جدلی فلسفی است خاقانی
تا به فلسی نگیری احکامش
فلسفه در جدل کند پنهان
وانگهی فقه بر نهد نامش
مس بدعت به زر بیالاید
پس فروشد به مردم خامش
دام دم افکند مشعبدوار
پس بپوشد به خار و خس دامش
علم دین پیش آورد و آنگه
کفر باشد سخن بفرجامش
کار او و تو همچو وقت طهور
کار طفل است و کار حجامش
شکرش در دهان نهذ وانگه
ببرد پاره ای زاندامش
جمع اند سفلگان به عالم مشتی
عاقل ننهد به حرفشان انگشتی
خالی شده دیر و کعبه از مردم اهل
در آن نه خلیلی نه درین زردشتی
کهکشان و ستارگان را چنان بینی که گویی بستانها را به آب خویش سیراب می کنند
اگر کهکشان نهری نمی بود هرگز ستارگان حوت و سرطان را در آن بشناگری نمی دیدی
خدا خیرش دهاد پیرامن پیری چه نیک سروده است
نیروهای تو هر چند بعادت چنین نبودند هنگام پیری تو رخوت گرفتند
و اکنون که پیر گشته ای بینی که نه تو همانی که بودی نه دل همان است که بود
با این همه اما غرقه گناهی و هرگز نگفته ای که وقتش رسیده است که دست کشم
راستی تا زمانی که گرسنگان مشتاق طعام اند جز دلخواسته ی خود چیز دیگر نخواهند
هرگاه که مرگ و هلاکت همنشین ترا دریافت هان بدان که بسراغ تو نیز خواهد آمد
خیال وصل و وصل پریرویی که تن درندهد همانند است راستی چسان بود و نبود به هم ماننده است
رویای وصل را شاید بتوان برتر از وصل دانست چرا که از گناهکاری و کدورت و پشیمانی نیز خالی است
هرگز اما مپندار که بزرگواری پدران جوانی را که پا در راه ایشان ندارد کافی است
چه نیکویی مردان بنیکی هایشان است و افتخارشان به نیرومندیشان در بدست آوردن والایی ها نه قهرمانی هایشان
چنان که شاعری گفته است
من اگر وعدی دهم یا وعیدی بی شک بوعد خویش عمل کنم و وعید خویش را خلاف نمایم
هزار جان به غارت برده ویشه
هزارانت جگر خون کرده ویشه
هزاران داغ ویش از ویشم اشمر
هنی نشمرته از اشمرته ویشه
زهد صلحا که رزق و شید است همه
اسباب فریب عمر و زید است همه
بیخوابی زاهدان چو خواب صیاد
از بهر گرفتاری صید است همه
خرکی را به عروسی خواندند
خر بخندید و شد از قهقهه سست
گفت من رقص ندانم به سزا
مطربی نیز ندانم به درست
بهر حمالی خوانند مرا
کآب نیکوکشم و هیزم چست
آن زمان نیز که چیزی از من نماند بردبارم و اگر شمشیر نیز به پاسخ ایستد
احوال زمانه را چنان نیک در می یابم که راستش را راست و دروغش را دروغ همی بینم
آنگاه که دوست بسبب ملال ترا ترک کند جز فراق او را عتابی نشاید
مکن در کارها زنهار تاخیر
که در تاخیر آفتهاست جان سوز
بفردا افکنی امروز کارت
زکندی های طبع حیلت آموز
قیاس امروز گیر از حال فردا
که هست امروز تو فردای دیروز
ای خواجه به کوی اهل دل منزل کن
وز پهلوی اهل دل دلی حاصل کن
خواهی بینی جمال معشوق ازل
آیینه ی تو دل است رو در دل کن
هر آن کو غافل از حق یک زمان است
در آن دم کافر است اما نهان است
اگر آن غافلی پیوسته بودی
در اسلام بر وی بسته بودی
کم نشین با قوم ازرق بپرهن
با بکش برخان ومان انگشت نیل
یا مکن با فیل بانان دوستی
یا بنا کن خانه ای در خورد پیل
یوسف وش آن که زود رود بهر فتح باب
محتاج التفات کلیدش نمی کنند
شد خزان و بلبل از قول پریشان بازماند
تو همان مردار مرغ بی محل گویی هنوز
خداتان خیردهاد ای آل یاسین ای ستارگان حقیقت و ای رایات هدایت
ای آن کسان که خداوند اعمال بندگانش را جز با محبت شما نپذیرد و دینشان را نیز
سنگینی گناهمان بشما تخفیف یابد و کفه ی نیکی هامان به حشر به شما سنگینی گیرد
خورشید پس از مغرب بشما باز پس داده شد کیست آن کس که بتواند چشم از دیدار خورشید بربندد
هر چند که گروهی بدین اخبار و آن اخبار چنگ زنند گوییدشان که وال من والاه ما را کافی است
از کتان و سمور بیزارم
باز میل قلندری دارم
تکیه بر خوابگاه نقش بس است
بر تنم نقش بوریا هوس است
دلم از قیل و قال گشته ملول
ای خوشا خرقه و خوشا کشکول
گر نباشد اطاق و فرش و حریر
کنج معبد خوش است و کهنه حصیر
ور مزعفر مرا رود از یاد
سر نان جوین سلامت باد
لوحش الله ز سینه جوشی ها
یاد ایام خرقه پوشی ها
می بود کی که باز گردم فرد
با دل ریش و سینه ی پر درد
دامن افشانده زین سرای مجاز
فارغ از فکرهای دور و دراز
نخوت جاه را ز سر فکنم
کنده ی حرص را زپا شکنم
با گزیرم شهنشهی از سر
و زکلاه نمد کنم افسر
شود آن پوست تخته تختم باز
گردد از خواب چشم بختم باز
خاک بر فرق اعتبار کنم
خنده بر وضع روزگار کنم
سرانصاف تو گردیم که با این همه حسن
از دل ما طمع صبر و سکون داشته ای
از سخنان افلاطون الهی عقل آدمی کمال نیابد مگر آن گاه که اگر گویند مجنون است ناخشنود نشود
زین سخنهای چو در شاهوار
اندکی گر گویمت معذور دار
کز درونم صد حریف خوش نفس
دست بر لب می زند یعنی که بس
اندک اندک خوی کن با نور روز
ورنه چون خفاش مانی بی فروز
در دایره ی فلک درست اندیشان
دیدند شکسته کاسه ی درویشان
یعنی که نباشد از شکستی خالی
ور خود به فلک رسیده باشند ایشان
ترا این پند بس در هر دو عالم
که برناید زجانت بی خدا دم
زحق باید که چندان یادآری
که گم گردی گر زیادش در گذاری
گر ترا دانش و گر نادانی است
آخر کار تو سرگردانی است
کو جنونی تا ز رسوایی نباشد خجلتم
نقص عشق است این که شرم از روی مردم می کنم
لنگ و لوک و خفته شکل و بی ادب
سوی او می غیژ و او را می طلب
آن گاه که مرا اجل در رسد وای بر من بادا و خواری نیز
چرا اگر جان خویش بکوشش از دست دهم و شب ها همه را زنده دارم
خود به قصور خویش اعتراف دارم و از ناکام ماندن آرزوهایم ترسانم
با این همه اتکایم به خداوند است نه به دانش خویش متکی ام و نه به عمل خویش

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -