cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
یکی دار کردند بر پا بلند
رسیدند گردان تن ارجمند
به تیر و کمان همچو شیر آمدند
ابا ترکش پر ز تیر آمدند
ورا زنده کردند آنگه به دار
تماشاکنان گرد سام سوار
که ناگاه ابری برآمد سیاه
جهان کرد تاریک بر مهر و ماه
ازو رعد با برق جستن گرفت
دل مردمان زو شکستن گرفت
غریوی برآمد از آن تیره ابر
کزو آب گردید جان هژبر
که هان سام شوریده تیره بخت
گرفتی همه گنج با تاج و تخت
نرستی ز دیوان مغرب زمین
که پیوسته بستی کمر بهر کین
بسی غره گشتی تو بر خویشتن
ندانی مگر نیروی اهرمن
تن خود به خیره به کشتن دهی
میان بسته همواره بر بیرهی
نیارم به جان تو یازید چنگ
که عار است با تخم جمشید جنگ
اگرنه تنت را ز سر کندمی
به میدان تنت را بیفکندمی
بگفت و زمانه همه شد سیاه
ز ماهی سیه گشت تا برج ماه
چنان شد که کس چهره هم ندید
جهان چادر قیر بر سر کشید
یکی تیره گرد از جهان اوفتاد
تو گفتی مگر آسمان اوفتاد
یکی صاعقه جست با باد سخت
که از ریشه برکند یکسر درخت
چنین تا سه ساعت جهان تیره گشت
که چشم دلیران همه خیره گشت
پس آنگاه روشن شد آن جایگاه
برون آمد از تیرگی مهر و ماه
نه شداد را دید آنگه نه دار
ببد خیره زو گرد سام سوار
شگفتی فرو ماند سالار سام
نه هرگز ندیدم بدین گونه دام
چه بود این سیاهی و شداد کو
مر آن بدگهر دیو بیداد کو
کجا رفت و چون بود این گفتگو
چنین گفت تسلیم کای رزمجو
درین دشت آمد دگر ابرها
کزو جان شداد آمد رها
شگفتی بلایی است دیو دمان
کزو چرخ گردنده جوید امان
نتابد کسی پیش او روز جنگ
چو آید کند کار بر خویش تنگ
به یک دم جهان را نه پی بسپرد
چو ابر دمان بر فلک بگذرد
برادر بود بارکیشان دیو
به نیرو ز گیتی برآرد غریو
چو بشنید ازو این سخن پهلوان
برآشفت سالار روشن روان
به دادار دارنده سوگند خورد
به روز سفید و شب لاجورد
به یزدان که افراشته آسمان
که هم جان دهد هم سر آرد زمان
به تخت و به تاج منوچهرشاه
که از فر او برنهادم کلاه
که هرگز نیاید چنان شهریار
به داد و دهش گشته با عدل یار
به شمشیر تیز و به میدان جنگ
به مردان با نام و ناموس و ننگ
به جان پری دخت تابنده ماه
بدان نرگس مست و زلف سیاه
به وصلش که جان را روان می دهد
که سام از پی وصل جان می دهد
که امشب بتازم به کوه فنا
به پیکار آن دیو نر ابرها
بیارم سرش را به این انجمن
نشانی نمانم از آن اهرمن
همه لشکر عادیان یکسره
کمربسته در پیش مرد سره
همه تاج و از تخت و گنج و سپاه
ببخشید یکسر ابا طنجه شاه
نشاندش ابر تخت شداد عاد
دل شاه طنجه از آن گشت شاد
بدو گفت این مرز یکسر ز تست
که بیداردل باشی و تندرست
شب و روز همراه تسلیم شاه
به سر بر نگهدار مغرب سپاه
مبادا دگر عادی تیره روز
که خوانند عوج آن یل کینه سوز
به سوی زرنداب سازد کمین
بگیرد شه طنجه را در کمین
تو باید که باشی نگهدار او
نباشی به دنبال آزار او
که رفتم من ایدر به پیکار دیو
ببینم به فرمان کیهان خدیو
چگونه به دست آورم ابرها
پری دخت را سازم ایدر رها
مرا یاد دادار همره بس است
که او بیکسان را به گیتی کس است
همه شب همی گفت سام سوار
دل و جان نهاده در آن کارزار
چنین تا به هنگام بانگ خروس
سپهبد خروشید مانند کوس

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
خروس سحر دانهای نجوم
چو برچید یکسر ازین سبز بوم
چو باز سفیده به پرواز شد
در روشنی بر جهان باز شد
سپهبد بیاراست پس سازه را
به سر بر نهاده ز آهن کلاه
بدو گشت همراه قلواد شیر
همان گرد شاپور مرد دلیر
نشست انگهی سام بر پشت اسب
چو بر چرخ گردنده آذرگشسب
به پدرود کردن گرفته کنار
پس آنگه به در شد یل نامدار
بلد بود شاپور در راه سام
به کوه فنا زود برداشت گام
برفتند دو روز و دو شب به راه
به ناگه شبی پیش آمد سیاه
نه شب زنگی آدمی خوار بود
و یا هندوی زشت کردار بود
در آن تیرگی سام نیرم نژاد
ز صبح فروزنده می کرد یاد
که بر چرخ گم کرده خورشید راه
که گویا سیه گشت رخسار ماه
مرا هجر جانان سیاهی بس است
چو هجران مرا دشمنی در پس است
همی گفت و می راند فرخنده سام
نه آرام بودش به گیتی نه کام
به ناگاه فانوس آلی بدید
که از دور بنمود کامد پدید
بپرسید از گرد شاپور شیر
که ای نامور گرد بسیار ویر
کجا باشد این نغز فانوس آل
کزینسان درخشان بود چیست حال
بدو گفت آنگه که ای نامدار
چو پرسیدی از من دمی گوش دار
یکی چشمه سار است در پیش کوه
ز خوبان مه رو گروها گروه
به نزدیک چشمه است شهر زنان
همه از پی مرد بر سر زنان
یکی پادشاهیست حورا به نام
پری پیکر و دلبر و خوش خرام
هزاران هزارش بود لشکری
ولیکن زنانند همچون پری
نباشد یکی مرد اندر میان
همه دلبرانند پسته دهان
سر سال آیند برچشمه سار
درختی است آنجا پر از برگ و بار
بمالند تن را به شاخ درخت
ز بویش بیفتند بیهوش سخت
چو با هوش آیند آن دلبران
درآیند در آب روشن روان
به فرمان یزدان بگیرند بار
به یک سال زایند در آن دیار
چو زایند دختر بود بارشان
بود همچنین سال و مه کارشان
اگر مرد بینند از ناگهان
شتابند یکسر کهان و مهان
بگیرند و نزدیک حورا برند
سر تخت او بر ثریا برند
همیشه بود در بر پادشاه
رهایی نیابد دگر سال و ماه
چو شاه زنان گشت زان مرد سیر
دگر باز نوبت رسد بر وزیر
چنین تا ورا جان بود در بدن
شب و روز باشد در آن انجمن
چنین تا ورا جان بود در بدن
در آن شهر باشد گرفتار زن
شگفت آمدش سام از گفت او
به نزدیک فانوس بنهاد رو
بدو گفت قلواد کای پهلوان
میان دلیران چراغ گوان
همایون نباشد در آنجا گذار
که گردد در آن شهر کار تو زار
به پاسخ بدو گفت فرخنده مرد
که از شهر حورا برآریم گرد
همه راه بر ریگ باید زدن
که نه دل بماند بجا و نه تن
نهاده دل و جان به پروردگار
کزو بود نیک و بد روزگار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بپاسخ بدو گفت شاه زن است
که زین سان شتابنده و پازن است
ورا نام حورا بود در جهان
که نامش نگنجد همی در زبان
به آهنگ روی تو گشته سوار
شتابان رسیده درین چشمه سار
بدو گفت پس کای زن ماهروی
مرا چون شناسد مه مشک موی
بدو آشنایی نکردم دمی
نبودم به او یک زمان همدمی
چه داند که من کیستم در جهان
بزرگم و یا کهترین مهان
بدو گفت پاسخ که ای رزمجوی
شناسم ما مردمان را به بوی
چو اندر رسیدی در آن چشمه سار
شنیدیم بوی تو را ای سوار
کنون پادشه مر تو را خواسته است
ز بهر رخت خویش آراسته است
درین گفتگو بود فرخنده سام
خرامنده آن سرو طوطی خرام
بیامد بر سام نیرم نشست
بیازید و بگرفت دستش به دست
بدو گفت خندان که شاد آمدی
درین شهر زیبا چو باد آمدی
چه نامی و ایدر چرا آمدی
به شهر زنان از کجا آمدی
ندیدم هرگز چو تو نامدار
به بالا چو سرو و به رخ چون بهار
نماید که مردی دلاور بوی
به دریای مردی شناور بوی
چه داری مرادت به من بازگوی
مپوشان ز من راز خود بازگوی
بدو گفت سام نریمان منم
ستاننده جان دیوان منم
گرفتار عشقم نه عقل و نه دین
به بند پری دخت فغفور چین
ربودست او را ز من ابرها
فتاده به کام یکی اژدها
من ایدر کمربسته از بهر این
شتابم غریوان به مغرب زمین
براندازم آن دیو ناپاک را
فشانم ابر تارکش خاک را
که اویش ربودست از رنگ و ریو
رهانم پری  دخت از چنگ دیو
چو بشنید حوران فرخ نژاد
بدو گفت آنها که کردی به یاد
همه بود نیکو ولی ای جوان
زتخم دلیران روشن روان
خطرها بسی هست در راه تو
کزو تیره گردد همه راه تو
اگر تو بیایی به مهمان من
شوی شاد یک هفته از خوان من
پس آنگه ابا تو بیایم به راه
به کوه فنا سوی آن کینه خواه
تو را یار باشم درین ره همی
نگردی ز پیکار دیوان غمی
نمایم تو را من شگفتی بسی
که هرگز ندیدم درین ره کسی
بدو گفت پهلو که ای دلربا
شتابم به تنها به کوه فنا
مرا یار دادار یزدان بس است
که در دهر او بیکسان را کس است
بسی کرد خواهش بدان نازنین
که آخر رضا گشت گرد گزین
نشست از بر اسب و آمد به شهر
که یابد از آن ماه دیدار بهر
نگه کرد شهری بسان بهشت
تو گفتی که رضوان درو گل بکشت
همه شهر و بازار پر ماهروی
به هر گوشه ای دلبر مشکبوی
سراسر زنان طلعتی همچو ماه
به هر کوی و برزن یکی بزمگاه
پر از مشک و عنبر همه بام و بر
کزو مست گردید آن نامور
چنین تا به ایوان حورا رسید
شگفتی سراپرده شان را بدید

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
نشست از بر تخت فرخنده سام
درآمد ز ساقی خوش خرام
نشستند با رودسازان به هم
به ماننده بزم فرخنده جم
همه بزم پر نور شد سر به سر
درخشنده ماننده ماه و خور
همه دلبران چهره افروخته
یکی ساخته و یکی سوخته
یکی گشته ساقی یکی هم نفس
همی ناله کرده چو مرغ از قفس
یکی چنگ و طنبور را کرده ساز
یکی زلف مشکین خود کرده باز
یکی دام بنهاده بر راه دل
یکی مانده از روی پهلو خجل
یکی چشم بر چشم فرخنده سام
یکی بر رخ سام پر کرده جام
یکی گشته بیتاب آن رزمخواه
یکی روزش از خط پهلو سیاه
یکی گشته از روی خود شرمسار
یکی دیگر از جام می در خمار
ولی بود قلواد گرم وزیر
همان زن بد هشیار از کار شیر
یکی باده می خورد در کار بود
زمانی نباید که بیکار بود
چنین تا که قلواد گردید سست
تو گفتی که عضوش نمانده درست
ز او رنگ پرید و قوت ز پای
فرو ماند قلواد رزم آزمای
هجوم زنان شد به یک ره بدوی
شب و روز در کار شد نامجوی
شبی سی چهل دلبر سیمتن
درآمیختندی به آن صف شکن
چنین تا که افتاد قلواد شیر
زنان گرد او حلقه کرده دلیر
برآشفته گردید شاپور گرد
ابا چوبدستش درآمد سترد
از ایشان تنی چند از چوب کشت
دگرها ز پیشش نمودند پشت
به در برد قلواد از انجمن
بیاورد در پیش آن پیلتن
به شاپور گفتا سپهدار شیر
کزینها مکش ای یل شیرگیر
که زن کشتن آیین مردان نبود
بسازم من این کار را چاره زود
زهر سوی خوبان نظاره شده
دل از حسرت سام پاره شده
بدین گونه یک هفته جامی به دست
ز جام محبت همه گشته مست
به هشتم چنین کرد فرخنده رای
که پا اندر آرد در آن بادپای
شتابد به پیکار دیو دژم
که جانش ز انده شد پر ز غم
بدو گفت حوران شتاب تو چیست
بدین شهر رفتن مراد تو چیست
بهشتی بدینسان و حوران درو
نمایان ز رخسارشان جان درو
هزاران پری دخت در گوشه ای
نگه کن همی ماه نو توشه ای
چو من نازنینی نشسته برت
که صد بار گردم به گرد سرت
همی از پری  دخت یاد آوری
همه حسن ما را به باد آوری
مرا هم دل خسته در بند تست
همی تازه جانم به پیوند تست
مرا هم بینداز یکبارگی
که بیمار گشتم ز بیچارگی
ز لعل لبت کام جانم بده
بگیر آشکارا نهانم بده
مکن سرکشی زان که افتاده ام
چه سازم دل و جان ز کف داده ام
بدو سام گفتش که ای ماه چهر
تو ماهی و افتاده در قید مهر
ندیدم به حسن تو مه پیکری
به بالا و گفتار تو دلبری
تو تاجی بو بر تارک دلبران
تو مهری ابر برج مه پیکران
ولیکن پری دخت سیمین عذار
گرفتار هجر است در روزگار
یکی عهد و پیمان به هم بسته ایم
کجا هر دو از مهر هم خسته ایم
بویژه که او هست در دست دیو
به جانم فکندست هجرش غریو
نه مردی بود من دم خوش زنم
اگر دم برآرم نه مردم زنم
نیارم که گویم که بهتر ز تست
که چون ماه تابنده مانی درست
ولیکن تو چندی درین ره بساز
که او را ستانم از آن دیو باز
پس آنگه به پیش تو من بنده ام
سخن هر چه گویی سرافکنده ام
شنیدم ز دانای دل داستان
که می گفت از گفته باستان
که پیمان چو کردی ز پیمان مگرد
که پیمان شکن نیست آزاده مرد
نخواهم که باشم همی بی وفا
که بسیار دیدم من از او وفا
چو بشنید از سام خاموش شد
از آن پاسخ سام خاموش شد
دلاور ز جا جست مست و خراب
بیامد شتابان سوی جای خواب
سر از باده عشق مست الست
زمانی بیفتاد در جای پست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو یک بهره از تیره شب درگذشت
شب آهنگ بر چرخ گردنده گشت
چو اول خروس سحرخوان بخواند
مه نو ازین دیر محمل براند
دلاور ز جا خاست آراسته
سلیح از بر خویش پیراسته
چنین گفت قلواد را پهلوان
که ای مرد بیدار روشن روان
بینداز بر اسب پوینده زین
که دلگیر گشتم ازین سرزمین
نباید که دیگر درنگ آوریم
که بر نام عشاق ننگ آوریم
پری دخت اندر دم اژدهاست
مرا ره سوی کوه نر ابرهاست
بیاورد شاپور پویان غراب
نشست از برش گرد گردون حباب
همان دم ز دروازه بیرون شدند
سه پهلو همی سوی هامون شدند
براندند ده روز و ده شب به راه
دو دیده پر از آب و دل پر ز آه
یکی روز آن سه یل نامور
درنگی نکردند در راه بر
دهم روز دیدند کوهی بلند
کزو خیره شد دیده هوشمند
همان سرخ فانوس آویخته
به نزدیک دیوان برآمیخته
بپرسید پهلو ز شاپور شیر
چه کوه است این کوه باری به ویر
بدو گفت کاین پای کوه فناست
نشیمنگه دیو نر ابرهاست
همان دم فرود آمد آنجا پگاه
بدان تا ببیند چه آید ز راه
همه دشت پر سنبل و لاله بود
به هر گوشه ای مرغ در ناله بود
در آن دشت از غرم و آهو و شیر
فراوان نگه کرد سام دلیر
شکاری فکندند در مرغزار
کبابش پراکند آن نامدار
چو خوردند آمد زمانی بر این
دلاور چنین گفت در دشت کین
بسی پرنهیب است و جای بلاست
از آن روی کین پای کوه فناست
بدو گفت شاپور من می روم
زمانی درین کوه سر بغنوم
بگفت و روان شد به آن سوی کوه
که هر کس که بر شد برو شد ستوه
پیاده بیامد بدان کوه یل
پذیره بیامد به سوی اجل
به ناگه بدان تیغه تختی بدید
گشن شاخ و برگی درختی بدید
برو خفته بد نره دیوی سیاه
نهاده سر خود به زانوی ماه
به خواب اندر آن آن دد بدنهاد
به بالین پری دخت حوری نژاد
پری دخت ز اندوه گردون دژم
قد همچو سروش ز غم گشته خم
پراکنده بر مهر مشک سیاه
ستاره نشان گشته بر روی ماه
درخشان رخش همچو یاقوت زرد
نمودار گشته برش لاجورد
رخ لاله گونش زریری شده
گل سرخ او همچو خیری شده
چو شاپور را دید حیران بماند
نهانی مر آن پرخرد را بخواند
چه جویی بدو گفت در کوهسار
نترسی ازین دیو ناسازگار
چرا آمدستی برین برز کوه
چه گردی به بیهوده برگرد کوه
به پاسخ بدو گفت کای ماه چهر
درخشنده در کوه مانند مهر
مرا گفت شاپور دیوانه دان
پرستنده سام فرزانه خوان
کمربسته ام در بر سام گرد
که آمد چو شیر از پی دستبرد
چو بشنید از آن نام فرخنده سام
بدانست دهرش برآورد کام
سراسیمه برجست آن نوبهار
نه آرام ماندش نه دیگر قرار
بدو گفت کای گرد فیروز فر
مرا زنده کردی دگر ره ز سر

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چرا دیر آمد جهان پهلوان
که گشتم ز هجرانش تیره روان
بدو گفت سالار فرزانه مرد
که سام از فراقش درین ره چه کرد
درین ره بسی رزمهای دراز
به پیش آمدش گرد گردنفراز
درین بد که بیدار شد ابرها
پری دخت را دید از خود جدا
بسی کرد تندی بدان گعلذار
که ترسید از آن دلبر نوبهار
سرافکنده در پیش و پاسخ نداد
پس آنگه همان دیو ناپاک زاد
به ناگاه شاپور یل را بدید
چو دریای فلزم برو بردمید
ز جا جست چون برق آن اهرمن
بدشنام بگشاد بر آن دهن
که ای بدکنش مرد هرزه درای
چه داری درین کوه پر هول جای
ندانی مگر نام کوه فنا
سر نره دیوان منم ابرها
که از بیم من ابر گریان شود
ز اندیشه ام شیر بریان شود
نپرد درین سرزمینم عقاب
ستاره نبیند زمینم به خواب
بدو گفت شاپور کای دیو شوم
شوی گم ازین دشت و این مرز و بوم
ندانی که آمد زمانت به سر
اجل بسته در کینه تو کمر
سپهدار سام نریمان رسید
به پیکار این نره دیوان رسید
به فرمان یزدان یل رزمخواه
بریده شب و روز این دور راه
بریده همه کوه و صحرا و دشت
بسان اجل سوی تو برگذشت
تو را خواب مرگ آمده برفراز
نگردی ازین رزم فیروز باز
ز شهر زنان می رسد پهلوان
کمربسهت آن گرد روشن روان
چو بشنید ازو این سخن ابرها
بدانست از وی نیابد رها
بخندید و گفتا کجا رفت سام
که نه کام بیند به گیتی نه نام
همین دم سرش را ز تن برکنم
تن تیره اش را به خاک افکنم
مرا ابرها نام دان در جهان
چو طهمورث گرد تخم مهان
چو هوشنگ و دیگر سیامک به جنگ
نتابیده پیشم نکرده درنگ
بدو گفت شاپور کای بدلقا
کنون گاه آنست که گردی فنا
اگر کوه البرز گردی به جنگ
زمانی به پیشم نیابی درنگ
اگر اژدهایی که سر افکنی
اگر چرخ باشی سپر افکنی
کس از چنگ این پهلوان جان نبرد
فلک گرد او را نیارد سترد
زمانت بر نره دیوان دهر
سر آرد زمانشان به جنگ و به قهر
ببینی همین دم چو پیکار سام
فراموش سازی همه نام و کام
برآشفت ازو دیو نر ابرها
یکی حمله آورد چون اژدها
ز کهسار برداشت سنگ گران
بیامد به مانند ابر دمان
بینداخت بر گرد شاپور شیر
بدزدید سر آن گو شیر گیر
چو رد شد ازو سنگ برخاست زود
ابا چوبدستش درآمد چو دود
به قوت بزد بر سر دیو نر
به اندام شومش نشد کارگر
بغرید از آن همچو ابر بهار
یکی سنگ بگرفت از آن کوهسار
بزد سنگ و شاپور را کرد خورد
دلاور ز چنگال او جان نبرد
چه خوش گفت دهقان والانژاد
که مادر پسر را پی مرگ زاد

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
گشادند دست پری دخت ماه
یکی نامه بنوشت بر رزمخواه
سر نامه نام خدای جهان
که او کام داده همی بر مهان
زمان و زمین و سپهر آفرید
درشتی و نرمی و مهر آفرید
ازو آفرین باد بر سام یل
که آمد سوی دیو همچون اجل
به یک رزم ترسید ازو نره دیو
به در رفت از چنگ سالار نیو
کنون لابه و پوزش آراسته است
پی مهربانیت برخواسته است
فراموش کرده همه بدخویی
شده چاکر سام بازوقوی
تو هم رو زمیدان رزمش بتاب
درین کینه چندین میاور شتاب
چنان کن که آن رای مردان بود
لب بخت از آن کار خندان بود
سخن در لباس آوریدم میان
به نزدیک سالار ایرانیان
گمانش که از مهربانی نوشت
به نزدیک آن پهلوانی نوشت
ندانست آن دیو وارونه رای
که از چیست گفتار آن دلربای
یکی مهر بر گوشه نامه کرد
که یعنی ز دیوان برآور تو گرد
بشد شاد از ماهرو ابرها
که از رزم و پیکار گشتم رها
مر آن نامه برداشت دیوی نهاد
که در دم رساند بر پاک زاد
وز آن روی برگشت از رزم سام
سوی گرد قلواد بگذارد گام
بدو سر به سر داستان بازگفت
که قلواد از آن رزم شد در شگفت
بسی آفرین کرد بر پهلوان
که برگشت از آن دیو تیره روان
بدو گفت یزدان تو را یار باد
تن دشمنت پر ز آزار باد
مبیناد چشم تو هرگز بدی
که پیوسته در کامرانی بدی
درین گفتگو بود قلواد شیر
ازو شادمان جان آن شیرگیر
که دیوی درآمد زبان برگشاد
زمین را ببوسید و نامه بداد
سپهبد چو مهر پری دخت دید
همه درد و اندوه پردخت دید
سراسر بخواندش سپهدار گو
دلش شادمان شد روانش به نو
بدانست گفتار او را که چیست
که یعنی کمر بند و آنجا مایست
شتابان درآ سوی این کوهسار
ازین دیو جادو برآور دمار
بخندید و بوسید و بر سر نهاد
بدو دیو گفت آن که ای پاک زاد
که دل را تهی کردم از ابرها
ز چنگال تیزم شد ایدر رها
به یزدان که او را نیارم به تیغ
در کین ببستم به یک ره دریغ
گذشتم ز کینش چو خواهش نمود
به خواهشگری ماهرو برفزود
ولیکن از ایدر مرا ره نما
بدان تا ببینم رخ دلربا
هر آن چیز کو خود بگوید تمام
نگردد از آن هیچ فرخنده سام
سر و جان و تن زیر فرمان اوست
همه ملک جانم به پیمان اوست
بدو گفت آن دیو کای پهلوان
کمربسته در رزم دیو دمان
نتابد به میدان تو ابرها
تن هیچ کس ناید از تو رها
به پیمان تو را می برم سوی کوه
که دیوی ز رزمت نیاید ستوه
پس آنگه مرادت درآید به دست
نشینی و از وصل گردی تو مست
به پاسخ بدو گفت سام سوار
که ای دیو اندیشه در دل مدار
بگفت و ز جا جست سالار شیر
کمر بر میان بست مرد دلیر
به قلواد جنگی چنین گفت کو
که ایدر یکی چاره آمد ز نو
پری دخت رنگی بیاراسته است
همه بخت افتاده برخاسته است
تو جا را نگه دار در پای کوه
که سازم تن دیو جنگی ستوه
به زابل زبانی بدو راز گفت
همه چاره ماهرو باز گفت
بپوشید آنگاه خفتان جنگ
به پیکار آن دیو شد تیزچنگ
نشست از بر اسب پولاد سم
خروشید ماننده گاو دم
همان دیو همراه آمد به راه
بر آن کوه بر شد ستور سیاه
غرابش ببریده کوه فنا
خروشید ماننده اژدها
چو آمد بر آن کوه پایه فراز
گره در برو پهلو رزمساز
به هر سوی انبوه دیوان بدید
سراسر ز کینه غریوان بدید
خدای جهان را همی یاد کرد
کزو بود فیروز روز نبرد
بنالید بر داور داوران
کزو بود پیکار نام آوران
همی گفت کای داور کردگار
تو آگاهی از گردش روزگار
که چندین ستم دیدم از روزگار
تو دانی ایا داور کردگار
کنونم درین رزم فیروز ساز
سر دیو جنگی درآرم به گاز
که بی رای تو دیده را نور نیست
تن و جانم از گردش هور نیست
سر دیو گمره درآور به بند
تو کردی زمین پست و گردون بلند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
سپیده چو از کوه برکرد سر
سیاهی نهان گشت در بحر و بر
چو گلگونه بر روی افلاک زد
گریبان شب را دگر چاک زد
سپهبد به طاقی رسید از فنا
سرش رفته بر چرخ و بس دلگشا
یکی صفه از سنگ پرداخته
همه طرح از رنگ انداخته
یکی تخت از سنگ مرمر بدید
که آن کوه از آن سنگ بد ناپدید
نشسته بر آن تخت دیو نژند
سرش پر ز کینه دلش پرگزند
به گردش ز دیوان بدی بی شمار
همه بدنژادان خنجرگزار
همه همچو کوه و به بالا دراز
به بازو قوی و به دندان گراز
گرفته همه گرز و خنجر به دست
همه خشمگین همچو شیران مست
به یک دست آن دیو پر مکر و فن
پری دخت بنشسته با صد حزن
چو زلف خودش گشته پر پیچ و تاب
ز نرگس به رویش دو دیده گلاب
جهانی ستمدیده آن ماه چهر
هلالی شده گلرخ ماه مهر
چو بالای سام نریمان بدید
چو غنچه دل بسته در خون کشید
دگر زندگی ماه از سر گرفت
روان دگر از جهان بر گرفت
چو سام دلاور رخ حور دید
غم هجر از دلش دور ریخت
دلش رفت از دست و پایش بجا
تو گفتی بشد هوش رزم آزما
پری را بر نره دیوان بدید
ز غیرت دلاور یکی بردمید
برآورد نعره سپهدار یل
که ای نابکاران درآمد اجل
منم سام غمدیده خسته دل
به هجران جانان خود بسته دل
کشیده بسی درد راه دراز
چو زر رفته در بوتهای گداز
به فرمان یزدان کیهان خدیو
برآرم دمار از تن نره دیو
چو دیوان شنیدند نام خدا
ز اندیشه جستند یک یک ز جا
درافتاد لرزه بدان بدتنان
یکی حمله کردند اهریمنان
غزنکان جادو درآمد نخست
دل از جان شومش به یک ره بشست
بدو گفت کای سام تیره روان
نهادی همی نام خود پهلوان
بدین ژاژخوانی شدی نامدار
ندیدی هم آورد در روزگار
نمایم به تو دستبرد یلی
که دیگر نگویی منم زابلی
یکی دیو دیگر درآمد ز جای
که عفریبت بد نام آن تیره رای
یکی از چپ آمد دگر سوی راست
که تا جان پهلو درآید به کاست
کشیده همه حربه جان ستان
به پیکار آن شیر زابلستان
دلاور پیاده بشد از غراب
گره بر جبین زد درآمد شتاب
بنالید بر کردگار جهان
که ای پاک دادار شاهنشهان
مدد از تو خواهم که یزدان تویی
روان بخش بر دردمندان تویی
گدای توام مر مرا دستگیر
منم همچو مویی و دشمن گزیر
به دیوان دژخیم در کوهسار
به کوه فنا شد مرا کارزار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو بشنید ازو سام این گفتگوی
سوی ابرها تیز بنهاد روی
بدو گفت کای زشت ناپاک دیو
کشیده سر از راه کیهان خدیو
ستایش نکردی تو یزدان پاک
از آن پیکرت را کنم چاک چاک
بگفت و درانداخت تیغ ستیز
که بر جان شومش شود رستخیز
ز تندی بیازید بر سام دست
ربودش ز دست تیغ آن پیل مست
بشد خیره زو سام و اندیشه کرد
ز اندیشه دل را یکی پیشه کرد
بزد دست بر سوی گرز گران
بیامد سپهدار نام آوران
یکی گرز زد بر سر ابرها
که گشتی ازو توتیا اژدها
گرفتش سر گرز و آمد به زور
که از زور او گشت تاریک مور
ز دست سپهدار بیرون کشید
بینداخت بر چرخ شد ناپدید
چو سامش چنان دید شد خیره سر
بنالید بر داور دادگر
کزین گونه دیوی بدین گفت و یال
که او را به نیرو نباشد همال
چه سازم که او را به چنگ آورم
سر شوم او زیر سنگ آورم
براندازم این دیو را در جهان
به نیروی دادار و تاج مهان
نشاید که از من مر این جان برد
همی درد را سوی درمان برد
پس آنگه جهان گردد از وی خراب
دل مردم از کینه سازد کباب
بگفت و کمان را به زه برکشید
ز ترکش خدنگ سه پر در کشید
خدنگی چو مژگان یارش دراز
حریف افکن و که بر و دل گداز
که پیکانش از سنگ کردی گذر
دل آهن از وی بدی در خطر
به نیرو درآمد بغل برگشاد
بیفکند بر دیو تیره  نهاد
بیازید چنگال دیو نژند
خدنگش گرفت و به یک سو فکند
دگر تیر بگشاد و بگرفت باز
نیامد ز تیرش خطر کینه ساز
همه ترکش خود تهی کرد سام
که نامد سر دیو جنگی به دام
بپیچید از آن جنگ سالار گرد
در اندیشه شد گرد با دستبرد
کمند دلیری به یاد آمدش
دل پهلوانیش شاد آمدش
ز فتراک بگشاد خم دوال
که آرد به بند اندر آن بدسگال
درانداخت خمش در آن نره دیو
به نیرو درآمد سپهدار نیو
کشیدش به زانو به روی زمین
غریونده شد دیو پر خشم و کین
به دو دست بگرفت خم کمند
بجوشید بر خویش دیو نژند
همه خم سالار را پاره کرد
دل پهلوان سخت بیچاره کرد
سپهبد فرو ماند و حربه نماند
در آن ماندگی نام یزدان بخواند
ازو خواست فیروزی زور نیو
که او بود دادار کیهان خدیو
سنان را ربود آن دلیر جوان
سوی ابرها داد آنگه عنان
بزد نیزه بر سینه ابرها
در آمد به حمله چو نر اژدها
گرفتش همان نیزه را دیو نر
به هم برشکستش همه سر به سر
بدو گفت آنگاه دیو دژم
که کوتاه ساز این همه رزم و دم
نتابی در آخر درآیی ز پای
مکن خیرگی پیش رزم آزمای
نتابیده با من کسی در جهان
ز دیو و زمردم کهان و مهان
سخن بشنو از من ازین مرز و بوم
عنان را بگردان نکن روز شوم
اگر نه سرانجام بر دست من
بماند گلوی تو بر شصت من
جوانی مکن پند من گوش کن
ز دل جنگ و کینه فراموش کن
رها کن مرا تا بری جان به در
که بر من نگردید کس نامور
به پاسخ بدو گفت سام سوار
که یک رزم ماندست در کارزار
چنین است آیین ایرانیان
که بندند در رزم هر گه میان
به میدان چو ناید سلیحی به بند
به تیر و به گرز و به تیغ و کمند
چو این آزمایش شود روز جنگ
پس آنگه به کشتی بیارند چنگ
ببینند تا کارشان چون شود
ز خون که آورد گلگون شود
کنون کار کشتی بماندست و بس
که بر هم چو سامان بود دسترس
بخندید از گفتنش ابرها
که ناید ز دستم رها اژدها
گمان تو بر من غلط رفته است
به تو شاه تسلیم بد گفته است
تو را او به کشتن فرستاده است
همه ساز مرگ تو آماده است

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -