cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
شنیدستم که اندر معدنی تنگ
سخن گفتند با هم گوهر و سنگ
چنین پرسید سنگ از لعل رخشان
که از تاب که شد چهرت فروزان
بدین پاکیزه رویی از کجایی
که دادت آب و رنگ و روشنایی
درین تاریک جا جز تیرگی نیست
بتاریکی درون این روشنی چیست
بهر تاب تو بس رخشندگیهاست
در این یک قطره آب زندگیهاست
بمعدن من بسی امید راندم
تو گر صد سال من صد قرن ماندم
مرا آن پستی دیرینه بر جاست
فروغ پاکی از چهر تو پیداست
بدین روشن دلی خورشید تابان
چرا با من تباهی کرد زینسان
مرا از تابش هر روزه بگداخت
ترا آخر متاع گوهری ساخت
اگر عدل است کار چرخ گردان
چرا من سنگم و تو لعل رخشان
نه ما را دایه ایام پرورد
چرا با من چنین با تو چنان کرد
مرا نقصان تو را افزونی آموخت
ترا افروخت رخسار و مرا سوخت
ترا در هر کناری خواستاریست
مرا سرکوبی از هر رهگذریست
ترا هم رنگ و هم ار زندگی هست
مرا زین هر دو چیزی نیست در دست
ترا بر افسر شاهان نشانند
مرا هرگز نپرسند و ندانند
بود هر گوهری را با تو پیوند
گه انگشتر شوی گاهی گلوبند
من اینسان واژگون طالع تو فیروز
تو زینسان دلفروز و من بدین روز
بنرمی گفت او را گوهر ناب
جوابی خوبتر از در خوشاب
کزان معنی مرا گرم است بازار
که دیدم گرمی خورشید بسیار
از آنرو چهره ام را سرخ شد رنگ
که بس خونابه خوردم در دل سنگ
از آن ره بخت با من کرد یاری
که در سختی نمودم استواری
به اختر زنگی شب راز میگفت
سپهر آن راز با من باز میگفت
ثریا کرد با من تیغ بازی
عطارد تا سحر افسانه سازی
زحل با آنهمه خونخواری و خشم
مرا میدید و خون میریخت از چشم
فلک بر نیت من خنده میکرد
مرا زین آرزو شرمنده می کرد
سهیلم رنجها میداد پنهان
بفکرم رشکها میبرد کیهان
نشستی ژاله ای هر گه بکهسار
بدوش من گرانتر میشدی بار
چنانم میفشردی خاره و سنگ
که خونم موج میزد در دل تنگ
نه پیدا بود روز اینجا نه روزن
نه راه و رخنه ای بر کوه و برزن
بدان درماندگی بودم گرفتار
که باشد نقطه اندر حصن پرگار
گهی گیتی ز برفم جامه پوشید
گهی سیلم بگوش اندر خروشید
زبونیها ز خاک و آب دیدم
ز مهر و ماه منت ها کشیدم
جدی هر شب بفکر بازیی چند
بمن میکرد چشم اندازیی چند
ثوابت قصه ها کردند تفسیر
کواکب برجها دادند تغییر
دگرگون گشت بس روز و مه و سال
مرا جاوید یکسان بود احوال
اگرچه کار بر من بود دشوار
بخود دشوار می نشمردمی کار
نه دیدم ذره ای از روشنایی
نه با یک ذره کردم آشنایی
نه چشمم بود جز با تیرگی رام
نه فرق صبح میدانستم از شام
بسی پاکان شدند آلوده دامن
بسی برزیگران را سوخت خرمن
بسی برگشت راه و رسم گردون
که پا نگذاشتیم ز اندازه بیرون
چو دیدندم چنان در خط تسلیم
مرا بس نکته ها کردند تعلیم
بگفتندم ز هر رمزی بیانی
نمودندم ز هر نامی نشانی
ببخشیدند چون تابی تمامم
بدخشی لعل بنهادند نامم
مرا در دل نهفته پرتوی بود
فروزان مهر آن پرتو بیفزود
کمی در اصل من میبود پاکی
شد آن پاکی در آخر تابناکی
چو طبعم اقتضای برتری داشت
مرا آن برتری آخر برافراشت
نه تاب و ارزش من رایگانی است
سزای رنج قرنی زندگانی است
نه هر پاکیزه رویی پاکزاد است
که نسل پاک ز اصل پاک زاد است
نه هر کوهی بدامن داشت معدن
نه هر کان نیز دارد لعل روشن
یکی غواص درجی گران بود
پر از مشتی شبه دیدش چو بگشود
بگو این نکته با گوهر فروشان
که خون خورد و گهر شد سنگ در کان

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
با مرغکان خویش چنین گفت ماکیان
کای کودکان خرد گه کارکردن است
روزی طلب کنید که هر مرغ خرد را
اول وظیفه رسم و ره دانه چیدن است
بی رنج نوک و پا نتوان چینه جست و خورد
گر آب و دانه ایست بخونابه خوردن است
درمانده نیستید شما را بقدر خویش
هم نیروی نشستن و هم راه رفتن است
پنهان ز خوشه ای بربایید دانه ای
در قریه گفتگوست که هنگام خرمن است
فریاد شوق و بازی طفلانه هفته ایست
گر بشنوید وقت نصیحت شنیدن است
گیتی دمی که رو بسیاهی نهد شب است
چشم آنزمان که خسته شود گاه خفتن است
بی من ز لانه دور نگردید هیچ یک
تنها چه اعتبار در این کوی و برزن است
از چشم طایران شکاری نهان شوید
گویند با قبیله ما باز دشمن است
جز بانگ فتنه هیچ بگوشم نمیرسد
یا حرف سر بریدن و یا پوست کندن است
نخجیرگاه ها و کمان ها و تیرهاست
سیمرغ را نه بیهده در قاف مسکن است
با طعمه ای ز جوی و جری اکتفا کنید
آسیب آدمی است هر آنجا که ارزان است
هر جا که سوگ و سور بود مرغ خانگی
رانش بسیخ و سینه بدیگ مسمن است
از خون صدهزار چو ما طایر ضعیف
هر صبح و شام دامن گیتی ملون است
از آب و دان خانه بیگانگان چه سود
هر کس که منزوی است زاندیشه ایمن است
پیدا هزار دام ز هر بام کوتهی است
پنهان هزار چشم بسوراخ و روزن است
زینسان که حمله میکند این گنبد کبود
افتد نرفته نیمرهی گر تهمتن است
هر نقطه را بدیده تحقیق بنگرید
صیاد را علامت خونین بدامن است
از لانه هیچگاه نگردید تنگ دل
کاینخانه بس فراخ و بسی پاک و روشن است
با مرغ خانه مرغ هوا را تفاوتی است
بال و پر شما نه برای پریدن است
ما را به یک دقیقه توانند بست و کشت
پرواز و سیر و جلوه ز مرغان گلشن است
گر به دام حیله مردم فتاده ایم
ایام هم چو وقت رسد مردم افکن است
تلخست زخم خوردن و دین جفای سنگ
گر زانکه سنگ کودک و گر زخم سوزن است
جایی که آب و دانه و گلزار و سبزه ایست
آنجا فریب خوردن طفلان مبرهن است

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
یکی مرغ زیرک ز کوتاه بامی
نظر کرد روزی بگسترده دامی
بسان ره اهرمن پیچ پیچی
بکردار نطعی ز خون سرخ فامی
همه پیچ و تابش عیان گیروداری
همه نقش زیباش روشن ظلامی
بهر دانه ای قصه ای از فریبی
بهر ذره نوری حدیثی ز شامی
بپهلوش صیاد ناخوبرویی
بکشتن حریصی بخون تشنه کامی
نه عاریش از دامن آلوده کردن
نه اش بیم ننگی نه پروای نامی
زمانی فشردی و گاهی شکستی
گلوی تذروی و بال حمامی
از آن خدعه آگاه مرغ دانا
بصیاد داد از بلندی سلامی
بپرسید این منظر جانفزا چیست
که دارد شکوه و صفای تمامی
بگفتا سرایی است آباد و ایمن
فرود آی از بهر گشت و خرامی
خریدار ملک امان شو چه حاصل
ز سرگشتگیهای عمر حرامی
بخندید کاین خانه نتوان خریدن
که مشتی نخ است و ندارد دوامی
نماند بغیر از پر و استخوانی
از آن کو نهد سوی این خانه گامی
نبندیم چشم و نیفتیم در چه
نبخشیم چیزی نخواهیم وامی
بدامان و دست تو هر قطره خون
مرا داده است از بلایی پیامی
فریب جهان پخته کردست ما را
تو آتش نگه دار از بهر خامی

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت ای دوست این پیراهن است افسار نیست
گفت مستی زان سبب افتان و خیزان میروی
گفت جرم راه رفتن نیست ره هموار نیست
گفت می باید تو را تا خانه قاضی برم
گفت رو صبح آی قاضی نیمه شب بیدار نیست
گفت نزدیک است والی را سرای آنجا شویم
گفت والی از کجا در خانه خمار نیست
گفت تا داروغه را گوییم در مسجد بخواب
گفت مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست
گفت دیناری بده پنهان و خود را وارهان
گفت کار شرع کار درهم و دینار نیست
گفت از بهر غرامت جامه ات بیرون کنم
گفت پوسیده ست جز نقشی ز پود و تار نیست
گفت آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه
گفت در سر عقل باید بی کلاهی عار نیست
گفت می بسیار خوردی زان چنین بیخود شدی
گفت ای بیهوده گو حرف کم و بسیار نیست
گفت باید حد زند هشیار مردم مست را
گفت هشیاری بیار اینجا کسی هشیار نیست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
دید موری طاسک لغزنده ای
از سر تحقیر زد لبخنده ای
کاین ره از بیرون همه پیچ و خم است
وز درون تاریکی و دود و دم است
فصل باران است و برف و سیل و باد
ناگه این دیوار خواهد اوفتاد
ای که در این خانه صاحبخانه ای
هر که هستی از خرد بیگانه ای
نیست میدانم ترا انبار و توش
پس چه خواهی خوردن ای بی عقل و هوش
از برای کار خود پایی بزن
نوبت تدبیر شد رایی بزن
زندگانی جز معمایی نبود
وقت غیر از خوان یغمایی نبود
تا نپیمایی ره سعی و عمل
این معما را نخواهی کرد حل
هر کجا راهی است ما پیموده ایم
هر کجا توشی است آنجا بوده ایم
تو ز اول سست کردی پایه را
سود اندک بود اندک مایه را
نیست خالی دوش ما از بار ما
کوشش اندر دست ما افزار ما
گر به سیر و گشت می پرداختیم
از کجا آن لانه را می ساختیم
هر که توشی گرد کرد او چاشت خورد
هر که زیرک بود او زد دستبرد
دستبردی زد زمانه هر نفس
دستبردی هم تو زن ای بوالهوس
آخر این سرچشمه خواهد شد خراب
در سبوی خویش باید داشت آب
سرد میگردد تنور آسمان
در تنور گرم باید پخت نان
مور تا پی داشت در پا سرفشاند
چون تو اندر گوشه عزلت نماند
مادر من گفت در طفلی بمن
رو بکوش از بهر قوت خویشتن
کس نخواهد بعد ازین بار تو برد
جنس ما را نیست خرد و سالخورد
بس بزرگست این وجود خرد ما
وقت دارد کار و خواب و خورد ما
خرد بودیم و بزرگی خواستیم
هم در افتادیم و هم برخاستیم
مور خوارش گفت کای یار عزیز
گر تو نقاشی بیا طرحی بریز
نیک دانستم که اندر دوستی
همچو مغز خالص بی پوستی
یک نفس بنای این دیوار باش
در خرابیهای ما معمار باش
این بنا را ساختیم اما چه سود
خانه بی صحن و سقف و بام بود
مهره تدبیر دور انداختیم
زان سبب بردی تو و ما باختیم
کیست ما را از تو خیراندیش تر
کاشکی می آمدی زین پیشتر
گر باین ویرانه آبادی دهی
در حقیقت داد استادی دهی
فکر ما تعمیر این بام و فضاست
هر چه پیش آید جز این کار قضاست
تو طبیب حاذق و ما دردمند
ما در این پستی تو در جای بلند
تا که بر می آیدت کاری ز دست
رونقی ده گر که بازاری شکست
مور مغرور این حکایت چون شنید
گفت تا زود است باید رفت و دید
پای اندر ره نهاد آمد فرود
گرچه رفتن بود و برگشتن نبود
کار را دشوار دید از کار ماند
در عجب زان راه ناهموار ماند
مور طفل اما حوادث پیر بود
احتمال چاره جویی دیر بود
دام محکم ضعف در حد کمال
ایستادن سخت و برگشتن محال
از برای پایداری پای نه
بهر صبر و بردباری جای نه
چونکه دید آن صید مسکین مور خوار
گفت گر کارآگهی اینست کار
خانه ما را نمیکردی پسند
بد پسند است این وجود آزمند
تو بدین طفلی که گفت استاد شو
باد افکن در سر و بر باد شو
خوب لغزیدی و گشتی سرنگون
خوب خواهیمت مکید این لحظه خون
بسکه از معماری خود دم زدی
خانه تدبیر را بر هم زدی
دام را اینگونه باید ساختن
چون تو خودبین را بدام انداختن
عیب کردی این ره لغزنده را
طاس را دیدی ندیدی بنده را
من هزاران چون تو را دادم فریب
زان فریب آگه شوی عما قریب
هیچ پرسیدی که صاحبخانه کیست
هیچ گفتی در پس این پرده چیست
دیده را بستی و افتادی بچاه
ره شناسا این تو و این پرتگاه
طاس لغزنده است ای دل آز تو
مبتلایی گر شود دمساز تو
زین حکایت قصه خود گوشدار
تو چو موری و هوی چون مورخوار
چون شدی سرگشته در تیه نیاز
با خبر باش از نشیب و از فراز
تا که این روباه رنگین کرد دم
بس خروس از خانه داران گشت گم
پا منه بیرون ز خط احتیاط
تا چو طومارت نپیچاند بساط

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
شنیده اید میان دو قطره خون چه گذشت
گه مناظره یک روز بر سر گذری
یکی بگفت به آن دیگری تو خون که ای
من اوفتاده ام اینجا ز دست تاجوری
بگفت من بچکیدم ز پای خارکنی
ز رنج خار که رفتش بپا چو نیشتری
جواب داد ز یک چشمه ایم هر دو چه غم
چکیده ایم اگر هر یک از تن دگری
هزار قطره خون در پیاله یکرنگند
تفاوت رگ و شریان نمیکند اثری
ز ما دو قطره کوچک چه کار خواهد خاست
بیا شویم یکی قطره بزرگتری
براه سعی و عمل با هم اتفاق کنیم
که ایمنند چنین رهروان ز هر خطری
در اوفتیم ز رودی میان دریایی
گذر کنیم ز سرچشمه ای بجوی و جری
بخنده گفت میان من و تو فرق بسی است
تویی ز دست شهی من ز پای کارگری
برای همرهی و اتحاد با چو منی
خوش است اشک یتیمی و خون رنجبری
تو از فراغ دل و عشرت آمدی بوجود
من از خمیدن پشتی و زحمت کمری
ترا به مطبخ شه پخته شد همیشه طعام
مرا به آتش آهی و آب چشم تری
تو از فروغ می ناب سرخ رنگ شدی
من از نکوهش خاری و سوزش جگری
مرا به ملک حقیقت هزار کس بخرد
چرا که در دل کان دلی شدم گهری
قضا و حادثه نقش من از میان نبرد
کدام قطره خون را بود چنین هنری
درین علامت خونین نهان دو صد دریاست
ز ساحل همه پیداست کشتی ظفری
ز قید بندگی این بستگان شوند آزاد
اگر بشوق رهایی زنند بال و پری
یتیم و پیره زن اینقدر خون دل نخورند
اگر بخانه غارتگری فتد شرری
بحکم نا حق هر سفله خلق را نکشند
اگر ز قتل پدر پرسشی کند پسری
درخت جور و ستم هیچ برگ و بار نداشت
اگر که دست مجازات میزدش تبری
سپهر پیر نمیدوخت جامه بیداد
اگر نبود ز صبر و سکوتش آستری
اگر که بدمنشی را کشند بر سر دار
بجای او ننشیند بزور ازو بتری

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
با مور گفت مار سحرگه بمرغزار
کاز ضعف و بیخودی تو چنین خردی و نزار
همچون تو ناتوان نشنیدم بهیچ جا
هر چند دیده ام چو تو جنبندگان هزار
غافل چرا روی که کشندت چو غافلان
پشت از چه خم کنی که نهندت به پشت بار
سر بر فراز تا نزنندت بسر قفا
تن نیک دار تا ندهندت به تن فشار
از خود مرو ز دیدن هر دست زورمند
جان عزیز خیره بهر پا مکن نثار
کار بزرگ هستی خود را مگیر خرد
آگه چو زین شمار نه ای پند گوشدار
از سست کاری اینهمه سختی کشی و رنج
بی موجبی کسی نشد ایدوست چون تو خوار
آن را که پای ظلم نهد بر سرت بزن
چالاک باش همچو من اندر زمان کار
از خویشتن دفاع کن ارزانکه زنده ای
از من ببین چگونه کند هر کسی فرار
ننگ است با دو چشم به چه سرنگون شدن
مرگ است زندگانی بی قدر و اعتبار
من جسم زورمند بسی سرد کرده ام
هرگز نداده ام به بداندیش زینهار
سرگشته چون تو بر سر هر ره نگشته ام
گاهی به سبزه خفته ام آسوده گه به غار
از بهر نیم دانه تو عمری تلف کنی
من صبح موش صید کنم شام سوسمار
همواره در گذرگه خلقی تو تیره روز
هر روز پایمالی و هر لحظه بی قرار
خندید مور و گفت چنین است رسم و راه
از رنج و سعی خویش مرا نیست هیچ عار
آسوده آنکه در پی گنجی کشید رنج
شاد آنکه چون منش قدمی بود استوار
بیهش چه خوانیم که ندیدست هیچ کس
مانند مور عاقبت اندیش و هوشیار
من دانه ای به لانه کشم با هزار سعی
از پا دراوفتم به ره اندر هزار بار
از کار سخت خود نکنم هیچ شکوه زانک
ناکرده کار می نتوان زیست کامکار
غافل تویی که بد کنی و بی خبر روی
در رهگذار من نبود دام و گیر و دار
من تن بخاک میکشم و بار میبرم
از مور بیش ازین چه توان داشت انتظار
کوشم بزندگی و ننالم بگاه مرگ
زین زندگی و مرگ که بودست شرمسار
جز سعی نیست مورچگان را وظیفه ای
با فکر سیر و خفتن خوش مور را چه کار
شادم که نیست نیروی آزار کردنم
در زحمت است آنکه تو هستیش در جوار
جز بددلی و فکرت پستت چه خصلتی است
از مردم زمانه ترا کیست دوستدار
ایمن مشو ز فتنه چو خود فتنه میکنی
گر چیره ای تو چیره تر است از تو روزگار
افسونگر زمانه ترا هم کند فسون
صیاد چرخ پیر ترا هم کند شکار
ای بی خبر قبیله ما بس هنرورند
هرگز نبوده است هنرمند خاکسار
مورم کسی مرا نکشد هیچگه بعمد
ماری تو هر کجاست بکوبند مغز مار
با بد به جز بدی نکند چرخ نیلگون
از خار هیچ میوه نچیدند غیر خار
جز نام نیک و زشت نماند ز کارها
جز نیکویی مکن که جهان نیست پایدار

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
قاضی بغداد شد بیمار سخت
از عدالتخانه بیرون برد رخت
هفته ها در دام تب چون صید ماند
محضرش خالی ز عمرو زید ماند
مدعی دیگر نیامد بر درش
ماند گرد آلود مهر و دفترش
دادخواه و مردم بیدادگر
هر دو رو کردند بر جای دگر
آن دکان عجب شد بی مشتری
دیگری برداشت کار داوری
مدتی قاضی ز کسب و کار ماند
آن متاع زرق بی بازار ماند
کس نمی آورد دیگر نامه ای
بره ای قندی خروسی جامه ای
نیمه شب دیگر کسی بر در نبود
صحبتی از بدره های زر نبود
از کسی دیگر نیامد پیشکش
از میان برخاست صلح و کشمکش
مانده بود از گردش دوران عقیم
حرف قیم دعوی طفل یتیم
بر نمی آورد بزاز دغل
طاقه کشمیری از زیر بغل
زر دگر ننهاد مرد کم فروش
زیر مسند تا شود قاضی خموش
چون همی نیروش کم شد ضعف بیش
عاقبت روزی پسر را خواند پیش
گفت دکان مرا ایام بست
دیگرم کاری نمی آید ز دست
تو بمسند برنشین جای پدر
هر چه من بردم تو بعد از من ببر
هر چه باشد باز نامش مسند است
گر زیانش ده بود سودش صد است
گر بدانی راه و رسم کار را
گرم خواهی کرد این بازار را
سالها اندر دبستان بوده ای
بس کتاب و بس قلم فرسوده ای
آگهی از حکم و از فتوای من
از سخنها و اشارتهای من
کار دیوانخانه میدانی که چیست
وانکه میبایست بارش برد کیست
تو بسی در محضر من مانده ای
هر چه در دفتر نوشتم خوانده ای
خوش گذشت از صید خلق ایام من
ای پسر دامی بنه چون دام من
حق بر آنکس ده که میدانی غنی است
گر سراپا حق بود مفلس دنی است
حرف ظالم هر چه گوید می پذیر
هر چه از مظلوم میخواهی بگیر
گاه باید زد به میخ و گه به نعل
گر سند خواهند باید کرد جعل
در رواج کار خود چون من بکوش
هر که را پر شیرتر بینی بدوش
گفت آری داوری نیکو کنم
خدمت هر کس بقدر او کنم
صبحگاهان رفت و در محضر نشست
شامگه برگشت خون آلوده دست
گفت چون رفتم بمحضر صبحگاه
روستایی زاده ای آمد ز راه
کرد نفرین بر کسان کدخدای
که شبانگه ریختندم در سرای
خانه ام از جورشان ویرانه شد
کودک شش ساله ام دیوانه شد
روغنم بردند و خرمن سوختند
بره ام کشتند و بز بفروختند
گر که این محضر برای داوری است
دید باید کاین چه ظلم و خودسری است
گفتم این فکر محال از سر بنه
داوری گر نیک خواهی زر بده
گفت دیناری مرا در کار نیست
گفتمش کمتر ز صد دینار نیست
من همی گفتم بده او گفت نی
او همی رفت و منش رفتم ز پی
چون درشتی کرد با من کشتمش
قصه کوته گشت رو در هم مکش
گر تو میبودی به محضر جای من
همچو من کوته نمیکردی سخن
چونکه زر میخواستی و زر نداشت
گفته های او اثر دیگر نداشت
خیره سر میخواندی و دیوانه اش
میفرستادی به زندانخانه اش
تو به پنبه میبری سر ای پدر
من به تیغ این کار کردم مختصر
آن چنان کردم که تو میخواستی
راستی این بود و گفتم راستی
زرشناسان چون خدا نشناختند
سنگشان هر جا که رفت انداختند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
نوگلی روزی ز شورستان دمید
خار آن گل دید و رو در هم کشید
کز چه روییدی به پیش پای ما
تنگ کردی بی ضرورت جای ما
سرخی رنگ تو چشمم خیره کرد
زشتی رویت فضا را تیره کرد
خسته گشت از بوی جانکاهت وجود
این چه نقش است این چه تار است این چه پود
حجلت است این شاخه بی بار تو
عبرت است این برگ ناهموار تو
کاش بر میکند زین مرزت کسی
کاش میرویید در جایت خسی
تو ندانم از کدامین کشوری
هر که هستی مایه دردسری
ما ز یک اقلیم زان با هم خوشیم
گر که در آبیم و گر در آتشیم
شبنمی گر میچکد بر روی ماست
نکهتی گر میرسد از بوی ماست
چون تو بس در جوی و جر روییده اند
لیک ما را بیشتر بوییده اند
دسته ها چیدند از ما صبح و شام
هیچ ننهادند نزدیک تو گام
تو همه عیبی و ما یکسر هنر
ما سرافرازیم و تو بی پا و سر
گل بدو خندید کای بی مهر دوست
زشترویی لیک گفتارت نکوست
همنشین چون تویی بودن خطاست
راست گفتی آنچه گفتی راست راست
گلبنی کاندر بیابانی شکفت
یاوه ای گر خار بر روی گفت گفت
می شکفتیم ار بطرف گلشنی
میکشیدیم از تفاخر دامنی
تا میان خار و خاشاک اندریم
کس نداند کز شما نیکوتریم
ما کز اول پاک طینت بوده ایم
از کجا دامان تو آلوده ایم
صبحت گل رنجه دارد خار را
خیرگی بین خار ناهموار را
خار دیدستی که گل دید و رمید
گل شنیدستی که شد خار و خلید
ما فرومایه نبودیم از ازل
تو فرومایه شدی ضرب المثل
همنشینان تو خارانند و بس
گل چه ارزد پیش تو ای بوالهوس
پیش تو غیر از گیاهی نیستیم
تو چه میدانی چه ایم و کیستیم
چون کسی نا اهل را اهلی شمرد
گر ز وی روزی قفایی خورد خورد
ما که جای خویش را نشناختیم
خویشتن را در بلا انداختیم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
جوانی چنین گفت روزی به پیری
که چون است با پیریت زندگانی
بگفت اندرین نامه حرفی است مبهم
که معنیش جز وقت پیری ندانی
تو به کز توانایی خویش گویی
چه میپرسی از دوره ناتوانی
جوانی نکودار کاین مرغ زیبا
نماند در این خانه استخوانی
متاعی که من رایگان دادم از کف
تو گر میتوانی مده رایگانی
هر آن سرگرانی که من کردم اول
جهان کرد از آن بیشتر سرگرانی
چو سرمایه ام سوخت از کار ماندم
که بازی است بی مایه بازارگانی
از آن برد گنج مرا دزد گیتی
که در خواب بودم گه پاسبانی

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ
بحر: متقارب مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U - -
بزرگمهر به نوشین روان نوشت که خلق
ز شاه خواهش امنیت و رفاه کنند
شهان اگر که به تعمیر مملکت کوشند
چه حاجت است که تعمیر بارگاه کنند
چرا کنند کم از دسترنج مسکینان
چرا به مظلمه افزون به مال و جاه کنند
چو کج روی تو نپویند دیگران ره راست
چو یک خطا ز تو بینند صد گناه کنند
به لشکر خرد و رای و عدل و علم گرای
سپاه اهرمن اندیشه زین سپاه کنند
جواب نامه مظلوم را تو خویش فرست
بسا بود که دبیرانت اشتباه کنند
زمام کار به دست تو چون سپرد سپهر
به کار خلق چرا دیگران نگاه کنند
اگر به دفتر حکام ننگری یک روز
هزار دفتر انصاف را سیاه کنند
اگر که قاضی و مفتی شوند سفله و دزد
دروغگو و بداندیش را گواه کنند
به سمع شه نرسانند حاسدان قوی
تظلمی که ضعیفان دادخواه کنند
بپوش چشم ز پندار و عجب کاین دو شریک
بر آن سرند که تا فرصتی تباه کنند
چو جای خود نشناسی به حیله مدعیان
تو را ز اوج بلندی به قعر چاه کنند
بترس ز آه ستمدیدگان که در دل شب
نشسته اند که نفرین به پادشاه کنند
از آن شرار که روشن شود ز سوز دلی
به یک اشاره دو صد کوه را چو کاه کنند
سند به دست سیه روزگار ظلم بس است
صحیفه ای که در آن ثبت اشک و آه کنند
چو شاه جور کند خلق در امید نجات
همی حساب شب و روز و سال و ماه کنند
هزار دزد کمین کرده اند بر سر راه
چنان مباش که بر موکب تو راه کنند
مخسب تا که نپیچاند آسمانت گوش
چنین معامله را بهر انتباه کنند
تو کیمیای بزرگی بجوی بی خبران
بهل که قصه ز خاصیت گیاه کنند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
به سوزنی ز ره شکوه گفت پیرهنی
ببین ز جور تو ما را چه زخمها بتن است
همیشه کار تو سوراخ کردن دلهاست
هماره فکر تو بر پهلویی فرو شدن است
بگفت گر ره و رفتار من نداری دوست
برو بگوی بدرزی که رهنمای من است
وگر نه بی سبب از دست من چه مینالی
ندیده زحمت سوزن کدام پیرهن است
اگر به خار و خسی فتنه ای رسد در دشت
گناه داس و تبر نیست جرم خارکن است
ز من چگونه ترا پاره گشت پهلو و دل
خود آگهی که مرا پیشه پاره دوختن است
چه رنجها که برم بهر خرقه دوختنی
چه وصله ها که ز من بر لحاف پیرزن است
بدان هوس که تن این و آن بیارایم
مرا وظیفه دیرینه ساده زیستن است
ز در شکستن و خم گشتنم نیاید عار
چرا که عادت من با زمانه ساختن است
شعار من ز بس آزادگی و نیکدلی
بقدر خلق فزودن ز خویش کاستن است
همیشه دوختنم کار و خویش عریانم
بغیر من که تهی از خیال خویشتن است
یکی نباخته ای دوست دیگری نبرد
جهان و کار جهان همچو نرد باختن است
بباید آنکه شود بزم زندگی روشن
نصیب شمع مپرس از چه روی سوختن است
هر آن قماش که از سوزنی جفا نکشد
عبث در آرزوی همنشینی بدن است
میان صورت و معنی بسی تفاوتهاست
فرشته را بتصور مگوی اهرمن است
هزار نکته ز باران و برف میگوید
شکوفه ای که به فصل بهار در چمن است
هم از تحمل گرما و قرنها سختی است
اگر گهر به بدخش و عقیق در یمن است

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
از درد پای پیرزنی ناله کرد زار
کامروز پای مزرعه رفتن نداشتم
برخوشه چینیم فلک سفله گر گماشت
عیبش مکن که حاصل و خرمن نداشتم
دانی ز من برای چه دامن گرفت دهر
من جز سرشک گرم بدامن نداشتم
سر درد سر کشید و تن خسته عور ماند
ایکاش از نخست سر و تن نداشتم
هستی وبال گردن من شد ز کودکی
ایکاش این وبال بگردن نداشتم
پیر شکسته را نفرستند بهر کار
من برگ و ساز خانه نشستن نداشتم
از حمله های شبرو دهرم خبر نبود
من چون زمانه چشم به روزن نداشتم
صد معدن است در دل هر سنگ کوه بخت
من یک گهر از این همه معدن نداشتم
فقرم چو گشت دوست شنیدم ز دوستان
آن طعنه ها که چشم ز دشمن نداشتم
گر جور روزگار کشیدم شگفت نیست
یارای انتقام کشیدن نداشتم
دیگر کبوترم بسوی لانه برنگشت
مانا شنیده بود که ارزن نداشتم
از کلبه خیره گربه پیرم نبست رخت
دیگر پنیر و گوشت به مخزن نداشتم
بد دل زمانه بود که ناگه ز من برید
من قصد از زمانه بریدن نداشتم
زانروی چرخ سنگ بسر زد مرا که من
مانند چرخ سنگ و فلاخن نداشتم
هر روز بر سرم سر مویی سپید شد
افزود برف و چاره رفتن نداشتم
من خود چو آتش از شرر فقر سوختم
پروای سردی دی و بهمن نداشتم
ماندم بسی و دیده من شصت سال دید
اما چه سود بهره ز دیدن نداشتم
همواره روزگار سیه دید چشم من
آسایشی ز دیده روشن نداشتم
دستی نماند که تا بدوزد قبای من
حاجت به جامه و نخ و سوزن نداشتم
روزی که پند گفت بمن گردش فلک
آن روز گوش پند شنیدن نداشتم
هرگز مرا ز داشتن خلق رشک نیست
زان غبطه میخورم که چرا من نداشتم

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
شب شد و پیر رفوگر ناله کرد
کای خوش آن چشمی که گرم خفتن است
چه شب و روزی مرا چون روز و شب
صحبت من با نخ و با سوزن است
من به هر جایی که مسکن می کنم
با من آنجا بخت بد هم مسکن است
چیره شد چون بر سیه موی سپید
گفتم اینک نوبت دانستن است
نه دم و دودی نه سود و مایه ای
خانه درویش از دزد ایمن است
برگشای اوراق دل را و بخوان
قصه های دل فزون از گفتن است
من زبون گشتم به چنگال دو گرگ
روز و شب گرگند و گیتی مکمن است
ایستادم گرچه خم شد پشت من
اوفتادن از قضا ترسیدن است
گر نهم امروز این فرصت ز دست
چاره ام فردا به خواری مردن است
سر هزاران دردسر دارد سر است
تن دو صد توش و نوا خواهد تن است
دل ز خون یاقوت احمر ساخته است
من نمی دانستم اینجا معدن است
جامه ها کردم رفو اما به تن
جامه ای دارم که چون پرویزن است
این همه جان کندن و سوزن زدن
گور خود با نوک سوزن کندن است
هر چه امشب دوختم بشکافتم
این نخستین مبحث نادیدن است
چشم من چیزی نمی بیند دگر
کار سوزن کار چشم روشن است
دیده تا یارای دیدن داشت دید
این چراغ اکنون دگر بی روغن است
چرخ تا گردیده خلق افتاده اند
این فتادنها از آن گردیدن است
آنچه روزی در تنم دل داشت نام
بسکه سختی دید امروز آهن است
بس رفو کردم ندانستم که عمر
صد هزارش پارگی بر دامن است
گفتمش لختی بمان بهر رفو
گفت فرصت نیست وقت رفتن است
خیره از من زیرکی خواهد فلک
کارگر هنگام پیری کودن است
دوش ضعف پیریم از پا فکند
گفتم این درس ز پای افتادن است
ذره ذره هر چه بود از من گرفت
دیر دانستم که گیتی رهزن است
نیست جز موی سپیدم حاصلی
کشتم ادبار است و فقرم خرمن است
من به صد خونابه یک نان یافتم
نان نخوردن بهتر از خون خوردن است
دشمنان را دوست تر دارم ز دوست
دوست وقت تنگدستی دشمن است
هر چه من گردن نهادم چرخ زد
خون من ایام را بر گردن است
خسته و کاهیده و فرسوده ام
هر زمانم مرگ در پیراهن است
ارزش من پاره دوزی بود و بس
این چنین ارزش به هیچ ارزیدن است
من نه پیراهن کفن پوشیده ام
این کفن بر چشم تو پیراهن است
سوزنش صد نیش زد این خیرگی
دستمزد دست لرزان من است
بر ستمکاران ستم کمتر رسد
این سزای بردباری کردن است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -