cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
گفت ماهیخوار با ماهی ز دور
که چه میخواهی ازین دریای شور
خردی و ضعف تو از رنج شناست
این نه راه زندگی راه فناست
اندرین آب گل آلود ای عجب
تا بکی سرگشته باشی روز و شب
وقت آن آمد که تدبیری کنی
در سرای عمر تعمیری کنی
ما بساط از فتنه ایمن کرده ایم
صد هزاران شمع روشن کرده ایم
هیچگه ما را غم صیاد نیست
انده طوفان و سیل و باد نیست
گر بیایی در جوار ما دمی
بینی از اندیشه خالی عالمی
نیمروزی گر شوی مهمان ما
غرق گردی در یم احسان ما
نه تپیدن هست و نه تاب و تبی
نه غم صبحی نه پروای شبی
دامها بینم براه تو نهان
رفتنت باشد همان مردن همان
تابه ها و شعله ها در انتظار
که تو یکروزی بسوزی در شرار
گر نمی خواهی در آتش سوختن
بایدت اندرز ما آموختن
گر سوی خشکی کنی با ما سفر
بر نگردی جانب دریا دگر
گر ببینی آن هوا و آن نسیم
بشکنی این عهد و پیوند قدیم
گفت از ما با تو هر کس گشت دوست
تو بدست دوستی کندیش پوست
گر که هر مطلوب را طالب شویم
با چه نیرو بر هوی غالب شویم
چشمه نور است این آب سیاه
تو نکردی چون خریداران نگاه
خانه هر کس برای او سزاست
بهر ماهی خوشتر از دریا کجاست
گر بجوی و برکه لای و گل خوریم
به که از جور تو خون دل خوریم
جنس ما را نسبتی با خاک نیست
پیش ماهی سیل وحشتناک نیست
آب و رنگ ما ز آب افزوده اند
خلقت ما را چنین فرموده اند
گر ز سطح آب بالاتر شویم
زاتش بیداد خاکستر شویم
قرنها گشتیم اینجا فوج فوج
می نترسیدیم از طوفان و موج
لیک از بدخواه ما را ترسهاست
ترس جان آموزگار درسهاست
بسکه بدکار و جفا جو دیده ام
از بدیهای جهان ترسیده ایم
بره گان را ترس میباید ز گرگ
گردد از این درس هر خردی بزرگ
با عدوی خود مرا خویشی نبود
دعوت تو جز بداندیشی نبود
تا بود پایی چرا مانم ز راه
تا بود چشمی چرا افتم به چاه
گر بچنگ دام ایام اوفتم
به که با دست تو در دام اوفتم
گر بدیگ اندر بسوزم زار زار
بهتر است آن شعله زین گرد و غبار
تو برای صید ماهی آمدی
کی برای خیر خواهی آمدی
از تو نستانم نوا و برگ را
گر بچشم خویش بینم مرگ را

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
به درویشی بزرگی جامه ای داد
که این خلقان بنه کز دوشت افتاد
چرا بر خویش پیچی ژنده و دلق
چو می بخشند کفش و جامه ات خلق
چو خود عوری چرا بخشی قبا را
چو رنجوری چرا ریزی دوا را
کسی را قدرت بذل و کرم بود
که دیناریش در جای درم بود
بگفت ای دوست از صاحبدلان باش
بجان پرداز و با تن سرگران باش
تن خاکی به پیراهن نیرزد
وگر ارزد بچشم من نیرزد
ره تن را بزن تا جان بماند
ببند این دیو تا ایمان بماند
قبایی را که سر مغرور دارد
تن آن بهتر که از خود دور دارد
از آن فارغ ز رنج انقیادیم
که ما را هر چه بود از دست دادیم
از آن معنی نشستم بر سر راه
که تا از ره شناسان باشم آگاه
مرا اخلاص اهل راز دادند
چو جانم جامه ممتاز دادند
گرفتیم آنچه داد اهریمن پست
بدین دست و در افکندیم از آندست
شنیدیم اعتذار نفس مدهوش
ازین گوش و برون کردیم از آن گوش
در تاریک حرص و آز بستیم
گشودند ار چه صد ره باز بستیم
همه پستی ز دیو نفس زاید
همه تاریکی از ملک تن آید
چو جان پاک در حد کمال است
کمال از تن طلب کردن وبال است
چو من پروانه ام نور خدا را
کجا با خود کشم کفش و قبا را
کسانی کاین فروغ پاک دیدند
ازین تاریک جا دامن کشیدند
گرانباری ز بار حرص و آز است
وجود بی تکلف بی نیاز است
مکن فرمانبری اهریمنی را
منه در راه برقی خرمنی را
چه سود از جامه آلوده ای چند
خیال بوده و نابوده ای چند
کلاه و جامه چون بسیار گردد
کله عجب و قبا پندار گردد
چو تن رسواست عیبش را چه پوشم
چو بی پرواست در کارش چه کوشم
شکستیمش که جان مغزست و تن پوست
کسی کاین رمز داند اوستاد اوست
اگر هر روز تن خواهد قبایی
نماند چهره جان را صفایی
اگر هر لحظه سر جوید کلاهی
زند طبع زبون هر لحظه راهی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
کودکی در بر قبایی سرخ داشت
روزگاری زان خوشی خوش میگذاشت
همچو جان نیکو نگه میداشتش
بهتر از لوزینه می پنداشتش
هم ضیاع و هم عقارش می شمرد
هر زمان گرد و غبارش می سترد
از نظر باز حسودش می نهفت
سرخی اش میدید و چون گل میشکفت
گر بدامانش سرشکی میچکید
طفل خرد آن اشک روشن میمکید
گر نخی از آستینش میشکافت
بهر چاره سوی مادر میشتافت
نوبت بازی بصحرا و بدشت
سرگران از پیش طفلان میگذشت
فتنه افکند آن قبا اندر میان
عاریت میخواستندش کودکان
جمله دلها ماند پیش او گرو
دوست میدارند طفلان رخت نو
وقت رفتن پیشوای راه بود
روز مهمانی و بازی شاه بود
کودکی از باغ می آورد به
که بیا یک لحظه با من سوی ده
دیگری آهسته نزدش می نشست
تا زند بر آن قبای سرخ دست
روزی آن رهپوی صافی اندرون
وقت بازی شد ز تلی واژگون
جامه اش از خار و سر از سنگ خست
این یکی یکسر درید آن یک شکست
طفل مسکین بی خبر از سر که چیست
پارگیهای قبا دید و گریست
از سرش گرچه بسی خوناب ریخت
او برای جامه از چشم آب ریخت
گر بچشم دل ببینیم ای رفیق
همچو آن طفلیم ما در این طریق
جامه رنگین ما آز و هوی است
هر چه بر ما میرسد از آز ماست
در هوس افزون و در عقل اندکیم
سالها داریم اما کودکیم
جان رها کردیم و در فکر تنیم
تن بمرد و در غم پیراهنیم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
نهان شد از گل زردی گلی سپید که ما
سپید جامه و از هر گنه مبراییم
جواب داد که ما نیز چون تو بی گنهیم
چرا که جز نفسی در چمن نمیپاییم
بما زمانه چنان فرصتی نبخشوده است
که از غرور دل پاک را بیالاییم
قضا نیامده ما را ز باغ خواهد برد
نه میرویم بسودای خود نه می آییم
بخود نظاره کنیم ار بچشم خودبینی
چگونه لاف توانیم زد که بیناییم
چو غنچه و گل دوشینه صبحدم فرسود
من و تو جای شگفت است گر نفرساییم
بگرد ما گل زرد و سپید بسیارند
گمان مبر که بگلشن من و تو تنهاییم
هزار بوته و برگ ار نهان کند ما را
به چشم خیره گلچین دهر پیداییم
بدین شکفتگی امروز چند غره شویم
چو روشن است که پژمردگان فرداییم
درین زمانه فزودن برای کاستن است
فلک بکاهدمان هر چه ما بیفزاییم
خوش است باده رنگین جام عمر ولیک
مجال نیست که پیمانه ای بپیماییم
ز طیب صبحدم آن به که توشه برگیریم
که آگه است که تا صبح دیگر اینجاییم
فضای باغ تماشاگه جمال حق است
من و تو نیز در آن از پی تماشاییم
چه فرق گر تو ز یک رنگ و ما ز یک فامیم
تمام دختر صنع خدای یکتاییم
همین خوش است که در بندگیش یکرنگیم
همین بس است که در خواجگیش یکراییم
برنگ ظاهر اوراق ما نگاه مکن
که ترجمان بلیغ هزار معناییم
درین وجود ضعیف ار توان و توشی هست
رهین موهبت ایزد تواناییم
برای سجده درین آستان تمام سریم
پی گذشتن ازین رهگذر همه پاییم
تمام ذره این بی زوال خورشیدیم
تمام قطره این بی کرانه دریاییم
درین صحیفه که زیبندگیست حرف نخست
چه فرق گر بنظر زشت یا که زیباییم
چو غنچه های دگر بشکفند ما برویم
کنون بیا که صف سبزه را بیاراییم
درین دو روزه هستی همین فضیلت ماست
که جور میکند ایام و ما شکیباییم
ز سرد و گرم تنور قضا نمیترسیم
برای سوختن و ساختن مهیاییم
اسیر دام هوی و قرین آز شدن
اگر دمی و اگر قرنهاست رسواییم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
کسی که بر سر نرد جهان قمار نکرد
سیاه روزی و بدنامی اختیار نکرد
خوش آنکه از گل مسموم باغ دهر رمید
برفق گر نظری کرد جز به خار نکرد
به تیه فقر ازان روی گشت دل حیران
که هیچگه شتر آز را مهار نکرد
نداشت دیده تحقیق مردمی کاز دور
بدید خیمه اهریمن و فرار نکرد
شکار کرده بسی در دل شب این صیاد
مگو که روز گذشت و مرا شکار نکرد
سپهر پیر بسی رشته محبت و انس
گرفت و بست بهم لیک استوار نکرد
مشو چو وقت که یک لحظه پایدار نماند
مشو چو دهر که یک عهد پایدار نکرد
برو ز مورچه آموز بردباری و سعی
که کار کرد و شکایت ز روزگار نکرد
غبار گشت ز باد غرور خرمن دل
چنین معامله را باد با غبار نکرد
سفینه ای که در آن فتنه بود کشتیبان
برفت روز و شب و ره سوی کنار نکرد
مباف جامه روی و ریا که جز ابلیس
کس این دو رشته پوسیده پود و تار نکرد
کسی ز طعنه پیکان روزگار رهید
که گاه حمله او سستی آشکار نکرد
طبیب دهر بسی دردمند داشت ولیک
طبیب وار سوی هیچ یک گذار نکرد
چرا وجود منزه به تیرگی پیوست
چرا محافظت پنبه از شرار نکرد
ز خواب جهل بس امسالها که پار شدند
خوش آنکه بیهده امسال خویش پار نکرد
روا مدار پس از مدت تو گفته شود
که دیر ماند فلانی و هیچ کار نکرد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
گنجشک خرد گفت سحر با کبوتری
کآخر تو هم برون کن ازین آشیان سری
آفاق روشن است چه خسبی به تیرگی
روزی بپر ببین چمن و جویی و جری
در طرف بوستان دهن خشک تازه کن
گاهی ز آب سرد و گه از میوه تری
بنگر من از خوشی چه نکو روی و فربهم
ننگست چون تو مرغک مسکین لاغری
گفتا حدیث مهر بیاموزدت جهان
روزی تو هم شوی چو من ایدوست مادری
گرد تو چون که پر شود از کودکان خرد
جز کار مادران نکنی کار دیگری
روزیکه رسم و راه پرستاریم نبود
میدوختم بسان تو چشمی به منظری
گیرم که رفته ایم از اینجا به گلشنی
با هم نشسته ایم بشاخ صنوبری
تا لحظه ایست تا که دمیدست نوگلی
تا ساعتی است تا که شکفته است عبهری
در پرده قصه ایست که روزی شود شبی
در کار نکته ایست که شب گردد اختری
خوشبخت طایری که نگهبان مرغکی است
سرسبز شاخکی که بچینند از آن بری
فریاد شوق و بازی اطفال دلکش است
وانگه به بام لانه خرد محقری
هر چند آشیانه گلین است و من ضعیف
باور نمیکنم چو خود اکنون توانگری
ترسم که گر روم برد این گنجها کسی
ترسم در آشیانه فتد ناگه آذری
از سینه ام اگرچه ز بس رنج پوست ریخت
ناچار رنجهای مرا هست کیفری
شیرین نشد چو زحمت مادر وظیفه ای
فرخنده تر ندیدم ازین هیچ دفتری
پرواز بعد ازین هوس مرغکان ماست
ما را بتن نماند ز سعی و عمل پری

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
بلبلی شیفته میگفت به گل
که جمال تو چراغ چمن است
گفت امروز که زیبا و خوشم
رخ من شاهد هر انجمن است
چونکه فردا شد و پژمرده شدم
کیست آنکس که هواخواه من است
بتن این پیرهن دلکش من
چو گه شام بیایی کفن است
حرف امروز چه گویی فرداست
که تو را بر گل دیگر وطن است
همه جا بوی خوش و روی نکوست
همه جا سرو و گل و یاسمن است
عشق آنست که در دل گنجد
سخن است آنکه همی بر دهن است
بهر معشوقه بمیرد عاشق
کار باید سخن است این سخن است
میشناسیم حقیقت ز مجاز
چون تو بسیار درین نارون است

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -
بطعنه پیش سگی گفت گربه کای مسکین
قبیله تو بسی تیره روز و ناشادند
میان کوی بخسبی و استخوان خایی
بداختری چو تو را کاشکی نمیزادند
برو به مطبخ شه یا بمخزن دهقان
بشهر و قریه بسی خانه ها که آبادند
کباب و مرغ و پنیر است و شیر طعمه من
ز حیله ام همه کار آگهان بفریادند
جفای نان نکشیدست یکتن از ما لیک
گرسنگان شما بیشتر ز هفتادند
بگفت راست نگردد بنای طالع ما
چرا که از ازلش پایه راست ننهادند
مرا به پشت سرافکند حکم چرخ ز خلق
شگفت نیست گرم در بروی نگشادند
کسی بخانه مردم بمیهمانی رفت
که روز سور کسی از پیش فرستادند
بروزی دگران چون طمع توانم کرد
مرا ز خوان قضا قسمت استخوان دادند
تو خلق دهر ندانسته ای چه بی باکند
تو عهدها نشنیدی چه سست بنیادند
کسی بلطف بدرماندگان نظر نکند
درین معامله دلها ز سنگ و پولادند
هزار مرتبه فقر از توانگری خوشتر
توانگران همه بدنام ظلم و بیدادند
نخست رسم و ره ما درستکاری ماست
قبیله تو در آیین دزدی استادند
برای پرورش تن بدام بدنامی
نیوفتند کسانی که بخرد و رادند
پی هوی و هوس نوع خودپرست شما
سحر ببصره و هنگام شب ببغدادند
ز جور سال و مه ایدوست کس نرست تمام
اسیر فتنه دیماه و تیر و مردادند
بچهره ها منگر خاطر شکسته بسی است
عروس دهر چو شیرین و خلق فرهادند
من از فتادگی خویش هیچ غم نخورم
فتادگان چنین هیچگه نیفتادند
اسیر نفس تویی همچو ما گرفتاران
ز بند بندگی حرص و آز آزادند
تو شاد باش و دل آسوده زندگانی کن
سگان به بدسری روزگار معتادند

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
بر سر راهی گدایی تیره روز
ناله ها میکرد با صد آه و سوز
کای خدا بی خانه و بی روزیم
ز آتش ادبار خوش میسوزیم
شد پریشانی چو باد و من چو کاه
پیش باد از کاه آسایش مخواه
ساختم با آنکه عمری سوختم
سوختم یک عمر و صبر آموختم
آسمان کس را بدین پستی نکشت
چون من از درد تهیدستی نکشت
هیچکس مانند من حیران نشد
روز و شب سرگشته بهر نان نشد
ایستادم در پس درها بسی
داد دشنامم کسی و ناکسی
رشته را رشتم ولی از هم گسیخت
بخت را خواندم ولی از من گریخت
پیش من خوردند مردم نان گرم
من همی خون جگر خوردم ز شرم
دیده ام رنگی ندید از رخت نو
سیر یک نوبت نخوردم نان جو
این ترازو گر ترازوی خداست
این کژی و نادرستی از کجاست
در زمستانم تف دل آتش است
برف و باران خوابگاه و پوشش است
آبرو بردم ندیدم از تو روی
گم شدم هرگز نکردی جستجوی
گفتش اندر گوش دل رب ودود
گر نبودی کاردان جرم تو بود
نیست راه کج ره حق جلیل
کجروان را حق نمیگردد دلیل
تو براه من بنه گامی تمام
تا منت نزدیک آیم بیست گام
گر به نام حق گشایی دفتری
جز در اخلاص نشناسی دری
گر کنی آیینه ی ما را نظر
عیبهایت سر بسر گردد هنر
ما ترا بی توشه نفرستاده ایم
آنچه می بایست دادن داده ایم
دست دادیمت که تا کاری کنی
درهمی گر هست دیناری کنی
پای دادیمت که باشی پا بجای
وارهانی خویش را از تنگنای
چشم دادم تا دلت ایمن کند
بر تو راه زندگی روشن کند
بر تن خاکی دمیدم جان پاک
خیرگیها دیدم از یک مشت خاک
تا تو خاکی را منظم شد نفس
ای عجب خود را پرستیدی و بس
ما کسی را ناشتا نگذاشتیم
این بنا از بهر خلق افراشتیم
کار ما جز رحمت و احسان نبود
هیچگاه این سفره بی مهمان نبود
در نمی بندد بکس دربان ما
کم نمیگردد ز خوردن نان ما
آنکه جان کرده است بی خواهش عطا
نان کجا دارد دریغ از ناشتا
این توانایی که در بازوی تست
شاهد بخت است و در پهلوی تست
گنجها بخشیدمت ای ناسپاس
که نگنجد هیچکس را در قیاس
آنچه گفتی نیست یک یک در تو هست
گنجها داری و هستی تنگدست
عقل و رای و عزم و همت گنج تست
بهترین گنجور سعی و رنج تست
عارفان چون دولت از ما خواستند
دست و بازوی توانا خواستند
ما نمیگوییم سایل در مزن
چون زدی این در در دیگر مزن
آنکه بر خوان کریمان کرد پشت
از لییمان بشنود حرف درشت
آن درشتی کیفر خودکامهاست
ورنه بهر نامجویان نامهاست
هیچ خودبین از خدا خرسند نیست
شاخ بی بر در خور پیوند نیست
زین همه شادی چراغم خواستی
از کریمان از چه رو کم خواستی
نور حق همواره در جلوه گریست
آنکه آگه نیست از بینش بریست
گلبن ما باش و بهر ما بروی
هم صفا از ما طلب هم رنگ و بوی
زارع ما خوشه را خروار کرد
هر چه کم کردند او بسیار کرد
تا نباشی قطره دریا چون شوی
تا نه ای گم گشته پیدا چون شوی

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
مرغی بباغ رفت و یکی میوه کند و خورد
ناگه ز دست چرخ بپایش رسید سنگ
خونین به لانه آمد و سر زیر پر کشید
غلتید چون کبوتر با باز کرده جنگ
بگریست مرغ خرد که برخیز و سرخ کن
مانند بال خویش مرا نیز بال و چنگ
نالید و گفت خون دلست این نه رنگ و زیب
صیاد روزگار بمن عرصه کرد تنگ
آخر تو هم ز لانه پی دانه بر پری
از خون پر تو نیز بدینسان کنند رنگ
در سبزه گر روی کندت دست جور پر
بر بام گر شوی کندت سنگ فتنه لنگ
آهسته میوه ای بکن از شاخی و برو
در باغ و مرغزار مکن هیچگه درنگ
میدان سعی و کار شما راست بعد ازین
ما رفتگان بنوبت خود تاختیم خنگ

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
آن قصه شنیدید که در باغ یکی روز
از جور تبر زار بنالید سپیدار
کز من نه دگر بیخ و بنی ماند و نه شاخی
از تیشه هیزم شکن و اره نجار
این با که توان گفت که در عین بلندی
دست قدرم کرد بناگاه نگونسار
گفتش تبر آهسته که جرم تو همین بس
کاین موسم حاصل بود و نیست ترا بار
تا شام نیفتاد صدای تبر از گوش
شد توده در آن باغ سحر هیمه بسیار
دهقان چو تنور خود ازین هیمه برافروخت
بگریست سپیدار و چنین گفت دگر بار
آوخ که شدم هیزم و آتشگر گیتی
اندام مرا سوخت چنین ز آتش ادبار
هر شاخه ام افتاد در آخر به تنوری
زین جامه نه یک پود بجا ماند و نه یک تار
چون ریشه من کنده شد از باغ و بخشکید
در صفحه ایام نه گل باد و نه گلزار
از سوختن خویش همی زارم و گریم
آن را که بسوزند چو من گریه کند زار
کو دولت و فیروزی و آسایش و آرام
کو دعوی دیروزی و آن پایه و مقدار
خندید برو شعله که از دست که نالی
ناچیزی تو کرد بدینگونه تو را خوار
آن شاخ که سر بر کشد و میوه نیارد
فرجام به جز سوختنش نیست سزاوار
جز دانش و حکمت نبود میوه انسان
ای میوه فروش هنر این دکه و بازار
از گفته ناکرده بیهوده چه حاصل
کردار نکو کن که نه سودیست ز گفتار
آسان گذرد گر شب و روز و مه و سالت
روز عمل و مزد بود کار تو دشوار
از روز نخستین اگرت سنگ گران بود
دور فلکت پست نمیکرد و سبکسار
امروز سرافرازی دی را هنری نیست
میباید از امسال سخن راند نه از پار

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
بالماس میزد چکش زرگری
بهر لحظه میجست از آن اخگری
بنالید الماس کای تیره رای
ز بیداد تو چند نالم چو نای
بجز خوبی و پاکی و راستی
چه کردم که آزار من خواستی
بگفتا مکن خاطر خویش تنگ
ترازوی چرخت گران کرده سنگ
مرنج ار تنت را جفایی رسد
کزین کار کارت بجایی رسد
هم اکنون تراش تو گردد تمام
برویت کند نیکبختی سلام
همین دم فروزان و پاکت کنم
پسندیده و تابناکت کنم
دگر باره بگریست گوهر نهان
که آوخ سیه شد بچشمم جهان
بدین خردیم آسمان درشت
بدام بلای تو افکند و کشت
مرا هر رگ و هر پی و بند بود
بخشکید پاک این چه پیوند بود
که این تیشه کین بدست تو داد
فتاد این وجود نزارم فتاد
ببخشای لختی نگهدار دست
شکست این سر دردمندم شکست
نه آسایشی ماند اندر تنم
نه رونق به رخساره روشنم
بگفتا چو زین دخمه بیرون شوی
بزیبایی خویش مفتون شوی
بشوییم از رویت این گرد را
بخوبان دهیم این ره آورد را
چو بردارد این پرده را پرده دار
سخنهای پنهان شود آشکار
در آن حال دانی که نیکی نکوست
که بینی تو مغزی و رفتست پوست
سوم بار برخاست بانگ چکش
بناگاه برهم شد آن روی خوش
بگفت ای ستمکار مشکن مرا
به بدرایی از پا میفکن مرا
وفا داشتم چشم و دیدم جفا
بگشتم ز هر روی خوردم قفا
بگفت ار صبوری کنی یک نفس
کشد بار جور تو بسیار کس
چو رفت این سیاهی و آلودگی
نماند زبونی و فرسودگی
دلت گر ز اندیشه خون کرده ام
بچهر آب و رنگت فزون کرده ام
بریدم ولی تیره و زشت را
شکستم ولی سنگ و انکشت را
چو بینند روی دل آرای تو
چو آگه شوند از تجلای تو
چو پرسند از موج این آبها
ازین جلوه ها رنگها تابها
بتی چون بگردن در اندازدت
فراتر ز دل جایگه سازدت
چو نقاد چرخ از تو کالا کند
چو هر روز نرخ تو بالا کند
چو زین داستان گفتگوها رود
چو این آب حیوان به جوها رود
چو هر دم بیفزایدت خواستار
چو آیند سوی تو از هر کنار
چو بیدار بختی ببیند تو را
چو بر دیگران بر گزیند ترا
چو بر چهر خوبان تبسم کنی
چو این کوی تاریک را گم کنی
چو در مخزنت جا دهد گوهری
چو بنشاندت اندر انگشتری
چو در تیرگی روشنایی شوی
چو آماده دلربایی شوی
چو بیرون کشی رخت زین تنگنای
چو اقبال گردد تو را رهنمای
چو آسودگی زاید این روز سخت
چو فرخنده گردی و پیروزبخت
چو پیرایه ها ماندت در گرو
چو بینی ره نیک و آیین نو
چو افتادی اندر ترازوی مهر
چو صد راه داد و گرفتت سپهر
رهایی دهندت چو زین رنجها
چو ریزند بر پای تو گنجها
چو بازارگانان خرندت بزر
برندت ز شهری به شهر دگر
چو دیهیم شاهت نشیمن شود
چو از دیدنت دیده روشن شود
بیاد آر زین دکه تنگ من
ز سنگینی آهن و سنگ من
چو نام تو خوانند دریای نور
درودیم بفرست زان راه دور
ترا هر چه قیمت نهد روزگار
بدار از من و این چکش یادگار
چو مشاطه رخسارت آراستم
فزودم دو صد گر یکی کاستم
تو روزی که از حصن کان آمدی
بس آلوده و سرگران آمدی
بدین گونه روشن نبودی و پاک
بهم بود مخلوط الماس و خاک
حدیث نهان چکش گوش دار
نگین سازدت چرخ یا گوشوار
نه مشت و قفایت به سر میزنم
بدین درگه نور در میزنم

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
حکایت کرد سرهنگی به کسری
که دشمن را ز پشت قلعه راندیم
فراریهای چابک را گرفتیم
گرفتاران مسکین را رهاندیم
به خون کشتگان شمشیر شستیم
بر آتشهای کین آبی فشاندیم
ز پای مادران کندیم خلخال
سرشک از دیده طفلان چکاندیم
ز جام فتنه هر تلخی چشیدیم
همان شربت به بدخواهان چشاندیم
بگفت این خصم را راندیم اما
یکی زو کینه جو تر پیش خواندیم
کجا با دزد بیرونی درافتیم
چو دزد خانه را بالا نشاندیم
ازین دشمن در افکندن چه حاصل
چو عمری با عدوی نفس ماندیم
ز غفلت زیر بار عجب رفتیم
ز جهل این بار را با خود کشاندیم
نداده ابره را از آستر فرق
قبای زندگانی را دراندیم
درین دفتر به هر رمزی رسیدیم
نوشتیم و به اهریمن رساندیم
دویدیم استخوانی را ز دنبال
سگ پندار را از پی دواندیم
فسون دیو را از دل نهفتیم
برای گرگ آهو پروراندیم
پلنگی جای کرد اندر چراگاه
همانجا گله خود را چراندیم
ندانستیم فرصت را بدل نیست
ز دام این مرغ وحشی را پراندیم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
برد دزدی را سوی قاضی عسس
خلق بسیاری روان از پیش و پس
گفت قاضی کاین خطاکاری چه بود 
دزد گفت از مردم آزاری چه سود 
گفت بدکردار را بد کیفر است
گفت بدکار از منافق بهتر است
گفت  هان  بر گوی شغل خویشتن
گفت هستم همچو قاضی راهزن
گفت آن زرها که بردستی کجاست 
گفت در همیان تلبیس شماست
گفت آن لعل بدخشانی چه شد 
گفت می دانیم و می دانی چه شد
گفت پیش کیست آن روشن نگین 
گفت بیرون آر دست از آستین
دزدی پنهان و پیدا کار توست
مال دزدی جمله در انبار توست
تو قلم بر حکم داور می بری
من ز دیوار و تو از در می بری
حد به گردن داری و حد می زنی
گر یکی باید زدن صد می زنی
می زنم گر من ره خلق ای رفیق
در ره شرعی تو قطاع الطریق
می برم من جامه درویش عور
تو ربا و رشوه می گیری به زور
دست من بستی برای یک گلیم
خود گرفتی خانه از دست یتیم
من ربودم موزه و طشت و نمد
تو سیه دل مدرک و حکم و سند
دزد جاهل گر یکی ابریق برد
دزد عارف دفتر تحقیق برد
دیده های عقل گر بینا شوند
خود فروشان زودتر رسوا شوند
دزد زر بستند و دزد دین رهید
شحنه ما را دید و قاضی را ندید
من براه خود ندیدم چاه را
تو بدیدی کج نکردی راه را 
می زدی خود پشت پا بر راستی
راستی از دیگران می خواستی
دیگر ای گندم نمای جو فروش
با ردای عجب عیب خود مپوش
چیره دستان می ربایند آنچه هست
می برند آنگه ز دزد کاه دست
در دل ما حرص آلایش فزود
نیت پاکان چرا آلوده بود
دزد اگر شب گرم یغما کردن است
دزدی حکام روز روشن است
حاجت ار ما را ز راه راست برد
دیو قاضی را به هرجا خواست برد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
اینچنین خواندم که روزی روبهی
پایبند تله گشت اندر رهی
حیله روباهیش از یاد رفت
خانه تزویر را بنیاد رفت
گرچه ز آیین سپهر آگاه بود
هر چه بود آن شیر و این روباه بود
تیره روزش کرد چرخ نیل فام
تا شود روشن که شاگردیست خام
با همه تردستی از پای اوفتاد
دل به رنج و تن به بدبختی نهاد
گرچه در نیرنگ سازی داشت دست
بند نیرنگ قضایش دست بست
حرص با رسواییش همراه کرد
تیغ ذلت ناخنش کوتاه کرد
بود روز کار و یارایی نداشت
بود وقت رفتن و پایی نداشت
آهنی سنگین دمش را کنده بود
مرگ را می دید اما زنده بود
می فشردی اشکم ناهار را
می گزیدی حلقه و مسمار را
دام تأدیب است دام روزگار
هر که شد صیاد آخر شد شکار
ماکیانها کشته بود این روبهک
زان سبب شد صید روباه فلک
خیرگیها کرده بود این خودپسند
خیرگی را چاره زندانست و بند
ماکیانی ساده از ده دور گشت
بر سر آن تله و روبه گذشت
از بلای دام و زندان بی خبر
گفت زان کیست این ایوان و در
گفت روبه این در و ایوان ماست
پوستین دوزیم و این دکان ماست
هست ما را بهتر از هر خواسته
اندرین دکان دمی آراسته
ساده و پاکیزه و زیبا و نرم
همچو خز شایان و چون سنجاب گرم
می فروشیم این دم پر پشم را
باز کن وقت خریدن چشم را
گر دم ما را خریداری کنی
همچو ما یک عمر طراری کنی
گر ز مهر این دم به بندیمت به دم
راه را هرگز نخواهی کرد گم
گر ز رسم و راه ما آگه شوی
ماکیانی بس کنی روبه شوی
گر که بربندی در چون و چرا
سودها بینی در این بیع و شری
باید آن دم کژت کندن ز تن
وین دم نیکو بجایش دوختن
ماکیان را این مقال آمد پسند
گفت بر گو دمت ای روباه چند
گفت باید دید کالا را نخست
ور نه این بیع و شری ناید درست
گر خریداری در آی اندر دکان
نرخ آنگه پرس از بازارگان
ماکیان را آن فریب از راه برد
راست اندر تله روباه برد
کاش می دانست روبه ناشتاست
وان نه دکان است دکان ریاست
تا دهن بگشود بهر چند و چون
چنگ روباه از گلویش ریخت خون
آن دل فارغ ز خون آکنده شد
وان سر بی باک از تن کنده شد
ره ندیده روی بر راهی نهاد
چشم بسته پای در چاهی نهاد
هیچ نگرفت و گرفتند آنچه داشت
هم گذشت از کار دم هم سر گذاشت
بر سر آنست نفس حیله ساز
که کند راهی سوی راه تو باز
تا در آن ره سربپیچاند ترا
وندر آن آتش بسوزاند ترا
اهرمن هرگز نخواهد بست در
تا ترا میافتد از کویش گذر
در جوارت حرص زان دکان گشود
که تو بر بندی دکان خویش زود
تا شوی بیدار رفتست آنچه هست
تا بدانی کیستی رفتی ز دست
با مسافر دزد چون گردید دوست
زاد و برگ آن مسافر زان اوست
گوهر کان هوی جز سنگ نیست
آب و رنگش جز فریب و رنگ نیست

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U -
بلبلی گفت به کنج قفسی
که چنین روز مرا باور نیست
آخر این فتنه سیه کاری کیست
گر که کار فلک اخضر نیست
آنچنان سخت ببستند این در
که تو گویی که قفس را در نیست
قفسم گر زر و سیم است چه فرق
که مرا دیده بسیم و زر نیست
باغبانش ز چه در زندان کرد
بلبل شیفته یغماگر نیست
همه بر چهره گل می نگرند
نگهی در خور این کیفر نیست
که بسوی چمنم خواهد برد
کس به جز بخت بدم رهبر نیست
دیده بر بام قفس باید دوخت
دگر امروز گل و عبهر نیست
سوختم اینهمه از محنت و باز
این تن سوخته خاکستر نیست
طوطیی از قفس دیگر گفت
چه توان کرد ره دیگر نیست
بس که تلخ است گرفتاری و صبر
دل ما را هوس شکر نیست
چو گل و لاله نخواهد ماندن
سیرگاهی ز قفس خوشتر نیست
دل مفرسای بسودای محال
که اگر دل نبود دلبر نیست
در و بام قفست زرین است
صید را بهتر ازین زیور نیست
زخم من صحن قفس خونین کرد
همچو من پای تو از خون تر نیست
تو شکیبا شو و پندار چنان
که به جز برگ گلت بستر نیست
گه بلندی است زمانی پستی
هر کس ای دوست بلند اختر نیست
همه فرمان قضا باید برد
نیست یک ذره که فرمانبر نیست
چه هوسها بسر افتاد مرا
که تبه گشت و یکی در سر نیست
چه غم ار بال و پرم ریخته شد
دگرم حاجت بال و پر نیست
چمن ار نیست قفس خود چمن است
به خیال است بدیدن گر نیست
چه تفاوت کندت گر یکروز
خون دل هست و گل احمر نیست
چرخ نیلوفریت سایه فکند
اگرت سایه ز نیلوفر نیست

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مسدس مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U -