cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
به نیروی پنجه به بازوی مشت
فرو کوفت درها به سنگ درشت
ز آوای درها و آشوب سنگ
ز ماهی به مه شد غریو و غرنگ
چه درها که از زخمه درهم شکست
چه سرها که آسیمه از خواب جست
زن و مرد پیر و جوان هاج و واج
گریزان به دهلیز در از دواج
یکی گفت دارای ری کینه خواه
مگر تاخت زی شهر خاور سپاه
دگر گفت ناید ز شه این ستیز
به ماهی زمه رست این رستخیز
ز هر خانه غوغا به خورشید و ماه
که خود کیست این جنگی کینه خواه
چه کین توخت گردون پیروز چنگ
که می بارد از چار سو چوب و سنگ
ازین کند ستوار و این کوب سخت
دری نیست در شهر جز لخت لخت
به کاوش کمر تنگ بستن چرا
به سنگ ستم در شکستن چرا
بگو تا بدانیم کت نام چیست
وز این در شکستن ترا کام چیست
به پاسخ درای دهان باز کرد
لب از خنده آزرم اهواز کرد
که زنهار با کس مرا جنگ نیست
درشتی و سختی درین سنگ نیست
مرا اخت فرخنده معصومه نام
کز و مهر و مه نیکوی کرده وام
جهان آبگون است و او در تاب
زمین آسمان است و او آفتاب
پس از هفته ای تاب و تیمار و تب
ز زادن شد آسوده در نیم شب
شما را نه از کینه آشوفتم
پی مژده سندان بدر کوفتم
سزد روز و شب هفته و سال و ماه
بدین نامور مژده رنج کاه
به کوری آن کش بود دشمنی
پذیرد دل دوستان روشنی
سپهر بلند ار در آید بخاک
چو معصومه زنده است ما را چه باک

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
گربه تشریف قبولم بنوازی ملکم
ور به تازانه قهرم بزنی شیطانم

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
به تن مقصرم از دولت ملازمتت
ولی خلاصه جان خاک آستانه تست
مگذار ضایعم که مرا عنف روزگار
بر اعتماد لطف تو ضایع گذاشته است

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
مگذار ضایعم که مرا عنف روزگار
بر اعتماد لطف تو ضایع گذاشته است

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
گر بخوانی مقیم درگاهم
ور برانی مطیع فرمانم
حرره العبد یغما

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
به رهی که نعل ریزد زتحیر اولین پی
همه رخش شهسواران بکجا رسم پیاده

وزن: فَعَلاتُ فاعِلاتُنْ فَعَلاتُ فاعِلاتُنْ
بحر: رمل مثمن مشکول
نشانه‌های عروضی: U U - U | - U - - | U U - U | - U - -
به هرکه می نگرم رخ نمی کند سویم
میان این همه بیگانه آشنایی نیست
به جز ارواح مکرم که ز دیوان ازل
به خداوندیشان خط غلامی دادم
خاک تن باد روان آب بقا آتش جان
بی تکلف به فدای ره ایشان بادم
پس از آن چند نفرگاه به زرگاه به زور
به همان شیوه که در فن جماع استادم
به نعوظ شتر وایر خر و ضربه گاو
مرده و زنده هفتاد و دو ملت گادم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
من و از دایره خط تو امید خلاص
چون نکو می نگرم قصه مور و لگن است

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
غیرتم با تو چنان است که گر دست دهد
نگذارم که در آیی به خیال دگران

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
شمع مریم را بهل افروخته
که بخارا می رود این سوخته

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
شیخ را دیدم و گفتم مگر از عهد قدیم
قدری به شده ای باز همان است که بود
تا توانستم ندانستم چه سود
چون بدانستم توانستم نبود

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
این نگارش خود بنا میزد که پر دخت ارنرست
دست صاحب بازوی صابی ترا در آستین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
میرزا جعفر شب چارشنبه بیستم ماه آغاز شام گشت
چرخ ز بن کند آن درخت برومند
خاک فروکشت آن چراغ فروزان

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
ما و زاهد را زبان آشنایی نیست با هم
او نمیداند عراقی من نمی گویم حجازی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ
بحر: رمل مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U - -
بلبل از عشق گل آموخت سخن ورنه نبود
این همه قول و غزل تعبیه در منقارش
شد جمع چو این طرفه کتاب زیبا
دستان و هنر را خطر افزود و صفا
تاریخ نگاشت کلک اسمعیلش
دیوان دلاویز نکوی یغما

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
سپاس و ستایش خداوند را
خداوند بی مثل و مانند را
که ما را خرد داد و جان آفرید
سپهر و زمان و مکان آفرید
خداوند خلق و خداوند امر
منزه ز کیف و کم زید وعمر
خداوند حق خالق جان و تن
شناسا و بینای سر و علن
جهان آفرین مبدع کاینات
مقصر ز کنه کمالش صفات
فروزندۀ شمع گیتی فروز
برآرنده از جیب شب صبح روز
زمین و زمان و ابتداء سخن
به امرش پدید آمد از کاف کن
چنان کرد از بدو خلقت پدید
جهان را که از صنع پاکش سزید
تن بوالبشر کرد از ماء و طین
بلی خیر و شر هر دو درهم عجین
وزان خاک معجون چه نقش بدیع
به قدرت کشید از شریف و وضیع
چه مغزست در آفرینش چه پوست
به نزدیک ارباب بینش نکوست
تو هر نوع می بینی و هر نمط
ولی نیست در آفرینش غلط
جهان بر بد و نیک و زشت و نکوست
همه هیچ الا یکی وان یک اوست
جز او را مبین چون جز او نیست کس
بدو در گریز از همه اوت بس
ز خود چند گویی نزاری سخن
سبک شد دماغت گرانی مکن
چه گویند در واحد ذوالجلال
برون است وحدت ز وهم و خیال
پس این گفتگوی است توحید نیست
بر وحدت از شاخ تقلید نیست
تو هیچی و از هیچ کم تا خودی
نبینی به چشم خود الا خودی
چه آید جز از تو در افکار تو
که او در نیاید به گفتارنو
سخن در حق از آشکار و نهفت
محال است کز حق به جز حق بگفت
به از خاتم انبیا مصطفی
حبیب الله آن گنج صدق و صفا
نخست از چه حق گفت نشنود کس
که اعجاز او جمله سحر است و بس
چو حق گفت و بر بال جبریل بست
طلسمات باطل به هم در شکست
چو حق از امین خدا بشنوند
به گفتار باطل چرا بگروند
نثار از قدوم نبی پر مچین
تو و سجده شکر در روم و چین
سیه روز بدبخت نیکی ندید
که بر دعوت مصطفی نگروید
حقایقشناس از تعصب بری است
تعصب پرستیدن از مدبریست
به یاران مختار کن التجا
تعصب کجا و محقق کجا
دلیل او بود ره خطرناک نیست
شفیع او بود از گنه باک نیست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
رسیدیم وقتی به رستاق ری
دهی بود از عرصه هر کوی 
به تعجیل می آمدیم از عراق
به اسبان عنان داده همچون براق
گروهی مصاحب فرود آمدیم
بر آب روان سایه بان ها زدیم
جهانی پر از نعمت بی قیاس
ولی هر که زو خورد رأسا به راس
زن و مردشان زرد و زار و نحیف
رز و باغ پر میوه های لطیف
یکی رفت تا میوه ای آورد
وزان میوه خود کم کسی جان برد
در افتاد و می چید انگورها
خداوند رز گفت از دورها
به تعجیل در خود چه افتاده ای
بخور گر به مردن رضا داده ای
بس است این که چیدی مچین بیش ازین
نکرد این دلیری کسی پیش ازین
غلام از خداوند رز شد بتاب
ندانست خاصیت خاک و آب
بله مرد گفت ای خداوند ده
به هر مرد یک خوشه انگور ده
بدو گفت چندین مکوش ای غلام
که یک خوشه زین ده نفر را تمام
نگویم ز بهر کمابیش خویش
گرت جان بکارست مستیز بیش

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
غلام هنرمند زیرک ایاز
که بودی بدو چشم محمود باز
درآمد به حضرت بر استاد پیش
نگهداشت چون بندگان راه خویش
به رویش نظر کرد محمود و گفت
بیا تا بگویم حدیث نهفت
چو نزدیکتر شد به رسم و به راه
بدو راز می گفت هر گونه شاه
یکی کژدم از موزه تیز موش
همی زد برو نیش و می کرد نوش
نجنبید یک ذره از جای خویش
سخن گوش می کرد و می خورد نیش
چو شد آخرالامر پاسخ تمام
نگه کرد محمود سوی غلام
به چشم فراست بدو بنگرید
در آثار رنگش تغیر بدید
بپرسید ازو شاه گردن فراز
در آورد سر بی توقف ایاز
ز حضرت درآمد به صحن سرای
کشیدش یکی موزه بیرون ز پای
چنان بود ساقش ز آسیب نیش
که گفتی به یک بار گشتست ریش
ز جراره ای چند نشتر بخورد
ادب بین که بر خویش ظاهر نکرد
الا ای به گوهر حسیب و نسیب
غلامی ز اصل و نسب بی نصیب
چنین داشت پاس خداوندگار
ترا نیزاگرنام باید بدار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
از آن پادشا ای برادر گریز
که خود کام و تند است و بدرام و تیز
و زان هم که از فرط ناز و نعیم
کند بار خشم تنعم دو نیم
و زان هم که دارد حسد در نهاد
برد آبت از روی نانت نداد
و زان هم که هر لحظه و هر زمان
به بیهوده بگشاد دست و زبان
به گفتار و کردار ناخوب و زشت
چه گویم دگر هر چه باقی بهشت
نزاری به شاهی سزاوار اوست
که پاکیزه خو است و پاکیزه خوست
دگر کیست جز شاه ایران زمین
علی شهریار جهان شمس دین
مکن گر عطا می دهد پادشاه
عطای وی از شرکت خود تباه
بهل تا بر اندازه ی طبع خویش
اگر بایدش کم دهد ور نه بیش
بسی مستحق باشد امیدوار
که باشد بدو ملتفت شهریار
چو تو در میان مدخلی ساختی
بنای سخاوت برانداختی
کفایت جز این نیست در راه خیر
چنین کرده اند الحق ابدال سیر
اگر هیچ دانی صواب از خطا
شریکی مکن با ملک در عطا
اگر خود بود شاه پاکیزه رای
به ترتیب هرچیز بنهد به جای
وگر بی خرد باشد و بی اصول
ز ناصح ندارد نصیحت قبول
ملک گرچه در هر هنر صاحب است
تقاضای شهوت بر اون غالب است
نیارد از آن خویشتن را کشید
ز لذات شهوت نیارد برید
و گر آتش خشم او برفروخت
ناندیشد از خشک و تر هرچه سوخت

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
مدارا کند ناصح شهریار
که بنشاند آن آتش پر شرار
به تدریج ساکن کند خوش خوشش
بکوشد مگر کم کند آتشش
چه کار عظیم است و دشوار و سخت
ره پادشا جستن ای نیکبخت
بیاموزیش ننگ دارد ز تو
بروها پر آژنگ دارد ز تو
وگر بازگیری شود کینه گیر
غباری نشیند ورا بر ضمیر
وگر راستگویی شود خشمناک
وگر چند در راستی نیست باک
و گر میل کردی و گفتی دروغ
نبینی دگر کار خود را فروغ
ملازم شوی گردد از تو نفور
فرامش کند چون نشینی ز دور
بیاموز و گو از تو آموختم
بده پند و گو از تو اندوختم
به نزدیک او باش و دور از قیاس
و زو دور می باش و حاضر شناس
ز روی ادب گر کنی احتراز
ز راه نصیحت بدو آی باز
مکن سرفرازی به دانش بسی
به کس جز به شاهت ندارد کسی
نداری هنر جز به اقبال او
ز دانش چه گویی ز اقبال گو
همه بر تو از دولت و بخت اوست
که در خانه و بنگه و رخت اوست
نصیحت صواب است با شاه گفت
ولیکن نشاید به اکراه گفت
از آن داد ایزد ورا خسرویی
که تو بر مرادش کنی پس روی
نه او پس رو طبع و دلخواه توست
تو مامور اویی و او شاه توست
نگه کن به هر حال عادات شاه
مران طبع را جز بر آن رسم و راه
نیاید به خوی تو و خلق باز
منه پیش خود این طریق دراز
و گر با تو از روی تدبیر و رای
کند مشورت شاه مشکل گشای
از آن پیش کوه بر تو کرد آشکار
که بر چه گرفتست رایش قرار
گر از راه حزم و طریق صواب
شروعی کنی شاید اندر جواب
چو برگوید اندیشه و رای خویش
مکن اعتراض و منه قصه پیش
همان به که همداستانی کنی
وگر برفزایی گرانی کنی
سه موضع بود جای حمد و ثنا
که باشد سزاوار بر پادشا
در اوقات خلوت به هنگام خویش
ولیکن نه از حد اندازه بیش
سخن چون به معنی بیاراستی
ستایش به واجب کن و راستی
ز افعال و اعمال و اخلاق خوب
مبرا ز عدناس و پاک از عیوب
به گرد هنر های خوبش بر آی
یقینی دگر بر یقینش فزای
چو زین جا نهادی قدم پیشتر
ثنا بر سر جمع کن بیشتر
که در حشمت شه فزایش بود
به دیگر کسان وا نمایش بود
سه دیگر که در خدمت پادشاه
چو خواهی که افزون شود آب و جاه
به شکر سپاسش زبان برگشای
مقامات اخلاص خود وا نمای
دعایی که بر پادشا ساده مرد
به تقلید در محفل جمع کرد
اگر چند نام خدا می برد
ندارد پسندیده مرد خرد
چنان می نماید سراسیمه سر
که هستم ز سلطان به حق بیشتر
دعای من بی نفاق و ریا
قبول است در حضرت کبریا
نهد خویشتن معتبر تر ز شاه
که پیغمبرش خواند ظل و اله
نداند ولیکن که این ظن خطاست
نه سلطان عادل خلیفه خداست
به یک نیت خیر در عدل و داد
جواب نود ساله دعوت بداد
دعای شه دادگر بی حجاب
بود چون دعای رسل مستجاب
به همت مدد خواستن از رجال
که هستند در حضرت ذوالجلال
ز خلوت نشینان پرهیزکار
گدایان حضرت عزیزان خوار
از آن پیر زالان شبگیر خیز
که یک آه از ایشان و صد رستخیز
یکی از مهمات نازک شناس
بدار از دعاهای ایشان سپاس
دعا بر سر جمع باد ریاست
کجا لایق حضرت کبریاست
ولیکن ز کنج زوایای فرش
بود روزنی در سراهای عرش
دعای تکلف نیاید بکار
چو مردان دعای تقرب بیار
چو قربت گرفتی بر پادشاه
به همت بر آور سر از اوج ماه
خسیسانه در کار ها بس مپیچ
که نامت بر آید ولیکن به هیچ
کسی را که همت نباشد قوی
الا ای پسر تا ز من نشنوی
گر از اوج چرخش بر آری فزون
ز دون همتی سر در آرد به دون
به ضعف و به بیچارگی تن مده
برو پای همت بر افلاک نه
تو از دولت پادشاهی بزرگ
نه از خویشتن چون نباشی سترگ

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
به وسع توانایی و تاب و توش
دمادم به خدمت زیادت بکوش
فرامش مکن خویش را ای پسر
که ایمن نباشی به مال و به سر
چو خواهی که کسب سعادت کنی
به ناچار خدمت زیادت کنی
به بسیار خدمت توقع مدار
که منت پذیرد خداوندگار
برو حق خدمت به منت بگیر
به خدمت میان بند و منت پذیر
به هر حال واجب کند بر خدم
که دارد ره پادشا محترم
به هر چیز کاسایش و امن اوست
بکوشد در آن و بسازد نکوست
وگرچه نه فرموده ی پادشاست
چو در راحت او بکوشد رواست
ز هرچ اندر آن رنج و خرج و زیان
بود پادشا را مرو در میان
مبر رنج در کارهای حقیر
که فایت شود از شغل خطیر
چنان هم مشو غرق شغل عظیم
که اشغال کوچک بماند به نیم
اگر از تو مهمل شود کار خرد
خلل هاش اندک نباید شمرد
به یک شعله در بیشه ی معتبر
بر آرد دمار آتش از خشک و تر
به اول چکد قطره قطر از سحاب
به آخر جهانی فروگیرد آب
خلل در چنین ورطه بی اشتباه
به تخصیص باشد سوی پادشاه
مهمات ازین نوع مهمل ممان
که بر تو شود پادشا بد گمان
وزان پس شود کار بر تو دراز
نظر اندک اندک کشد از تو باز
دو حد است خدمتگر شاه را
کند هر دو حاصل کند راه را
ز  یک روی نزدیک مهتر مهست
که فرمان پذیر است و فرمانبر است
چو در خدمت حضرت پادشاست
ز روی تذلل بقامت دوتاست
چو رخت ترفع به میدان کشد
کله گوشه بر اوج کیوان کشد
تذلل نماید ز روی شکست
چو در صدر سلطان کمر کرد دست
ترفع کند از برای شکوه
سرافراز گردد میان گروه
اگر این شرایط نگردد ز جای
بنای امانی بماند بپای
نه هرکس که شایسته تر پیش شاه
بود معتبر تر به اقبال و جاه
بخدمت هر آن کس که پر کارتر
به قربت همان کس سزاوار تر
چو دایم بود حاضر پیشگاه
کند خویشتن عرضه در پیش شاه
نبینی که تاک رز بارور
زند دست بر شاخ  نزدیکتر
به شاخی که زد دست شد پایبند
نه موقوف باشد به شاخ بلند
چو کردی در انواع خدمت جهاد
گرفتی محل همه اعتماد
به هر وقت در وقت مجلس ادب
نگهدار و بیهوده مگشای لب
به دل در همان هیبت و بیم وباس
که در ابتدا بود واجب شناس
به گفتار و کردار در هیچ کار
مشو پیش البته گستاخ وار
که در مجلس پادشا ای پسر
در آثار امن است و پنهان خطر
وزین تا بدان نیست راه دراز
نگه کن به غور نشیب و فراز
تو مزدوری و پادشا کدخدای
به خدمت میان بند و بازو گشای
بود شخص مزدور در غبن و رنج
خداوند ده بر سر مال و گنج
بجد باش در خدمت پادشاه
به هر کار محکم فروبند راه
چو هشیار باشی و فرمان بری
نپیچی به هر کار در سرسری
اگر برنیاید مرادت رواست
مراد تو فرموده ی پادشاست
وگر سرسری پیش گیری و سست
ملامت کند ضربت طعن چست
گرفتم ک مقصود حاصل کنی
چه مقصود جون سعی باطل کنی

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو از دور خواند تورا پادشاه
بنزدیک خویشت دهد جایگاه
اگر چند جای نشست تو نیست
ولی در مکاس تکلف مایست
چو فرمود حالی بباید نشست
دل و هوش در گفته ی شاه بست
که آن از پی حرمت و جاه تست
دگر از پی رتبت و راه تست
تو را از برای مهمات خویش
طلب کرد بنشاند یک لحظه پیش
فرود آی و نیکو سخن گوش کن
دل و دیده و جان و تن هوش کن
چو پردخته گشت از سخن پادشاه
سبک خیز و باز آی با جایگاه
گر افتد به رسم جهان ماتمی
که واقع شود پادشا را غمی
نباید ورا تعزیت پیش بزد
که کار بزرگان نگیرند خرد
به خرسندیش رهنمویی مکن
ملک را دلالت به دونی مکن
ملک را چنان درنیابد آلم
که یابد احاطت بر و دست غم
ولیکن سخن های پاکیزه گوی
ز ایام سرسبزی شاه گوی
وزان پس نباید از آن یاد کرد
که ایام بیداد اگر داد کرد
وگر شاه پیدا کند با تو راز
غم دل نهد در میان با تو باز
روا باشد ار  باز جویی دلش
که اندک تسلی شود حاصلش
به شیرین زفانی حدیثی سگال
که سود آورد عقل بر وقت و حال
و گر پادشا را رسد نکبتی
که در انحطاط افتد از رتبتی
و گر دشمنی بر سر آید فراز
کند دست ناگه به ملکش دراز
و گر بر ضمیرش رود فکرتی
کز انواع حادث شود فترتی
به خدمت در افزای و شفقت نمای
دلش را به دست آر و منشین ز پای
ز درگاه غایب مشو یک زمان
مهمات دریاب و مهمل ممان
تکاسل مکن تا نباید شنید
که چون نکبتی دید دم در کشید
به همت بر افلاک و انجم خرام
که معکوس سر زیر باشد مدام
هر آن آرزو و هوا و هوس
که خواهی و داری بدان دسترس
به یک یک مرادت نکو کن نگاه
که هست اندر آن طاعت پادشاه
ببین تا پسند رضای وی است
بدان سمت رو کاقتضای وی است
چو دیدی موافق یکی با دگر
در آن آرزو سعی کن کارگر
وگر ناموافق نماید گریز
چو بینی ز نامتفق رستخیز
برون کن ز سر آن هوا و هوس
وفاق از مخالف ندیدست کس
از آن نقش لوح ضمیرت بشوی
مشو پس رو نفس بیهوده گوی
هر آن راحت و لذتی کان تر است
چو با پادشا نیست رنج و عناست
ز عمر ای نزاری بر آنگه خوری
که بر نعمت شاه شکر آوری
چو شد خشمگین بر کسی پادشاه
به غفلت مکن جانب او نگاه
گرت خویش و خون است و پیوند و دوست
ترا شیوه شاه بودن نکوست
و گر از کسی گشت خشنود باز
که دشمن بود با تو کینه مساز
چو او خشم گیرد تو هم خشم گیر
چو او درپذیرد تو هم درپذیر
مپرس آنک جرم گنهکار چیست
و گر خدمت آن وفادار چیست
یکی مستحق عتاب و عناست
دگر یک سزاوار فضل و عطاست
که شرط خدم با خداوندگار
چنین است و رسمی است مردانه  وار
که با دشمن و دوست در جنگ و شور
بود دشمن و دوست تا نفخ صور

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
براهیم ادهم به حمام بود
مگر احتیاجش به حجام بود
تراشنده گفتش که خیزای فقیر
برین تخته یک ساعت آرام گیر
گرت نیست چیزی بمزد تراش
بحل کردمت من مشوش مباش
همین تا به جای معین نشست
یکی دیگر آمد پشیزی به دست
ازو بستد استاد و مشغول شد
براهیم از تخته معزول شد
سه بارش چنین با سر تخته برد
به پولی سر دیگر می سترد
مگر دیو غیرت برو راه زد
از آن تخته بر جست و یک آه زد
به دل بر گذشتش که این خود منم
کزین سان به کام دل دشمنم
جدا گشته از پادشاهی و ناز
چنین اوفتاده به فقر و نیاز
مرا بخت بی تخت و بی تاج کرد
به یک پول مغشوش و محتاج کرد
ز گرمابه بیرون شد از غبن و ننگ
دل از بخت برگشته با خود بجنگ
روان شد ز بس غصه و تفت و تاب
همی رفت دلخسته بی نان و آب
به بیچارگی در بیابان بماند
سراسیمه یک روز حیران بماند
چو با او نمودند او را که کیست
برو امتحان کردن از بهر چیست
بدو هاتفی ناگه آواز داد
که دولت به مقصد رهت باز داد
چه وسواس زد دست در دامنت
که پولی سیه میشود رهزنت
هنوز این زمانت خبر کرده اند
ز نو با سر تخته آورده اند
گرت با سر تخته بردند باز
چو طفلان نازک مرنج و مناز
بدان تخته دادند مردان خاص
ز دریا و بود و نبودت خلاص
چو بشنید آواز هاتف بدرد
بنالید و چندی مناجات کرد
سر عذر بنهاد و بر پای خاست
دگر باره راهش نمودند راست
کسی را که شد اختیارش ز دست
نشاید به آرام جایی نشست
چو او را به یک بار ازو بستدند
وجود و عدم هر دو بر هم زدند
به چیزی دگر چون کند باز میل
چه مقصود چون خانه بربود سیل
اگر دل کنی با اولوالامر راست
اقالیم خدمت مسلم تراست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
قوی همتی از رجال کبار
که بر وعظ بردی به سر روزگار
به اصحاب تنبیه کردی مدام
که از نفس باید کشید انتقام
بکوشید تا گر ز ساقی دور
به نوبت رسد با شما جام جور
توانید در کام جان ریختن
نه جستن به سستی نه بگریختن
برابر گره بستن از تلخ و شور
نه مردی بود گر فقیری مشور
مگر شیخ را مادر اندر گذشت
مزاج وقار و قرارش بگشت
فتاد آتش رقتش در نهاد
ز چشم آب حسرت به رخ برگشاد
مریدانش در گفت و گوی آمدند
هنرمند را عیب جوی آمدند
که اصحاب را وعظ گفتی و پند
ترا هیچ ازینها نیامد پسند
نصیحت مگر جمله بر گفته ای
یکی بهر خود باز نگرفته ای
بدیشان چنین گفت اصحاب کار
کزین نیز باید گرفت اعتبار
ز غم جان همسایه پر درد بود
بر آتش ز مرگ زن و مرد بود
از ایشان به ما جز خبر نامدی
نم از چشم و سوز از جگر نامدی
کنون درد همسایه بر جان ماست
مرا بد فراقی که همسایه راست
هنوز آنک هرگز نخور دست می
به جز نام مستی نداند ز می
چه غم دارد آسوده از دردمند
نبخشود قصاب بر گوسپند
نیفتاده در درد و ناخسته حلق
ندارد خبر زین دو بیچاره خلق
تماشا کنان بر لب قلزمی
نه در موج طوفان از آن بی غمی
توان دید بازی بسی بر کنار
توان کرد نظاره کارزار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی مرد نحوی به کشتی نشست
در راحت و امن بر خود ببست
ز کشتی یکی مدرسه ساخته
دماغ از خرد پاک پرداخته
چو لنگر گرانجان چو کشتی سبک
به کوشش ضعیف و به دانش تنک
ز ملاح روزی سر آسیمه مرد
سوالی عجب از سر عجب کرد
که در علم نحو از اصول و فروع
کم و بیش هرگز نمودی شروع
بدو گفت در عین خوف و رجا
که نحو از کجا ناخدا از کجا
به ملاح گفت و بر افشاند دست
که یک نصفت از عمر ضایع شدست
قضا را به کشتی در امد خلل
نیارست ملاح کردن عمل
به نحوی چنین گفت ملاح گرد
در ان دم که بایست ناچار مرد
که هان خواجه در صنعت اشنا
کدام است بیگانه یا آشنا
به درد دلش داد نحوی جواب
که من آشنایی ندانم در آب
بدو گفت رو کار شد بر تو سهل
که کردی همه عمر ضایع به جهل
فرورفت بیچاره و ناخدا
بزد دست و پایی و زو شد جدا
بیاموز در آب رفتن نخست
پس آنگه به کشتی نشین جلد و چست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
شنیدم که وقتی علی الاتفاق
سفر کرد عطار سوی عراق
مه روزه برخاست از بامداد
ز دروازۀ شهر بیرون فتاد
به حاجت درون شد به ویرانه ای
سبک گشت ساکن به گوشانه ای
هم آنجا به گوش آمدش بانگ رود
که می گفت با رود شخصی سرود
بر آهنگ آواز او رفت پیش
کهن هندویی دید مجروح و ریش
نشسته به بیغولۀ خانه ای
سبو کهنه ای پیش با لانه ای
برآوردی از درد دست نیاز
که هستی تو بینا و دانای راز
ز تو درد و درمان ز تو نار و نور
ببخشای بر عجز من یا غفور
بکردی نیاز و بخوردی شراب
سرودی بکردی به هندی رباب
چو عطار را دید مسکین غلام
بیفتاد و گفتی مگر شد تمام
گمان برد لالای گنده بغل
که عطار با محتسب شد بدل
نیامد به خود روزگاری دراز
پشیمان شد از کار خود پاکباز
سر آن ضعیف از زمین بر گرفت
به صد لابه با او سخن در گرفت
که از من چه می ترسی ای دردمند
نظر برگشای از سخن لب مبند
غریبم نه ام محتسب نی فقیه
نیاید ز من کار مرد سفیه
به زیر زبان گفت لالای پیر
که گر راست گویی یکی می بگیر
فرو ماند بیچاره در کار وی
نبد خورده در مدت عمر می
مه روزه و مرد پرهیزگار
به خود گفت بس مشکل افتاد کار
چو خواهد شد این مرد مسکین هلاک
نگیرد به اینم جهان دار پاک
دلی گر به دست آورد مرد راز
همش روزه مقبول شد هم نماز
درین نیز سری بود مرد راز
که سوزی است هر جنبش درد راز
سر بی خبر از کنارای شگفت
فرا کرد دست از زمین بر گرفت
فروریخت آن لانۀ پر شراب
رخ و چشم بستردش از خاک و آب
بدادش از آن لانۀ پر یکی
ز خود رفته آمد به هوش اندکی
ز احوال او شمه ای باز جست
خبر دادش از علت خود درست
چو درمانش از آب انگور بود
در آن درد بیچاره معذور بود
برون رفت عطار از آن تیره جای
مریدانش استاده بر در به پای
روان شد به سر منزل خانقاه
مگر محتسب پیشش آمد به راه
گریبان گرفتش به قاضی کشید
که خورده ست این نامسلمان نبید
بدو گفت قاضی که می خورده ای
بلی گفت گفتش خطا کرده ای
به دین تو گویی حلال است می
ز دینش بپرسید و از کیش وی
بدو گفت در کیش ترسا رواست
که هستم درین کیش چون تیر راست
نگه کرد قاضی بدان فر و ریب
دریغ آمدش گفت ننگ است و عیب
چو تو روح پاکی که ترسا بود
چنین روح مطلق مسیحا بود
بدین فر و فرهنگ و نور و نوا
مسلمان نباشی نباشد روا
بدو گفت عطار ای رهنمای
مرا دیر شد تا بر این است رای
ندیدم کسی را به عهد استوار
که بر وی دل من گرفتی قرار
ولیکن ترا گر چنین است خواست
که بر من کنی عرضه ایمان رواست
بنازید از آن شیخ اسلام سخت
زر آورد چندی و هر گونه رخت
در اسلام آیین او تازه کرد
نبد هیچ نقصان در ایمان مرد
برون آمد آسوده و جمع شاد
وزان مالی نیمی به درویش داد
دگر نیمه در خرج اصحاب کرد
برانگیخت در رفتن از آب گرد
یکی گفتش ای مقتدای رجال
به یاران خبر ده ازین سر حال
که آغاز چون بود و انجام کار
برون آر چندین دل از زیر بار
به آنها که بودند از اهل راز
فرید آن مقامات را گفت باز
همین است مقصودش ای راز جوی
که گر مرد راهی دلی باز جوی
به دست آر دل طاعت این است و بس
دل اهل دل اصل دین است و بس
ز ابلیس کس طاعت افزون نکرد
چو مغرور شد عاقبت زخم خورد
چو نگزاردی طاعت آب و گل
نبینی که چونت بیاسود دل
پس از طاعت معنوی کن قیاس
دلی را به دست آور ای حق شناس
خدا از تو خشنود آنگه بود
که از تو به اهل دلی ره بود

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -