به آیین جهان داران یکی روز
به مجلس بود شاه مجلس افروز
به عزم دست بوسش قاف تا قاف
کمر بسته کله داران اطراف
نشسته پیش تختش جمله شاهان
ز چین تا روم و از ری تا سپاهان
ز سالار ختن تا خسرو زنگ
همه بر یاد خسرو باده در چنگ
چو دوری چند می در داد ساقی
نماند از شرم شاهان هیچ باقی
شهنشه شرم را برقع برافکند
سخن لختی به گستاخی درافکند
که خوبانی که در خورد فریشند
ز عالم در کدامین بقعه بیشند
یکی گفتا لطافت روم دارد
لطف گنج است و گنج آن بوم دارد
یکی گفت از ختن خیزد نکویی
فسانه ست آن طرف در خوب رویی
یکی گفت ارمن است آن بوم   آباد
که پیکر های او باشد پری زاد
یکی گفتا که در اقصای کشمیر
ز شیرینی نباشد هیچ تقصیر
یکی گفتا سزای بزم شاهان
شکرنامی است در شهر سپاهان
به شکر بر ز شیرینیش بیداد
و زو شکر به خوزستان به فریاد
به زیر هر لبش صد خنده بیش است
لبش را چون شکر صد بنده بیش است
قبا تنگ آید از سرو ش چمن را
درم واپس دهد سیمش سمن را
رطب پیش دهانش دانه ریز است
شکر بگذار کو خود خانه خیز است
چو بردارد نقاب از گوشه ماه
برآید ناله صد یوسف از چاه
جز این عیبی ندارد آن دل آرام
که گستاخی کند با خاص و با عام
به هر جایی چو باد آرام گیرد
چو لاله با همه کس جام گیرد
ز روی لطف با کس درنسازد
که آن کس خان و مان را درنبازد
کسی کاو را شبی گیرد در آغوش
نگردد آن شبش هرگز فراموش
ملک را درگرفت آن دل نوازی
اساسی نو نهاد از عشق بازی
فرس می خواست بر شیرین دواند
به ترکی غارت از ترکی ستاند
برد شیرینی قندی به قندی
گشاید مشکل بندی به بندی
به گوهر پایه گوهر شود خرد
به دیبا آب دیبا را توان برد
سرش سودا ی بازار شکر داشت
که شکر هم ز شیرینی اثر داشت
نه دل می دادش از دل راندن او را
نه شایست از سپاهان خواندن او را
در این اندیشه صابر بود یک سال
نشد واقف کسی بر حسب آن حال
پس از سالی رکاب افشاند بر راه
سوی ملک سپاهان راند بنگاه
فرود آمد به نزهت گاه آن بوم
سوادی دید بیش از کشور روم
گروهی تازه روی و عشرت افروز
به گاه خوش دلی روشن تر از روز
نشاط آغاز کرد و باده می خورد
غم آن لعبت آزاده می خورد
نهفته باز می پرسید جایش
به دست آورد هنجار سرایش
شبی برخاست تنها با غلامی
ز بازار شکر برخواست کامی
چو خسرو بر سر کوی شکر شد
سپاهان قصر شیرینی دگر شد
حلاوت های عیش آن عصر می داشت
که شکر کوی و شیرین قصر می داشت
به در بر حلقه زد خاموش خاموش
برون آمد غلامی حلقه در گوش
جوانی دید زیباروی بر در
نمودار جهان داریش در سر
فرود آوردش از شبدیز چون ماه
فرس را راند حالی بر علف گاه
چو مهمانان به ایوانش درون برد
بدان مهمان سر از کیوان برون برد
ملک چون بر بساط کار بنشست
درستی چند را بر کار بشکست
اجازت داد تا شکر بیاید
به مهمان بر ز لب شکر گشاید
برون آمد شکر با جام جلاب
دهانی پر شکر چشمی پر از خواب
شکرنامی که شکر ریزد او بود
نباتی کز سپاهان خیزد او بود
ز گیسو نافه نافه مشک می بیخت
ز خنده خانه خانه قند می ریخت
چو ویسه فتنه ای در شهد بوسی
چو دایه آیتی در چاپلوسی
کنیز ان داشتی رومی و چینی
کز ایشان هیچ را مثلی نبینی
همه در نیم شب نوروز کرده
به کار عیش دست آموز کرده
نشست و باده پیش آورد حالی
بتی یا رب چنان و خانه خالی
نه می در آبگینه کآن سمن بر
در آب خشک می کرد آتش تر
گلابی را به تلخی راه می داد
به شیرینی به دست شاه می داد
نشسته شاه عالم مهترانه
شکر برداشته چون مه ترانه
پیاپی رطل ها پرتاب می کرد
ملک را شهربند خواب می کرد
چو نوش باده از لب نیش برداشت
شکر برخاست شمع از پیش برداشت
به عذری کآن قبول افتاد در راه
برون آمد ز خلوت خانه شاه
کنیزی را که هم بالای او بود
به حسن و چابکی هم تای او بود
در او پوشید زر و زیور خویش
فرستاد و گرفت آن شب سر خویش
ملک چون دید کآمد نازنینش
ستد داد  شکر از انگبینش
در او پیچید و آن شب کام دل راند
به مصروعی بر افسونی غلط خواند
ز شیرینی که آن شمع سحر بود
گمان افتاد او را کآن شکر بود
کنیز از کار خسرو ماند مدهوش
که شیرین آمدش خسرو در آغوش
فسانه بود خسرو در نکویی
فسون گر بود وقت نغز گو یی 
ز هر کس کاو به بالا سروری داشت
سری و گردنی بالاتری داشت
به خوش مغزی به از بادام تر بود
به شیرین استخوانی نی شکر بود
شبی که اسب نشاطش لنگ رفتی
کم این بودی که سی فرسنگ رفتی
هر آن روزی که نصفی کم کشیدی
چهل من ساغر ی در دم کشیدی
چو صبح آمد کنیز از جای برخاست
به دستان از ملک دستوری یی خواست
به نزدیک شکر شد کام و ناکام
به شکر باز گفت احوال بادام
هر آنچ از شاه دید او را خبر داد
نهانی های خلوت را به در داد
بدان تا شکر آگه باشد از کار
بگوید هر چه پرسد زو جهان دار
شکر برداشت شمع و درشد از در
که خوش باشد به یک جا شمع و شکر
ملک پنداشت کآن هم بستر او بود
کنیزک شمع دارد شکر او بود
بپرسیدش که تا مهمان پرستی
به خلوت با چو من مهمان نشستی 
جوابش داد کای از مهتران طاق
ندیدم مثل تو مهمان در آفاق
همه چیزیت هست از خوب رویی
ز شیرین شکری و نغزگویی
یکی عیب است اگر ناید گرانت
که بویی در نمک دارد دهانت
نمک در مردم آرد بوی پاکی
تو با چندین نمک چون بوی ناکی 
به سوسن بوی شه گفتا  چه تدبیر 
سمنبر گفت  سالی سوسن و سیر
ملک چون رخت از آن بت خانه بربست
گرفت آن پند را یک سال در دست
بر آن افسانه چون بگذشت سالی
مزاج شه شد از حالی به حالی
به زیرش رام شد دوران توسن
برآوردش درخت سیر سوسن
شبی بر عادت پارینه برخاست
به شکر باز بازاری برآراست
همان شیرینی پارینه دریافت
به شیرینی رسد هر کاو شکر یافت
چو دوری چند رفت از عیش سازی
پدید آمد نشان بوس و بازی
همان جفته نهاد آن سیم ساقش
به جفتی دیگر از خود کرد طاقش
ملک نقل دهان آلوده می خورد
به امید شکر پالوده می خورد
چو لشگر بر رحیل افتاد شب را
ملک پرسید باز آن نوش لب را
که چون من هیچ مهمانی رسیدت
بدین رغبت کسی در بر کشیدت
جوابی شکرینش داد شکر
که پارم بود یاری چون تو در بر
جز آن کان شخص را بوی دهان بود
تو خوش بویی از این به چون توان بود 
ملک گفتا چو بینی عیب هر چیز
ببین عیب جمال خویشتن نیز
بپرسیدش که عیب من کدام است 
کز آن عیب این نکویی زشت نام است
جوابش داد کآن عیب است مشهور
که یک ساعت ز نزدیکان نه ای دور
چو دور چرخ با هر کس بسازی
چو گیتی با همه کس عشق بازی
نگارین مرغی ای تمثال چینی
چرا هر لحظه بر شاخی نشینی 
غلاف نازکی داری دریغی
که هر ساعت کنی بازی به تیغی
جوابش داد شکر کای جوان مرد
چه پنداری کزین شکر کسی خورد
به ستاری که ستر اوست پیشم
که تا من زنده ام بر مهر خویشم
نه کس با من شبی در پرده خفته ست
نه درم را کسی در دور سفته ست
کنیزان منند اینان که بینی
که در خلوت تو با ایشان نشینی
بلی من باشم آن که اول درآیم
به می بنشینم و عشرت فزایم
ولی آن دل ستان کآید در آغوش
نه من چون من بتی باشد قصب پوش
چو بشنید این سخن شاه از زبانش
بدین معنی گواهی داد جانش
دری کاو را بود مهر خدایی
دهد ناسفتگی بر وی گوایی
چو برزد آتش  مشرق زبانه
ملک چون آب شد ز  آن جا روانه
بزرگان سپاهان را طلب کرد
وز ایشان پرسشی زان نوش لب کرد
به یک رویه همه شهر سپاهان
شدند آن پاک دامن را گواهان
که شکر همچنان در تنگ خویش است
نیازرده گلی بر رنگ خویش است
متاع خویشتن در بار دارد
کنیزی چند را بر کار دارد
سمند ش گر چه با هر کس به زین است
سنان دورباشش آهنین است
عجوز ان نیز کردند استواری
عروسش بکر بود اندر عماری
ملک را فرخ آمد فال اختر
که از چندین مگس چون رست شکر 
فرستاد از سرای خویش خواندش
به آیین زناشویی نشاندش
نسفته در دریاییش را سفت
نگین لعل را یاقوت شد جفت
سوی شهر مداین شد دگر بار
شکر با او به دامن ها شکربار
به شکر عشق شیرین خوار می کرد
شکر شیرینی یی بر کار می کرد
چو بگرفت از شکر خوردن دل شاه
به نوش آباد شیرین شد دگر راه
شکر در تنگ شه تیمار می خورد
ز نخل ستان شیرین خار می خورد
شه از سودا ی شیرین شور در سر
گدازان گشته چون در آب شکر
چو شمع از دوری شیرین در آتش
که باشد عیش موم از انگبین خوش
کسی کز جان شیرین باز ماند
چه سود ار در دهن شکر فشاند 
شکر هرگز نگیرد جای شیرین
بچربد بر شکر حلوا ی شیرین
چمن خاک است چون نسرین نباشد
شکر تلخ است چون شیرین نباشد
مگو شیرین و شکر هست یک سان
ز نی خیزد شکر شیرینی از جان
چو شمع شهد شیرین برفروزد
شکر بر مجمر آن جا عود سوزد
شکر گر چاشنی در جام دارد
ز شیرینی حلاوت وام دارد
ز شیرینی بزرگان ناشکیبند
به شکر طفل و طوطی را فریبند
هر آبی کآن بود شیرین بسازد
شکر چون آب را بیند گدازد
ز شیرین تا شکر فرقی عیان است
که شیرین جان و شکر جای جان است
پری رویی است شیرین در عماری
پرند او شکر در پرده داری
بداند این قدر هر که ش تمیز است
که شکر بهر شیرینی عزیز است
دلش می گفت شیرین بایدم زود
که عیشم را نمی دارد شکر سود
یخ از بلور صافی تر به گوهر
خلاف آن شد که این خشک است و آن تر
دگر ره گفت نشکیبم ز شیرین
چه باید کرد با خود جنگ چندین 
گرم سنگ آسیا بر سر بگردد
دل آن دل نیست کز دل بر بگردد
به سر گردم  نگردانم سر از یار
سری دارم مباح از بهر این کار
دگر ره گفت کاین تدبیر خام است
صبوری کن که رسوایی تمام است
مرا آن به که از شیرین شکیبم
نه طفلم تا به شیرینی فریبم
بباید درکشیدن میل را میل
که کس را کار برنآید به تعجیل
مرا شیرین و شکر هر دو در جام
چرا بر من به تلخی گردد ایام 
دلم با این رفیقان بی رفیق است
ز بس ملاحبان کشتی غریق است
نمی خواهی که زیر افتی چو سایه
مشو بر نردبان جز پایه پایه
چنان راغب مشو در جستن کام
که از نایافتن رنجی سرانجام
طمع کم دار تا گر بیش یابی
فتوحی بر فتوح خویش یابی
دل آن به کز در مردی درآید
مراد مردم از مردی برآید
به صبر م کرد باید رهنمونی
زنی شد با زنان کردن زبونی
به مردان بر زنی کردن حرام است
زنی کردن زنی کردن کدام است
مرا دعوا چه باید کرد شیری
که آهویی کند بر من دلیری
اگر خود گوسپندی رند و ریشم
نه بر پشم کسان بر پشم خویشم
چو پیلان راز خود با کس نگفتم
چو پیله در گلیم خویش خفتم
چنان در سر گرفت آن ترک طناز
کزو خسرو نه  کیخسرو برد ناز
چو کرد ار دل ستاند  سینه جوید
ورش خانه دهی  گنجینه جوید
دلم را گر فراقش خون برآرد
طمع برد و طمع طاعون برآرد
ز معشوقه وفا جستن غریب است
نگوید کس که سکبا بر طبیب است
مرا هر دم بر آن آرد ستیز ش
که خیز استغفرالله خون بریزش
من این آزرم تا کی دارم او را 
چو آزردم تمام آزارم او را
به گیلان در نکو گفت آن نکو زن
میآزار ار بیآزاری نکو زن
مزن زن را ولی چون برستیزد
چنانش زن که هرگز برنخیزد
دل شه چاره آن غم ندانست
که راز خویش را محرم ندانست
دل آن محرم بود کز خانه باشد
دل بیگانه هم بیگانه باشد
چو دزدیده نخواهی دانه خویش
مهل بیگانه را در خانه خویش
چنان گو راز خود با به ترین دوست
که پنداری که دشمن تر کسی اوست
مگو ناگفتنی در پیش اغیار
نه با اغیار با محرم ترین یار
به خلوت نیزش از دیوار می پوش
که باشد در پس دیوارها گوش
و گر نتوان که پنهان داری از خویش
مده خاطر بدان یعنی میندیش
میندیش آن چه نتوان گفتنش باز
که نندیشیده به ناگفتنی راز
در این مجلس چنان کن پرده سازی
که نآید شحنه در شمشیر بازی 
سرودی کآن بیابان را نشاید
سزد گر بزم سلطان را نشاید
اگر دانا و گر نادان بود یار
بضاعت را به کس بی مهر مسپار
مکن با هیچ بد محضر نشستی
که نآرد در شکوهت جز شکستی
درختی کار در هر گل که کاری
کز او آن بر که کشتی چشم داری
سخن در فرجه ای پرور که فرجام
ز واگفتن تو را نیکو شود نام
اگر صد وجه نیک آید فراپیش
چو وجهی بد بود ز آن بد بیندیش
به چشم دشمنان بین حرف خود را
بدین حرفت شناسی نیک و بد را
چو دوزی صد قبا در شادکامی
بدر پیراهنی در نیک نامی

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -