سخن گوینده پیر پارسی خوان
چنین گفت از ملوک پارسی دان
که چون خسرو به ارمن کس فرستاد
به پرسش کردن آن سرو آزاد
شب و روز انتظار یار می داشت
امید وعده دیدار می داشت
به شام و صبح اندر خدمت شاه
کمر می بست چون خورشید و چون ماه
چو تخت آرای شد طرف کلاهش
ز شادی تاج سر می خواند شاهش
گرامی بود بر چشم جهان دار
چنین تا چشم زخم افتاد در کار
که از پولاد کاری خصم خون ریز
درم را سکه زد بر نام پرویز
به هر شهری فرستاد آن درم را
بشورانید از آن شاه عجم را
ز بیم سکه و نیروی شمشیر
هراسان شد کهن گرگ از جوان شیر
چنان پنداشت آن منصوبه را شاه
که خسرو باخت آن شطرنج ناگاه
بر آن دل شد که لعبی چند سازد
بگیرد شاه نو را بند سازد
حسابی بر گرفت از روی تدبیر
نبود آگه ز بازی های تقدیر
که نتوان راه خسرو را گرفتن
نه در عقده مه نو را گرفتن
چو هر کاو راستی در دل پذیرد
جهان گیرد جهان او را نگیرد
بزرگ امید ازین معنی خبر یافت
شه نو را به خلوت جست و دریافت
حکایت کرد کاختر در وبال است
ملک را با تو قصد گوش مال است
بباید رفت روزی چند ازین پیش
شتاب آوردن و بردن سر خویش
مگر کاین آتشت بی دود گردد
وبال اخترت مسعود گردد
چو خسرو دید کآشوب زمانه
هلاکش را همی سازد بهانه
به مشگو رفت پیش مشگ مویان
وصیت کرد با آن ماه رویان
که می خواهم خرامیدن به نخجیر
دو هفته بیش و کم زین کاخ دل گیر
شما خندان و خرم دل نشینید
طرب سازید و روی غم نبینید
گر آید نار پستانی در این باغ
چو طاووسی نشسته بر پر زاغ
فرود آرید  کآن مهمان عزیز است
شما ماهید و خورشید آن کنیز است
بمانیدش که تا بی غم نشیند
طرب می سازد و شادی گزیند
و گر تنگ آید از مشکوی خضرا
چو خضر آهنگ سازد سوی صحرا
در آن صحرا که او خواهد بتازید
بهشتی روی را قصری بسازید
بدان صورت که دل دادش گوایی
خبر می داد از الهام خدایی
چو گفت این قصه  بیرون رفت چون باد
سلیمان وار با جمعی پری زاد
زمین کن کوه خود را گرم کرده
سوی ارمن زمین را نرم کرده
ز بیم شاه می شد دل پر از درد
دو منزل را به یک منزل همی کرد
قضا را اسب شان در راه شد سست
در آن منزل که آن مه موی می شست
غلامان را بفرمود ایستادن
ستوران را علوفه برنهادن
تن  تنها ز نزدیک غلامان
سوی آن مرغ زار آمد خرامان
طوافی زد در آن فیروزه گلشن
میان گلشن آبی دید روشن
چو طاووسی عقابی باز بسته
تذروی بر لب کوثر نشسته
گیا را زیر نعل آهسته می سفت
در آن آهستگی آهسته می گفت
گر این بت جان من بودی چه بودی
ور این اسب آن من بودی چه بودی
نبود آگه که آن شب رنگ و آن ماه
به برج او فرود آیند ناگاه
بسا معشوق کآید مست بر در
سبل در دیده باشد خواب در سر
بسا دولت که آید بر گذرگاه
چو مرد آگه نباشد گم کند راه
ز هر سو کرد بر عادت نگاهی
نظر ناگه در افتادش به ماهی
چو لختی دید از آن دیدن خطر دید
که بیش آشفته شد تا بیش تر دید
عروسی دید چون ماهی مهیا
که باشد جای آن مه بر ثریا
نه ماه  آیینه سیماب داده
چو ماه نخشب از سیماب زاده
در آب نیل گون چون گل نشسته
پرندی نیل گون تا ناف بسته
همه چشمه ز جسم آن گل اندام
گل بادام و در گل مغز بادام
حواصل چون بود در آب چون رنگ 
همان رونق در او از آب و از رنگ
ز هر سو شاخ گیسو شانه می کرد
بنفشه بر سر گل دانه می کرد
اگر زلفش غلط می کرد کاری
که دارم در بن هر موی ماری
نهان با شاه می گفت از بناگوش
که مولای توام هان حلقه در گوش
چو گنجی بود گنجش کیمیاسنج
به بازی زلف او چون مار بر گنج
فسون گر مار را نگرفته در مشت
گمان بردی که مار افسای را کشت
کلید از دست بستان بان فتاده
ز بستان نار پستان در گشاده
دلی کآن نار شیرین کار دیده
ز حسرت گشته چون نار کفیده
بدان چشمه که جای ماه گشته
عجب بین کآفتاب از راه گشته
چو بر فرق آب می انداخت از دست
فلک بر ماه مروارید می بست
تنش چون کوه برفین تاب می داد
ز حسرت شاه را برف آب می داد
شه از دیدار آن بلور دل کش
شده خورشید یعنی دل پر آتش
فشاند از دیده باران سحابی
که طالع شد قمر در برج آبی
سمن بر غافل از نظاره شاه
که سنبل بسته بد بر نرگسش راه
چو ماه آمد برون از ابر مشگین
به شاهنشه درآمد چشم شیرین
همایی دید بر پشت تذروی
به بالای خدنگی  رسته سروی
ز شرم چشم او در چشمه آب
همی لرزید چون در چشمه مهتاب
جز این چاره ندید آن چشمه قند
که گیسو را چو شب بر مه پراکند
عبیر افشاند بر ماه شب افروز
به شب خورشید می پوشید در روز
سوادی بر تن سیمین زد از بیم
که خوش باشد سواد نقش بر سیم
دل خسرو بر آن تابنده مهتاب
چنان چون زر در آمیزد به سیم آب
ولی چون دید کز شیر شکاری
به هم در شد گوزن مرغزار ی
زبون گیری نکرد آن شیر نخجیر
که نبود شیر صیدافکن زبون گیر
به صبری کآورد فرهنگ در هوش
نشاند آن آتش جوشنده را جوش
جوان مردی  خوش آمد را ادب کرد
نظر گاه ش دگر جایی طلب کرد
به گرد چشمه دل را دانه می کاشت
نظر جای دگر بیگانه می داشت
دو گل بین کز دو چشمه خار دیدند
دو تشنه کز دو آب آزار دیدند
همان را روز اول چشمه زد راه
همین از چشمه ای افتاد در چاه
به سرچشمه گشاید هر کسی رخت
به چشمه نرم گردد توشه سخت
جز ایشان را که رخت از چشمه بردند
ز نرمی ها به سختی ها سپردند
نبینی چشمه ای کز آتش دل
ندارد تشنه ای را پای در گل
نه خورشید جهان کاین چشمه خون
بدین کار است گردان گرد گردون
چو شه می کرد مه را پرده داری
که خاتون برد نتوان بی عماری
برون آمد پری رخ چون پری تیز
قبا پوشید و شد بر پشت شبدیز
حسابی کرد با خود کاین جوان مرد
که زد بر گرد من چون چرخ نآورد
شگفت آید مرا گر یار من نیست
دلم چون برد اگر دل دار من نیست  
شنیدم لعل در لعل است کانش
اگر دل دار من شد کو نشانش
نبود آگه که شاهان جامه راه
دگرگونه کنند از بیم بدخواه
هوای دل رهش می زد که برخیز
گل خود را بدین شکر برآمیز
گر آن صورت بد   این رخشنده  جان است
خبر بود آن و این باری عیان است
دگر ره گفت از این ره روی برتاب
روا نبود نمازی در دو محراب
ز یک دوران دو شربت خورد نتوان
دو صاحب را پرستش کرد نتوان
و گر هست این جوان آن نازنین شاه
نه جای پرسش است او را در این راه
مرا به کاز درون پرده بیند
که بر بی پردگان گردی نشیند
هنوز از پرده بیرون نیست این کار
ز پرده چون برون آیم به یک بار 
عقاب خویش را در پویه پر داد
ز نعلش گاو و ماهی را خبر داد
تک از باد صبا پیشی گرفته
به جنبش با فلک خویشی گرفته
پری را می گرفت از گرم خیزی
به چشم دیو در می شد ز تیزی
پس از یک لحظه خسرو باز پس دید
به جز خود ناکسم گر هیچ کس دید
ز هر سو کرد مرکب را روانه
نه دل دید و نه دلبر در میانه
فرود آمد بدان چشمه زمانی
ز هر سو جست از آن گوهر نشانی
شگفت آمد دلش را کاین چنین تیز
بدین زودی کجا رفت آن دل آویز 
گهی سوی درختان دید گستاخ
که گویی مرغ شد پرید بر شاخ
گهی دیده به آب چشمه می شست
چو ماهی ماه را در آب می جست
زمانی پل بر آب چشم بستی
گهی بر آب چشمه پل شکستی
ز چشمش برده آن چشمه سیاهی
در او غلطید چون در چشمه ماهی
چنان نالید کز بس نالش او
پشیمان شد سپهر از مالش او
مه و شبدیز را در باغ می جست
به چشمی باز و چشمی زاغ می جست
ز هر سو حمله بر چون باز نخجیر
که زاغی کرد بازش را گرو گیر
از آن زاغ سبک پر  مانده پر داغ
جهان تاریک بر وی چون پر زاغ
شده زاغ سیه  باز سپیدش
درخت خار گشته  مشک بید ش
ز بیدش گر به بید انجیر کرده
سرشگش تخم بید انجیر خورده
خمیده بیدش از سودای خورشید
بلی رسم است چوگان کردن از بید
بر آورد از جگر سوزنده آهی
که آتش در چو من مردم گیاهی
بهاری یافتم زو بر نخوردم
فراتی دیدم و لب تر نکردم
به نادانی ز گوهر داشتم چنگ
کنون می بایدم بر دل زدن سنگ
گلی دیدم نچیدم بامداد ش
دریغا چون شب آمد برد بادش
در آبی نرگسی دیدم شکفته
چو آبی خفته وز او آب خفته
شنیدم کآب خفتد  زر شود خاک
چرا سیماب گشت آن سرو چالاک 
همایی بر سرم می داد سایه
سریر م را ز گردون کرد پایه
بر آن سایه چو مه دامن فشاندم
چو سایه لاجرم بی سنگ ماندم
نمد زینم نگردد خشک از این خون
بترزینم تبر زین چون بود چون  
برون آمد گلی از چشمه آب
نمی گویم به بیداری که در خواب
کنون کآن چشمه را با گل نبینم
چو خار آن به که بر آتش نشینم
که فرمودم که روی از مه بگردان  
چو بخت آمد به راهت ره بگردان  
کدامین دیو طبعم را بر این داشت  
که از باغ ارم بگذشت و بگذاشت
همه جایی شکیبایی ستوده ست
جز این یک جا که صید از من ربوده ست
چو برق از جان چراغی برفروزم
شکیب خام را بر وی بسوزم
اگر من خوردمی زان چشمه آبی
نبایستی ز دل کردن کبابی
نصیحت بین که آن هندو چه فرمود
که چون مالی بیابی زود خور زود
در این باغ از گل سرخ و گل زرد
پشیمانی نخورد آن کس که برخورد
من و زین پس جگر در خون کشیدن
ز دل پیکان غم بیرون کشیدن
زنم چندان تپانچه بر سر و روی
که یارب یاربی خیزد ز هر موی
مگر کآسوده تر گردم در این درد
تنور آتشم لختی شود سرد
ز بحر دیده چندان در ببارم
که جز گوهر نباشد در کنارم
کسی کاو را ز خون آماس خیزد
کی آسوده شود تا خون نریزد
زمانی گشت گرد چشمه نالان
به گریه دست ها بر چشم مالان
زمانی بر زمین افتاد مدهوش
گرفت آن چشمه را چون گل در آغوش
از آن سرو روان کز چنگ رفته
ز سرو ش آب و از گل رنگ رفته
سهی سرو ش فتاده بر سر خاک
شده لرزان چنان کز باد خاشاک
به دل گفتا گر این ماه آدمی بود
کجا آخر قدمگاهش زمی بود
و گر بود او پری دشوار باشد
پری بر چشمه ها بسیار باشد
به کس نتوان نمود این داوری را
که خسرو دوست می دارد پری را
مرا زین کار کامی برنخیزد
پری پیوسته از مردم گریزد
به جفت مرغ آبی باز کی شد
پری با آدمی دم ساز کی شد
سلیمانم بباید نام کردن
پس آن گاهی پری را رام کردن
ازین اندیشه لختی باز می گفت
حکایت های دل پرداز می گفت
به نومیدی دل از دل خواه برداشت
به دارالملک ارمن راه برداشت

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -