cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
ز دل آنچنان آتشی برفروخت
که مر ماهیان را برو دل بسوخت
بگفتا که یک سال باشد که من
ز ایران جدا گشتم و انجمن
جدا از منوچهر شاه جهان
در اینجا گرفتار درد و غمان
ندانم شب و روز سامان خویش
دوای دل ریش بریان خویش
گرفتار نفس هوا و هوس
نکردیم ز اندوه یک لحظه بس
کنون جمله گردان ایران زمین
به ما آرزومند و ما خود به چین
چو میلاد و گشواد و شنگوی شیر
چو اوزید شاه آن سوار دلیر
درین بحر گرداب خون مانده دیر
بماندیم سرگشته و دستگیر
به هرحال کشتی برانید زود
که از آب آیم برون همچو دود
نمانم نهنکال و یال ورا
نه آن گرز و کوپال و بار ورا
مبادا درین روی دریای آب
دگر ره درآیند پر پیچ و تاب
براندند کشتی هم اندر شتاب
به تندی و تیزی چو پران عقاب
به روز دویم چون که شد چاشتگاه
فغانی ز بالا برآمد به ماه
یکی نعره زد دیدبان دلیر
که ای سام فرخ پی شیرگیر
به بالای کشتی برآ تا شگفت
ببینی ز بال و ز بالا و کفت
یکی دود بینم دوان و دمان
همی پیچد آن دود تیره روان
چو کوه گرانی در آن روی بحر
همی آید از قهر مانند زهر
ندانم چه چیز است ای نامدار
ایا پهلوان سام یل هوش دار
گمانم چنین است که دود گران
نهنکال باشد که آید روان
ازو برحذر باش ای نامدار
که دیوی عظیم است با گیر و دار
اگر نسبت از وی ترا بدرسد
چه باشد سرانجام با نیک و بد
چنین داد سام نریمان جواب
چه دارید ای سرکشان پیچ و تاب
توکل به دادار و یزدان ما
که هست او به قدرت نگهبان ما
مرو را رسد کردگاری و بس
هم او را رسد شهریاری و بس
بگفت و مسلح بشد سام گرد
باستاد آن شیر با دستبرد
که تا کی درآید نهنکال دیو
برآرد به رویش فغان و غریو
همی آمد آن دیو مانند کوه
ابا هیبت و دستگاه و شکوه
دو تا شاخ همچون چناری به سر
به همراه بودیش دیوان نر
ازو ماهیان در گریز آمده
ابا هیبت و با ستیز آمده
چو ان کوه نزدیک آمد ز دور
تو گفتی که بستد ز خورشید نور
هراسید دل ها ز آثار او
بترسید جان ها ز دیدار او
بلای جهان بد نهنکال دیو
که آمد دمان پرخروش و غریو
یکی نعره زد دیو سر پرشتاب
که لرزید بر خویش دریای آب
پس از نعره گفت او که ای سام شیر
نگه دار پای خود اکنون دلیر
ترا من به دست تباهی دهم
درین ژرف دریا به ماهی دهم
منم شاه دیوان روی زمین
نباشد چون من کس به ماچین و چین
شود پیش دستم تن کوه پست
ترا نیست بر پای من زور دست
چو قلواد گفتار او را شنید
یکی نعره بر دیو نر برکشید
که ای دیو بدگوهر تیره کار
ترا بخت برگشت از روزگار
نباشد ترا زهره ای تیره جان
که تا نام ساو آوری بر زبان
همانا که همچون تو دیوی هزار
بکشتست مر سام در کارزار
چو بشنید در لحظه آن دیو نر
یکی قهقهه برکشید از جگر
که چون من کسی نیست از دیوها
که تو کشته باشی به جور و جفا
مرا نام باشد نهنکال دیو
جهان شد ز من پرخروش و غریو
چو قلواد گفتا او را شنید
یکی نعره ای از جگر برکشید

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
برآورد یک تیر گرشاسپی
نوشته بر آن نام شیداسپی
به چاچی کمان راند اندر زمان
بزد بر بر دیو تیره روان
نشد کارگر تیر قلواد گرد
درآمد نهنکال با دستبرد
کجا اندر آن کشتی نامدار
که قلواد بود اندر آن کامکار
کمرگاه قلواد یل را گرفت
ربودش ز کشتی همان دم شگفت
برآورد بر روی دستش روان
که اندازدش سوی بحر گران
مگر سام را دیده بر وی فتاد
فتادش یکی آتش اندر نهاد
برآورد گرز نریمان گرد
درآمد بدان دیو با دستبرد
بزد بر نهنکال گرز یلی
فتادش ز کف پهلو زابلی
به جان رست قلواد از دست او
وگرنه به جان بود پابست او
نهنکال آن دم یکی جوش زد
بجنباند سر گوش بر گوش زد
دو گوشی به مانند دو گوش پیل
رخ او سیه همچو دریای نیل
یکی جستنی کرد همچون پلنگ
به کشتی قلوش درافکند چنگ
در آن توی کشتی به قد چون منار
باستاد مانند دریای قار
چو قلوش ورا دید خود را ندید
ز دهشت سرانگشت خود را گزید
یکی زور بر زد نهنکال دیو
در آن توی کشتی به بانگ غریو
فرو برد کشتی به دریای آب
خود اندر میان بود پرپیچ و تاب
هزار آدمی غرق کرد آن زمان
خود استاده مانند کوه گران
کجا آب بد تا کمرگاه او
همی زد چپ و راست آن جنگجو
شنیدم که آن قلوش زابلی
شنا برد چون مردم کابلی
بزد دست و پایی بر آن روی آب
به کشتی درافکند خود را به تاب

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو سام نریمان چنان حال دید
برآورد سر بر سما بنگرید
که ای پاک دادار پروردگار
تویی آفریننده مور و مار
جهان بخش و نیرودهنده تویی
بسی عادیان را فکنده تویی
مکن شرمسارم به ایران زمین
به پیش منوچهر شاه گزین
که گویند سام نریمان نژاد
به سرحد چین و به ماچین فتاد
نبد مرد دست نهنکال دیو
بشد کشته بر دست آن دیو نیو
توام یاوری ده الاهم تویی
به هر جنگ پشت و پناهم تویی
مدد ده مرا تا بدین روی آب
بکوشم بدین دیو سر پرشتاب
بگفت ویکی نعره زد سام یل
برافروخت گرز از برای جدل
به نزدیک او راند کشتی خویش
یکی گرز زد بر سر تیره کیش
سپر در سر آورد دیو دمان
یکی نعره بر سام زد در زمان
که این بود ضرب تو و گرز تو
به جنگ اندر و فره و برز تو
برین روی دریا هلاکت کنم
عذابی عجب دردناکت کنم
بدو گفت سام ای دد ژاژخای
در این جایگه هرزه کمتر سرای
اگر فر و زور خدایی بود
ترا خود زمن کی رهایی بود
کنم ماهیان را یکی میهمان
ز چشم تو ای دیو تیره روان
برآورد بار دگر سام نر
که تا بر زند بر سر دیو نر
بجست از بر او نهنکال دیو
به آب اندرون شد به شور و غریو
بشد ناپدید اندر آن زیر آب
ندیدند او را کس از هیچ تاب
به یک زیر کشتی شد آن دیو نر
برآورد کشتی ابر فرق سر
هزار آدم و کشتی آنچنان
به بالای سر برد دیو دمان
بدش آب دریای چین تا کمر
بگفتش که ای سام فرخنده فر
چگویی زنم بر سر فرق تو
به هم بشکنم فرق تا حلق تو
ولیکن جوانی تو ای نامدار
برو بازگردان سپه را ز کار
بگفت این و گرداند کشتی ز دست
به آب اندرون کرد آن دیو پست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی نعره زد سام اندر یلی
که لرزید آن آب از پر دلی
نهنکال را گفت کای نره دیو
برآرم ز جانت همین دم غریو
به قلوش چنین گفت سام گزین
که امروز چنگال شیران ببین
سپه را شتابان درآور به جنگ
به گرز گران سنگ بگشای چنگ
درین بحر امروز کاری کنم
که اندر جهان یادگاری کنم
به خون تیغ را آتش افشان کنم
همه آب لعل بدخشان کنم
بدین تیغ کآتش برآرد ز آب
شرار افکنم در دل لعل ناب
پس آنگه نهنکال جادو به بند
بگیرم ببندم به خم کمند
رهانم شما را ز دیوان سپاه
به فیروزبختی روم پیش شاه
بگفت این و جست آن یل پاک هوش
به پرواز شد گرد با زور و توش
به دوش نهنکال بر شد سوار
کمربند بگرفت با شاخسار
ز ایوان کشتی برآمد نفیر
همه روی دریا سیه شد چو قیر
دو کشتی ز بس کشته آکنده شد
نهنک اندرون جا پراکنده شد
همی گفت هر لحظه فرخنده سام
که ای پهلوانان گسترده نام
بکوشید لختی به نیروی بخت
مگیرید سست این چنین کار سخت
یک امروز مردی به جای آورید
هنرهای مردان به پای آورید
اگر باز گردیم ازین جا به کام
توان برد ما را به ناموس نام
وگر کشته گردیم هم باک نیست
که فرجام مردم بجز خاک نیست
ز گفتار سام یل پاک رای
دل جنگجویان برآمد ز جای
چنان تیره گشت آتش کارزار
که از روی دریا برآمد شرار
همه روی دریا پر از کشته بود
ز کشته همه آب خون گشته بود
ز هر گوشه کشتی به کشتی رسید
همی آن ازین این از آن کین کشید
سر تیر با سینه گستاخ شد
ز نوک سنان سینه سوراخ شد
ز بس کشته بر روی دریا سپاه
چنان شد که کشتی نمییافت راه
جهان پهلوان سام فرخنده فر
گرفته نهنکال دون را کمر
ورا آنچنان خشک در بند کرد
تو گفتی مر او را جگربند کرد
فرو کوفتند لشکر زابلی
بدان لشکر دیو از پر دلی
یکی را به تیغ و یکی را به گرز
فرو ریختندی سر و دست و برز
ز آمد شد تیر پران عقاب
بپوشید تابان رخ آفتاب
دلیران زابل اگر کم بدند
ولیکن به دریا مکرم بدند
بماندند سرگشته دیوان نر
ز تیر دلیران زرین کمر
نهنکال را داشت سام دلیر
به گردی و مردی چو غرنده شیر
نیارست دم زد بر سام یل
تو گفتی مگر سام بودش اجل
وز آن سوی قلواد مانند باد
ابا قلوش آن پهلو پاک زاد
دگر لشکر زابلی سر به سر
برآشفت مانند? شیر نر
دو پر دل ز هر گوشه ای بی دریغ
فرو کوفتند آن دوان را به تیغ
به خون اندرون زورق آفتاب
چو کشتی که افکنده باشی در آب
ز یک سوی سام یل اندر ستیز
نهنکال را داشت بر تیغ تیز
ز یک سوی دیگر جهان پهلوان
چو قلواش و قلواد چابک عنان
برآورده بودند تیغی به دست
تو گفتی مگر ژنده پیل اند مست
ز بس دیو جنگی که افکنده بود
همه روی دریا پراکنده بود

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
درآمد یکی دیو نر زشت نام
در آن روی دریا به ضرب تمام
همان دم کمرگاه قلوش گرفت
برآورد بر دست دیو از شگفت
چو تندر خروشید بر دیوها
که از من ستانید این پرجفا
ببستند دست گو زابلی
به دژخیم دادندش از پردلی
که او را به در بر ازین بحر آب
به کهسار چین بر پر از پیچ و تاب
نهنکال چون حال او را بدید
ز شادی یکی نعره ای برکشید
که ای سام یل ابن عمت ببین
که بردند او را به کهسار چین
نخواهی دگر دید دیدار او
میازار ما را تو ای جنگجو
ره خویشتن پیش گیر و برو
ندیدی تو ما را ایا گرد گو
درین گفتگو لشکر زابلی
برآورده شمشیرهای یلی
زدند بر سر فرق دیوان نر
هزیمت گرفتند سر تا به سر
بدیدند نهنکال بر دست سام
گرفتار گشته به سودای خام
همه لشکر زابل و سیستان
نهادند سر در پی دیوکان
گواژه زدند و سرنگ بلند
بکشتند بسیار دیو نژند

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی نعره زد سام گرد آن زمان
که ای نامداران زابل ستان
بگیرید از این دیوزادان شوم
که جایی ندارند در مرز و بوم
رسیدند آن لشکری پیش سام
فرحناک و خندان و دل شادکام
بگفتند دیوان هزیمت شدند
درین جنگ بی قدر و قیمت شدند
ولی قلوشت را بکردند بند
ببردند دیوان ناهوشمند
چنین گفت سامش کزین نیست باک
نگهدار بادش خداوند پاک
اگر دور گردون مرا دم دهد
درین روی دریا گشادم دهد
به دست آرمش من به هر جا که هست
به حکم خداوند بالا و پست
بباشید دور و تماشا کنید
که تا من چه سازم به دیو پلید
روان دست کرد و دو شاخش گرفت
بماندند گردان ازو در شگفت
برآورد خنجر روان از میان
بزد بر سر و شان او را روان
بگفتا به در رو ازین بحر آب
وگرنه به جانت فتد پیچ و تاب
بگفتا درین بحر آبت کشم
همین دم به درد و عذابت کشم

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بگفت و همان دم به جا برنشست
که در آب او را کند زود پست
به گردن زدش سام یل خنجری
که آزاد برجست در داوری
بگفتا برون رفت باید همی
و یا غرق خون رفت باید همی
بگفت ار کنی پاره پاره مرا
نجنبم از این آب ای سرورا
همی سام سوگند خورد آن زمان
به ارواج گرشسب روشن روان
به اترط به جمشید فرخنده پی
به تاج و به تخت منوچهر کی
که گر برنگردی بگردانمت
همه کتف و شانه بدرانمت
نمی رفت آن دیو از خیرگی
زدش سام یل خنجر از زیرکی
نشست اندر اندام او یک وجب
بلرزید بر خویش دیو از غضب
بگفتا که ساما مزن خنجرم
که با خود دمی مصلحت بنگرم
روان کرد آن خنجرش در غلاف
ولی شاخ او داشت از روی لاف
بگفتا اگر من معلق زنم
ترا اندرین بحر آب افکنم
شود طعمه ماهیان پیکرت
برند هر یکی پاره ای از برت
که داری که آرد درین جا مدد
جوابم بگو ای یل پر خرد
بگفت ای نهنکال شاخ ترا
رها کی کنم اندرین ماجرا
تو خواهی بخواب و تو خواهی نشین
تو دانی و این دشن? سهمگین
برآورد خنجر دگر از نیام
که تا بردراند تن دیو خام
نهنکال در دم فغان کرد باز
که ای پهلوان سام گردن فراز
کنم رحم بر تو جوانی هنوز
نداری تو رحم ای یل کین فروز
بگفت و بخوابید دیو لعین
در آن توی دریای ماچین و چین
یکی غوطه  خورد آن زمان سام شیر
برآورد خنجر سبک آن دلیر
بزد بر سر دیوک تیره کار
که آزاد برجست آن خیره کار
باستاد از ترس خنجر به پا
بگفتا که ای سام کشتی مرا
بسی زخم بر من زدی در نبرد
درآوردی این لشکرم را به گرد

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
فرستاد یک گرد اندر زمان
به نزدیک فغفور روشن روان
اکه اینک رسیدم به درگاه شاه
به بند اندرون جمله بدخواه شاه
فرستاده شد در زمان همچو باد
به درگاه فغفور فرخ نژاد
بگفتا که از پیش سام دلیر
رسیدم همین دم به مانند شیر
بگفتند با شاه احوال او
درآورد و بنشاند او را نکو
ببوسید دادش به فغفور شاه
ستاییدش از سام گیتی پناه
چو برخواند آن نامه فرخ وزیر
سیه گشت رویش به مانند قیر
به فغفور گفت او که ای شهریار
نه بر کام ما گشت این روزگار
نهنکال را و چهل دیو نر
گرفته جهان پهلو نامور
هم اکنون زمان تا زمان می رسد
به درگاه شاه جهان می رسد
به امید روی پری دخت ماه
رسد سام نیرم گو رزم خواه
چو بشنید فغفور چین در زمان
یکی خلعتی خواست او بی گمان
فرستاده را خلعت و تحفه داد
ز درگاه برگشت خندان و شاد
به ایوان درآمد شهنشاه چین
برو پر ز چین و دلی پر زکین
وزیر جهان دیده را پیش خواند
برو آفرین کرد و پیشش نشاند
بفرمود تا خلوتی ساختند
ز بیگانه خرگه بپرداختند
پس آنگاه رو کرد فغفور چین
که ای پیر روشن دل پیش بین
به سام نریمان کنون فکر چیست
که بر حال خویشم بباید گریست
چگویی چه سازم ورا چاره چیست
که کس مان هم آورد این مرد نیست
به زیر گل ار من کنم دخت خویش
همان به که سامم بود اهل و خویش
بریزمش خون و سپارم به خاک
کز اندوه سامم شود مغز پاک
بدو گفت دستور کای شهریار
دلت اندرین کار غمگین مدار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
نهفته رخ خود به زیر نقاب
ز عشوه گری نرگسش همچو آب
سواری که می راند در پیش اسب
بیامد بر شه چو آذرگشسب
تمرتاش را گفت کای تاجور
ز آیین فغفور برتاب سر
ز بت روی برتاب و شو سرفراز
سزد گر بگویی به من نام باز
چنین داد پاسخ که ای نیک نام
نریمان جنگی مرا خواند سام
چنین پاسخش داد شاه خرد
که اندر زمین بی خرد نگذرد
دل من به دام پریوش درست
روانم به سوزنده آتش درست
ز بت رخ بتابم ایا نامور
پرستنده گردم ابر دادگر
بگو با دل پر ز خون چون کنم
چه سازم به خود بر چه افسون کنم
ز گفتش بخندید فرخنده سام
بدو گفت با ایمنی باش رام
یکی دیده بگشا بدین ماه روی
که جز تو نجوید دگر هیچ شوی
سمن بوی و سیمین بر مهوش است
ولیکن ز عشق تو در آتش است
تو نیز از پری دخت بردار دل
سمن بوی را دل شکسته مهل
بگفت این و از روی آن دلربا
برافکند برقع یل پاک زاد
تمرتاش چون کرد در وی نگاه
همانگه درافتاد در خاک راه
چنان گشت دلداده آن پری
که گفتی ز جان گشت خواهد بری
برون کرد مهر پریوش ز دل
دلش شد گرفتار آن دلگسل
چنان گشت در بند آن حورزاد
که نام پری دخت رفتش ز یاد
بدو گفت سام ار خداجو شوی
چو من در جان ز اهل ایمان شوی
همانا که یابی ز دلدار کام
اگر سر بپیچی نیابی تو کام
تمرتاش شد شاد از آن گفتگوی
همانا که از لات برتافت روی
همی خواست تا نام آن نازنین
بپرسد ز سالار ایران زمین
که ناگاه از خواب بیدار شد
ندید آن پری را دل افکار شد
ز حرمان دلش اندر آمد به جوش
تمرتاش از درد برزد خروش
هانگه برش رفت و فرهنگ راد
شهنشه بدو خواب کرد یاد
از آن پس بگردید از دین بت
زبان کرد گویا به نفرین بت
خدا را بدانست و شد اهل دین
همی برد نام جهان آفرین
ازو دیوزاده جدا کرد بند
که آن بند بر وی نبودی پسند
ز عقد پری دخت برتافت سر
دلش سرد گردید از آن سیمبر
وز آن پس ببارید از دیده آب
ز هجران آن ماه مشکین نقاب
که او را ندانم کنون در کجاست
به چین است یا در دیار ختاست
پری دخت گفتش که ای شهریار
مکن خویشتن را چنین سوگوار
از ایدر چو رخ آوری سوی سام
همانا بیابی ز دیدار کام
در آن شب بخوابید از اندیشه شاه
همی ریخت سیاره بردور ماه
دم صبح یکسر مهان را بخواند
ز خواب گذشته سخنها براند
وز آن پس همه راه یزدان روید
چو من سر به سر اهل ایمان شوید
هر آن کس که پذرفت گفتار شاه
ببخشید شاهش بسی دستگاه
هر آن کو ز گفتش بتابید سر
ببرید زو سر شه تاجور
بگشتند زی شهر از دشت شاد
بدادند یک هفته در عیش داد
سر هفته بنشست شاه ختا
نشستند گردان رزم آزما
ز گنج نهان بهر فرخنده سام
هر آن چیز کان را توان برد نام
ز سیم و زر و گوهر و مشکناب
ز یاقوت رمان و در خوشاب
ز خز و ز زربفت و دیبای چین
ز شمشیر و خفتان و زرینه زین
شهانه یکی هدیه آراستند
وز آن نیز خود را بپیراستند
ببستند هودج به پشت هیون
روان شد سوی بحر چین رهنمون
پری دخت در هودج زر نشست
تمرتاش هم بر تکاور نشست
همه برنشستند نام آوران
جهاندند بر دشت که پیکران
رسیدند نزدیک دریاکنار
تمرتاش پرسید از باژدار
که از سام نیرم چه داری خبر
به من کار و کردار او برشمر
بدو باژبان گفت کای پیل مست
نهنکال را بست از کینه دست
سوی شهر چین راند از آن پس چو باد
ابا نامداران فرخ نژاد
تمرتاش را شد از آن نامور
ز شادی به گردون برافراخت سر
وز آن پس ابا نامداران کین
نهادند رخ را سوی شهر چین

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
شه چین چو آن سرکشان را بدید
رخش شد از اندوه چون شنبلید
بگرداند از کینه و رزم روی
دلش گشت از نو دگر مهرجوی
برانگیخت بور ابرش تیزگام
گرفت از ره ایمنی دست سام
ز دیو دژآگه پژوهش گرفت
جهان پهلوان را نکوهش گرفت
که چون رزم جستی ز دیو دژم
سزد گر بگویی مرا بیش و کم
که تا تو شدی سوی پیکار دیو
دلم بد ز اندیشه ات پر غریو
بخندید ازو سام و لب برگشاد
همه رزم و پیکار او کرد یاد
ز ناگاه فغفور چین بنگرید
به زیر قبا جعبه اش را بدید
تو گفتی که نوشش همه شد کبست
ز دستش به تندی جدا کرد دست
وز آن پس بدو گفت کای نیک بهر
سزد گر رخ آری کنون سوی شهر
سر غم درآیم در زیر بند
بسازیم با خوشدلی روز چند
بدانگه که گردی ز می بی خبر
پری دخت را اندر آری به بر
چو نام پری دخت بشنید سام
تو گفتی ورا روز شد همچو شام
چو آتش دلش اندر آمد ز جای
ز کردار فغفور و شاه ختای
ز غم چهره اش زعفران بار شد
سرشکش نشانی ز گلنار شد
به فغفور گفت ای شه زشت خو
چه کردم ز بد با تو خود بازگو
ز خاور چو راندم سوی چین سمند
نخستین کمین برگشودم به ژند
مر او را به خنجر سر انداختم
وز آن به دژ سر برافراختم
بکندم ز بن بیخ و بنیاد را
ز محنت رهاندم پریزاد را
همه گوهر و لعل و در ثمین
کشیدم ز زرینه دژ سوی چین
سرم را ز گردان برافراختی
ولیکن به بندم درانداختی
اگرچه در آن بند بودم نژند
ولی دادگستر رهاندم ز بند
چو از کار من آگهی یافتی
سوی رزم و پیکار بشتافتی
فراوان کشیدی به من تیغ تیز
ز نابخردی باز جستی گریز
اگرچه کشیدم بسی درد و رنج
ولی شاد گشتم ز پرمایه گنج
چو گنجم به دست اندر افتاد باز
به نیکی تو را کردم آگه ز راز
همانگه یکی نامه آراستی
ز من آن پریروی را خواستی
نپیچیدم از امر تو هیچ سر
سپردم به تو لاله رخ را دگر
پذیرفتی ای شاه بیدادخوی
که آری به نیکی سوی داد روی
به خوبی دهی ماهرو را به من
نرانی ز پیکار و کینه سخن
برادر پسر را سرافراختی
مرا در جهان جفت غم ساختی
من آرم بدین رزم پرخاش را
تو سر برفرازی تمرتاش را
ز من نیکی آمد همی از تو بد
چنین بد ز شاهنشهی کی سزد
کنون چاره از نو بیاراستی
پی خون من لشکر آراستی
می جنگ و پیکار نوشیده ای
نهان آلت رزم پوشیده ای
که در بزم بر من سرآری زمان
کنی لشکرم را ازین غم نوان
بگفت و خروشید مانند میغ
همانگه بزد دست و آهیخت تیغ
سپر بر سر آورد فغفور چین
بزد بر سر نامدار گزین
چنان زد که سر تا به سر برشکافت
ز تیغش شهشاه چین سر بتافت
به تندی برانگیخت اسب نوند
به نیرنگ سر دور کرد از گزند
خروشید از آن پس به ترکان چین
که یکسر برآرید شمشیر کین
ممانید تا او شود چیردست
بکوشید با او چو پیلان مست
همانگه ز پیکار فغفور شاه
ز جا اندر آمد سراسر سپاه
برانگیختند اسب گندآوران
کشیدند یکسر پرندآوران
جهان شد به پیکار پر رستخیز
که قلواد آمد به شهر ستیز
پس و پشت او لشکر زابلی
کشیده همه خنجر کابلی
سپرهای زرین گرفته به چنگ
یکایک خروشان چو شیر و پلنگ
همان لشکر خلخ و خاوری
برافراخته سر پی داوری
درآورده بر یال مرکب عنان
به سوی هم آورد داده سنان
دو لشکر به هم آنچنان باز خورد
که گردنده گردون نهان شد ز گرد
غو کوس و شیپور و آواز نای
تو گفتی زمین اندر آمد ز جای
ز سم ستوران زمین شد ستوه
درآورد لرزه به هامون و کوه
ز خون شد دم تیغها ژاله ریز
وز آن ژاله صحرای کین لاله خیز

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
تمرتاش خواندی ورا به روند
چو راندی به نخجیر اسب سمند
بجستی به مانند تندر ز جای
نماندی کزو بگذرد باد پای
چو شد شه ز اندیشه ها دل نژند
درآمد ز در ناگهان به روند
شهنشاه را دید رخساره زرد
ز گشت سپهری دلش پر ز درد
دعا کرد و بوسید روی زمین
وز آن پس بگفت ای شه پاکدین
چرا چهره ات زین نشان زرد شد
دل نازکت درد پر درد شد
تمرتاش بر وی نظر کرد و گفت
که راز عیان را نشاید نهفت
رسیدیم تند از دیار ختا
براندیم در رزمگه بادپا
پری دخت چون اندر آمد به کین
به ناگه ببستش شهنشاه چین
چو رفتم به ناگه به نزدیک سام
پری دخت را او نبرد هیچ نام
ولیکن بسی بود اندوهناک
دل من ز اندوه او بود چاک
پراکنده گردید چون انجمن
بیفزود بر سام یل مهر من
نهانی شدم سوی خرگاه او
شنیدم همی بانگ جانکاه او
ز بهر پریوش رخش بد دژم
شدی دم به دم نرگسش پر زنم
زمه رویی خویش گفتی سرود
رسانیدی از مهوش خود درود
دلم را چو آتش درآمد ز جا
سبک بازگشتم ز پرده سرا
از آن گشت رخساره ام زرد زرد
که دیدم دل و جان او پر ز درد
چه سازم کنون من ز آزرم اوی
مگر رخ نهان دارم از شرم اوی
چنین داد پاسخ بدو به روند
که از غم مکن جان خود را نژند
هم اکنون چو صرصر شتابم به راه
یکی سر درآرم به خرگاه شاه
ببینم اگر چهره ماهرو
سبک در ربایمش از پیش او
وگر لاله رخ را نبینم به جا
ببندم شهنشاه را دست و پا
رسانم نهانش به نزدیک تو
که روشن شود جان تاریک تو
بری شاه را چون به نزدیک سام
همانا شود سام را بخت رام
تمرتاش گفتی که ای به روند
سر شاه را گر کشی زیر بند
تو رادر جهان سرفرازی دهم
ز زر و گهر بی نیازی دهم
چو بشنید گفتار او چاره ساز
برون شد ز نزد شه سرفراز
تن خود بیاراست چون شبروان
به لشکرگه شاه چین شد روان
به هر خرگهی جست و هر سو شتافت
نشانی ز راز پریوش نیافت
دژم گشت و درشد به خرگاه شاه
ندیدش کس از پاسداران به راه
به پرده سرا در یکی بنگرید
بدان جا پریروی را هم ندید
همانا ز غم بادل خویش گفت
که فغفور مانا مر او را نهفت
پدیدار نامد چو آن نوش خند
سزد گر کنون شه درآرم به بند
بگفت و برآمد همانگه به تخت
به خواب اندرون بد شه شوربخت
به داروی بیهوشیش بست دست
به پرده درآورد بر دوش بست
نهانی گذر کرد از پاسبان
سوی لشکر سام گو شد روان
دم صبح مانند باد صبا
بیامد بر شهریار ختا
دعا کرد زد پرده را بر زمین
که بستم شها دست فغفور چین
بجستم نشان پریوش بسی
چو عنقا ندانست جایش کسی
تمرتاش از کار او شاد شد
ز اندیشه ها جانش آزاد شد
بدادش بسی گوهر و سیم و زر
از آن پس بمالید بر خاک سر
همی گفت کای داور دادرس
جز از تو کسی نیست فریادرس
ز آزرم سامم جدا ساختی
سرم را به گرون برافراختی
مبین هیچ در بت پرستی من
نگه کن بدین ضعف و سستی من
که کیش بت از کف رها کرده ام
درفش پرستش به پا کرده ام
چو از آفرین گشت پرداخته
بر شاه شد تیغ کین آخته
به کامش درافکند داروی هوش
همانگه شه چین درآمد به هوش
تمرتاش را دید با تیغ تیز
به جانش درافتاد از آن رستخیز
همانگه زبان را به نرمی گشاد
سخنها فراوان بدو کرد یاد
که بر سام روی جهان تیره ساز
به دامادی من سرت برفراز
تمرتاش گفتش که چونین مگوی
که نبود به گفتار تو رنگ و بوی
ز بت روی برتاب و شو یار سام
وگرنه هم اکنون شوی تیره کام
کنون بازگو تا پریوش کجاست
که سام از غمش با سرود و نواست
بگفتا کزو من ندارم نشان
که آمد به نزد تو با سرکشان

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
چو از راز او گشت آگاه سام
برآورد شمشیر کین از نیام
به نام آوران گفت جنگ آورید
جهان بر بداندیش تنگ آورید
که دیگر به فرموده شاه چین
جهانسوز نگشاید اینجا کمین
تکش با تمرتاش و قلواد گرد
کشیدند تیغ از پی دستبرد
سران یکسره تیغ کین آختند
بدان لشکری جنگ درتاختند
سهیل جهانسوز و سام دلیر
به هم درفتادند چون پیل و شیر
فراوان بگشتند با یکدگر
نه آن را خطر بد نه این را ظفر
جهانجو بدو تاخت ناگه ستور
بزد تیغ و سر از تنش کرد دور
وز آن پس بدان لشکرش حمله کرد
بیفکند از سرکشان چند مرد
ز خون سبزه را کرد شنگرف پوش
یلان را همی داد ز الماس نوش
چو دیدند آن لشکر نامدار
که سالارشان کشته شد گاه کار
دمادم سپهبد درآمد ز جای
سران را در انداخت از بادپای
سواری فرستاد سام دلیر
همانگه به نزدیک فرهنگ شیر
که شه باز کرده ره ریمنی
پذیرفت گفتار اهریمنی
تو هم لشکر خویش را ساز ده
دل سرکشان را همه باز ده
برآرای لشکر که اینک ز راه
رسیدم که از شه شوم کینه خواه
از آن سو خبر سوی فغفور شد
تو گفتی که هوش از سرش دور شد
دگرباره دستور را خواند پیش
ببارید خوناب از چشم خویش
ز رزم جهانسوز و سام دلیر
سخن گفت بی مر به دستور پیر
که سام دلاور شده چیره دست
کمین آوران را سرآورده پست
کنون رخ بیارد سوی تاختن
نیارم برو تیغ کین آختن
بدو گفت پرمایه دستور پیر
که گفتار من یکسره یادگیر
بگو کز جهانسوز پرخاشخر
مرا نیست زین حیله اصلا خبر
چو آن زابلی این نوا بشنود
همانا سوی رزم و کین نگرود
وگر سرکشی سازد و بدخویی
تو باید که گیری ره نیکویی
برهنه مکن تیغ و در بر فکن
سبک در شوی سوی آن تیغ زن
همه لابه سازی و خواهش گری
بدان تا نیاید سر داوری
وز آن پس مشو هیچ در کار سست
دگر روی کن سوی مکر نخست
سخن زان ز بیماری دخت خویش
به مرگش دل خویش را ساز ریش
پذیرفت گفتار او شهریار
ز نو حیله را شد ز نو خواستار

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
سخن بشنو اکنون یکی گوش دار
به نیک اختری زین سپس هوش دار
ز فرهنگ جنگی فغفور شاه
همان هم ز نام آوران سپاه
تکش خان و گردان روشن روان
چو ماندند دور از بهر پهلوان
فراوان در آن دشت بشتافتند
نشان جهانجوی کم یافتند
به ناکام رفتند سوی سپاه
بر ایشان شده روز روشن سیاه
چو رفتند زی دیوزاده فراز
سر حقه راز کردند باز
به نخجیرگه در کمین آوران
چو پردخته گشتند جنگی سران
ز دیده همی گوهر افشاندند
ز سام و ز آهو سخن راندند
که راند از پی آهو اسب سمند
همی خواست کش سر درآرد به بند
به ناگه شد از چشم او ناپدید
کسی این شگفتی به گیتی ندید
بجستیم او را فراوان به دشت
نشان پیش هیچ پیدا نگشت
دژم شد رخ دیوزاده ازین
بیامد بر نامور شاه چین
بدو گفت کای شاه بی رای و کام
مرا بازگو تا چه کردی به سام
گر آن پهلوان می نیاید پدید
تو را سازم از زندگی ناامید
به فرمان تو لشکر جنگجو
کمین کرده بر شیر آزاده خو
قسم خورد شاهنشه کینه ور
کز آن رزم و کین من ندارم خبر
گرانمایه فرهنگ روشن روان
برون آمد از نزد شه در زمان
نهانی به قصر پریوش شتافت
مر او را ز انده دژم روی یافت
چو دیدش پری دخت گفت ای دلیر
چه داری خبر از جهانجوی شیر
بدو دیوزاده بیان کرد راز
از آن پس بدو گفت کای دلنواز
مخور انده و غم که در دشت و کوه
شوم ره سپر با دلاور گروه
چو یابم نشان گو نامور
تو را سازم ازحال او باخبر
بگفت و به لشکرگه آمد چو باد
همه کار خود با سران کرد یاد
از آن پس تمرتاش را پیش خواند
به پرده فراوان سخنها براند
کزین پس سر این گروه انجمن
تویی و تکش خان لشکرشکن
هشیوار باشید هر دو به جا
مبادا که سرتان درآید به پا
به قلوش چنین گفت از روی مهر
که اکنون ز آرام برتاب چهر
ز هر سو بران باره تیزگام
مگر آگهی یابی از کار سام
نپیچید قلوش ز گفتار او
همان گاه بر راه بنهاد رو
چو او رفت قلواد را گفت خیز
ز مهر آب بر آتش فتنه ریز
برآ همچو قلوش به پشت سمند
بتازان ابر کوه و صحرا نوند
مگر یابی از سام یل آگهی
که مغزم ز اندیشه باشد تهی
همان گاه قلواد پوشید ساز
نشست از بر باره تیز تاز
سوی دشت و کهسار بنهاد روی
سمندش چو صرصر شده تیزپوی
سخن گویم از سام فرخنده باز
مگر یابد از چنگ جادو جواز

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -