cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
در جوانی چنان که می دانی
بزم ها داشتم به پنهانی
پیشم آمد شبی بلایه زنی
نه زنی  آفتاب انجمنی
چه زنی بوستان زیبایی
چه زنی سرو ناز رعنایی
سرو قدی و نار پستانی
سیم ساقی سفید دندانی
چشم چون دیده غزال سیاه
کفلی گرد چون چهارده ماه
زلف هایش نه مشکی ونه بخور
گردنش استوانه ای ز بلور
سینه ای پهن و صاف و برجسته
کمری تنگ بر میان بسته
بازوانی دراز و صاف و لطیف
نوک انگشت ها خدنگ و ظریف
زلف هایش به طرز نو چیده
روی هم حلقه حلقه خوابیده 
طره بگذشته از بناگوشش
لیک ننهاده پای بر دوشش
سرخ کرده لبان ز خون بشر
لب بالا ز زیر نازک تر
روی بیضیش به ز ماه تمام
رنگ او چون شکوفه بادام
صف دندانش از میان دو لب
می درخشید چون ستاره به شب
زن مگو جسته حورییی ز جنان
زن مگو جان و جان مگو جانان
به ظریفی ز هوش چابک تر
به لطیفی ز فکر نازک تر
از لطافت به بر نمی آمد
وز صفا در نظر نمی آمد
بود سروی جوان و شوخ و لطیف
گر بود سرو را دو ساق ظریف
ساق هایش کشیده و مقبول
روح شهوت در آن نموده حلول
داشت جورابی از پرند به پای
نیمرنگ و لطیف و ساق نمای
چادری بر سر از حریر سیاه
چون ثوابی نهان به زیر گناه
نه سیه نه کبود رنگ حریر
چون کنار افق سحرگه تیر
داشت پیراهنی حریر به بر
که چو بر پا ستادی آن دلبر
دیده می شد ز زیر پیراهن
کتف و پستان و ران و باقی تن
کلماتش ز قند شیرین تر
دو لب از برگ لاله رنگین تر
هم نمک بود و هم طبرزد بود
شور و شیرین که دل نمی زد بود
لوده و رند و دلکش و دلبند
مشتی و شوخ وشوخ چشم و لوند
داشت زنجیرکی ز زر عیار
به مچ دست راست شاهدوار
یعنی این دست بوسه گاه کسی است
که به دستش ازین متاع بسی است
کیفی آویخته زدست دگر
بر لب کیف او زهی از زر
یعنی آن راکه کیف خواهد و حال
کیف باید ز نقد مالامال
محترم بود ومحترم نامش
داشتم احترام و اکرامش
چادر از برگرفت و پیچه ز سر
من چو چادرگرفتمش در بر
به مکیدن نداشت لعلش تاب
به دهن نارسیده می شد آب
بنشستیم و باده نوشیدیم
گرم گفتیم وگرم جوشیدیم
تار بگرفت و برکشید آواز
این غزل را بخواند در شهناز

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هرکه او یار محترم دارد
دگر اندر جهان چه غم دارد
خوبرویان شهر را دیدم
هرکه چیزی ز حسن کم دارد
لیک شکر خدا که دلبر من
خوبی از فرق تا قدم دارد
بهر عشاق دام های بلا
زیر آن زلف خم  بخم دارد
هست تیر نظر حرام بر او
صفت آهوی حرم دارد
گشت رام  بهار آهویی
که ز خلق زمانه رم دارد
شام خوردیم و تخت خوابیدیم
می قوی بود سخت خوابیدیم
تازه خوابم ربوده در بستر
غرشی خواب من ببرد از سر
جستم از خواب و دیده برکردم
سوی دلدار خود نظر کردم
دیدم آن رشک لعبت چینی
خر و خری فکنده در بینی
نرم نرمک دو دست یازیدم
بالشش زیر سر طرازیدم
سر او را به مهر کردم راست
بوسه ای نیز حق زحمت خواست
باز خفتیم دست در آغوش
که برآمد ز کام خفته خروش
خرخری همچوکوس اسکندر
یا نفیر جهاز در بندر
باز گفتم ز قوت باده است
یا سر نوش لب کج افتاده است
نرم نرمک سرش برآوردم
بالشش زیر سر عوض کردم
همچنین نازبالشی کوتاه
بنهادم به زیرکردن ماه
دست برداشتم ز گردن او
تن خود دورکردم از تن او
کردم آن راکه بود از استادی
تا تنفس کند به آزادی
خسته گشتم ز چند لحظه عمل
سر نهادم به بالش مخمل
ناشده گرم خواب  چشم حقیر
باز برشد زکام خفته نفیر
جستم از خواب وکردمش بیدار
گفتم آرام باش وگیر قرار
ای سیه چشم  خروپف تا چند
نخره کوته که شد سپیده بلند
گفت لختی زکام بودم من
شب دوشینه کم غنودم من
پر و پایی نداشت گفتارش
خفت و تا صبحدم همین کارش
من بخفتم به حجره دیگر
گفتم این قطعه را به خواب اندر
زن که دربینیش نم و ورمست
زشت باشد اگرچه محترمست
تنگ خفتن چه سود با جبریل
در بن گوش  صور اسرافیل
شب چو در این اطاق گردآلود
می جهیدم ز خواب زودا زود
یادکردم ز قصه دیرین
ساختم این حکایت شیرین
راستی جای پرهیاهوییست
وز پی دفع خواب داروییست
در دم در قلاوزی بدپوز
هردو ساعت  عوض شود شب  و روز
با قلاور مبال باید رفت
با شتر در جوال باید رفت
ور قلاور نداد رخصت ربست 
حال زبر جامه  دانی چیست
هست عیشی منظم و عالی
جای بعضی ز دوستان خالی
اندرین حال بهر دفع ملال
به سوی شاعری کشید خیال
سه قصیده سروده ام اینجا
طبع را آزموده ام اینجا
غزل و قطعه گفته ام بسیار
که رسیده است شعرها به هزار
نیز اندرزهای آذرپاد 
که به از آن کسی ندارد یاد
به گزارش ز  پهلوی نامه 
سر بسرگفته ام به یک چامه
دیدم این شعرها پراکنده است
دفترم از نظیرش آکنده است
به که خامه به نظم چست کنم
دفتر تازه ای درست کنم
یادم آمد که با  سنایی  من
گفته ام پیش از این به خواب سخن

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
خفته بودم شبی به خانه خویش
همچو مرغی در آشیانه خویش
دیدم آنجا به مشهدم گویی
واندر آن پاک مرقدم گویی
می کنم خدمت اندر آن درگاه
با خضوع و خشوع بی اکراه
چون که فارغ از آستانه شدم
در رواق کشیکخانه شدم
چار دیگر بدند آنجا نیز
بنشستیم اندر آن دهلیز
چار تن سید عمامه سیاه
موی کافورگون وروی چو ماه
همه بالا بلند و نورانی
همه درکسوت مسلمانی
من هم آنجا نشسشه با مندیل
با عبا و ردا و ریش و سبیل
اندر آن حین به عادت معهود
یکی از خادمان بکرد ورود
بر تن او عبای عنابی
معتدل قد و ریش محرابی
بر تنش از قدک بغل بندی
عوض شال  دکمه وبندی
داشت بر سر عمامه ای مقبول
چشم هایی سیاه و چهره خجول
وز عمامه سپید چون قدما
بد سجاف کلاه او پیدا
جبهه ای پهن و چهره گندمگون
سالش از چل می نمود فزون
چون درآمد میان حلقه ما
خاستم من به حرمتش برپا
با منش گفتی از قدیم همی
الفتی بوده است بیش وکمی
منش نشناسم از توقف ری
مر مرا لیک می شناسد وی
دوختم بررخش ز مهر نظر
نظری پرسش اندر آن مضمر
مطلبم را ز فرط هوش گرفت
کفت نرمک  سنایی  اینت شگفت
گفتی آنک به خاطرم افتاد
آنچه این لحظه رفته بود از یاد
درکنارش گرفتم از سر مهر
بوسه دادم بسی بر آن سر و چهر
بنشستیم در برابر هم
هر دو تن شادمان ز منظر هم
داستان های من بیاد آورد
وز ری و کار ملک صحبت کرد
در سیاست موافقش دیدم
نیز بر خویش عاشقش دیدم
بر من از لطف آفرین ها گفت
گفت از اینها و بیش از اینهاگفت
همه از خاطرم گریخته اند
بس که زهرم به کام ریخته اند
چون کهادم ز خواب خویش آمد
در سخن رهبریم پیش آمد
گفتم ایدون بودگزارش خواب
که زتهران برون شوم به شتاب
عارفان را ز جان کنم خدمت
بکشم همچو اولیاء صدمت
پس برابر شوم  سنایی  را
نوکنم کهنه آشنایی را
با بزرگان دین قرین گردم
درخور مدح و آفرین گردم
یاری از اوستاد کل یابم
مدد از هادی سبل یابم
خویشتن را به قدسیان بندم
خدمت خلق را میان بندم
دفتری سازم ازکلام دری
که نگردد به قرن ها سپری
پس به هنجارآن بزرگ حکیم
اوستاد سخنوران قدیم
کردم این کارنامه را آغاز
تاکی آید به سر حدیث دراز
طیبتی شاعرانه سرکردم
ترش و شیرین به یکدگرکردم
جد و هزلی به یکدگر یارست
گرنه نیک است باب بازار است
نه هنرتوزی و سخنرانیست
که خیالات مرد زندانی است
جای فریاد و استغاثه و آه
فکر آشفته را گشادم راه
نام او  کارنامه زندان 
مایه عبرت خردمندان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گیتی از اوستاد باشد راست
کارگیتی از اوستاد بپاست
کیست استاد آن که هم ز اول
سوی یک علم رفت و کرد عمل
هنر آموخت نزد استادی
اوستا دیده ای ملک زادی
چون کز استاد علم حاصل کرد
به عمل علم خویش کامل کرد
خورد سی سال خون دل پیوست
اوستادی بدو برازنده است
وز دو استاد آن بود برتر
که به یک فن شدست نام آور
ذوفنون پیش مردم یک فن
خوار باشد به وقت عرض سخن
علم ها را کرانه پیدا نیست
آن که علمی تمام داند کیست  
علم هاگرچه پیچ درپیچ است
علم ما پیش جهل ما هیچ است
عمرها گر هزار سال بدی
وآن هم اندر علوم صرف شدی
بودی آن جمله پیش علم وجود
نقطه ای پیش سطح نامحدود
حد آن جز خدا ندانسته
چیست دانسته یا ندانسته
چون چنین است هست شرط هنر
که به یک فن کنی پدیدگهر
چون نهادی به کارگردن را
می توان داد داد یک فن را

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
علم از بهر چیست ای استاد
تاکه گیتی شود به علم آباد
علم بهر خیالبافی نیست
کار دانش بدین گزافی نیست
باید از علم سود برخیزد
چون درختی کز او ثمر خیزد
هرکه از علم بهره ورگردد
مایه ی راحت بشر گردد
گرچه علم تو پیچ در پیچ است
چون نپیوست با عمل هیچ است
عملت نیز اگر نداشت ثمر
هست چون علم بی عمل ابتر
عالم بی ثمر دغل باشد
راست چون علم بی عمل باشد
پس تو ای مرد ذوفنون اجل
داد هر علم چون دهی به عمل 
ور به  یک فن عمل کنی کم و بیش
آن دگرها چه می کشی با خویش
آن که را خنگ راهوار بود
از جنیبت کشیش عار بود
ورنمایی عمل به جمله علوم
لقبت نیست جز جهول و ظلوم
گرتو علم از برای آن خواهی
که بدان قدر دوستان کاهی
اندر آیی به حلقه فضلا
بنشینی به صدر عز و علا
لب گشایی و گفتن آغازی
اصطلاحی  دو سه  بیان سازی
مرد یک  فن  نشسته  خامش  و پست
تو ز شاخی به شاخه ای زده دست
با همه  علم ها برآیی راست
جز به  علمی که اوستاش آنجاست
گر درآیی به محفل علما
ویژگان علوم ارض و سما
هریکی خاص گشته در هنری
یافته از رموز آن خبری
مانی آنجای همچو خر بوحل
ننهندت به قدر پشه محل
پیش نادان مثل به دانایی
پیش دانا مثل به کانایی
تو به کاری نیایی ای مسکین
بهتر از تست مرد سرگین  چین

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بود مردی ز هر هنر عاری
روزکی چند کرده نجاری
نام رنده شنیده و گونیا
گرد از نیمگرد کرده جدا
پس شد اندر دکان آهنگر
دم و خایسک  دید و پتک و تبر
نوز نامخته چیزی از استاد
ریش خود را به دست بنا داد
ماله و چوب کار هشته به کول
دیده گچکوب و تیشه و شاغول
زان سپس شد به دکه خیاط
با دلی تنگ تر ز سم خیاط
نخ وسوزن بدید وکوک و رفو
درز و دوز و قواره و الگو
چون  در آن  پیشه  دید سستی خویش
پیشه دیگری گرفت به پیش
هیچ  یک را به  سر نبرد تمام
دیگ  در دیگ  شد چو کله خام
گشت  ریشش  دو موی  و پیزی  سست
مزد او لیک همچو روز نخست
خویش را نوبتی در آینه دید
ابلهانه به ریش خود خندید
گفت ازین شهر رخت باید بست
غربتی جست و لاف در پیوست
بود آبادییی به شهر قریب
رخت آنجا کشید مرد غریب
بود در قریه چند استاکار
گشته هریک به کارخویش سوار
رفت آنجا به گوشه ای بخزید
انزوایی بخورد خوبش گزید
پیش گل کارگفت نجارم
ز اره و رنده معرفت دارم
پیش نجار گفت بنایم
طاق بند وگلویی آرایم
گفت من درزیم به آهنگر
گفت  آهنگرم  به مرد دگر
تا که ابزارکار سازد راست
زان  فقیران به وام چیزی خواست
اصطلاحات خویش را بفروخت
چند غازی به چند روز اندوخت
چند ماهی ز فضل کلاشی
چرچری کرد مردک ناشی
تا که روزی قضای بی برکت
دادش ازکنج انزوا حرکت
بخت شوریده رهنمایش گشت
روز جمعه به قهوه خانه گذشت
سایه بید و چشمه جاری
روز آدینه وقت بیکاری
اوستادان دیه و برزگران
پیش چای  و چپق  خوران و چران
چشمشان چون به اوستاد افتاد
مهر دیرینه ی شان به یاد افتاد
آن یکی نزد خویش جایش کرد
وین دگر میهمان به  چایش کرد
گفت بنا هنوز بیکاری
کی کسی راست شغل نجاری 
گفت نجار کاو نه نجار است
اوست بنا و با تو همکار است
گفت خیاط کاوست آهنگر
گفت آهنگر اوست سوزنگر
چون همی شد سوال ها تکریر
مردک از شرم سر فکند به زیر
گشت فضل حکیم صاحب  فاش
شد هویدا که نیست جز قلاش
لاجرم همچو سگ دواندندش
کو به کونش زدند و راندندش
همه دانست کاوست هیچ مدان 
عاقبت رفت و مرد در همدان
آن که از هر دری سخن راند
خوبش را مرد ذوفنون خواند
یا بود از نوادر دوران
کیمیاسان ز چشم خلق نهان
نادر و شاذ باشد این استاذ
حکم نبود روا به نادر و شاذ
یاکه او مرد رند و عیار است
اصطلاحات گفتنش کار است
خویش را در محافل عامه
خوانده استاد و فحل و علامه
چون برابر شود به استادان
همه دانند کاو بود نادان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ز اوستادی کهن بگیر سراغ
سی چهل سال خورده دود چراغ
همه کرده به خبرگی اش قبول
سخنش حق و کرده اش مقبول
یافته اختصاص در هنرش
وبژه گشته ز قوت نظرش
سر حاجت بسای در پایش
اوستادش بخوان و مولایش
تا ز شاگردیش بگیری یاد
آنچه او یاد دارد از استاد
خویش را آزمون کن از آغاز
که چه علمی به طبعت آید ساز
عاشقانه به کار داخل شو
پی آن علم گیر و کامل شو
هر تنی را شعاری آماده است
هرکسی بهرکاری آماده است
هر دلی را ز نور کل قبسی است
وز نیاکانش  مرده ریگ بسی است
وز محیط است دمبدم خورشش
هم اثرها بود ز پرورشش
باشد آغوش مام و پستانش
طفل را اولین دبستانش
زبن اثرها که برشمردم من
راست گردد مزاج و مغز و بدن
بر تو زین ها مدام تلقین است
سرنوشتی که گفته اند اینست
گرتو همدوش سرنوشت شوی
مرگ نادیده در بهشت شوی
ور گرفتی ز سرنوشت گریز
در سرت هردمی است رستاخیز
شوی آشفته حال و هیچ مدان
همچو آن مرد مرده در همدان
مثل است این که آهنی ناچیز
بی مربی نگشت خنجرتیز
این سخن را تفکری باید
تا نگویی که ژاژ می خاید
علم در دفتر است و من هشیار
خود بخوانم به اوستاد چه کار
علم از آغاز قطره ای بوده است
کش خداوند وحی فرموده است
سال تا سال برده مردم رنج
تا که آن قطره چار گشته و پنج
قرن ها باز خلق رنج کشید
تا که آن قطره ها به جرعه رسید
هم بر این حال روزگاری گشت
تا که  آن  جرعه  چشمه ساری گشت
هرکس  آمد بر آن فزود نمی
تا شد آن چشمه بر مثال یمی
علم  دریای ژرف گوهر زاست
دل استاد ظرف آن دریاست
هست دفتر نگاری از دریا
نقشه نیمه کاری از دریا
تو که در نقشه بحر را نگری
دان کز اعماق بحر بیخبری
تو چه دانی جزایر او را
جای مرجان و کان و لولو را
تجربت ها که ناخدا دارد
نقشه از آن خبر کجا دارد
تو چه دانی کجا گذرگاهست
یا کدامین طریق کوتاهست
همه را اوستاد دارد یاد
زآن که او هم شنیده از استاد
یک ز دیگر گرفته علم و عمل
همچنین تا معلم اول
آنچه خودگیری اش به سالی  یاد
در دمی یادگیری از استاد
زان که گنجینه هنر سینه است
وین زبان چون کلید گنجینه است
از شنیدن به شهر علم درآی
قفل گنجینه با کلید گشای
کز دهان و لب شکرخایان
دانش آموختند دانایان
علم از استاد یادگیر نخست
پس ورستاد و تجربت با تست
تجربت کن تو نیز چون دگران
فصل هایی دگر فزای بران
دانش  آموز تا بلند شوی
سود یابی و سودمند شوی
هر که یک فن به نیکویی داند
در جهان هیچ درنمی ماند
وان که او جمله فنون آموخت
عمر خود را به رایگان فروخت
که یک آلوچه رسیده تمام
به ز صد سیب نارسیده خام

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نیک بنگر بدان بنای بلند
چون که معمار طرح آن افکند
آن یکی آجرش تمام کند
دگری نیز خشت خام کند
آن یکی آهکش کند غربال
وان دگر خاکش آورد به جوال
آن یکی پی فکند و جرز کشید
وان دگر طاق بست و گچ مالید
درگر است این و اوست سنگتراش
وان بود ربزه کار و آن نقاش
چون که  هرکس  به کار خود پرداخت
گشت پیدا عمارتی نو ساخت
زین قبیل است علم های جهان
خبرگی باید ازکهان و مهان
آن که هم در زیست و هم قناد
باز آرد به هر دوکار فساد
جامه خلق از اوست شهداندود
پشمکش نیز هست پشم آلود
کار دانا یکی بود پیوست
برد نتوان دو هندوانه به دست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
موسم نوبهار خانه من
هست از انبوه گل یکی گلشن
شده نه سال تا در این خانه
خوب یا بد گزیده ام لانه
هست یک میل دورتر ازشهر
لاجرم دارد از نظافت بهر
مگس آنجاکمست وآب فزون
تابش ماه و آفتاب فزون
غرش و هایهوی وهمهمه نیست
گرد و دود وخروش و دمدمه نیست
هرگل طرفه ای که دیدستم
یا به نزدکسی شنیدستم
جابجا کشته و زده پیوند
به طریقی که ذوق کرده پسند
هرکجا بود میوه خوشخوار
کشته درباغ وآمدست به بار
تخم گل خواسته ز راه دراز
کشته و هر طرف نشانده پیاز
طرح هایی نوا نو افکنده
هریکی را به لونی آکنده
گلبنان را نموده پیرایش
تاک ها را بداده پرکاوش
زلف شمشاد را به شانه زده
رسته در رسته صاف و راست چده 
چون در اسفند برکشد جمره
نفس آشکار سوم ره
مهرمه مبلغی هزینه کند
هر طرف نوگلی خزینه کند
پخش گردد خز بنه ها در باغ
این بود شغل من زمان فراغ
ز اول مهر تا بن اسفند
تن سپارم به جهد و رنج وگزند
تا به فصل بهار و وقت فراغ
چند روزی کنم نظاره باغ
چهر آن کودکان زیبا را
بینم و نو کنم تماشا را
مردمان را هوس بسی به سر است
هوس من بدین دو مختصراست
که نشینم به باغ برلب آب
گه به گل بنگرم  گهی به کتاب
شاخ گل ساغر شراب منست
یار من دفتر وکتاب من است
لیکن امسال از پس شش ماه
حاصل رنج بنده گشت تباه
تا به امروز از آخر اسفند
هستم اینجا به خون دل پابند
هم نه پیدا که چند خواهم بود
تا به کی پای بند خواهم بود
من چنین بسته چند مانم چند
زار و دلخسته چند مانم چند

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دشمن بنده بود  درک هی 
دل ز من کنده بود  درگاهی 
بهرمن تیغ کینه آخته بود
لیک نیکو مرا شناخته بود
زان به حبسم فزون تر از یک ماه
با همه دشمنی نداشت نگاه
هست بیگانه  آیرم  با من
نیست با من نه دوستی نی دشمن
مار بهتر ز دشمن خانه
دشمن خانه به ز بیگانه
دشمن خانه روز بدبختی
بنهد دشمنی و سرسختی
چون که آرد ز دوستی ها یاد
خواهد از دست  تیغ کینه نهاد
لیک بیگانه را خیال تو نیست
در پی شادی و ملال تو نیست
خاصه بیگانه ای که میر بود
در دلش کی غم اسیر بود
او چه داند به کس چه می گذرد
به اسیر قفس چه می ‎گذرد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ای که نزد شه آبرو داری
ز چه دست از حیا برو داری
شرم داری ز شه که گویی راست
ای عجب شرمت از خدای کجاست  
چون مجال سخن ز شه جویی
سخن از دوستان خود گویی
از چه هنگام نفع خویشتنت
نیست قفل سکوت بر دهنت
دادی و می دهی تو صاف و صریح
نفع خود را به نفع شه  ترجیح
گر دلت خیر شاه دارد دوست
سخنی گو که خیر شاه در اوست
خیر شاه است در نکوکاری
نه درشتی و مردم آزاری
تو به هرجا که پنجه بند کنی
ناله خلق را بلندکنی
تا فزایی ز بهر شاه سپاه
یا که افزون کنی خزینه شاه
این نه عشق خزینه و سپه است
بلکه این دشمنی به پادشه است
هست بهر چه این زر و لشکر
جز که بهر سلامت کشور
مرد نالان و خسته محتاج
چون کند کار و چون گزارد باج
هر تجارت که سود بیش آورد
دولت آن را به چنگ خویش آورد
هر متاعی که سخت رایج بود
یک به ده بر خراج آن افزود
هر زراعت که داشت منفعتی
منحصر شد به دولت از جهتی
زارع و پیشه ور ز دست شدند
تاجران جمله ورشکست شدند
خلق کشور همه فقیر وگدا
همه نالان به پیشگاه خدا
کای خداوند قادر ذوالمن
ریشه ظلم را ز بیخ بکن

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هان بهارا مکوب آهن سرد
کاندپن دوره نیست مردی مرد
خلق رفتند جانب وجدان
اصل های قدیم شد هذیان
دین و آیین دو اصل عالی بود
خلق را زین دو منزلت افزود
هر دوان ریشه داشت در ایران
آن ز زردشت و این ز نوشروان
دین اسلام چون به کار افتاد
هم بنا را بر این دو اصل نهاد
عرب از این دو اصل گشت قوی
تربیت یافت مردم بدوی
روم هم داشت اصل های قدیم
به اروپا نمود آن تقدیم
این تمدن که در جهان باشد
دین و آیین اساس آن باشد
دین توجه به مبدأ است و معاد
هست آیین اساس نظم بلاد
اصل هایی نهاده شد ز قدیم
که از آن اصل هاست ملک قویم
رفت آن اصل ها به باد خمول
یافت وجدان مقام جمله اصول
ساده و سهل و راحت و آسان
چیست دین تو دین من وجدان
سهل و سمحه که گفته اند اینست
دین وجدان شریف تر دینست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
داشت مردی جوان رفیقی چند
همه با هم برادر و دلبند
این جوانان ساده دین دار
کرده در دل به مبدیی اقرار
خانه هاشان به یکدگر نزدیک
همه با هم به کیف و حال شریک
دیوخویی به صورت انسان
زاین به خود بسته تهمت وجدان
گشت با آن جوان ز بیرون دوست
متحد چون دو مغز دریک پوست
حلقه دوستی بجنبانید
سرش از دوستان بگردانید
ظاهر خوبش را چنان آراست
که تو گفتی فرشته ای زیباست
چند سطر از  لافنتن  و  مولیر
چند شعری ز  روسو و  ولتر
گه ز  مونتسکیو سخن راندی
گه ز  داروین  مقالتی خواندی
سخنان قشنگ ساده فریب
برد از آن  ساده لوح صبر و شکیب
گفت دین تو چیست  مرد جوان
گفت ابلیس  دین من وجدان
گفت با او رفیق وجدان چیست 
گفت  وجدان  به  غیر وجدان  نیست
هست حسی درون قلب نهان
که بود نام نامیش وجدان
مرد را در عمل جواز دهد
خوب را از بد امتیاز دهد
خوب  و بد چون  مطابق  عقل است
فرق دادن میانشان سهل است
ای بسا کارها که در اسلام
مرتکب می شوند و نیست حرام
لیک وجدان حرام می داند
در ره عقل  دام می داند
چون قصاص و تعدد زوجات
روزه  و حج  و غزو و خمس و زکوه
وی بسا چیزهاکه در اسلام
هست کاری قبیح و فعل حرام
لیک وجدان مباح می خواند
زان که عیبی در آن نمی داند
چون ربا و قمار و ساز و شراب
وز زنان لطیف رفع حجاب
که ربا در تجارت عالم
گر نباشد جهان خورد برهم
نیز ساز و شراب ناب و قمار
هییت اجتماع راست به کار
وین وجود لطیف یعنی زن
تا به کی زندگی کند به کفن
چون که عضو مهم جامعه اوست
بودنش عضو اجتماع  نکوست
نه خداییست نی پیامبری 
بی موثر وجود هر اثری 
دین بپا شد برای عامی چند
کار دین پخته شد ز خامی چند
کار این مردم از سیاه و سفید
نرود پیش جز به بیم و امید
نبی از بهر پیشرفت امور
دوزخ و نار گفت و جنت و حور
چون که  خود دعوی  خدایی  داشت
منتی بر سر عموم گذاشت
ناتمام و بریده صحبت کرد
از خدای ندیده صحبت کرد
تا ریاست کند به خلق زمین
کند و بندی نهاد نامش دین
چون که وجدان به مرد یار بود
دگر او را به دین چه کار بود
گشت ز افکار مرد باوجدان
مرد دین از عقیده روگردان
چون اساسی نداشت معتقدش
وز اب و مام بود مستندش
زود بلعید قول آن نسناس
مرد نادان چو  حب دکتر راس 
به یکی دم دمیدن لب او
گشت ویران بنای مذهب او
دین او چون حباب گشت خراب
رفت برباد ازآن که بود بر آب
خمس و روزه گریختند ازو
شد فرامش نماز و غسل و وضو
دوستان قدیم را خر خواند
غزل الوداع را برخواند
اهل مندیل را تماخره کرد
گاه بدگفت وگاه مسخره کرد
هرکجا دید مرد ملایی
سیدی  روضه خوانی  آقایی
صاد صلواه را بلند کشید
با سلامی به ریششان خندید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
این جوان داشت خانمی مقبول
بود خانم از این رویه ملول
چون که اعصاب زن دقیق تر است
حس پنهانیش رقیق تر است
بیند از پیش چیزهایی را
آفتی  رنجی  ابتلایی را
پیرو امن و حفظ آرامی است
خصم بی نظمی و بی اندامی است
هست بالطبع زن محافظه کار
می کند از اصول تازه فرار
هست اعصاب زن لطیف و رقیق
می گریزد ز بحث و ازتحقیق
حس نمایدکه در رحم فرزند
شود ازحفظ نظم نیرومند
خصم افکار تازه اند زنان
منکرکار تازه اند زنان
زن به هر چیز تازه بندد دل
لیک گردد ز فکر تازه کسل
ترسد این نازموده فکر نوین
نبود سودمند بهر جنین
حامی آزموده باشد زن
هست ناآزموده را دشمن

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
داشت اصرار شوهر نادان
که شود زن مطاوع وجدان
رخ نپوشد ز مرد بیگانه
خاصه زان نوجوان فرزانه
زن ازین گفته هاکسل می شد
قهر می کرد و تنگ دل می شد
به حذر بود ازآن طریقه شوی
و بژه از آن رفیق تازه اوی
ساده دل هرچه بیش می کوشید
زن رخ از غیر بیش می پوشید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
یار طرار از این به تنگ آمد
تیر تدبیر او به سنگ آمد
لاجرم ساخت با زنی بدکار
گفت هرجا زن منست این یار
رفت با زن به خانه آن مرد
رخ زن پیش مرد یکسو کرد
گفت  خانم به همره مادر
رفته بودند مدتی به سفر
تازه باز آمدند با شادی
سپری گشت عهد ناشادی
هست آزاد و با تمیز این زن
در برم همچو جان عزیز این زن
می رود بی حجاب از خانه
رخ نپوشید ز مرد بیگانه
چون که آزاد وتربیت شده است
همه جا می رویم دست به دست
هست این زن شریک زندگیم
بنده اش مفتخر به بندگیم
وان زن بی عفاف و پر حیله
یک قر و صد هزار غربیله
گفته هر روز راز با مردی
خفته هر شب کنار نامردی
خاست بر پای و طاق طاق کنان
نزد بانو شتافت خنده زنان
روی هم را زمهر بوسیدند
راز گفتند و راز پرسیدند
پس بلایه گرفت دست گلین 
کش ز پرواره آورد پایین
دست خود راکشید کدبانو
به ادب گفتن با زن جادو
که ببخشید چرک و شوخگنم
همچنین چرگن است پیرهنم
زن بدکار گفت وای این چیست
از تو پاکیزه تر به عالم نیست
کفتگوشان چو گشت طولانی
خاست بر پای مرد وجدانی
نرمک آواز کرد خاتون را
هر دو رفتند و شوی ماند بجا

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گفت با زن که این اداهایت
پیش اینها نمود رسوایت
بس که از خود ادا درآوردی
مر مرا نیز مفتضح کردی
مگر این زن ز جنس زن ها نیست
مگر او عضو انجمن ها نیست
بود او نیز خانمی خوشگل
چه از او کاست اندر این محفل 
بهر آن زن که تربیت دارد
رو گرفتن چه خاصیت دارد
این رفیق من است نیکوکار
هست مردی شریف و وجدان دار
رفت رنجیده زین سرای بدر
همه تقصیر تست احمق خر
زن بیچاره گریه را سر داد
رخ ز الماس اشگ زیور داد
آلت زن دو چشم گریانست
حجتش اشک و آه  برهانست
بر صناعات خمسه منطق
صنعتی بر فزوده این مفلق
منطق اوست چشم گوهربار
لب خموش و دو دیده در گفتار
کیست آن کو سپر نیندازد
پیش برهانش حجت آغازد
شوهر از اشگ و آه آن مضطر
قهر کرد و ز خانه رفت بدر

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
این کشاکش بسی نگشت دراز
که شدند آن چهار تن دمساز
دل این جنس خوبروی ظریف
هست مانند آبگینه لطیف
که به اندک فشار می شکند
پیش سختی مقاومت نکند
زن در اول چو موم سرد بود
دیر پذرای نقش مرد بود
دیرپذرای و خویشتن دار است
سخت کوش و محافظت کار است
لیک چون گرم گشت در کف مرد
غیر نرمی چه می تواند کرد
موم  چون گشت گرم  و نیمه گداخت
هرچه خواهی ازو توانی ساخت

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -