cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
راه خواهی به صحن و صفۀ بار
چنگ در عقل و نقل محکم دار
ور ندانی بدین همه ره برد
این ضعیف اصل آن به نظم آورد
جمله علم الیقین و عین یقین
باز حق الیقین قوم گزین
بعد از آن قصۀ ضلال مبین
گفته بر سنت کلام مهین
فصل​ها را بدان لقب کردم
نظم را هم بدان رتب کردم
هشت باب است و هر یکی در فصل
کرده تفصیل فصل​ها چار اصل
اولین اصل اعتقاد صحیح
به گواهی عقل و نقل صریح
کنم آن مدعای خویش درست
تا بدانی عقیده را ز نخست
پس کنم حل آیت اندر پی
تا محقق شود مراد از وی
چون زعلم الیقین ایمانی
سوی آن اعتقاد برهانی
سوی عین الیقین برهان باز
رقعۀ آن سخن کنم آغاز
حصۀ ذوق و کشف اهل نظر
همه را دیدنی ز وصف و خبر
باز گویم ز گفتۀ ایشان
رازهای نهفتۀ ایشان
آنگهی قول مبتدع با ذم
شبهه آنگه جواب آن با هم
باز تحقیق اصل آن مذهب
وز که برخاست آنچنان مذهب
به حکایات وراست تمثیلات
کرده توضیح معنی آیات
سخنی چند از مشایخ ما
به تبرک نوشته در هر جا
مدح و ذم اندر او همه بر جای
راست بر سنت کلام خدای
بعد از آن مذهب مخالف دین
گفته بر سنت کلام مهین
نقل و عقل و حقایق است و کلام
مذهب و شبهه و جواب تمام
دارد او هشت باب همچو بهشت
از زر و نقرۀ معانی خشت
کشف و برهان و آیت قرآن
جمله منظوم کس نداد نشان
خود به نثر این علوم جمله به هم
کس نکرده است جمع در عالم
شطح و طامات هیچ نیست در او
نتوان کرد اعتراض بر او
گرچه کس زین نمط نگفت سخن
نیست لایق به حال و منصب من
پایۀ فضل خویش بشکستم
چونکه این عقد را به هم بستم
من که در نثر موی بشکافم
تا چرا شعر شعر می​بافم
گر ضرورت نبودی این ابیات
کی ز من صادر آمدی هیهات
مردم عصر شعر جوی بدند
علما نیز شعر گوی شدند
سخن بدعت آنگهی شده فاش
در میان جهانی از اوباش
عالم کژ نظر بدان قایل
زاهد خر صفت بدان مایل
وعدۀ خواجه راست گشت الحق
بشنو از جان برآر قول صدق
اهل این دین که یک گروه بدند
تا به هفتاد و سه گروه شدند
وان شده هفتصد در این ایام
حصر کرده است خواجه فخر انام
گرچه هفتاد و سه بدند از اصل
هفتصد شد به فرع و شعبه و فصل
در کتب نام هر یکی مسطور
صفت اعتقادشان مذکور
اندرین نظم هم بگویم باز
گرچه گردد حدیث بر تو دراز
من چو این حال مختلف دیدم
نیک بر دین خود بلرزیدم
گفتم آوه که گر ز من این حال
حق تعالی کند به حشر سؤال
که تو از قوم بازپس ماندی
خلق را کی به دین ما خواندی
چه بود مر مرا طریق جواب
پس همین بیش نیست وجه صواب
که به تألیف و درس و دادن پند
نشوم بعد از این دگر خرسند
بلکه این علم را ز جمله علوم
از پی کار دین کنم منظوم
بحث​های همه اصول و کلام
آورم در هزار بیت تمام
علم​ها را دگر کنم هم ضم
تا شود سه هزار جمله به هم
گر کسی آن کند از این ممتاز
باشد این نیز در محل جواز
آری آری به قدر استعداد
می​توان کرد خلق را ارشاد
نیست دعوت مگر به قدر عقول
این چنین آمد از خدا و رسول
بعثت انبیا به مذهب و کیش
بود دایم به لفظ امت خویش
لیک شرط است کاندرین ابیات
ننگرد جز که اهل فکر و ثبات
اصطلاح چهار قوم بدان
پس در او بنگر از سر ایقان
از سر جهل و حمق و خودرایی
هان و هان هرزه ​ای نفرمایی
این نه طامات و شطح و افسانست
نظم این نوع سخت آسانست
بلکه توحید و حکمت است و اصول
پاک کرده ز حشو شعر و فضول
چونکه دیدم در او سعادت تام
کردمش نامۀ سعادت نام
ذکر اهل سعادتست در او
ختم گشت این مقام جمله بر او
بود و باشد به طالع مسعود
ابتدا سعد و عاقبت محمود
ای که کردی در این کتاب نظر
به دعایی مرا به یاد آور
که بر ابن کریم رحمت باد
حشر او با مهین امت باد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بر وجود تو ای الهه حق 
هست هر ذره ​ای گواه به حق
هرچه از غیب در شهود آمد
هم ز جود تو در وجود آمد
جمله اشیا به نطق حال فصیح
حامد صانعند در تسبیح
چیست تسبیح​های بی مانع
جز دلالت ز صنع بر صانع
عقل راهی ز نقل پی در پی
از نبی باز خوان و ان من شی
این بود مر ذوات را شامل
ناقص ازوی برابر کامل
کافر و کفر و مؤمن و ایمان
همه را اندرو مساوی دان
نه همین آیت از کلام خدای
سوی اثبات اوست راهنمای
تا هزار است اندرین ز کلام
جمع کرده​ست حجةالاسلام
سر قرآن چو نیک واکابی
خود همه مغز این سخن یابی
هر سخن زو کلام بی​ پایان
باز یک نقطه بوده جملۀ آن
دل هر حرف از او چو لوح و قلم
مایۀ صورت حدوث و قدم
وحدت نقطه​ های وی پیدا
خود زقایل سخن نگشت جدا
حرف خوانان مکتب عرفان
خوانده زین لوح ابجد برهان
تو نگشتی هنوز حرف شناس
کی کنی حل شکل​های قیاس

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بهر تأکید آیت قرآن
بشنو از عقل واضح برهان
هیچ ممکن به خویش هست نشد
شیب و بالا بلند و پست نشد
دور باطل تسلسل است محال
اوست پس مبدء و بدوست مال
زانکه بر بود ذات خود موقوف
نشود کس چو وصف بر موصوف
نرسد جملۀ دوم به نخست
هر دو گردند منتهی به درست
ممکنیت ز ممکنی منفک
نشود بی خلاف و شبهه و شک
هرگز او واجب الوجود نشد
منبع فضل و فیض و جود نشد
واجب آنگه نمی​شود ممکن
گردش ذات کی بود ممکن
زانکه قلب حقایق است محال
حاش لله ز ایزد متعال
خود گرفتم که می​بگشت صفات
منقلب کی شود حقیقت ذات
صفت ذات هم نمی​گردد
هیچ هستی عدم نمی​گردد
صفت او چو اوست پاینده
هم نمود است و هم نماینده

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
به محیط افکن ای خرد زورق
جای باطل نماند جاء الحق
چند از آیات انفس و آفاق
اولم یکف خوان علی الاطلاق
به دلیلی پسندیده نیست خدای
تا چوهرجاییان روی هر جای
نیست جاییت تا به هر جایی
همه جایی تویی چو برجایی
چه کند با دلیل رأی العین
وادی قدس وانگهی نعلین
وقت انی اناالله آمد زود
بنه از کف عصای گفت و شنود
هر که بر حق دلیل می​گوید
به چراغ آفتاب می​جوید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
بر جنید ابلهی گرفت این دق
که چه داری دلیل هستی حق
پیر دم زد ز عالم ارواح
گفت اغنی الصباح عن مصباح
صبح را نیست حاجتی به چراغ
نور خود دارد از چراغ فراغ
همه عالم فروغ نور خور است
چه مجال چراغ مختصر است
مهر در تافت از در و دیوار
ذره را با فروغ شمع چه کار
ذره بود آنکه از خطاب الست
به جواب بلی میان در بست
ذره از نور مهر تابان است
هم بدو سوی او شتابان است
رشتۀ مهر تا که بر جان بست
یک زمان از طلب فرو ننشست
در هوا چون فلک از آن استاد
که هوا را به زیر پا بنهاد
چون در این کوی پای سر کرد او
دست با مهر در کمر کرد او
تا در این حالت پسندیده
شد سراپای او همه دیده
تن او روی و روی او دیده​ ست
بودنی بوده دیدنی دیده ​ست
او به مطلوب خویشتن برسید
کوری آنکه می​نیارد دید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
هدهدی را مگر ز طالع شوم
گذر افتاد بر خرابۀ بوم
از سلیمان شنیده بود وعید
آخر افتاد در عذاب شدید
هیچ بومان به شب نمی​خفتند
هر زمانیش برمی​آشفتند
چون نسیم سحرگهی بدمید
زان خراب آشیانه بر پرید
گلۀ بوم در پیش کردند
تا گرفتند و سختش آزردند
که تو در روشنی شب خفتی
روز تاریک برمی​آشفتی
گفت هدهد که این بود برعکس
روشنی کی بود مگر در عکس
همه چیزی به نور خور پیداست
ظلمت از ضعف نور چشم شماست
دیده ​ای کان ضعیف نور بود
همچو شب پره روز کور بود
لیک چشم مرا بود آن تاب
که کند تاب مهر عالم تاب
من که بینم جمال مهر عیان
حاجتی نبودم به هیچ بیان
جمله بومان به هم برآشفتند
هر یکی هرزه​ ای همی گفتند
هدهد تیزبین از آن درماند
اقتلونی به ذوق دل برخواند
ذوق من گفت در وفات من است
مردن من همه حیات من است
خانۀ تن اگر خراب شود
ذرۀ جان در آفتاب شود
نور کز شش جهت بیفزاید
ظلمت ذره هیچ ننماید

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ای که اندر حجاب ماندستی
آیت نور را نخواندستی
از طلب حاضر تو غایب شد
رای صایب همه مصایب شد
حاضری کز طلب شود پنهان
دیدن او به سعی و جد نتوان
هرزه هر ساعتی ز بیکاری
دیدۀ دل به خار می​خاری
سدت اندر ره خدا دانی
دانش دانش است تا دانی
دانش حق ذوات را فطری است
دانش دانش است کان فکری است
در ازل از چه کردی استدلال
که بلی گفته ​ای جواب سؤال
دور کردی تو مرد کارافزای
خویش را از جناب و جنب خدای
وه که چون در رسی به سر نهفت
چند واحسرتات باید گفت

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
در خودی کرده ​ای خدا را گم
این انتم فانه معکم
دست او طوق گردن جانت
سر برآورده از گریبانت
به تو نزدیکتر ز حبل ورید
تو در افتاده در ضلال بعید
چند گردی به گرد هر سر کوی
درد خود را دوا هم از خود جوی
بر تو نزدیک گردد این ره دور
گر نشینی به پیشگاه حضور
شیب و بالا و پیش و پس منگر
درکش اندر زه گریبان سر
خیره هر در ز جست و جوی مزن
در این خانه نیست جز روزن
زدن دست و پا پریشانی است
سر بنه آخر این چه پیشانی است
نردبان پایۀ سراچۀ غیب
هست از دامن تو تا ز جیب
سخن راه بر خود آسان کن
چاک دامن زه گریبان کن
تا نداری از این حدیث شگفت
بشنو آخر که بایزید چه گفت
قصۀ ان سلخت من جلدی
انا هو و هو انا وحدی
سخن آن که مرد آگاه است
لیس فی جبتی سوی الله است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دید یک عاشق از دل پر تاب
حضرت حقتعالی اندر خواب
دامنش را گرفت آن غمخور
که ندارم من از تو دست دگر
چون درآمد ز خواب خوش درویش
دید محکم گرفته دامن خویش
دامن خویش را ز دست مده
سر در آفاق هرزه بیش منه
هست مطلوب جانت اندر پیش
اندر او می​نگر از او مندیش
زانکه اندیشه دورت اندازد
دوست با غیر در نمی​سازد
هرکه از خویشتن شناخت شناخت
خویش را از شناخت دور انداخت
یک دو بیت از ظهیر ملت و دین
گشت بر خاطرم کنم تضمین
عاشقان را چه روی با تو جز آنک
لب بدوزند و در تو می​نگرند
بر در تو مقیم نتوان بود
حلقه ​ای می​زنند و می​گذرند
زدن حلقه جز اشارت نیست
ذوق دل قابل عبارت نیست
وان اشارت به لفظ استفهام
گشت وارد ز نص خیر کلام
از الم نخلق و الم نجعل
راه یابی به دانش اول
که خداوند عالم از زن و مرد
همه را از عدم پدید آورد
بنگر آخر به آشکار و نهفت
چند جا با تو حق الم تر گفت
امر و خلق از خدا توان دانست
کس خدا را به این و آن دانست
نور او بود تا که دیدۀ جان
کرد ادراک صورت دو جهان
منزل فکر و فعل ما صفت است
ذات برتر ز علم و معرفت است
نور او خود دلیل قافله بس
در پی حق غلط نگردد کس
خلق را جمله موی پیشانی
همه در دست لطف ربانی
آنگه او بر صراط راست روان
خلق در پی روانه از دل و جان
زان جهت نیست هیچ منع و دریغ
شمس الله نور و آنگه میغ
قول والله غالب بشنو
تا نمانی به دست دیو گرو
باز از جانب تو استعداد
نقش فطری نه زادۀ ارشاد
کرد مقرون به خلق ثم هدی
که هدایت زخلق نیست جدا
زانکه از واهب الصور دل و تن
همه نیکوست الذی احسن
وصف حسن تو احسن التقویم
حسن جان متصف به قلب سلیم
در یدین است جسم​ها را گل
و اصبعین است باز منزل دل
راه بر زین سخن به سر نهفت
که من اینجا جز این نیارم گفت
جان به فطرت ز ایزد آگاه است
لوح بی رنگ صبغة الله است
نشود نیک بد به هیچ سبیل
باز جو قول حق که لاتبدیل
داده را واستاند او هیهات
بالعرض لایزول ما بالذات
بگذارش تو نقش این نیرنگ
کرده​ای گه فراخ و گاهی تنگ
صورتت خود نکوست ای دلخواه
تو مگردان به دست خویش تباه
غل و زنجیر و آتش دوزخ
هم یداک اوکتا و فوک نفخ
دل و جان خود کشد به مرکز خویش
گر نیاید تویی تو در پیش
اسفل السافلین تویی تو بود
که ترا کار بل اضل فرمود
بنگر اکنون ز اوج مهر یقین
در چه ظلمت ضلال مبین
باز دان ضدهای راه خدا
که به ضد است چیزها پیدا

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
منکر حق طبیعی آمد و بس
آن خر بدگهر سگ ناکس
دهر را کردگار می​خواند
اثر از روزگار می​داند
نظرش تا به چرخ و انجم شد
پیشتر زان نرفت از آن گم شد
دهر را نیز همچو ما می​دان
روز و شب ماه و سال سرگردان
شیب و بالا هبوط و اوج و قران
صفت مثل ماست در امکان
هرکه اندر صفت چو ما باشد
حاش لله که او خدا باشد
در اناالدهر سر مکنون است
من بگویم تو خود بدان چون است
به هر آن سو که گردد آن گمراه
گر بداند فثم وجه الله
هرکه داند که این چنین باشد
کفر او خود همه یقین باشد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
وحدت حق چو مرکزی است بسیط
ما همه نقطه ​های دور محیط
کژی دایره نه از نقط است
نقطه و آنگاه کژ نه این غلط است
نقطه​ ها چون به همدگر پیوست
کژیی در خیال صورت بست
کژی کژ ز وضع و هییات است
ذات را راستی هم از ذات است
از پس و پیش بگسل و چپ و راست
تا شود آن کژی وی همه راست
نقطه هر جا که رخ نهد پس و پیش
روی او هست سوی مرکز خویش
فرق کن در میان مثل و مثال
تا بدانی مجاز را ز محال
مثل الاعلی آمد از قرآن
ذات حق را برای کشف و بیان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
منشأ این خلاف شد میمون
ابن دیصان کافر ملعون
قصۀ کفر بلعم باعور
خود چو سگ هست در جهان مشهور
بعد از آن زهد و دانش بسیار
رفت و کافر شد آن سگ مردار
کرد انکار صانع بیچون
پس کتب ساخت اندر آن ملعون
تا به جایی رسید حال لییم
که سگش خواند کردگار کریم
هرچه کمتر از این حکایت شوم
تا در آمد به حکم کالمعدوم
عذرشان خواست ایزد از سر حلم
قوله مالهم به من علم
هم تویی ای قدیم فرد اله
وحدت خویش را دلیل و گواه
شهدالله تو بشنو و تو بگو
انه لا اله الا هو
نیست اندر یقین مجال گمان
رو افی الله شک برایشان خوان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
وحدت تو ز کثرت اشیا
هست مانند هستیت پیدا
جزوهای جهان زکوه و ز کاه
همه در لا اله الا الله
قل هوالله گفت با تو احد
باز الله گفت فرد و صمد
آنکه از کس نزاد و نی زاید
زو کسی مثل او کجا شاید
شیب و بالا و مثل نبود کس
به ضرورت که او بماند و بس
همه دانند واحدیت او
از احد دم مزن فهو هو هو
عقل مخلوق ره بدان نبرد
مرغ فکر اندر آن هوا نپرد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
لفظ قرآن و معنی برهان
قول لو کان فیهما را دان
یعنی از کثرت الاهستی
آسمان و زمین تباهستی
دو کس ار متفق شوند به رای
بود از عجز و کی شوند خدای
ورنه چون این از آن جدا باشد
آنکه غالب بود خدا باشد
نه که خود جمله ذره​های وجود
قایل آمد به وحدت معبود
کثرت آمد به وحدت آبستن
همچو درنیست هست را مکمن
اعتبارات وحدت است جهان
نقش کثرت از آن یکی می​دان
تیغ را لعل کن به خون عدد
مهتری چون شوی زبون عدد
گردن پست گردنان بشکن
بیخ کفر از همه جهان برکن
عدد آخر همه دلیل یکی است
کافر است آنکه اندرینش شکی است
باز هر کثرتی به وحدت خاص
خواه انواع گیر و خواه اشخاص
عدد بی​نهایت و بی حد
از یکی و یکی برون زعدد
به فصول و خواص نامحدود
گشته از جنس خویشتن معدود
مبدء و منتهای جمله شمار
وحدت آمد ز اندک و بسیار
جل قدره ظهور وحدت خویش
کرده اندر مظاهر کم و بیش
وحدتش گشته ظاهر از اعداد
نفی امثال کرده و اضداد
گفته دایم نه خاص روز شمار
لمن الملک واحدالقهار

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
با وجود تو خود کدام وجود
کس عدم را نهاد نام وجود
ظاهر و باطن اول و آخر
تو و غیری نه در میان ظاهر
بود هر بود با تو نابود است
وین چنین بوده است تا بوده​ست
هستی نیست با تو هستی نیست
نیستی هست تا تو هستی نیست
جود عین وجود باز وجود
عین جود است در مقام شهود
بودن بودها نمود تو بود
همه تا بود از آن نمود نمود
چیست اسم و صفات وحدت حق
اعتبارات هستی مطلق
هستی تست عین ماهیت
نیست با ذات شین ماهیت
ذات هستی و وحدت است یکی
دل دانا در این نداشت شکی
باز بود و نمود تو یک چیز
نیست اندر میانه هیچ تمیز
فارق اندر میان نور و ظلم
چیست غیر از توهمات عدم
همۀ ممکنات را محفوف
در عدم همچو ظرف را مظروف

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
صانعی کوزه ​ای ز برف بساخت
کرد پر آب و اندر آب انداخت
کوزۀ برف ناگه ازتب و تاب
آب گشت و برآمد آب به آب
چیست اندر مثل همه عالم
عدمی در میان بحر عدم
هرچه را پیش و پس عدم باشد
بود و نابود او بهم باشد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
وحدتش نیست از قبیل شمار
برتر آمد ز اندک و بسیار
عدمی دان تعین اشیا
نیست از نیست شد به نیست جدا
جایز است امتیاز در اعدام
وی نه فرد است در حقیقت و نام
نیستی​ها به نیستی ممتاز
هرمحالی شده محل جواز
اعتبارات عقل دور اندیش
ذهنی و خارجیت آردپیش
من و تو بی من و تو ما و شماست
همه یک ذات و کثرت از اسماست
تویی تو نمود اویی اوست
انا و انت عین نحن و هوست
عالم خلق و امر هر دو یکی است
وحدت و هستی من و تو یکی است
اصل اعداد بی مر واندک
یکی آمد چو بشمری یک یک
من ندانم که اندرین چه شک است
که دو در اصل خود دو بار یک است
ذات وحدت صفات پس افعال
واحد است و عدد ز روی مثال
عشرات و مآت باز الوف
همچو خط است و سطح و نقش حروف
آن زآحاد وز احد برخاست
وین هم ازنقطه و نقط برجاست
همچنین جسم​ها ز سطح و خط است
که مر آن را وجود از نقط است
سه موالید اگرچه از چار است
از یکی بودنش بناچار است
در هیولا و اصل انبازند
آن ز صورت بود که ممتازند
مکن ای خواجه درشمار غلط
تا نگردی به هر چهار غلط
هر یکی از مراتب اعداد
گشته مخصوص از آن علی الافراد
دارد اسما و خاصۀ بسیار
نکند عقل مر ورا انکار
سه در سه عداوت انگیزد
چاردر چار با هم آمیزد
لیکن این جمله خاصۀ احد است
مظهرش عقد و رتبۀ عدد است
باشد آن رتبه همچو شرط ظهور
زاهن و سنگ گشت پیدا نور
حکم شرعی خواص آن رتب است
روز روشن در اندرون شب است
سایه هم ظلمت است با خورشید
گرچه ننمود جز به روز سپید
بر تو بگشود سر این مشکل
سر معنی کیف مد الظل
صورت عکس تو در آیینه
نه تویی و نه او هر آیینه
عدم آیینه ممکن آن عکس است
بحقیقت همه جهان عکس است
عکس آیینه گرچه هست هزار
صورت از وی کجا شود بسیار
خاصه اینجا که آینه​ست عدم
هستی ونیستی چه بیش و چه کم
عدم آیینه آینه عدم است
که حدث در مقابل قدم است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
امر نسبی است کثرت موجود
صد هزاران شهود و یک مشهود
تا شود کشف بر تو خلق جدید
باز دان سر قرب حبل ورید
هو فی شأن همیشه حق را دان
خلق را کل من علیها فان
نیست هر دم به هست هست نمود
هست خود آنچنانکه هست نبود
نیستی نیستی است تا هستی است
نیست است او اگرچه با هستی است
هرچه جز حق توهم است و خیال
مثل بگذار و فهم کن زمثال

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
صورت وحدت از جهان مثال
نقطه ​ای بست نقش بند خیال
نقطه مانند شعله عکس انداخت
وهمش از دور صورتی برساخت
باز چون دایره مجسم شد
کرۀ شکل چرخ اعظم شد
عکس​ها چون زو هم درهم شد
نقش هژده هزار عالم شد
نقطه و دور دایره است واکر
وحدت ذات را چو عکس و صور
نیست هیچ اندرین میان جز حق
ما و حق چیست با هم ای احمق
قصۀ جسم و جان مگو با او
یا تو باشی در این میان یا او
محدث آنگه که با قدیم آمیخت
نسبت خلق و خالقی بگسیخت
وحدتی کان همیشه با ذات است
مسقط نسبت و اضافات است
رهنمای من و تو از قرآن
از قل الله ثم ذرهم دان
وحدت است این نه اتحاد و حلول
تو برون بر از این میانه فضول
این همه گفتگوی توحید است
راه وحدت به ترک و تجرید است
چه کنی گفتگوی بیهوده
فرقی باشد ز گفته تا بوده
سخن وحدت است همچو سراب
از سراب ای پسر که شد سیراب

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
مدتی من ز عمر خویش مدید
صرف کردم به دانش توحید
در سفرها به مصر و شام و حجاز
کردم ای دوست روز و شب تک و تاز
سال و مه همچو دهر می​گشتم
ده ده و شهر شهر می​گشتم
گاهی از مه چراغ می​کردم
گاه دود چراغ می​خوردم
علما و مشایخ این فن
بسکه دیدم به هرنواحی من
جمع کردم بسی کلام غریب
کردم آنگه مصنفات عجیب
از فتوحات و از فصوص حکم
هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم
بعد از آن سعی و جد و جهد تمام
دل من هم نمی​گرفت آرام
گفتم از چیست این تقلقل باز
هاتفی دادم از درون آواز
کین حدیث دل است از دل جوی
گرد هر کوی هرزه بیش مپوی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
سخن شیخ محی ملت و دین
چون نکرد این دل مرا تسکین
راستی دیدم آن سخن همه خوب
لیک می​داشت نوعی از آشوب
سر این حال را من از استاد
باز پرسیدم او جوابم داد
سعی شیخ اندر آن فتاد مگر
که نویسد هر آنچه دید نظر
قلم او چو در قدم نرسید
پای تحریر از آن سبب لرزید
آن نه زو بود فتنه و کینه
زشت زنگی بود به آیینه
شیخ و استاد من امین الدین
دادی الحق جوابهای چنین
من ندیدم دگر چنان استاد
کافرین بر روان پاکش باد

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
دیدن وگفتن و نوشتن حال
همچو علم است و قدرت و افعال
هر یکی زان بر آن دگر افزون
نشود هیچگونه دیگرگون
آنچه بیند نظر به یک دم حال
ننویسد قلم به پنجه سال
باز نتوان نوشت در یک دم
آنچه آید به سالها ز قدم
خود زبان و قلم سفیر دلند
منهی و حاجب و وزیر دلند
شاه چون بر سریر ناز نشست
ای بسا پیشرو که باز نشست
حاجبان در ره ارچه پیش دوند
در منازل بجای خویش روند
عارفان دیده را قدم کردند
پس زبان را از آن قلم کردند
مرد توحید را وجود و عدم
هر دو با هم بود به گفت و قدم
نفی و اثبات سنگ و آهن تست
سبب نور شمع روشن تست
تا به مقراض لانبری باز
سر شمع حقیقتی زمجاز
شعلۀ شمع دین نیفزاید
با حقیقت مجاز کی پاید
نرسی در مقام وحدت و جمع
تا نگردی تو یک زبانه چو شمع
نور توحید چون عیان گردد
خود سراپای تو بیان گردد
سر و پای تو ای پسندیده
همه گردد چو قرص خور دیده

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
رفت یک روز ابلهی نادان
پیش خواجه محمد کججان
گفت ای خواجه هر چه هست منم
راست بشنو قبول کن سخنم
خواجه گفتا که آفتاب گواه
می​نخواهد به روشنی ز افواه
نور خورشید خود گواه خود است
هم تو بشنو که داده را ستده​ست
بس جواب لطیف روشن داد
درج آن بزرگ عالی باد
همه الفاظ وی از این سان است
همچو خورشید و مه درفشان است
راستی هست معدن دل و جان
همگی خاک تودۀ کججان
مرد توحید خود نگوید من
گرچه باشد چو جرم خور روشن
اهل توحید را سخن نبود
که سخن بی نشان من نبود
من و او عین شرک و تقلید است
چه مناسب به اهل توحید است
نور و ظلمت به هم نگردد جمع
باد صرصر فرو نشاند شمع
راه توحید در قدم زدن است
قعر دریا چه جای دم زدن است
بی رضا و توکل و تجرید
کی توان کرد دعوی توحید
سخن وحدت آنگه از عامی
زان چه خیزد بجز که بدنامی

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
صابی مشرک ستاره پرست
کوز انعام بل اضل بتر است
ازکواکب اثر چو دید اینجا
زان بنگذشت و گفت هست خدا
ساخت مانند کوکب آن تمثال
تا پرستش کند به کفر و ضلال
کرد ممتاز هر یکی در اسم
زیر هر یک نهاد چند طلسم
پس بیاراست آن به زیور و زیب
تا کند با عوام مکر و فریب
بت پرستی از آن پدید آمد
راستی مذهبی پلید آمد
گوید این خود مرا شفیع بود
عقل داند که این بدیع بود
هیچ دیدی جماد ناپروا
بهتر آید ز زندۀ گویا
چون خلیل خدای دید افول
در ستاره نکرد هیچ قبول
زانکه گردش نشانۀعدم است
نقص و تغییر دایما بهم است
کرد باطل مذاهب وثنی
وضع فرمود حکم بت شکنی
قدر کوکب به نزد حق نه کم است
قول والنجم آیت قسم است
ظلمت از شرکت آمد اندر ذات
نه ز ادراک نور در آیات

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
باز نصرانی پلید خبیث
قایل آمد به شرکت و تثلیث
سه گرفت او مدبر عالم
حق تعالی و عیسی و مریم
قوم نسطور و قوم ملکایی
وان یعقوب نحس خودرایی
جمله اقنوم​ها یگانه نهند
مذهب و ملت سه گانه نهند

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
اندر ایام دولت مأمون
بود نسطور نام یک ملعون
کرد بر رأی خویشتن تأویل
متشابه چو دید در انجیل
گفت الله داشت سه اقنوم
کان وجود و حیات اوست و علوم
کلمه است آن وجود بر تصحیح
که بدان متحدشدست مسیح
چون در انجیل دید لفظ پدر
وز مسیحا پدید گشت اثر
شبهه​ای اوفتاد در رایش
تا بلغزید از آن نظر پایش
مبتلا شد در اتحاد و حلول
دوزخی گشت باز آن به دو پول
ناگهان مذهبی از آن بر بافت
بگرویدند بدو و شهرت یافت
پدر و روح قدس و نفس پسر
متحد داشت او به عین و اثر
رای یعقوب و رای ملکا هم
اندرین هرزه نیست از وی کم
اتحاد است در عقول محال
چیست این هرزه​های تنگ مجال
از پدر گفتن اصل بود مراد
نفس کلی که مبدء است و معاد
لفظ روح الله است عین مجاز
همچو بیت الله است در اعزاز
حق تعالی که مبدء اشیاست
پیش هر کس ز نور او جانهاست
روح هرچیز کان بود دایم
که بدان کالبد بود قایم
همه قایم به نور قیومند
خواه مسعود و خواه میشومند
لیک تخصیص بهر تعریف است
وین اضافت برای تشریف است

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
منکر وحدتند جمله مجوس
تا چه گفته است گبرک منحوس
شر و کفر ازوجود اهرمن است
خیر یزدان کند که ذوالمنن است
نیک و بد دیده​ اند بدکیشان
زان دو فاعل نهاده ​اند ایشان
به توهم که نیک بد نکند
باز بد کار نیک خود نکند
ورنه هر شخص ضد خود گردد
بد شود نیک و نیک بد گردد
مصدر هر یکی جدا باشد
پس جهان را دو کدخدا باشد
مبدء خیر و شر جمله امور
نزد ایشان بود ز ظلمت و نور
ای موحد ز ذوق دل برخوان
ا إله مع الله از قرآن
نیک گر دفع بد تواند کرد
نکند یا نه خود نداند کرد
بد بود ورنه خودبود عاجز
به خدایی کجا سزد هرگز
زانچه گفته است ظالم گمراه
در صفت​های حق تعالی الله

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
گشت پیدا ز ملک ما زرداشت
آنکه این نقش را نخست انگاشت
دید در خلوت او مگر انوار
کرد مانندگی به صورت نار
بود او حقه باز و چابک دست
وز طلسمات نقش​ها می​بست
حیلتی چند ساخت سخت نکو
شاه گشتاسب بگروید بدو
مانی چین پس از وی آمد باز
کرد زردشتیی دگر آغاز
شاه شاپور بگروید تمام
باز کشتش به عاقبت بهرام
قول حق راست شد که جاء الحق
زهق الباطل آنگهی مطلق
اصل این کار اگر بدانی تو
در ره حق فرو نمانی تو
ممکن الذات در مثل سایه است
هستی و نیستی در او مایه است
خیر نور وجودی قدم است
شر ز ظلمت که محدث و عدم است
سر این معنی آنکه شر خود نیست
هرچه دارد وجود آن بد نیست
ضد همدیگرند ظلمت و نور
هر یکی زان دگر کنند ظهور
کنت کنزا که گفت با داود
چیست جز از عدم ظهور وجود
نور را ذاتی است پیدایی
که به خود دارد او هویدایی
لیک او را ظهور دیگر هست
وان ز ظلمت چو عکس صورت بست
آیینه چون ز عکس خالی بود
عکس صورت از آن جهت بنمود
چیست صوت و صدا و عکس و صور
زان مقالات دان حقیقت شر
الذی احسن است خیر کلام
هل تری من فطور کرد تمام

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -