cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
ایا همیشه به نوروز سوی هر شجری
تو ناپدید و پدید از تو بر شجر اثری
توی که جز تو نپنداشت با بصارت خویش
عفیفه مریم مر پور خویش را پدری
به تو نداد کسی مال و متهم تو بوی
چو گشت مفلس هر شوربخت بی هنری
خبر همی ز تو جویند جملگی غربا
و گرچه نیست تو را هرگز از خبر خبری
به نوبهار تو بخشی سلب به هر دشتی
به مهرگان به تو بخشد لباس هر شجری
ز بیم تیغ چو تو بگذری به آذر و دی
زره به روی خود اندر کشند هر شمری
مگر که پیش تو سالار کرد نتوانند
به شرق و غرب ز دریا سپاه از سفری
به نوبهار ز رخسار دختران درخت
نقاب سبز تو دانی گشاد هر سحری
چو سرد گوی شوی باغ زرد روی شود
برون نیارد از بیم دختریش سری
به گرد خویش در آرد کنون ز بیم تو چرخ
ز سند و زنگ و حبش بی قیاس و مرحشری
به سان طیر ابابیل لشکری که همی
بیوفتد گهری زو به جای هر حجری
چو خیمه ای شود از دیبه کبود فلک
که بر زنند به زیرش ز مخمل آستری
کنون ببارد شاخی که داشت بار عقیق
ز مهره های بلورین ساده سود بری
چو صدهزاران زرینه تیر بودی مهر
کنونش بنگر چون آبگینگین سپری
رسوم دهر همین است کس ندید چنو
نه مهربانی هرگز نه نیز کینه وری
همی رسند ازو بی گناه و بی هنری
یکی به فرق ثریا یکی به تحت ثری
زخلق بیشتر اندر جهان که حیرانند
همی دوند چو بی هوش هر کسی به دری
یکی به جستن نفعی همی دود به فراز
یکی به سوی نشیبی به جستن از ضرری
یکی همی پذیرد به خواهش اسپ و ستام
یکی به لابه نیابد ضعیف لاشه خری
به عز و ناز به گه بر نشسته بد فعلی
نژند و خوار بمانده به در نکو سیری
بدین سبب متحیر شدند بی خردان
برفت خلق چو پروانه هر سو نفری
یکی همی نبرد ظن که هست عالم را
برون ازو و کسی هیچ زیر و یا زبری
یکیت گوید برگی مگر به علم خدای
نیوفتد ز درختی هگرز و نه ثمری
یکیت گوید یکی به عمر کم نشود
ز خلق تا ننشیند به جای او دگری
یکیت گوید کاین خلق بی شمار همه
ز روزگار بزاید ز ماده ای و نری
یکیت گوید کافتاده اند چون مستان
که با ما می نشناسند از بهی بتری
کسی نبینی کو راه راست یارد جست
مگر که بر پدرش فتنه گشت هر پسری
یکیت گوید من بر طریق بهمانم
که نیز ناید بیرون دگر چنو ز هری
یکیت گوید خواجه امام کاغذمال
یکی فریشته بود او به صورت بشری
امام مفتخر بلخ قبةالاسلام
طریق سنت را ساخته است مختصری
به جوی و جر درافتاده گیر و گشته هلاک
چو راه رهبر جوید ز کور بی بصری
همان که اینش ثنا خواند آنش لعنت کرد
به سوی آن حجری بود و سوی این گهری
به سوی آن این را و به سوی این آن را
اگرچه نیست به گاه خطابشان خطری
خدای زین دو دعا خود کدام را شنود
که نیست برتر ازو روز داد دادگری
اگر به قول تو جاهل خدای کار کند
از آسمان نچکد بر زمین من مطری
ولیکن آنکه بود خوب و راست راست بود
وگرچه زشت گراید به چشم کژ نگری
چرا مرا نه روا رفتن از پس حیدر
اگر رواست تو را رفتن از پس عمری
تو را که گم بده ای نیستی تو گم که منم
مگر که همچو تو ناکس خری و بی نظری
مرا طریق سوی اهل خانه دین است
تو را طریق سوی آن غریب ره گذری
کمر بدادی و زنار بستدی به گزاف
کسی نداده به زنار جز که تو کمری
ظفر چه جویی بر شیعت کسی که خدای
نداد مر دین را جز به تیغ او ظفری
مشهری که چو شد غایب آفتاب رسول
ازو برآمد بر آسمان دین قمری
جگر وری و به شمشیر آتشی که نماند
کباب ناشده ز اعدا به آتشش جگری
نبود آهن تیغ علی که آتش بود
کزو بجست یکی جان به جای هر شرری
مرا که هوش بود کی دهم چنین هرگز
حقیقتی به گمان یا به حنظلی شکری
بچش اگر چو منی یار اهل بیت و بچن
ز شعر من شکری و ز نثر من درری

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
مردم اگر این تن ساسیستی
جز که یکی جانور او کیستی
جانوران بنده ش گشتی اگر
مردم تو جوهر ناریستی
رمز سخن های من ار دانیی
قول منت مژده به شادیستی
وعده نبودیش به ملک ابد
گر گهرش گوهر فانیستی
نعمت باقی نرسیدی بدو
گر نه از این جوهر باقیستی
مایه اگر چرخ و طبایع بدی
هیچ نه زادی کس و نه زیستی
گر تو تن خود را بشناسیی
نیز تو را بهتر ازین چیستی
خویشتن خود را دانستیی
گرت یکی دانا هادیستی
گر خبرستیت که تو کیستی
کار جهان پیش تو بازیستی
بازی گیتی است چرا جستیش
گرت به کردار تو اصلیستی
دانی اگر بازی باری بد است
گر نه پس آن بازی شادیستی
گر خبری هست ازین سوی تو
جستن بیشی همه پیشیستی
جستن پیشیت بفرمودمی
گرت به پیشی در بیشیستی
لابل بیشی نبود جز به فضل
فضل چه گویی که چه شهریستی
هست بسوی تو همانا چنانک
فضل به دانستن تازیستی
فضل به شعر است تو گویی مگر
سوی تو شعر آیت کرسیستی
شعر تو ژاژست مگر سوی تو
فضل همه ژاژ درانیستی
نیست چنین ور نه بجای قران
شعر و رسالت ها صابیستی
فضل اگر تازی بودی و شعر
راوی تو همبر مقریستی
فضل به تاویل قران است و مرد
داندی ار مغزش صافیستی
تاویل بالله نمودی تو را
رهبرت ار مصحف کوفیستی
آرزوی خواند قرآنت نیست
جز که مگر نام تو قاریستی
خواندن بی معنی نپسندیی
گر خردت کامل و وافیستی
خیره شدستم ز تو گویم مگر
مذهب تو مذهب طوطیستی
فوطه بپوشییی تا عامه گفت
شاید بودن کاین صوفیستی
گرت به فوطه شرفی نو شدی
فوطه فروش تو بهشتیستی
راه نبینی تو و گویی دلت
رانده مگر در شب تاریستی
راست همی گویم بر من مکن
روی ترش گویی تیزیستی
رنگ نیابی همی از علم و بوی
گویی نه چشم و نه بینیستی
روی نیاری بسوی شهر علم
گویی مسکنت به وادیستی
ز آب خرد خشک نگشتی زبانت
گرت یکی مشفق ساقیستی
ز آب خرد گر خبرستی تو را
میل تو زی مذهب شاعیستی
گر برسیدی به لبت آب من
آب تو نزدیک تو دردیستی
بنده جهلی و بمانده بدانک
جان تو را جهل زغاریستی
گر نبدی فضل خدا و رسول
کی ز کسی طاعت و نیکیستی
این سخن ای غافل کی گفتمی
گرنه چنین محکم و عالیستی
نه سخن خوب و نه پند و نه علم
کس نه مزکی و نه قاضیستی
زینت سؤالی کنم ار یارمی
پاسخ اگرت از دل یاریستی
دانی گر هیچ نبودی رسول
خلق نه طاغی و نه عاصیستی
وانگه کس برده نگشتی ز خلق
نه نکبستی و نه شادیستی
در خلل ظلمت بودی اگر
خلق ز پیغمبر خالیستی
اینت بسنده است اگر خواهیی
بشمرمی برتر ازین بیستی
نیست تو را طاقت این پند سخت
هستی اگر نفس تو زاکیستی

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
چنین زرد و نوان مانند نالی
نکرده ستم غم دلبر غزالی
نه آنم من که خنبانید یارد
مرا هجران بدری چون هلالی
نه مالیده است زیر پا چو خوسته
مرا چون جاهلان را آز مالی
غم خوبان و آز مال دنیا
کجا باشد همال بی همالی
همه شب گرد چشم من نگردد
ز خیل خواب و آرامش خیالی
همی تابد ز چرخ سبز عیوق
چو ز آتش بر صحیفه آب خالی
ثریا همچو بگسسته جمیلی
هلال ایدون چو خمیده خلالی
شب تیره ستاره گرد او در
چو حورانند گرد زشت زالی
مرا تا صبح بشکافد دل شب
نیابد دل ز رنج آرام و هالی
درخشد روی صبح از مغرب شب
منور همچو صدقی ز افتعالی
نیابد آنگهی عقل مدبر
از اینجا در طریق دین مثالی
ز نور صبح مر شب را ببیند
گریزنده چو ز ایمانی ضلالی
ضلالت عزت ایمان نیابد
چو زری کی بود هرگز سفالی
اگرچه شب بپوشد روی صورت
نگردد صورت از حالی به حالی
جمال و زیب زیبا کم نگردد
اگر چندش بپوشی در جوالی
نباشد خوار هرگز مرد دانا
بدان که ش خوار دارد بدخصالی
گر اجلالش کندشاید وگرنه
نجوید برتر از حکمت جلالی
نباشد چون امیر و شاه و خان را
حکیمان را به مال اندر جمالی
جواب سایل شاهان بگوید
تگینی یا طغانی یا ینالی
ولیکن عاجز و خامش بماند
چو از چون و چرا باشد سؤالی
ایا گردنت بسته بر در شاه
ضیاعی یا عقاری یا عقالی
کمالت کو کمال اندر کمال است
سوی دانا به از مالی کمالی
نه آن داناست کز محراب و منبر
همی گوید گزافه قال قالی
اگر نادان بگیرد جای دانا
به هرحالی نباشد جز محالی
نه بیش از شیر باشد گرچه باشد
درنده پیش شیر اندر شگالی
بدادم ناصبی را پاسخ حق
نخواهم کرد زین بیش احتمالی
چو دشمن دشمنی را کرد پیدا
نشاید نیز کردن پای مالی
به من ناکرده قصد خواسته و خور
نماند اندر خراسان بد فعالی
جز آن جرمی ندانم خویشتن را
که بی حجت نمی گویم مقالی
ز یزدان جز که از راه محمد
ندارم چشم فصلی و اتصالی
نه زو برتر کسی دانم به عالم
نه بهتر ز ال او بشناسم آلی
به جان اندر بکشتم حب ایشان
کسی کشته است ازین بهتر نهالی
حرامی ره نیابد زی من ایرا
همی ترسم مدام از هر حلالی
نگردد چون منی خود گرد بیشی
نه گرد حیلت از بهر منالی
جهان را دیدم و خلق آزمودم
به هر میدان درون جستم مجالی
نه مالی دیدم افزون از قناعت
نه از پرهیز برتر احتیالی
ازان پس که م فصاحت بنده گشته است
چگونه بنده باشم پیش لالی
چرا خواهد مرا نادان متابع
نیابد روبه از شیران عیالی
چگونه تکیه یارد کرد هرگز
ممیز مرد بر پوسیده نالی
نگیرم پیش رو مر جاهلی را
که نشناسد نگاری از نکالی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
دلیت باید پر عقل و سر ز جهل تهی
اگرت آرزوست امر و نهی و گاه و شهی
هنرت باید از آغاز اگر نه بی هنری
محال باشد جستن بهی و پیش گهی
کجاست جای هنر جز به زیر تیغ و قلم
بدین دو بر شود از چه به گاه شاه و رهی
قلم دلیل صلاح است و تیغ رهبر جنگ
تو زین دو ای هنری مرد بر کدام رهی
قلم نشانه عقل است و تیغ مایه جور
یکی چو حنظل تلخ و یکی چو شهد شهی
به تیغ یک تن بهتر نیاید از سپهی
وگرچه جلدی تو یک تنی نه یک سپهی
به تیغ بهتری تو به بتری  دگری است
نگر به حال بد دیگری مجوی بهی
بهی به نوک قلم جوی اگر همی خواهی
که زان بهی دگری را نیاوری تبهی
ازان تهی تر دستی مدان که پر نشود
مگر بدان که کند دست یار خویش تهی
خره به یار دهد خور تو چون که بستانی
زیار خویش خورش گر نه کمتر از خرهی
قلم بگیر و فزونی مجوی و غبن مکش
اگر به حکمت و علم اندر اهل پایگهی
مکن به جای بدان نیک ازآن  که ظلم بود
چو نیک را به غلط جز به جای او بنهی
عدیل عدلی اگر با کریم باکرمی
رفیق حقی اگر با سفیه باسفهی
چو سیم و زر و سرب و آهن است و مس مردم
ز ترک و هندو و شهری و رهگذار و دهی
قلم بگیر که سنگ زر است نوک قلم
بدو پدید شودمان که تو کهین گرهی
قلم جدا کند ای شاه کهتر از مهتر
به کوتهی و درازی مدان کهی و مهی
به پیش شیری صد خر همی ندارد پای
دو من سرب بخورد ده ستیر سیم گهی
اگر به تن چو کهی قیمتت بسی نبود
چو از خرد به سوی عاقلان سبک چو کهی
وگر به لب شکری بی مزه است شکر تو
چو بی مزه است سخنهات همچو آب چهی
ز جهل بتر زی اهل علم نیست بدی
زهر بدی بجهی چون ز جهل خود بجهی
ره در حکما گیر و زین عدو بگریز
که جز به عون حکیمان از این عدو نرهی
ز عاقلان بگریزی از آنکه گویندت
دریغت این قد و این قامتی بدین شکهی
طبیب توست حکیم و تو با حکیم طبیب
همیشه خنجرت آهیخته و کمان به زهی
تویی سزای نکوهش نکوهشم چه کنی
ندید هرگز کاری کسی بدین سیهی
مرا به گاه و به تخت تو هیچ حاجت نیست
به دل چه کینه گرفتی ز من به بی گنهی
ز گردن و سر من گاه و تخت خویش مساز
چه کرده ام من اگر تو سزای تخت و گهی
فره نجویم بر کس به عدل خرسندم
چرا کشم چو نجویم همی فره فرهی
اگر تو چند به مال و به ملک ده چو منی
به مال سوی تو ناید ز من کمال بهی
اگر بسنجد با من تو را ترازوی عقل
برون شوی به گواهی  خرد ز مشتبهی
به روی خوب و به جسم قوی چه فخر کنی
که نه تو کردی بالای خود چو سرو سهی
اگر گره بگشایی ز قول مرد حکیم
مهی سوی حکما گرچه روی پر گرهی
مگرد گرد در من نه من به گرد درت
که من ز تو ستهم همچو تو ز من ستهی
هنوز پاری پیرار رفتی از پیشم
چرا همی طلبی مر مرا بدین پگهی

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
بینی آن باد که گویی دم یارستی
یاش بر تبت و خرخیز گذارستی
نیستی چون سخن یار موافق خوش
گر نه او پیش رو فوج بهارستی
گر نبودی شده ایمن دل بید از باد
برگش از شاخ برون جست نیارستی
ور نه می لشکر نوروز فراز آید
کی هوا یکسره پر گرد و غبارستی
فوج فوج ابر همی آید پنداری
بر سر دریا اشتر به قطارستی
اشترانند بر این چرخ روان ور نی
دشت همواره نه چون پیسه مهارستی
نه همانا که بر این اشتر نوروزی
جز که کافور و در و گوهر بارستی
دشت گلگون شد گویی که پرندستی
آب میگون شد گویی که عقارستی
گرنه می می خوردی نرگس تر از جوی
چشم او هرگز پر خواب و خمارستی
واتش اندر دل خاک ار نزدی نوروز
کی هوا ایدون پر دود و بخارستی
شاخ گل گر نکشیدی ستم از بهمن
نه چینن زرد و نوان و نه نزارستی
ای به نوروز شده همچو خران فتنه
من نخواهم که مرا همچو تو یارستی
گویی امسال تهی دست چه دانم کرد
کاشک امسال تو را کار چو پارستی
دلم از تو به همه حال بشستی دست
گر تو را در خور دل دست گزارستی
فتنه سبزه شدت دل چو خر ای بیهش
فتنه سبزه نشدی گر نه حمارستی
نیست فرقی به میان تو و آن خر
جز همی باید که ت پای چهارستی
سیرتی بهتر از این یافتیی بی شک
گرت ننگستی از این سیرت و عارستی
گر گل حکمت بر جان تو بشکفتی
مر تو را باغ بهاری چه بکارستی
مجلست بستانستی و رفیقان را
از درخت سخن خوب ثمارستی
وین گل و لاله خاکی که همی روید
با گل دانش پیشت خس و خارستی
پیش گلزار سخن های حکیمانه ت
کار لاله بد و کار گل زارستی
مردم آن است که چون مرد ورا بیند
گوید ای کاش که م این صاحب غارستی
فضل بایدش و خرد بار که خرما بن
گر نه بار آوردی یار چنارستی
خرد است آنکه اگر نور چراغ او
نیستی عالم یکسر شب تارستی
خرد است آنکه اگر نیستی او از ما
نه صغارستی هرگز نه کبارستی
گر نبوده ستی این عقل به مردم در
خلق یکسر بتر از کژدم و مارستی
تو چه گویی که اگر عقل نبوده ستی
یک تن از مردم سالار هزارستی
ورنه با عقل همی جهل جفا جستی
گرد دانا جهلا را چه مدارستی
سر به جهل از خرد و حق همی تابد
آنکه حق است که بر سرش فسارستی
یله کی کردی هر فاحشه را جاهل
گر نه از بیم حد و کشتن و دارستی
آنکه طبع یله کردی به خوشی هرگز
معصفر گونه و نیروی شخارستی
ای دهان باز نهاده به جفای من
راست گویی که یکی کهنه تغارستی
چند گویی که از آن تنگ دره حجت
هم برون آیدی ار نیک سوارستی 
اندر این تنگ حصارم ننشستی دل
گرنه گرد دلم از عقل حصارستی
کار تو گر به میان من و تو ناظر
حاکمی عادل بودی بس خوارستی
کار دنیا گر بر موجب عقلستی
مر مرا خیره درین کنج چه کارستی
بل سخن های دلاویز بلند من
بر سر گنبد گردنده عذارستی
ور سخن هام فلاطون بشنوده ستی
پیش من حیران چون نقش جدارستی
یوز و باز سخن و نکته م را بی شک
دل دانای سخن پیشه شکارستی
دهر پر عیبم همچون که تو بگزیدی
گر مرا تن چو تو پر عیب و عوارستی
مر مرا گر پس دانش نشده ستی دل
همچو تو اسپ و غلامان و عقارستی
بی شمارستی مال و خدم و ملکم
گر نه بیمم همه از روز شمارستی
بی قرارستی جانم چو تو در کوشش
گر بدانستی کاین جای قرارستی

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعْ
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | -
از آن پس کاین جهان را آزمودی گر خردمندی
در این پر گرد و ناخوش جای دل خیره چرا بندی
به بیماری از این جای سپنجی چون شوی بیرون
مخور تیمار چندینی نه بنیادش تو افگندی
یکی فرزند خواره پیسه گربه است ای پسر گیتی
سزد گر با چنین مادر ز بار و بن نپیوندی
چنان چون مر تو را پند است مرده جد بر جدت
تو مر فرزند فرزندان فرزندانت را پندی
جهان مست است نرمی کن که من ایدون شنوده ستم
که با مستان و دیوانه حلیمی بهتر از تندی
بخواهد خورد مر پروردگان خویش را گیتی
نخواهد رستن از چنگال او سندی و نه هندی
جهانا ز آزمون سنجاب و از کردار پولادی
به زیر نوش در نیشی به روی زهر بر قندی
به روز و شب همی کاهد تن مسکین من زیرا
به رنده روز و سوهان شبم دایم همی رندی
ز چون و چند بیرونی ازیرا عقل نشناسد
نه مر بودنت را چونی نه مر گشتنت را چندی
نخوانی پیش و نپسندی ز فرزندان بسیارت
مگر آن را کزو ناید به جز بدفعلی و رندی
بسا شاهان با ملک و سپاه و گنج آگنده
که شان بربودی از گاه و بدین چاه اندر افگندی
کجا پیوسته ای صحبت که دیگر روز نگسستی
درختی کی نشانده ستی که از بیخش نه برکندی
خردمندا مراد ایزد از دنیا به حاصل کن
مراد او تو خود دانی چه چیز است ار خردمندی
خداوندی همی بایدت و خدمت کرد نتوانی
گرش خدمت کنی بدهد خداوندت خداوندی
مرا ایزدی دین است چون دین یافتی زان پس
دگر مر خویشتن را در سپنجی جای نپسندی
بدین مهلت که داده ستت مباش از مکر او ایمن
بترس از آتش تیزش مکن در طاعتش کندی
چو فضل دین ایزد را ز نفس خویش بفگندی
چه باشد فضل سوی او تو را بر رومی و سندی
به گوش اندر همی گویدت گیتی بار بر خر نه
تو گوش دل نهاده ستی به دستان نهاوندی
اگر دانی که فردا بر تو خویش و اهل و پیوندت
بگرید زار چندینی بدین خوشی چرا خندی
بباید بی گمان رفتنت از اینجا سوی آن معدن
که آنجا بدروی بی شک هر آنچ اینجا پراگندی
حکایت های شاهان را همی خوانی و می خندی
همی بر خویشتن خندی نه بر شاه سمرقندی
چرا بر عهد و سوگند رسول خویش نشتابی
به سوی عهد فرزندش گر اهل عهد و سوگندی
گر اهل عهد و پیمانی از اهل خاندانی تو
وگر زین خانه بیرونی بر افسوسی و ترفندی
نیایی سوی نور ایرا به تاریکی درون زادی
وگر زی نور نگرایی در این تاریک چه بندی
اگر فردا شفاعت را از احمد طمع میداری
چرا امروز دشمن دار اهل البیت و فرزندی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ای داده دل و هوش بدین جای سپنجی
بیم است که از کبر در این جای نگنجی
والله که نیاید به ترازوی خرد راست
گر نعمت دنیا را با رنج بسنجی
ور مملکت روم بگیری چو سکندر
هرگز نشود ملک تو این جای سپنجی
وز بند و بلای فلکی رسته نگردی
هرچند تو را بنده شود رومی و طنجی
چون روزی تو نانی و یک مشت برنج است
از بهر چه چندین به شب و روز برنجی
ور همچو خز و بز بپوشدت گلیمی
خزت چه همی باید و دیبای ترنجی
فردات تهی دست به کنجی بسپارند
هرچند ملک وار کنون بر سر گنجی
صنعت به تو ضایع شد ازیرا که شب و روز
مشغول به شطرنج و به نرد و شش و پنجی
از بهر چه دادند تو را عقل چه گویی
ناخوش بخوری چون خر و چون غلبه بلنجی
وز بهر چه دادند تو را بار خدایی
وز بهر چه شد بنده تو را هندو و زنجی
زیرا که تو بیش آمدی اندر دین زیشان
پس چون نکنی شکر و زیادت نلفنجی
امروز که شاهی و رتب فنج بیندیش
زیرا که نماند ابدی شاهی و فنجی
از مکر خداوند همی هیچ نترسی
زان است که با بنده پر از مکر و شکنجی
اندیشه کن از بندگی امروز که بنده ت
در پیش به پای است و تو بنشسته به شنجی
همچون کدویی سوی نبیدو سوی مزگت
آگنده به گاورس دو خرواری غنجی
با مسجد و با مؤذن چون سر که و ترفی
با مسخره و مطرب چون شیر و برنجی
والله که نسجند نماز تو ازیراک
روی تو به قبله است و به دل با دف و صنجی
تا خوی تو این است اگر گوهر سرخی
نزدیک خردمند زراندود برنجی
رخسار تو را ناخن این چرخ شکنجید
تو چند لب و زلفک بت روی شکنجی
لختی به ترنج از قبل جانت میان سخت
از بهر تن این سست میان چند ترنجی
آن است خردمند که خوردنش خلنج
زان است که تو بی خرد از کاسه خلنجی
گرگی تو که بی نفعی و بی خنج ولیکن
خود روز و شب اندر طلب نفعی و خنجی
همسایه بی فایده گر شاید ما را
همسایه نیک است به افرنجه فرنجی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
این تن من تو مگر بچه گردونی
بچه گردونی زیرا سوی من دونی
او همان است که بوده است ولیکن تو
نه همانا که همانی که دگرگونی
طمع خیره چه داری که شوی باقی
نشود چون ازلی بوده اکنونی
تو مر آن گوهر بیرونی باقی را
چون یکی درج برآورده به افسونی
با تو تا مقرون است این گهر باقی
تو به زیب و به جمال ای تن قارونی
زان گهر یافته ای ای گهر تیره
این قد سروی وین روی طبرخونی
لیکن آنگه که گهرت از تو شود بیرون
تو همان تیره گل گنده مسنونی
ای درونی گهر تیره نمی دانی
که درونی نشود هرگز بیرونی
گر فزونی نپذیرد جز کاهنده
چه همی بایدت این چونین افزونی
گفته باشم به حقیقت صفتت ای تن
گرت گویم صدف لولوی مکنونی
اندر این مرده صدف ای گهر زنده
چونکه مانده ستی بندی شده چون خوی
غره گردنده به دریای جهان اندر
گر نه ذوالنونی ماننده ذوالنونی
تو در این قبه خضرا و بر این کرسی
غرض صانع سیاره و گردونی
دام و دد دیو تو گشتند و بفرمانت
زانکه تو همبر جمشید و فریدونی
جز تو همواره همه سر به نگونسارند
تو اگر شاه نه ای راست چنین چونی
خطر خویش بدان و به امانت کوش
که تو بر سر جهان داور مامونی
نور دادار جهان بر تو پدید آمد
تن چو زیتون شد و تو روغن زیتونی
گر به چاه اندر با بند بود خونی
اندر این چاه تو با بند همیدونی
وگر از زندان هر زنده رها جوید
تو بر این زندان از بهر چه مفتونی
تا از این بازی زندان نه ای آراسته
نشوم ایمن بر تو که نه مجنونی
چاه باغ است تو را تا تو چنین فتنه
بر رخ چون گل و بر زلفک چون نونی
مست می خورده ازین سان نبود زیرا
تو چنین بی هش و مدهوش از افیونی
دیو بدگوهر از راه ببرده ستت
مست آن رهبر بدگوهر وارونی
هر زمان پیش تو آید نه همی بینیش
با عمامه بزر و جامه صابونی
چون کدو جانش ز دانش تهی و فکرت
بر چون نار بیاگنده ز ملعونی
چون سر دیوان بگرفت سر منبر
هریکی دیو باستاد و ماذونی
بر ستوری امامانش گوا دارم
قدح وابقی و قلیه هارونی
از بسی ژاژ که خایند چنین گم شد
راه بر خلق ز بس نحس و سراکونی
ای خردمند مخر خیره خرافاتش
که تو باری نه چنو خربط و شمعونی
علم دین را قانون اینست که می بینی
به خط سبز بر این تخته قانونی
گر بر این آب تو را تشنگیی باشد
منت جیحونم و تو برلب جیحونی
و گرم گویی پس گر نه تو بی راهی
چون به یمگان در بی مونس و محزونی
مغزت از عنبر دین بوی نمی یابد
زانکه با دنیا هم گوشه و مقرونی
وای بر من که در این تنگ دره ماندم
خنک تو که بنشسته به هامونی
من در این تنگی بی دانش و بدبختم
تو به هامون بر دانا و همایونی
که تواند که بود از تو مسلمان تر
که وکیل خان یا چاکر خاتونی
حال جسم ما هر چون که بود شاید
نه طبرخونی مانده است و نه زریونی
تا بدین حالک دنیی نشوی غره
که چنین با سلب و مرکب گلگونی
سلب از ایمان بایدت همی زیرا
جز به ایمان نبود فردا میمونی
به یکی جاهل کز بیم کند نوشت
نوش کی گردد آن شربت طاعونی
سخن حجت بشنو که تو را قولش
به بکار آید از داوری زرعونی

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعْ
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | -
آنچه ت بکار نیست چرا جویی
وانچه ت ازو گریز چرا گویی
به رویی ار به روی کسی آری
بی شک به رویت آید بی رویی
خوش خوش از جهان و جوانمردی
پیش آر و پیش مار خوی نویی
بدخو عقاب کوته عمر آمد
کرگس دراز عمر ز خوش خویی
این زال شوی کش چتو بس دیده است
از وی بشوی دست زناشویی
بنده مشو ز بهر فزونی را
آن را که همچو اویی و به زویی
گر دانشت به مال به دست آمد
پس مال می به دانش چون جویی
چون می فروشی آنچه خریده ستی
خونی ز خون ز بهر چه می شویی
جان را به علم پوش چو پوشیدی
تن رابه ششتری و به کاکویی
روشن روانت گنه ز بی علمی
تیره تنت چو مشک به خوش بویی
پوینده این جهان و فروزندی
او را از این قبل به تگاپویی

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مَفاعیلُنْ
بحر: مضارع مسدس اخرب مکفوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - -
جهانا چه در خورد و بایسته ای
وگر چند با کس نپایسته ای
به ظاهر چو در دیده خس ناخوشی
به باطن چو دو دیده بایسته ای
اگر بسته ای را گهی بشکنی
شکسته بسی نیز هم بسته ای
چو آلوده ای بینی آلوده ای
ولیکن سوی شستگان شسته ای
کسی کو تو را می نکوهش کند
بگویش هنوزم ندانسته ای
بیابی ز من شرم و آهستگی
اگر شرمگن مرد و آهسته ای
تو را من همه راستی داده ام
تو از من همه کاستی جسته ای
زمن رسته ای تو اگر بخردی
بچه نکوهی آن را کزو رسته ای
به من بر گذر داد ایزد تو را
تو بر ره گذر پست چه نشسته ای
ز بهر تو ایزد درختی بکشت
که تو شاخی از بیخ او جسته ای
اگر کژ برو رسته ای سوختی
وگر راست بر رسته ای رسته ای
بسوزد کژیهات چون چوب کژ
نپرسد که بادام یا پسته ای
تو تیر خدایی سوی دشمنش
به تیرش چرا خویشتن خسته ای
چو بی راه و بی رسته گشتی مرا
چه گویی که بی راه و بی رسته ای
چو دانش بیاری تو را خواسته ام
وگر دانش آری مرا خواسته ای

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
اگر نه بسته این بی هنر جهان شده ای
چرا که همچو جهان از هنر جهان شده ای
تن تو را به مثل مادر است سفله جهان
تو همچو مادر بدخو چنین ازان شده ای
چرا که مادر پیر تو ناتوان نشده است
تو پیش مادر خود پیر و ناتوان شده ای
فریفته چه شوی ای جوان بدانکه به روی
چو بوستان و به قد سرو بوستان شده ای
چگونه مهر نهم بر تو زان سپس که به جهل
تو بر زمانه بدمهر مهربان شده ای
به خوی تن مرو ایرا که تو عدیل خرد
به سفله تن نشدی بل به پاک جان شده ای
نگاه کن که در این خیمه چهارستون
چو خسروان ز چه معنی تو کامران شده ای
چه یافتی که بدان بر جهان و جانوران
چنین مسلط و سالار و قهرمان شده ای
زمین و نعمت او را خدای خوان تو کرد
که سوی او تو سزای نعیم و خوان شده ای
طفیلیان تو گشتند جمله جانوران
بر این مبارک خوان و تو میهمان شده ای
گمان مبر که بر این کاروان بسته زبان
تو جز به عقل و سخن میر کاروان شده ای
اگر به عقل و سخن گشته ای بر این رمه میر
چرا ز عقل و سخن چون رمه رمان شده ای
چرا که قول تو چون خز و پرنیان نشده است
اگر تو در سلب خز و پرنیان شده ای
تو را همی سخنی خوب گشت باید و خوش
تو یک جوال پی و گوشت و استخوان شده ای
تو را به حجرگکی تنگ در ببست حکیم
نه بند در تو چنین از چه شادمان شده ای
یقین بدان که چو ویران کنند حجره تو
همان زمان تو بر این عالی آسمان شده ای
نهان نه ای ز بصیرت به سوی مرد خرد
اگرچه از بصر بی خرد نهان شده ای
زفضل و رحمت یزدان دادگر چه شگفت
اگر تو میر ستوران بی کران شده ای
نگاه کن که چو دین یافتی خدای شدی
که چون خدای خداوند هندوان شده ای
اگر به دین و به دنیا نگشته ای خشنود
درست گشت که بدبخت و بدنشان شده ای
به دوستان و به بیگانگان به باب طمع
به سان اشعب طماع داستان شده ای
اگر جهان را بنده تو آفرید خدای
تو پس به عکس چرا بنده جهان شده ای
بدوز چشم ز هر سوزیان به سوزن پند
که زار و خوار تو از بهر سو زیان شده ای
به شعر حجت گرد طمع ز روی بشوی
اگر به دل تبع پند راستان شده ای
وگر عنان خرد داده ای به دست هوا
چو اسپ لانه سرافشان و بی عنان شده ای
سخن بگو و مترس از ملامت ای حجت
که تو به گفتن حق شهره زمان شده ای
تو نیک بختی کز مهر خاندان رسول
غریب و رانده و بی نان و خان و مان شده ای
به حب آل نبی بر زبان خاصه و عام
نه از گزاف چنین تو مثل روان شده ای
بس است فخر تو را این که بر رمه ایزد
به سان موسی سالار و سرشبان شده ای
جهان چو مادر گنگ است خلق را و تو باز
به پند و حکمت از این گنگ ترجمان شده ای
گمان بد بگریزد ز دل به حکمت تو
از آن قبل که تو از حق بی گمان شده ای
به آب پند و طعام بیان و جامه علم
روان گمره را نیک میزبان شده ای
قران کنند همی در دل تو حکمت و پند
بدان سبب که به دل خازن قرآن شده ای
تو ای ضعیف خرد ناصبی که از غم من
چو زرد بید به ایام مهرگان شده ای
به تو همی نرسد پند دل پذیرم ازانک
تو بی تمیز به گوش خرد گران شده ای
ز بهر دوستی آل مصطفی بر من
بزرگ دشمن و بدگو و بدزبان شده ای
تو بی تمیز بر الفغدن ثواب مرا
اگر بدانی مزدور رایگان شده ای

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ای خواجه تو را در دل اگر هست صفایی
بر هستی آن چونکه تو را نیست ضیایی
ور باطنت از نور یقین هست منور
بر ظاهر آن چونکه تو را نیست گوایی
آری چو بود ظاهر تحقیق ز تلبیس
پیدا شود او همچو صوابی ز خطایی
در وصف چو خیری نبود خلق پرستی
در صید چو بازی نبود جوجه ربایی

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
چنین در کارها بسیار مندیش
مگو  ورنه بکن کاری که گفتی
نباید کز چنین تدبیر بسیار
ز تاریکی به تاریکی درافتی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
چند گردی گرد این بیچارگان
بی کسان را جویی از بس بی کسی
تا توانستی ربودی چون عقاب
چون شدی عاجز گرفتی کرگسی
فاسقی بودی به وقت دسترس
پارسا گشتی کنون از مفلسی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -