cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
پس سه بار ار داد مرد او را طلاق
نیستش دیگر حلال او در وثاق
جز که آرد در نکاحش دیگری
وآن کند جز او قبول شوهری
پس ز وی گیرد طلاق آنگه رواست
گر به وی آرد رجوع او گر که خواست
اینست حدهای خدا گر در گمان
باشد این دارند برپا تا که آن
می دهد تفصیل حق بی انقطاع
بهر آن قومی که دارند اطلاع
چون شما بدهید زنها را طلاق
پس رسد مدت به آخر بی نفاق
یا نگه داریدشان نیکو و خوب
یا رها سازیدشان پاک از ذنوب
نه نگه دارید از وجه ضرر
نکند این جز تنگ خلقی بد سیر
بر تعدی گر نگه داریدشان
تا ز خوی بد بیازاریدشان
یا که مانند از معاش و از ولد
وز نشاط و عشرت این ظلم است و بد
هر که این کرد او ستم بر خویش کرد
تا چه حق با مرد ظلم اندیش کرد
گر کسی پاداش آن بیند به عین
تا به مرگ او راست بر خود شور و شین
هم نگیرید آیت الله را به هزو
یاد انعامش کنید از عضو عضو
بعد نعمتها که داد او بی حساب
نعمت دیگر فرستاد از کتاب
وآن شما را حکمت است و وعظ و پند
از بد و نیک و پسند و ناپسند
تا بپرهزید و دانید اینکه او
بر همه چیز است دانا مو به مو

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
چون رها کردید زنها را و گشت
مدت آخر یعنی آن مدت گذشت
بازشان باید ندارید از نکاح
بس بود دور این چنین منع از فلاح
یعنی ار خواهند زوج دیگری
گر بود زآن پست تر یا برتری
هر دو هم بر یکدگر راضی شدند
فارغ از اندیشۀ ماضی شدند
منع ایشان است در دین ناپسند
زآن رسد بر جان و بر ایمان گزند
اینست پند حق بر او کو مؤمن است
بر خدا و روز آخر موقن است
این بود ازکی و اطهر بر شما
که نمی دانید و می داند خدا
آگه است از کنه اسرار وجود
کآن تخالف وین تخالط از چه بود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مادران باید که می بدهند شیر
تا دو سال اولاد خود را ناگزیر
کامل آمد این رضاعت در دو سال
گر همی خواهید یابد کآن کمال
هست بر مولود له  یعنی پدر
رزق و پوشش مادران را خوبتر
اینست حکم مادری کو را طلاق
داده باشد مرد و هست اندر وثاق
بهر آنکه شیر بدهد بر ولد
حق دیگر نیست او را در سند
رزق و پوشش تا دهد بر طفل شیر
شایدش مرد ار غنی است ار فقیر
ور که مطلق نیست آن زن در سریر
بهرة خود گیرد او نی بهر شیر
نفقه هم بر قدر معروف است و بس
نی به قدر آنکه زن دارد هوس
نیست تکلیفی روا از هیچ رو
بر کسی الا به قدر وسع او
نی رسانید ار پناهید و پدر
مادری را بهر فرزندش ضرر
نیست هم بر مادری کز غیظ اب
ترک فرزندی کند گیرد غضب
تا زیانی وارد آید بر رضیع
از پدر وز مادر این باشد شنیع
هست بر میراث بر مانند آن
گر بمیرد آن صبی بر ناگهان
یعنی آن مالی که بر وی راجع است
میرسد بر والدین این شایع است
همچنان کز والدینش می رسید
نفقه بهر رشد هر دم بر مزید
بعد از آن هر کس بر آن طفل اقرب است
آنکه ذی حق تر هم اولی و انسب است
یعنی ار او را نباشد والدین
وارث است آن کس که هست اقرب به عین
پس اگر خواهند گیرندش ز شیر
زودتر از حد خود یا آنکه دیر
مشورت آن هر دو بر احسان کنند
بر رضای یکدگر تا آن کنند
نیستشان گر بر فصال آن مه صلاح
نیست ایشان را به تأخیرش جناح
ور که می خواهید غیر از مادرش
شیر بدهد آن ولد را یکسرش
بر شما نبود گناهی اندر این
مانع ام هر چه باشد بالیقین
چونکه بسپارید بر حکم وجوب
حق استرضاع را آرید خوب
می بپرهیزید و دانید اینکه حق
هست بینا بر فعال ماخلق
هر عمل که می کنید از ناگزیر
هست حق بر جزء و بر کلش بصیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
وآن کسانی که بمیرند از شما
جفتها مانند از ایشان بجا
چار مه دارند و ده روز از قرار
بر نفوس خود به نیکی انتظار
شد چو مدت نیست جرمی بی ز طول
شوهر دیگر نمایید ار قبول
این علامتهای حق در ره بود
حق بر آنچه می کنید آگه بود
نیست جرمی با کنایت گر شما
گفتگو با هم کنید از خطب ها
یا که اندر نفس خود پنهان کنید
تا به پنهان خطبۀ نسوان کنید
حق تعالی آگه است از رازها
زود یاد آرید زآن دمسازها
وعده در سر لیک با ایشان خطاست
کآن بسی اقرب به فحشاء و افتراست
جز که گویید آنچه معروف است و خوش
ز استماعش روی کس نبود ترش
آنچه یعنی قابل تشکیک نیست
بر غلط یا تهمتی نزدیک نیست
عزم جایز نیست بر عقد نکاح
در زمان عده کآن نبود مباح
تا رسد از بهر آن زن نامه اش
پاک گردد از مکاره جامه اش
می بدانید اینکه می داند خدا
مر شما را چیست تا در نفس ها
پس بترسید و بدانید آشکار
کوست آمرزنده و هم بردبار
آنکه باشد مستحق صد عقاب
بخشد از حلمش نگیرد بر شتاب
تا به حق برگردد و نیکو شود
ترک غیر او کند با او شود

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای خدا ما را به فضل خود ببخش
ور خطای ما گذشت از حد ببخش
گر که نگذشتیم ما از فعل زشت
حلم کن بگذر ز مشتی بد سرشت
تو توانی هر بدی را خوب کرد
صورت مبغوض را محبوب کرد
گر سرشت ماست بد نیکوش کن
خانه ور گلخن بود مینوش کن
عجز و استدعاست از ما وز تو جود
جود کن کایجاد ما از جود بود
ما فقیریم از دو صد ره ای غنی
از غنی بهر فقیر است ایمنی
احتیاج و فقر ما ناید به گفت
آن تو دانی که نداری مثل و جفت
از تو نامد غیر نیکی در عیان
وز من الا زشتی و سهو و زیان
تو همانی ای خدای فرد پاک
که نمودی خلقت ما ز آب و خاک
من همان خاکم که بودم در نخست
خاک چبود تا بود کج یا درست
خاک سر تا پاست عجز و احتیاج
سهو و سقم و انکسار و اعوجاج
پس به هر گامی بلغزد گر پی ام
عفو کن از من که جز خاکی نی ام
این دعای ما هم از تلقین توست
گر نمایی مستجاب آیین توست
هوش دادی پس زبان و چشم و گوش
خاک پستی را که بود از خود خموش
کت بخوانم با هزاران لابه من
پای دانم باز از پا تا به من
عقل هم بیگانه زین ادراک بود
زآنکه ذاتت از تعقل پاک بود
کس نداند جز تو وجه رابطه
کز چه شد عقل از جنابت واسطه
تا که داند یا که بشناسد کست
دل نشان یابد ز سر اقدست
مع به قیومیتی با ممکنات
وین منافی نیستت با قدس ذات
یا که با معلول ربط علت است
یا که آن هم نیست صرف وحدت است
خود تویی یعنی که بر خود عارفی
نیست موصوفی دگر یا واصفی
این عدمها که به هست آورده ای
نیست جز بر روی هستی پرده ای
هستی ما نیست جز نقش علم
ظاهر آمد رأی نقاش از قلم
یک قلم زد عالم و افلاک شد
خاک لاشیء لایق لولاک شد
خاک کی از بود خویش آگاه بود
یا که او را ره بر آن درگاه بود
خاک را چون را ه دادی ز ابتدا
نک مبند آن در ز جرم ما به ما
آنچه از ما شد عیان تقصیر بود
وز تو بخشش بود اگر تقدیر بود
کی مقدر بود عصیان بهر کس
ور که بود از بهر رحمت بود و بس
پیش از آن کآید گناهی در وجود
باب رحمت بر گنهکاران گشود
باب رحمت باش هر دم بازتر
بر گنه کاران بلند آوازتر
تا درآیند اهل عصیان از درت
جام بخشایش خورند از کوثرت

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
نیست جرمی در طلاق از بهر کس
گر دهید ازواج را ناکرده مس
یا که دادید آنچه عین فرض بود
بر شما از مهر نسوان قرض بود
بهره ور سازیدشان از مال خود
موسع و مقتر به قدر حال خود
از متاعی کآن بود معروف و حق
واجب آمد محسنان را این نسق
آنکه خواهد با نکویی خو کند
کار فرض و مستحب نیکو کند
چیست معروف آنکه بر اجحاف نیست
اندر او تقصیر یا اسراف نیست
ور که می بدهید ایشان را طلاق
پیشتر از دخل نزد اتفاق
بر شما از حقشان بود آنچه فرض
کرد می باید اداء مانند قرض
نصف آنچه بر شما آن فرض بود
جز که بخشند آن به چاره یا ز جود
واگذارد یعنی آن را ذی حقش
تا نکاهد از رواج و رونقش
مهر خود را بهر نفعی واگذاشت
که امیدی هیچ از آن شوهر نداشت
واگذارد تا هم او را شوهرش
که به دست اوست عقد و منظرش
ور که از وی بگذرند آن انسب است
هم به دانش هم به تقوی اقرب است
هم فرامش تا نباشد فضل ها
در میانتان وآن بها و بذلها
می نمایید آنچه از برنا و پیر
حق بر اعمال شما باشد بصیر

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در ببیان نماز پنجگانه خاصه نماز وسطی 
حفظ باید کرد آداب نماز
خاصه وسطی را که دارد امتیاز
هم به پا باشید حق را قانتین
ایستید اعنی به فرمانش چنین
قولها در وسط باشد مختلف
تا به قول خاص کبود معترف
وسط باشد نزد صوفی ذکر قلب
که از او انواع غفلت هاست سلب
جمعه را دارند اهل ذکر پاس
شد در او جمعیت فکر و حواس
وآن نماز وسط در نصف النهار
مکنی از جمعیت است و وصل یار
وسط از آن گفتند کاشیاء هر کدام
چون رسند اندر وسط گردند تام
همچو شمس اندر میان آسمان
یا قمر در نیمۀ هر مه عیان
آن نماز وسط هم در اعتدال
خاص باشد تام هم عند الکمال
ور بترسید از قعود و از قیام
راجل و راکب نمایید اهتمام
یعنی ار در ره بود خوف و خطر
از برای قایمین اندر سفر
یا پیاده یا سواره بر فرس
راکع و ساجد شویدش هر نفس
در صفات و ذات او گردید مات
حق به تحقیق این بود اندر صلات
پس چو باز ایمن شوید اندر مکان
ذکر او گویید با قلب و لسان
همچنان که بر شما آموخت باز
آنچه را دانا نبودید از نیاز
وآن کسانی که بمیرند از شما
جفتها مانند ز ایشان در سرا
پس وصیت مینمایند آن رجال
که بماند زن به خانه تا به سال
نفقه و کسوه بگیرد بی ستم
خارج از مسکن نگردد یک قدم
پس اگر رفتند بیرون زآن خروج
بر شما نبود گناهی در فروج
زآنچه کردند آن زمان بر نفس خود
وآن بود معروف و خوش نی زشت و بد
حق عزیز است اعنی او را عجز نیست
قدرتش بر کل اشیاء مستوی است
هم حکیم است آنچه یعنی در صدور
آید از وی نیست هیچ او را قصور
حکمت حق کرد چون صورت قبول
شد کتاب و شرع و احکام عقول
بود هر جا حکم او بر حکمتی
کز رهی وارد نیامد علتی
تا تو دانی حکمت ناموس را
یابی از عقل آیت محسوس را
هست نسوان مطلق را متاع
بهره و برخورد نیکو و انتفاع
آنچه معروف است و حق بر متقین
احتیاط این است نزد شرع و دین
می کند آیات خود را حق بیان
مر بیابید آن به نور عقل و جان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مر ندیدی قوم اسراییل را
بعد موسی از پی تجلیل را
بر نبی خویش گفتند آشکار
بهر ما کن پادشاهی برقرار
در ره حق کارزار اولی تر است
چون فزون ما را سپاه و لشکر است
گفت نزدیکید آیا بی سؤال
که نوشته بر شما گردد قتال
مر ورا گفتند ما را چیست گو
کز قتال خصم گردانیم رو
زآنکه جباران ز اولاد و دیار
دورمان کردند اینسان خوار و زار
پس بر ایشان چون قتال افتاد فرض
جنگ جباران ز شمعون گشت عرض
زآن بگرداندند رو جز اندکی
از دو صد برجا نماند الا یکی
بود حق دانا که ایشان ظالمند
دیده در رؤیا قتال و نایمند

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان طالوت و پادشاهی او و تابوت سکینه 
آن پیمبر گفتشان ز امر اله
بر شما طالوت آمد پادشاه
آمدند اندر جدل کو از کجا
گشت بر ما پادشه بر ناروا
ما به شاهی زو یقین لایقتریم
او ندارد مال و ما از وی سریم
حق نداد از مال و ملکش وسعتی
تا که شاهی را سزد با قدرتی
گفت او را بر شما حق برگزید
در وی افزونی ز علم و جسم دید
الیق است او از ره علم و جسد
کی برد جز جاهلی بر وی حسد
هر که را خواهد خدا شاهی دهد
وآن ز روی علم و آگاهی دهد
زآنکه ذات حق وسیع الرحمه است
داند ار کس را مناسب وسعت است

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
گفت شمعون قوم را کاندر نشان
بهر او تابوت آید ز آسمان
بر شما شاه از خدا طالوت شد
آیت شاهیش مر تابوت شد
اندر آن باشد سکینه استوار
که بماند از آل موسی یادگار
بی گمان او را ملایک حاملند
که به فتح و نصرت از حق عاجلند
باشد اندر وی نشانیها یقین
گر شما باشید هیچ از مؤمنین
بوده آن تابوت موسی در نسق
کش به نیل افکند مادر ز امر حق
بس معظم بد در اسراییلیان
زو تبرک می بجستند این و آن
وقت رحلت موسی آن الواح را
وضع در وی کرد مر مفتاح را
وآنچه ز آثار نبوت داشت او
وآن میان قوم خود بگذاشت او
حفظ کرد از آن وصیت یوشعش
تا برد در کار نزد موقعش
بود اندر قوم محفوظ از تلف
جمله می کردند زو کسب شرف
بعد از آن شد خوار نزد مردمان
آلت و اسباب لعب کودکان
از میان قوم پس مفقود شد
بهر طالوت آن زمان موجود شد
یا ببردند از میان اعداءشان
زآن تبه گردید و زشت آراءشان
آن عمالق قدر و قوت یافتند
رخ ز امر و نهی شان برتافتند
تا بر اسراییلیان غالب شدند
سروران از سرکشان هارب شدند
فرقه ای گفتند هم ز اهل خبر
آمد آن تابوت بهر بوالبشر
بود در وی صورت پیغمبران
تا به موسی و آلش آمد زآن سران
چون بر او زآن قوم استخفاف شد
گشت مفقود آبشان ناصاف شد
چونکه شاهی داد حق طالوت را
کرد نازل بهر او تابوت را

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
پس چو شد طالوت پیدا با جنود
فصل یعنی خارج از جایی که بود
آشکارا گشت اندر راه نهر
گفت حق این امتحانی بد به جهر
نیست از من هر که زآن سیراب شد
وز من است آن کز عطش بی تاب شد
زآن نباید خورد سیر الا کفی
مرد صابر شاید ار درد صفی
پس بخوردند از وی الا اندکی
سیصد و ده با سه بود آن بیشکی
وآنکه از آن آب سیر و پر شدند
در عدد هفتاد و شش ألف آمدند
هر چه خوردند آن عطش افزودشان
کرد حق از جیش خود مردودشان
وآنچه کم بودند و با طالوت مع
واقف از اسرار عز من قنع
مر ورا گفتند گرچه ایمنی است
لیک با جالوت ما را تاب نیست
بذل جان سهل است لیکن نزد جد
ما کمیم و لشکر او بی عدد
وآن کسان که بودشان علم و نظر
ظنشان می بود بر فتح و ظفر
بودشان بر نفس خود پند از تمیز
که نداریم از قضای حق گریز
کشته گر گشتیم مغز از پوست به
از حیات خوش لقای دوست به
هم عجب نبود گر او باشد ظهیر
جیش اندک غالب آید بر کثیر
گر شکیبایی کنند ارباب دین
در دو عالم حق بود با صابرین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
و لمٰا برزوا لجٰالوت و جنوده قٰالوا ربنٰا أفرغ علینٰا صبرا و ثبت أقدٰامنٰا و انصرنٰا علی القوم الکٰافرین ۲۵۰
پس چو بر جالوتیان ظاهر شدند
در تقابل ثابت و صابر شدند
نصرت از حق خواستند اندر غزا
بر سپاه کفر از بهر جزا
حق اجابت کرد استدعایشان
صبر و نصرت داد بر اعدایشان
 در ثبات عزم 
آن اجابت بر ثبات عزم بود
عزم ثابت منهزم کرد آن جنود
شد چو ثابت عزم و هم واحد مهم
خصم بر ناچار گردد منهزم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در ثبات عزم 
منهزم گشتند آن قوم درشت
در زمان جالوت را داوود کشت
آن سکینه باشد این صبر و ثبات
هر که را خواهد دهد سلطان ذات
صوفی ای بنشست وقتی در چله
کرد اندر اربعین ها حوصله
هاتفی گفتش کز این سوز و گداز
درگذار این در نگردد بر تو باز
گفت من این در به طاعت میزنم
رشتۀ طاعت بود بر گردنم
میزنم در وین بود محمودتر
خواه گردد باز یا مسدودتر
در زمان شد باز بر وی باب ها
زآن ثبات عزم و زآن آداب ها
ملک و حکمت گشت بر داوود راست
حق بر او آموخت علمی را که خواست
حق تعالی بعض مردم را ز بعض
گر نکردی دفع  فاسد بود ارض
لیک ذو فضل است حق بر عالمین
محنت دی شد نشاط فرودین

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
تلک آیٰات اللٰه نتلوهٰا علیک بالحق و إنک لمن المرسلین ۲۵۲
اینست آیتهای خدا که می خوانیم آن را بر تو براستی و بدرستی که تو هر آینه از فرستادگانی ۲۵۲
اینست آیت های حق خوانیم ما
بر تو از بهر علامت هر کجا
تا خبر یابی ز حال دیگران
چون تو بر تحقیقی از پیغمبران

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
این رسل بعضی ز بعضی افضل است
آنکه آخر باشد  اصل اول است
هست ز ایشان آنکه با حق در کلام
بود و رفعت یافت زو بعضی به نام
وآن نبی امجد است و خاتم است
امر و نهی اش تا ابد در عالم است
بر نشان دادیم از تأیید ذات
خاصه بر عیسی ابن مریم بینات
تقویت دادیمش از روح القدس
یافت از تأیید قدسی اسطقس
بعد ایشان خواستی ور کردگار
کس نکردی زآن جماعت کارزار
بعد از آن کآمد بر ایشان معجزات
مختلف گشتند لیکن از جهات
فرقه ای ز ایشان به ایمان آمدند
فرقه ای هم سرکش و کافر شدند
ور خدا میخواست ز ایشان کارزار
کس نکردی هم نباشد گیر و دار
حق تعالی می کند لیک آن چه خواست
خواست یعنی آنچه در قدرت رواست
بر گزافه نیست علم و قدرتش
داشت افعال اقتضاء با حکمتش
پس چو اندر قدرتش نبود گزاف
در جهان واقع نشد یک مو خلاف
این تخالف ز اختلاف کثرت است
اختلافی ور نه کی در وحدت است
درگذشتم زین سخن دستور نیست
داند آن خود کز خرد معذور نیست
وآنکه معذور است بر حالش ببخش
لعل معنی گو بمان اندر بدخش
میگزد لب آنکه میدانی به من
که به قدر فهم عامه گو سخن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
من بر اینم خود دم ار ناگه زنم
زود باز آیم سخن کوته کنم
گویم آن را که مرا گوید به گوش
زآنچه با دل گویدم باشم خموش
بی تأمل گر تراود از لبم
هیچ حرفی باشد از شور تبم
گاهگاهی گیرد از عشقم تبی
زآن بود گر جوشد از لب مطلبی
گفته های پیش از اینت پست بود
بیشتر گو حد نه بهر مست بود
چون به هوش آیی دگر ره  عذر خواه
تا بمانند این خسان در اشتباه
من همی خواهم که تا گیرد تبت
رازها در تب تراود از لبت
این جنون و تب پی روپوش بود
تا نمایم باز کو بیهوش بود
گفته گر حرفی ز مستی گفته است
زآن جنون و تب هنوز آشفته است
گر که مجنون یا مریضی گفت کج
راستی را نیست بهر او حرج
مست گوید هر چه کآن ناگفتنی است
گوید ار که هوشیاری کشتنی است
دارد اندر گفتنم در سوز تب
چون رود تب میگزد زآن گفته لب
نیست در من گاهگاه این اغلب است
یا که مستم یا که هنگام تب است
چون تب و مستی شود کم  کآن کم است
نوبت دیوانگی و ماتم است
روز و شب اینسان گرفتار وی ام
لحظه ای زین کشمکش فارغ نی ام
هیچ جام ار خورده باشی از لبش
یا به هجران مانده باشی در شبش
یا از آن گیسو شکنجی دیده ای
همچو مار از غم به خود پیچیده ای
یا که هیچ آن نرگس مستانه ات
کرده تاراج از نگاهی خانه ات
حال من دانی پریشان از کجاست
اصل درد و اصل درمان از کجاست
نک مرا گوید لب از اسرار بند
وقت تفسیر است روز آمد بلند
تاکنون در خواب می گفتی سخن
داشتی تب یا بهانه بود و فن
نک به هوش آ وقت حفظ ظاهر است
آن مگو که عقل از وی قاصر است
گر بگویی باز دارم عامه را
تا به تن درند بازت جامه را
صبح شد نی وقت جام و مستی است
با خلایق نوبت همدستی است
هر زمان از هر چه کت روزی دهیم
بذل کن تا بیش فیروزی دهیم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
ای گروه مؤمنین انفاق را
پیشه سازید اینست ره رزاق را
گر دهید از رزقها کو داده است
هر یکی را صد عوض آماده است
پیش از آن کآید شما را روز آن
که نباشد هیچ سودی زین و آن
اندر آن نه دوست باشد نه شفیع
غیر فعلی کوست شایع یا شنیع
کرده اند آن کافران بر خود ستم
که ندیدند از وجود الا عدم
حاصلی در دست جز اندیشه نیست
بود آن وهمی پری در شیشه نیست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
تا بفهمی با تو گویم یک مثال
چون مثل شرط است در فهم مقال
یک گلی بینی به شکل و هییتی
هم به رنگ و رؤیت و خاصیتی
علت آن شکل و رنگ و طعم و بو
نیست بر کس منکشف بی گفتگو
جز که از صد گونه تأثیر و خواص
یک اثر زو یافتی با اختصاص
بر خواصش نیستی آگه تمام
تا کجا دانی وجودش را مقام
لیک این تحقیق در نزد خواص
ناتمام است و ندارد اختصاص
این بود إلا بما شآء  بیقصور
که مشیت کرد بر اشیاء مرور
آنچه را حق خواست در تنظیم تام
عین او در علم ثابت شد تمام
پس ز عین علم آمد در شهود
وآن حقایق یافت در خارج نمود
هر چه بود آن مقتضی با مشیتش
گشت موجود از کمون حکمتش
این همه گفتیم در سیر نظر
لیک برجا مانده تحقیقی دگر
هست اینها تا تو زو بیگانه ای
چون دویی شد محرم آن خانه ای
چون دویی برخواست هیچ ار آگهی
مظهر الله خود علم اللهی
علم الاسما ست کشف از این مقام
که شد اشیاء کشف بر آدم تمام
لا یحیطون به اعتبار کثرت است
شد چو کثرت رفع  باقی وحدت است
بعد از آن إلا بما شآء  است و بس
غیر او در علم ذاتش نیست کس
خواست تا واحد بود او در وجود
بعد اشیاء همچنان باشد که بود
نفس کلیه است کرسی کاندر آن
مندرج باشد زمین و آسمان
کرسی آمد در لغت عرش صغیر
هم مکان علم اگر باشی خبیر
هر چه آمد در ظهور از مشیتش
گشت محفوظ اندر آن از وسعتش
صورت آن گر که جویی از مثال
چرخ هشتم باشد آن بی احتمال
هم محیط او بر سماوات و زمین
وآنچه باشد در میان آن و این
روح اول وآنکه ز اشیاء اقدم است
صورتش عرش مجید اعظم است
مصطفیصکز عرش و فرش آگاه بود
قلب مؤمن را به عرش الله ستود
حفظ آنها بهر خلاق جلیل
هیچ نبود شاق یا سخت و ثقیل
همچنان که شاق بر مهر منیر
نیست حمل ضوء و این باشد نظیر
این نظایر بهر فهم عامه است
تا چه نسبت روح را با جامه است
ضوء را هم حق دهد بر آفتاب
هم نماید حفظ در وی ضوء و تاب
ماسوی را اوست حافظ دم به دم
هم نماید حفظ یم هم حفظ نم
گر به حفظ قطره دریا شد سبب
باز قطره حفظ خود خواهد ز رب
هم رطوبت راست او حافظ در آب
بس دقیق است این بیان نیکو بیاب
ذره را خور شد سبب این ظاهر است
نی که خور بر حفظ ذره قادر است
اوست حافظ بر تمام ممکنات
که بود ذاتش مقوم بر ذوات
هر چه او را هست نامی از وجود
باشد اندر تحت حفظ حق به بود
حفظ اشیاء نیست هم بر وی گران
همچو حفظ ضوء حس بر شمس جان
کی بود حفظ تری سنگین بر آب
یا که حفظ ضوء بهر آفتاب
همچنین هر عالی ای نسبت به دون
تا چه جای هستی بی چند و چون
کوست بر اشیاء به ذات خود علی
علت ایجاد و بر کل معتلی
هم عظیم اعنی که کنه ذات او
ناید اندر فهم مخلوقات او
فهم علت درخور معلول نیست
عقل خود داند که این معقول نیست
اندر این دریا عقول ممکنات
هست همچون پر کاهی محو و مات

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
هیچ اندر دین حق اکراه نیست
کره از جبر است و آن ز الله نیست
معنی دین است ایمان و یقین
وآن به دل گردد مکین از رب دین
جز هدایت نیست دین مستقل
وآن هدایت مستفاد از نور دل
فطرت انسان ز دین آواره نیست
هم در انسانیت از دین چاره نیست
ظاهر دین است اسلام و کتاب
باطنش ایمان قلب و فتح باب
گوید ار کس گر که در دین کره نیست
از چه رو گفتند کافر کشتنی است
آن ز بهر رفع ظلم و فتنه بود
تا نمانند اهل دین در رنج و دود
ور نه با اعجاز و نصرت ها رسول
جزیه چون می کرد از اعداء قبول
ابتداء کردند اعداء برخلاف
انبیاء را گشت زآن واجب مصاف
چون هدایت گشت پیدا از ضلال
بود بر طاغوت آن ویل و وبال
هر مخالف را توان طاغوت خواند
کامر حق بنهاد و در تشکیک ماند
انبیاء را ساخت مبغوض عباد
تا که باقی در جهان باشد فساد
پس بر ایشان فرض آمد کارزار
تا بر افتد تخم جور از روزگار
پس هر آن پوشید از طاغوت چشم
حب حق را بر عدو بگرفت خشم
در ره دین کرد ترک ماسوی
اینست ایمان شهودی بر خدا
چنگ زد بر عروة الوثقای تام
که نباشد هرگز او را انفصام
وحدت ذاتیه است آن عروه گو
منقطع ناید کنی بر وی چو رو
نیست چیزی اوثق از وی در وجود
بر خود احکام و وثوق استش به بود
هر وجودی جز به وی موجود نیست
بی ز بودش هیچ بودی بود نیست
گر کنی قطع نظر از ربط یم
موجها لاشیء محضند و عدم
موج را از بحر نزد احتمال
نیست ممکن انفصام و انفصال
نکته ای مخفی است در لا انفصام
گر بیابی واقف از کاری تمام

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مجملی زآن گویم ار هوشت بجاست
کثرت از وحدت نپنداری جداست
کی ز علت یافت معلول انفصام
وحدت آمد داد کثرت را نظام
بعد علت جایز از معلول نیست
بل دوییت بینشان معقول نیست
عین آن وحدت شد این کثرت همه
همچنان باقی است بر وحدت همه
پس نباشد هیچ چیز از ممکنات
منفصل در آنی از سلطان ذات
گر خدا خواهد چو پیش آید مقام
شرح این معنی تو را گویم تمام
اندر اینجا بیش از این دستور نیست
گویم آن کز وی زبان معذور نیست
حق گذارد در دهان ما کلام
بشنود هم هر چه گوییم او تمام
حق نیوشندة سخنها مطلق است
تا نگویی آنچه او بر ناحق است
هم بود دانا بر اسرار ای فقیر
تا نیندیشی خلافی در ضمیر
کن زبان خود به گفتنها مطیع
تا نگردد هیچ بر قولی شنیع
کن ضمیر خود مصفاء از دغل
کوست دانا بر ضمیر و بر عمل
او تو را چون دوست گشتی گشت دوست
در تولی پس مددکار تو اوست
آردت بیرون ز ظلمات شکوک
سوی نور علم و ایقان در سلوک
چون کسانی که حق آنها را ولی است
در ولای حق روانشان منجلی است
وآن کسان که کافر و سرکش شدند
یار طاغوتند و در آتش شدند
سوی ظلمت تاختند از بحر نور
هم به ماتم خانه از دارالسرور
مرد یعنی نور استعدادشان
از صفات نفس ظلمت زادشان
اهل نارند این گروه اندر سکون
در جحیم جهل و غفلت خالدون
خالدون یعنی صفات شوم زشت
گشت اندر نفسشان خلق و سرشت
همچو اندر بولهب  جهل و حسد
روح معنی مرده بودش در جسد
بین مثالش در وجود و بود خویش
عقل روشن رای و نفس دیو کیش
عقل بر اخلاق نیکت رهنماست
نفس میلش بر فساد و بر هواست
هر یک ار غالب شود بر دیگری
در تو گردد خلق و بی شک زآن سری
یا به جنت در خلودی یا به نار
هر دو عین توست نیکو یاد دار

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
در بیان احتجاج خلیلع با نمرود 
یا ندیدی آنکه آورد احتجاج
بر براهیم از طریق اعوجاج
داده بودش پادشاهی کردگار
شکر آن را داشت با حق گیر و دار
گفت نمرود آنکه می گویی تو کیست
غیر من گویند کس معبود نیست
گفت آن کو زندگی بخشد به ناس
پس بمیراند بگرداند لباس
اینست حجت یعنی آن بد گوهر است
کز خدا زنده است و بر وی کافر است
گفت بدهم من حیات و ایمنی
بخشم آن کس را که باشد کشتنی
هم توانم کشت بی جرم و گناه
هر که را از زندگان خواهم به راه
گفت حق از مشرق آورد آفتاب
تو بیار از مغرب ار داری عتاب
فعل او یعنی نباشد منحصر
کن یکی را گر به امری مقتدر
پیش از آن کایی تو در دار شهود
حق ز مشرق شمس را طالع نمود
این زمان هستی تو گر پروردگار
شمس را از جانب مغرب بیار
حجتی بود این بسی بر خصم نیک
بهر اثبات خدای بی شریک
در وی این ادراک و این دانش نبود
کآردش حجت ز توحید وجود
عقلی ار می داشت با آن مولعی
بر ربوبیت نگشتی مدعی
پس شد آن مبهوت و مات اندر جواب
چون ز ابراهیم بشنید این خطاب
راه ننماید خدا بر ظالمین
تا کند حجت ز روی عقل و دین
همچنان که رهنما شد بر خلیل
گشت غالب تا به خصم از یک دلیل

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
یا چو آن کز قریه ای بگذشت باز
سقفها را دید دور از برگ و ساز
خانه ها مخروب و ویران سقف و در
وز نفوس خلق خالی بوم و بر
گفت آیا زنده خواهد کرد حق
این نفوس مرده را بر یک نسق
بود بیت المقدس آن قریۀ خراب
که ز بخت النصر دید آن انقلاب
یا که بوده آن زمین ارض دگر
غیر بیت المقدس از نقل و خبر
وآنکه دید آن قریه را ویران به سیر
ارمیا یا خضر بوده یا عزیر
از پی رؤیت نه ز انکار و عجب
گفت معمور این زمین گردد ز رب 
زنده سازد یا که اهلش را خدا
گر عیان گردد برآید مدعا
پس بمیراندش خدا در آن مقام
مرده بود افتاده صد سال تمام
زنده کردش پس بگفت ای پرده سوز
چند بودی خفته گفتا نیم روز
گفت بل صد سال بنمودی مقام
نک نظر کن بر شراب و بر طعام
که نگردانده است هیچ آن بو و رنگ
از پس صد سال کآوردی درنگ
بوده آن انگور و ا نجیر و عصیر
که به تغییر است اقرب ناگزیر
هم نظر کن بر حمارت ز اعتبار
کاستخوانش گشته اندر ره غبار
زنده کردم بعد موتت در زمان
تا تو باشی آیتی بر مردمان
هم نظر کن بر عظام از مایعود
تا چسان از جاش برداریم زود
باز پیوندیم هم بر عظم ها
لحم های ریخته از نظم ها
شد چو بر وی کشف حال موت و بعث
گشت آگاه از مآل موت و بعث
گفت دانم قدرت خلاق حی
که توانا باشد او بر کل شیء

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -