cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
بیا ای رند عالم سوز بی باک
بعصیان پرده عصمت مکن چاک
سر از شرم گنه در جیب خود کن
حیا را پرده پوش عیب خود کن
کسی کو از حیا خون از جبین ریخت
کم آب روی خود را بر زمین ریخت
سری کو از حیا در پیش باشد
بحرمت پاسبان خویش باشد
چو مردم شوخ چشمی پیشه کردند
حیا پیش آر تا شرمنده گردند
ز شرم آن به که دایم لب ببندی
بروی هر کسی چون گل نخندی
نگشتی گر دهان غنچه خندان
لبش را ژاله نگرفتی بدندان
حریف شوخ چشم مست بی باک
کند پیراهن ناموس خود چاک
نگار شرمناک نرم گفتار
بدلجویی کند صد جان گرفتار
عزیزست آفتاب موسم دی
که از تندی حیا شد مانع وی
سر خود از حیا گر افگنی پیش
بیابی عاقبت گم کرده خویش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جوانی در خراسان جوهری بود
که اصل نسلش از حور و پری بود
عقیقش خنده بر یاقوت کرده
ز شکر خنده جان را قوت کرده
سر بازار از سودای او پر
صدف وار از غمش صد دیده پر در
سرا پا در زر و زیور گرفته
تن چون سیم خود در زر گرفته
یکی گوی مرصع بر کمر داشت
که لعل از رشک او خون در جگر داشت
قضا را آن بهار عالم افروز
بمیدان جلوه گر شد روز نوروز
خرامان هر طرف میگشت و هر سوی
در افتاد از میانش ناگه آن گوی
پس از یک روز بر وی گشت ظاهر
که افتادست گوی پر جواهر
گرفت از حسرت آن لب بدندان
فرو بست از تبسم لعل خندان
چنان شد از غم گویش هلالی
که می شد هر دم از حالی بحالی
وزان پس گفت با خود عهد کردم
عجب عهدی ز روی جهد کردم
که هر مسکین که آنرا باز یابد
ز خواری بگذرد اعزاز یابد
ببزم وصل میگردد سرافراز
شود چون گوی در میدان سرانداز
کسانی کین بشارت را شنیدند
بسان گوی در میدان دویدند
یکی سودای آن با خویش میداشت
که دایم از حیا سر پیش میداشت
بمیدان طلب چون گوی بشتافت
چو سر در پیش بود آن گوی را یافت
ز میدان جانب او برد و بسپرد
بدینسان گوی از میدان برون برد
خداوندا نهایت شرمسارم
دگر یارای بی شرمی ندارم
حیا میخواهم از روی ارادت
که از میدان برم گوی سعادت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای کوشش بسیار کرده
بسعی خویش خود را خوار کرده
گشایش از در صبرست مشتاب
قراری گیر و صبری کن درین باب
نشاط آرزومندان ز صبرست
گل باغ طرب خندان ز صبرست
بصبر از کارها بیرون رود بند
شود نیش کر و شکر شود قند
بصبر از آب باران بحر خیزد
شود ابر و در سیراب ریزد
سعادت با شکیبایی بود یار
ز بی صبری برسوایی کشد کار
کسی کز میوه اول کام جوید
حریف پخته او را خام گوید
سبکسر کی کند اندیشه نغز
بلی جوز سبک را کی بود مغز
ز کوشش تا بکی فرسوده باشی
قراری گیر تا آسوده باشی
چو بنشینی بتعظیم تو خیزند
چو برخیزی ز تعظیمت گریزند
مرو دنبال دنیا مضطرب حال
که خود چون سایه میآید ز دنبال
خردمندان که در فکر سفتند
جهان را فی المثل چون سایه گفتند
که می آید ز پی افتان و خیزان
وگر سویش روی گردد گریزان
ز سر حد تمنا تا بمقصود
بغیر از صبر راهی نیست موجود
بکش چون غنچه پا در دامن صبر
که گلها بشکفد از گلشن صبر

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی را دل گرفتار یکی بود
ولی صبرش بغایت اندکی بود
نه در راه طلب از پا نشستی
نه با آرام دل یک جا نشستی
چو سایه در گذر گاهش فتادی
سر خود بر سر راهش نهادی
چو گرد افتان و خیزان در هوایش
ز پی رفتی و افتادی بپایش
ولی آن بی قراریها که کردی
ز درد عشق زاریها که کردی
پسند خاطر یارش نمیشد
بجز اسباب آزارش نمیشد
چو سگ هر چند دنبالش دویدی
ازو چون آهوی وحشی رمیدی
نهان گشتی بناز آن بی ترحم
ز چشمش چون پری از چشم مردم
چه سازد عاشق مسکین چه سازد
بصد غم با دل غمگین چه سازد
بغیر از صبر غم را چاره ای نیست
ولی آن کار هر غمخواره ای نیست
بامید رضای خاطر یار
بصبر افتاد کارش آخر کار
ولی میخواست باغ دلفروزی
که تسکین ورزد آنجا چند روزی
بیاد قامتش در سرو بیند
رود آسوده در پایش نشیند
ز شوق روی او بیند رخ گل
ببوی زلف او در جعد سنبل
شه آن مملکت را بود باغی
که صدر جنت از وی داشت داغی
گل او از گل رحمت سرشته
صف مرغان او خیل فرشته
درو یک قطره باران گر چکیدی
همان دم از گلش صد گل دمیدی
هوای دلکشش آرام جان بود
نسیمش روح بخش آبش روان بود
درو باد سحر افسون دمیده
هزاران مرغ وحشی آرمیده
گلش از چهره کار شمع کرده
بیک جا آب و آتش جمع کرده
صبا بر گل بقصد صید بلبل
فگنده حلقه دام از جعد سنبل
بروی نوعروسان بهاری
بحوضش آب در آیینه داری
در آب از روی گل آتش فتاده
بهم آن آب و آتش خوش فتاده
چنارش پنجه از خورشید برده
سمن در لرزه دست از بید برده
بجنبش سرو او سرو روانی
برقص از خرمی رعنا جوانی
ازین مجنون وشی لیلی شمایل
هوایی در سر اما پای در گل
صنوبر گر چه بس رعنا فتاده
بخدمت پیش گل بر پا ستاده
منار سبز و صد گلدسته با وی
نوای بلبلش گلبانگ یا حی
ز بس کان باغ زنگ از دل زدوده
بساطش فرش زنگاری نموده
برفت آن بیدل و در باغ بنشست
دلی چون لاله با صد داغ بنشست
چو شد یک هفته آن عاشق نهفته
خبر پرسید از آن ماه دو هفته
که یارب عاشق غمگین کجا شد
کجا شد ساکن آن مسکین کجا شد
سرش بر خاک راه کیست یارب
دلش در جلوه گاه کیست یارب
بصد آه و فغان زین آستان رفت
چرا گلبانگ او زین بوستان رفت
مگر دست قضا افگندش از پای
که رفت از جا حریف پای بر جای
اجل گویا ره فریاد او بست
که شب همسایه را آسایشی هست
شد آخر زین سبب چون غنچه دلتنگ
سوی آن باغ کرد او نیز آهنگ
که چون نظاره مستان خوش آید
دلش چون غنچه خندان خوش آید
از آن غافل که آن بیچاره در باغ
ازو چون لاله دارد بر جگر داغ
چو غنچه پای در دامن کشیده
سر اندر جیب پیراهن کشیده
بطرف باغ آن سرو خرامان
بسان گل کشید از ناز دامان
اسیر خویش را چون در چمن دید
دلش چون غنچه از شادی بخندید
بسویش کرد میلی وه چه میلی
فزون از میل مجنون سوی لیلی
خروشی از دل ایشان برآمد
که اندوه وفا کیشان سرآمد
دل معشوق را حالت فزون شد
چه گویم حال عاشق را که چون شد
کسی داند که بعد از روزگاری
رسد روزی بکام از وصل یاری
برآید ناگهان خورشید از ابر
بشیرینی رسد از تلخی صبر
چه مشکلها که آن از صبر حل شد
چه تلخی کان بشیرینی بدل شد
الهی شیوه صبرم کرم کن
مرا در کار خود ثابت قدم کن
که در باغ طرب خندان نشینم
گلی از گلبن مقصود چینم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای رفته همچون ناسپاسان
براه باطل حق ناشناسان
بگو آخر که کافر نعمتی چیست
حرامت باد این بی حرمتی چیست
نمی شاید حق نعمت نهفتن
شکایت چیست باید شکر گفتن
گرت از شکر باشد صد حکایت
ز ترک شکر خود میکن شکایت
ز بهر شکر اگر فرزند آدم
بقدر هر یک از ذرات عالم
زبانی برکشد همچون زبانه
زبان شکر او باشد زمانه
در آن کوشش کند چندانکه خواهی
نگوید ذره ای شکر الهی
ترا چون هم زبان دادند و هم گوش
سخن بشنو مباش از شکر خاموش
بشکر دست و پا می گو ثنایی
براه شکر می زن دست و پایی
چو داری چشم چشم خود بره دار
دلت دادند دلها را نگهدار
بشکر ظاهر و باطن بپرداز
بظاهر باطن خود را یکی ساز
چو کامت تلخ شد در شکر زن گام
کز آنت چون شکر شیرین شود کام
کسی کو شکر گوید روز سختی
رسد آخر بروز نیک بختی
وگر شاکر نباشد روز راحت
از آن راحت بسی بیند جراحت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
یکی را بود در عهد جوانی
ز وصل نوجوانی کامرانی
بصد دل رشته جان بسته با او
ز خود بگسسته و پیوسته با او
دو یار یک جهت یک جا نشسته
ز غیر خود تن تنها نشسته
نشاطی داشت عاشق با دل جمع
چو بلبل با گل و پروانه با شمع
چو در معشوق خود نظاره کردی
گریبان صبوری پاره کردی
نظر بر قد و بالایش گشادی
رخ خود بر کف پایش نهادی
چو باز از شکل و قدش یاد کردی
ببالا دیدی و فریاد کردی
گرفتی تار زلف مشک فامش
دل خود را در افگندی بدامش
نهان سوی لبش کردی نظرها
بانگشت هوس خوردی شکرها
چو بخت و دولت بیدار بودش
که ناز و نعمت دیدار بودش
بدیدارش چنان شد مست و مدهوش
که کرد از شکر آن نعمت فراموش
چو قدر دولت دیدار نشناخت
خدا او را بهجران مبتلا ساخت
دلیل راه محنت ناسپاسیست
زوال نعمت از حق ناشناسیست
کنون کز هجر حال او برآشفت
در آن آشفته حالی شکر میگفت
باو گفتند کین حال عجب چیست
بهجران شکر میگویی سبب چیست
بگفتا گر چه دور از وصل یارم
هنوز از بخت خود صد شکر دارم
که گر یار مرا با من سری نیست
بحمدالله که یار دیگری نیست
قضا ناگه ز نو نقشی برانگیخت
نگارش با حریف دیگر آمیخت
بجانش چون رسید این ظلم و بیداد
همان دستور داد شکر میداد
باو گفتند یاران بار دیگر
که یارت یار شد با یار دیگر
کنون بهر چه کردی شکر پیشه
بگفتا شکر میگویم همیشه
که جانان گرچه با غیرست همراه
ولی غیرش ندارد در دلم راه
بهر کس باشد و هر جا نشیند
چو آید در دلم تنها نشیند
باو گیرم که همراهند صد کس
ولی همراه من او باشد و بس
ندانم شکر این نعمت چه گویم
که تنها همدم و همراه اویم
حدیث شکر او را چون شنودند
بجان در کار او کوشش نمودند
که حریفان گرچه با غیرست همره
بجان در کار او کوشش نمودند
بزاری یار او را یار کردند
ز یاران دگر بیزار کردند
برآمد کام او از شکر شکر
درآمد دولت او از در شکر
ز شکر آن دولت و اقبال را یافت
ز شکر آن بخت فرخ فال را یافت
الهی شکر نعمت را برافشان
ز شکرت کن زبان را شکر افشان
من و شکرت که کان شکرست این
ز شکر هم بسی شیرین ترست این

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
رو ای پا بست اسباب تجمل
قدم نه در بیابان توکل
چو دونان تکیه بر اسباب تا چند
توکل کن بر الطاف خداوند
ترا اندیشه دارد در خم و پیچ
که نتوانی توکل کرد بر هیچ
مگو هیچست لطف ایزد پاک
که میگوید چنین حاشاک حاشاک
بسا شبها که در ظلمت نهان بود
نه از روز و نه از روزی نشان بود
خدا روزت رساند و روزیت داد
سعادتمندی و فیروزیت داد
پس این بی اعتقادی چیست چندین
برو بی اعتمادی چیست چندین
بمرغان دانه در صحرا فشاند
بماهی طعمه در دریا رساند
توکل کن که از فیض الهی
رسد رزق تو همچون مرغ و ماهی
یکی میگشت گرد آسیایی
ز سنگ آسیا آمد ندایی
که روزی خواره بهر چیست دلتنگ
که روزی خود برون میآید از سنگ
تماشا کن که از بهر غزاله
چسان بیرون دمد از سنگ لاله
تو هم گر زانکه فارغ بال باشی
ز جام لاله گون خوش حال باشی
ز بهر کام دل عمری دویدی
بجز ناکامی و حسرت چه دیدی
ازین کوشش که جانت ریش گردد
نه روزی بلکه مالت بیش گردد
پی مالی که نبود روزی تو
عذاب جان بود دلسوزی تو
تحمل بر قضا کردن ازین به
توکل بر خدا کردن ازین به

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
شنیدم عارف صاحب تمیزی
چو یوسف داشت فرزند عزیزی
چه فرزندی که با جان کرده پیوند
چه پیوندی که دل را کرده در بند
سهی سروی که با قد خرامان
کشیدی بر سر کونین دامان
سیه چشمی که بود از یک نگاهش
جهانی کشته چشم سیاهش
خردمندان همه دیوانه او
خراب نرگس مستانه او
بلی این حسن اگر باشد کسی را
اسیر عشق خود بیند بسی را
قضا را مرد عارف بعد یک چند
بسوی کعبه شد همراه فرزند
چو عشاق این حکایت را شنودند
در اسباب سفر کوشش نمودند
یکی از عاشقان بی تحمل
روان برجست از روی توکل
بسر می رفت تا منزلگه او
که یعنی می نهم سر در ره او
چو در منزل توقف کرد عارف
بران صاحب توکل گشت واقف
طلب کرد و بسی الطاف بنمود
رسانیدش بمنزلگاه مقصود
بلی هرکس توکل همسفر یافت
بیک منزل وصال کعبه دریافت
الهی تا بکی وابسته باشم
چه باشد کز تعلق رسته باشم
توکل ده کزان خشنود گردیم
بگرد کعبه مقصود گردیم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
الا چند از پی دنیا کشی رنج
ترا کنج قناعت بهتر از گنج
ز خوان رزق اندک توشه ای گیر
قناعت کن ز مردم گوشه ای گیر
چه از رزق مقدر بیش جویی
چه از روز مقرر پیش جویی
ز تقدیر خدا بی زاریست این
ز خود رایی خدا آزاریست این
اگر شخصی بقدر بهره خویش
شود از خوان نعمت قسمت اندیش
ولی آن بنده دور از سعادت
نگردد قانع و جوید زیادت
یقین کز مهر او افسرده گردد
ازو یک بارگی آزرده گردد
تو هم ای بنده قانع باش و خرسند
مشو در بند آزار خداوند
ز دنیا گر باندک توشه سازی
نسازی خرمن و با خوشه سازی
نبیند رنج گردون خرمن تو
شود از خوشه پر در دامن تو
بدست خوشه چین یک خوشه پر
به از صد رشته پروانه در
ببویی گر شوی قانع ز گلزار
نگیرد آستین و دامنت خار
ترا دارد طمع چون عنکبوتی
که هر سو می تنی از بهر قوتی
تمام عمر باید ساخت دامت
که ناگه یک مکس افتد بکامت
چه کامست این که ناکامی ازین به
اگر خون دل آشامی ازین به
سگ مسکین ببوی استخوانی
نشیند سالها بر آستانی
کشد هر آستان درد سر از تو
رو ای ناکس که سک هم بهتر از تو
سر خویش از طمع در پا مینداز
قناعت کن بگردون سر برافراز

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای چون مگس بر گرد خوانها
دوان چون سگ ببوی استخوانها
بخوردن تا بکی آلوده بودن
خوشا کم خوردن و آسوده بودن
غذای کم شفا انگیز باشد
بلی اصل دوا پرهیز باشد
ز شوق خوردن و ذوق چشیدن
چرا بار شکم باید کشیدن
زن پربار باشد مرد پرخوار
کزو صد ناخوشی زاید بیک بار
همه عمر تو در خوردن سرآمد
ترا چاه طبیعت پر برآمد
میفگن هر دم از نفس هوسناک
طعام پاک را در چاه ناپاک
تنور معده را پر دود گردی
صفای دل بخار آلود گردی
بخار آمیز شد پیه دماغت
از آن روشن نمیسوزد چراغت
گر از خوردن شود قدر کسان بیش
پس از مردن سگان باشند در پیش
چرا کاری کند فرزند آدم
که باید بودن او را از سگان کم
ز کم خوردن شفای جان و تن باش
بدین قانون طبیب خویشتن باش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
خوشا وقتی و خرم روزگاری
که خوش بودیم با سودای یاری
بدور عشق خوبان شاد بودیم
ز غمهای جهان آزاد بودیم
همه با یکدگر در دعوی عشق
همه دعوی کنان در معنی عشق
نه یاد خواب و نه یارای خوردن
نه فکر عمر و نه سودای مردن
قضا را قحط سالی شد در آن عهد
که مردم زهر میخوردند چون شهد
همه از جان شیرین سیر خوردند
چو شیرین بود تب کردند و مردند
دهن بستند خوبان از تبسم
که در تنگی نمیباشد تنعم
مگر آدم از آن تنگی خبر داشت
که جنت را بهشت و دانه برداشت
همه کس در فغان آمد که این چیست
فغان از آسمان آمد که این چیست
چه عمرست این که هر روزی چو سالیست
زوال عیش و رنج بی زوالیست
چه سود از مزرع سرسبز افلاک
کزو یک دانه ظاهر نیست در خاک
چه شد گر پر برآمد خرمن ماه
که راه کهکشان خالیست از کاه
چنان قرص جوین را اعتبارست
که گویی روی گندم گون یارست
بقرص ماه از آن کس را هوس نیست
که آنجا هیچکس را دسترس نیست
وگر نه ماه را همچون ستاره
بدندان ساختندی پاره پاره
سرآمد چوب خشک از صندل و عود
که وقتی میوه ای همراه آن بود
حریفانی که مست عشق بودند
همین از قحط نامی میشنودند
بیاد شکرین لبهای چون قند
شکر در کام و لبها در شکر خند
چنان با قرص روی مهوشان گرم
که خورشید فلک میسوخت از شرم
در آن محنت خلایق جان فشاندند
همین اهل محبت زنده ماندند
بلی با قحط عاشق را چه کارست
که شاد از خوردن غمهای یارست
ملایک را چه غم بر اوج افلاک
که باشد تنگیی در عرصه خاک
حیاتی یافتند از خوردن کم
براحت زیستند از خوردن غم
الهی لذت کم خوردنم بخش
ز خوان عشق خود غم خوردنم بخش
غمت را در دل و جان ساز منزل
که باشد قوت جان و قوت دل

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای گفتگو آغاز کرده
در گنج سخن را باز کرده
زبان درکش که دارد بس خطرها
ز پیکان زبانها مغز سرها
سخن هر چند صراف معانیست
خموشی خازن گنج معانیست
سخن کم گفتن و اندیشه کردن
به از بسیار گویی پیشه کردن
زبان را در دهان خود نگه دار
سخن بشنو زبان خود نگه دار
سخن بشنو کزین معنی بسی گوش
شده همچون صدف با در هم آغوش
دهن مگشا که بس لبهای خندان
جدا افتاده از درهای دندان
بسی بهتر بود نادان خاموش
ز دانایی که در گفتن زند جوش
دل این یک ز گفتن در خروشست
زبان او ز بد گفتن خموشست
زبان از بلبل آمد گوش از گل
ببین عیش گل و فریاد بلبل
خموشی بهترست از هر چه گویی
سخن کوتاه شد دیگر چه گویی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
دو یار از ملک خود مهجور گشتند
ز نزدیک رفیقان دور گشتند
یکی از گفتگو خاموش بودی
زبان بستی و دایم گوش بودی
یکی دیگر سخندان و سخن گوی
زدی هر دم بچوگان سخن گوی
گه از صحرای مشرق نکته راندی
گه از دریای مغرب در فشاندی
گهی گفتی سخن از صحن افلاک
وز آنجا تاختی بر تخته خاک
چو بنیاد سخن کردی ز آدم
نکردی ختم الا تا بخاتم
در آن مدت که منزل می بریدند
ز گرد ره بصحرایی رسیدند
فضای دلکش صحرای بی گرد
هوا معتدل نه گرم و نه سرد
مگر روح الله آنجا آرمیده
درو انفاس روحانی دمیده
هوای و آب او چندان که خواهی
بساط آراسته از مرغ و ماهی
درو مرغ هوا را داستانها
چو تسبیح ملک بر آسمانها
غزالانش بحسن و دلربایی
عروسان سیه چشم ختایی
لب رودش ز غلغل در ترنم
ترشح کرده آبش چون تبسم
ز سبزه خط گرفته مرغزارش
که بی رنج خزان آمد بهارش
سواد سنبلش با داغ لاله
خط و مهر گواهان بر قباله
درو خیل و حشم رعنا و موزون
بهم دل بسته چون لیلی و مجنون
جوانی بود سرخیل قبایل
ز سر تا پا همه شکل و شمایل
ز مشک آراسته خطی و خالی
ز صحرا خاسته مشکین غزالی
خرامان تا بصحرا پا نهاده
جهانی روی در صحرا نهاده
بآهو گفته چشم آن دل افروز
که در من بین و دل بردن بیاموز
قدش کبک دری را داده پیغام
که رفتار تو نازک نیست مخرام
زده از غمزه ناوکهای کاری
جهانی صید و مژگانش شکاری
فتاده هر زمان صیدی بدامش
ازین معنی شده صیاد نامش
ز دستش باز چون رفتی بپرواز
بچندین صید سویش آمدی باز
سگش آهوی وحشی قید کردی
غزالان را ببازی صید کردی
غریبان چون بآن صحرا گذشتند
بصد جان صید آن صیاد گشتند
بت صیاد روزی آمد از دشت
بر آن صحرا بقصد صید بگذشت
بر احوال غریبان چون نظر کرد
غم آن بیدلان بر وی اثر کرد
بلی آنجا که تأثیر نظرهاست
رموز عشق را در دل اثرهاست
چو آخر رو بمنزلگاه خود کرد
بلطف آن هر دو را همراه خود کرد
بساط عشرت مهمان بیاراست
بچندین ناز و نعمت خوان بیاراست
حریفان چون ز نعمت دست شستند
ز ساقی آب آتش رنگ جستند
شراب کهنه شور انگیخت فی الحال
زهی پیر جوان طبع کهن سال
چو دشنام بتان تلخ و فرحناک
بدو نیک جهان را زهر و تریاک
چو نار موسوی نار مکرم
چو آب زندگی روح مجسم
فروغ مجلس پر ذوق مستان
چراغ خلوت آتش پرستان
برآمد بانگ نای و ناله چنگ
مغنی هم بعشرت گرد آهنگ
قدح گل رنگ و ساقی لاله گون بود
چه گویم ماه مجلس را که چون بود
بعشرت بگذرانیدند شب را
چرا شب گفتم آن روز طرب را
چو بی طاقت شدند از تاب مستی
فراغت یافتند از خواب مستی
سحر کز بلبلان فریاد برخاست
ز خواب آن گل رخ صیاد برخاست
سخن گوی سخندان را طلب کرد
بعزم صید آهنگ طرب کرد
چو دام زلف خود بنهاد دامی
که یابد خاطرش از صید کامی
حریف نکته پرداز سخندان
ز هر جا گفتگو می کرد چندان
که مرغان زان حوالی می رمیدند
بصحرای دیگر می آرمیدند
شکار او ز بسیار اندکی شد
ز هر صد مرغ صید او یکی شد
چو از صید آن مه صیاد برگشت
شب او جز درین اندیشه نگذشت
که فردا راه و رسمی پیش گیرد
که صید از روز دیگر بیش گیرد
چو روز دیگر آن شب شد فراموش
بعزم صید شد با یار خاموش
ز خاموشیش مرغان رام گشتند
همه پا بسته آن دام گشتند
چو دانست آن حریف ار تند هوشی
که مرغان صید گشتند از خموشی
بجان شد همدم آن یار خاموش
سخن های سخندان شد فراموش
الهی تا بکی افسانه گویم
حدیث خویش با بیگانه گویم
خموشی را شکار دام من کن
همای بخت و دولت رام من کن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
الا ای مست خواب آلود برخیز
بغایت دیر کردی زود برخیز
چو کردی صرف خواب ایام خود را
مگر در خواب بینی کام خود را
ز بس خود را بخواب افگنده ای تو
ندانم مرده ای یا زنده ای تو
بکنج خانه خفتی مست و مغرور
چنین تا چند باشی زنده در گور
چنان باید طریق زندگانی
که بعد از مردن خود زنده مانی
تو خود در زندگی چون یخ فسردی
بخواب غفلت افتادی و مردی
حواس خویش را کردی معطل
که هم کور و کری هم گنگ و هم شل
ازین عمر فرح بخش دل افروز
که نیم آن شب آمد نیم آن روز
همه شب تا سحر گه مست خوابی
همه روز از می غفلت خرابی
شب عمر تو گر در خواب رفته
چرا روزت باین سیلاب رفته
ازین خواب گران برخیز برخیز
ز سیل بیکران پرهیز پرهیز
نظر بگشا اگر دیدار خواهی
مخفت ار دولت بیدار خواهی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جوانی در لطافت آن چنان بود
که حسنش فتنه پیر و جوان بود
گل اندامی که با رخسار چون گل
فگنده غلغلی در جان بلبل
سهی سروی که پا هر جا نهادی
جهانی سر بجای پا نهادی
سلیمان وار خلقی از پس و پیش
گرفتارانش از مور و ملخ بیش
چو ابر فتنه آن بحر لطافت
روان میرفت و میبارید آفت
پدر چون دید آشوب جهانش
بکنجی ساخت از مردم نهانش
نقاب افگند آن روی نکو را
چو گل در پرده پنهان ساخت او را
بتی کز وی جهانی مبتلا شد
ز حسن خود گرفتار بلا شد
بلی باشد طریق پادشاهان
که درد سر کشند از دادخواهان
نمی بینی که چون پروانه شد جمع
بسی مانع شود از پرتو شمع
شکر را گر چه طعم و آب و رنگست
ز غوغای مگس دایم بتنگست
نهان بود آن سهی سرو گل اندام
چو مه در منزلی هر روز تا شام
ولیکن هر شب آن ماه دل افروز
برون بردی بگشت شب غم روز
شبی از شب چو پاسی چند بگذشت
مه شبگرد را شد عزم شب گشت
فغان از عاشقان زار برخاست
که باز آن دولت بیدار برخاست
چو سوی آستان خود گذر کرد
سر درماندگان را خاک در کرد
گروهی دید سر بر آستانه
بخواب عیش فارغ از زمانه
گروهی دید خواب از دیده رانده
چو کوکب چشم روشن باز مانده
بشب ناخفتگان آن بخت بیدار
چو ماه چارده بنمود دیدار
فگند آن خفتگان را خاک بر سر
که یعنی مرده زیر خاک بهتر
زهی حسرت که در شبهای مهتاب
ز روی دوستان مانع شود خواب
الهی چند ناخشنود باشم
ز غفلت مست و خواب آلود باشم
ازین مستی مرا هشیاریی ده
ز خواب غفلتم بیداریی ده

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بیا ای در جهان مشهور گشته
بصدر انجمن مغرور گشته
بهر کس تا بکی هر جا نشینی
خدا یار تو گر تنها نشینی
دویدی سالها در هر طریقی
نشستی عمرها با هر رفیقی
بچشم خویشتن صد عیب دیدی
بگوش خویش صد غیبت شنیدی
بمردم این همه آمیختن چیست
برای خود بلا انگیختن چیست
گریزان باش تا عیبت ندانند
رفیقان تو در غیبت نمانند
گر این نام و نشان گردد گم از تو
تو از مردم خلاصی مردم از تو
ز غم یعقوب و یوسف هر دو رستند
که روزی چند در خلوت نشستند
پدر در کلبه احزان درآمد
پسر در خلوت زندان درآمد
یکی آخر عزیز مصر گردید
یکی در چشم خود نوری دگر دید
چو می در شیشه گر خلوت گزینی
دل از گرد کدورت پاک بینی
چو گل در پرده گر خلوت پسندی
برون آیی و بر مردم بخندی
بخلوت گر روی از روی تحقیق
بچوگانت در آید گوی توفیق

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
همی خواندم که وقتی در دیاری
گدایی شد اسیر شهریاری
چنان شد از شراب عشق مدهوش
که کرد از جمله عالم فراموش
دل از اندیشه کونین برداشت
نه از دنیی نه از عقبی خبر داشت
شهنشه میل چوگان داشت گاهی
بجولان سوی میدان داشت راهی
چو خنگش روی در جولان نهادی
گدا چون گوی در میدان فتادی
فگندی خویش را بر خاک راهش
ولی مانع شدی خیل سپاهش
کسی در عاشقی مانع مبادا
چنان رنجی چنان ضایع مبادا
در آن میدان چو کار او نشد راست
ز بهر عزلت آخر گوشه ای خواست
بمیدان متصل ویرانه ای بود
در آن ویرانه محنت خانه ای بود
چو چشم تنگ دنیا دار بی نور
ز تاریکی و تنگی چون دل مور
چو دلهای غریبان تنگ و تاریک
درو تار عناکب رنج باریک
در آن ویرانه آن مدهوش سر مست
در آمد با دل ویران و بنشست
بامیدی که چون شه کوی بازد
ببازی از قفای کوی تازد
بگوشش آید آوازی از آن گوی
چنان کز نعل اسبش در تگاپوی
در آن غم خانه هر ساعت غمی داشت
ز غمهای جدایی ماتمی داشت
شبی از غم فغان زار می کرد
بزاری ناله بسیار می کرد
ندانم کز غم این شب چه گویم
چه سازم چون کنم یارب چه گویم
شب تار و غم هجران ماهی
معاذالله عجب روز سیاهی
شب اندوه و دریای ملامت
نه یک شب بلکه صد روز قیامت
سیه چون نامه اعمال ظالم
سوادش ظلمت آباد مظالم
فضای دهر را دلگیر کرده
جوانان جهان را پیر کرده
فرو بسته بگل میخ کواکب
در عشرت ز مشرق تا بمغرب
چراغ روز در مغرب نشسته
ز دودش روی گردون پرده بسته
شده از کاتب صنع الهی
دوات سبز گردون پر سیاهی
سمند مهر را پی کرده در راه
کلید صبح را افگنده در چاه
در آن شب ناله و فریاد می کرد
ز بیدادش دمادم داد می کرد
که یارب تا بکی سوزم درین سوز
درین شب تا بکی باشم بدین روز
شب من اژدر آتش فشانیست
شهاب از آتش قهرش نشانیست
دمی کز ظلمت این شب را سرشتند
برات ظلم بر عالم نوشتند
شبم شب نیست شب یارب که گفته
هزاران سال را یک شب که گفته
همه دود جهنم وام کردند
سیه شد عالم و شب نام کردند
بود روزی که این شب رفته باشد
شبی باشد که چشمم خفته باشد
سگان را در سحر خواب و مرانه
زمین را در جگر آب و مرا نه
بنال ای بلبل مست سحرخیز
من افتادم ز پا باری تو برخیز
مؤذن چند خسبی سر برآور
مرا کشتی بگو الله اکبر
بیا ای باد صبح عالم افروز
نقاب شب برافگن از رخ روز
چو شاهنشاه این فیروزه خرگاه
بجولان گاه صبح آمد سحرگاه
کواکب قطره چندی فشاندند
بخار ظلمت شب را نشاندند
شه خوبان ز خواب ناز برخاست
قبای زر نگار و تاج زر خواست
کشیدند ابلق زرین لگامی
چو خنگ سبز گردون تیز گامی
نه همراهی باو باد صبا را
نه آگاهی ازو بند قبا را
بهر جا هر کرا خاطر کشیده
بیک جنبیدن آنجا آرمیده
باو خورشید اگر همراه گشتی
بوقت صبح از مغرب گذشتی
بمیدان شد شه چابک سواران
چو گل در جلوه از باد بهاران
چو گوی اندر خم چوگان درآورد
غریو از عرصه میدان برآورد
ز پشت باد پا چون باد برجست
بزد چوگان و گوی آزاد برجست
چنان بر اوج آن ویرانه ره کرد
که از روزن در آن غم خانه ره کرد
شه از دنبال گوی خود روان شد
گدا بگرفت و سوی شه دوان شد
شه صاحب قرانش آفرین کرد
وز آن پس قرنها با خود قرین کرد
بعزلت عاقبت گویی چنان بود
چنان گویی بعزلت می توان برد
الهی عشق خود با من قرین کن
بعشق خود مرا عزلت گزین کن
که گوی عشق در چوگان درآرم
بعشقت گوی از میدان برآرم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
درین بت خانه ما را قبله گاهیست
دل هر بت که بینی سنگ راهیست
بیا این سنگ را دور افگن از راه
که سنگ این چنین کوهست جانکاه
اگر صد سال بت را قبله سازی
بنای سجده ای هرگز نسازی
اگر خیل خلیلی بت شکن باش
مگوی از انجم و زین انجمن باش
ترا صانع بقدرت داد هستی
چرا مصنوع آزر می پرستی
نمکدان خلیل از خوان شک نیست
بتان آزری را این نمک نیست
اگر توحید می خواهی یکی جوی
یکی دان و یکی خوان و یکی گوی
یکی باشد خدا گر بیش بودی
کجا عالم بجای خویش بودی
ورقهای فلک برهم نشستی
طبقهای زمین در هم شکستی
شدی تحت الثری بر اوج افلاک
ثریا ریختی چون دانه خاک
گسستی چار طبع از چار گوهر
نه امکان عرض بودی نه جوهر
شدی هر دم خلافی در میانه
فتادی اختلافی در میانه
اگر خواهی که بینی سر این گنج
تأمل کن دمی در کار شطرنج
که بینی از دو شاه آنجا دو رنگی
دو صف بر هم زده رومی و زنگی
ز عالم روی خود را بر یکی کن
غم بسیار خود را اندکی کن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -