cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
افتاد گذار من به دفتر
شد دفتر طاقت من ابتر
از موزونان به دیده بنمود
سروستان بهشت موعود
از روی گل و خط چو سنبل
هر چهره نموده دسته ی گل
گردن های سفید رعنا
احکام بیاضی مثنی
رویی گرو از بهشت برده
نقد سخنی چو در شمرده
از دیده نگاه هر گل اندام
دلخواه به رنگ مد انعام
در حلقه ی امر و نهی شان در
افراد جهان چو بند دفتر
آن خانه به چشم دور و نزدیک
شد دار الصلح ترک و تاجیک
کوتاه شده نزاع ایشان
چون کزلک و خامه در قلمدان
از بس که قلم گرفته در مشت
کاتب شده در نظر شش انگشت
هر یک شده چون زبان قپان
بر حاصل کاینات میزان
آن خانه ز جوش خلق در باب
همچون دل حشر دیده در خواب
در عرصه ی او سپاه امکان
یک جا شده جمع هم چو میزان
احکام به کف گرفته ابطال
چون محشر نامه های اعمال
وان جمع فزون به چشم بینا
از بار ز کوه و حشر و صحرا
بر پا برشان ستاده ترکان
چون جایزه های عقد میزان
در صحبت شان شوی دگرگون
ز اندازه نهی چو پای بیرون
آهسته کنند غارت خواب
گیرند رسوم خود به آداب
اسباب دلم شود مرتب
گر تن خواهم دهند از آن لب
من هیچ نیم چو خرج رنگم
از دخل تن حزین شود گم
صد محشر نقد گشته بیخرج
در مفرده ی فغان من درج
از ناله ی دل خراب مشتاق
پر مد شده همچو فرد مشاق
رگ در تن من فسرد ازین درد
مانند خط قرینه بر فرد
این داغ که دل به سینه انباشت
فهرست ز خال یار برداشت
نقش پی او که خاک مال است
تاج سر من چو اتصالست
بینم چو به نرگس سیاهش
منع نگهم کند نگاهش
آن بت که مرا شد است مانع
دارد ز نگاه حکم راجع
باشد به رخش نشان لب ها
دنیای من خراب و عقبی
بر پشت لبش که خط عیان است
در دیده چو مد جملتان است
کرده است چو جام باده پیوست
کیفیت دفترش مرامست
گشتست از آن رخ مصفا
سر کوچه ی او مکان دل ها
بیروی خوشش چو گل کنم بو
ایمن نیم از تعرض او
دل از غم روی او به تخصیص
گردیده سیه چو فرد تشخیص
در خیل سگانش صاحب دید
داخل ز ابواب جمع گردید
دل را که غمش به باد داد است
مانند حواله ی زیاد است
وصلش آید به دست مشکل
باقی چو نمانده چیزی از دل
کاری که بمن نکرده ابرو
از پشتی خط کند لب او
ابواب دلم کند نهانی
از مفرده ی حساب ثانی
گر لطف و گر نزاع و غوغاست
هر چیز کند به خرج مجراست
کوهی که از آن کمر نگونست
کوهست یزاد ان یکونست
خط مژه اش ز جمع دل ها
آرام قرار کرده منها
داغم به دل حزین بتحقیق
از دفتر حسن اوست تصدیق
یک فرد ز بندگان یارم
بنگر در گوش گوشوارم
دید است چو دفتر دل ما
برداشته از میان ورق ها
فریاد کشیده از دلم سر
چون سر ورق از میان دفتر
دل را غم یار داده تنقیح
داغست برو نشان تصحیح
بعد از نگهش نگاه دیگر
باشد چو حواله ی مکرر
کاری نگذشته از تو آسان
ای خاصه و ای خلاصه ی جان
از عهده ی هجر تا بر آیم
صبری توجیه کن برایم
حسن تو ره دل مرا زد
داروغه مگر خبر ندارد
چشم تو دلم نمود غارت
فریاد ز دست این نظارت
جمعیت دل خراب دایم
در دفتر صونک یا جرایم
تا یار منی مبین در اغیار
این ضابطه را نکو نگهدار
هر چند که مرد کد خدایم
همچون عزبت به خدمت آیم

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
تریاک فروش کیف پرداز
از چرت بود چو دنگ رزاز
خشخاش صفت به باغ دنیا
یک سر دارد هزار سودا
زان نشاء که می فزاید ادراک
گردیده دوته مدام چون تاک
چون مرد رفته از کار
بوقش نکند ز خواب بیدار
کیفش بحری فراخ پهناست
در چرت خودش چو موج دریاست
بی یار ز عیش و برگ گشته
خنثای حیات و مرگ گشته
نی نکته سروده نی شنفته
چون یا دایم نشسته خفته
از چرت گرفته شکل محراب
پیوسته نماز کرده در خواب

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
گفتم قرین به روحی و با جان مقابلی
وه وه که نیست قابل وزین بیش قابلی
مهرت مرا نمود بدل جای و ای عجب
این مهر بین که جسته چنین مهر منزلی
کشتیم تخم مهر و بجز دانه های اشک
ما را نماند هیچ از آن کشته حاصلی
خواهی که رنجه گر نکند پنجه ای دلت
مپسند تا که رنجه کند پنجه ات دلی
افسر که هجر روی تواش سهل می نمود
دی گفت زاین بتر به جهان نیست مشکلی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
نه در شرار رخ افکنده ای ز خال سپندی
که زآن سپند شراری به جان خلق فکندی
ز طره رشته و بندم منه بپای که اینک
خود آمدم به کمندت چه جای رشته و بندی
بتا ز عارض نیکو ادیب ماه تمامی
مها ز قامت دلجو فریب سرو بلندی
ندیده سرو بروید کسی ز خانه زینی
ندیده ماه برآید کسی به پشت سمندی
نه ماه را به رخ از ابروان کشیده کمانی
نه سرو را ببر از گیسوان گشاده کمندی
ندانمت ز چه جنسی نه از قبیله انسی
پری عیان نشنیدم مگر تو پرده فکندی
دمی برافسر غمگین نظر فکن به عنایت
همی بقصد دل وی پذیره تا کی و چندی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U - -
ای غره ماه از اثر صنع تو غرا
وی طره شب از دم لطف تو مطرا
طشت زر شمعی خور از اطلس چرخی
درتافته از امر تو بر قرطه خارا
نوک قلم صنع تو در مبدأ فطرت
انگیخته بر صفحه کن صورت اشیا
سجاده نشینان نه ایوان فلک را
حکم تو فروزنده قنادیل زوایا
از پیه بصر صنع تو بر کرده دو سر شمع
در خلوت این مردمک دیده بینا
پیرایه انوار تو بر لعبت دیده
و آوازه اسرار تو در شارع آوا
از ذات تو منشور بقا یافته توقیع
وز حکم تو سلطان فلک بستده امضا
تقدیر تو بر چار حد هفت حضیره
افراخته نه قبه شش گوشه خضرا
ای صانع بی آلت و ای مبدع بی فکر
وی قاهر بی کینه و ای قایم بی جا
هم رازق بی ریبی و هم خالف بی عیب
هم ظاهر پنهانی و هم باطن پیدا
مأمور تو از برگ سمن تا به سمندر
مصنوع تو از تحت ثری تا به ثریا
توحید تو خواند به سحر مرغ سحرخوان
تسبیح تو گوید به چمن بلبل گویا
از بندگی ات یافته شاهان جهاندار
ایوان فلک سا و جناب فلک آسا
بودی که نبودیم و نباشد که نباشی
با ما نه ای از ما نه و مستغنی ای از ما
گه تختگه مور کنی دست سلیمان
گه نامزد مار کنی معجز موسی
در روضه فردوس نهی مسند ادریس
وز چشمه خورشید دهی شربت عیسی
پر مشعله رعد کنی منظره ابر
پر مشعله برق کنی عرصه صحرا
صنعت چو مفرح کند از قرصه یاقوت
بیرون برد از طبع زمان علت سودا
بی واسطه صیقل لطفت ننماید
نقش مه و مهر از فلک آینه سیما
گر یاد کند ز آتش قهر تو نماند
نم در دهن شور کف آورده دریا
بر قله کهسار زنی بیرق خورشید
بر پرده زنگار کشی پیکر جوزا
از عکس رخ لاله عذاران سپهری
چون منظر مینو کنی این چنبر مینا
جز ماشطه صنع تو کس حلقه نسازد
بر جبه مه جعد سیاه شب یلدا
بی زیور ابداع تو در جلوه نیاید
مه روی فلک در تتق چرخی والا
بی نسخه حکم تو خیال است که یک گل
تحریر کند نامیه بر شقه دیبا
آن طشت زر نرگسی آیا که ز لطفت
خاتون چمن را چه خوش افتاد به بالا
صنع تو در این جوف گل آلوده دلگیر
از آب روان تازه کند گلشن و احیا
بید طبری را کند از امر تو بلبل
وصف الف قامت ممدوده حمرا
از رایحه لطف تو ساید گل سوری
در صحن چمن لخلخه عنبر سارا
تا از دم جان پرور او زنده شود خاک
در کالبد باد دمی روح مسیحا
خواجو نسزد مدح و ثنا هیچ ملک را
إلا ملک العرش تبارک و تعالی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
صل علی محمد درة تاج الاصطفا
صاحب جیش الاهتدا ناظم عقد الاتقا
بلبل بوستان شرع اختر آسمان دین
کوکب دری زمین دری کوکب سما
تاج ده پیمبران باج ستان قیصران
کارگشای مرسلین راهنمای انبیا
سید اولین رسل مرسل آخرین زمان
صاحب هفتمین قران خواجه هشتمین سرا
هستی امر کن فکان مقصد حرف کاف و نون
برق رو براق ران خاکی عرش متکا
شمع سراجه أبیت اختر برج لو دنوت
تارک دنیی دنی مالک ملکت دنی
رخت به ورطه بلا تخت به ذروه علا
خانه به گوشه فنا دانه خوشه بقا
تازی شیر بی لقب مکی هاشمی نسب
معتکف سرای وحی امی امتی سرا
طیب طیب آستان طایر کعبه آشیان
گوهر کان لا مکان اختر برج کبریا
روضه آدم صفی آدم روضه رضا
صوفی صفه صفا سر و حدیقه وفا
ز ابروی چون هلال او تافته نعل ماه نو
وز رخ مه مثال او یافته مشتری بها
مشتعل از جبین او شمع سراچه هدی
منتسم از نسیم او غنچه باغ اهتدا
خورده به آب روی او نوح درودگر قسم
کرده به خاک کوی او آدم خاکی التجا
منهدم از عروج او قبه قصر قیصران
منهزم از خروج او خسرو خطه خطا
ابطحی ای که چون علم بر حرم وجود زد
از پی پای بوس او گشت نه آسمان دو تا
صومعه ای که نیستش زمزمه درود از او
هست چو دیر مؤبدان لایق نفت و بوریا
چون در اگر یتیم شد بود بهای او فزون
زانک خرد فزون نهد در یتیم را بها
منزویان شام بین از هوس ردای او
پیش رواق نیلگون بسته غشاوه عشا
برده چو زهره اشرف پاره عطف دامنش
بهر طراز آستین چرخ زمردین قبا
ای زمضیق کن فکان سوی مکان لا مکان
رانده و باغ سدره را دیده به دیده منتهی
روی تو قبله ملک کوی تو کعبه فلک
مختلف تو قد هلک معتقد تو قد نجا
صدر تو مصدر امان زخم تو مرهم روان
درد تو موجب دوا رنج تو علت شفا
شاه نشان قدسیان تخت نشین شهر قدس
ای شه ملک اصطفا وی لقب تو مصطفی
آینه سپهر را مهر رخ تو صیقلی
دیده آفتاب را خاک در تو توتیا
روح امین چو عرض کرد آب رخ تو بر رسل
در تک چاه آب شد یوسف مصری از حیا
شاه فلک چو بنگرد طلعت ماه پیکرت
ذره صفت دراوفتد بر سر بامت از هوا
ای شده آب زمزم از خاک در سرای تو
کعبه ز توست با شرف مروه ز توست باصفا
عقل چو دید که آسمان پیش تو در رکوع شد
نزد قیام قامتت داد صلوة را صلا
دست عنایتی که ما مفتقریم و تنگ دست
خوان شفاعتی که ما مشتهی ایم و ناشتا
خواجو اگر نداشتی برگ بهار عشق تو
بلبل باغ طبع او هیچ نداشتی نوا

وزن: مُفْتَعِلُنْ مَفاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ مَفاعِلُنْ
بحر: رجز مثمن مطوی مخبون
نشانه‌های عروضی: - U U - | U - U - | - U U - | U - U -
چو رخ نمود بر ایوان این حدیقه ی مینا
ز زیر پرده ی کحلی عروس کله خضرا
چنان نمود که خاتون حجله خانه ی مشرق
به زیر مقنعه بنهفت طره ی شب یلدا
جهان مفرح یاقوت کرد از آنک به حکمت
برون برد ز دماغ زمانه علت سودا
قضا به شعبده بازی بر این بساط معلق
نمود مهره مهر از درون حقه مینا
درفش شمعی خورشید پیکر شه مشرق
ز قلبگاه افق برکشیده سر به ثریا
پدید شد دگر از زیر چتر آینه منظر
کلاه گوشه سلطان چرخ آینه سیما
نهاده مه ز افق روی در منازل شرقی
چو زورقی که به ساحل فتد ز لجه ی دریا
تو گویی از پی نزهتگه بتان سمن رخ
ز سبزه زار فلک بر دمیده لاله حمرا
درآمد از درم آن ماه آفتاب شمایل
مهی که مشتری مهر اوست زهره زهرا
زرنگ و بوی خط سبز و زلف غالیه رنگش
نسیم غالیه سا و زمانه غالیه آسا
هزار یوسف مصری اسیر چاه زنخدان
هزار عیسی مریم رهین لعل شکرخا
نهاده بر مه تابان ز مشک سوده سلاسل
کشیده بر گل سوری رقم ز عنبر سارا
چه گفت گفت که عیدست و روز جشن همایون
ز بهر تهنیت خسرو این قصیده بیارا
که ای سپهر جنابی که شاه قبه مینا
کمر ز منطقه بندد به خدمت تو چو جوزا
ز خاک بارگهت رفته آب چشمه کوثر
ز طاق پیشگهت بسته کار گنبد اعلی
بروز بزم گدایت هزار قیصر و خاقان
بگاه رزم اسیرت هزار بهمن و دارا
همای رایتت افکنده سایه بر سر گردون
خقاب چارپرت کرده قصد عالم بالا
شدست ورد ثنای تو حرز ساکن و سایر
چنانک حرز دعای تو ورد جاهل و دانا
تویی مبارز دنیا و دین و رایت رایت
نهال گلشن دین و چراغ دیده دنیا
ز بیم آتش خشم تو کوه خاک نشین را
به خون لعل فرو شد قبای زرکش خارا
تو سر به چرخ بر افراز تا ز پای درآید
حسود بی سر و بی پا که باد بی سر و بی پا
چو خضر تیغ ترا آرزوی آب حیاتست
از آن حرام شد آب حیات بر تن اعدا
بروز معرکه خنجر کشان قلب سپاهت
به حمله گرد ز تن ها بر آورند به تنها
چو کوه کوب فلک جنبشت به پویه درآید
به نعل گرد برآرد ز زیر صخره ی صما
قبای قدر ترا آستر تمام نیاید
ز هفت اطلس گلریز آسمانی والا
کنند عقده گشایان بارگاه ضمیرت
ز روزنامه ی امروز حل مشکل فردا
به فهم و علم سلیمانی آن نیی که ندانی
ادای لحن چکاوک ربانک پرده ی عنقا
درون گلشن طبعم نگر که گلبن مدحت
نوازنند ز شاخش هزار بلبل گویا
به مدحت تو برد خازن صدیقه ی رضوان
عقود گوهر نظمم ز بهر زیور حورا
عروس کله طبعم ز حجله چون بدرآید
هزار دل برباید به چین جعد سمن سا
تویی محمد و دانی که سامری به جهالت
برد فسانه ی گوساله پیش معجز موسی
اگرچه دم ز مسیحا زند به روح فزایی
کجا به منطق عیسی رسد ترنم ترسا
از آن به نزد تو اشعار بنده آب ندارد
که شعر او همه سحرست و خاطرت ید بیضا
بدان امید که در پای مرکب تو فشانند
دهم دو حقه لولو بدین دو هندوی لالا
رهی گرش تو ترحم کنی غریب نباشد
اگرچه دست غریبان کجا رسد به تمنا
همیشه تا متوالی بود لیالی و ایام
همیشه تا متناسب بود جوارح و اعضا
مقیم روز و شبت عید باد و عید همایون
مدام سال و مهت عیش باد و عیش مهنا

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U - -
زین سفینه دم زند من عنده علم الکتاب
کاب حیوان هست پیش بحر او از خجلت آب
گوییا هر مطلعش برجیست پر خورشید و ماه
یا نه هر درجی ازو درجیست پر در خوشاب
بحر او بحر المحیط و بیت او بیت الحرام
باب او باب الجنان و فصل او فصل الخطاب
ز آسمان آمد کتاب و من بدین عالی کلام
بگذراندم ز آسمانش چون دعای مستجاب
گر فلک پیشش نماز آرد نباشد عیب از آنک
بیت معمورست هر بیتش ز روی انتساب
نی سفینه کشتی نوحست و آنکش حاصلست
فارغست از بر سر آبست عالم یا سراب
برده ناهید از برای ساعد کف الخصیب
بر سپهر از سرخی شنگرف اوراقش خضاب
هر طبق زو صفحه یی پر قند و صحنی پر شکر
هر ورق زو جامه یی گلبوی و جامی پر گلاب
لفظ شعری طلعتان شعر او در عین لطف
جعد زنگاری خطان حرف او در پیچ و تاب
نکته های عذب او معموره ی دلرا سواد
نقطه های حرف او سرچشمه جان را حباب
باغ بینش را خط ریحانی او خوش نظر
چرخ دانش را حروف صفحه های او شهاب
آفرینش را عقود گوهر نظمش و شاح
و آب حیوان را سواد خطه ی خطش زهاب
شاهدی خوشمنظر و شیرین حدیثی خوشحضور
لعبتی مشگین خط و سیمین بری عنبر نقاب
غمگسار عاشقان و مونس دلخستگان
دستگیر خاص و عام و دلپذیر شیخ و شاب
روضه یی پر حور عین و چشمه یی پر آب خضر
طبله یی پر عود خام و نافه یی پر مشک ناب
شخص دانش را روان و مغز معنی را خرد
مشرب دل از زلال و ساغر جان را شراب
معنی الفاظ او کردم سؤال از عقل گفت
روشنست این آفتابست آفتابست آفتاب
ای به صد روی از تو وهم و عقل را صد آبروی
وی به صد باب از تو علم و فضل را صد فتح باب
آب حیوان از تو یک قطره ست و گویندت سواد
لوح محفوظ از تو یک جزوست و خوانندت کتاب
اختری در روشنی اما مصون از ارتداد
و آسمانی در علو اما برون از انقلاب
گوهر شهوار بحرت هیچ می دانی که چیست
مدح سلطان جهان واله اعلم بالصواب
سایه ی یزدان علاء دین و دنیا بوسعید
خان کسری مرتبت خاقان اسکندر جناب
داور دوران بهادرخان جم خسرو نشان
در رأفت را صدف باران رحمت را سحاب
آنک پیش حزم و عزم او بود بی آبروی
خاک هنگام درنگ و باد هنگام شتاب
ساکنان سده ی درگاه او خیر الانام
حاسدن حضرت اعلی او شر الدواب
باغ جنت را بساط مجلسش قایم مقام
شاه گردون را فروغ خاطرش نایب مناب
بر سپهر تاجداری عدل او صاحبقران
در جهان سرفرازی تیغ او مالکرقاب
ای شهنشاهی که در ایام عدل شاهیت
نیست جز در حلقه ی مرغول خوبان اضطراب
پیش تیغ انتقامش دشمن دجال طبع
گردم از عیسی زند چون خربماند در خلاب
خسرو مشرق چو زد زرین علم بر تیغ کوه
آسمان این خنجر تضمین بر آورد از قراب
کافتاب از جام جودش جرعه یی خوردست از آن
بر در و دیوار می افتد جو مستان خراب
ای ابد را آستین کسوت عمرت طراز
وی ازل را آستان درگه حکمت مآب
اطلس پیروزه ی گلریز والای فلک
پیش ماه رایتت همچون قصب بر ماهتاب
پهلوی گاو زمین از نعل شبرنگت ستوه
گرده شیر سپهر از آتش تیغت کباب
بر فلک رأی قضا حکمت چو راند احتساب
زهره ی بربط نواز از چنگ بندازد رباب
تا عمود صبح صادق را خطر نبود زکوه
تا طناب مهر تابان را خلل نبود زتاب
سایبان بر چرخ زن تا خیمه قدر ترا
صبح می سازد عمود و مهر می تابد طناب
دستگیرت باد لطف ایزدی همچون عنان
پای بوست باد چرخ چنبری همچون رکاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
افضل عالم کمال داد و دین
ای بر اقلیم هنر مالکرقاب
هم ضمیرت عقل را نعم النصیر
هم جنابت فضل را حسن المآب
هر زمان از شرم لفظ عذب تو
بر قرار اصل گردد گوهر آب
شعر جزوی دان کز آن طبع لطیف
کلی قانون علمست انتخاب
گرچه تا غایت بنیل بندگیت
بنده مستسعد نشد در هیچ باب
صد یک از اوصاف آن ذات شریف
استماعی کرده بود از شیخ وشاب
نیز از اشعار لطیف دلکشت
چند بیتی خوانده بود اندر کتاب
تا به سوی اصفهان دادی عنان
نصرة و اقبال و دولت در رکاب
از وصول مقدم میمون تو
شد سر آب آن کجا بودی سراب
چون شنیدم برمیان بستم کمر
از برای عزم آن عالیجناب
لیکن آن دولت میسر چون نشد
آمدم با طالع بد در عتاب
من ز جان خایب تو غایب از رهی
راست آمد معنی من غاب خاب
آری آری آفتاب از دیده ها
هم زنور خویش باشد در حجاب
اول این خدمت فرستادم که نیست
بی وسیلت شاه را دیدن صواب
زیره چون من کس سوی کرمان نبرد
هیچ عاقل کرده است این ارتکاب
ذره را گر خودنمایی می کند
شرم بادا با وجود آفتاب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
برگذشت از آسمان من کل باب
آستان سید عالیجناب
یحیی موسی کف عیسی نفس
شیث آدم خلقت نوح انتساب
خضر اسکندر در ادریس رای
صالح یوسف رخ یعقوب آب
نامدار نامجوی نامور
کامگار کامران کامیاب
جعفر ثالث پناه خاص و عام
احمد ثانی ملاذ شیخ و شاب
عقل مستظهر برای صایبش
همچو بوالقاسم به فتح بوتراب
ساکنان درگهش خیر الانام
حاسدان حضرتش شرالدواب
جود او ارزاق را نعم الکفیل
کوی او افاق را حسن المآب
بر سپهر مکرمت صاحبقران
در جهان منقبت مالکرقاب
اختر اقبال او بی ارتداد
و آسمان قدر او بی انقلاب
ز آرزوی خاک بوسش ورد چرخ
دایما یا لیتنی کنت تراب
نیر اعظم زنور خاطرش
مقتبس چون جرم ماه از آفتاب
ز آسمان آمد سخن واو ز آسمان
بگذرانده چون دعاوی مستجاب
هر که او چون خواب در چشم آیدش
چشم بختش خواب را بیند به خواب
حرز بازوی ملک دانی که چیست
شعرا و الله اعلم بالصواب
از طریق تربیت ارسال کرد
سوی من نظمی چو لؤلوی خوشاب
شاهدی خوش منظری شیرین کلام
لعبتی مشگین خطی عنبر نقاب
خط سبزش طبله یی پر عود خام
چین زلفش نافه یی پر مشک ناب
معنی او شمع صورت را فروغ
صورت او جام معنی را شراب
آب حیوان قطره یی از آن سواد
لوح محفوظ آیتی از آن کتاب
نکته هایش مشرب دل را زلال
نقطه هایش چشمه ی جان را حباب
از لطافت رانده خون از چشم می
وز روانی برده آب از روی آب
مصر حکمت را بیاض او سواد
نیل فطنت را سواد او زهاب
من کیم کو ملتفت گردد به من
کی کند سیمرغ بازی با ذباب
بکر فکرش چون بر اندازد تتق
فکر بکرم رخ بپوشد در حجاب
افکند جعد عروس طبع او
در دل شوریده ی من پیچ و تاب
من چو پیش لفظ او جان داده ام
کی توانم گفت شعرش را جواب
دعد نتواند که بگشاید زبان
چون بر افتد پرده از روی رباب
بادی یک ساعت ز سال عمر او
از ازل تا آخر یوم الحساب

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چون رخت کس ماه در زیور نیافت
چون لبت کس لعل پر شکر نیافت
دل چو چشمت نرگس جادو ندید
جان چو قدت سرو سیمین بر نیافت
چون تو صورت خامه ی مانی نکرد
چون تو لعبت خانه ی آذر نیافت
عقل عمری جست چون خطت به عمر
سبزه زاری بر لب کوثر نیافت
باغبان حسن چون زلف و قدت
سنبل تر بر سر عرعر نیافت
ساقی هجران تو چون چشم من
ساغری پر باده ی احمر نیافت
از تر و خشک جهان عشقت مرا
جز لب خشک و دو چشم تر نیافت
چون دل من در سر زلفت خرد
مومنی در خانه کافر نیافت
از غم عشقت دل من ملجایی
جز جناب خواجه ی کشور نیافت
شمس دین محمود آنکو آسمان
در سرابستان قدرش در نیافت
حون کفش دری فلک در خور ندید
چون دلش بحری جهان در بر نیافت
مملکت را کدخدایی مثل او
انس و جان در جمله بحر و بر نیافت
ای مسیحایی که چون خصمت فلک
در خور دجال محنت خر نیافت
سرور انرا بر سریر مملکت
به ز خاک پای تو افسر نیافت
هفت گردون در محیط شش جهت
مثل تو یکدانه ی گوهر نیافت
کاغذی جست از پی مدح تو تیر
مشتری جز روی خود در خور نیافت
بی حروف مدح ذات پاک تو
نه فلک یک صفحه دفتر نیافت
اندر آن ظلمت که کلکت آب خورد
خضر ره گم کرد و اسکندر نیافت
دشمنت نقشی نزد کز طاس چرخ
کار خود چون مهره در ششدر نیافت
سر فرازا دست داعی گیر از آنک
آستانت همچو او چاکر نیافت
بی عقود گوهر نظمش سپهر
بر عروسان سخن زیور نیافت
تا نگویند انس و جان کاندر جهان
هیچکس در کان زر گوهر نیافت
تا نگویند انس و جان کاندر جهان
هیچکس در کان زر گوهر نیافت
جوهر ذات تو باقی باد از آنک
بر درت نگذشت کس تا زر نیافت

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ترکی که بر قمر ز شبس طوق عنبریست
در حسن برگزیده ی نه چرخ چنبریست
کویش حریم جنت و بویش نسیم خلد
مویش بنفشه ی تر و رویش گل طریست
هر چند نیست یکسر مویش ز مهر بهر
صد چون منش ز مهر بهر موی منتریست
چشمش بغمزه گرچه بسی خون بریخت لیک
لعلش بعذر معترف از روح پروریست
دلبر پری رخست و من خسته شیشه دل
وین طرفه سنگ شیشه شکن در کف پریست
لعل لبش بخون دلم میل میکند
زین روی رنگ چهره ی زردم مزعفریست
پندم دهند خلق که عشقش ز سر بنه
هر سر که مهر دوست درونیست سرسریست
من دست بر دلم ز غم و دل چو من دو دست
بر سر همی زند که چه جور و ستمگریست
خونم بخورد و روی بپیچید و چشم زد
کاین شیوه نیز کرده ی زلفین عنبریست
من چون برم ز دوست گله پیش غیر دوست
چون پیشه ی دو چشم خوش دوست دلیریست
گر دل ببرد شکر که چون مملکت سرم
در زیر ظل دولت خورشید سروریست
قطب ملوک کهف بشر کز علو قدر
صدرش صلیب کنگره قصر مشتریست
خسرو محمد بن مظفر خدیو عهد
میری که صیت معدلتش صیت قیصریست
بر فرش و سطح صفه جنت و شش مقیم
صوت و سر و دو نصرت و کوس مظفریست
سدی که در کشید بگرد زمین ز عدل
در دفع فتنه خجلت سد سکندریست
سهمش بیک طپانچه که بر گوش صخره زده
عمری مطولست که در زحمت کریست
در دهر چون بهشت برین شد بدولتش
هر موضعی که متصل خشکی و تریست
بهر طمع که بوسه دهد سده درش
روی فلک چو پرده ی زربفت ششتریست
تدبیر صیت معدلتش در بسیط ملک
مشهورتر ز دمدمه ی عدل عمریست
قصر فلک بمرتبه در جنب حضرتش
چون بر محک مس سیه و زر جعفریست
دیشب خرد به بنده نظر کرد و گفت خیز
مخ سخن بگوی که وقت سخنوریست
دری ز نظم بر طبق عرض نه کنون
در حضرتی که برج درش درج گوهریست
هر کس سخن دهند بدین نوع نظم لیک
نی سحر همچو معجز و قول پیمبریست
گر نیست صدر منصب و حرمت مشو غمی
بی حرمتی کشیدن مردم ز بی زریست
هر چند شرع نیست ولیکن ز روی عقل
در حبس چرخ بودن عیسی ز بی خریست
ور سوی تو بچشم ترحم نظر کند
خضری که در کف کرمش جود حیدریست
قدرش رفیع و ملک رهین و فلک رهی
بختش بلند و دولت کلیش بر سریست
عمرش قرین دولت و طبعش ندیم لطف
نفسش ز شرک مفرد و خلقش ز بد بریست

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ای جناب تو چرخ را منهاج
وی رکاب تو عرش را معراج
شاه اعظم جلال دولت و دین
ای فلک را سم سمند تو تاج
حرم کعبه ی جلال ترا
اختران از طوایف حجاج
نعل شبرنک سر کشت ز شرف
قیصر قصر سیمگونرا تاج
هندوی تیغ آتش افشانرا
داده آب از مفاصل اوداج
خازنان خز این کان را
کرده طبع حوادث استخراج
نام دستت شنیده و ز سر شور
کف بر آورده قلزم مواج
ابر با بخشش تو دریا را
برده آب از تلاطم امواج
چرخ با موکب تو انجم را
بسته ره بر تزاحم افواج
با مبانی سده ات گردون
در حیا از مدارج ابراج
وجه بامت منال قیصر و خان
خرج شامت خراج خلخ و جاج
نزد جود تو خون بحر سبیل
پیش دست تو مال کان تاراج
ما در فتنه را بدور تو چرج
کرده قطع تناسل و انتاج
پرتو رای عالم آرایت
مشعل افروز کوکب و هاج
بنهاد تو مملکت مشعوف
بحفاظ تو معدلت محتاج
مدحتت هفت جلد گردون را
مندرج در مطاوی ادراج
در قضایا مدبران قضا
کرده با رای صایبت کنکاج
دل وافیت شرع را مشرع
کف کافیت جود را منهاج
پیش عزم تو مسرع گردون
متمکین بعلت افلاج
نام دشمن بر تو نتوان برد
که برد نام برد با دیباج
روشنست این که نزد اهل خرد
فرق باشد میان سرج و سراج
گر نه مدحت کند سپهر به تیغ
شمس را از جهان کند از عاج
ور نه پیکت بود زمانه به تیر
ماه را از فلک کند اخراج
تخت را در زمان تست شکوه
تاج را در زمان تست رواج
چرخ و انجم ز بهر نرد تو گشت
تخته آبنوس و مهره عاج
چون زحل عدل شامل تو بدید
از سر جدی برگرفت نتاج
دیده ی باز شد بمعدلتت
خوابگاه کبو بر دراج
صورتی بی ارادتت نشود
متصور ز نطفه ی و امشاج
ور مخصص شود بتربیتت
بشکند نرخ لعل کانی زاج
چون تو در جنگ چنگ بگشای
نکند با تو شیر چرخ لجاج
بسر نیزه تار تار کنی
چرخ اطلس چو رشته نساج
انتقامت چو شست بگشاید
قلب مریخ را کند آماج
لمعه ی خنجر تو نقش سواد
ببرد از حواشی شب داج
برباید خدنک خونریزت
چین ز ابروی خسرو طغماج
بزداید حسام سر تیزت
زنک از آیینه دل مهراج
اهتمام تو چون شود راعی
بره از شیر بیشه گیرد باج
ور بود التفات خاطر تو
شاه انجم دهد بذره خراج
استعانت که جوید از اختر
عدل کسری که یابد از حجاج
من که سوء المزاج فطرت را
نکنم جز بمدحت تو علاج
چون ببحر تبحر آرم روی
برود آب اعشی و حجاج
آتش خاطرم برآرد دود
از روان فرزدق و زجاج
عقل کافی کند نجات و شفا
از اصول کلام استنتاج
لیک هر شب ز بار محنت روز
خیزران گرددم قد چون ساج
اخترانم بتیغ بسی مهری
چون شفق غرق خون کنند دواج
کرم خاطرت مگر بطلا
انحراف غمم برد ز مزاج
تا نگویند پیش عذب و فرات
در عذوبت حدیث ملح و اجاج
باد چشم حسود درگاهت
از حسد رشک چشمه ی سجاج

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
صبح چو سر بر زد از دریچه ابراج
شاه زمرد سریر آینه گونه تاج
بال فرو کوفت مرغ مشرق و بنهاد
در قفس آبنوس بیضه یی از عاج
از درم آن سرو ماه چهره در آمد
راست چو صبحی که بر دمد ز شب داج
گفتمش ای لعبتی که مثل تو صورت
کی متصور شود ز نطفه و امشاج
چند بود در فراق طلعت خوبت
چشمه ی چشمم بسان چشمه سجاج
خون دلم نرگس تو خورده بدستان
خانه صبرم غم تو داده بتاراج
روز و شب از شبروان خیل خیالت
در دل و چشمم نزول ساخته افواج
مرغ وصال تو و نشیمن عشاق
طبله ی گوهر فروش و کلبه حلاج
هست تو گویی بساط خار مغیلان
در شب هجرم دواج اطلس و دیباج
گفت من و آرزوی وصل تو هیهات
نور نگیرد سراج از آلت سراج
گرچه که مشاطگان بشانه طرازند
زلف عروسان ولی نه شانه نساج
منکه بخوبی شبه ممالک حسنم
بنده ی دستور عصر بودمی ایکاج
مفخر افاق زین دین که فلک راست
قبه قدرش ورای ذروه ابراج
با حرکات برید سرعت عزمش
مسرع گردون علیل علت افلاج
ای خرد از کنه کبریای تو قاصر
همچو براق از عروج صاحب معراج
وی ز سریر در تو گلشن دولت
چون چمن از بانک کبک و نغمه دراج
پرتو رای تو بر مدارج گردون
شعله فروزنده ی مشاغل وهاج
کرده طواف در تو انجم و ارکان
همچو بگرد حرم قوافل حجاج
ابر سخای تو در تقاطر اموال
بحر نوال تو در تلاطم امواج
داده ترا با وجود لمعه ی رایت
خسرو انجم خراج و شمع فلک باج
شرح جلال ترا چه حاجت تقریر
تیر فلک را چه احتیاج بآماج
موجب حکم ترا مطاوع و منقاد
از در کشمیر تا نواحی طمغاج
قافله فضل و کاروان سخاع را
کلک و کف کافی تو منهی و منهاج
حکم قضا در جهان نفاذ نیابد
تا نکند با نفوذ امر تو کنگاج
زانک چو تأثیر آفتاب نباشد
سنگ بتدویر آسمان نشود زاج
گاه سخا با وجود جود تو مبذول
ملک جهان و جهان بجود تو محتاج
هر سر مویم بورد مدح تو ناطق
چون بانا الحق حواس و عنصر حلاج
تا بود آیا و امهات جهانرا
خاصیت ازدواج و نسبت ازواج
وز سبب امتزاج قایل و فاعل
حاصل تکوین بود تناسل و انتاج
باد ز قاطع بری عطیه ی عمرت
تا بود از کدخدا رونق هیلاج

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -