cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
کارو کردار تو ای گنبد زنگاری
نه همی بینم جز مکرو ستم گاری
بستری پاک و پراگنده کنی فردا
هرچه امروز فراز آری و بنگاری
تو همانا که نه هشیار سریور نی
چونکه فعل بد را زشت نینگاری
گر نه مستیپس بی آنکه بیازردیم
ما تو راما را از بهر چه آزاری
بچه توست همه خلق و تو چون گربه
روز و شب با بچه خویش به پیکاری
مادری هرگز من چون تو ندیده ستم
نیست مان باتو و نه بی تو مگر خورای
گر نباییمت از بهر چه زایی مان
ور بزایی مان چون باز بی وباری
گرد می گردی بر جای چو خون خواره
گر ندانی ره نشگفت که خونخواری
زن بدخو را مانی که مرا با تو
سازگاری نه صواب است و نه بیزاری
نیستی اهل و سزاوار ستایش را
نه نکوهش را زیرا که نه مختاری
بل یکی مطبخ خوب است ز بهر ما
این جهان و تو یکی مطبخ سالاری
که مر این خاک ترش را تو چو طباخان
می به بوی و مزه و رنگ بیاچاری
کردگارت را من در تو همی بینم
به ره چشم دل ای گنبد زنگاری
تو به پرگار خرد پیش روانم در
بی خطرتر ز یکی نقطه پرگاری
مر مرا سوی خرد بر تو بسی فضل است
به سخن گفتن و تدبیر و به هشیاری
دل من شمع خدای است چه چیزی تو
چو پر از شمع فروزنده یکی خاری
شمع تو راه بیابان بردو دریا
شمع من راه نمای است سوی باری
مر تو را لاجرم ایزد نه همی خواند
بلکه مر ما را خوانده است به همواری
ما خداوند تو را خانه گفتاریم
گر تو او را فلکا خانه کرداری
زینهار ای پسر این گنبد گردان را
جز یکی کار کن و بنده نپنداری
بر من و تو که بخسپیم نگهبانی است
که نگردد هرگز رنجه ز بیداری
مور و ماهی را بر خاک و به دریا در
نیست پنهان شدن از وی به شب تاری
گر تو را بنده خود خواند سزاوار است
وگرش طاعت داری تو سزاواری
گر همی نعمت دایم طلبی او را
بندگی کن به درستی و به بیماری
مردوار ای پسر ا زعامه به یک سو شو
چه بری روز به خواب و خور خرواری
دهر گردنده بدین پیسه رسن پورا
خپه خواهدت همی کرد خبر داری
تو همی بینی که ت پای همی بندد
پس چرا خامشی و خیره نه کفتاری
شست سال است که من در رسن اویم
گر بمیرم تو نگر تا نکنی زاری
مر تو را ناید یاری ز کسی فردا
چون نیامد ز تو امروز مرا یاری
چونکه بر خویشتن امروز نبخشایی
رگ اوداج به نشتر ز چه می خاری
خفته ای خفته و گویی که من آگاهم
کی شود بیرون لنگیت به رهواری
گر نه ای خفته ز بهر چه کنی چندین
زرق دنیا را از طبع خریداری
بامدادانت دهد وعده به شامی خوش
شام گاهانت دهد وعده به ناهاری
چون نگوییش که تا چند کنی بر من
تو روان زرق ستمگاری و غداری
آن یکی جادو مکار زبون گیر است
چند گردی سپس او به سبکساری
چون طلاقی ندهی این زن رعنا را
چونکه چون مردان کار نکنی کاری
این تنوری است یکی گرم و بیوبارد
به هر آنچه ش ز تر و خشک بینباری
گر ز بهر خورو خوابستت این کوشش
بس به دست گلوی خویش گرفتاری
خردت داد خداوند جهان تا تو
برهی یک ره از این معدن دشواری
تو چه خر فتنه خور چون شدی ای نادان
اینت نادانی و نحسی و نگونساری
تا همی دست رست هست به کاری بد
نکنی روی به محراب ز جباری
چون فروماندی از معصیت و نحسی
آنگه قرار بیاری و به گنه کاری
گرچه طراری و عیار جهان از تو
عالم الغیب کجا خرد طراری
سیرت زشت به اندر خور احرار است
سیرت خوبت کو گر تو ز احراری
گرچه بسیار بود زشت همان زشت است
زشت هرگز نشود خوب به بسیاری
به خوی خوب چو دیبا و چو عنبر شو
گرچه در شهر نه بزاز و نه عطاری
سوی شهر خرد و حکمت ره یابی
گر خر از بادیه بیهده باز آری
سخن حکمت از حجت بپذیری
گر تو از طایفه حیدر کراری

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعْ
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | -
ای گشت زمان زمن چه می خواهی
نیزم مفروش زرق و روباهی
از من چو شناختم تو را بگذر
آنگه به فریب هرکه را خواهی
من بر ره این جهان همی رفتم
از مکر و فریب و غدر تو ساهی
نازان و دنان به راه چون دونان
با قامت سرو و روی دیباهی
همراه شدی تو با من و یکسر
شادی و نشاط و روز برناهی
از من بردی تو دزد بی رحمت
دزدان نکنند رحم بر راهی
ای کرده نهنگ دهر قصد تو
روزیت فروخورد بناگاهی
زین چاه همی برآمدت باید
تا چند بوی تو بی گنه چاهی
چاه این جسد گران تاریک است
این افگندت به کرم و گمراهی
اکنونت دراز کرد می باید
طاعت که گرفت قد کوتاهی
دوتات شده است پشت یکتا کن
این پشت دوتا به قول یکتاهی
از حرص بکاه و طاعت افزون کن
زان پس که فزودی و همی کاهی
جان دانه مردم است و تن کاه است
ای فتنه تن تو فتنه بر کاهی
جولاهه گرفت تن تو را ترسم
تو غره شدی بدو به جولاهی
تو ماهیکی ضعیفی و بحر است
این دهر سترگ بدخوی داهی
بی پای برون مشو از این دریا
اینک به سخنت دادم آگاهی
زیرا که چون دور ماند از دریا
بس رنجه شود به خشک بر ماهی
ای شاه نصیب خویش بیرون کن
زین جاه بلند و نعمت و شاهی
بنگر به ضعیف حال درویشان
بگزار سپاس آنکه بر گاهی
زیرا که اگر به چه فرو تابد
مه را نشود جلالت ماهی
کاین چرخ بسی ربود شاهان را
ناگاه ز گه چو ترک خرگاهی
حکمت بشنو ز حجت ایراک او
هرگز ندهد پیام درگاهی

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - - -
ای غره شده به پادشایی
بهتر بنگر که خود کجایی
آن کس که به بند بسته باشد
هرگز که دهدش پادشایی
تو سوی خرد ز بندگانی
زیرا که به زیر بندهایی
گر بنده نه ای چرا نه از تنت
این چند گره نه بر گشایی
زین بند گران که این تن توست
چون هیچ نبایدت رهایی
پس شاه چگونه ای تو با بند
چون بنده خویش و مبتلایی
گر شاه توی ببخش و مستان
چیزی تو ز شهر و روستایی
زیرا که ز خلق خواستن چیز
شاهی نبود بود گدایی
یا باز شه است یا تو بازی
زیرا که چو باز می ربایی
وان را که به مال و جان کنی قصد
خود باز نه ای که اژدهایی
گیتی پسرا دو در سرایی است
تو بسته در این دو در سرایی
بیرونت برند از در مرگ
چون از در بودش اندرآیی
پیوسته شدی به خاک تا زو
می رای نیایدت جدایی
گر رای بقا کنی در این جای
بیهوده درای و سست رایی
وین چرخ که ش ایچ خود بقا نیست
تو بر طمع بقا چرایی
گر می به خرد درست مانده است
این بر شده چرخ آسیایی
هر کو به خرد بقا نیابد
بیهوده چرایی ای چرایی
گر تو بخرد بدی نگشتی
یکتا قد تو چنین دوتایی
ای گاو چرای شیر مرگی
بندیش که پیش او نیایی
تو جز که ز بهر این قوی شیر
از مادر خویش می نزایی
از کاهش و نیستی بیندیش
امروز که هستی و فزایی
دندان جهان همیت خاید
ای بیهده ژاژ چند خایی
آنجا که شوی همی بپایدت
وینجای همیشه می نپایی
بر طرف دو ره چو مرد گمره
اکنون حیران و هایهایی
خوردی و زدی و تاخت یک چند
واکنون که نماندت آن روایی
یک چند چو گاو مانده از کار
شو زهدفروش و پارسایی
ای بوده بسی چو اسپ نو زین
امروز یکی کهن حنایی
جاهل نرسد به پارسایی
بیهوده خله چرا درایی
آن بس نبود که روی و زانو
بر خاک بمالی و بسایی
گر سوی تو پارسایی است این
والله که تو دیو پر خطایی
زیرا که نخست علم باید
تا بیش خدای را بشایی
هرگز نبرد کسی به بازار
نابیخته گندم بهایی
پر خاک و خسی تو ای نگونسار
از بی خردی و از مرایی
هرچند به شخص همچو دانا
با چاکر و اسپ و با ردایی
چون یک سخن خطا بگویی
بهر جهل تو آن دهد گوایی
ای گشته کهن به کار دیوی
واکنون بنوی شده خدایی
اکنون مردم شوی گر از دل
دیوی به خرد فرو زدایی
شوراب ز قعر تیره دریا
چون پاک شود شود سمایی
آیینه عزیز شد سوی ما
چون نور گرفت و روشنایی
با علم گر آشنا شوی تو
با زهد بیابی آشنایی
با جهل مجوی زهد ازیرا
کز جغد نیایدت همایی
ای جاهل چون شوی به مسجد
ای تشنه چرا کنی سقایی
گر جهد کنی به علم از این چاه
یک روز به مشتری برآیی
در خورد ثنا شوی به دانش
هرچند که در خور هجایی
خورشید شوی قوی به دانش
هرچند ضعیف چون سهایی
یک روز چنان شوی به کوشش
کامروز چنان همی نمایی
دانش ثمر درخت دین است
برشو به درخت مصطفایی
تا میوه جانفزای یابی
در سایه برگ مرتضایی
چیزی عجبی نشانت دادم
زیرا که تو آشنای مایی
زان میوه شوی قوی و باقی
گر بر ره جستن بقایی
هرچند که بی بها گلیمی
دیبای نکو شوی بهایی
از حجت گیر پند و حکمت
گر حکمت و پند را سزایی
با نو سخنان او کهن گشت
آن شهره مقالت کسایی

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
جهان را نیست جز مردم شکاری
نه جز خور هست کس را نیز کاری
یکی مر گاو بر پروار را کس
جز از قصاب ناید خواستاری
کسی کو زاد و خورد و مرد چون خر
ازین بدترش باشد نیز عاری
چه دزدی زی خردمندان چه موشی
چه بدگویی سوی دانا چه ماری
خلنده تر ز جاهل بر نروید
هگرز ای پور ز آب و خاک خاری
زجاهل بید به زیراک اگر بید
نیارد بار نازاردت باری
حذر دار از درخت جاهل ایراک
نیارد بر تو زو جز خار باری
چه باید هر که او سر گین بشولد
مگر رنج تن و ناخوش بخاری
چو خلق این است و حال این تو نیابی
ز تنهایی به ای خواجه حصاری
به از تنهاییت یاری نباید
که تنهایی به از بد مهر یاری
خرد را اختیار این است و زی من
ازین به کس نکرده است اختیاری
پیاده به بسی از بسته برخر
تهی غاری به از پر گرگ غاری
مرا یاری است چون تنها نشینم
سخن گویی امینی رازداری
همی گوید که هر کو نشنود خود
ندارد غم ولیکن غم گساری
یکی پشتستش و صد روی هستش
به خوبی هر یکی همچون بهاری
به پشتش بر زنم دستی چو دانم
که بنشسته است بر رویش غباری
سخن گویی بی آوازی ولیکن
نگوید تا نیابد هوشیاری
نبینی نشنوی تو قول او را
نبیند کس چنین هرگز عیاری
به هر وقت از سخن های حکیمان
به رویش بر ببینم یادگاری
نگوید تا به رویش ننگرم من
نه چون هر ژاژخایی بادساری
به تاریکی سخن هرگز نگوید
چو با حشمت مشهر شهریاری
به صحبت با چنین یاری به یمگان
به سر بردم به پیری روزگاری
به زندان سلیمانم ز دیوان
نمی بینم نه یاری نه زواری
سلیمان وار دیوانم براندند
سلیمانم سلیمانم من آری
به دریا باری افتاد او بدان وقت
ز دست دیو و من بر کوهساری
بجز پرهیز و دانش بر تن من
نیابد کس نه عیبی نه عواری
مرا تا بر سر از دین آمد افسر
رهی و بنده بد هر بی فساری
زمن تیمار نامدشان ازیرا
نپرهیزد حماری از حماری
گرفته ستند اکنون از من آزار
چو از پرهیز بر بستم ازاری
ز بهر آل پیغمبر بخوردم
چنین بر جان مسکین زینهاری
تبار و ال من شد خوار زی من
ز بهر بهترین آل و تباری
به فر آل پیغمبر ببارید
مرا بر دل ز علم دین نثاری
به هر فضلی پیاده و کند بودم
به فر آل او گشتم سواری
به فر آل پیغمبر شود مرد
اگر بدبخت باشد بختیاری
به فر علم آلش روزه دار است
همان بی طاعتی بسیار خواری
به جان بی قرار اندر بدیشان
پدید آید زعلم دین قراری
ستمگاری به جز کز علم ایشان
در این عالم کجا شد حق گزاری
به فر آل پیغمبر شفا یافت
ز بیماری دل هر دل فگاری
به حله دین حق در پود تنزیل
به ایشان یافت از تاویل تاری
نبیند جز به ایشان چشم دانا
نهانی را به زیر آشکاری
نهان آشکارا کس ندیده است
جز از تعلیم حری نامداری
نگارنده نهانی آشکار است
سوی دانا به زیر هر نگاری
بدین دار اندرون بایدت دیدن
که بیرون زین و به زین هست داری
لطیف است آن و خوش مشمر خبیثش
زخاک و خارو خس چون مرغزاری
ازیراک از قیاس آن شادمانی است
سوی دانای دین وین سوکواری
چو شورستان نباشد بوستانی
چو کاشانه نباشد ره گذاری
گر آگاهی که اندر ره گذاری
چه افتادی چنین در کاروباری
چو دیوانه به طمع بار خرما
چه افشانی همی بی بر چناری
شکار خویش کردت چرخ و نامد
به دستت جز پشیمانی شکاری
بسی خفتی کنون بر کن سر از خواب
خری خیره مده مستان خیاری
که روزی زین شمرده روزگارت
بباید داد ناچاره شماری
بخوان اشعار حجت را که ندهد
به از شعرش خرد جان را شعاری

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ایا دیده تا روز شب های تاری
بر این تخت سخت این مدور عماری
بیندیش نیکو که چون بی گناهی
به بند گران بسته اندر حصاری
تو را شست هفتاد من بند بینم
اگرچه تو او را سبک می شماری
تو اندر حصار بلندی و بی در
ولیکن نه ای آگه از باد ساری
بدین بی قراری حصاری ندیدم
نه بندی شنیدم بدین استواری
در این بند و زندان به کار و به دانش
بیلفغد باید همی نامداری
در این بند و زندان سلیمان بدین دو
نبوت بهم کرد با شهریاری
ز بی دانشی صعبتر نیست عاری
تو چون کاهلی سر به سر نیز عاری
چرا برنبندی ز دانش ازاری
نداری همی شرم ازین بی ازاری
بیاموز تا دین بیابی ازیرا
ز بی علمی آید هم بی فساری
تو را جان دانا و این کار کن تن
عطا داد یزدان دادار باری
ز بهر چه تا تن به دنیا و دین در
دهد جان و دل را رهی وار یاری
خرد یافتی تا مرین هردوان را
به علم و عمل در به ایدر بداری
ز جهل تو اکنون همی جان دانا
کند پیشکار تو را پیشکاری
ازین است جانت ز دانش پیاده
وزین تو به تن جلد و چابک سواری
به دانش مر این پیشکار تنت را
رها کن از این پیشکاری و خواری
عجب نیست گر جانت خوار است و حیران
چو تن مست خفته است از بیش خواری
جز از بهر علمت نبستند لیکن
تو از نابکاریت مشغول کاری
تو را بند کردند تا دیو بر تو
نیابد مگر قدرت و کامگاری
چه سود است از این بند چون دیو را تو
به جان و تن خویش می برگماری
به تعویذ بازو چه مشغول گشتی
که دیوی است بازوت خود سخت کاری
من از دیو ملعون گذشتن نیارم
تو از طاعت او گذشتن نیاری
گذاره شدت عمر و تو چون ستوران
جهان را بر امیدها می گذاری
بهاران به امید میوه خزانی
زمستان بر امید سبزه بهاری
جهانا دو رویی اگر راست خواهی
که فرزند زایی و فرزند خواری
چو می خورد خواهی بخیره چه زایی
وگر می فرود آوری چون برآری
ربودی ازین و بدادی مر آن را
چو بازی شکاری و آز شکاری
به فرزند شادی ز پیری پر انده
تو را هم غم الفنج و هم غمگساری
درختی بدیعی ولیکن مرین را
درخت ترنج و مر آن را چناری
یکی را به گردون همی برفرازی
یکی را به چاهی فرو می فشاری
نمانی مگر گلبنی را ازیرا
گهی تر و خوش گل گهی خشک خاری
چو دندان مار است خارت برآرد
دمار از کسی که ش به خارت بخاری
اگر جاهل اندر تو بدبخت شد من
بدین از تو الفغده ام بختیاری
تو بی علت عمر جاویدی از چه
همی خواهی از خلق عمر شماری
گنه کار را سوی آتش دلیلی
کم آزار را سوی جنت مهاری
به دانش حق جانت بگزار پورا
چنان چون حق تن به خور می گزاری
ز مار و ز طاووس و ابلیس قصه
ز بلخی شنودی و نیز از بخاری
تو ماری و طاووس و ابلیس هر سه
سزد کاین سخن را به جان برنگاری
چو طاووس خوبی اگر دین بیابی
وگر تنت بفریبد آن زشت ماری
تو را عقل طاووس و مار است جهلت
تن ابلیس بندیش اگر هوشیاری
حقیقت بجوی از سخن های علمی
فسانه چو دیوانه چون گوش داری
به چشمت همی مار ماهی نماید
ازیرا تو از جهل سر پر خماری
چو از شیر و از انگبین و خورش ها
سخن بشنوی خوش بگریی به زاری
امیدت به باغ بهشت است ازیرا
که در آرزوی ضیاع و عقاری
بیندیش از آن خر که بر چوب منبر
همی پای کوبد بر الحان قاری
بدان رقص و الحان همی بر تو خندد
تو از رقص آن خر چرا سوکواری
چرا نسپری راه علم حقیقت
به بیهوده ها جان و دل چون سپاری
به راه ستوران روی می به دین در
به چاه اندر افتادی از بس عیاری
سخن بشنو از حجت و باز ره شو
بیندیش اگر چند ازو دل فگاری

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
نماند کار دنیا جز به بازی
بقایی نیستش هر چون طرازی
تو کبگ کوه و روز و شب عقابان
تو اهل روم و گشت دهر غازی
سر و سامان این میدان نیابد
نه غازی و نه جامی و نه رازی
وزین خیمه معلق برنپرد
اگر بازی تو از اندیشه سازی
بر این میدان در این خیمه همیشه
همی تازی نهانی وانفازی
سوی بستی نیازد جز توانا
سوی خواری نیازد جز نیازی
جهان جای خلاف و رنج و شر است
تو ای دانا برو چندین چه تازی
به دیده وهم و عقل اندر نیاید
چرا هرگز نیاز از بی نیازی
حقیقت چیست عمر و علم مردم
مده حقت بدین چیز مجازی
بجسم اندرت ضدان جفت گشتند
تفکر کن که کاری نیست بازی
رهی کان از شدن باشد نشیبی
چو باز آیی همو باشد فرازی
اگرچه کبگ صید باز باشد
بدو پیدا شده است از باز بازی
نبینی خوب را زشتی مقابل
نبینی عز را خواری موازی
نهفته ستند رازی بس شگفتی
بجوی آن راز را گر اهل رازی
بجوی آن راز را اندر تن خویش
نگر تا بیهده هرسو نتازی
نپردازی به راز ایزدی تو
که زیر بند جهل و بار آزی
یکی نامه است بس روشن تن تو
بدین خوبی و پهنی و درازی
تو را نامه همی برخواند باید
تو در نامه چو آهو چون گرازی
چو این نامه هم اندر نامه خویش
نشان دادت بسی آن مرد تازی
به رنگ باز شد زاغت به سر بر
تو بیهوده همی شطرنج بازی
چنین بر بوی دنیا چند پویی
بسوی آز چندین چند یازی
یکی درنده گرگی میش دین را
به کشت خیر در خشمی گرازی
چرا نامه الهی برنخوانی
چه گردی گرد افسان و مغازی
همی دشوارت آید کرد طاعت
که بس خوش خواره و با کبر و نازی
ره مکه همی خواهی بریدن
که با زادی و با مال و جهازی
مگر کاندر بهشت آیی به حیلت
بدین اندوه تن را چون گدازی
گر این فاسد گمانت راست بودی
بهشتی کس نبودی جز حجازی
همی جان بایدت فربه ولیکن
تنت گشته است چون مرغ جوازی
اگر بالفغدن دانش بکوشی
برآیی زین چه هفتاد بازی
تو از جان سخن گوی لطیفت
یکی نامه سپید پهن بازی
قلم ساز از زبان خویش بنویس
بر این نامه مناقب یا مخازی
ولیکن چون فرو خوانیش فردا
پدید آید که سوسن یا پیازی
تو ای حجت به شعر زهد و حکمت
سوی جنت سخن دان را جوازی
به دین بر چرخ دانش آفتابی
به دانش حله دین را طرازی
دل گمراه را زی راه دین کس
به از تو کرد نتواند نهازی
به حکمت طبع را بنواز در زهد
چنین دانم که بس خوش می نوازی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ای شده مشغول به ناکردنی
گرد جهان بیهده تا کی دنی
آهن اگر چند گران شد تورا
سلسله بایدت ازو ده منی
چونکه نشویی به خرد روی جهل
برنکشی از سرت آهرمنی
آنچه نه خوش است و نه نیکو برش
تخمش خواهیم که نپراگنی
عمرت شاخی است پر از بار و خار
چون تو همه خار همی برچنی
مردم اگر جان و تن است از چه روی
فتنه تو بر جانت نه ای بر تنی
جانت برهنه است و تو این تار و پود
بر تن تاریک همی بر تنی
جوشن روشن خرد توست تن
تو نه همه این تن چون جوشنی
جان تو چون بفگند این جوشنت
باز دهد جوشنت این روشنی
تنت به جان ای پسر آبستن است
باز رهد روزی از آبستنی
مادر تن را پسر این جان توست
مادر باقی و پسر رفتنی
در شکم مادر خود بخت نیک
چونکه نکوشی که به حاصل کنی
بر طلب طاعت و نیکی و زهد
چونکه نه دامن به کمر در زنی
مریم عمران نشد از قانتین
جز که به پرهیز برو برزنی
طاعت و نیکی و صلاح است بخت
خوردنییی نیست نه پوشیدنی
جهد کن ار عهد تو را بشکنند
تا تو مگر عهد کسی نشکنی
آز نگردد ابدا گرد آنک
در شکم مادر گردد غنی
چون تو که باشد چو تو را بخت نیک
مادرزادی بود و معدنی
گرت مراد است کز این ژرف چاه
خویشتن ای پیر برون افگنی
زین رمه یک سو شو و از دل بشوی
ریم فرومایگی و ریمنی
تو به مثل بی خرد و علم و زهد
راست چو کنجاره بی روغنی
روز تو کی نیک شود تا چنین
فتنه این خانه بی روزنی
دیو دل از صحبت تو برکند
چون تو دل از مهر جهان برکنی
بسته در این خانه تاریک و تنگ
شاد چرایی که نه در گلشنی
چرخ همی خرد بخواهدت کوفت
خردتر از سرمه گر از آهنی
چون تو بسی خورده است این گنده پیر
از چه نشستی تو بدین ایمنی
دی شد و امروز نپاید همی
دی شد و تو منتظر بهمنی
گاه گریزانی از باد سرد
گاه بر امید گل و سوسنی
روی به دانش کن و رنجه مکن
دل به غم این تن فرسودنی
تا نشود جانت به دانش تمام
فخر نشاید که کنی نه منی
دشمن دانا شدی از فضل او
فضل طلب کن چه کنی دشمنی
مؤذن ما را مزن و بدمگوی
لحن خوش آموز و تو کن مؤذنی
جای حکیمان مطلب بی هنر
زانکه نیاید ز کدو هاونی
مرد خردمند به حکمت شود
تو چه خردمند به پیراهنی
بار خدایی به سرشت اندر است
مردم را گر بکند کردنی
جای تو ایوان و گه گلشن است
کاهلیت کرد چنین گلخنی
ور به بسندی به ستوری چنین
تا به ابد یار غم و شیونی

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای مانده به کوری و تنگ حالی
بر من ز چه همواره بد سگالی
از کار تو دانی که بی گناهم
هرچند تو بدبخت و تنگ حالی
دانی که تو چون خوار و من عزیزم
زیرا که منم زر و تو سفالی
از جهل که آن ملک توست جانم
چون جان تؤست از علوم خالی
نالیدنت از جهل خویش باید
از حجت بیچاره چند نالی
از مال مرا چیزهاست بهتر
چون دشمن من تو ز بهر مالی
فضل و خرد و مال گرد ناید
با زرق و خرافات و بدفعالی
هرچند که من چون درخت خرما
پر بارم و تو چون شکسته نالی
این حکم خدای است رفته بر ما
او بار خدای است و ما موالی
هرچند که پشم است اصل هردو
بسیار به است از پلاس قالی
گر تو به قفا با درفش کوشی
دانی که علی حال بر محالی
آن به که چو چیز محال جوید
اندیشه تو گوش او بمالی
برتر مشو از حد و نه فروتر
هش دار و مقصر مباش و غالی
بر پایگه خویش اگر نباشی
جز رنج نبینی و جز نکالی
بنده چو خداوند خود نباشد
بر چیز زوالی چو لایزالی
هرچند که نیکو و نرم باشد
بر سر ننهد هیچ کس نهالی
هرچند که سیم اند پاک هردو
بهتر ز حرامی بود حلالی
نوروز به از مهرگان اگرچه
هردو دو زمانند اعتدالی
ای گشته به درگاه میر چاکر
دعوی چه کنی خیره در معالی
دنیا چو رهی پیش من عیال است
تو پیش یکی چون رهی عیالی
گردن ندهد جز مر اهل دین را
این زال فریبنده زوالی
دانا چو تو را پیش میر بیند
داند که تو بدبخت بر ضلالی
چون خویشتنی را رهی شده ستی
از بی خردی ی خویش و بی کمالی
همواره دوان و در قفای شاهی
گویی که مگر شاه را قذالی
مر باز جهان را به تن تذروی
مر یوز طمع را به دل غزالی
هر سر که کشید از رشی که هستی
وز پر طمعی نرم چون دوالی
گاهی به کشاکش دری و گاهی
بی کار که گویی یکی جوالی
بر مذهب و بر رای میزبانی
بر خویشتن از ناکسی وبالی
وز سست لگامی و بیقراری
مر تیرک و مر ناک را مثالی
با باد جنوبی سوی جنوبی
با باد شمالی سوی شمالی
در دیگ خرافات کفچلیزی
در آینه ناکسی خیالی
در مجلس با رود ساز و ساقی
تا وقت سحر مانده در جدالی
بر منبر شبگیر و بامدادان
با اخبرنایی و قال قالی
در مسجد دل تنگی و ملولی
در مجلس خوش طبع و بی ملالی
در فحش و خرافات عندلیبی
در حجت و آیات گنگ و لالی
بی قول و جفاجوی و پر نفاقی
زیرا که عدوی رسول و آلی
گویی که مسلمانم و ندیدی
هرگز تو مر اسلام را حوالی
تو روی محمد چگونه بینی
چون دشمن آلی ز بد خصالی
تا فعل تو این است وز نحوست
با دشمن آل نبی همالی
ای شاخ درخت ز قوم دوزخ
آن دان که نوالی اگر نوالی
جز سر به نگون قعر دوزخ
منحوس و نگون و بدنهالی
اکنون کن از آتش حذر که اکنون
بر چشمه آب خوش زلالی
گر روی به آل پیمبر آری
از چاه برآیی به چرخ عالی
قارون شوی ار چند در سؤالی
خورشید شوی گرچه تو هلالی
امروز همی از سؤال نالی
وان روز بنالی ز بی سالی
آزاد شوی چون الف اگر چند
امروز به زیر طمع چو دالی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ فاعِلاتُنْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | - U - -
تمییز و هوش و فکرت و بیداری
چون داد خیره خیره تو را باری
تا کار بندی این همه آلت را
در غدر و مکر و حیلت و طراری
تا همچو مور بی خور و بی پوشش
کوشش کنی و مال فراز آری
از خال و عم به ناحق بستانی
وانگه به زید و خالد بسپاری
تعطیل باشد این و نپندارم
من خیر ازین همی که تو آن داری
من خویش را ازین سه گوا دارم
بیداری و نماز و شب تاری
حیران چرا شدی به نگار اندر
زین پس نگر که چیز بننگاری
چیزی نگر که با تو برون آید
زین گرد گرد گنبد زنگاری
دارا برفت مفلس و زین عالم
با او نرفت ملک و جهانداری
پیشه زمانه مکر و فریب آمد
با او مکوش جز که به مکاری
عمر تو را همی ز تو برباید
گر همرهی کنی تو نه هشیاری
جز علم نیست بهر تو زین عالم
زنهار کار خوار نینگاری
از بهر علم داد تو را ایزد
تمییز و هوش و فکرت و بیداری
اینها ز بهر علم بکار آیند
نز بهر بیهشی و سبکساری
گر کاربند باشی اینها را
در مکر و غدر سخت ستمگاری
اینها به ما عطای خدا آمد
پوشیده از ستور بهمواری
وایزد بدین شریف عطاهامان
بگزید بر ستور به سالاری
وانها که زین عطا نه همی یابند
بینی که مانده اند بدان خواری
خواهی بدار و خواهی بفروشش
خواهیش کاربند بدشخواری
دانی که نیست آن خر مسکین را
جز جهل هیچ جرم و گنه کاری
گر خر تو را خری نکند روزی
بر جانش تازیانه فرو باری
تو مردمی به طاعت یزدان کن
تا از عذاب آتش نازاری
زیراک اگر خر از در چوب آمد
پس چون تو بی خرد ز در داری
تو با خرد خری و ستوری را
چون خر چرا همیشه خریداری
بار درخت مردمی علم آمد
ای بی خرد تو چونکه سپیداری
گر در تو این گمان به غلط بردم
پس چونکه هیچ بار همی ناری
از پند و حق و خوب سخن سیری
وز هزل و ژاژ و باطل ناهاری
با روی چون نگاری و دانش نه
گویی مگر که صورت دیواری
از جان یکی شکسته پشیزی تو
وز تن یکی مجرد دیناری
نیکو و ناخوشی و چنین باشد
پالوده مزور بازاری
مردم ز راه علم بود مردم
نه زین تن مصور دیداری
تا خامشی میان خردمندان
مردی تمام صورتی و کاری
لیکن گه سخنت پدید آید
از جان و دل ضعیفی و بیماری
خاموش بهتری تو مگر باری
لنگی برون شودت به رهواری
گویی که از نژاد بزرگانم
گفتاری آمدی تو نه کرداری
بی فضل کمتری تو ز گنجشکی
گرچه ز پشت جعفر طیاری
بیچاره زنده ای بود ای خواجه
آنک او ز مردگان طلبد یاری
ننگ است برتو چونکه نداری خر
اسپ پدرت و اشتر عماری
چه سود چون همی ز تو گند آید
گر تو به نام احمد عطاری
فضل پدر تو را ندهد نفعی
تو چونکه گر خویش نمی خاری
گشی مکن به جامه که مردان را
ننگ است و عار گشی و عیاری
خاک است کالبد به چه آرایی
او را چرا که خوارش نگذاری
مرده است هیکلت نشود زنده
گر سر به سر زرش بنگاری
پولاد نرم کی شود و شیرین
گرچه در انگبینش بیاغاری
هرچیز باز اصل شود باخر
گفتار سود کی کند زاری
چون باز خاک تیره شود خاکی
ناچاره باز نار شود ناری
وازاد گردد آنگه از این زندان
این گوهر منور زنهاری
جانت آسمانی است به بی باکی
چندین برو مشو به نگونساری
زین جاهلان به دانش یک سو شو
خیره مباش غره به بسیاری
بیزار شو ز دیو که از شرش
دانا نرست جز که به بیزاری
زین کور و کر لشکر بیزاری
گر بر طریق حیدر کراری
سوی من ای برادر معذوری
گر سر برهنه کرد نمی یاری
ای حجت خراسان در یمگان
گرچه به بند سخت گرفتاری
چون دیو بر تو دست نمی یابد
باید که شکر ایزد بگزاری

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مَفاعیلُنْ
بحر: مضارع مسدس اخرب مکفوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - -