cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
صیدگری بود عجب تیزبین
بادیه پیمای و مراحل گزین
شیرسگی داشت که چون پو گرفت
سایه خورشید بر آهو گرفت
سهم زده کرگدن از گردنش
گور ز دندان گوزن افکنش
در سفرش مونس و یار آمده
چند شبانروز به کار آمده
بود دل مهرفروزش بدو
پاس شب و روزی روزش بدو
گشت گم آن شیرسگ از شیرمرد
مرد بر آن دل که جگر گربه خورد
گفت در این ره که میانجی قضاست
پای سگی را سر شیری بهاست
گرچه در آن غم دلش از جان گرفت
هم جگر خویش به دندان گرفت
صابری یی کان نه به او بود کرد
هر جو صبرش درمی سود کرد
طنزکنان روبهی آمد ز دور
گفت صبوری مکن ای ناصبور
می شنوم کان به هنر تک نماند
باد بقای تو گر آن سگ نماند
دی که ز پیش تو به نخجیر شد
تیز تکی کرد و عدم گیر شد
اینکه سگ امروز شکار تو کرد
تا دو مهت بس بود ای شیرمرد
خیز و کبابی به دل خویش ده
مغز تو خور  پوست به درویش ده
چرب خورش بود ترا پیش ازین
روبه فربه نخوری بیش ازین
ایمنی از روغن اعضای ما
رست مزاج تو ز صفرای ما
در وی ازو این چه وفاداری است
غم نخوری این چه جگرخواری است
صیدگرش گفت شب آبستن است
این غم یکروزه برای من است
شاد بر آنم که درین دیر تنگ
شادی و غم هردو ندارد درنگ
این همه میری و همه بندگی
هست درین قالب گردندگی
انجم و افلاک به گشتن درند
راحت و محنت به گذشتن درند
شاددلم زانکه دل من غمی ست
کامدن غم سبب خرمی ست
گرگ مرا حالت یوسف رسید
گرگ نیم جامه نخواهم درید
گر ستدندش ز من ای حیله ساز
با چو تو صیدی به من آرند باز
او به سخن در که برآمد غبار
گشت سگ از پرده گرد آشکار
آمد و گردش دو سه جولان گرفت
نیفه روباه به دندان گرفت
گفت بدین خرده که دیر آمدم
روبه داند که چو شیر آمدم
طوق من آویزش دین تو شد
کنده روباه یقین تو شد
هرکه یقینش به ارادت کشد
خاتم  کارش به سعادت کشد
راه یقین جوی ز هر حاصلی
نیست مبارک تر ازین منزلی
پای به رفتار یقین سر شود
سنگ به پندار یقین زر شود
گر قدمت شد به یقین استوار
گرد ز دریا نم از آتش برآر
هر که یقین را به توکل سرشت
بر کرم الرزق علی الله نوشت
پشه خوان و مگس کس نشد
هرچه به پیش آمدش از پس نشد
روزی تو باز نگردد ز در
کار خدا کن غم روزی مخور
بر در او رو که از اینان به اوست
روزی ازو خواه که روزی ده اوست
از من و تو هرکه بدان در گذشت
هیچکسی بی غرضی وا نگشت
اهل یقین طایفه دیگرند
ما همه پاییم گر ایشان سرند
چون سر سجاده بر آب افکنند
رنگ عسل بر می ناب افکنند
عمر چو یک روزه قرارت نداد
روزی  صد ساله چه باید نهاد
صورت ما را که عمل ساختند
قسمت روزی به ازل ساختند
روزی از آنجات فرستاده اند
آن خوری اینجا که ترا داده اند
گرچه در این راه بسی جهد کرد
بیشتر از روزی خود کس نخورد
جهد بدین کن که بر این است عهد
روزی و دولت نفزاید به جهد
تا شوی از جمله عالم عزیز
جهد تو می باید و توفیق نیز
جهد نظامی نفسی بود سرد
گرمی توفیق به چیزیش کرد

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای به زمین بر چو فلک نازنین
ناز کشت هم فلک و هم زمین
کار تو ز آنجا که خبر داشتی
برتر از آن شد که تو پنداشتی
اول از آن دایه که پرورده ای
شیر نخوردی که شکر خورده ای
نیکویی ات باید که افزون بود
نیکویی افزون تر ازین چون بود 
کز سر آن خامه که خاریده اند
نغز نگار یت نگاریده اند
رشته جان بر جگر ت بسته اند
گوهر تن بر کمر ت بسته اند
به که ضعیفی که درین مرغزار
آهوی فربه ندود با نزار
جانور انی که غلام تواند
مرغ علف خواره دام تواند
چون تو همایی شرف کار باش
کم خور و کم گوی و کم آزار باش
هر که تو بینی ز سپید و سیاه
بر سر کاری است در این کارگاه
جغد که شوم است به افسانه در
بلبل گنج است به ویرانه در
هر که در این پرده نشانیش هست
در خور تن قیمت جانیش هست
گرچه ز بحر تو به گوهر کمند
چون تو همه گوهری عالمند
بیش و کمی را که کشی در شمار
رنج به قدر دیتش چشم دار
نیک و بد ملک به کار تواند
در بد و نیک آینه دار تواند
کفش دهی باز دهندت کلاه
پرده دری پرده درندت چو ماه
خیز و مکن پرده دری صبح وار
تا چو شبت نام بود پرده دار
پرده زنبور گل سوری است
و آن تو این پرده زنبوری است
چند پری چون مگس از بهر قوت 
در دهن این تنه عنکبوت
پردگیانی که جهان داشتند
راز تو در پرده نهان داشتند
از ره این پرده فزون آمدی
لاجرم از پرده برون آمدی
دل که نه در پرده  وداعش مکن
هر چه نه در پرده  سماعش مکن
شعبده بازی که در این پرده هست
بر سرت این پرده به بازی نبست
دست جز این پرده به جایی مزن
خارج از این پرده نوایی مزن
بشنو از این پرده و بیدار شو
خلوتی  پرده اسرار شو
جسمت را پاک تر از جان کنی
چونکه چهل روز به زندان کنی
مرد به زندان شرف آرد به دست
یوسف ازین روی به زندان نشست
قدر دل و پایه جان یافتن
جز به ریاضت نتوان یافتن
سیم طبایع به ریاضت سپار
زر طبیعت به ریاضت برآر
تا ز ریاضت به مقامی رسی
که ت به کسی درکشد این ناکسی
توسنی طبع چو رامت شود
سکه اخلاص به نامت شود
عقل و طبیعت که تو را یار شد
قصه آهنگر و عطار شد
کاین ز تبش آینه روی ت کند
و آن ز نفس غالیه بویت کند
در بنه طبع نجات اندکی است
در قفس مرغ حیات اندکی است
هر چه خلاف آمد عادت بود
قافله سالار سعادت بود
سر ز هوا تافتن از سروری است
ترک هوا قوت پیغمبر ی است
گر نفسی نفس به فرمان توست
کفش بیاور که بهشت آن توست
از جرس نفس برآور غریو
بنده  دین باش نه مزدور دیو
در حرم دین به حمایت گریز
تا رهی از کش مکش رستخیز
ز آتش دوزخ که چنان غالب است
بوی نبی شحنه بوطالب است
هست حقیقت نظر مقبلان
درع پناهنده روشن دلان

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
صبحدمی با دو سه اهل درون
رفت فریدون به تماشا برون
چون به شکار آمد در مرغزار
آهوکی دید فریدون شکار
گردن و گوشی ز خصومت بری
چشم و سرینی به شفاعت گر ی
گفتی از آنجا که نظر جسته بود
از نظر شاه برون رسته بود
شاه بدان صید چنان صید شد
که ش همگی بسته آن قید شد
رخش بر او چون جگرش گرم کرد
پشت کمان چون شکمش نرم کرد
تیر بدان پایه ازو درگذشت
رخش بدان پویه به گردش نگشت
گفت به تیر  آن پر کینت کجاست 
گفت به رخش   آن تک دینت کجاست 
هر دو درین باره نه پسباره اید
خرده آن خرد گیا خواره اید
تیر زبان شد همه کای مرزبان
هست نظرگاه تو این بی زبان
در کنف درع تو جولان زند
بر سر درع تو که پیکان زند 
خوش نبود با نظر مهتران
بر رق آهو کف خنیا گر ان 
داغ بلندان طلب ای هوشمند
تا شوی از داغ بلندان بلند
صورت خدمت صفت مردمی ست
خدمت کردن شرف آدمی ست
نیست بر مردم صاحب نظر
خدمتی از عهد پسندیده تر
دست وفا در کمر عهد کن
تا نشوی عهدشکن جهد کن
گنج نشین مار که درویش نیست
از سر تا دم کمری بیش نیست
از پی آن گشت فلک تاج سر
کز سر خدمت همه تن شد کمر
هر که زمام هنری می کشد
در ره خدمت کمری می کشد
شمع که او خواجگی نور یافت
از کمر خدمت زنبور یافت
خیز نظامی که نه بر بسته ای
از پی خدمت چه کمر بسته ای

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
پیشتر از پیشتران وجود
کآب نخوردند ز دریای جود
در کف این ملک یسار ی نبود
در ره این خاک غبار ی نبود
وعده تاریخ به سر نامده
لعبتی از پرده به در نامده
روز و شب آویزش پستی نداشت
جان و تن آمیزش  هستی نداشت
کشمکش جور در اعضا هنوز
کن مکن عدل نه پیدا هنوز
فیض کرم کرد مواسای خویش
قطره ای افکند ز دریای خویش
حالی از آن قطره که آمد برون
گشت روان این فلک  آبگون
زآب روان گرد برانگیختند
جوهر تو ز آن عرض آمیختند
چونکه تو برخیزی ازین کارگاه
باشد برخاسته گردی ز راه
ای خنک آن شب که جهان بی تو بود
نقش تو بی صورت و جان بی تو بود
چشم فلک فارغ ازین جستجو ی
گوش زمین رسته ازین گفتگو ی
تا تو درین ره ننهادی قدم
شکر بسی داشت وجود از عدم
فارغ از آبستنی ات روز و شب
نامیه عنین و طبیعت عزب
باغ جهان زحمت خار ی نداشت
خاک سرآسیمه غباری نداشت
طالع جوزا که کمر بسته بود
از ورم رگ زدنت رسته بود
مه که سیه رو ی شدی در زمین
تشت تو رسواش نکردی چنین
زهره هنوز آب درین گل نریخت
شهپر هاروت به بابل نریخت
از تو مجرد زمی و آسمان
تو به کنار و غم تو در میان
تا به تو طغرا ی جهان تازه گشت
گنبد پیروزه پر آوازه گشت
از بدی چشم تو کوکب نرست
کوکبه مهد کواکب شکست
بود مه و سال ز گردش بری
تا تو نکردیش تعرف گری
روی جهان که آینه پاک شد
زین نفسی چند خلل ناک شد
مشعله صبح تو بردی به شام
صادق و کاذب تو نهادیش نام
خاک زمین در دهن آسمان
تا که چرا پیش تو بندد میان
بر فلکت میوه جان گفته اند
می شنوش کآن به زبان گفته اند
تاج تو افسوس که از سر  به است
جل ز سگ و توبره از خر  به است
لاف بسی شد که درین لاف گاه
بر تو جهانی به جوی خاک  راه
خود تو کفی خاک به جانی دهی
یک جو کهگل به جهانی دهی
ای ز تو بالای زمین زیر رنج
جای تو هم زیر زمین به چو گنج
روغن مغز تو که سیمابی است
سرد بدین فندق سنجابی است
تات چو فندق نکند خانه تنگ
بگذر ازین فندق سنجاب رنگ
روز و شب از قاقم و قندز جداست
این دله پیسه پلنگ اژدها ست
گربه نه ای دست درازی مکن
با دله ده دله  بازی مکن
شیر تنیده ست درین ره لعاب
سر چو گوزنان چه نهی سوی آب
گر فلکت عشوه آبی دهد
تا نفریبی که سرابی دهد
تیز مران کآب فلک دیده ای
آب دهن خور که نمک دیده ای
تا نشوی تشنه به تدبیر باش
سوخته خرمن  چو تباشیر باش
یوسف تو تا ز بر چاه بود
مصر الهیش نظرگاه بود
زرد رخ از چرخ  کبود آمدی
چونکه درین چاه فرود آمدی
این همه صفرای تو بر روی زرد
سرکه ابروی تو کاری نکرد
پیه تو چون روغن صد ساله بود
سرکه ده ساله بر ابرو چه سود 
خون پدر دیده درین هفت خوان
آب مریز از پی این هفت نان
آتش در خرمن خود می زنی
دولت خود را به لگد می زنی
می تک و می تاز که میدان تراست
کار بفرمای که فرمان تراست
این دو سه روزی که شدی جام گیر
خوش خور و خوش خسب و خوش آرام گیر
هم به تو بر سخت جفا کرده اند
ز آن رسنت سست رها کرده اند
لنگ شده پای و میان گشته کوز
سوخته روغن خویشی هنوز
لاجرم اینجا دغل مطبخی
روز قیامت علف دوزخی
پر شده گیر این شکم از آب و نان
ای سبک آنگاه نباشی گران 
گر به خورش  بیش کسی زیستی
هر که بسی خورد بسی زیستی
عمر کم است از پی آن پر بها ست
قیمت عمر از کمی عمر خاست
کم خور و بسیاری راحت نگر
بیش خور و بیش جراحت نگر
عقل تو با خورد چه بازار داشت
حرص تو را بر سر این کار داشت
حرص تو از فتنه بود نا شکیب
بگذر ازین ابله زیرک فریب
حرص تو را عقل بدان داده اند
کآن نخوری که ت نفرستاده اند
ترسم ازین پیشه که پیشت کند
رنگ پذیرنده خویشت کند
هر بد و نیکی که درین محضر ند
رنگ پذیرنده یکدیگر ند

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
میوه فروشی که یمن جاش بود
روبهکی خازن کالاش بود
چشم ادب بر سر ره داشتی
کلبه بقال نگه داشتی
کیسه بری چند شگرفی نمود
هیچ شگرفیش نمی کرد سود
دیده به هم زد چو شتابش گرفت
خفت و به خفتن رگ خوابش گرفت
خفتن آن گرگ چو روبه بدید
خواب در او آمد و سر درکشید
کیسه بر آن خواب غنیمت شمرد
آمد و از کیسه غنیمت ببرد
هر که در این راه کند خوابگاه
یا سرش از دست رود یا کلاه
خیز نظامی نه گه خفتن است
وقت به ترک همگی گفتن است

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای ز شب وصل گرانمایه تر
وز علم صبح سبک سایه تر
سایه صفت چند نشینی به غم 
خیز که بر پای نکو تر علم
چون ملکان عزم شد آمد کنند
نقل بنه پیشتر از خود کنند
گر ملکی  عزم ره آغاز کن
زین به نوا تر سفر ی ساز کن
پیشتر از خود بنه بیرون فرست
توشه فردا ی خود اکنون فرست
خانه زنبور پر از انگبین
از پی آن است که شد پیش بین
مور که مردانه صفی می کشد
از پی فردا علفی می کشد
هر که جهان خواهد که آسان خورد
تابستان برگ  زمستان خورد
جز من و تو هرکه در این طاعت اند
صیرفی گوهر یک ساعت اند
همت کس عاقبت اندیش نیست
بینش کس تا نفسی بیش نیست
منزل ما کز فلکش بیشی است
منزلت عاقبت اندیشی است
نیست به هر نوع که بینم بسی
عاقبت اندیش تر از ما کسی
کامه وقت ارچه ز جان خوش تر است
عاقبت اندیشی از  آن خوش تر است
ما که ز صاحب خبران دلیم
گوهر ییم ار چه ز کان گلیم
ز آمدنی آمده ما را اثر
وز شدنی ها شده صاحب نظر
خوانده به جان ریزه اندیش ناک
ابجد نه مکتب ازین لوح خاک
کس نه بدین داغ  تو بودی و من
نوبر این باغ تو بودی و من
خاک تو آن روز که می بیختند
از پی معجون دل آمیختند
خاک تو آمیخته رنج هاست
در دل این خاک بسی گنج هاست
قیمت این خاک به واجب شناس
خاک سپاسی بکن ای نا سپاس
منزل خود بین که کدام ست راه
و آمدن و رفتن از این جایگاه
ز آمدن این سفرت رای چیست
باز شدن حکمت از اینجای چیست
اول کاین ملک به نامت نبود
وین ده ویرانه مقامت نبود
فر همای حملی داشتی
اوج هوا ی ازلی داشتی
گرچه پر عشق تو غایت نداشت
راه ابد نیز نهایت نداشت
مانده شدی  قصد زمین ساختی
سایه بر این آب و گل انداختی
باز چو تنگ آیی ازین تنگنا ی
دامن خورشید کشی زیر پای
گرچه مجرد شوی از هر کسی
بر سر آن نیز نمانی بسی
جز به تردد سر و کار یت نیست
بر سر یک رشته قرار یت نیست
مفلس بخشنده تویی گاه جود
تازه دیرینه تویی در وجود
بگذر از این مادر فرزند کش
آنچه پدر گفت بدان دار هش
در پدر خود نگر ای ساده مرد
سنت او گیر و نگر تا چه کرد
منتظر راحت نتوان نشست
کان به چنین عمر نیاید به دست
گر نفسی طبع نواز آمدی
عمر به بازی شده باز آمدی
غم خور و بنگر ز کدامین گلی
شاد نشسته به کدامین دلی
آنکه بدو گفت فلک شاد باش
آن نه منم و آن نه تو  آزاد باش
ما ز پی رنج پدید آمدیم
نه ز جهت گفت و شنید آمدیم
تا ستد و داد جهانی که هست
راست نداریم به جانی که هست
ز آمدنت رنگ چرا چون می است
که آمدنی را شدنی در پی است
تا کی و تا کی بود این روزگار
و آمدن و رفتن بی اختیار
شک نه در آن شد که عدم هیچ نیست
شک به وجود است که هم هیچ نیست
تیز مپر چون به درنگ آمدی
زود مرو دیر به چنگ آمدی
وقت بیاید که روا رو زنند
سکه ما بر درمی نو زنند
تازه کنند این گل افکنده را
باز هم آرند پراکنده را
ای که از امروز نه ای شرمسار
آخر از آن روز یکی شرم دار
این همه محنت که فراپیش ماست
اینت صبو را که دل ریش ماست
مرکب این بادیه دین است و بس
چاره این کار همین است و بس
سختی ره بین و مشو سست ران
سست گمانی مکن ای سخت جان
آینه جهد فرا پیش دار
درنگر و پاس رخ خویش دار
عذر ز خود دار و قبول از خدای
جمله ز تسلیم قدر در میای

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
مسجدی یی بسته آفات شد
معتکف کوی خرابات شد
می به دهن برد و چو می می گریست
کای من بیچاره مرا چاره چیست
مرغ هوا هوی در دلم آرام کرد
دانه تسبیح مرا دام کرد
کعبه مرا رهزن اوقات بود
خانه اصلی م خرابات بود
طالع بد بود و بد اختر شدم
نامزد کوی قلندر شدم
چشم ادب زیر نقاب از من است
کوی خرابات خراب از من است
ننگ جهان بر من مهجور باد
گرد من از دامن من دور باد
گر نه قضا بود من و لات کی
مسجدی و کوی خرابات کی
همت از آنجا که نظر کرده بود
گفت جوابی که در آن پرده بود
کاین روش از راه قضا دور دار
چون تو قضا را بجوی صد هزار
بر در عذر آی و گنه را بشوی
آنگه ازین شیوه حدیثی بگوی
چون تو روی  عذر پذیرت برند
ورنه خود آیند و اسیرت برند
سبزه چریدن ز سر خاک بس
نیشکر سبز تو افلاک بس
تا نبرد خوابت ازو گوشه کن
اندکی از بهر عدم توشه کن
خوش نبود دیده به خوناب در
زنده و مرده به یکی خواب در
دین که ترا دید چنین مست خواب
چهره نهان کرد به زیر نقاب
خیز نظامی که ملک بر نشست
همسر نیم شب اینجا چه شوی پای بست

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
ای فلک آهسته تر این دور چند
وی زمی آسوده تر این جور چند
از پس هر شامگهی چاشتی ست
آخر برداشت فرو داشتی ست
در طبقات زمی افکنده بیم
زلزلة الساعة شيی عظیم
شیفتن خاک سیاست نمود
حلقه زنجیر فلک را بسود
باد تن شیفته درهم شکست
شیفته زنجیر فراهم گسست
با که گرو بست زمین کز میان
باز گشاید کمر آسمان 
شام ز رنگ و سحر از بوی رست
چرخ ز چوگان   زمی  از گوی جست
خاک در چرخ برین می زند
چرخ میان بسته کمین می زند
حادثه چرخ کمین برگشاد
یک به یک اندام زمین برگشاد
پیر فلک خرقه بخواهد درید
مهره گل رشته بخواهد برید
چرخ به زیر آید و یکتا شود
چرخ زنان خاک به بالا شود
رسته شود هر دو سر از درد ما
پاک شود هر دو ره از گرد ما
هم فلک از شغل تو ساکن شود
هم زمی از مکر تو ایمن شود
شرم گرفت انجم و افلاک را
چند پرستند کفی خاک را
مار صفت شد فلک حلقه وار
خاک خورد مار سرانجام کار
ای جگر خاک به خون از شما
کیست در این خاک برون از شما
خاک در این خنبره غم چراست
رنگ خمش ازرق ماتم چراست
گر نتوانید کمین ساختن
این گل ازین خم به در انداختن
دامن ازین خنبره دودناک
پاک بشویید به هفت آب و خاک
خرقه انجم ز فلک برکشید
خط خرابی به جهان درکشید
بر سر خاک از فلک تیزگشت
واقعه تیز بخواهد گذشت
تعبیه ای را که درو کارهاست
جنبش افلاک نمودار هاست
سر بجهد چونکه بخواهد شکست
وین جهش امروز درین خاک هست
دشمن تست این صدف مشک رنگ
دیده پر از گوهر و دل پر نهنگ
این نه صدف  گوهر دریایی است
وین نه گهر  معدن بینایی است
هر که در او دید دماغش فسرد
دیده چو افعی به زمرد سپرد
لاجرمش نور نظر هیچ نیست
دیده هزار است و بصر هیچ نیست
راه عدم را نپسندیده ای
زانکه به چشم دگران دیده ای
پایت را درد سری می رسان
ره نتوان رفت به پای کسان
گر به فلک برشود از زر و زور
گور بود بهره بهرام گور
در نتوان بستن ازین کوی در
بر نتوان کردن ازین بام سر
باش درین خانه زندانیان
روزن و دربسته چو بحرانیان
چند حدیث فلک و یاد او
خاک تهی بر سر پر باد او
از فلک و راه مجره اش مرنج
کاهکشی را به یکی جو مسنج
بر پر از این گنبد دولاب رنگ
تا رهی از گردش پرگار تنگ
وهم که باریکترین رشته ایست
زین ره باریک خجل گشته ایست
عاجزی وهم  خجل روی بین
موی به موی این ره  چون موی بین
بر سر مویی سر مویی مگیر
ورنه برون آی چو موی از خمیر
چون به ازین مایه به دست آوری
بد بود اینجا که نشست آوری
پشته این گل چو وفادار نیست
روی بدو مصلحت کار نیست
هر کلهی جای سر افکندگی ست
هر کمر آلوده صد بندگی ست
هر هنری طعنه شهری درو
هر شکری زحمت زهری درو
آتش صبحی که در این مطبخ است
نیم شراری ز تف دوزخ است
مه که چراغ فلکی شد تنش
هست ز دریوزه خور روغنش
ابر که جانداروی پژمردگی ست
هم قدری بلغم افسردگی ست
آب که آسایش جانها در اوست
کشتی داند چه زیان ها در اوست
خانه پرعیب شد این کارگاه
خود نکنی هیچ به عیبش نگاه 
چشم فرو بسته ای از عیب خویش
عیب کسان را شده آیینه پیش
عیب نمایی مکن آیینه وار
تا نشوی از نفسی عیب دار
یا به در افکن هنر از جیب خویش
یا بشکن آینه عیب خویش
دیده ز عیب دگران کن فراز
صورت خود بین و درو عیب ساز
در همه چیزی هنر و عیب هست
عیب مبین تا هنر آری به دست
می نتوان یافت به شب در چراغ
در قفس روز توان دید زاغ
در پر طاووس که زر پیکر است
سرزنش پای کجا درخور است
زاغ که او را همه تن شد سیاه
دیده سپید است در او کن نگاه

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
پای مسیحا که جهان می نبشت
بر سر بازارچه ای می گذشت
گرگ سگی بر گذر افتاده دید
یوسفش از چه به در افتاده دید
بر سر آن جیفه گروهی نظار
بر صفت کرکس مردار خوار
گفت یکی وحشت این در دماغ
تیرگی آرد چو نفس در چراغ
وان دگری گفت نه بس حاصل است
کوری چشم است و بلای دل است
هر کس ازآن پرده نوایی نمود
بر سر آن جیفه جفایی نمود
چون به سخن نوبت عیسی رسید
عیب رها کرد و به معنا رسید
گفت ز نقشی که در ایوان اوست
در به سپیدی نه چو دندان اوست
وان دو سه تن کرده ز بیم و امید
زان صدف سوخته دندان سپید
عیب کسان منگر و احسان خویش
دیده فرو کن به گریبان خویش
آینه روزی که بگیری به دست
خود شکن آن روز مشو خودپرست
خویشتن آرای مشو چون بهار
تا نکند در تو طمع روزگار
جامه عیب تو تنک رشته اند
زان به تو نه پرده فروهشته اند
چیست درین حلقه انگشتری
کان نبود طوق تو چون بنگری
گر نه سگی طوق ثریا مکش
گر نه خری بار مسیحا مکش
کیست فلک پیرشده بیوه ای
چیست جهان دود  زده میوه ای
جمله دنیا ز کهن تا به نو
چون گذرنده است نیرزد دو جو
انده دنیا مخور ای خواجه خیز
ور تو خوری بخش نظامی بریز

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
خیز و بساط فلکی درنورد
زانکه وفا نیست درین تخته نرد
نقش مراد از در وصلش مجوی
خصلت انصاف ز خصلش مجوی
پای درین بحر نهادن که چه
بار درین موج گشادن که چه
باز به بط گفت که صحرا خوش است
گفت شبت خوش که مرا جا خوش است
ای که درین کشتی غم جای توست
خون تو در گردن کالا ی توست
بار درافکن که عذابت دهد
نان ندهد تا که به آبت دهد
کنج امان نیست در این خاکدان
مغز وفا نیست درین استخوان
نیست یکی ذره جهان نازکش
پای ز انبازی او بازکش
آنچه بر این مایده خرگهی است
کاسه آلوده و خوان تهی است
هر که درو دید دهانش بدوخت
هر که بدو گفت زبانش بسوخت
هیچ نه در محمل و چندین جرس
هیچ نه در کاسه و چندین مگس
هر که ازین کاسه یک انگشت خورد
کاسه سر  حلقه انگشت کرد
نیست همه ساله درین ده صواب
فتنه اندیشه و غوغای خواب
خلوت خود ساز عدم خانه را
باز گذار این ده ویرانه را
روزن این خانه رها کن به دود
خانه فروشی به زن آخر چه سود 
دست به عالم چه درآورده ای
نز شکم خود به در آورده ای
خط به جهان درکش و بی غم بزی
دور شو از دور و مسلم بزی
راه تو دور آمد و منزل دراز
برگ ره و توشه منزل بساز
خاصه درین بادیه دیو سار
دوزخ محرور کش تشنه خوار
کآب جگر چشمه حیوان اوست
چشمه خورشید نمکدان اوست
شوره او بی نمکان را شراب
شور نمک دیده درو چون کباب
آب نه و زین نمک آبگون
زهره دل آب و دل زهره خون
ره که دل از دیدن او خون شود
قافله طبع درو چون شود
در تف این بادیه دیو لاخ
خانه دل تنگ و غم دل فراخ
هر که درین بادیه با طبع ساخت
چون جگر افسرد و چو زهره گداخت
تا چه کنی این گل دوزخ سرشت
خیز و بده دوزخ و بستان بهشت
تا شود این هیکل خاکی غبار
پای به پایت سپرد روزگار
عاقبتت چونکه به مردم کند
دست به دستت ز میان گم کند
چونکه سوی خاک بود بازگشت
بر سر این خاک چه باید گذشت
زیر کف پای کسی را مسای
کاو چو تو سوده ست بسی زیر پای
کس به جهان در ز جهان جان نبرد
هیچکس این رقعه به پایان نبرد
پای منه بر سر این خار خیز
خویشتن از خار نگه دار خیز
آنچه مقام تو نباشد مقیم
بیم گهی شد چه کنی جای بیم 
منزل فانی است قرارش مبین
باد خزانی است بهار ش مبین

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
موبد ی از کشور هندوستان
رهگذر ی کرد سوی بوستان
مرحله ای دید منقش رباط
مملکتی یافت مزور بساط
غنچه به خون بسته چو گردون کمر
لاله کم عمر ز خود بی خبر
از چمن انگیخته گل رنگ رنگ
وز شکر آمیخته می تنگ تنگ
گل چو سپر خسته پیکان خویش
بید به لرزه شده بر جان خویش
زلف بنفشه رسن گردنش
دیده نرگس درم دامنش
لاله گهر سوده و فیروزه گل
یک نفسه لاله و یک روزه گل
مهلت کس تا نفسی بیش نه
کس نفسی عاقبت اندیش نه
پیر چو ز آن روضه مینو گذشت
بعد مهی چند بدان سو گذشت
ز آن گل و بلبل که در آن باغ دید
ناله مشتی زغن و زاغ دید
دوزخی افتاده به جای بهشت
قیصر آن قصر شده در کنشت
سبزه به تحلیل به خاری شده
دسته گل پشته خاری شده
پیر در آن تیز رو ان بنگریست
بر همه خندید و به خود برگریست
گفت به هنگام نمایندگی
هیچ ندارد سر پایندگی
هر چه سر از خاکی و آبی کشد
عاقبتش سر به خرابی کشد
به ز خرابی چو دگر کوی نیست
جز به خرابی شدنم روی نیست
چون نظر از بینش توفیق ساخت
عارف خود گشت و خدا را شناخت
صیرفی گوهر آن راز شد
تا به عدم سوی گهر باز شد
ای که مسلمانی و گبریت نیست
چشمه ای و قطره ابر یت نیست
کمتر از آن موبد هندو مباش
ترک جهان گوی و جهان  گو مباش
چند چو گل خیره سری ساختن 
سر به کلاه و کمر افراختن 
خیز و رها کن کمر گل ز دست
کاو کمر خویش به خون تو بست
هست کلاه و کمر آفات عشق
هر دو گرو کن به خرابات عشق
گه کلهت خواجگی گل دهد
گه کمرت بندگی دل دهد
کوش کزین خواجه غلامی رهی
یا چو نظامی ز نظامی رهی

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
خیز و وداعی بکن ایام را
از پس  دامن فکن این دام را
مملکتی بهتر ازین ساز کن
خوشتر ازین حجره دری باز کن
چون دل و چشمت به ره آورد سر
ناله و اشکی به ره آورد بر
تا به یکی نم که برین گل زنی
لاف ولی نعمتی دل زنی
گر شتر ی رقص کن اندر رحیل
ورنه میفکن دبه در پای پیل
چونکه ترا محرم یک موی نیست
جز به عدم رای زدن روی نیست
طبع نوازان و ظریفان شدند
با که نشینی  که حریفان شدند
گرچه بسی طبع لطیفی کند
با تن تنها که حریفی کند 
به که بجوید دل پرهیز ناک
روشنی آب درین تیره خاک
تا نرسد تفرقه راه پیش
تفرقه کن حاصل معلوم خویش
رخت رها کن  که گران رو کسی
کز سبکی زود به منزل رسی
بر فلک آی ار طلب دل کنی
تا تو درین خاک چه حاصل کنی
چون شده ای بسته این دامگاه
رخنه کنش تا به در افتی به راه
کاین خط پیوسته به هم در چو میم
ره ندهد تا نکنندش دو نیم
زخمه گه چرخ منقط مباش
از خط این دایره در خط مباش
گر ز خط روز و شب افزون شوی
از خط این دایره بیرون شوی
تا نکنی جای قدم استوار
پای منه در طلب هیچ کار
در همه کاری که گرایی نخست
رخنه بیرون شدنش کن درست
شرط بود دیده به ره داشتن
خویشتن از چاه نگهداشتن
رخنه کن این خانه سیلاب ریز
تا بودت فرصت راه گریز
روبه یک فن نفس سگ شنید
خانه دو سوراخ به واجب گزید
واگهی اش نه که شود راه گیر
دوده این گنبد  روباه گیر
این چه نشاط است کزو خوشدلی 
غافلی از خود که ز خود غافلی
عهد چنان شد که درین تنگنای
تنگدل آیی و شوی باز جای
گر شکنی عهد الهی کنون
جان تو از عهده کی آید برون 
راه چنان رو که ز جان دیده ای
بر دو جهان زن که جهان دیده ای
زیر مبین تا نشوی پایه ترس
پس منگر تا نشوی سایه ترس
توشه ز دین بر که عمارت کم است
آب ز چشم آر که ره بی نم است
هم به صدف ده گهر پاک را
باز ره و باز رهان خاک را
دور فلک چون تو بسی یار کشت
دست قوی تر ز تو بسیار کشت
بوالعجبی ساز درین دشمنی
تاش زمانی به زمین افکنی
او که درین پایه هنر پیشه نیست
از سپر و تیغ وی اندیشه نیست
مار مخوان کاین رسن پیچ پیچ
با کشش عشق تو هیچست هیچ
در غم این شیشه چه باید نشست 
که ش به یکی باد توانی شکست
سیم کشان که آتش زر کشته اند
دشمن خود را به شکر کشته اند
تا بتوان از دل دانش فروز
دشمن خود را به گلی کش چو روز

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -