cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
ای کرده به علم مجازی خوی
نشنیده ز علم حقیقی بوی
سرگرم به حکمت یونانی
دلسرد ز حکمت ایمانی
در علم رسوم گرو مانده
نشکسته ز پای خود این کنده
بر علم رسوم چو دل بستی
بر اوجت اگر ببرد پستی
یک در نگشود ز مفتاحش
اشکال افزود ز ایضاحش
ز مقاصد آن مقصد نایاب
ز مطالع آن طالع در خواب
راهی ننمود اشاراتش
دل شاد نشد ز بشاراتش
محصول نداد محصل آن
اجمال افزود مفصل آن
تا کی ز شفاش شفا طلبی
وز کاسه زهر دوا طلبی
تا چند چون نکبتیان مانی
بر سفره چرکن یونانی
تا کی به هزار شعف لیسی
ته مانده کاسه ابلیسی
سؤرالمؤمن فرموده نبی
از سؤر ارسطو چه می طلبی
سؤر آن جو که به روز نشور
خواهی که شوی با او محشور
سؤر آن جو که در عرصات
ز شفاعت او یابی درجات
در راه طریقت او رو کن
با نان شریعت او خو کن
کان راه نه ریب در او نه شک است
و آن نان نه شور و نه بی نمک است
تا چند ز فلسفه ات لافی
وین یابس و رطب به هم بافی
رسوا کردت به میان بشر
برهان ثبوت عقل عشر
در سر ننهاده به جز بادت
برهان تناهی ابعادت
تا کی لافی ز طبیعی دون
تا کی باشی به رهش مفتون
و آن فکر که شد به هیولا صرف
صورت نگرفت از آن یک حرف
تصدیق چگونه به این بتوان
کاندر ظلمت برود الوان
علمی که مسایل او این است
بی شبهه فریب شیاطین است
تا چند دو اسبه پی اش تازی
تا کی به مطالعه اش نازی
وین علم دنی که تو را جان است
فضلات فضایل یونان است
خود گو تا چند چو خرمگسان
نازی به سر فضلات کسان
تا چند ز غایت بی دینی
خشت کتبش بر هم چینی
اندر پی آن کتب افتاده
پشتی به کتاب خداداده
نی رو به شریعت مصطفوی
نی دل به طریقت مرتضوی
نه بهره ز علم فروع و اصول
شرمت بادا ز خدا و رسول
ساقی ز کرم دو سه پیمانه
در ده به بهایی دیوانه
زان می که کند مس او اکسیر
و علیه یسهل کل عسیر
زان می که اگر ز قضا روزی
یک جرعه از آن شودش روزی
از صفحه خاک رود اثرش
وز قله عرش رسد خبرش

وزن: مُتَفاعِلَتُنْ مُتَفاعِلَتُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U U - | U U - U U -
ای مانده ز مقصد اصلی دور
آکنده دماغ ز باد غرور
از علم رسوم چه می جویی
اندر طلبش تا کی پویی
تا چند زنی ز ریاضی لاف
تا کی بافی هزار گزاف
ز دوایر عشر و دقایق وی
هرگز نبری به حقایق پی
وز جبر و مقابله و خطاین
جبر نقصت نشود فی البین
در روز پسین که رسد موعود
نرسد ز عراق و رهاوی سود
زایل نکند ز تو مغبونی
نه شکل عروس و نه مأمونی
در قبر به وقت سؤال و جواب
نفعی ندهد به تو اسطرلاب
زان ره نبری به در مقصود
فلسش قلب است و فرس نابود
علمی بطلب که تو را فانی
سازد ز علایق جسمانی
علمی بطلب که به دل نور است
سینه ز تجلی آن طور است
علمی که از آن چو شوی محظوظ
گردد دل تو لوح المحفوظ
علمی بطلب که کتابی نیست
یعنی ذوقی است خطابی نیست
علمی که نسازدت از دونی
محتاج به آلت قانونی
علمی بطلب که جدالی نیست
حالی است تمام و مقالی نیست
علمی که مجادله را سبب است
نورش ز چراغ ابولهب است
علمی بطلب که گزافی نیست
اجماعیست و خلافی نیست
علمی که دهد به تو جان نو
علم عشق است ز من بشنو
به علوم غریبه تفاخر چند
زین گفت و شنود زبان در بند
سهل است نحاس که زر کردی
زر کن مس خویش تو اگر مردی
از جفر و طلسم به روز پسین
نفعی نرسد به تو ای مسکین
بگذر ز همه به خودت پرداز
کز پرده برون نرود آواز
آن علم تو را کند آماده
از قید جهان کند آزاده
عشق است کلید خزاین جود
ساری در همه ذرات وجود
غافل تو نشسته به محنت و رنج
واندر بغل تو کلید گنج
جز حلقه عشق مکن در گوش
از عشق بگو در عشق بکوش
علم رسمی همه خسران است
در عشق آویز که علم آن است
آن علم ز تفرقه برهاند
آن علم تو را ز تو بستاند
آن علم تو را ببرد به رهی
کز شرک خفی و جلی برهی
آن علم ز چون و چرا خالیست
سرچشمه آن علی عالیست
ساقی قدحی ز شراب الست
که نه خستش پا نه فشردش دست
در ده به بهایی دلخسته
آن دل به قیود جهان بسته
تا کنده جاه ز پا شکند
وین تخته کلاه ز سر فکند

وزن: مُتَفاعِلَتُنْ مُتَفاعِلَتُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U U - | U U - U U -
عشاق جمالک احترقوا
فی بحر صفاتک قد غرقوا
فی باب نوالک قد وقفوا
و بغیر جمالک ما عرفوا
نیران الفرقه تحرقهم
أمواج الادمع تغرقهم
گر پای نهند به جای سر
در راه طلب ز یشان بگذر
که نمی دانند ز شوق لقا
پا را از سر سر را از پا
من غیر زلالک ما شربوا
و بغیر جمالک ما طربوا
صدمات جمالک تفنیهم
نفحات وصالک تحییهم
کم قد احیوا کم قدمات
عنهم فی العشق روایات
طوبی لفقیر رافقهم
بشر لحزین وافقهم
یارب یارب که بهایی را
آن عمر تباه ریایی را
خطی ز صداقت ایشان ده
توفیق رفاقت ایشان ده
باشد که شود ز وفامنشان
نه اسم و نه رسم نه نام و نشان

وزن: مُتَفاعِلَتُنْ مُتَفاعِلَتُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U U - | U U - U U -
ای داده خلاصه عمر به باد
وی گشته به لهو و لعب دلشاد
ای مست ز جام هوا و هوس
دیگر ز شراب معاصی بس
تا چند روی به ره عاطل
یک بار بخوان زهق الباطل
زین بیش خطییه پناه مباش
مرغابی بحر گناه مباش
از توبه بشوی گناه و خطا
وز توبه بجوی نوال و عطا
گر تو برسی به نعیم مقیم
وز توبه رهی ز عذاب الیم
توبه در صلح بود بارب
این در می کوب به صد یارب
نومید مباش ز عفوالله
ای مجرم عاصی نامه سیاه
گرچه گنه تو ز عد بیش است
عفو و کرمش از حد بیش است
عفو ازلی که برون ز حد است
خواهان گناه فزون ز عد است
لیکن چندان در جرم مپیچ
کامکان صلح نماند هیچ
تا چند کنی ای شیخ کبار
توبه تلقین بهایی زار
کو توبه روز به شب شکند
وین توبه به روز دگر فکند
عمرش بگذشت به لیت و عسی
وز توبه صبح شکست مسا
ای ساقی دلکش فرخ فال
دارم ز حیات هزار ملال
در ده قدحی ز شراب طهور
بر دل بگشا در عیش و سرور
که گرفتارم به غم جانکاه
زین توبه سست بتر ز گناه
ای ذاکر خاص بلند مقام
آزرده دلم ز غم ایام
زین ذکر جدید فرح افزای
غمهای جهان ز دلم بزدای
می گو با ذوق و دل آگاه
الله الله الله الله
کاین ذکر رفیع همایون فر
وین نظم بدیع بلند اختر
در بحر خبب چو جلوه نمود
درهای فرح بر خلق گشود
آن را برخوان به نوای حزین
وز قله عرش بشنو تحسین
یارب به کرامت اهل صفا
به هدایت پیشروان وفا
کاین نامه نامی نیک اثر
کاورده ز عالم قدس خبر
پیوسته خجسته مقامش کن
مقبول خواص و عوامش کن

وزن: مُتَفاعِلَتُنْ مُتَفاعِلَتُنْ
نشانه‌های عروضی: U U - U U - | U U - U U -
ای که روز و شب زنی از علم لاف
هیچ بر جهلت نداری اعتراف
ادعای اتباع دین و شرع
شرع و دین مقصود دانسته به فرع
و آن هم استحسان و رأی از اجتهاد
نه خبر از مبداء و نه از معاد
بر ظواهر گشته قایل چون عوام
گاه ذم حکمت و گاهی کلام
گه تنیدت بر ارسطالیس گاه
بر فلاطون طعن کردن بی گناه
دعوی فهم علوم و فلسفه
نفی یا اثباتش از روی سفه
تو چه از حکمت به دست آورده ای
حاش لله ار تصور کرده ای
چیست حکمت طایر قدسی شدن
سیر کردن در وجود خویشتن
ظلمت تن طی نمودن بعد از آن
خویش را بردن سوی انوار جان
پا نهادن در جهان دیگری
خوشتری زیباتری بالاتری
کشور جان و جهان تازه ای
کش جهان تن بود دروازه ای
خالص و صافی شوی از خاک پاک
نه ز آتش خوف و نه از آب پاک
هر طرف وضع رشیقی در نظر
هر طرف طور انیقی جلوه گر
هر طرف انوار فیض لایزال
حسن در حسن و جمال اندر جمال
حکمت آمد گنج مقصود ای حزین
لیک اگر با فقه و زهد آید قرین
فقه و زهد ار مجتمع نبود به هم
کی توان زد در ره حکمت قدم
فقه چبود آنچه محتاجی بر آن
هر صباح و شام بل آنا فن
فقه چبود زاد راه سالکین
آنکه شد بی زاد گشت از هالکین
زهد چه تجرید قلب از حب غیر
تا تعلق نایدت مانع ز سیر
گر رسد مالی نگردی شادمان
ور رود هم نبودت با کی از آن
لطف دانی آنچه آید از خدا
خواه ذل و فقر خواه عز و غنا
هر که او را این صفت حالی نشد
دل ز حب ماسوی خالی نشد
نفی لاتأسوا علی ما فاتکم
یأس آوردش شده از راه گم
نیست با وجه زهادت معتبر
نقد باغ و راغ و گاو و اسب و خر
گرچه اینها غالبا سد رهند
پای بند ناقصان گمرهند
آنکه گشت آگاه و شد واقف ز حال
داند از دنیا بود بس انفعال
مال دنیا را معین خود مدان
ای محدث فاحذروا را هم بخوان
حب دنیا گرچه رأس هر خطاست
اهل دنیا را در آن بس خیرهاست
حب آن رأس الخطیات آمدست
بین حب الشیء و الشیء فرق هست
سیب طعمش قوت دل می دهد
گه ز رنگش طفل را دل می جهد
عاقل آن را بهر قوت می خورد
بهر رنگش طفل حسرت می برد
پس مدار کارها عقل است عقل
گر نداری باور اینک راه نقل

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
عابدی از قوم اسراییلیان
در عبادت بود روزان و شبان
روی از لذات جسمی تافته
لذت جان در عبادت یافته
قطعه ای از ارض بود او را مکان
کز سرای خلد می دادی نشان
صیت عابد رفت تا چرخ کبود
بس که بودی در رکوع و در سجود
قدسیی از حال او شد باخبر
کرد اندر لوح اجر او نظر
دید اجری بس حقیر و بس قلیل
سر او را خواست از رب جلیل
وحی آمد کز برای امتحان
وقتی از اوقات با وی بگذران
پس ممثل گشت پیش او ملک
تا کند ظاهر عیارش بر محک
گفت عابد کیستی احوال چیست
زانکه با ناجنس نتوان کرد زیست
گفت مردی از علایق رسته ای
چون تو دل بر قید طاعت بسته ای
حسن حالت دیدم و حسن مکان
آمدم تا با تو باشم یک زمان
گفت عابد آری این منزل خوش است
لیک با وی عیب زشتی نیز هست
عیب آن باشد که آن زیبا علف
خودبخود صد حیف می گردد تلف
از برای رب ما نبود حمار
این علفها تا چرد فصل بهار
گفت قدسی چونکه بشنید این مقال
نیست ربت را خری ای بی کمال
بود مقصود ملک از این کلام
نفی خر اندر خصوص آن مقام
عابد این فهمید یعنی نیست خر
نه در اینجا و نه در جای دگر
گفت حاشا این سخن دیوانگان
این چنین بی ربط آمد بر زبان
پیش هر سبزه خری می داشتی
خوش بود تا در چرا بگماشتی
گر نبودی خر که اینها را چرید
این علفها را چرا می آفرید
گفت قدسی هست خر نی خلق را
حق منزه از صفات خلق را
پس ملک هردم صد استغفار برد
گرچه وی را ناقص و جاهل شمرد
با وجود نفی اقرار وجود
چون علفخوارش تصور کرده بود
بی تجارب از کیا را علم نیست
کز علف حیوان تواند کرد زیست
هان تأمل کن در این نقل شریف
که در آن پنهان بود سر لطیف
عابد اول در میان خلق بود
کسب آداب و عبادت می نمود
ورنه چون داند عبادت چون کند
بر چه ملت طاعت بی چون کند
در اوان خلطه را خلق جهان
دیده بود او آنچه دیده دیگران
بعد از آن کرد او تجرد اختیار
چون ندیده به ز طاعت هیچ کار
بود عقلش فاسد و ناقص ولی
نه فساد ظاهر و نقص جلی
مرد عابد دیده بد خر را بسی
هر یکی را لیک در دست کسی
گفت اینها خود همه از مردم است
هر یک از سعی خود آورده به دست
مالک ملک آمده هر کس به عقل
در تمسک دست ما را نیست دخل
چون شد اینها جمله ملک دیگری
پس نباشد حضرت رب را خری
او ندانسته که کل از حق بود
جمله را حق مالک مطلق بود
هر که را ملکیست از ابناء اوست
هر که را مالیست از اعطاء اوست
نزع و ایتایش به وفق حکمت است
هر که را گه عزت و گه ذلت است
هر کجا باشد وجود خر به کار
می کند ایجاد از یک تا هزار
هرچه خواهد می کند پیدا بکن
بی علاج و آلت حرف و سخن
عقل عابد را چو این عرفان نبود
با ملک کرد آنچنان گفت و شنود
هان مخند ای نفس بر عابد ز جهل
هان مدان رستن ز نقص عقل سهل
در کمین خود نشینی گر دمی
خویش را بینی کم از عابد همی
گر تو این اموال دانی مال رب
بهر چه در غصب داری روز و شب
گر بود در عقد قلبت آنکه نیست
مال جز مال خدا پس ظلم چیست
آنچه داری مال حق دانی اگر
پس به چشم عاریت در وی نگر
زان به هر وجهی که خواهی نفع گیر
داده بهر انتفاع او را معیر
لیک نه وجهی که مالک نهی کرد
تا شوی از خجلت آن روی زرد
گر نکردی این لوازم را ادا
دعوی ملزوم کردن دان خطا
عابد اندر عقل گرچه بود سست
بود اخلاص و عباداتش درست
کان ملک تا آن زمان آمد پدید
علت نقصان اجر وی بدید
تا که آخر در خلال گفتگو
کرد استنباط ضعف عقل او
هست در عقل تو نیز این اختلال
نفی خر کرد او ز حق تو نفی مال
در تو آیا هست اخلاص و عمل
پس چه خندی بر وی ای نفس دغل

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چیست دانی عقل در نزد حکیم
مقتبس نوری ز مشکوة قدیم
از برای نفس تا سازد عیان
از معانی آنچه می تابد بر آن
چون جمال عقل عین ذات اوست
نیستش محتاج عینی کو نکوست
بلکه ذاتش هم لطیف و هم نکوست
دیگران را نیز نیکویی به اوست
پس اگر گویی چرا نیکوست عقل
خواهمت گفتن نکو زان روست عقل
جان و عقل آمد بعینه جان نور
که بود از عین ذات او ظهور
او بذاته ظاهر آمد نی به ذات
فهم کن تا وارهی از مشکلات
نیر اعظم دو باشد شمس و عقل
جسم و جان باشند عقل و شرع و نقل
نور عقلانی فزون از شمس دان
زانکه این تابد به جسم و آن به جان
نور عقلانی کند تنویر دل
نور شمسانی کند تنویر گل
شمس بر ظاهر همین تابان بود
لیک باطن از خرد ریان بود
گر تو وصف عقل از من نشنوی
گوش کن ابیات چند از مثنوی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مشورت می کرد شخصی با یکی
تا یقینش رو نماید بی شکی
گفت ای خوشنام غیر من بجو
ماجرای مشورت با من بگو
من عدوم مر تو را با من مپیچ
نبود از رأی عدو پیروز هیچ
رو کسی جو که تو را او هست دوست
دوست بهر دوست لاشک خیر جوست
من عدوم چاره نبود کز منی
کژ روم با تو نمایم دشمنی
حارسی از گرگ جستن شرط نیست
جستن از غیر محل ناجستنی است
من تو را بی هیچ شکی دشمنم
من تو را کی ره نمایم ره زنم
هر که باشد همنشین دوستان
هست در گلخن میان بوستان
هر که با دشمن نشیند در ز من
هست اندر بوستان در گولخن
دوست را مازار از ما و منت
تا نگردد دوست خصم و دشمنت
خیر کن با خلق از بهر خدا
یا برای جان خود ای کدخدا
تا هماره دوست بینی در نظر
در دلت ناید ز کین ناخوش صور
چون که کردی دشمنی پرهیز کن
مشورت با یار مهرانگیز کن
گفت می دانم تو را ای بوالحسن
که تویی دیرینه دشمن دار من
لیک مرد عاقلی و معنوی
عقل تو نگذاردت که کج روی
طبع خواهد تا کشد از خصم کین
عقل بر نفس است بند آهنین
آید و منعش کند واداردش
عقل چون شحنه است در نیک و بدش
عقل ایمانی چو شحنه عادل است
پاسبان و حاکم شهر دل است
همچو گربه باشد او بیدار هوش
دزد در سوراخ ماند همچو موش
در هر آنجا که برآرد موش دست
نیست گربه ور بود آن مرده است
گربه چون شیر شیرافکن بود
عقل ایمانی که اندر تن بود
غره او حاکم درندگان
نعره او مانع چرندگان
شهر پر دزد است و پر جامه کنی
خواه شحنه باش گو و خواه نی
عقل در تن حاکم ایمان بود
که ز بیمش نفس در زندان بود
عقل دو عقل است اول مکسبی
که در آموزی چو در مکتب صبی
از کتاب و اوستاد و فکر و ذکر
وز معانی و علوم خوب و بکر
عقل تو افزون شود بر دیگران
لیک تو باشی ز حفظ آن گران
لوح حافظ تو شوی در دور و گشت
لوح محفوظ است کاو زین در گذشت
عقل دیگر بخشش یزدان بود
چشمه آن در میان جان بود
چون ز سینه آب دانش جوش کرد
نی شود گنده نه دیرینه نه زرد
ور ره نقبش بود بسته چه غم
کو همی جوشد ز خانه دم به دم
عقل تحصیلی مثال جویها
کان رود در خانه ای از کویها
چون که راهش بسته شد شد بینوا
تشنه ماند و زار با صد ابتلا
از درون خویشتن جو چشمه را
تا رهی از منت هر ناسزا
جهد کن تا پیر عقل و دین شوی
تا چو عقل کل تو باطن بین شوی
از عدم چون عقل زیبا رو نمود
خلقتش داد و هزاران عز فزود
عقل چون از عالم غیبی گشاد
رفت افزود و هزاران نام داد
کمترین زان نامهای خوش نفس
این که نبود هیچ او محتاج کس
گر به صورت وا نماید عقل رو
تیره باشد روز پیش نور او
ور مثال احمقی پیدا شود
ظلمت شب پیش او روشن بود
کاو ز شب مظلم تر و تاری تر است
لیک خفاش شقی ظلمت خر است
اندک اندک خوی کن با نور روز
ورنه چون خفاش مانی بی فروز
عاشقی هر جا شکال و مشکلی است
دشمنی هرجا چراغ مقبلی است
ظلمت اشکال زان جوید دلش
تا که افزونتر نماید حاصلش
تا تو را مشغول آن مشکل کند
وز نهاد زشت خود غافل کند
عقل ضد شهوت است ای پهلوان
آنکه شهوت می تند عقلش مخوان
وهم خوانش آنکه شهوت را گداست
وهم قلب و نقد زر عقلهاست
بی محک پیدا نگردد وهم و عقل
هر دو را سوی محک کن زود نقل
این محک قرآن و حال انبیا
چون محک هر قلب را گوید بیا
تا ببینی خویش را ز آسیب من
که نه ای اهل فراز و شیب من
عقل را گر اره ای سازد دو نیم
همچو زر باشد در آتش او به سیم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
عقلها را داده ایزد اعتداد
مختلف اقدار بر حسب مواد
شعله ها هریک به حدی منتهی است
مشعلی از شمع جستن ابلهی است
پس ز هر نفسی فروغی ممکن است
چون به فعل آید توانی گفت هست
سعی می کن تا به فعل آید تمام
ورنه خواهی بود ناقص والسلام
سعی و تحصیل است و فکر اعتبار
ترک شغلی کان تو را نبود به کار
برحذر بودن ز طغیان هوا
زانکه افتد عقل از آن در صعبها
عبرتی گیر از چراغی ای غنی
در غبار ابر در کم روغنی
هان تو بگشا چشم عبرت گیر خود
ساز عبرت رهنمای سیر خود
امتیاز آدمی از گاو و خر
هم به فکر و عبرت آمد ای پسر
چون شدی بی بهره از فکر ای دغل
دان که کا لانعام باشی بل أضل
فکر یک ساعت تو را در امر دین
افضل آمد از عبادات سنین
ای خوشا نفسی که عبرت گیر شد
در علاج نفس با تدبیر شد
تقوی قلب و صلاح واقعی
هم به فکر و عبرت است ای المعی
ای رمیده طبع تو از ذی صلاح
کرده ای خود غیبت نیکان مباح
عالمی گر پیرو سنت شود
مقصدش زان پیروی غربت شود
چون رسد وقت نماز از جا جهد
ترک صحبت داده شغل از کف نهد
گوییش مرد ریاکاری بود
اهل مشرب را به دل باری بود
ور ز قید شرع بینی وا شده
لاابالی گشته بی پروا شده
در عبادت کرده عادت چون صبی
آخر وقت و اقل واجبی
صحبت هر صنف کافتد اتفاق
باشد اندر وسعت خلقش وفاق
نامیش با مشرب و بی ساخته
گوییش اصلا ریا نشناخته
بس سبکروح و لطیف و بامزه است
گوییا نان و پنیر و خربزه است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای که هستی روز و شب جویای علم
تشنه و غواص در دریای علم
رفته در حیرت که حد علم چیست
از کتب آیا کدامین خواندنی است
هر کسی نوعی از آن را رو کند
علم بر وفق طبیعت خو کند
آن یکی گوید حساب و هندسه
جمله وهم است و خیال و وسوسه
و آن دگر گوید که هان علم اصول
فدیه باشد بر خدا و بر رسول
کاش حد علم را دانستمی
تا از این تشویش و حیرت رستمی
گر تو را مقصود علم مطلق است
حد آن نزد قدیم بر حق است
علم مطلق بی حد و بی منتهاست
حد بی حد باز بی حد را سزاست
ور بود مقصود تو ای حق پرست
حد علمی کان کمال انفس است
علم آن باشد که بنماید رهت
علم آن باشد که سازد آگهت
علم آن باشد که بشناسی به وی
لطف و فیض قادر و قیوم و حی
پس بدانی قدرت بی حد او
فیض و جود و نعمت بی عد او
آن به تعظیم آردت بی اختیار
وین کند در جمله حال امیدوار
بی تصنع حب خود در دل کند
بی تکلف بر عمل مایل کند
چون ز روی شوق کردی بندگی
آن زمان داری نشان زندگی
آنکه در طاعت دلش افسرده است
گر به ظاهر زنده باطن مرده است
قوم جهال ار عبادت می کنند
بیشتر از روی عادت می کنند
یا عوامی را به خود داعی بود
یا برای دنیوی ساعی بود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بی نمازی با یکی از اهل راز
خواست گوید علت ترک نماز
گفت  هر وقتی که کردم قصد آن
آفتی آمد به مالم ناگهان
و آن دگر گفتش که من کردم نماز
مدتی بسیار و شبهای دراز
تا برون آیم ز فقر و احتیاج
گیرد آن دکان و بازارم رواج
حاصلی از وی توقع داشتم
چون نشد یکبارگی بگذاشتم
این بود احوال جهال ای عزیز
این بودشان پایه قدر و تمیز
واجبی را در خیال این گمرهان
کرده اند از جهل خود ممکن گمان
داده نسبت بخل یا غفلت به وی
در مقایل خویش را دانسته شیء
غیر ممکن کی ز ممکن کرد فرق
آنکه در دریای تشبیه است غرق
تا نشد اوصاف امکانیش فهم
کی تواند دید کوته دست وهم
ساحت عزت چه سان داند بری
از خلاء و سطح و بعد جوهری
تا ندانسته است اعراض عدد
بر چه معنی خواهدش گفتی احد
هرچه گوید در رضا و در غضب
زان منزه دان جناب قدس رب
گرچه تقدیس خداوند صمد
از ره تقلید هم ممکن بود
زان جهت گوییم جمعی از عوام
یافته در سلک اسلام انتظام
لیک این اسلام حکم ظاهر است
تا برون آید ز گبر و بت پرست
گرنه فضل از حق خود دارد قبول
کی شود مقبول تقلید اصول
بلکه آن تقلید هم از مشکلات
اصل مطلب چون بود از غامضات
ز آن نبی مجمل رساند اول پیام
که در آن منظور بودش خاص و عام
رفته رفته عقلها چون شد قوی
یافت بسطی مجملات معنوی
آنکه از علم سیر دارد خبر
کرده در اقوال معصومین نظر
دیده اجمالات و تفصیلاتشان
در تکلم مختلف حالاتشان
سایلی پرسید از تفویض و جبر
تا شناسد کیست در امت چو گبر
گفت تفویض آنکه اعمال تمام
حق مفوض کرده باشد بر آنام
راست گفت این نیز تفویضی بدست
لیک آن نه کز پیمبر واردست
چون نبودش تاب استعداد و درک
کرد زان تفسیر این تفیض درک

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای خوشا نفسی که شد در جستجو
بس تفحص کرد حق را کو به کو
در همه حالات حق منظور داشت
حق ورا دانست ناحق را گذاشت
گر چنینی هر کتابی را بخوان
عاقبت مأجوری خود را بدان
ورنه حق مقصود داری ای خبیث
بر تو حجت باشد این علم حدیث
رو تتبع کن وجود رأیها
تا شوی واقف مکانهای خطا
این چنین فرموده شاه علم و دین
هادی عرفان امیرالمؤمنین
هان نگویی فلسفه کل حق بود
آنکه گوید کافر مطلق بود
آری از وی می کند در دل خطور
بس معانی کز دهانت بوده دور
چون تصور کردش آنکو المعی است
دید دانست آنچه خود را واقعی است
چون تواند کرد عقل اثبات شیء
تا نمی فهمند شرح رسم وی
هم برین منوال دان ابطال آن
این بود قانون عقل جاودان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای لوای اجتهاد افراشته
روزه هر روز عادت ساخته
اهل وحدت را به شقوت کرده حکم
بسته شان در ربقه صم و بکم
هان مشو مغرور بر افعال خود
هان مشو مسرور بر احوال خود
این عبادتهای تو مقبول نیست
تا ندانی عاقبت کار تو چیست
ای بسا نعلی که وارون بسته شد
شیشه امن نفوس اشکسته شد
گبر چندین ساله ای در حین نزع
کرد بر حقیقت اسلام قطع
عابدی با شد و مد و کش و فش
بهر ترسا بچه ای شد باده کش
کار با انجام کار است و سرشت
ختم کاشف از سرشت خوب و زشت
ای بسا بدطینت و نیکوخصال
ای بسا خوش طینت و ناخوش فعال
طینت بد آنکه در علم ازل
رفته از وی ختم بر کفر و دغل

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
دست او طوق گردن جانت
سر برآورده از گریبانت
به تونزدیکتر ز حبل ورید
تو در افتاده در ضلال بعید
چند گردی به گرد هر سر کوی
درد خود را دوا هم از او جوی
لا نهنگی است کاینات آشام
عرش تا فرش در کشیده به کام
هر کجا کرده آن نهنگ آهنگ
از من و ما نه بوی ماند و نه رنگ
نقطه ای زین دوایر پرگار
نیست بیرون ز دور این پرگار
چه مرکب در این فضا چه بسیط
هست حکم فنا به جمله محیط
بلکه مقراض قهرمان حق است
قاطع وصل کلمان حق است
هندوی نفس راست غل دو شاخ
تنگ کرده برو جهان فراخ
دارد از لا فروغ نور قدم
گرچه لا داشت تیرگی عدم
چون کند لا بساط کثرت طی
دهد الا ز جام وحدت می

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
می برد تا به خدمت ذوالمن
کش کشانش دوشاخه در گردن
دو نهال است رسته از یک بیخ
میوه شان نفس و طبع را توبیخ
کرسی لا مثلثی است صغیر
اندر او مضمحل جهان کبیر
هرکه رو از وجود محدث تافت
ره به کنجی از آن مثلث یافت
عقل داند ز تنگی هر کنج
که در او نیست ما و من را گنج
بوحنیفه چه در معنی سفت
نوعی از باده را مثلث گفت
هست بر رای او به شرح هدی
آن مثلث مباح و پاک ولی
این مثلث به کیش اهل فلاح
واجب و مفترض بود نه مباح
زان مثلث هر آنکه زد جامی
شد ز مستی زبون هر خامی
زین مثلث هرآنکه یک جرعه
خورد بختش به نام زد قرعه
جرعه راحتش به جام افتاد
قرعه دولتش به نام افتاد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هان مدان بیگار تکلیفان عام
هان مدان ضایع رسالات و پیام
باید اول آید از حق نهی و امر
غیر مختص نه به زید ونه به عمرو
ز استماع آن دو تا بارز شده است
شوق مکنونی که در نیک و بد است
امر و نهی شرع و عقل و دین ز رب
شرط شوق این و آن دان نه سبب
شرط اصلا محدث مشروط نیست
گرچه از بهر حدوثش بودنی است
گر نباشد بارش نام از سما
از زمین کی روید اقسام گیا
گل به فیض عام روید از زمین
لیک این باشد چنان و آن چنین
این یکی خارست آن یک گل به ذات
هر یکی دارد ز ذات خود صفات
سنبل و گل بهر روییدن دمید
خار و خس را بهر تون او آفرید
بارش اینها را چنین حالات داد
پس به بارش حال ذات از وی نزاد
گر نکردی فهم بگذر زین مقال
خویش را ضایع مکن اندر جلال

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هر یک از موجود با طوری وجود
بهر او موجود شد انسان نمود
بود امر ممکنی از ممکنات
در ازل ممتاز از غیرش به ذات
بود اما بودنی علمی و بس
حد علم ارچه نشد مفهوم کس
مأخذ کل قدرت بی منتهی است
بی کم و بی کیف و أین و متی است
داشت از حق بهر حق را هم ظهور
خواهی ار تمثیل وی چون ظل و نور
ظل قدرت بود کل قبل الوجود
هم ز حق از بهر حق معلوم بود
چون معانیشان ز یکدیگر جداست
گر تو ماهیاتشان خوانی رواست
زانکه ماهیت ز ماهو مشتق است
زان به هر یک صدق تشبیه حق است
آنچه می گویم همه تقریب دان
نیست جز تقریب در وسع بیان
این بیانات و شروح ای حق شناس
جمله تمثیل و مجاز است و قیاس
وه چه نیکو گفت دانای حکیم
از پی تمثیل قدوس و قدیم
ای برون از فکر و قال و قیل من
خاک بر فرق من و تمثیل من

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
داشت هر ذاتی چو در علم ازل
خواهش خود را به نوعی از عمل
بالسان حال کرد از حق سؤال
تا میسر سازدش در لایزال
گر میسر خیر شد توفیق دان
گر میسر شر بشد خذلانش خوان
نی میسر این جز الحان سؤال
گرچه بی مسول فعل آمد محال
لوم پس عاید به اهل شر بود
ذیل عدل حق از آن اطهر بود
لم این مرموز اسرار خداست
خوض دادن عقل را در وی خطاست
گر به علم و حکمت حق قایلی
بر تو منحل می شود بی مشکلی
ورنه اول رو تتبع کن علوم
خاصه تشریح و ریاضی و نجوم
بین چه حکمتهاست در دور سپهر
بین چه حکمتهاست در تنویر مهر
بین چه حکمتهاست در خلق جهان
بین چه حکمتهاست در تعلیم جان
بین چه حکمتهاست در خلق نبات
بین چه حکمتهاست در این میوه جات
صافی این علمها خواهی اگر
رو به توحید مفضل کن نظر
کاندر آن از خان علم اله
بشنوی با حق بیان ای مرد راه
علم و دانش جمله ارث انبیاست
انبیا را علم از نزد خداست
خواندن صوری نشد صورت پذیر
از معانی تنیست دانا را گزیر
نفس چون گردد مهیای قبول
علم از ایشان می کند در پی نزول
غایتش گاهی میانجی حاصل است
مثل عقلی کاو به ایشان واصل است
عقل از بند هوی چون وارهد
روی وجهت سوی علیین کند
انبیا را چیست تعلیم عقول
گوش کن گر نیستی ز اهل فضول
کشف سر است آنچه بتوانند دید
نقل ذکر است آنچه باشدشان شنید

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بار الها ما ظلوم و هم جهول
از تو می خواهیم تسلیم عقول
زانکه عقل هر که را کامل کنی
خیر دارینی بدو واصل کنی
عقل چون از علم کامل می شود
وز تعلم علم حاصل می شود
در تعلم هست دانا ناگزیر
استفاضه باید از شیخ کبیر
پس مرا یارب به دانایی رسان
تا ز شر جمله باشم در امان
تا به دل فایز شود از فیض پیر
مر گرسنه آنچه از نان و پنیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
صف مژگان تو بشکست چنان دل ها را
که کسی نشکند این گونه صف اعدا را
نیش خاری اگر از نخل تو خواهم خوردن
کافرم  کافر اگر نوش کنم خرما را
گر ستاند ز صبا گرد رهت را نرگس
ای بسا نور دهد دیده نابینا را
بی بها جنس وفا ماند هزاران افسوس
که ندانست کسی قیمت این کالا را
حالیا گر قدح باده تو را هست بنوش
که نخورده ست کس امروز غم فردا را
کسی از شمع در این جمع نپرسید آخر
کز چه رو سوخته پروانه بی پروا را
عشق پیرانه سرم شیفته طفلی کرد
که به یک غمزه زند راه دو صد دانا را
سیلی از گریه من خاست ولی می ترسم
که بلایی رسد آن سرو سهی بالا را
به جز از اشک فروغی که ز چشم تو فتاد
قطره دیدی که نیارد به نظر دریا را

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -