cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
کوس رحیل می زند ای خفته ساربان
برخیز و زود رو که روان است و کاروان
هستی طمع مدار که با داغ نیستی
کس درنیامدست به دروازه جهان
صاف فلک مجوی که درد است در عقب
نوش جهان منوش که نیش است در میان
امن از جهان مخواه که میر اجل دراو
هرگز نداده است کسی را به جان امان
دادی اگر چنانک تو دیدی زمان کس
اول زمان پادشه آخر الزمان
دارای عهد شیخ حسن آفتاب ملک
کو بود خسروان جهان را خدایگان
شاه جهان ملول شد و از جهان برفت
عالم به همه برآمد و او از میان برفت
افلاک را خیام و سراپرده بر کنید
زین پس خیام و پرده سرا را چه می کنید
خورشید بارگاه شرف رفت ازین سرا
آتش به بارگاه و سراپرده در زنید
خورشید ملک رفت به خاک سیه فرو
خاک سیاه بر سر گردون پرا کنید
این طاق اطلس از سر افلاک برکشید
خورشید را پلاس سیه در بر کنید
زین پس عطارد ار بنهد دست بر قلم
دست عطارد و قلمش خرد کنید
دندان صبح اگر بنماید به خنده روی
دندان هاش یک به یک از کام بر کنید
ای دل نه سنگ خاره ای آخر فغان کجاست
وی شوخ دیده چشم سرشک روان کجاست
شهذی است پر ز حسرت و غم شهریار کو
کاری است بس خراب خداوندگار کو
هفت اختر و چهار گوهر در مصیبت اند
وا حسرتا خلاصه هفت و چهار کو
شاهی که از لطافت و پاکی همی نشست
ز آب حیات بر دل پاکش غبار کو
امروز کار دولت و روز امید بود
آن روز خوش کجا شد و آن روزگار کو
آن تخت و تاج و سلطنت و ملک را چه شد
وان قدر و جاه و مرتبه و اعتبار کو
امروز میر بار ندادست حال چیست
از میر بپرس ولی میر بارکو
واحسرتا که رشته دولت گسسته شد
پشت امل زبار مصیبت شکسته شد
رسم امارت از همه عالم بر او فتاد
تاج سعادت از سر گردون در او فتاد
هر بار افسری ز سر افتاد ملک را
دردا و حسرتا که ازین پی سر او فتاد
سر می کشید بر فلک از قدر و اعتبار
بگذشت سر ز چرخ و در چنبر او فتاد
تا شاه سر به بالش رحمت نهاد باز
بیمار گشت دولت و بر بستر او فتاد
در خطبه دی خطیب مگر نام او نیافت
دستار بر زمن زد و از منبر او فتاد
دیر است که او ستاد اجل دام می نهاد
در دام او شکار چنین کمتر او فتاد
نیک اخترا چه واقعه بودت که ناگهان
از گردش ستاره شوم اختر او فتاد
تدبیر و چاره چیست درین درد غیر صبر
چون بود بودنی چه توان کرد غیر صبر
برخاست میر و حضرت سلطان نشسته است
داوود اگر برفت سلیمان نشسته است
گر شاه و شاهزاده قباد از جهان برفت
نوشیروان عهد در ایوان نشسته است
جمشید روزگار علی رغم اهرمن
در بارگاه ملک به دیوان نشسته است
خسرو ز تخت رفته و شاه جهان اویس
بر جایگاه خسرو ایران نشسته است
او سایه عنایت حق است و ملکت
در سایه عنایت یزدان نشسته است
امروز در بسیط زمین نیست داوری
ور هست داور دوران نشسته است
ای یوسف زمان بنشان این غبار غم
کان بر درون سینه اخوان نشسته است
جاوید مان و دل مکن از کار رفته تنگ
کو در جوار رحمت رحمان نشسته است
دست فنا ز دامن ملکت بعید باد
بادا روان روشن شاه سعید شاد

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ای زمینت آسمان عالم بالا شده
در هوایت آسمان چون ذره اندر وا شده
در هوای بارگاهت عقل و دین جان یافته
در فضای پیشگاهت جان و دل والا شده
باد صبحت خاک غیرت بر رخ جنت زده
گرد فرشت آب روی عنبر سارا شده
سدره ات مرسالکان را بیت معمور آمده
حلقه ات فردوسیان را عروه الوثقی شده
هر کجا در باب فضلت عقل فصلی خوانده است
انس و جان گویای آمنا و صدنا شده
گر تو دریایی چه داری کان رحمت در کنار
ور تو کانی کی بود کان معدن دریا شده
لطف و فضل و رحمت حق در لبت جا یافته
آفتاب آسمانی دردلت پیدا شده
طاق محراب تو رشک قاب قوسین آمده
نور ماه قبه ات یاقو او ادنی شده
آفتاب کبریا دریای در لافتی
فخر آل مصطفی مخصوص نص هل اتی
آنکه چوگان مروت در خم چوگان اوست
لاجرم گوی فتوت در خم چوگان اوست
شرع بر مسند نشسته عقل تمکین یافته
جهل دست و پا شکسته فتنه در زندان اوست
باب شهر علم می خوانندش اما نزد عقل
عالم علم است گرچه عالم علم آن اوست
هرکجا در علم وحدانیت او جلوه کند
آستانش لامکان روح الامین دربان اوست
با همه رفعت که دارد آسمان چون بنگری
گوشه ای از گوشه های گوشه ایوان اوست
خاطر ما وصف ذاتش چون تواند گفت چون
ناطقه مدهوش و دل سرگشته جان حیران اوست
آنکه ذات او مقدم بر وجود عالم است
بهر ایجاد وجود او وجود آدم است
ای برابر کرده ایزد با خلیلت در وفا
آیت یوفون بالنذر است بر حالت گوا
بوده با ایوب همسر درگه صبر و شکیب
گشته با جبریل همره در ره خوف و رجا
نوح اگر در شکر او عبدا شکورا گفت گفت
از برایت سعیکم مشکور اندر هل اتی
ور به طاعت گفت عیسی را و اوحینا به
در یقیمون الصلوه آمد تو را از حق ندا
ور به عزت مصطفی را در ولایت بر کشید
کرده منزل بهر اعزاز تو نص انما
وز زبان روح گفته با محمد کردگار 
لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار 
کنیتت مرغان طوبی صد ره از بر کرده اند 
مدحتت کروبیان عرش دفتر کرده اند 
فهم و همت مشکلات راه دین پیوده اند 
دست و طبعت سیم و زر را خاک بر سر کرده اند 
قدرتت را شرح در فصل سلاسل خوانده اند 
قوتت را وصف اندر باب خیبر کرده اند 
یک مثالت در ولایت روی و موی قنبر است
کز سواد گیسویش شب را معطر کرده اند 
درج دانش را دلت دریای معنی دیده اند
آفرینش را کفت فهرست دفتر کرده اند 
چون علم بر آستین بگرفته اندر شرع و دین 
تا ز جیب جبهه ات تقدیر سر بر کرده اند 
ختم شد بر تو ولایت چون نبوت بر رسول 
شیر یزدان ابن عم مصطفی زوج بتول
این منم در خطه دل عالم جان یافته 
وین منم در عالم جان ملک ایمان یافته 
این منم با خضر بعد از مدت راه دراز 
در سواد رحمت تو آب حیوان یافته 
این منم با یوسف از چاه بلا بیرون شده 
پس چو عیسی زینت خورشید تابان یافته 
این منم از بعد چندین التماس از لطف حق 
ملکتی زیباتر از ملک سلیمان یافته 
این منم در بارگاه مقتدای جن و انس 
با قصور عجز خود را منقب خوان یافته 
این منم بر آستان فخر آل مصطفی 
رتبت حسانی و مقدار سلمان یافته 
حجت قاطع امام حق امیر المومنین 
بحر دانش کان مردی لطف رب العالمین 
تا که در دریای مدحت آشنایی می کنم 
هر چه نه مداحی توست آن ریایی می کنم 
آرزوی مدحتت داریم و در بحری چنان 
با چنین طبعی نه آخر بی حیایی می کنم 
تا مگر خود را به منزل در رسانم از درت 
از ولایت التماس رهنمایی می کنم
با همه ملک گدایی تا گدایت گشته ام 
بر امید توشه راهی گدایی می کنم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
بر سرای کهنه دلگیر دنیا دل منه 
رخت جان بردار و بار دل درین منزل منه 
ساحل دریای جان آشوب مرگ است این سرای 
هان بترس از موج دریا بار بر ساحل منه 
حادثه سیل است خیل افکن گذارش بر جهان 
بر گذار سیل خیل افکن بنای گل منه 
در جهان اندیشه ای بنیاد کردن باطل است 
هیچ بنیادی برین اندیشه باطل منه 
کودکی بس جاهل است این نفس بازیگوش تو 
شیشه دل در کف این کودک جاهل منه 
چون ز دنیا اهل دنیا راست دل سوی یسار 
گر تو از اهل یمینی بر یسارش دل منه 
سالها چون دیده در هر گوشه ای گردیده ام 
جز درون دیده مردم کافرم گردیده ام 
هیچ نقدی در خلاص بوته عالم نماند 
هیچ نوری در چراغ دوده آدم نماند 
خرمی از تنگی دل بر جهان آمد به تنگ 
آنچنان کاندر همه عالم دلی خرم نماند 
روضه جان از سپر غمهای شادی تازه بود 
ناگه از بادی سپر افکند و غیر غم نماند 
ماه را گو روی درکش کاسمان را مهر نیست 
صبح را گو دم مدم کافاق را همدم نماند 
زهر خند ای صبح چون بر جام گردون نوش نیست 
خون گری ای ابر در چشم دریانم نماند 
آسمانا از کف خورشید جام سلطنت 
بر زمین زن زانکه جام سلطنت را خم نماند 
آفتابا در خم نیل فلک زن جامه را 
خاصه کت همسایه ای چون عیسی مریم نماند 
روزگارا طاق ایوان فلک در هم شکن 
طاق ایوان گو ممان چون کسری عالم نماند 
گر بگرید تاج و سوزد تخت کی باشد بعید 
بر زوال دولت سلطان اعظم بو سعید 
آسمان از جبهه اکلیل مرصع بر گرفت 
ترک گردون اندرین ماتم کلاه از سر گرفت 
زهره همچون خنک گیسوهای مشکین باز کرد 
پس بناخن چهره بخراشید و زاری در گرفت 
آسمانش تخته تابوت از مینا بساخت 
آفتابش پایه صندوق در گوهر گرفت 
فرش سلطان چون بگسترد آسمان در عرش نعش 
حامل عرش اندر آمد نعش سلطان در گرفت 
روح پاکش از مغات خاک بر افلاک رفت 
همچنان از گرد ره رضوانش اندر بر گرفت 
وای ازین حسرت که بوم شوم عنقا طعمه کرد 
آه ازین آهو که گور مرده شیر نر گرفت 
پشت ملک جم ز بار تعزیت خم خواست شد 
راستی را هم برای آصف جم راست شد 
تا شهنشاه جهان ملک جهان بدرود کرد 
ملک و دین را تا ابد امن و امان بدرود کرد 
بود از آن جان و جهان جان جهانی در امان 
یعنی این جان و جهان جان و جهان بدرود کرد 
روز خاور گو سیه شو کافتاب خاوری 
رفت و تا صبح قیامت خاوران بدرود کرد 
اردشیر شیر دل اسکندر گیتی گشا 
افسر دارا و تخت اردوان بدرود کرد 
لشکر دیوان ز هر سو سر بر آرند این زمان 
چون سلیمان دار ملک انس و جان بدرود کرد 
زهره گر نیکو زنی در مجلسش بر رود زن 
رود را آن نیک زن تا جاودان بدرود کرد 
لشکر دیوارچه چون مور و ملخ صف در صف است 
هیچ باکی نیست چون خاتم به دست آصف است 
در عزایت خسروا آیینه مه تار باد 
وز فراغت ناله های زیر زهره زار باد 
رایت پیروزی افلاک نیل اندود گشت 
خنجر شنگر فی مریخ در زنگار باد 
ای ز تخت سلطنت در کنج غاری تخته بند 
تا قیامت صدق صدیقت یار غار باد 
روضه خاکت که دارد تازه سروی در کنار 
از ورود نفحه فردوس پر انوار باد 
ملک و دین را گرچه مستظهر به ذاتت بوده اند 
تا قیامت ذات پاک خواجه استهظار باد 
گر سلیمان رفت و آصف حاکم دیوان اوست 
موسی ار بگذشت خضرش وارث اعمار بار

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
الهی پرده پندار بگشای
در گنجینه اسرار بگشای
تو ما را وا رهان از مایی خویش
که غیر از ما حجابی نیست در پیش
تو کار ما به لطف خویش بگذار
به کار خویش ما را باز مگذار
که کاری کان سزاوار تو باشد
نه کار ماست هم کار تو باشد
دل زنگار خوردم را صفا بخش
مرا آیینه معنی نما بخش
ز ما نفس بد ما را جدا کن
دل بیگانه با خویش آشنا کن
نهفتی از سخن صد گنج در من
در گنج سخن بگشای بر من
به لطفت شربتی در کام ما ریز
ز جامت جرعه ای در جام ما ریز
نسیمی از گلستان خودم بخش
چراغی از شبستان خودم بخش
به حسن نظم چون دادی نظامش
کنون زیب و بهایی ده تمامش
زر کان مرا پاک و عیان کن
به نام شاه در عالم روان کن
خداوندا تو آن دارای دین را
پناه افسر و تخت و نگین را
که او امروز گیتی را پناه است
خلایق را هم او امیدگاه است
به لطف از سایه خویش آفریده
جهان در سایه او آرمیده
همیشه بر سران سردار می دار
ز تاج و تخت برخوردار می دار
به عدل او جهان را شاد گردان
درون های خراب آباد گردان
درونش مهبط انوار خود ساز
زبانش مظهر اسرار خود ساز
همان ران بر دل و دست و زبانش
که باشد سود در هر دو جهانش
به نیکان ملک او معمور می  دار
بدان را از در او دور می  دار
به عونش ربع مسکون را امان ده
سکون فتنه آخر زمان ده

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
به نام آنکه این دریای دایر
ز عین عقل اول کرد ظاهر
عیان شد عین عقل از قاف قدرت
سه جوی آورد اندر باغ فطرت
درخت نور چشم جان برافراخت
همای عشق بر سر آشیان ساخت
دهد بر جویبار چشم احباب
ز عین عشق بیخ حسن را آب
دو عالم ذره است و مهر خورشید
دلش انگشتری و عشق جمشید
سرای روح کرد این خانه دل
خورای عشق گشت این دانه دل
حصار جسم را از آب و گل ساخت
به چندین مهره دیوارش برافراخت
فراوان شد اساس شخص آدم
به پشتیوان این گل مهره محکم
به قدرت راست کرد این خانه دل
سه حاکم را در آنجا ساخت منزل
کبد را تکیه گاه از راست تا راست
مقام قلب کرد از صدر چپ راست
چو جسمی بارگاه هفت تو زد
دل آمد خیمه بر پهلوی او زد 
خرد را کو دماغی داشت در سر
از این هر دو مقامی داد برتر
مزین کرد لطفش سرو قامت
به حسن اعتدال و استقامت
که از صنعش کند درخواست شاهد
که انسان را ز سر تا پاست شاهد
هر آنچ از گوهر خاک آفریده ست
تو پاکش بین که او پاک آفریده ست
همه پاک آمدیم از عالم غیب
ز کج بینی ما پیدا شد این عیب
ز مینا خسروانی قصری افراخت
به شیرینکاری او را بی ستون ساخت
میان حقه فیروزه پیکر
معلق کرد حسنش چار گوهر
فلک پیمانه فضل نوالش
جهان پروانه شمع جلالش
به دیوان ازل حکمش نشسته
همه کون و مکان را جمع بسته
برانده چرخ و باقی کرده پیدا
ز کل من علیه فان و یبقی
و یبقی وجه ربک ذوالجلالش
شده باقی وجه لایزالش
حریر لاله و گل را به شب ماه
ز صنعش داده حسن صبغة الله
به تاب خیط شمس و سوزن خار
بدوزد قرطه زربفت گلزار
ز زرین نشتر خورشید تابان
گشاید خون یاقوت از دل کان
شکر را در میان نی نهان کرد
به چندینش قلم شرح و بیان کرد
سپارد ماهیی را مهر جمشید
به خرچنگی رساند تخت خورشید
به کرمی داد از ابریشم کناغی
به کرمی می دهد در شب چراغی
قمر با این همه کار و کیایی
بود هر مه شبی بی روشنایی
به موشان جبه سنجاب بخشد
کولها بر پلنگ و شیر پوشد
به بویی کو کند در نافه افزون
کند آهوی مشکین را جگر خون
قبایی از برای غنچه پرداخت
دگر بشکافت آن را پیرهن ساخت
خرد را کار با کار خدا نیست
کسی را زهره چون و چرا نیست
فلک را با چنین کاری چه کار است
همه کاری به حکم کردگار است
اگر بودی فلک را اختیاری
گرفتی یک زمان بر جا قراری
ز ما در کار خود حیران تر است او
ز ما صد بار سرگردان تر است او
خرد در کار خود سرگشته رایی است
فلک در راه او بی دست و پایی است
در این مجلس که امرش حکم فرمود
فلک چون حلقه بیرون در بود
صفات او ز کیف و کم فزون است
ز هرچه آن درون آمد برون است

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ای در هوای معرفت قدرتت چو باز
سیمرغ چشم باز و خرد چشم دوخته
در شهپر جلال تو ارباب بال را
پرهای فکر ریخته و بال سوخته
گردون به طوق شوق تو گردن فراخته
آتش به داغ طوع تو خود را فروخته
لطفت به یکدم و هم قهرت به یک نفس
باغ بهشت و آتش دوزخ فروخته

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ز رحمت انبیا را آفریده
وز ایشان مصطفی را برگزیده
امام سیصد و شصت و شش اخبار
سپهر هر دو شش ماه ده و چار
شهشنشاه سریر ملک لولاک
سوار عرصه میدان افلاک
محمد عالم علم یقین است
محمد رحمة للعالمین است
به معنی قرةالعین دو عالم
به صورت پشت و روی نسل آدم
ز فتح مقدمش در طاق کسری
بسی کسر آمده وانگه چو کسری
همان دم آتش کفر از جهان جست
زمین از موج سیلاب بلا رست
به دارالملک سلمان آن فرومرد
زمین شهر ما این را فروبرد
گهی جبریل باشد میربارش
زمانی عنکبوتی پرده دارش
شد از شوق بنانش لاغر و زرد
قلم کو چون قمر شق قصب کرد
بنانش تیغ بر گردون کشیده
به ایمانی صف مه بردریده
کسی کو داشت در تن گوهر بد
چو تیغ انصاف او بر گردنش زد
کس را کی تواند کرد تقبیح
که آرد سنگ خارا را به تسبیح
کجا برده براق او منازل
خر عیسی فتد با بار در گل
خرد در کار آنکس خیره ماند
که خر با مرکب تازی دواند
اگر گوید کسی کاندر رهی خر
رود با مرکب تازی زهی خر
کلیم آنجا که معجز را بیان کرد
ده و دو چشمه از سنگی روان کرد
کجا احمد زند بر آب رنگی
کلیم آنجا بود بی آب و سنگی
کجا ساییده چترش سر بر افلاک
به جای سایه مهر افتاده بر خاک
گهی سر در گلیم فقر برده
گهی این اطلس خضرا سپرده

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
شاهی که به نعلین رخ مه آراست
گشت از قدمش پشت کج گردون راست
بر حسن مه چارده انگشت نهاد
مه را بشکست وز آن شب انگشت نماست

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U -
در آن شب در سرای ام هانی
روان شد سوی قصر لا مکانی
براق برق سیر آورد جبریل
که جوزا را غبارش کرد تکحیل
نشست احمد بر آن برق قمر سم
چو جرم شمس بر چرخ چهارم
براق اندر هوا شد چون شهابی
نبی بر پشت او چون آفتابی
چو از بیت الحرام احمد سفر کرد
به سوی مسجدالاقصی گذر کرد
خطاب آمد ز سلطان عطا ده
که سبحان الذی اسری به عبده
خیال و فکر و عقل و روح جا ماند
به صحرای درون تنها برون راند
قدم بر باب هفتم آسمان زد
وز آنجا شد علم بر لامکان زد
براق و جبرییل آنجا بماندند
به خلوت خواجه را تنها بخواندند
چو تیر غمزه در یک طرفة العین
رسید از خوابگه تا قاب قوسین
ز پیشش طرقوا گویان ملایک
ز پس آراسته حوران ارایک
ز حضرت خلعت لولاک پوشید
رحیق جام اعطیناک نوشید
ملایک پرده ها را بر گرفته
نبی را صحبتی خوش درگرفته
ز دیوان الهش هشت جنت
ببخشیدند و زآنجا کرد رجعت
چو کار ملک و دین را ساز گردید
به پیروزی از آنجا بازگردید
به یاران از متاع آن جهانی
کلید جنت آورد ارمغانی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
ای ممکن دست قدرت بر بساط لامکان
منتهای سدره اول پایه ات از نردبان
کرده همچون آستین غنچه و جیب چمن
مجمر خلقت معطر دامن آخر زمان
تکیه گاهت قبه عرشست و مرقد زیر خاک
بر مثال آفتابست این و روشنتر از آن
آفتاب اندر چهارم چرخ می تابد ولی
خلق می بینند کاندر خاک می گردد نهان
گاه بر بالای گردونی و گه در زیر چرخ
آفتاب عالم افروزی و ابرت سایه بان
شمع جمع انبیا چشم و چراغ امتی
ز آن زبانت مظهر آیات نورست و دخان
خاک مسکین از لباس سایه ات محروم ماند
خاک باری چیست تا تو سایه اندازی بر آن
جای نعلین نبی بر طور در صف نعال
بود چون کار نبوت بد بدست دیگران
باز شد تاج سر عرش و چنین باشد چنین
لاجرم وقتی که پای خواجه باشد در میان
کعبه صورت اگر برخیزد از ناف زمین
بعد از این گردد زمین بر پای همچون آسمان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
درودی بی شمار از رب ارباب
بر احمد باد و بر آل و بر اصحاب
پناه خسروان و شهریاران
سر و تاج سران و تاجداران
اساس خطه دین باد دایم
به عون و عدل شاهنشاه قایم
سکندر رایت جمشید شوکت
فریدون زینت و پرویز طلعت
بسیط عالم شاهی گرفته
ز اوج ماه تا ماهی گرفته
جبینش مظهر آیات شاهی
ضمیرش مهبط نور الهی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
داور دنیا معز الدین حق سلطان اویس
آفتاب عدل پرور سایه پروردگار
آن شهنشاهی که رای او اگر خواهد دهد
چون اقالیم زمین اقلیم گردون را قرار
بنامیزد چو آفریدون و هوشنگ
ز سر تا پا همه هوشست و فرهنگ
طراز طرز شاهی می طرازد
سر دیهیم و افسر می فرازد
ز مار رمح او پیچان دلیران
ز مور تیغ او دلخسته شیران
هلال فتح نعل ادهم اوست
شب و روز سعادت پرچم اوست
ز یاجوج ستم گشته است آزاد
که تیغش در میان سدیست پولاد
ظفر در آب تیغش غوطه خورده
سر بدخواه آب تیغ برده
به جای زر ز آهن دارد افسر
ز پولادش بود خفتان چو گوهر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
شاهی که در بسیط زمین حکم نافذش
جذر اصم ز صخره صما شنیده اند
صد نوبت از سیاهی گرد سپاه او
این اشهبان توسن گردون رمیده اند
تن جامه ایست خرقه جسم مخالفش
کان جامه را به قد حسامش بریده اند
آنجم ندیده اند در آفاق ثانیش
ور ز آنکه دیده اند یکی را دو دیده اند
آن سایه عنایت یزدان که وحش و طیر
در سایه عنایت او آرمیده اند
در آفتاب گردش ازین سایه کی فتاد
تا سایبان سبز فلک گستریده اند
در کار زر به دور کفش خیره مانده ام
تا آن دو روی را به چه رو برکشیده اند
سرویست سر فراز به بستان سلطنت
کان سرو را ز عقل و روان آفریده اند
ماران رمح سینه اعدا ز دست او
سوراخ کرده اند و بدو در خزیده اند

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
سحرگاه ازل کز پرده عرض
قضا می داد نور و سایه را عرض
قدر بنوشت بر اطراف چترش
که السلطان ضل الله فی الارض
خرد گرد فلک چندان که گردید
کسی بالاتر از چترش نمی دید
فلک را گفت بردی ای کمان قد
چو ابروی بتان پیشانی از حد
تنزل کن ز جای خویش زیرا
که ضل چتر سلطانیت اینجا
چرا بالا نشستی گفت از آن رو
که او چشم جهانست و من ابرو

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
بجز از آتش دراز زبان
بجز از خامه زبان کوتاه
کس نیارست کرد در عالم
دو زبانی و سرکشی با شاه
لاجرم خاکسار و سرگردان
آن به تون رفت و این به آب سیاه
در آن اندیشه مه بگداخت تن را
که بندد بر سمندش خویشتن را
خیالی چند کج باشد کزین عار
توان بستن بر اسب او به مسمار
عقابش را چو شد زاغ کمان جفت
به وصف الحال نیز این شعر می گفت

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
روز کسوف ار کند قصد بدوزد به تیر
قبه سیمین ماه بر سپر آفتاب
گاه ز فیض کفش خاک مرصع بساط
گاه ز گرد روز معنبر نقاب
کی شودش همعنان خیل ملک چون نداشت
پایه پهلو زدن ماه نوش در رکاب
ای کف خنجر کشت کرده ز جان صد هزار
خصم جگر تشنه را سیر به یک قطره آب
رای تو بر آسمان بارگهی زد که هست
بافته از قطب میخ تافته صبحش طناب
حمله قهر تو ساخت زهره شیران تباه
آتش تیغ تو کرد گرده گردان کباب
در عجبم تا چرا کرد به دوران تو
صدمه باران و باد گنبد گل را خراب
فتنه بیدار را عدل تو در خواب کرد
فتنه نبیند دگر چشم جهان جز به خواب
کرده به زخم زبان سرزنش سرکشان
تیغ جهانگیرت آن هندوی مالک رقاب
خرد کو هست عالم را آب و جد
چو طفلان بیش رایت خوانده ابجد
تو خورشیدی و تختت چرخ چارم
چهارش پایه چار ارکان عالم

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
طاووس روز تا ز افق جلوه می کند
شاها همای رای تو دولت شکار باد
این روزگار و دایره لاجورد را
دایم به گرد نقطه چترت مدار باد
هر خلعت مراد که  می بخشد آسمان
از جامه خانه کرمت مستعار باد
خورشیدت از شمار غلامان درگه است
بر در ترا ز غلام چنین صد هزار باد
گر ماه بر خلاف مرادت کند مدار 
چون دست زهره پای قمر در نگار باد 
ماه قدح چو دور کند در سرای عیش 
ناهید خوش سرای ترا پرده دار باد 
هر کس که در یمین تو چون تیغ راسخ است 
دایم چو خاتم تو به زر در یسار باد 
تا هست کرد اینقدر افلاک را مدار 
دور تو چون مدار فلک بر قرار باد 
بی گرد فتنه دامن آخر زمان بچین 
وصل قبای دولت این روزگار باد 
با اینکه نیست مثل من امروز بلبلی 
چون من بهار مدح ترا صد هزار باد 
مرا یک روز شاهنشاه عالم 
چراغ دودمان نسل آدم 
محیط مکرمت گردون همت 
جهان سلطنت خورشید دولت 
سریر آرای ملک اردوانی 
بهار دولت چنگیز خانی 
جهانگیر و جهانبخش و جوانبخت 
که برخوردار باد از تاج و از تخت 
فرستاد و به خلوت پیش خود خواند 
به عادت پیش تخت خویش بنشاند 
ز سلک نظم و نثر آن بحر ز خار 
طلب می کرد ازین طبع گهربار 
چو لعل یار در الفاظ رنگین 
معانی خویش و باریک شیرین 
مرا گفت ای سخنگوی گهر سنج 
چه پنهان کرده ای در کنج دل گنج
کهن شد قصه فرهاد و خسرو 
بیاور خسروانه نقشی از نو 
نماند آن شورش حلوای شیرین 
بیارامید جوش ویس و رامین 
بیاور شاهد عذاری لایق 
که رمز آب رخ عذار و وامق 
درین قرابه های سبز زرکار 
نظامی را سیه شد در شهسوار 
رواجی نیست آن سیم کهن را 
بنامم سکه نو زن سخن را 
مرصع ساز تاج و ذکر جمشید 
منور کن چراغ چشم خورشید 
عذار روشن خورشید عذرا 
مزین کن به نظمی چون ثریا 
جهان را از سخن ده یادگاری 
ز دستی دیگرش بر نه نگاری 
ز عین طبع صافی کن روان بحر 
در آور هر زمان بحری در آن بحر 
ز هر جنسی حکایت در هم آمیز 
ز هر نوعی غزلهایی نو انگیز 
چو این عالی خطاب آمد به گوشم 
کمر بستند عقل و فکر و هوشم 
مرا گفتند سلمان وقت دریاب 
که دولت را مهیا گشت اسباب 
ادای حق پنجه ساله نعمت 
اگر داری هوس دریاب فرصت 
ز هر طوری سخن با خویش داری 
ز کان و بحر گوهر بیش داری 
به طرز نو معانی را بیان کن 
طراز دامن آخر زمان کن 
ز ششتر تا به شام اندر شکر گیر 
ز عمان تا بد خشان در گهر گیر 
به کلک عنبرین در روز و شب باف 
حریر شکرین را در قصب باف 
ادای شکر همت کرده باشی 
حق خدمت بجای آورده باشی 
در آن ره چون قلم مشیا علی الراس 
شدم در سخن سفتن به الماس 
دل من در حجاب حجره فکر 
نمی کرد آرزو جز شاهد بکر 
ز روی آن معانی پرده بگشود 
کزان معنی کسی را روی ننمود 
لباس نظم اگر خوبست اگر زشت 
به بکری تار و پودش فکر من زشت 
نهادم بر کف گیتی نگاری
برو بگذاشتم خوش یادگاری 
ز گردون بگذرانیدم سخن را 
بدان حضرت رسانیدم سخن را 
نهادم من درین فیروزه مجمر 
بسی ز انفاس مشکین عود و عنبر 
جهان خواهد معطر گشت ازین بوی 
کنون چندانکه خواهد گشتن این گوی 
توقع دارم از هر خرده جویی 
وز ایشان کز کرم دارند بویی 
که گر باری بر آید بوی لادن 
ازین مجمر بر آن پوشند دامن 
به فر دولت دارای عالم 
طمع دارم گرین معنی بود کم 
کنون خواهم حدیث آغاز کردن 
در گنج سخن را باز کردن

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
خبر دادند دانایان پیشین 
که وقتی پادشاهی بود در چین 
زمانه تابع حکم روانش 
سلاطین خاک بوس آستانش 
رسوم داد و دین بنیاد کرده 
به داد و دین جهان آباد کرده 
به عهدش کس نبودی در همه چین 
جگر خونین بجز آهوی مشکین 
چنان کبک از عقاب آسوده خفتی 
که باز انگشت بر دندان گرفتی 
سپاهش کوه و هامون برنمی تافت 
عطایش گاو گردون برنمی تافت 
به چین خواندندی او را شاه غفغور 
ولی در اصل نامش بود شاپور 
ز فرزند آن شهنشه یک پسر داشت 
که از جان عزیزش دوست تر داشت 
همایون کوکبی خورشید جامش 
فریدون موکبی جمشید نامش 
جهان را تازه و نو شهریاری 
ز جمشید و فریدون یادگاری 
چو با تیغ و سنان بودی خطابش 
که تابش داشتی غیر از رکابش
به روز رزم ره بر چرخ می بست 
چو تیر از دست او مریخ می جست 
اگر با وی شدی گردون به میدان 
ربودی گوی گردون را به چوگان 
چو کلکش بر حریر آغاز تحریر 
نهادی پای دل کردی به زنجیر 
به دانه مرغ دلها صید می کرد 
به دام عنبرینش قید می کرد 
ز صبح و شام پود و تار می بافت 
به چالاکی شب اندر روز می تافت 
چو کان و ابر کار او سخا بود 
ز سر تا پا همه حلم و حیا بود 
عذار او خطی بر گل کشیده 
حدیثش پرده شکر دریده 
چو ابری ابروانش بر گلستان 
کشیده سایبان ها بهر مستان 
نبودی روز و شب جز با هنرمند 
نجوید پر هنر الا هنرمند 
همه کس را هنر در کار باشد
نخست آنکس که او سردار باشد 
نبودی جز نشاط و عیش کارش 
بجز می خوردن و میل شکارش 
ملک فرمود تا یک شب به باغی 
که بر هر خار بود از گل چراغی 
هزاران بلبل اندر باغ و هر یک 
گرفته راه عنقا و چکاوک 
به صد دستان نواها برکشیده 
گل و سوسن گریبانها دریده 
به پای سرو سنبل درفتاده 
بنفشه پیش سوسن سر نهاده 
ز مستی چشم نرگس رفته در خواب 
گرفته عارض گل ها ز می تاب 
هر آن سازی که دل می خواست کردند 
ز می شاهانه بزمی راست کردند 
یکایک را به جای خود نشاندند 
ندیمان و حریفان را بخواندند 
نواهای نی و دف برکشیدند 
ز هر سو مطربان صف برکشیدند 
مغنی چون نوای عود دادی 
نوای زهره از قانون فتادی 
ظریفان در لطافتهای شیرین 
ندیمان در حکایتهای رنگین 
ز مستی سرو قدان در شمایل 
به دعوی ماهرویان در مقابل 
دماغ حاضران از بوی آن خوش 
لب شکر لبان را جان بر آتش 
عقاب خوش عنان در عین جولان 
کمیت گرم رو گردان به میدان 
نسیم از بوی می افتان و خیزان 
قدح بر لعل و مروارید ریزان 
به جای جرعه جان می ریخت ساقی 
می و جان هر دو می آمیخت ساقی 
خروش الصبوح از خاکیان خاست 
ز رنگین جرعه هر جا بوی جان خاست 
ز یک سو در عمل ناهید و شهناز
وزان سو ارغنون و بلبل آواز
پرستاران خاص شاه بودند 
به خوبی هر یکی چون ماه بودند 
عنادل در هوای صوت ناهید
ز پرها راست کرده چتر شید
چو در برج چهارم منزل ماه 
میان چار بالش مسکن شاه 
نبود از کامرانی هیچ باقی 
همه شب بود نوشانوش ساقی 
ز خواب خوش گران شد افسر شاه 
چو خم شد بر کف شب ساغر ماه 
همی کردند خود را یک به یک گم 
حریفان چون به وقت صبح انجم 
ز پیش شاه باقی را براندند 
ز نزدیکان غلامی چند ماندند 
ملک در خواب شد چون چشم خود بست 
ز جا برخاست ساقی شمع بنشست

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -