cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
صباح عید که شد باغ و راغ عطرآمیز
طرب به مجمره روح گشت عنبربیز
ز چاه دلو برون شد دو اسبه یوسف مهر
به رغم اخوان در مصر چرخ  گشت عزیز
سحاب  گشت ز تقطیر ژاله  گوهربار
نسیم شد ز مسامات ابر بحرانگیز
به  چنگ  مطرب  خوش نغمه ساز عشرت ساز
به دست ساقی  گلچهره جام می لبریز
هم از ترنم آن  گوش هوش لحن  آموز
هم از ترشح این ذوق عقل عیش آمیز
زمین چو دکه صباغ  گشته رنگارنگ
هوا چو طبله عطار گشته عنبربیز
دمن ز رنگ شقاق چنانکه عرصه جنگ
ز خون خصم ملک زاده پلنگ آویز
ابوالشجاع حسن شه  که از نهگ حسام
هزار دجله خون آورد به دشت ستیز
تهمتنی که ز الماس گون بلارک  او
هنوز عرصه  کافردزست مرجان خیز
ز خاک دشت و غار و ز نشر خون عدوش
گیاه سرخ دمد تا به روز رستاخیز
ز رمح خطی او مصر و شام در زنهار
ز تیغ طوسی او هند و روم در پرهیز
فنای خوشه بخل از چه از نوایر جود
بلای خرمن عمر از چه از بلارک تیز
زمان عدل وی و جور باد در چنبر
زمین ملک وی و خوف آب در پرویز
به گاه بزم هوا خواه بذل او قاآن
به روز رزم لگدکوب قهر او چنگیز
به نزد شوکت او چرخ در حساب طسوج
به نزد همت او بحر در شمار قفیز
زهی ز شکر شکرت مذاق جان شیرین ا
چنانکه از شکرافشانی شکر پرویز
تو سنجری و تو را تاج آفتاب افسر
تو خسروی و تو را خنگ آسمان شبدیز
ز خون خصم چه کاریزهاکه جاری شد
ز بحر تیغ نهنگ افکن تو درکاریز
ز خنجر تو چنان کار دین گرفته طراز
که کعبه حسرت اسلام دارد از پاریز
سمند عزم تو را حلقه هلال رکاب
عروس بخت تو را ملک روزگار جهیز
شکفته رویی تو شکر آورد ز شرنگ
ترش جبینی تو حصرم آورد ز مویز
هر آنکه رخت به رضوان کشد ز درگه تو
چنان بودکه به بتخانه رو نهد ز حجیز
ز خنجر تو شود فتنه از جهان زایل
بدان مثابه که رفع صدع از گشنیز
به  غیر سبزه‪ی تیغت که سرخ روست ز خون
کسی ندیده شقایق برآید از شملیز
دلت به  گاه  کرامت محیط لؤلؤزای
کفت به وقت سخاوت سحاب گوهرریز
به عزم سیر ثریا اگر ز عرصه خاک
زند به پهلوی یکران تیزتک مهمیز
ز چار چنبر نعلش به نیم لحظه  کند
فلک ملاحظه چار بدر در پرویز
دو هفته بیش که از اهتزاز باد بهار
هوای باغ شود مشک بیز و عطرآمیز
به طیش جیش  خزان اوج فوج موج سحاب
بدان صفت که به خوارزم لشکر چنگیز
به سوی ملک ملکشه ز طوس موکب شاه
نهاد رو چو الب ارسلان به عزم ستیز
وزان سپس سوی ترشیز باره راند چنانک
به ملک فارس اتابک به شهر مصر عزیز
شد از حلاوت الطاف شه ز شوری بخت
مذاق خصم ترش روی تلخ در ترشیز
به فتح باره تربت دوباره باره شاه
ز خاک ملگ نشابورگشب گردانگیز
کنون نوید بشارت رسد ز هاتف غیب
که ناگزیر عدو رو نهد به راه گریز
هماره تا که بم و زیر چنگ و بربط را
گذر بود به نشابور و زابل و نیریز
به زیر حکم تو بادا مخالفان را سر
ز مرز و بوم هری تا به ساحت خرخیز

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
کس مبادا چو من دلی زارش
که بود باژگونه هنجارش
از ره و رسم مردمی به  کنار
به سفه رأی اهرمن وارش
باده  پیما و رند و امردباز
بیدلی پیشه عاشقی کارش
هرکجا عشرتی به طبع رمان
هرکجا محنتی پرستارش
رنج نخلیست جان او برگش
درد پودیست جسم او تارش
روز تیره چو موی جانانش
بخت خیره چو خوی دلدارش
سال و مه یار درد و اندوهش
روز و شب جفت رنج و تیمارش
دایم از حاصل نظربازی
در جنونست  گرم بازارش
از هوس سر به  سر چو بوتیمار
باز بینی سقیم و بیمارش
کس ندیده ست در تمامی عمر
جز تن ریش و ناله زارش
وین عجب تر کزین همه محنت
شادمانست و نیست آزارش
همه را دل به عشرت آرد میل
جز دل من  که غم بود یارش
هردم از خودسری و خودرایی
پا به دامی بود گرفتارش
گه به یاد بتی سمن سیما
دیده گریان بود شمن وارش
گه به فکر مهی سهیل جبین
گشته بر رخ سرشک سیارش
زهره رویی  گهی به چاه زنخ
کرده هاروت وش نگونسارش
گه  کمان ابرویی به تیر مژه
کرده نخجیر چشم بیمارش
الغرض هر دمی به خواهش وقت
بنگری حالتی پدیدارش
هرکجا شاهدیست شیرین کار
باشد از جان و دل خریدارش
کارها دارد او که نتوان  گفت
تا نبینی به نرم گفتارش
زیر هر پیچ او دو صد دغلست
چون  کنی باز پیچ دستارش
باده و خمر و کوکنار و حشیش
گرم از فعل اوست بازارش
هرکجا نقش دلبری ساده
مات یابی چو نقش دیوارش
جمله بر بوی ساغری باده
فرش بینی به  کوی خمارش
چون سرینی درون شلواری
دید کیک اوفتد به شلوارش
حیله ها کرده رنگها ریزد
تا بکوبد به ثقبه مسمارش
ننشیند ز پای تا نکند
چون فرامرز بر سر دارش
وینک از بس که معصیت  کرده ست
نیست در دل امید زنهارش
می ندانم بر او چه خواهد رفت
باز پرسد عمل چو دادارش
هم مگر موجب نجات شود
از گنه مدحت جهاندارش
شاه  گیتی ستان محمد شه
کاسمان بوسه زد به دربارش
شاه غازی  که چون ماثر دین
تا قیامت بماند آثارش
رسم امنیت از میان برخاست
هرکجا خنجر شرر بارش
همچنان بی مکاره است و فتن
هرکجا خلق خلد اطوارش
دودی از مطبخ عطای ویست
اینکه  گویند چرخ دوارش
تیغ او دوزخیست تفتیده
پی تعذیب جان اشرارش
تا جهانست شاه شاه جهان
باد تایید آسمان یارش

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
مبارک  باد هر عیدی به  خسرو خاصه نوروزش
بدین معنی  که از شادی بود هر روز نو روزش
شه  گیتی محمد شه  که رویش عید را ماند
که  هم  هر روز بادش عید و هم  هر عید نوروزش
ذخیره ی عالم امکان دو دست  گنج بخشایش
خزینه ی رحمت یزدان روان طاعت آموزش
امل طفلی سر پستان رحمت  کلک در پاششن
اجل قصری خم ایوان نصرت تیغ  کین  توزش
ستون کاخ فیروزی سنان گردن  افرازش
جمال چهره هستی ضمیر عالم  افروزش
کمان اوست چرخ و نقطه اوجش بود قبضه
دو گوشه ی او دو قطب  و زه  مجره جرم  خور توزش
گه نخجیر نسرین فلک را بردرد بازش
به  گاه صید شیر آسمان را بشکند یوزش
هزاران  گنج را از جود در آنی بپردازد
کندشان پر همان دم باز تیغ گنج  اندوزش
بود مکیال میکاییل دست رزق بخشایش
بود چنگال عزراییل شمشیر جهانسوزش
معاذالله اگر زی چرخ  گردد ناوکش پران
به مغز نه فلک تا پر نشیند تیر دلدوزش
به پشت شیر گردون فی المثل  گر برزند مشتی
به شاخ گاو و ماهی ساید از اوج فلک پوزش
زمین و چرخ شایستیش بودن بنده درگه
گر آن  نه  در شکم  حرصش  گر این  نه  بر کتف فوزش
به سایل داد هر دری  که یم در سینه مکنونش
به  زایر ریخت  هر زری  که  کان  در کیسه  مکنوزش
به  مشکین  خلق  و شیرین  نطق  او گویی  جهان  داده
هر آن  نافه  که  در چینش  هر آن  شکر که  در هوزش
جهان ویرانه ای در ساحت اقلیم معمورش
فلک فیروزه ای در خاتم اقبال فیروزش
نهد آهسته رمح خویش اگر بر توده غبرا
شود نوک  سنان تا ناف  گاو خاک مرکوزش
چنانش صدق با یزدان که قرآن با همه معنی
برو کرد آشکارا سر به سر آیات مرموزش
الا نحو ی روایت تا ز فاعل هست و مفعولش
الا صرفی حکایت  تا ز ناقص  هست  و مهموزش
همی هر سالی از سال دگر به فال دلجویش
همی هر روزی از روز دگر به بخت بهروزش
الا تا هشتمین  گردون به دوز لاعبان ماند
که از انجم  برو چیده ست هر سو مهره دوزش
بد اندیشش چنان بادا قرین محنت و ماتم
که سوزد دوزخی را جان و دل بر زاری و سوزش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ز چشمم خون فرو ریزد به یاد چشم فتانش
پریشان خاطرم از عشق  گیسوی پریشانش
ار خورشید می جویی نگهی روی چون ماهثث
وگر شمشاد می خواهی ببین سرو خرامانش
به دوران هرکجا باشد دلی از غم به درد آید
مرا دردی بود در دل  که جز غم نیست درمانش
فدن روس و عارض گل خط سعزه اس و لب غن چه
بود خود گلشن خوبی چه حاجت سیر بستانش
شود شیرین کلامیها ز لعل دلکشش ظاهر
همانا تنگ شکر هست پنهان در نمکدانش
سلامت را دعاگفتم ز شوق چشم بیمارش
چو باران گریه سرکردم ز هجر لعل خندانش
ز حیرانی گریبان را نمودم چاک تا دامن
چو دیدم کافتابی سر زد از چاک گریبانش
دل و دین برد پنهانی جمال آشکار او
ره جان آشکارا زد اشارتهای پنهانش
کمان ابروانش  کرده در زه تیر مژگان را
چسان یابد رهایی مرغ جان از زخم پیکانش
بود چون روز شامم با وصال روی چون ماهش
 شود چون شام روزم از فراق مهر تابانش
توگوی خویش را پابست مهر خویشتن خواهد
که زنجیری به پا بنهاده زلف عنبرافشانش
بود آشفته چون حال عدوی پادشه مویش
بود خونریز همچون خنجر شه تیر مژگانش
حسن شاه غضفر فر نریمان مان اژدر در
که باشد در قلاووز سپه صد چون نریمانش
به فرمانش صبا و وحش و طیر و دیو و دام و دد
به دستش خاتم دولت چه نقصی از سلیمانش
بنای فتنه ویران گشت از آبادی عدلش
نیاز سایلان کم شد ز انعام فراوانش
به گاه کینه قارن چهره ننماید بناوردش
به روز رزم بیژن روی برتابد ز میدانش
بسوزد جان خصم از شعله تیغ جهانسوزش
ببالد روزگار از فر اقبال جهانبانش
دهد خاک یلان بر باد آب آتش تیغش
کند بر جنگجویان  کار مشکل رزم  آسانش
چو در میدان سیاوش وش نماید عزم گو بازی
سر نه آسمان سرگشته بینی پیش چوگانش
نتابد مهر تابان با ضیای بدر اقبالش
نیارد ابر نیسان با عطای دست احسانش
بود در آستان چاکر هزاران همچو فغفورش
بود چون پاسبان بر در هزاران همچو خاقانش
شها گر شیر گردونت به روز رزم پیش آید
ز آسیب نهنگ تیغ خود بینی هراسانش
فضای عالم جاهت بدانسان هست پهناور
که باشد نه فلک چون حلقه یی اندر بیابانش
در آن روزی  که چون  کشتی زمین در لجه هیجا
بود از صدمه باد مخالف بیم طوفانش
کشد برق سنان شعله برآرد رعد کوس آوا
اجل ابری شود باران سهام کینه بارانش
بیاویزد هوا چون  کاوه نطع  گرد از دامن
عمود آهنین پتک و سر بدخواه سندانش
فریدون وار گرز گاوسر را چون فرود آری
شود مغز سر ضحاک تازی خرد بارانش
و گر افراسیاب ترک  گردد با توکین آور
تهمتن وار در ساعت بگیری تخت تورانش
وگر چو بینه وش بهرام چرخت  کینه آغازد
فرستی دوکدان و چرخه چون هرمز به ایوانش
نیی چون اردشیر بابکان کز طالع کرمی
گریزاند دو نوبت هفتواد از ملک کرمانش
تو آن شیری  که  گر با هفتواد چرخ بستیزی
بیندازی چو لاش مرده اندر پیش  کرمانش
کشانی اشکبوست را اجل در برکشان آرد
که تا رستم صفت سازی قبا از تیر خفتانش
ترا تازی نسب اسبی بود آذرگشسب آسا
که چون در دشت هیجا باد وش آری به جولانش
زمین از چار نعل او ببالد بر فلک زان  رو
که این را چار مه وان را مهی وان نیز نقصانش 
به عهد انتقامت گر بدرد شیر آهو را
به سنگ دادخواهی بشکنی درکام دندانش
شها تا درفشان  گردیده در مدح تو قاآنی
بود خاقانی ایام و خاک فارس  شروانش
به قدر دانش خود می ستاید مر ترا ورنه
فراتر بود شان مصطفی از مدح حسانش
ولی نبود عجب کز فر اقبال همایونت
رساند شعر بر شعرا بساید سر به  کیوانش
الا تا دفتر دوران سیاهست از خط انجم
سجل و مهر مهر اوراق گردون فرد ملوانش
دبیر بخت بنگارد چنان توقیع عمرت را
که باشد از عبارات بقا انشای دیوانش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
مرا ماهیست در مشکوکه مشکین زلف پرچینش
به هر تارست صد تبت به هر چینست صد چینش
بتی دارم بر سوری بود یک باغ ریحانش
مهی دارم  که بر طوبی بود یک راغ نسرینش
هوای باده  گر داری ببوس آن لعل میگونش
شمیم  نافه  گر خواهی  ببوی آن جعد مشکینش
بهشتی  هست  بس خرم  که  یک  شهرست رضوانش
عروسی هست  بس زیبا که  یک  ملکست  کابینش
ز بس شرین زبان گویی طرب خیزست دشنامش
ز بس دلکش بیان مانا روان بخشست نفرینش
به عمان طعنه گو محفل ز لعل  گوهر آمودش
به تبت خنده زن مجلس ز جعد عنبرآگینش
رخش ماهی بود رخشاکه ریحانست جلبابش
خطش مشکی بود بویا که  کافور است بالینش
قدش  سرویست  بارآور که آمد بار خورشیدش
خدش  گنجی است جان پرور که باشد مار تنینش
مرا با آنچنان قد باغ نفریبد به شمشادش
مرا با آنچان خد چرخ نشکیبد به پروینش
شکر خیزد دمادم تنگ تنگ از لعل جانبخشش
گهر ریزد پیاپی بار بار از کام نوشینش
تو گوی نعت دستور جهان دادند تعلیمش
تو گویی مدح سالار جهان کردند تلقینش
نتاج مجد و تاج نجد ابوالقاسم  که از تابش
بر از آیینه گیتی نما رای جهان  بینش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
فلک  ژاژ است هنجارش جهان زشت است آیینش
هم  آن مهر خسان کیشش  هم این  کین  کسان دینش
بلی  گردون به جز داناگدازی نیست هنجارش
بلی گیتی به جز نادان نوازی نیست آیینش
خسی  کش  مکر ابلیسی فلک را قصد مقدارش
کسی  کش فکر ادریسی  جهان را عزم تهجینش
اگر مهموم نادانی مر آن را فکر تفریحش
اگر مسرور دانایی خود این را رای تحزینش
اگر در دفتر تقسیم عسری قسم نادان را
به تصحیفی و تضعیفی نماید عسر عشرینش
و گر در مقسم تقدیر الفی بهره دانا را
کشد فی الحال از تلبیس بر سر خط ترقینش
گر از رنج فریسیموس ناساید دمی دانا
چنان فردش فروماندکه پندارند عنینش
وگر از خارش است ابلهی بر خویشتن پیچد
ز خط استوا نیمور سازد بهر تسکینش
ولیکن باز پژمانست ازو نادان  که ناساید
جعل گر خرمنی سوری فرستی جای سرگینش
نه بینی لولی  کرمان  که دلش از سبعه الوان
گزایان است و در جان بویه  کشکین سیرینش
رخش  شد چون دل  فرعو ن  و موسی وار از موسی
به هر مه عشری افزاید به میقات ثلاثینش 
به نسبت چون زبان قوم موس کند شد موسی 
ز بس بسترد از رخسار موی همچو زوبینش
توان  افسار استر ساخت  نک  از موی  رخسارش
توان پابند کودن بافت نک از پشم پایینش
اگر پاید ندارد هیچ دانا قصد تکریمش
و گر میرد نیارد هیچ عاقل رای تکفینش
ز بس گندیده و ناپاک و زشت و تیره و مغتم
تو پنداری دهان خصم دستورست تسعینش
بود با خصم  دستورش چو زین  رو نسبتی حاصل
به هرکاو مادح صدر جهان فرضست تهجینش
مفر ملک و فر ملک ابوالقاسم  که از رفعت
بود اقبال او ویسی که  گیهانست رامینش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
دوش دیدم یکی خجسته وثاق
طاق او جفت طاق هفت طباق
صحن او خورده با ارم سوگند
سقف او بسته با فلک میثاق
از یکی سو نهاده تا سر سقف
از یکی گوشه چیده تا دم طاق
نسخه هیأت و کتاب نجوم
جلد تهذیب و دفتر اخلاق
صحف فضل و منطقی اجزا
کتب نظم و هندسی اوراق
سفرها از مباحث مشاء
جلدها از دقایق اشراق
از تآلیف گوشیار دقیق
از تصانیف بوعلی دقاق 
نسخه یی چند هم ز موسیقی
در مقامات کوچک و عشاق
از نشابور و زابل و تبریز
از نهاوند و اصفهان و عراق
نسخ نسخ و رقعهای رقاع
صحف ثلث و فردهای سیاق
تهنیت خوان به نزد عقل شدم
کای حکیم جهان علی الاطلاق
بهر تعلیم علم رسطالیس
جاکند اندرین خجسته رواق
یا نه ادریس از پی تدریس
جا در اینجا کند به استحقاق
یا نه صدرا به صدر این محفل
رمز اشراق گوید از اشفاق
یا ابونصر اندرین منزل
بحث مشاء را کند اطلاق
یا شهیدین اندرین مجلس
لب گشایند بهر استنطاق
یا پس از حل وعقد ملک ملک
جاگزیند درین خجسته وثاق
شاه غازی ابوالشجاع  که هست
کف کافیش واهب الارزاق
آنکه از ثقل بار خدمت او
شده نه چرخ خاضع الاعناق
مرگ بر روی خنجرش مفتون
فتح بر زلف پرچمش مشتاق
خنگ او ننگ صرصر از تعجیل
تیغ او رشک دوزخ از احراق
هست هنگام کین به پشت سمند
احمدی کینه جو به پشت براق
خون ببندد ز بأس او به عروق
جان درآید ز لطف او به عراق
حمرتی کز افق پدید آید
چون گشایی نظر به استحقاق
از طلوع و غروب بیضا نیست
کش فلق یا شفق کنی اطلاق
خون  خصمش   ز بسکه  خورده سپهر
کرده است از مراغه سرخ آفاق
روز هیجا که نای رویین را
بود از فرط ناله بیم خناق
بهر نومیدی خصامش چرخ
گوید الیوم ما لهم من واق 
باکفش چون عروس بخشش را
عقد بست آسمان به صدق صداق
بحر و کان را صداق کرد و کنون
کف او می کند ادای صداق
دیگرش اینقدر معونت نیست
که کند جفت خویش را انفاق
بهر تقدیم خدمتش  که ملک
جسته پیوسته از حق استیفاق
داده پروانه عقل روشن  رای
برکه بر هفت شمع هفت طباق
عجلوا بالغدو و الآصال
ارکضوا بالعشی و الاشراق 
چرخ مانند بندگان بستست
کمر از بهر خدمتش ز نطاق
باز با عقل نکته دان  گفتم
کای مهین خلق واهب خلاق
ملک از محرمان کرا کردست
حارس این وثاق عرش رواق
ماه تابنده است یا خورشید
چرخ گردنده است یا آفاق
گفت اینان نیند محرم راز
زانکه از اهل ریمنند و نفاق
کس بدین پایه از شرف نرسد
جز سپهر وفا و قطب وفاق
زاده الفت آن سخنور عصر
کاسمانش ستوده در اخلاق
آنکه ماننده سخنور طوس
خردش برگزیده در افلاق

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
به عزم ری چو نهادم به رخش  زین خدنگ
شدم به  کوهه آن چون به تیغ  کوه پلنگ
چو رود نیل سبک رخش من به راه افتاد
نشسته من ز بر او چو یک محیط نهنگ
بسان  کشتی کش موج سوی اوج برد
به کوه و شخ شده از شهر قرب یک فرسنگ
که ناگهان مهم از پی رسید مویه کنان
دو ذوذؤابه اش از طرف گرد ماه آونگ
به سرو کاشمری بسته عاریت  گویی
نگارخانه چین و بهارخانه گنگ
دو یسویتث هم ه ت ا حلقه چون کمند قباد
دو ابرویش همه برگوشه چون کمان پشنگ
چو یال شیر دوگیسو فکنده از بر دوش
ولی چو نافه چین مشک سای و غالیه رنگ
به پیش دانه خالش در آن ترازوی زلف
هزار خرمن دین را عیار یک جوسنگ
کله شکسته  کمر بسته موی پر آشوب
شراب خورده عرق کرده روی پر آژنگ
رسید همچو یکی سرخ شیر خشم آلود
ز هر دو زلف دو افعی گرفته بر سر چنگ
خطش معنبر و مشکین چو نافهای ختن
رخش منقش و رنگین چو دیبهای فرنگ
معلق از خم برگشته  گیسویش دل من
چو مرغ سوخته بالی که برکشند به چنگ
چه دید دید مرا برنشسته برکوهی
که  کرد پیکر او جا به آفرینش تنگ
چو مار گرزه یکی تازیانه اندر مشت
چو شیر شرزهکی باره زیر زین خدنگ
چه گفت   گفت سفر سنگ را بفرساید
تو سوده می نشوی   گر شوی  دوصد فرسنگ
بحار را سم اسب تو سوده موج به موج
جبال را پی رخش تو کفته سنگ به سنگ
ز بس که در که و شخ سنگ را کند پرتاب
 گمان بری  که سم رخش تست قلماسنگ
مگر نه دی شد و آمد بهار و در کهسار
ز بسکه لاله چرد لعل روید از سم رنگ
روان به زمزمه آید ز ناله بلبل
به مغز عطسه درافتد ز نکهت شبرنگ
نسیم مشک دهد بوی سبزه و سنبل
صلای عیش زند صوت صلصل و سارنگ
از آن ز حنجر بلبل صدای زنگ آید
که گل دمید زگلبن به شکل طاسک زنگ
سفر کنی به چنین فصل  کز ختا و ختن
کنند عارف و عامی بدین دیار آهنگ
حکیم خوانی خود را تفو بر این حکمت
که کاش بودی عیار و شوخ و رهزن و شنگ
بگفت این و به خورشید ریخت سیاره
بدان دو عقرب جراره سخت برزد چنگ
دو مژه اش  شده همچون دو خوشه مرواربد
ز هر دو جزع گهر ریخت بسکه آن بت شنگ
چو تار چنگ پریشید تارها بر روی
خمیده از پس آن تارها ستاد چو چنگ
ز بسکه موی همی کند و ریخت بر رخسار
به روم چیره شد از هر کران قبایل زنگ
بگفتم ای مدد روح و ای ذخیره عمر
ز دلربایی بر فوج دلبران سرهنگ
مگر ندانی کامسال شهریار جوان
به فرخی و سعادت نشست بر اورنگ
بهار من رخ شاهست گو مباش بهار
بر بهشت چه ارزد بهارخانه تنگ
بشارتم رسد از بام و در که قاآنی
ه پای بوس ملک رو مگا به فارس درنگ
بر آن سرم  که به عزم رکاب بوسی شاه
زکهکشان به شکم رخش را ببندم تنگ
چو این شنید طرب کرد و رقص کرد و نشاط
چنان  که گفتی  از می شدست  مست و ملنگ
معلقی دو سه از ذوق زد کبوتروار
چنان که صیحه زنان اوفتاد واله و دنگ
گهر ز جزع یمانی چکاند بارابار
شکر ز لعل بدخشی فشاند تنگانگ
به عشوه گفت مرا هم ببر به همره خویش
مهل به  پارس بمانم اسیر محنت  و رنگ
بگفتمش هنری بایدت که بپذیرد
ترا به بندگی خویش شاه بافرهنگ
بگفت گیسو چوگان کنم زنخدان گوی
چو شه به بازی چوگان وگوکند آهنگ
وگر خدنگ وکمان بایدش ز بهر شکار
ز ابروانش کمان آورم ز مژه خدنگ
ورش هواست که تورنگ وکبک صیدکند
نه من به قهقهه  کبکم به جلوه چون تورنگ
چو درع خواهدها زلفکان منش زره
چو تیر خواهدها مژگان منش خدنگ
همش ز حلقه چشمان رکابدار شوم
که با مجره عنان در عنان نمایم تنگ
وگرکمند وکمان بایدش ز ابرو و زلف
کمان مشکین توزم  کمند غالیه  رنگ
اگر به نظم دری خاطرش نماید میل
نوای مدحت او سرکنم بدین آهنگ

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
که فر خجسته بماناد شاه جم اورنگ
خدیو ملک ستان شهریار بافرهنگ
جهان گشای ابوالنصر ناصر الدین شاه
که ساخت کوسش  گوش سهر پر ز غرنگ
امان عالم و حرز جهان و جوشن جان
مثال قدرت و تمثال هوش و معنی هنگ
سریر دولت و اکلیل مجد و تاج سخا
پناه دین کنف عدل افسر اورنگ
برنده رگ شریان فتنه درگه صلح
درنده دل شیران شرزه در صف جنگ
به تارکش عوض مغز عقل و دانش  و هوش
به پیکرش بدل پوست فر و شوکت و سنگ
به فرق او ز شعف رقص می کند افسر
به پای او ز شرف بوسه می زند اورنگ
ز استقامت عدلش شگفت نی کز بیم
فروکشد به شکم چنگهای خود خرچنگ
اگرنه از پی تعظیم جاه او بودی
چو حوت  راست  نمودی  بر آسمان  خرچنگ
کمال فضل و هنر را کلام او برهان
لغات دانش و دین رابیان او فرهنگ
گر آب و آینه از رایش آفریده شدی
نه آن ز لای مکدر شدی نه این  از زنگ
زهی دو بازوی بخت ترا خرد تعویذ
زهی ترازوی عمر ترا ابد پاسنگ
کست به وهم نگنجد از آنکه ممکن نیست
که کوه قاف بگنجد به کفه نارنگ
نه یک نهال چو قدر تو رسته در فردوس
نه یک مثال چو روی تو بوده در ارژنگ
ز سهم تیر تو ارغنده شیر خون  گرید
به بعشه که از آن بیشه رسته چوب خدنگ
چو قلب منبع روحی چو روح مظهر عقل
چو عقل  مصدر هوشی  چو هوش جوهر هنگ
ز شرم روی تو در آسمان نتابد ماه
ز باس عدل تو در کاروان ننالد زنگ
ز پاس عدل تو شاهین به ظهر گرم تموز
ز پر خویش کند سایبان به فرق کلنگ
شب سیاه به شبرنگ اگر سوار شوی
ز عکس روی تو گلگون شود همی شبرنگ
چو آفتاب شهاب افکنی بر اوج سپهر
به  خصم  چون  که  خدنگ  افکنی ز پشت هدنگ
ز موی شهپر جبریل خامه اش باید
مصوری  که زند صورت ترا بیرنگ
ز نعل اسبان هامون وکوه آهن پوش
ز گرد گردان خورشید و ماه آهن رنگ
ز خون و زهره ی گردان  که بر زمین پاشد
گمان بری بهم آمیختند باده و بنگ
ز زخم تیر شود طاس چرخ پالاون
به یال مرگ نهد خم خام پالاهنگ
شها ز سهم وزیر تو پیل رخ تابد
بتازی اسب نگیرد سبق پیاده لنگ
بر اسب چوبین  گوبی سوار مومین است
اگر عدوی تو اکوان بود اگر ارچنگ
چو تیغ برکف بر رخش برشوی گویی
نشسته شیری بر اژدها نهنگ به چنگ
رخ ستاره مجدر کنی ز نوک سهام
دل زمانه مشبک کنی ز نیش پرنگ
زنقش نعل سم اسب پیل پیکر تو
زمین رزم شود خانه خانه چون شترنگ
مخمر از می و مشکت دو رخ ز خشم و غبار
مشمر از پی رزمت دو دست تا آرنگ
شها به آذربایجان تو تاکشیدی رخت
چو دود آذرپیچان شدم ز محنت و رنگ
تو ماه چارده بودی و شانزده ماهست
که بی تو چون مه سی روزه قامتم شده چنگ
کنون که آمدی و آمدم به حضرت تو
به بزم عشرت من زهره برکشد آهنگ
چو نعمت تو قوافی از آن مکرر شد
که بی حضور توام بد دلی چو قافیه تنگ
هماره تا نبودگوشه گیر در پی نام
همیشه تا نبود باده خوار طالب ننگ
ز آستان جلال تو هرکه گوشه گرفت
چه باد باد دو چشمش ز خون عقیقی رنگ

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
چیست آن اژدها نهاد نهنگ
که ز پیریش چهره پر آژنگ
هم ازو در ایاق دوست شراب
هم ازو در مذاق خصم شرنگ
هم به  کابل ازو نهیب و خروش
هم به زابل ازو غریو و غرنگ
هم ازو ویله در اراضی روم
هم ازو مویه در نواحی زنگ
هم ولاول ازو به خلخ و چین
هم زلازل ازو به تبت و تنگ
گاه آردگذر به تارک شیر
گاه سازد مقر به کام پلنگ
رنگ مرآت گون او به مصاف
جز به خون عدو نگیرد زنگ
گردن شیر تابد از پیکار
ز نخ دیو پیچد از نیرنگ
گر به خرچنگ دیده یی مه نو
در مه نو نظاره  کن خرچنگ
حامی دین چنان که یارد ساخت
کعبه را درکلیسیای فرنگ
کسوت جان نگیرد از دشمن
تا نگردد برهنه در صف جنگ
از شررباریش گریزانست
پیل از میل و شیر از فرسنگ
جان شیرین ز خصم گیرد از آن
فوج موران درو زنند کرنگ
مسکنش دست خسروست آری
بحر زیبد قرارگاه نهنگ
خسرو راستین حسن شه راد
که خرد را ز رای او فرهنگ
آنکه از فرط عدل او شاهین
لب پر از شکوه دارد از تو رنگ
شیر عزمش به چرخ داده شتاب
وقر حزمش به خاک داده درنگ
فرق ناکرده بزم را از رزم
می ندانسته جشن را از جنگ
نال نایش به گوش ناله نای
شور شورش به مغر نغمه چنگ
سطوت او کند ثریا را
بس پراکنده تر ز هفت اورنگ
داده جودش حشیش بخل بر آب
زده عدلش زجاج فتنه به سنگ
چون برد دست بر به  گرز گران
چون زند شست بر به تیر خدنگ
تن بشوید به آب مرگ فرود
رخ بپوشد به خاک تیره پشنگ
مدحت آرد به محرمان دارا
بذله گوید به پیلتن ارژنگ
خسروا ای ز یمن معدلتت
روی گیتی سراچه ارژنگ
ملک را از نگار رأفت تو
طعنها بر نگارخانه گنگ
با توان تو دست دوران شل
با سمند تو پای  گردون لنگ
چون نهی پای  در چه در میدان
چون  کنی جای  بر چه بر اورنگ
بر یکی اشقری دو صد کاموس
بر یکی مسندی دوصد هوشنگ
روزکین کز خروش شندف و نای
کر شود گوش روزگار از عنگ
نه به سرها ز ترس ماند هوش
نه به تنها ز بیم ماند هنگ
هر هژبری عیان به کوهه دیو
هر نهنگی نهان به چرم پلنگ
چون تو بیرون خرامی از مکمن
شیرسان بر نشسته بر شبرنگ
سفته یاقوت را به مروارید
تیغ الماس گون  گرفته به چنگ
در زمین وغا ز خون یلان
رود نیل آوری به یک آهنگ
خاک را لعل سازی از الماس
چرخ را پر وزن  کنی ز پرنگ
خسروا ای که زهره در بزمت
به نوای طرب زند آهنگ
عقل اگر با تو لاف فهم زند
کودکانش همی زنند به سنگ
شاهی اندر قفای تو پویان
ورنه شخص ترا ز شاهی ننگ

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دلکی داری ای شوخ چو یک پارچه سنگ
ای دریغ از دل سنگت که دلم دارد تنگ
من به تو هر روز از تنگدلی طالب صلح
تو به من هر شب از سنگدلی مایل جنگ
ختنی خط حبشی خال و فرنگی رویی
به ختن  روی نهم یا به حبش یا به فرنگ
مژه و چشم ترا هرکه ببیند غافل
وهمش آید که پلنگی زده بر آهو چنگ
هردم از سرمه  کنی مردمک چشم سیاه
الله ای دوست مکن اینهمه مردم را رنگ
چشم ار سرمه  کنی تیره  کف از حنا سرخ
پای تاسر همه رنگی چه کنی دیگر رنگ
تو مگر آهو کی  کشتی و چشمش  کندی
عوض چشم خود از چهره نمودی آونگ
اینک اینک مژگان تو گواهست  که تو
زده یی بر تن آن آهو صد تیر خدنگ
زهره رنگ  هم از تیر تو گر پاره نشد
رنگ سبزیست به چشمت ز چه از زهره رنگ
رگ سرخی به دو چشم گواه دگرست
که به خونریزی آن آهو کردی آهنگ
چشم بند دگرت اینکه قمر را ز سپهر
به فسون دزدی وبر صورت خود بندی تنگ
باورت نیست به شب پرده ز رخ یکسو به
تا چو مه روی تو تابد به هزاران فرسنگ
دزدی دیگرت اینست که در را ز صدف
آری و در شکر سرخ نهی از نیرنگ
گر لبت نیست شکرخیز بیا تا بچشم
ورنه دندانت  گهر باگهرش کن همسنگ
نقش ار تنگ بدزدی  که بود اینم روی
مانی ار زنده شدی از توگرفتی نیرنگ
سرو را جامه  کنی در بر کاینست قدم
بمی ای دزدک عیار از ان ا حیت و رنگ
همه سهلست نه مژگانت بود خنجر میر
چون ربودیش به طراری ای شاهد شنگ
میرمیران و خداوند بزرگان که بود
پشت گردون ز پی سجده اقبالش چنگ
هست با رتبت او رفعت نه گردون پست
هست با هستی او دایره امکان تنگ
تا جهانست خداوند جهان بادکز او
شرف و مجدت و اقبال و خطر دارد رنگ

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -