cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
باز باد اندر فتاد این سرخ سر چیغوز را
باز بتوان معز کردن بر سر او    وز را
چون ستان من باز گردم سرش بر گنبد رسد
چون سقونی لعل سازد گنبد پیروز را
بامدادان در شود بیرون نیاید شام را
ور شبانگه در شود بیرون نیاید روز را
مچو ماری کو بهر سوراخ موری در شود
نشنود آهسته باش برمک و مسپوز را
چنگ در نیمور من زن خوش بمشت اندر بگیر
تا بچنگ آورده باشی مار دست آموز را
گر سر او را بزر و سیم درگیری رواست
این سراپا سیم انداز زر اندوز را
این جواب آن کجا گوید سنایی غزنوی
باز تابی در ده این زلفین عالم سوز را

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
رخ تازه چو تو هیچ دگر تاز نیابد
تا گم نشوی زانکه کست ساز نیابد
آغاز مکن ناز و بهر جا که خرانند
در شو که کس انجام چو آغاز نیابد
آواز درافکن بخریداران وین گوی
که چون تو کسی سیم برانداز نیابد
بر روی خریدار مزن سیم و مینداز
هر کت نخرید از پس آواز نیابد
کالای بهایی چو ببازار درآرند
بی پای خریدار باعزاز نیابد
بس تاز گه ای تاز که تو یافتی از ما
از مادر خویش و پدر آن تاز نیابد
تو شهد نیستانی و در کام ناری
او کامه بیاورد و شتر غاز نیابد
ده مرغ مسمن تو بتنهایی نوردی
کر ککوه بره کاوی انباز نیابد
از دو لب نوشین تو تا بوسه ربایم
با نوش لبت تلخی بگماز نیابد
ای تازه غلامباره چنان یافته تو
گویی که غلامباره چنین تاز نیابد
اینست محابات یکی شعر سنایی
ایام چو تو دلبر طناز نیابد

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ری دارم که خر ندارد
خر تا بکلاه بر ندارد
مانند یکی درخت جیلان
سرکنده که برگ و بر ندارد
   نی داری که صد چنین    ر
تا    یه خورد خبر ندارد
دارد کلهی ز اطلس سرخ
لیکن کمر بزر ندارد
آنکس نکند بدو دلیری
که قوت شیر نر ندارد
اینست جواب آنکه گوید
نور رخ تو قمر ندارد

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
تازبازان که ترا پیش گروگان آرند
تا یکی پس نگری    ن به گریبان آرند
بسر حمدان    نت چو گریبان گردد
آن گریبان که در او گردن حمدان آرند
چند ازین لاغر    ران پس ایشان به طفیل
مر گریبان ترا سوزن پنکان آرند
بکلانی و بخردی منگر شاد بزی
خرد خواهی و کلان هرچه خوهی آن آرند
کاروان گاه میان پای ترا    ایه و    ر
نوک خربنده به انبوهی شریان آرند
از در مرز تو ای خوش پسر اوقات جماع
تیز خوش زمزمه یابی که به انبان آرند
ای بسا باد که در نایژه بوق نهند
تا ز انبان تو یک تیز به الحان آرند
تندی و توسنی آغازی و خران نشوی
تند و توسن ببرند آخر و خران آرند
رطبی زیر و بسی گویی سامانم نیست
تو خوهی ور نخوهی کار به سامان آرند
از پی صره زری که میان پای تراست
به میان پای تو شب دزد میان ران آرند
هر زمان بینی کان دزد میان ران ترا
غل بگردن برو پا کنده بزندان آرند
هرکه او پاچه خورد از ره    ن وقت سحر
بامدادان به گاهش سره بریان آرند
تازبازان چو نه در زیر زبونشان باشی
بدل سیم سره مشت چو سندان آرند
به دو سه پشم که آری به زنخدان چو سیم
تو چنان دانی کز کرده پشیمان آرند
   ن چون خرمن گلبرگ تو جایی نبرند
که زنخدان ترا خار مغیلان آرند
رو که گر ریش چو فرعون کنی موسی وار
به در    نت عصاهای چو ثعبان آرند
این جوابست مر آنرا که سنایی گوید
عاشقان پیش تو گر تحفه همه جان آرند

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
شیدگانی سهمگین کولنگ و بی هنجار شد
بر ره هموار او خس رست و ناهموار شد
وان دهان کز کوچکی نقطه پرگار بود
از فراخی باز همچون دایره پرگار شد
زلف مشک افشان او بر ماه چون زنجیر بود
ریش شلعک کرد و زلفش پیشه چون زنار شد
بر بناگوشی که رنگ او بچشم عاشقان
دسته دسته گل نمودی پشته پشته خار شد
وز لبی کز وی برشک آید عقیق آبدار
چون سفال بیهده بی آب و بیمقدار شد
زر مشت افشار بودی بوسه او را بها
سبلت آورد و سزای تیز مشت افشار شد
صد هزاران جبه و دستار گشت از وی گرو
تا شبی با تاز بازی خفت و بی شلوار شد
زلف او تا دست بازی بود چنبر وار بود
مرز او تا گند بازی گشت چنبر وار شد
خال او صفار سالار است و او از رشک خال
بوق روشن کرد و بی سالار و بی صفار شد
دست بر دیوار بود آنگه ز بس نغزی که بود
رفت نغزی مسخ گشت و روی در دیوار شد
با جهانی خر فشار از خانه بیرون می نرفت
وز بلای سوزنی از خانمان آوار شد
دولتی رویی بنا میزد که با چندین گنه
صاحب خاص شجاع الدین سپهسالار شد
عالم سعد احمد مسعود کز سعد فلک
هرکه با وی یار شد با وی سعادت یار شد

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
ر من ای کودکان ز کار فرو ماند
زار بگریم بر او که زار فرو ماند
   ر نگویم ز کار ماند چه گویم
رستم دستان ز کار زار فرو ماند
   ر نبد شیر بد که از فزع او
شیر شکاری به مرغزار فرو ماند
سال برآمد مرا به پنجه و او را
پنجه فرو ریخت وز شکار فرو ماند
بود مرا خر زه ای چنانکه نیارست
خر بمری پیش او ز هار فرو ماند
ماده خری تنگ بسته را بنهادم
چنبر بگسست و در نوار فرو ماند
باز بر آنگونه سست گشت که گویی
ماده خری زیر تنگ بار فرو ماند
کره سوی ماده خر برد به بیابان
مژده که آن کنگ خر فشار فرو ماند
آنکه سر از نیفه برفروخت چو برخاست
خفت و سر از پاچه ازار فرو ماند
آنکه ز بیگانگان نفیر برآورد
اکنون از خفت و خیز یار فرو ماند
رنج میان پای کف و    ن و    س از وی
خاست که از کار هر چهار فرو ماند
دل نکنم تنگ از آن سبب که در این کار
بهتر ازین کس دو صد هزار فرو ماند

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
مرا کر بدر    ن یار باید کرد
بزخم خرزه در    ن فکار باید کرد
اگر بدانم کو را دو    یه باشد و بس
ز روی شفقت    یه چار باید کرد
وگر درم دهم و بی درم جمع ندهد
درم بدست بود گیر و دار باید کرد
همه حدیث جماع و رباب باید گفت
همه حکایت کش و فشار باید کرد
ورا دو دست بدر برنهاده باد و مرا
ز راه در بکلیدان نظار باید کرد
ز راه در بکلیدان نظر توان کردن
ز پیش آن در کوی استوار باید کرد
همه سراست ولیکن چو یار نبود تن
نخست باری تدبیر یار باید کرد
اگر بعمری یاری چنین بدست آرم
بدانم آنگه با وی چکار باید کرد
جواب شعر معزیست آن کجا گوید
مرا گذر به سوی کوی یار باید کرد

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ای مرز تو اندر خور    ر پسر عبد
در مرز تو بینم خور    ر پسر عبد
علاک در مرز تو چون دید همانگاه
دانست که از در    ر پسر عبد
یک ره ز در صدق نگویی که چه گویی
آن روی تو با منظر    ر پسر عبد
دیدی به گه اندر شده با پشم همه غرق
آن قامت چون عرعر    ر پسر عبد
صد    ر دگر دیدی استاده مهیا
بر    دن تو همبر    ر پسر عبد
   ر پسر عبد چو شه بود تو گفتی
   ر دگران لشکر    ر پسر عبد
ای گنده جمالی به هجای تو درین شعر
بودم همه مدحتگر    ر پسر عبد

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
امروز منم    ر و خدو کرده به کف بر
چونان زده ام جلق چو چخماق نجف بر
تا آب منی از سر نیمور برون جست
چونانکه جهد گربه به موش از پس رف بر
چون اشتر لوکست گروگانم ولیکن
از گه علف او و سر او به علف بر
پیر خر فرتوت که ما را جمعی داد
صد بار به از حور بهشتی به غرف بر
حیران زده بودند صف از بهر خراره
استاده یکی حیز ازیشان به طرف بر
بگرفتم و در بردم از آنگونه که آن حیز
از زیر برون جست و بر افکند به صف بر
حیزان چو بدیدند چنان زخم گروگان
دل زار زوی تیر هدف رفت به تف بر
از طاق میان پای هدف گشت به صحرا
مر تیر زنان راست به سوراخ هدف بر
طبع پسر مسعود از گفته ترفند
چون طبع پدر گشت به اشعار طرف بر
مسعود اگر زنده بدی از پی این شعر
کردی زه و احسنت به من شهره خلف بر
این خاطر و این طبع که من دارم در شعر
فخرم به بخارا و سمرقند و نسف بر
این است محابات یکی شعر معزی
آن شب که مرا بود می وصل به کف بر

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
سوزنیم مرد باندازه    ر
تازه دل و غاز رخ و یازه    ر
راست باندازه    ر منست
هر که بود خورده بی اندازه    ر
بهر سپرداری هر گنده ای
دارم یک تیر چو اندازه    ر
تازه مسافر چو درآید ز راه
راست کنم تا در دروازه    ر
بر سر هر کوی جوانمرد وار
نفل برون آرم و پر وازه    ر
چون ز سر کوی نگارم رسد
پیش برون آرمش از گازه    ر
آش نهم حلق فرودینش را
بر عوض قلیه دو پیسازه    ر
پیش کشم جلت سرینش همی
نعل زره بندم و شیرازه    ر
وز پی آرایش رخهای    نش
آب سپیده زنم از غازه    ر
تا بر من باشد هر ساعتی
میدهمش تازه بر تازه    ر
در زدم آوازه دعوت بشهر
بر اثر دعوت و آوازه    ر

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
سوزنیم موم دل و خاره    ر
پیرترین روی شکر پاره    ر
قاضی دعوی مرا نشنود
تا نبرم سوی زنش پاره    ر
هر که به بیاعی من    ن فروخت
سود کند هر شب صد باره    ر
زیر کتان آنگه چون دانگ سنگ
خایه همیدارم چون یاره    ر
هرکه عمل کرد بدیوان من
خایه برو جامگی و واره    ر
طفل بدم خفته بگهواره در
خاسته چون دسته گهواره    ر
برزمی اکنون چو بغلطم ستان
ساید بر کوکب سیاره    ر
از در نظاره نیم من ولیک
هست مرا از در نظاره    ر
از پی تازان غریب آزمای
کرده مرا از وطن آواره    ر
عاجز و بیچاره من گشته یار
کرده مرا عاجز و بیچاره    ر
تاز نماندست که نسپوختم
در گذر تیزش صد باره    ر
بوی دهان نوش کند مغز پاک
هین که حکیم آمد و سرباره    ر

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
سوزنیم مرد باندام    ر
شاعر پخته سخن خام    ر
مرهمه را شاه شش اندام سر
هست مرا شاه شش اندام    ر
روز و شب اندر طلب کاف    ن
آخته دارم چو سر لام    ر
مردی مصلح بدم و نیکنام
کرد مرا مفسد و بدنام    ر
بودم در خورد هزار آفرین
کرد مرا از در دشنام    ر
کرد بکابین زن و فرزند و باز
گردن من در گرو وام    ر
از همه پیران زمانه منم
خار صفت رومه گلفام    ر
با همه بیمایگی افراختم
چون علم غیبت بر بام    ر
پنجه و شش سال ز شلوار من
برد بهر کوی بپیغام    ر
هر که بیاید بر من میهمان
شام خورد    ر و پس از شام    ر
بزم مرا یابد مهمان من
اول جام می و انجام    ر
چون سگ دیوانه گزیده در آب
صورت سگ بیند در جام    ر
خشت بود بالین بستر حصیر
خادمک ترک دلارام    ر
آیی مهمان که منم میزبان
دیو می آشام گه آشام    ر
خانه بابرام برم تاز را
تا بخورانمش بابرام    ر

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
سوزنیم مرد گرانمایه    ر
پیر سبکروح گرانسایه    ر
با همه خلق از ره خوش صحبتی
خوش خوی و سازنده و با خایه    ر
باشد پیرایه پیران خرد
باز منم پیری پیرایه    ر
طفل بدم دایه ببر در کشید
پر شد هر دو بغل دایه    ر
ماده نهادند بگهواره در
زانکه نگنجید در او مایه    ر
شش بچه گریان در هفت سال
سود همیدادم و سر مایه    ر
راست خوهی هیچ خر دیزه را
نیست بدین منزات و پایه    ر
دی ز در بام برای مزاح
عرضه زدم بر زن همسایه    ر
مانچه اندودن    س را بدوغ
خواست ز من عاریه ایرایه    ر
قلعه گورنگ بگیرم چو آک
دارم چون گر زبرین قایه    ر
رأی بر آنست که بیرون زنم
گردن این بدرگ خود رایه    ر

وزن: مُفْتَعِلُنْ مُفْتَعِلُنْ فاعِلُنْ
بحر: سریع مطوی مکشوف
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U U - | - U -
یاقوتی کبیر فروش کباده خر
در جمله با چهار پسر هست پنج خر
دو خر شهاب و منتخب است و عمر سیم
محمود گشت خر کره و پیر خر پدر
مرپنج لنگ لاشه در اتمه پوش را
خر بنده ام زمان بزمان خر سوارتر
در    ن خر شدن بستیزه مثل زنند
ایشان خر ستیزه کش و من ستیزه بر
دربار هجوشان کشم از گوش تا بدم
خواهم بچوب رانم و خواهم بهیر و هر
خر کره و خری را کردم ز بار هجو
آزاد بار یعنی محمودک و عمر
بجای آندو بدین سر نهم بجبر
خر بنده را تصوف باشد بدینقدر
خر مردمند هرسه نه مردم نه خر تمام
از هردو نام همچو شتر مرغ بهره ور
ای تیز صد هزار خر خر سپوز باد
در ریش آن پدر که تو هستی ورا پسر
وی صد هزار    ر به    ن برادری
کورا تویی برادر و این بود ماحضر

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
منم کلوخ خر افشار کنگ خشک سپوز
حرامزاده و قلاش و رند و عالمسوز
چو گاو گمشده ام تا به شاخ برنخورم
به هرکجا که رسم در برم یکی بتیوز
به تاز بازی در شهر گشته ام شهره
به گونه گونه لباسات و حیله و در و دوز
نه شعر تازی دانم نه علم و فضل و ادب
درست یاب بدیشان نبوده ام یک روز
ازین سپس من و مرد مواجران حرون
مح و فلاخن و گنجشک و کبک و    یه و گوز
من و دو یارک من تاز را به حجره بریم
همی کشیم و سپوز و همی کشیم و سپوز
چنان کشیم و چنان دربریم تا گه روز
که خواب ناید همسایه را ز فوزافوز
چو سر برآرد گنده سرش فرو گیریم
به زخم سیلی و مور روند بر کافوز
دریغ از آن شرف وحشی و فضایل او
که عاشقست بر آن لاله روی لالک دوز
بنای مذهب تازان به فضل بربودی
بجز شرف نبود کس به ناز بر فیروز
جواب شعر شرف نیست این معاذالله
من آن کسم که مه دی کنم به دم نوروز

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
بخواهم گفت وصف سرخ کناس
چو کرد اندر دلم ابلیس وسواس
ترشرویی ابوالعباس نامی
نشسته بر بساط آل عباس
بتن ماننده روباه مسلوخ
بسر ماننده بیغور نسناس
بسان پاچه گاوی که از موی
برون آرد ورا شاگرد دواس
نشان طوق بر گردن چنان چون
غلام ارمنی جسته زنحاس
کلاهی بر سرش رسته کلاهی
برون در دست برد هیچ فلاس
چو مس از روی سرخی و ز سختی
چو روی و آهن و پولاد و الماس
همیشه سارق سرقین مهلع
کلید حجره فرماق و قیماس
صفات خواجه نیمور منست این
که گفتم پیش این یکمشت نسناس
چه نیمور و چه اشنان کوب بقال
چه نیمور و چه گندم کوب هراس
من این نیمور خود را وقف کردم
علی صبیانکم یا ایها الناس
اگر نیمور من روزی بمیرد
کفن باید و راسی جامه کرباس
رفیقا کاف    ن بر    ر من نه
پس آنگه خوه بکف خواهی بیاماس
چرا دزد سنایی از خطیری
نخواهم خورد زرق و هزل و وسواس

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
تاختن آورد بر بتان ختن ریش
باز نگردد بمکر و حیلت و فن ریش
بر دل خوبان اینزمانه بیکبار
کرد گشاده در بلا و محن ریش
وای و دریغا که خیر خیر سپه کرد
عارض آن ماهروی سیم ذقن ریش
آوخ و درد او حسرتا که برآورد
گرد ز فرق بتان چین و شکن ریش
دلبر من ریش را برابر من کرد
آوخ ازین دلبر و برابر من ریش
بوسه گهی کاندر او حلاوت جان بود
راست بزد چون خلیده نی بسمن ریش
چه نخ دوست را ز زلف رسن بود
چاه شد انباشته چو گشت رسن ریش
دار حسن گشت یار من بدرازی
چون رسن آویخته ز دار حسن ریش
تنگدلم کان نگار تنگ دهن را
تنگ در آمد بگرد تنگ دهن ریش
کشن پر از نیشکر برآمد و بگرفت
جای بر آن شکرین عقیق یمن ریش
گرد بناگوش آن نگارین بگرفت
جای شکن گیر زلفق توبه شکن ریش
پیش شمن شانه آن صنم زدی از زلف
زد بدل زلف شانه پیش شمن ریش
بتکده عشق را و تن رخ او بود
بت نپرسند شمن چو گشت و تن ریش
ای پدر از درد ریش کندن فرزند
جامه درو خاک پاش بر سرو کن ریش
جان پدر رحم کن بجان پدر بر
سست بیکبارگی فرو مفکن ریش
من صفت ریش تو چه دانم کردن
ای همه تن ریش و باز ای همه تن ریش
ای چو خران    ر خورده ریش فرومان
تا چو دم گاو درکشی بدهن ریش

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
ای بهمه تن گناه کرده مکن ریش
هست سزای عقوبت همه تن ریش
دل بسک اندر شکن چو کشن برآمد
بیش زناخن بردی در مشکن ریش
ریش فرومان و پیر کودک خود باش
رخنه مکن ناخنان خویش و مکن ریش
ریش بمان تا کلان شود بتمامی
   ر خوری پیش سینه باز فکن ریش
شرم نکردی که مرد برنا گشتی
راز روی    ر میکنی ز ذقن ریش
ریش برآورده    ر نتوان خورد
با تو ازینگونه هیچ گفت سخن ریش
از تو کلانتر هزار کس را گادم
تیر سر    ر انگشت مجن ریش
   ن کلان ترا نگردد کاسد
رونق بازار با دوازده من ریش
ریش مکن تیر ماه تا بهاران
همچو گیاورد بد روی بمسن ریش
فصل بهاران بوقت داری زنهار
باز نداری ز جای ریدن من ریش
   ن من آن ریش ریش کرده زنخدان
برمکن ای    ر خواره مادر وزن ریش
بر زنخت باد کفچه کفچه    رم
سرد لقایی بمان و کفچه مزن ریش
این به همان وزن و قافیه است که گفتم
تاختن آورد بر بتان ختن ریش

وزن: مُفْتَعِلُنْ فاعِلاتُ مُفْتَعِلُنْ فَعْ
بحر: منسرح مثمن مطوی منحور
نشانه‌های عروضی: - U U - | - U - U | - U U - | -
زنهار به هش باش که ناری پسرا ریش
تا نفکندت در غم و زاری پسرا ریش
کار کبش موی یگانه کن از آن پیش
کانبوه فرود آید و کاری پسرا ریش
بر گرد زنخدان تو ناکشته بروید
هرچند که بدروی و نگاری پسرا ریش
برکن بسر ناخن تیز از دل بیرحم
از بیخ دو تاری و سه تاری پسرا ریش
با حیش بگرمابه رو و روی بدان خار
تا چون علم ناصری آری پسرا ریش
آخر گرمابه چه خاری زنخ از حیش
از شانه بدهلیز بخاری پسرا ریش
این هست بر آن قافیه شعر جمالی
ای شادی روزی که برآری پسرا ریش

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
به چشم عاشقان آید سرین گرد گلرنگش
زهی خفتنگه نرمش زهی خارشگه تنگش
صفات    ن آن کودک چه گویم خود که آن کودک
همه    نست و    ن و    ن ز پایش تا شتا لنگش
ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر ده
نگوید آخ اگر تا    یه بفشارد خر غنگش
شنیداست از کسی کز سنگ سیم آید همی بیرون
ز بهر سیم ورزیدن خوش آمد بوق چون سنگش

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ای سرخ سطبر سخت رگناک
ای    ن مواجران ز تو چاک
در پیش در تو از پی سیم
پیشانی و سینه هاست بر خاک
آکی نرسیده از تو بر من
صد بار ترا ز تو رسد آک
در کار و برون کار هستی
گه دامن و گه دوان و گه ماک
پاکی و پلید گردی آنگه
بر    ن کسی که بر گرد پاک
فلاشی پاک برگرفتت
وز حال تو آگه است علاک
تا بیش سنایی این نگوید
ای بلبل خیل تو طربناک

وزن: مَفْعُولْ مَفاعِلُنْ فَعولُنْ
بحر: هزج مسدس اخرب مقبوض محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - U - | U - -
ای پسر تا بمیان پای تو در نگریستم
جز بیک چشم گروگان بر تو نگریستم
زار بگریستنی بود مرا از ره    ر
زان گریستن بتو بر درد تو من بگریستم
ببست دانی تو بمعنی و بصورت یکروز
من غلامباره بصورت یک و معنی بیستم
عجب از گفته طیان باشد پس خر
من نه استم پس خر زانکه نه آخر حیستم
تاز بازی را بگزیده ام از اول کار
هم برین باشم و بینم که بآخر چیستم
تا بدین    ر مرا عرضه بگیری پسرا
که بدین    ر پسر خوانده آغا جیستم
آنکه خر گوید مر    ر ورا کای مهتر
من بجای تو یکی سوزنک در زبستم
بر من ای تاز یکی تیز تو بهتر ز جهان
نیز ده بر سر بوقم که جهانی زیستم
این جوابست مرآنرا که بگوید طیان
این غم عشق بپیرانه ز یاری جستم

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
منم که از سر حمدان عقیق در یمنم
به سرخ ری کس نیست همچنان که منم
مرا سزد که کنم در جهان به    ر منی
که هر منی است گروگان هفده هژده منم
من آن کسم که ز بس تیز شهوتی    رم
ز بیم    ن همه شب پاسبان خویشتنم
سرش به خاک زنم هرگه آب ریزم از او
به رنگ آتش سازم چو باد در فکنم
چو کرم پیله من از بیم مار گرزه خویش
به جای خواب همه جامه گرد خویشتنم
به زیر پی سپرم سرش را چو سیر بود
به گاه گرسنگی زان که بشکنم ذقنم
زبان بی دهن است اینکه من همی دارم
به گرد شهر طلبکار بی زبان دهنم
هر آن دهن است که به عمدا زبان در او کردم
چه گفت گفت که بستی دهان پر سخنم
زبان دو باید اندر دهان چو بستودم
هرآنکه بی خرد آگه کجا بود ز فنم
دهان هر خر و هر بی خرد زبان مرا
نشاید از پی آن را که افضل ز منم
کسی خوهم که به شعر تفاخر این گوید
منم که روح علوم زمانه را بدنم
جمال و مفتخر بلخ بامی آنکه ز شام
به یاد او همه شب تا به صبح جلق زنم
چو بامداد به بینم جمال و صورت او
دو دست و گردن حمدان خود فرو شکنم
ایا جمالی ازین امتحان که کردستی
نه عاجزم نه فرومانده ام نه ممتحنم
کم از تو شاعر باشم که بر لبم دایه
نخست شعر چشانید وانگهی لبنم
مرا مفاخرت این بس بشاعری که چو تو
نه دزد شعر نوم نه رفوگر کهنم
هر آنچه خواهند از من همان زمان گویم
زمان نخواهم و از هر دری سخن نکنم
جواب شعر جمالی ست آن کجا گوید
منم که روح علوم زمانه را بدنم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
هرچند که گنگیم و کلوکیم و لکامیم
تن داده و دل بسته آن دول غلامیم
دو درم بدهان کرده خریدار سه بوسیم
شمشیر بکف کرده طلبکار نیامیم
اندر طلب تاز ازین کوی بدان کوی
نیمور کشان کرده بگرد در بامیم
در حجره تاریک من و تاز معطل
از بام بشام آمده و زشام ببامیم
چون روده خوشیده    س گنده نخواهیم
تا در پی آن سرود و من دنبه خامیم
بابامچه    س نزد وام بگردن
کز گردن نیمور قوی توخته وامیم
دانند همه کس که ره    س ره عامیست
   ن راه خواص است نه ما مردم عامیم
با اینهمه در علم فرو کفتن تازان
گه عامی صرفیم و گهی خواجه امامیم
تا تاز سجود آرد بروی برکوعیم
چون تاز رکوع آرد بروی بقیامیم
زانروی که یار دل هر تاز مدامست
مولای مدامیم و مدامیم و مدامیم
گوینده تازیم نه چون خواه جمالی
بر هر سر نیمور قوی کرده مقامیم
این شعر بر آن شعر جمالی است که گفته است
هرچند که از عشق تو در کوی ملامیم

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ای سنایی تو کجایی که به خون تو دریم
تا به نیمور هجا نفحه شعرت بدریم
هرکجا شعر تو یابیم نقیصه بکنیم
ور ترا نیز بیابیم به    ن در ببریم
اندبار از تو و دیوانه عطیه کل و کور
کلتر و کورتر و غرتر و دیوانه تریم
تحفه تست و عطای تو عطیه کل و کور
ما همه ساله و را کاج بیاد تو خوریم
گردن دول تو از سیلی چون دیم کنیم
تو مپندار ازین کار که که ما کفشگریم
تو مپندار که تا او بر ما باشد ما
روی زی هجو تو آریم و ازو در گذریم
هر زمان شعر تو آرد بر ما این کل کور
نعره بردارد و گوییم نه گنگیم و کریم
سرما خورد یکی گنده سر از بهر خدای
تو چه دانی که چه در گند سر و درد سریم
شعرهای تو بخوانیم و بر او سخره کنیم
ور کند سخره ما سخره او را نخریم
چند گویی که سخنهای سنایی نخرند
نخریم و نخریم و نخریم و نخریم
ای سنایی ز من و کور عطیه خیری
جستجو می نکنی دانی تا بر چه دریم
چند گویی که سنایی و سنایی و ثنا
نه سنایی زر سر خست و نه ما از گز ریم
ای سنایی بجز این هست که تو با هنری
ای سنایی بجز این هست که ما بی هنریم
هنر اینست که تو می بهلی ما نهلیم
بپس پشت که تو می بغری ما بغریم
دوست و یار تو اینکور عطیه است درست
بشکند آرزوی تو چو بدو در نگریم
این جوابست مر آن را که سنایی گوید
صنما تا به کف عشوه عشق تو دریم

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
ز سیم ساده یکی کوه دیده ام بدو نیم
دو نیمه کوه که دید است کان بود از سیم
ز سیم ساده یکی کوه لیک پنداری
که کرده اند بشمشیر کوه را بدو نیم
گهی بگونه کافور کان بود از گل
میان کاخگه اندر ز لعل حلقه میم
چهی است در که و از سیم کرده سیمایش
که دارد از گل و گلنار افسری بدو نیم
فراز او همه سیم و نشیب او همه زر
کران او همه خوف و میان او همه بیم
کهی که دیده نسرین ازو شود حیران
کهی که خرمن سوسن ورا کند تعظیم
بنرمی و بسفیدی مثال تل سمن
بپاکی و بنظیفی بسان در یتیم
بجهد شیشه سیماب گر در او ریزی
بشیشه تو کند شوشه های زر تسلیم
زهی کهی و خهی چشمه ای که اندروی
قرار گیرد مار شکنج و ماهی شیم
هرآنکه سایه آنکوه دید و آن چشمه
بدید سایه طوبی و چشمه تسلیم
ولیک راه مخوفست و کس بدو نرسد
مگر کسی که خدایش بداد کف کریم
جلال دین سبب افخار چار ارکان
کز او نظام گرفته است صحن هفت اقلیم

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
ما فرش بزرگی به جهان باز کشیدیم
بس    ن غلامان نکو روی دریدیم
شلوار عروسان زره زلف گشادیم
بر گنبد ترکان پریچهره خزیدیم
بس گنده مغلوک کهن را یله کردیم
ور گنده پی فرمان دشنام شنیدیم
بس کودک زرین کله سیم بناگوش
کو را بکله بر کله بوق کشیدیم
از بهر رضای دل این    ر نگون بخت
از گنده کسان    ادن    نی طلبیدیم
چون نیک نگه کردیم از روی حقیقت
راهی خوش و بهتر زره پشت ندیدیم
آنراه رهانید مرا از غم و غصه
تا ظن نبری کاین ره بی مرزه گزیدیم
اینست جواب غزل خواجه سنایی
ما فرش بزرگی به جهان باز کشیدیم

وزن: مَفْعُولْ مفاعیلُ مفاعیلُ فَعولُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - U | U - - U | U - -
ای سنایی بیا و قد خم کن
باد بوق مرا به    ن کم کن
بسر بوق من فرودم تیز
بدهان دهل دمادم کن
خود بی تیز را دمادم دم
خود بی دبدبه دمادم کن
گرد    ی ز جزاجت خسته
تازه و گرم گرم مرهم کن
آدم خس کشی بود پدرت
روز و شب کار و شغل آدم کن
تا شبانگاه خس بگلخن کش
تا سپیده دم آتش دم کن
شعرهایی که گفته ای بسپاس
هرکرا مدح گفته ای ذم کن
هرکرا هجو گفته ای بستا
وان پراگنده ها فراهم کن
هر گه آنجمله جمع شد بفرست
دل ز کار نقیصه بیغم کن
مدح گفتن مسلم است بتو
هجو گفتن بمن مسلم کن
گر مسلم کنی وگر نکنی
گفتنی گفته شد لم ولم کن
هم بر آن وزن گفت سلمانی
ای سنایی بیا و قد خم کن

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
ای خصلت تو هشتن آخر چه خصالست این
وی فعل تو برگشتن آخر چه فعالست این
در    ن هلی و هشتی برگردی و برگشتی
ای مایه هر زشتی آخر چه خصالست این
در    ن برو در    ن هل مندیش حرام از حل
ای سوده به    ن بلبل آخر چه بلالست این
بسیار تو بر آنک دادی بمیان را نک
ای دو نک خر آنک آخر چه وبالست این
در باغ کفت حمدان بنشاند نهال کان
ای پورزن دربان آخر چه نهالست این
   نت چو شگال کورانگور خور نیمور
ای خر زه خور تیمور آخر چه شگالست این
هر روز مرا پرسی دو پانزده باشد سی
ای کو بره طوسی آخر چه سیوالست این
مثل تو ندیدم کس کو داده بود از پس
ای گنده دل بر خس آخر چه خصالست این
ریشت بکنم بشنو تا باز برآری نو
بر سبلت خود ری رو آخر چه سبالست این
   ن تو چنان رنده گالی است گه آگنده
ای مردک خربنده آخر چه جوالست این
پیش دل تو بد دل از    ادن بی مشکل
ای    ل مقامر دل آخر چه شکالست این
ای باخته خالک را وی مانده دو الک را
ای برده سفالک را آخر چه سفالست این
از بیم مرا ایدر ریدی بشوال اندر
ای خواهر خالت غر آخر چه شوالست این
چون شعر سنایی کم گویند درین عالم
ای چون تو ندیده جم آخر چه جمالست این

وزن: مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ مَفْعُولْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن اخرب
نشانه‌های عروضی: - - U | U - - - | - - U | U - - -