cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
چون کند پیری ستم یاد جوانی می کنیم
ما به عمر رفته اکنون زندگانی می کنیم
وقت رفت گشته باید وام دل ها باز داد
زین سبب با دوستان نامهربانی می کنیم
مانده ته مینایی از درد و شراب زندگی
یک دو روزی نیز با آن کامرانی می کنیم
می کند اکنون ز ما گل آرزوها رنگ رنگ
ما بهار خویشتن را در خزانی می کنیم
گشته تن خالی ز مغز و در تلاش دولتیم
آشنایی با هما در استخوانی می کنیم
پنبه سان شاید که در گیرد دل نرمی ز ما
با دل سختی چو سنگ آتش فشانی می کنیم
بیشتر وا می کنیم از بهر این غداره جا
ما که پهلو خالی از دنیای فانی می کنیم
پهلوانی نیست واعظ کوه را برداشتن
دل چو برداریم از خود پهلوانی می کنیم

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
چنان زشتم که ترسم چشم رحمت ننگرد سویم
مگر فردا کشد رنگ خجالت پرده بر رویم
اقامت چون توان کردن چو آمد نوبت پیری
درین میدان قد خم گشته چوگانست و من گویم
چنان در بستر افتادگی بر خویش میبالم
که تنگی میکند بر تن لباس نقش پهلویم
ندانستم ز حیرت یار کی برخاست از مجلس
تپیدن های دل هرچند زد دستی به پهلویم
چنان افشرده ذوق بردباری پا بدل واعظ
که نتواند دگر از جای کندن حرف بدگویم

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
خود هم ز ظلم خانه خرابند ظالمان
دیوار و در ندارد از آن خانه کمان
مالی گرفته اند و عوض عمر داده اند
دنیا گران برآمده بهر ستمگران
دنیا بود چو مزبله یی پر ز بوی گند
ز آن روی نیست پاک دلان را دماغ آن
خواهی اگر ز پای نیفتی خموش باش
بر نخل عمر اره بود شمع را زبان
پا بسته جهانی و دلخوش که سالکی
پا در گلی چو سرو و کنی نام خود روان
دست ستم به گوشه نشینان نمیرسد
تا حلقه بود زور ندید از کسی کمان
یک حرف نشنویم که باشد شنیدنی
محفل پر از زبان و سخن نیست در میان
خود ناگرفته پند مده پند دیگری
پیکان به تیر جا کند آنگاه بر نشان
واعظ چو گوش حق شنوی نیست خود چو گل
هم گوش گشته ایم درین بزم و هم زبان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
درست نیست گشودن به خنده لب چندان
که خویش را شکند پسته چون شود خندان
به ملک صبر ترا خاتم سلیمانیست
جگر شود چو نگیندان گوهر دندان
تو یوسفی و جهان بقا ترا مصر است
چنانکه صلب و رحم چاه و این جهان زندان
زمانه ایست که چون آمد آمد دشمن
بری چو نام گدایی کنند دربندان
توان گرفت به سرکوب ازین بخیلان زر
توان گر آب گرفتن به پتک از سندان
چو کنده شد ز وطن دل دگر نسازد کار
چه عقده واکند از جا چو کنده شود دندان
فتاده ز آن غم لیلی بگردن مجنون
که کار عشق نمی آید از خردمندان
چو پا بمصر عزیز نهاد یوسف گفت
نبود مسند دولت براحت زندان
ز فکر رشته روزی دگر چه تاب خوری
چو گشت درج دهن خالی از در دندان
مدار صحبت این عاقلان بخود داریست
کجاست حلقه اطفال و مجمع رندان
ازین باین دو سه مصراع خوشدلم واعظ
که بسته چشم پدر از عیوب فرزندان

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
از ما گذشت عمر بآیین مهوشان
گیسوی آه حسرت ما از قفا کشان
از خانه ماهروی من آمد چو شب برون
شد کوچه پر ز دیده حیران چو کهکشان
پیوسته سوی خود رخ عاشق نگاه او
چشم مرا ز تار نگه برده موکشان
هر چند پای بر دلم افشرد کوه صبر
از خویش برد آن خم زلفم کشان کشان
گفتی که کیست واعظ ما همچو زلف تو
سر حلقه جماعت خاطر مشوشان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
غم بود غم شراب درویشان
دل بود دل کباب درویشان
هست رخسار حسن سیرت را
زلف از پیچ و تاب درویشان
شب شود طالع از سیه روزی
شمع سان آفتاب درویشان
همچو آب از شنا خورد برهم
عالم از اضطراب درویشان
دل تنگست در کتاب وجود
نقطه انتخاب درویشان
گاه و بیگاه در ره طلبند
کی نداند شتاب درویشان
بی طالب نیستند تا هستند
خواب مرگست خواب درویشان
خواب ناز است مگر و بستر گور
راحت تن عذاب درویشان
دل شب بسکه در حساب خودند
هست روز حساب درویشان
از ورق های پرده های دل است
غنچه آسا کتاب درویشان
نیست حرف اینکه خیزد از دلشان
خون چکد از کباب درویشان
غم دنیا بمنعم ارزانی
غم عشق است باب درویشان
باشد ازبهر دفع باد هوا
تلخی غم گلاب درویشان
آخر عمر از جوانبختی
هست عین شباب درویشان
هست نور شکسته رنگی عشق
همه شب ماهتاب درویشان
تا تویی در حساب خود واعظ
نیستی در حساب درویشان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
پا ز دولت نخورد ترک سر درویشان
ره بحشمت ندهد خاک در درویشان
ندهد حاجتشان راه بتصدیع کسی
بار صندل نکشد دردسر درویشان
طایر گلشن قدسند ز فارغبالی
ای ستمگر نخوری هان بپر درویشان
وقت این خانه بدوشان همه صبح وطنست
شام غربت نبود در سفر درویشان
همچو داغی که سیاهی فگند از همت
دزدد از چتر شهی فرق سر درویشان
قیمت خویش بافتادگی افزون سازند
خاکساری بود آب گهر درویشان
هرکسی غره بکسب هنری گشته و هست
به هنر غره نگشتن هنر درویشان
از دعا گرددشان کام دو عالم حاصل
شعله آه بود شاخ زر درویشان
نشود همتشان بارکش منت خلق
بر ندارد ز هما سایه سر درویشان
جمله تن گشته نگاه و گل عبرت چینند
هست عالم همه باغ نظر درویشان
با خبر باش مبادا که بسنگ سخنی
بشکند از تو دل با خبر درویشان
کشوری زیر و زبر از رگ ابری گردد
با حذر باش ز مژگان تر درویشان
هر چه دارند چو گل بر کف دست کرمست
بخل گو کیسه ندوزد بزر درویشان
چشمشان بر خط صنعست بهر جا نگرند
هست عینک دو جهان در نظر درویشان
قسم خلق چو دایم بسر شاه بود
قسم ما نبود جز بسر درویشان
گرچه در کام تو واعظ سخن حق تلخست
مگذر از سخن چون شکر درویشان

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
برگ جوانیت ریخت برگ نوای طفلان
تا چند پیر سازی خود را برای طفلان
پیری رسید ای دل آلوده چند باشی
دایم بچرک دنیا چون دست و پای طفلان
تا از جنون نیفتم در چاه فکر دنیا
زنجیر کرده عشقم از حلقه های طفلان
با روزی دمادم یک جو نمیشود کم
حرص گرسنه چشمم چون اشتهای طفلان
گر آسمان نگردد بر وفق خواهش ما
کی پیر میکند کار هرگز برای طفلان
خواهش ز کشت حاجت بارش ز ابر رحمت
پستان دایه گرید بر گریه های طفلان
بازی مخور بکامت گردد چو دولت پوچ
رفتار مرکب نی باشد بپای طفلان
چیزی نبسته امروز در کسب این هنرها
ماتم سراست زین رو مکتب برای طفلان
جاهل ز باغ هستی خوشدل به سرخ و زرد است
در دست برگ عیشی است رنگ حنای طفلان
هر چند راست تلخست اما کلام واعظ
با راستی است شیرین چون حرفهای طفلان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ مَفْعُولْ فاعِلاتُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - - | - - U | - U - -
ریخت دندان و گره در بند نان ما همچنان
رفت چشم از کارو در خواب گران ما همچنان
باغ هستی راست فصل برگ ریزان حواس
در تلاش رنگ چون برگ خزان ما همچنان
راست کیشان پر بر آوردند از این منزل چو تیر
پای بند خانه داری چون کمان ما همچنان
یک جهت شد جاده آخر دامن منزل گرفت
هر طرف سرگشته چون ریگ روان ما همچنان
نام عنقا شد جهان پیما ز فیض نیستی
از وجود خویش بی نام و نشان ما همچنان
تا سحر بر گرد شمع خویشتن پروانه ام
میکنیم از دوری او خود کشان ما همچنان
کاست از خط ماه رویش مهر ما یک مو نکاست
پیر شد آن شوخ و از عشقش جوان ما همچنان
همچو مه ز آن مهر تابان گشته پر آغوش ما
از فراغش باز میکاهیم جان ما همچنان
تار زلف از سرگذشت و رو بپای او نهاد
چون گره وامانده در موی میان ما همچنان
از طراوت بوستانی را گلش سیراب کرد
تشنه آن چهره آتش فشان ما همچنان
با دل او رحم و با لب خنده با چشمش نگاه
آشنا گشتند و از بیگانگان ما همچنان
ابرسان واعظ بما غیر از عرق ریزی نماند
در طلب مانند برق آتش عنان ما همچنان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
در تنم گردید داغش دردمند استخوان
درد افتاده است در جسمم ببند استخوان
تا نیابد راه بیرون شد ز جسمم درد او
عقده هایم کرده چون نی کوچه بند استخوان
تا عنان گیرش نگردد لذت آسودگی
درد از جسمم برون تازد سمند استخوان
نیست جان غافلت را آگهی از مغز کار
ورنه چون موران نگشتی پای بند استخوان
در میان دردها واعظ بسی گردیده ام
درد عشق است اینکه می افتد پسند استخوان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
پیش لطفش میتوان با روسیاهی ساختن
لیک رو نتوان ز شرم بی گناهی ساختن
چند پوشی خلعت پوشیده رنگ از شراب
میتوان یک چند هم با رنگ کاهی ساختن
میکند از بیم طوفان حوادث فارغت
ز آن همه در بافلوس خود چو ماهی ساختن
گر بود لذت شناس بی سرانجامی کسی
میتوان با سر برای بی کلاهی ساختن
همچو محراب از تواضع پیش خلق روزگار
نام خود را میتوانی قبله گاهی ساختن
هست کار عمر چون فوتی بدرگاه کریم
آه را میباید از دل زود راهی ساختن
ساختن از روی خواهش با بد و نیک جهان
به که با حکم قضا خواهی نخواهی ساختن
فکر دستار زرت دردسری شد دایمی
میتوان ز آن دایمی با گاهگاهی ساختن
گر میان دوستان خواهی سخن چینی کنی
چون قلم باید بننگ روسیاهی ساختن
نیست قانع آنکه دارد نعمتی مانند فقر
قانع آن باشد که بتواند بشاهی ساختن
منت سر هم کشد مشکل چه جای تاج زر
میتواند هر که با او گاهگاهی ساختن
واعظ این سرمایه عمری که داری زین دیار
میتوانی خویشتن را خوب راهی ساختن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
برگ ریزانست رنگ از روی پیران ریختن
گریه حسرت بود بر عمر دندان ریختن
نیست از ذکر زبانی جان ودل را هیچ فیض
باده بیهوشت نسازد از گریبان ریختن
روزی هر کس مقدر گشته از کشت کرم
بر سر هر دانه یی تا کی چو باران ریختن
تیغ اگر آید به فرق از تیره روزی دم بدم
اشک خود چون شمع نتوان پیش یاران ریختن
میتوان در پای دشمن ریخت واعظ خون خویش
آب روی خویش پیش دوست نتوان ریختن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
از کمی پیوسته باید بیشی خود خواستن
میفزاید روشنایی شمع را از کاستن
کعبتین آسا درین دیرین بساط ششدری
نقش کس تا می نشیند بایدش برخاستن
تا شوی ممتاز در اصلاح کار خود بکوش
میدهد بر سرفرازی نخل را پیراستن
زیب و زینت نیکمردان را همان نیکی بس است
حسن کامل فارغست از منت آراستن
پای بند این جهان را لاف آزادی خطاست
از سر خس نیست ممکن شعله را برخاستن
خودنمایی ناقصان را موجب رسواییست
میشود پیدا قد کوتاه در برخاستن
جرم را واعظ در آن درگاه روی دیگر است
عذر تقصیرم همان تقصیر خواهد خواستن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
پهلوانی نیست سنگی یا گلی برداشتن
پهلوانی چیست باری از دلی برداشتن
پیش صاحب دیدگان رقص نشاط همت است
دست احسان جانب هر سایلی برداشتن
تخم سعی و آب چشم و خاک هستی داده اند
تخم میباید فشاندن حاصلی برداشتن
یک گل سیراب از بهر دماغ ما بس است
کو سر برگ دلی دادن دلی برداشتن
رفت وقت عاشقی واعظ بمرگ خود بمیر
چند این منت ز تیغ قاتلی برداشتن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
تو که بر خار تحمل نتوانی رفتن
قدمی راه توکل نتوانی رفتن
منعم از مو ره این مرحله باریک تر است
تو باین عرض تجمل نتوانی رفتن
اولین گام ره عشق بر آتش زدن است
تو باین فکر و تأمل نتوانی رفتن
چشمه های پل این آب ز موج خطر است
با گرانجانی ازین پل نتوانی رفتن
تا تو از پا نکشی خار علایق واعظ
بره خواهش آن گل نتوانی رفتن

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
زیاده فیض توان از شکستگان بردن
که عطر گل شود افزون بوقت پژمردن
بود بخانه تاریک با چراغ شدن
ز فیض بندگی دوست زنده دل مردن
شکستگی است نشان درستی ایمان
دیانتی نبود چون بخویش نسپردن
دل از فشارش غم به برون دهد معنی
بعین ریزش اشکست چشم افشردن
اگر حیات چنین مرده مرده زیستن است
برای آمدن مرگ میتوان مردن
همین بسست ز الوان نعمتت واعظ
که نان خویش توانی بخون دل خوردن

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
به این سامان چه ساز عیش دیگر می توان کردن
که باید دستگردان خنده را از زعفران کردن
ز ما با این عصا و پشت خم دیگر چه کار آید
به این تیر و کمان صید چه مطلب می توان کردن
جوانی چشم نگشوده است کآمد موسم پیری
درین گلزار گل ناکرده می باید خزان کردن
بلندی دارد از بس رتبه افتادگی پیشم
نشاید خاکساران را تلاش آستان کردن
اگر خواهی نبیند بد تلاش بی وجودی کن
که در بی مایگی هرگز نمی باشد زیان کردن
جواب انتقامت باید آخر داد ای ظالم
وگرنه با ضعیفان هرچه خواهی می توان کردن
ز احوال من زار حزین یک شمه این باشد
که از احوال خود یک شمه نتوانم بیان کردن
ز کم گشتن فزون کن در دو عالم قیمت خود را
درین بازار نبود مایه ای غیر از زیان کردن
نباشد جای ما لب بستگان واعظ در آن محفل
که باید عرض حال خویشتن را با زبان کردن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
بسکه بد باشد ز شوخی خنده بر یاران زدن
گل ببد خواه خود از روی جفا نتوان زدن
هر که با دست تهی بار کسان بر دل نهاد
همچو کشتی میتواند پای بر توفان زدن
ناامیدی بسکه در ایام ما گردیده عام
ناید از چاک گریبان دست بر دامان زدن
نازک اندامی که من دیدم ستم باشد برو
از پی قتلم بر آن موی کمر دامان زدن
باغبان از دیدن گلزار حسنش رسم کرد
بر گلستان از خیابان ها خط بطلان زدن
پیش واعظ ابر و برق مزرع آسودگی
گریه برخود کردنست و خنده بر دوران زدن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
کو بخت حرف پیش تو ای نازنین زدن
در اولین نفس نفس واپسین زدن
ای پادشاه کشور خوبی ترا رسد
در ملک حسن سکه ز چین جبین زدن
آتش گرفته کشور دلها چه لازمست
دامن دگر ز خط برخ آتشین زدن
خود را دگر مساز که دور است از ادب
دستی بر آن جمال خدا آفرین زدن
باشی اگر سوار سمند فتادگی
تنها توان بلشکر روی زمین زدن
کوتاه ساز رشته عمر محبت است
با هم دو یار را سه گره بر جبین زدن
با فکر تن چه دم زنی از گفتگوی دل
دنیا پرست را نرسد لاف دین زدن
خواهد به چرخ سود سر پهلوانیش
خود را کسی تواند اگر بر زمین زدن
گر روی دست دولت دنیا نخورده یی
سهل است پشت پای بتخت و نگین زدن
غمگین مباش چون خط بطلان نمیتوان
بر سرنوشت خویش ز چین جبین زدن
دنیا بود ز حرص و أمل پر ز مور و مار
از عقل نیست خیمه درین سرزمین زدن
ماییم شاه کشور فقر و نگین ما
مهر سکوت بر لب خود ز آن و این زدن
بردن ز خودستایی خود را بر آسمان
در پیش اهل هوش بود بر زمین زدن
ظالم برای رشته عمر تو صرفه نیست
خود را بتیغ ناله هر دلحزین زدن
واعظ نباشدم طمعی ز آن دهان تنگ
جز حرف من بآن دولب شکرین زدن

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
گر بسیر گلشن آن حیرت فزا خواهد شدن
عندلیب از رنگ گل پا در حنا خواهد شدن
گر چنین خواهند کاهیدن ز رشک قامتش
طوق قمری سرو را خلخال پا خواهد شدن
تیر مژگان گر چنین جوشن شکافی میکند
حلقه های جوهر آیینه وا خواهد شدن
مهر رخسارش گر از ابر نقاب آید برون
گریه ز اشکم خنده دندان نما خواهد شدن
گر ببیند پیچش زلف ترا از حیرتش
در کف پا دود را آتش حنا خواهد شدن
کار کی ما را به آن کنج دهن افتاده است
کار ما را گر نسازی کار ما خواهد شدن
گر چنین در خرج افغان باددستی میکند
واعظ ما زود بی برگ و نوا خواهد شدن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
قامتم گر این چنین از غم دو تا خواهد شدن
هم ز خود چون بید مجنونم عصا خواهد شدن
خضر اگر باشی بنخل زندگانی دل مبند
عاقبت آب بقا باد فنا خواهد شدن
کاسه فغفور کز آواره نخوت پر است
بیصدا چون کاسه کشگول گدا خواهد شدن
آنکه از کبر است سر تا پا رگ گردن چو شمع
عاقبت چین جبینش نقش پا خواهد شدن
گرچه خود را با طناب زندگی پیچیده یی
بند بندت عاقبت از هم جدا خواهد شدن
جانب افتادگان دستی که میسازی دراز
در کفت هنگام افتادن عصا خواهد شدن
هر کف نانی که در انبان درویشی کنی
پیش حق از بهر تو دست دعا خواهد شدن
سایه دست نوازش بر سر بیچارگان
در قیامت برگ نخل مدعا خواهد شدن
الفتی کاین جسم لاغر با قناعت کرده است
استخوانم عاقبت رزق هما خواهد شدن
از چراغ مهر گیتی روشنی واعظ مجوی
کلبه ما روشن از صبح جزا خواهد شدن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
با چراغ دل ازین ظلمت سرا باید شدن
شمع سان سر تا بپا چشم و عصا باید شدن
شد چو دندانی مرا از عقد دندان ها جدا
گشت معلومم که از یاران جدا باید شدن
چشم و گوش و فکر و هوش و شوق و ذوق و دست و پا
پیش رفتند و مرا نیز از قفا باید شدن
گنده و مردار و کرم افتاده و خاک سیاه
دانی ای نازک بدن آخر چها باید شدن
چون ننالم همچو نی یک بند از داغ فراق
بند بندم را ز یکدیگر جدا باید شدن
تنگنای خانه دل را غم مردن بس است
از برای زندگی غمگین چرا باید شدن
بار سنگین است باید جمله تن شد ترک سر
راه پر سنگ است یکسر پشت پا باید شدن
غیرت راه محبت بر نمی تابد رفیق
همرهی گر بایدت از غم دوتا باید شدن
سیم و زر از خاکساری افسر شاهان شوند
تاج سر خواهی که باشی خاک پا باید شدن
گریه اطفال واعظ وقت زاییدن ز چیست
زین که ساکن در جهان بی بقا باید شدن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
در دل میگشاید چشم از اغیار پوشیدن
کلید قفل دل باشد نگه بر خویش دزدیدن
برای آفتاب حشر از بیم تهیدستی
تواند سایه بید تو شد بر خویش لرزیدن
بجنگ خویشتن برخیز تا با دوست بنشینی
چو صلح یار خواهی بایدت از خویش رنجیدن
نگیری تا اجازت از تأمل لب ز هم مگشا
گران کن پله مقدار خود از حرف سنجیدن
بدرد عشق کاهیدن ز کافر نعمتی باشد
چو چین جبهه میباید زغم بر خویش بالیدن
تلاش گریه کن بر روزگار خویشتن واعظ
نزیبد جز بچاک سینه ها بسیار خندیدن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
به گوش آنکه بود بهره ور ز فهمیدن
صدای ریختن آبروست خندیدن
سفر برون برد از طبع مرد خامی ها
کباب پخته نگردد مگر به گردیدن
ترا به سختی ایام می کنند آگاه
که چشم را سبب بینش است مالیدن
ز بی دماغی خود از سلوک اهل زمان
به این خوشم که ندارم دماغ رنجیدن
ز سطر رشته زنار خواندن این مضمون
که کفر محض بود گرد خلق گردیدن
ز بخل خرج ره دخل بسته می گردد
که شیر پستان کم گردد از ندوشیدن
چه گوش پند شنو چشم داری از مردم
چو هست کار تو واعظ همیشه نشنیدن

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
پیش چراغ فیض شب از خواب دم مزن
وحشی است مرغ فرصت مژگان بهم مزن
زین خوابهای از أمل خود درازتر
خط بر کتاب هستی خود یک قلم مزن
ای تاجر قلمرو هستی نبسته بار
از چشم خفته خیمه براه عدم مزن
زنهار پیش حکم قضا از حیات خویش
پیش لبت گر آینه گیرند دم مزن
با بی زری چو دست کریمان گشاده باش
بر جبهه همچو کیسه گره با درم مزن
عقل معاش نام مکن بخل شوم را
خرجیست خرج معرفت ای خواجه دم مزن
حق کرم ز نام کرم هم گذشتن است
این حق ادا نساخته لاف کرم مزن
دستار کهنه یی به فقیری اگر دهی
هر لحظه اش به فقر ز سرکوب بم مزن
پیش چراغ اجر مصیبت ز بی تهی
بر سر چو باد خاک میفشان و دم مزن
از بهر خود مگیر گل کلفتی در آب
ای سیل خان و مان فقیری بهم مزن
تا غایبانه مدح تو هردم کنند بیش
واعظ بروی دشمن خود حرف کم مزن

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
گر فلاطون زمانی حرف دانستن مزن
نام خود را خط بطلان از رگ گردن مزن
لب مجنبان از برای هرزه گفتن هر نفس
بر چراغ اعتبار خویشتن دامن مزن
گر سخن خواهی کنی عیب سخن کردن بگو
گر نخواهی تن زد از حرف خموشی تن مزن
روشنایی خانه دل را ز چشم عبرت است
بیش ازین از خواب غفلت گل بر این روزن مزن
پهن دشتی چون فضای عالم تجرید نیست
خیمه دل بیش ازین در تنگنای تن مزن
آفتی چون رد سایل نیست منعم مال را
آتشی از حسرت موران برین خرمن مزن
با تواضع میتوانی جان دشمن را گرفت
جز بشمشیر خمیدن خصم را گردن مزن
آنچه منعم راست در کف مفلسان را در دلست
شاخ گل گو خنده بر خاکستر گلخن مزن
گر ظفر خواهی چو واعظ خاک ره شو خصم را
خاک غیر از گرد خود بر دیده دشمن مزن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
گشت چو معمار فیض بانی بنیان حسن
بست ز مژگان کج طره بر ایوان حسن
گشته پریشانی از حلقه زلفش عیان
عشق برآورده است سر ز گریبان حسن
کشتی دل گو بکن فکر شکستن درست
کز عرق شرم اوست شورش توفان حسن
آن گل سیراب را چهره بسی نازکست
ای نظر پاک عشق جان تو و جان حسن
گرمی بازار حسن هست ز سودای عشق
شورش سودای عشق هم ز نمکدان حسن
بر رخش آخر نشست گرد خط عنبرین
شد لب لعلش هم از خاک نشینان حسن
واعظ اگر از رخش چشم بپوشد رواست
خاسته گرد خط از رفتن دوران حسن

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: منسرح مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - | - U U - | - U -
ز شمع فیض تاریکی است قانع را سرا روشن
چراغ دولت است از سایه بال هما روشن
اگر خواهد خدا کارت بدست دشمنان سازد
بزور باد میگردد چراغ آسیا روشن
درین پیری که با این چشم باید فکر خود دیدن
ره اندیشه رفتن کن از شمع عصا روشن
چراغ راه احسانت رنگ خجلت حاجت
چو روی مفلسی بیند شود چشم شما روشن
فسردند آرزوهای جوانی وقت پیری ها
سه گردید روز شیروان شد صبح تا روشن
کدورت بیش باشد عیش و عشرتهای کامل را
بود نقص حنا باشد اگر رنگ حنا روشن
کدورات جهان بر زشتی آن سایه اندازد
شود دل زین غبارت همچو چشم توتیا روشن
براه انتظارش هر دم آهی میکشد گردن
غباری بر نمی خیزد که گردد چشم ما روشن
اگر از بوی یوسف دیده یعقوب بینا شد
ز دیدار عزیزان چون نگردد چشم ما روشن
غبار آورد گر چشمم ز پیری چشم آن دارم
که گردد چشم دل واعظ مرا زین توتیا روشن

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
شمع بینش که مرا بود جهان ز آن روشن
مشکل اکنون کندم تا سر مژگان روشن
روزنش را نبود چشم بخورشید سیاه
کلبه یی کان بود از مقدم یاران روشن
از هم ریخت جفا خاطر بیرحمان جمع
سرمه ام کرد وفا چشم نکویان روشن
با چراغی که شود ز آتش دونان روشن
خوش درین گلخن تنگ آتشم افسرده مگر
کندش عشق بدامان بیابان روشن
بنگر از نقطه هر مردمک این حرف عیان
که سیه خانه گیتی است بانسان روشن
با کهن جامه بساز ای شه اقلیم رضا
که باین کهنه شود مشعل ایمان روشن
نه همین لاله شد از داغ بعینه همه چشم
میشود ز آن گل رو چشم گلستان روشن
چون سر شمع که سازند پریشان واعظ
کلبه ما شود از وضع پریشان روشن

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
خویش را آزاد خواهی صید دام دوست کن
از غم عالم بخر خود را غلام دوست کن
چون به مجلس پا گذاری اول از روی ادب
دست رد بر سینه خود نه سلام دوست کن
هر دو عالم را اگر زیر نگین خواهد کسی
گو برو نقش نگین دل بنام دوست کن
تخت دل را تکیه گاه شوکت یادش بساز
بر دو عالم سروری از احتشام دوست کن
تا بکام دشمنان خود را نبینی روز و شب
خویش را واعظ ز ناکامی بکام دوست کن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
یا رب از خواب گران غفلتم بیدار کن
با هوای کوی خود زین مستیم هشیار کن
دور کن نیش هوسهای جهان را از دلم
غنچه ام را در هوای خود گل بی خار کن
تا ز خون فاسد اندیشه ها گردم سبک
از نگاه اعتبارم نشتری در کار کن
خاطرم را از غم دنیا بده پای گریز
زاریم را از هوسهای جهان بیزار کن
تیره شد دل از خیال خط سبز گلرخان
چهره آیینه ام را پاک ازین زنگار کن
تا درو سوزد خس و خاشاک هر اندیشه یی
آتش سوز دلم را دامنی در کار کن
از سموم بی غمی واعظ بسی پژمرده است
از هوای خود گلش را شبنمی در کار کن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
دیده چون شبنم برین گلزار عبرت باز کن
گریه بر انجام کار خویشتن آغاز کن
چشم رفت وگوش رفت و عقل رفت وهوش رفت
ای دل آمد آمد مرگست چشمی باز کن
استخوانت گشت چون نی ناله یی از دل بر آر
قامتت شد چنگ قانون فغان را ساز کن
یک دوروزی خواب غفلت کن بچشم دل حرام
تا قیامت در فراش خاک خواب ناز کن
خاک پا شو تا شود دشمن زبد گویی خموش
خویشتن را سرمه خصم بلند آواز کن
زهر چشمش نوش کردن کار هر بیظرف نیست
میکش ای دل ناز آن طناز و بر خود ناز کن
واعظ این وحشت سرا کی جای بال افشانی است
گر فراغ بال خواهی زین قفس پرواز کن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
بر در حق جز خضوع و عجز استدعا مکن
بندگی جز خاکساری نیست استغنا مکن
مصحف دل را که هر حرفیست از وی صد کتاب
کاغذ حلوای شیرین کاری دنیا مکن
یاد گیر از بید مجنون شیوه افتادگی
گر گذارند اره بر فرق تو سر بالا مکن
خود سر بالا نکردن درع تن در دادنست
هست چون آن گر جهان دشمن شود پروا مکن
نیست ما را طاقت زهر فراق دوستان
در دلم ای شهد غم تا میتوانی جا مکن
هست چون بست و گشاد کارها در دست حق
دل بغیر حق مبند و لب بجز حق وا مکن
غمشراب ولبگزکافغان سرود وگریه ساز
عیش کن با دوست واعظ شکوه دنیا مکن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
پشت دست از حسرت دینار با دندان مکن
دل بکن از جیفه دنیا و چندین جا مکن
از برای سبزه یی نخلی ز پا نتوان فگند
بهر برگ عیش از دل ریشه ایمان مکن
پست خلقی مشکن ای ظالم برای یک شکم
پوست صد درویش را از بهر یک انبان مکن
ای که بر جان فقیران برده یی ناخن فرو
غیر دندان طمع ای سگ صفت زیشان مکن
گر دلی ویران کنی به ز آن چه خواهی ساختن
خانه موری برای وسعت ایوان مکن
غیر یک جان کندن ای واعظ نمی آید ز تو
از برای زندگی در زندگی هم جان مکن

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
بهار آمد که جوشد ز آتش دل باز خون من
گل رعنا شود چسبانده مشق جنون من
بشد نخل دعایم روشناس عالم بالا
تو گویی بید مجنونست آه سرنگون من
مشو از عار در دیوان محشر منکر قتلم
که محضر دارد از دامان گلگون تو خون من
باین کوتاه دستیهای طالع چشم آن دارم
که گیرد دامن وصل تو اشک لاله گون من
چسان دل از خم ابروی خونریز تو بردارم
که نتواند چکیدن از دم تیغ تو خون من
ز آه عاجزان ترسیده چشمم آنچنان واعظ
که میلرزم بخود دشمن چو میگردد زبون من

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -