چو خسرو تخته حکمت در آموخت
به آزادی جهان را تخته بر دوخت
ز مریم بود یک فرزند خامش
چو شیران  ابخر و شیرویه نامش
شنیدم من که آن فرزند قتال
در آن طفلی که بودش قرب نه سال
چو شیرین را عروسی بود می گفت
که شیرین کاشگی بودی مرا جفت
ز مهرش باز گویم یا ز کینش
ز دانش یا ز دولت یا ز دینش
سرای شاه ازو پر دود می بود
بدو پیوسته ناخشنود می بود
بزرگ امید را گفت ای خردمند
دلم بگرفت از این وارونه فرزند
از این نا فرخ اختر می هراسم
فساد طالعش را می شناسم
ز بد فعلی که دارد در سر خویش
چو گرگ ایمن نشد بر مادر خویش
ازین ناخوش نیاید خصلتی خوش
که خاکستر بود فرزند آتش
نگوید آنچه کس را دلکش آید
همه آن گوید او کاو را خوش آید
نه با فرش همی بینم نه با سنگ
ز فر و سنگ بگریزد به فرسنگ
چو دود از آتش  من گشت خیزان
ز من زاده ولی از من گریزان
سرم تاج از سرافرازان ربوده ست
خلف بس ناخلف دارم چه سود است 
نه بر شیرین نه بر من مهربان است
نه با همشیرگان شیرین زبان است
به چشمی بیند این دیو آن پری را
که خر در پیشه ها پالانگری را
ز من بگذر که من خود گرزه مارم
بلی مارم که چون او مهره دارم
نه هر زن زن بود هر زاده فرزند
نه هر گل میوه آرد هر نیی قند
بسا زاده که کشت آن را کزو زاد
بس آهن کاو کند بر سنگ بیداد
بسا بیگانه کز صاحب وفا یی
ز خویشان بیش دارد آشنا یی
بزرگ امید گفت ای پیش بین شاه
دل پاکت ز هر نیک و بد آگاه
گرفتم کاین پسر درد سر تست
نه آخر پاره ای از گوهر تست 
نشاید خصمی  فرزند کردن
دل از پیوند  بی پیوند کردن
کسی بر ناربن نارد لگد را
که تاج سر کند فرزند خود را
درخت تود از آن آمد لگد خوار
که دارد بچه خود را نگونسار
تو نیکی  بد نباشد نیز فرزند
بود تره به تخم خویش مانند
قبا ی زر چو در پیرایش افتد
ازو هم زر بود که آرایش افتد
اگر توسن شد این فرزند جماش
زمانه خود کند رامش  تو خوش باش
جوانی دارد زینسان پر از جوش
به پیری توسنی گردد فراموش
چنان افتد از آن پس رای خسرو
که آتش خانه باشد جای خسرو
نسازد با همالان هم نشستی
کند چون موبدان آتش پرستی
چو خسرو را به آتش خانه شد رخت
چو شیر مست شد شیرویه بر تخت
به نوشانوش می در کاس می داشت
ز دورا دور شه را پاس می داشت
بدان نگذاشت  آخر بند کردش
به کنجی از جهان خرسند کردش
در آن تلخی چنان برداشت با او
که جز شیرین کسی نگذاشت با او
دل خسرو به شیرین آن چنان شاد
که با صد بند گفتا هستم آزاد
نشاندی ماه را گفتی میندیش
که روزی هست هر کس را چنین پیش
ز بادی کاو کلاه از سر کند دور
گیاه آسوده باشد  سرو رنجور
هر آنچ او فحل تر باشد ز نخجیر
شکارافکن بدو خوشتر زند تیر
چو کوه از زلزله گردد به دونیم
ز افتادن بلندان را بود بیم
هر آن پخته که دندانش بزرگ است
به دنبالش بسی دندان گرگ است
به هر جا که آتشی گردد زر اندود
بسوی نیکو ان خوشتر رود دود
تو در دستی  اگر دولت شد از دست
چو تو هستی  همه دولت مرا هست
شکر لب نیز از او فارغ نبودی
دلش دادی و خدمت می نمودی
که در دولت چنین بسیار باشد
گهی شادی گهی تیمار باشد
شکنج کار چون در هم نشیند
بمیرد هر که در ماتم نشیند
گشاده رو ی باید بود یک چند
که پای و سر نباید هر دو دربند
نشاید کرد بر آزار خود زور
که بس بیمار وا گشت از لب گور
نه هر که ش صحت او را تب نگیرد
نه هر کس را که تب گیرد بمیرد
بسا قفلا که بندش ناپدید است
چو وابینی نه قفل است آن کلید است
به دانایی ز دل پرداز غم را
که غم  غم را کشد چون ریگ نم را
اگر جای تو را بگرفت بدخواه
مقنع نیز داند ساختن ماه
ولی چون چاه نخشب آب گیرد
جهان از آهنی کی تاب گیرد 
در این کشور که هست از تیره رایی
شبه کافور و اعمی روشنایی
بباید ساخت با هر ناپسندی
که ارزد ریش گاوی ریشخندی
ستیز روزگار از شرم دور است
ازو دوری طلب  که آزرم دور است
دو کس را روزگار آزرم داده ست
یکی کاو مرد و دیگر کاو نزاده ست
نماند کس درین دیر سپنجی
تو نیز ار هم نمانی تا نرنجی
اگر بودی جهان را پایداری
به هر کس چون رسیدی شهریار ی 
فلک گر مملکت پاینده دادی
ز کیخسرو به خسرو کی فتادی 
کسی کاو دل بر این گلزار بندد
چو گل زان بیشتر گرید که خندد
اگر دنیا نماند با تو  مخروش
چنان پندار کافتد بارت از دوش
ز تو یا مال ماند یا تو مانی
پس آن به کاو نماند تا تو مانی
چو بربط هر که او شادی پذیر است
ز درد گوشمالش ناگزیر است
بزن چون آفتاب آتش درین دیر
که بی عیسی نیابی در خران خیر
چه مارست اینکه چون ضحاک خونخوار
هم از پشت تو انگیزد ترا مار
به شهوت ریزه ای کز پشت راندی
عقوبت بین که چون بی پشت ماندی
درین پشته منه بر پشت باری
شکم واری طلب نه پشت واری
به عنین و سترون بین که رستند
که بر پشت و شکم چیزی نبستند
گرت عقلی است بی پیوند می باش
بدانچت هست از او خرسند می باش
نه ایمن تر ز خرسندی جهانی ست
نه به ز آسودگی نزهت ستانی ست
چو نانی هست و آبی  پای درکش
که هست آزاد طبعی کشوری خوش
به خرسندی برآور سر که رستی
بلایی محکم آمد سرپرستی
همان زاهد که شد در دامن غار
به خرسندی مسلم گشت از اغیار
همان کهبد که ناپیداست در کوه
به پرواز قناعت رست از انبوه
جهان چون مار افعی پیچ پیچ است
ترا آن به کزو در دست هیچ است
چو از دست تو ناید هیچ کاری
به دست دیگران می گیر ماری
چو دربندی  بدان می باش خرسند
که تو گنجی  بود گنجینه دربند
و گر در چاه یابی پایه خویش
سعادت نامه یوسف بنه پیش
چو زیر از قدر تو جای تو باشد
علم دان هر که بالای تو باشد
تو پنداری که تو کم قدر داری
تویی تو کز دو عالم صدر داری
دل عالم تویی  در خود مبین خرد
بدین همت توان گوی از جهان برد
چنان دان که ایزد از خلقت گزیده ست
جهان خاص از پی تو آفریده ست
بدین اندیشه چون دلشاد گردی
ز بند تاج و تخت آزاد گردی
و گر باشی به تخت و تاج محتاج
زمین را تخت کن  خورشید را تاج
بدین تسکین ز خسرو سوز می برد
بدین افسانه خوش خوش روز می برد
شب آمد همچنان آن سرو آزاد
سخن می گفت و شه را دل همی داد

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -