الحرب خدعه است مثل
گاه دستارچه به بیع کند
تا چنین حیلتی شنیع کند
گاه انگشتری بیارد پیش
تا برد خان و مان آن درویش
زان سبب صید او از این شست است
تا بدانی که کار از این دست است
مرده ریگش چو نیم دانگ ارزد
پس چرا در حساب صد برزد
آری این از قضای مولاناست
چه کند این بلای مولاناست
آن زمان کو قضا همی راند
قدر از زور او فرو ماند
من ندیدم قضا چنین مبرم
که بگردد همی به نیم درم
غدر و تزویر کرده با خود راست
یعنی این خود سجل دار قضاست
چون سجل از کتاب سجین است
درخور صد هزار نفرین است
باز بنگر به صاحب فتوا
کرده وسواسرا لقب تقوا
در درون حرص چون سگ مردار
وز برون آبم از دو قله بیار
بسته از کبر و غل و بخل و شره
بر تن و جان خود هزار گره
از تفقۀ دگر قساوت دل
جوید از غایت شقاوت دل
بیست من آب بایدش به وضو
در قرایت سرش شده چو کدو
به وساوس کند جهانی باز
همچو شیطان به وقت عقد نماز
یعنی آن تقوی از حضور بود
ره نبیند هر آنکه کور بود
مغز و خونش همه ز خوان امیر
وز رشاشه همی کند تعفیر
کرده جمع از مشاهرات حرام
درمی چند را به بخل تمام
روز و شب از گرسنگی مرده
وآن دونان حرام ناخورده
ساخته آخر آن به رأس المال
اینت کسب مباح و اینت حلال
همه در بند ملک و اسبابند
فقهاشان مخوان که اربابند
فقه ره دیدن است و ره رفتن
نه برآشفتن و سخن گفتن
هرکه او شد به لقمه​ای خرسند
چه کند علم و دعوی و سوگند
بس مسایل که در سلم خوانی
وز توکل یکی نمی​دانی
صبر و شک و رضا و توبۀ خاص
چیست چبود محبت و اخلاص
نه زجهل این حدیث می​رانم
که من این فقه را نکو دانم
خوانده و کرده​ام در آن تصنیف
وندرین نیست حاجت تعریف
علم دین خوان و راه سنت گیر
پند من روزگار رفته پذیر
فرض و سنت بدان و حل و حرام
چه شد ار نیستی تو خواجه امام
به عمل کوش و علم جوی رفیق
تا رسی زان به عالم تحقیق
چون تو از مکر حق نمی​ترسی
هرچه خواهی بکن چه می​پرسی
بر سر خود نهاده​ای خروار
وندر آویخته گوشۀ دستار
فصلکی چند را ز بر کرده
خویشتن را به زور خر کرده
چرخ گردون زنانه کردار است
عمل او به عکس بسیار است
از همه مردمان گزین کند او
خر نر جمله شیخ دین کند او
آنکه را عجب و کبر بیشتر است
قرب او نزد عام بیشتر است
همه میلش به غمر و گول بود
رهبر او همیشه غول بود
خر سری را لقب فقیه کند
عالمی ملک یک سفیه کند
یک هنرمند از او نیاساید
همگی روی ناخوش آراید
گر موحد شکایتی بکند
چون کند گر حکایتی بکند
می​دهم از کمال داد سخن
تو چه کاری که نیست لایق من
وقت من زان همیشه خوش گذرد
که دلم راه فقر می​سپرد
گشت راضی به هرچه پیش آید
وقت را بود تا چه فرماید
به قناعت درون گنج خمول
فارغ از منصب و منال فضول
نه مدرس نه قاضی و نه خطیب
نه معلم نه واعظ و نه ادیب
زهرۀ من از آن مقام رود
که دلم بوی شیخی​یی شنود
همه یاران من بزرگ شدند
در ریاضت همه سترگ شدند
شرح هر یک نمی​توانم داد
همگان را خدای خیر دهاد
حالیا در کشم عنان سخن
زانکه بیحد بود بیان سخن
همه را خوی خوب عادت باد
جمله را ختم بر سعادت باد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
از مقولاتت اگر پرسد کسی ای شیردل
در جواب او بگو فی الحال ای چون جان و دل
جوهر است و کم و کیف است و اضافت بامتی
باز وضع و این و ملک ان یفعل و ان ینفعل
و این بیت دیگر مثال همه را شامل است
مرد دراز نیکو مهتر به شهر امروز
با خواسته نشسته وز فعل خویش پیروز
اول ز مکونات عقل و جان است
وندر پی آن نه فلک گردان است
زین جمله چو بگذری چهار ارکان است
پس معدن و پس نبات و پس حیوان است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
ز رب العزة اندر خواست داود
چه حکمت بود کآمد خلق موجود
جواب آمد که تا این گنج پنهان
که آن ماییم بشناسند ایشان
تو از بهر شناسایی گنجی
به گلخن سر فرود آری برنجی
ای نسخۀ نامۀ الهی که تویی
وی آینۀ جمال شاهی که تویی
بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست
از خود بطلب هر آنچه خواهی که تویی
و رسول الله علیه السلام در این باب چنین فرموده که ان الله تعالی خلق آدم علی صورته

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
نخستین فطرت پسین شمار
تویی خویشتن را به بازی مدار
درصد هزار سال به برج دلی رسد
از آسمان عشق بدینسان ستاره​ای
سالها باید که تا یک پنبه دانه ز آفتاب
حوریی را حله گردد یا حماری را رسن
هر که اینجا آشنای او نشد
باز ماند تا ابد بیگانه​وار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
هر چیز که هست آنچنان می​باید
وان چیز که آن چنان نمی​باید نیست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
جان مغز حقیقت است و تن پوست ببین
در کسوت روح صورت دوست ببین
هر چیز که آن نشان هستی دارد
یا پرتو نور اوست یا اوست ببین

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین
موجود حقیقی بجز از ذات خدا نیست
ماییم صفات و صفت از ذات جدانیست
هر جا که تو انگشت نهی آیت حق است
زان نیست معین که کجا هست و کجا نیست
مقصود وجود جن و انس آینه است
منظور نظر در دو جهان آینه است
دل آینۀ جمال شاهنشاهی است
این هر دو جهان غلام آن آینه است
ای کرده غمت غارت هوش و دل ما
درد تو شده خانه فروش دل ما
سری که مقدسان از او محرومند
عشق تو فرو کوفت به گوش دل ما
اینجا که منم نه بامداد است و نه شام
نه ترس نه امید نه جا و نه مقام
آنگاه تخلقوا باخلاق الله
یک نقطه بود چودایره گشت تمام
و نشان تجلی حقانی آن بود که عجز و فنا تولد کند و هرچه بیشتر شود بیشتر خواهد شعر
گر در نفسی هزار بارت بینم
در آرزوی بار دگر خواهم بود
و حضرت مصطفیص از برای چه فرمود که قل رب زدنی علما یا دلیل المتحیرین
معنی هو با تو بگویم که چیست
دوست یکی و جز از او هیچ نیست
گر نماند از دیو و از مردم اثر
از سر یک قطره باران درگذر
هشت جنت نیز اینجا مرده است
هفت دوزخ همچو یخ افسرده است
اقتلونی اقتلونی یا ثقات
ان فی قتلی حیاتا فی حیات
آن را که بار دادند دربارگاه وصلش
در هر زمان نیاید در هر مکان نگنجد
ناپخته ز سوز معرفت خامی چند
بدنام کنندۀ نکونامی چند
بگرفته به طامات الف لامی چند
نارفته ره صدق و صفا گامی چند
تو مکن یک ساعت اینها را رها
پس مکن طاعات خود را پر بها
تو به طاعت عمر خود می​بر بسر
تا سلیمان بر تو اندازد نظر
گر تو محبوب سلیمان آمدی
هرچه گویم صد دو چندان آمدی
من نه آن نورم که آلایم به هر تر دامنی
تا رفیق خود نیابم کی به هر کس دم زنم
در راه خدا دو کعبه آمد حاصل
یک کعبۀ صورت است و یک کعبۀ دل
تا بتوانی زیارت دلها کن
کافزون ز هزار کعبه آمد یک دل

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -