cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
کلی آن اگرچه بی ریب است
لیک جزوی که حکم بر غیب است
نیست در وسع و طاقت بشری
زان مزن دم که آب خود ببری
کی درآید به زیج ایلخانی
حکم و تقدیرهای ربانی
سیر سیارگان به حکم رصد
کی درآید به حصر و ضبط و عدد
حرکات و ثوابت و اعداد
پس اثر در سرای کون و فساد
کی بدانی به عقل و فکرت و رای
کی رسد علم تو به علم خدای
سیر سیاره استوار مدار
تا بدو از ثوابت است مدار
زانکه ضبط مدار اوست محال
ساعت و روز و هفته و مه و سال
سال دورش که هست اند هزار
سی و شش گفته​اند اهل شمار
کی شود زو مکرر ازتأثیر
کیست کان داند از پی تقدیر
خود گرفتم که می بدانی تو
دفع ضرش کجا توانی تو
دفع آن چونکه نیست در امکان
جز غم بیهده چه فایده زان
بیهده عمر خود تلف کردن
غم و اندوه بر سلف خوردن
نرود هیچ ز امهات اثر
سوی آبا بشو تو جان پدر
حاصل تو کنون ز علم نجوم
بخت بد بود و طالع میشوم
در جهان هر کجا فلک زده​ایست
در پی گفتگوی بیهده​ایست
هوسش از علومتنجیم است
میل طبعش به زیج و تقویم است
ای موحد از آن بگردان روی
وحده لاشریک له می​گوی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
عالم السر و الخفیات اوست
دافع الشر و البلیات اوست
آنچه هست آنچه رفت آنچه آید
همه داند چنانکه می​باید
دور و نزدیک و آشکار ونهان
جمله در علم او مساوی دان
جز وی و کلی و قلیل و کثیر
نیست پوشیده بر علیم خبیر

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
عقل داند که عالم به نظام
نتوان کرد جز به علم تمام
صنعت خوب متقن محکم
نکند جز که صانع اعلم
رو نظر کن به هیأت تشریح
تا ز علمت نشان دهد به صریح

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
علم فعلی چو انفعالی نیست
حالی است این سخن محالی نیست
تو که هستی خود نمی​دانی
لوح پروردگار چون خوانی
علم خود را ز پیش خود برگیر
تا نگردی به بند جهل اسیر
حق نهد در کفت مفاتح غیب
چونکه برخیزد این تردد و ریب

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
فلسفی علم جزوی حق را
منکر آمد نه علم مطلق را
گفت کز اختلاف هر مفهوم
ذات حق مختلف شود زعلوم
زین سبب کلی است علم خدای
خه خه ای بی بصیرت خودرای
علم کان سابق است بر اشیا
کی دگرگون شود ز گردش ما
کی مهندس ز گردش بنیاد
مختلف گردد ای سقیم نهاد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اندرین قول هم ز کور دلی
ژاژکی خورده است معتزلی
که خدا عالم است لیک بدان
کافریند علوم در انسان
ترهات چنین شگرف که گفت
هم بدان گنده مغز باید گفت

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
آن مریدی که از ارادت و خواست
کند او جمله نیک و بد کژ و راست
کفر و دین زشت و خوب دشمن و دوست
همه از قدرت و ارادت اوست
نافع و ضار و معطی و مانع
کیست جز حی قادر صانع
تا که مثبت شود ارادت وی
گفت اردناه ان یقول لشیء
شیء عام است خاصه با تنکیر
تو از او هیچ چیز باز مگیر
گشته از خلق و حلق و رزق و اجل
بفراغت خدای عزوجل
کردنی جمله کرد واپرداخت
هیچ چیزی ز تو نخواهد ساخت
همه در سابق ازل رانده است
رانده را رانده خوانده را خوانده است
قلمش چون نوشت خردودرشت
خشک گشت و از آن سپس ننوشت
گر کند این زمان حقایق قلب
کلب این قلب و قلب آن را کلب
آن هم از سابق قضا باشد
نقص و تغییر کی روا باشد
گر معلق کنی و گر مبرم
اندرین حکم داخلند به هم

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
کردن و ترک فعل یکسانست
همه در قدرت و در امکانست
تا یکی را از آن بر افزاید
به ضرورت مرجحی باید
پس ارادت به بود یا نابود
جانبی را دگر بر آن افزود
فعل گر محدث است از هییات
خواست بوده است دایما با ذات
پس ارادت چو کرد مانع دور
گشت ظاهر ز شرط​های ظهور
مانع و شرط و وقت و استعداد
در ازل بوده​اند جمله مراد
هیچ تغییری اندرو ناید
هرچه هست آنچنان همی باید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در قضا نیست هیچ زشت و نکو
هان مکن نسبت حدوث بدو
کفر او کفر نیست ایمان است
منع او منع نیست احسان است
بد از آن رو کزوست بد نبود
پس بد اندر وجود خود نبود
زانکه هستی هست​ها زان روست
هستی بد برای خود نیکوست
نیز اظهار نیک​ها بد کرد
گر بدی کرد باز با خود کرد
بد کند نیکی نکو پیدا
که به ضد است چیزها پیدا
چون به خود نیک و از خدا نیک است
وانگه از بهر نیک​ها نیک است
نیک و بد باشد از قبیل صفات
بی نیاز است از آن حقیقت ذات
همه از نسبت و اضافات است
فی المثل چون جهان آفات است
شر این خیر آن دگر باشد
شر نه در ذات خویش شر باشد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
شیخ الاسلام چون اشارت کرد
سوی این سر بدین عبارت کرد
نیک نیک است بد بد است ولیک
به بدی بد نگر به نیکی نیک
محض شر یا نه خود کثیرالشر
نیست و نبود تو جمله نیک شمر
هل تری من فطور می​خوانی
جمع شو چیست این پریشانی
خیر و شر این وجودی آن عدمی است
قلمی نیست این سخن قدمی است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گفت بابا فرج که بد خود نیست
وانچه بد دیده ​ای تو آن بد نیست
احمقی دید کافری قتال
کرد از خیر او ز پیر سؤال
گفت هست اندر او دو خیر نهان
که نبی و ولی ندارد آن
قاتلش غازی است در ره دین
باز مقتول او شهید گزین
نظر پاک این چنین بیند
نازنین جمله نازنین بیند
این چنین دیده​ اند درویشان
ای دریغا ز صحبت ایشان
نیک خواهی نه در بداندیشی است
عیب جویی خلاف درویشی است
از حکیم ای عزیز بد ناید
هرچه او کرد آنچنان باید
شر اندک ز بهر خیر کثیر
خیر بسیاردان تو در تدبیر

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
روی گازر سیه شد از خورشید
جامه بنگر که خود شده است سپید
گر نبودی وجود خار کثیف
گل نگشتی چنین لطیف و نظیف
چون بخارش نه خار یکسو شد
گل نکو رنگ و شکل و خوشبو شد
زان کشیده است پوست بر به و سیب
تا کند دفع تلخی و آسیب
جر نفع و صفا کند ز درون
دفع ضر هوا کند به برون
بد برای بدی برون انداخت
به از این به بگو که داند ساخت
ناخن و موی گر نیفزاید
آفت و عیب در مزاج آید
قطع آن چون ضرورت است از آن
تا نیابی الم ندارد جان
سخت بیخش برای خاریدن
بی الم در زمان بریدن
لذت جنت از جحیم بود
داند آن کس که او حکیم بود
مزۀ نان گرسنگی دارد
آب بی تشنگی بنگوارد
راحت مرهم از الم باشد
ورنه هستیش کالعدم باشد
هیچ بی خرده ناید از باری
هان و هان تا تو خرده نشماری
خرده گیری نشان خودرایی است
خرده بینی نشان بینایی است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بی غرض یک سخن ز من بشنو
ره ببین اول آنگهی میرو
زانکه بی این دو هیچ جا نرسی
یک اشارت بس است اگر تو کسی
چشم در مقصد ارادت دار
پس عنان قدم به امر سپار
امر حق را جز از ارادت دان
زان نیاورد بوالحکم ایمان
امر اعمال ارادت احوال است
امر تفصیل ارادت اجمال است
امر بر درگهش چو دربان است
بی ارادت ورا چه فرمان است
از ارادت از او سری بستند
وان دگر سر به خلق پیوستند
جنبشی کان نه آن سری باشد
سود نکند که سرسری باشد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
امر تکلیف آفتابی بود
هر کسی را چنانکه هست نمود
زو رسد هر کسی به حد کمال
ناقص الذات گیر و کامل حال
باز پس مانده زو شود در پیش
سالک از وی رسد به مقصد خویش
بی ارادت لزوم حجت کرد
با ارادت ظهور حکمت کرد
شده بوجهل از او به زندیقی
باز بوبکر از اوست صدیقی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
آن نبینی که پرتو خورشید
چون کند میوۀ سیاه سپید
امر در دل همین اثر دارد
قوتی را به فعل می​آرد
در ارادت نهفته بود احوال
تا رسد هر کسی به حد کمال
امر وارد شد آزمایش را
آن نکوهش مر این ستایش را
سرها جمله آشکارا شد
کارهای نهفته پیدا شد
آنکه جان و تن ترا پرورد
امر بود و ارادت ای سره مرد
هرکه زین هر دو پروریده شود
دان که او نفس آرمیده شود
سایه پرورد سرخ رو نبود
روی صحرانشین نکو نبود
هرکه بنشست گشت سرخ و سفید
گاه در سایه گاه در خورشید
امر بگذار و در ارادت پیچ
چیست بیرون از این دو دولت هیچ

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
آن شنیدی که خواجه صاین دین
گفت رهبر کسی بود در دین
کو بخود راه امر می​سپرد
وز ارادت به خلق می​نگرد
سخنی خوب گفت و بس ظاهر
قدس الله سره الطاهر
حق تعالی از این دو بهره دهاد
مر تراو مرا به دانش و داد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
علم و قدرت هر آنکه کرد انکار
به ارادت نیاورد اقرار
شبهه اندیش از تغیر ذات
گفته شد در جواب نفی صفات
هرچه حق خواستست آن خواهد
نه فزاید بر آن نه زو کاهد
آنچه خواهد که باشد آن باشد
گرچه در گردش زمان باشد
کرد کوری چشم​های علیل
روشن این راه را بلاتبدیل

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
حی و قیوم آن سمیع بصیر
که ندارد مثال و شبه و نظیر
این معانی بسی است در قرآن
رو ببین و به اعتقاد بخوان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هر کجا علم و قدرت است آن شی
سامع است و بصیر و مدرک و حی
علم و قدرت چو نعت هر زنده است
بصر و سمع از او نماینده است
غیرعلم است این صفات ورا
نیست علم وز علم نیست جدا
دیدنی و شنیدنی همه او
جمله داند چنانک هست نکو
علم را نیست حاجت از اعضاء
خاصه فعل علم ذات خدا
دیدنی و شنیدنی به وجود
هست موقوف شاهد و مشهود
وان نه موقوف حس و احساس است
غیر از این عین شک و وسواس

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هرکه او مدتی مجاهده کرد
همه آفاق را مشاهده کرد
دید و بشنید از مسافت دور
چشم و گوش از میان شده مهجور
حی بینا سمیع بی مانند
خود جز او نیست غیر از او مپسند
چشم و گوش تو آنچه گفت و شنید
ز خود آخر بدان صفت برسید
نور ایشان فروغ عقل ودل است
شمع دل زان جناب مشتعل است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نفس و عقل چون زجاجه و مشکوة
دل چو مصباح ونور او ز صفات
خانه​ای کاندر اوست این قندیل
تن انسان بود بدین تأویل
چشم و گوش و مشام و ذوق و مسام
روزن است و دریچه​های به جام
ماورای دریچه و روزن
کیست بنشسته بازگو با من
دست تو آستین دستی دان
زیر هر موی از آن نشستی دان
لیک از آنجا حلول فهم مکن
تا نیفتی به شبهه​های کهن
دافع شک و شبهۀ منکر
نص بی یسمع است و بی یبصر

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
علم و سمع و بصر کلام و حیات
نفی کردند منکران صفات
صم و بکماند و عمی و شردواب
زان نبردند هیچ ره به صواب
این صفتها چو هست عین کمال
لایق آمد به حضرت متعال
ضد این باز محض نقصان است
وان نه لایق به ذات یزدان است
صفت او خود او تواند کرد
هرزه زین پس مکوب آهن سرد
چه گشاید ز هرزۀ بسیار
آیت باهر از کلام بیار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
متکلم خدای رب رحیم
به کلامی که همچو اوست قدیم
همه قرآن به کلی است دلیل
بلکه تورات نیز با انجیل
سخن او چو ذات او می​دان
خالی از حرف و صوت و این و زمان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
حرف و صوتی کز اصطکاک هواست
چون توان گفت کان کلام خداست
سخن حق ز حق نگشت جدا
به خدا این چنین سزد به خودآ
قول حق از جهان حسی دان
فی المثل چون کلام نفسی دان
وان کلام از قبیل وجدانی است
همه دانند این چه نادانی است
حرف و صوت ای عزیز آن نبود
هیچ جسمم کثیف جان نبود

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
رو تن و جان خویش را بشناس
تا به قرآن رسی ز روی قیاس
سر قرآن تو آنگهی دانی
که ببینی جمال انسانی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
خواجه عبدالرحیم تبریزی
بس نکو گفت اگر تو نستیزی
لفظ قرآن و صورت انسان
گفت باشند فی المثل زوجان
معنی آن و روح این ز نهفت
باز هستند در حقیقت جفت
هر دو را خود حقیقت از ره راز
واحد لانفرق آمد باز
عقل و جان است و حس و آن هرچار
کآدمی شد بدان جدا ز جدار
هییت اجتماع این هر چار
کرد او را خلیفۀ جبار
هرکه او بی یکی از این چار است
آدمی نیست نقش دیوار است
حس انسان اگر ندارد آن
نزد عاقل تنی بود بی جان
وان ملاحت به نزد اهل نظر
دارد آن معنی و صور مظهر
معنوی دگر ربوده نصیب
زو رسول و نبی ولی و حبیب
آن سه و این چهار هفت تمام
جامع جمله ذات خیر انام
کرده هر هفت آشکار و نهفت
انااملح از این جهت می​گفت
باز اندر مقابل انسان
هفت بطن است معنی قرآن
هر یکی زان بدین قرین آمد
سر سبع المثانی این آمد
ظاهر خواجه صورت رحمان
معنیش کان خلقه القرآن
هفت و هفت است چارده زان نام
یافت طه که بود بدر تمام
لفظ و معنی و جان و تن معجز
نیست و نبود چو آن دگر هرگز

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اول اعجاز خلق هر دو جهان
کرد ایزد به جملۀ قرآن
چونکه عاجز شدند لایأتون
گشت نازل ز حضرت بیچون
بعد از آن امتحان به عشر سور
کرد با جمله خلق بار دگر
باز عاجز شدند با که و مه
گفت فأتو بسورة مثله
نص لن تفعلوا بیامد باز
به حدیثی تمام کرد اعجاز
با وفور دواعی ایشان
سوی ابطال معجز قرآن
همه از عاجزی فرو ماندند
لوح لم تفعلوا فرو خواندند
هر حدیثی از اوست بی مانند
معجزاتش نگر که باشد چند
معنیش خود برون ز حصر و عدد
نفدالبحر قبل ان تنفد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
سخن حق مشبهی لییم
حرف و آواز گفت هر دو قدیم
عرض آنگه قدیم این بشنو
هرزۀ روشن این چنین بشنو
هیچ صوتی دو دم نمی​پاید
مثل آن بر خدای کی شاید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در راه اعتزال هرزه سرای
هست مخلوق حق کلام خدای
ذات حق بی سخن بود اکنون
نیست لایق به حضرت بیچون
علم حق چون بدین کلام عظیم
بود پیوسته او علیم و قدیم
کی شناسد وجود قرآن را
تا نداند حقیقت آن را
متکلم بود بدان دایم
وان معانی بدو بود قایم
زین سبب گفت شیخ ما که کلام
با سخن گوست بر سبیل دوام
گر به وحدت سرای عین رسی
وارهی از فضول و بوالهوسی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
این صفت​های هفت گانه که رفت
دایما ذات را بود هر هفت
همه چون ذات وی قدیم الذات
متبرا ز کثرت و هییات

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نیست مفهوم هیچ یک موقوف
بر کسی جز حقیقت موصوف
به حقیقی از این لقب کردند
هفت دیدند چونکه بشمردند
وانکه معنی در او ندید نهفت
نام این نعت​ها وجودی گفت
بوالحسن اشعری که هشت شمرد
چونکه نعت بقا در او آورد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
این همه بحث​های لفظی بود
ورنه در اصل نیست گفت و شنود
صفت حق چو ذات بیچون است
به حقیقت ز حصر بیرون است
گفت و گویی ز فهم خود کردند
سعی خود را بجای آوردند
آخرالامر چون فروماندند
ورق عجز خویش برخواندند
غایة الواصفین عن صفتک
ماعرفناک حق معرفتک

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نص قرآن به نام خالق ما
وارد است قوله له الاسما
حضرت حق گشوده عز و علاه
در قرآن به لفظ بسم الله
اسمش این گنج را کلید آمد
هرچه هستی است زو پدید آمد
لفظ الله اسم حضرت ذات
غیر از آن جمله اسمهای صفات
اسم اعظم بدو سزاوار است
وین چنین در صحیح و اخبار است
گرنه او نام خویشتن گفتی
کیست آنکس که این سخن گفتی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
عقل را نیست تاب معرفتش
چون نهد نام و کی کند صفتش
نود و نه اشارت است بدان
که نداند خرد تمامی آن
شرع باید که تا کند تعریف
مذهب راست چیست جز توقیف
به قیاس خرد نشاید گفت
نام حق وین سخن نباید گفت
او کریم است و نام او ز کرم
می​نگفت او سخن مگوی تو هم

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اسم باری است چون طلسم وجود
بر عدم زو فتاده نام وجود
بود هر بوده​ای ز اسمی خاص
هر یکی زو گرفته قسمی خاص
هستی ونیستی بدو راجع
هم ز تقدیر معطی و مانع
همه افعال را چو اسبابند
همه املاک را چو اربابند
عارف از اسمها علی الاطلاق
بهره یابد بقدر استحقاق
گه ز الله فنای هر دو جهان
آیدش در نظر شود حیران
بندۀ خاص گردد از ذلت
عذر عامی نهد ز هر زلت
گه زرحمان شود کریم صفات
وز رحیم آید او رحیم صفات
همه زو بیند و ببخشاید
هر چه دارد به هر که پیش آید
از ملک ملک و ملک از او داند
سلطنت بر وجود می​راند
نفس را زیر حکم عقل آرد
حلق را جمله نیست پندارد
گه ز قدوس در حظایر قدس
گردد او نقطۀ دوایر قدس
پاک تن پاک جان و پاک اسرار
از خلاف و رذایل و اغیار
وز سلام او شود مسلمان باز
به زکوة و به صوم و حج و نماز
به زبان و به دست و قلب سلیم
هیچکس را از او نه خوف و نه بیم
همه را برشمرد نتوانم
ورنه از اختصار وامانم
نودو نه شمار صد کم یک
عارفان را ز هر یکی بی شک
حظ وافر ز کوشش واخلاص
داده ایزد ز فضل و رحمت خاص
جهد کن تا ز جاهدوا فینا
راه یابی به کوی لوشینا
مرد ره آن بود که در همه جای
متخلق بود به خلق خدای

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بونجیب آنکه بود شیخ مهین
چونکه کردی به سالکی تلقین
نزد خویشش به ناز بنشاندی
نام​های خدا بر او خواندی
پس نظر کردی از پی تدبیر
تا کدامین کند در او تأثیر
از هر آن اسم کو شدی ز مقام
گفتیش ذکر کن بدین به دوام
چون در آن اسم کار او بنماند
باز دیگر هم آنچنان می​خواند
باز از اسمی که رخ بدو بنمود
نیز ذکرش بدان همی فرمود
تا به بعضی و یا نه خود به تمام
متصف گشتی آن مرید به کام
رهروان را نظر چنین باید
مرشدی را چنین کسی شاید
اندرین عصر کمتر است این کار
زینهار ای عزیز من زنهار
تا زغولان فریب می​نخوری
هر کسی را نه مرد ره شمری
عاقل آنست کز سر فکرت
گیرد از حال دیگران عبرت
ابلهان را نگر در این ایام
شیخ خود کرده قلتبانی خام
عشوه خر جمله دین فروش همه
بی می و کاس در خروش همه
منکر علم و حکمت و توحید
خواه تو شیخ گیر و خواه مرید
ظلمت ونور این چه بی خبری است
جاهلی و ولایت این چه خری است
آن یکی گفته لا الاه بگوی
رو بر این باش و هیچ چیز مجوی
هیچ تبدیل خلق ناکرده
وز عزازیل عشوه​ها خورده
خود ندانسته هر منالبر باز
ذم زده از جهان عالم راز
ز اندرون کبر و شرک و نخوت و جاه
به زبان لا الاه الا الله
ننشیند سگ و فرشته بهم
با حدث چون کنی حدیث قدم
مردم چشم وانگهی خاشاک
نور توحید و خلق بد حاشاک
خانه کردی ز لا پر ازجاروب
خود یکی زان بس است خانه بروب
چونکه صحن سرای ناپاک است
نفس جاروب عین خاشاک است
روی آیینه را چو کرد سیاه
گشت رنگ سپید رنگ سیاه
ذکر را نیست حاجتی به غریو
بانگ کردن دروست حیلۀ دیو
تادماغش ز بانگ کوب خورد
هر طنینی خطاب حق شمرد
وهم​ها را وجودی انگارد
دیو خود را فرشته پندارد
در خیالات خیره و اوهام
بازمانده چو صاحب سرسام
گر خیال است ذوق عالم پاک
حبذا بنگ و خرما تریاک
حاش لله ز مردم آگاه
زین چنین صورتی معاذالله

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
فعل​ها جمله فعل حق می​دان
کافری گر نیاوری ایمان
فعل ما از مقید و مطلق
نیست الا ز علم و قدرت حق
کارها جمله آفریدۀ اوست
اگر آن جمله بد و گر نیکوست
اختیار تو اختیار وی است
بلکه کارتو عین کار وی است
تعلمون را از آنکه نیست جدا
کرد بر خلق عطف در یک جا
خلق و اعمال هر دو در یک سلک
زان کشیده است قول مالک ملک
علت احتیاج در هر دو
ممکنیت بود چه فعل و چه تو
هیچ در خلق خود بدی مختار
فعلت اکنون هم آنچنان انگار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
آنکه ذات آفرین بیش و کم است
از صفت آفریدنش چه غم است
اختیاری کز اضطرار بود
نزد عاقل نه اختیار بود
خالق کل شیء از که و کی
معطی و مانع است و مبدع وحی
چون که ترک مقدری مقدور
نیست مر بنده را شود مجبور
سکنات و تحرک و حرکات
همه داند محرک هییات
پس تو باید که آن همه دانی
تا به فعلش قیام بتوانی
نیک دانسته ای بخوان از بر
یا توانسته ای عرق بستر

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
نسبت فعل را به مظهر و ساز
کسب خوانند بر طریق مجاز
غصب منصب مکن به علت کسب
فعل حق از تو نیست الا غصب
خالق فعل نیک و بد همه اوست
کی بود خلق و فعل خود همه اوست
کارها جمله کار او انگار
وندرین کار هیچ کار مدار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
شیخ الاسلام در معنی سفت
در جواب کسی که با او گفت
هیچ آمد شدی خدا را بود
گفت باری بگو که ما را بود
خلق را می​برند و می​آرند
نه که آمد شدی بخود دارند
به خود آمد خدای خوانندش
نبود هیچ مثل و مانندش
او خود آمد بخود خدا باشد
از همه علتی جدا باشد
ما بدو آمدیم و مایی ما
زو پدید است و اوست ناپیدا
همۀ ما چو اوست در همه باب
ما چه باشیم در میان دریاب

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
چون بر انواع اوفتاد افعال
مختلف گشت از آن سبب اقوال
گاه قسری و گه طبیعی بود
در ارادی فتاد گفت و شنود
بوالحسین و ابوالمعالی ما
هر دو قایل به مذهب حکما
فعل بنده ز قدرت بنده
گفته وان باز ز آفریننده
باز استاد هر دو قدرت را
شرکتی داده بهر علت را
متکلم میان جبر و قدر
گفته قول دگر و فیه نظر
قدری این همه زخود گیرد
خویش را اصل نیک و بد گیرد
از سر جهل خود به وفق مراد
شبهه​ای چند کرده​اند ایراد
گفت گر جمله زوست چیست جزا
ظلم کردن براو چو نیست روا
او کند جمله پس مرا گیرد
خود چرا کرد یا چرا گیرد
بد از او در وجود چون آید
بد شود نیک و این نمی​شاید
امر مالایطاق بیداد است
عقل از این شک و شبهه آزاد است
شبهۀ آنکه گبر بی دین است
گر بدانی بعینه این است
اصل توحید می​کنند ابطال
از سر جهل و حکمت افعال
عقدۀ شک و شبهه را همه حل
کرده ایزد بقول لاتسأل
آنکه بد می​کند به قول تو هم
هست مخلوق حق ز عین عدم
بد ز خود گیر یا خود از شیطان
او ز حق باز شبهه گشت همان
چونکه حق کرد اصل آنچه شر است
بد خود این است و بل ز بد بتر است
چند خود را به دست دیو دهی
بد مبین تا ز هر بدی برهی
نیک و بد چون همه از او بینی
هرچه بینی همه نکو بینی
آدمی نبود آنکه او ز چرا
چون خر افتاد روز و شب به چرا
گل معنی به دم بیازردی
هر چه دیدی بدان چرا کردی
چیست تفسیر ظلم بر اطلاق
جز تصرف به غیر استحقاق
از خداوند نیک و بد زن و مرد
ظلم را کی توان تصور کرد
مالک ملک بر حقیقت اوست
هر بدی کو کند همه نیکوست
تا تو در خویش مبتلا باشی
دوست خود دشمن خدا باشی
کار او را همه ز خود بینی
لاجرم نیک را تو بد بینی
هیچ خود بین نکو نخواهد دید
هم بر این ختم گشت گفت و شنید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
فعل باری پی غرض نبود
زانکه در ذات او عرض نبود
لاابالی است ذات بی مثلش
باز چون ذات بی سبب فعلش
عاصیی را اگر ببخشاید
از کرم بی عمل همی شاید
مؤمنی را اگر عذاب کند
از غضب بی گنه صواب کند
زان سبب گفت با تو لاتسأل
که ترا نیست هیچگونه محل
گر بپرسی از آنچه او سازد
او ترا در سؤال بگدازد
در خبر بهر آنکه با خبر است
حجت این ز پیش بیشتر است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
سبب فعل حق چو ما باشیم
او شود خلق و ما خدا باشیم
چون خدایی به کارفرمایی است
سبب فعل علت غایی است
تو کیی تا که این سخن گویی
یا که با او حدیث من گویی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پشه​ای رفت بر درخت چنار
گفت خواهم که بر پرم هشدار
گفتش آخر کزین نشست چه خاست
تا زبرخاستن چه خیزد راست
پشه​ای بیش نیستی به وجود
تا که اندیشی از قیام و قعود
هیچ از طور خویشتن مگذر
فطرت خویش را به جای آور

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در جهانی که خالی از ستم است
سبب فعل و غایتش بهم است
فعل حق را سبب نمی​شاید
که جزا از عمل برون آید
به حقیقت چو نیک در نگرید
همه خود عین ذات یکدگرید
نقش لوح و عمل دگر پاداش
هر سه یک چیز آمد از نقاش
صورت مبدء و جزای معاد
در وسط شد عمل ز کون و فساد
نقش علمی که زادۀ ازل است
تا ابد روح صورت عمل است
عمل اینجا همی کنی نامش
پس جزای عمل در انجامش
هر سه با هم به امر کن فیکون
آمد از کردگار بی چه و چون
با خود آورده​ای و با خود باز
می​بری نقش​ها به آز و نیاز
هرچه اینجا کنی حقیقت آن
پیشت آید کما تدین تدان
هیچ هویت از حقیقت خویش
بنگردد ز هیأت کم و بیش
لیک محبوس مرکز سجین
بنبرده ره از ضلال مبین

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
فعل حق را دگر ز کور دلی
غرضی خاص کرد معتزلی
باز اصلاح حال هر بنده
کرد واجب بر آفرینندۀ
بعد از آن التزام کرد محال
که جزا را گرفت از اعمال
همه این شاخ و بیخ خودبینی است
بار و برگ درخت بی دینی است
هر درختی کز اصل کژ برخاست
تا قیامت دگر نگردد راست
در قضا جمله چیزها بهم است
در قدر پیش و پس فزون و کم است
دور و نزدیک در ظهور افتاد
ذات هستی از این دو دور افتاد
شیب و بالا و پیش و پس چپ و راست
همه از این دو وضع و هیأت خاست
همه از دور چرخ و کور زمان
بر حقیقت همی فتد حدثان
گر خیال زمانه برخیزد
ازلت با ابد درآمیزد
خاص بینی که عین عام شود
حال​ها جمله یک مقام شود
کل شود جمله کلی و جزیی
بنماند دگر منی و تویی
نزد من روشن است خود این راه
گر ترا دیده نیست لااکراه

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ماسوی الله را علم عالم
از حدث شد که هست ضد قدم
محدث است بل عدم وجود سواه
لم یکن کاین و کان الله
و هو الاول از نبی بر خوان
آخر و اول وجودبدان
اولیت کجا شود ظاهر
که در او باطنی بود آخر
کافر است آنکه گفت ذات جهان
بود و باشد همیشه بی برهان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
محدث است عالم ار نه از دو یکی
وصف او آمدی و نیست شکی
بودی اندر ازل جهان ساکن
وین زمان باشدی چنان ساکن
متحرک چراست هذا خلق
ان صدقتم بذاک ماذا خلق
حرکت خود پس از سکون باشد
متحرک همیشه چون باشد
متحرک نبود و ساکن نیست
قدمش زین دلیل ممکن نیست

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ثبت العرش خود جهانی هست
تا تو نقشی بر او توانی بست
عدمی بلکه یک جهان اعدام
گشته مجموع و کرده عالم نام
نقطه​های عدم بهم پیوست
در خیال تو نقش صورت بست
بس که کردم مکرر این گفتار
بو که برخیزد از تو این انکار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -