نظامی هان و هان تا زنده باشی
چنان خواهم چنان که افکنده باشی
نبینی در که دریاپرور آمد
از افتادن چگونه بر سر آمد 
چو دانه گر بیفتی بر سر آیی
چو خوشه سر مکش کز پا درایی
مدارا کن که خوی چرخ تند است
به همت رو که پای عمر کند است
هوا مسموم شد با گرد می ساز
دوا معدوم شد با درد می ساز
طبیب روزگار افسون فروش است
چو زراقان ازان ده رنگ پوش است
گهی نیشی زند کاین نوش اعضا ست
گه آرد ترشی یی کاین دفع  صفرا ست
علاج الرأس او انجیدن گوش
دم الاخوین او خون سیاوش
بدین مرهم جراحت بست نتوان
بدین دارو ز علت رست نتوان
چو طفل انگشت خود میمز در این مهد
ز خون خویش کن هم شیر و هم شهد
بگیر آیین خرسندی ز انجیر
که هم طفل ست و هم پستان و هم شیر
بر این رقعه که شطرنج زیان است
کمینه بازی اش بین الرخان است
دریغ آن شد که در نقش خطرناک
مقابل می شود رخ با رخ خاک
درین خیمه چه گردی بند بر پای 
گلو را زین طنابی چند بگشای
برون کش پای ازین پاچیله تنگ
که کفش تنگ دارد پای را لنگ
قدم درنه که چون رفتی رسیدی
همان پندار کاین ده را ندیدی
اگر عیشی است صد تیمار با اوست
و گر برگ گلی صد خار با اوست
به تلخی و به ترشی شد جوانی
به صفرا و به سودا زندگانی
به وقت زندگی رنجور حالیم
که با گرگان وحشی در جوالیم
به وقت مرگ با صد داغ حرمان
ز گرگان رفت باید سوی کرمان
ز گرگان تا به کرمان راه کم نیست
ز ما تا مرگ مویی نیز هم نیست
سری داریم و آن سر هم شکسته
به حسرت بر سر زانو نشسته
سری کاو هیبت جلاد بیند
صواب آن شد که بر زانو نشیند
ولایت بین که ما را کوچگاه ست
ولایت نیست این زندان و چاه ست
ز گرمایی چو آتش تاب گیریم
جگر در تری برفاب گیریم
چو مویی برف ریزد پر بریزیم
همه در موی دام و دد گریزیم
بدین پا تا کجا شاید رسیدن
بدین پر تا کجا شاید پریدن
ستم کار ی کنیم آنگه به هر کار
زهی مشتی ضعیفان ستمکار
کسی کاو بر پر موری ستم کرد
هم از ماری قفای آن ستم خورد
به چشم خویش دیدم در گذرگاه
که زد بر جان موری مرغکی راه
هنوز از صید منقار ش نپرداخت
که مرغی دیگر آمد کار او ساخت
چو بد کردی مباش ایمن ز آفات
که واجب شد طبیعت را مکافات
سپهر آیینه عدل ست و شاید
که هرچ آن از تو بیند وا نماید
منادی شد جهان را هر که بد کرد
نه با جان  کسی  با جان خود کرد
مگر نشنیدی از فراش این راه
که هر کاو چاه کند افتاد در چاه
سرای آفرینش سرسری نیست
زمین و آسمان بی داوری نیست
هران سنگی که دریایی و کانی ست
در او دری و یاقوتی نهانی ست
چو عیسی هر که دارد توتیایی
ز هر بیخی کند دارو گیایی
چو ما را چشم عبرت بین تباه است
کجا دانیم که این گل یا گیاه است 
گرفتم خود که عطار  وجودی
تو نیز آخر بسوزی  گرچه عودی
و گر خود علم جالینوس دانی
چو مرگ آمد به جالینوس مانی
چو عاجز وار باید عاقبت مرد
چه افلاطون یونانی چه آن کرد
همان به کاین نصیحت یاد گیریم
که پیش از مرگ یک نوبت بمیریم
ز محنت رست هر کاو چشم دربست
بدین تدبیر طوطی از قفس رست
اگر با این کهن گرگ  خشن پوست
به صد سوگند چون یوسف شوی دوست
لبادت را چنان بر گاو بندد
که چشمی گرید و چشمیت خندد
چه پنداری کز اینسان هفت خوانی
بود موقوف خونی و استخوانی
بدین قاروره تا چند آب ریزی 
بدین غربال تا کی خاک بیزی 
نخواهد ماند آخر جاودانه
درین نه مطبخ این یک چارخانه
چو وقت آید که وقت آید به آخر
نهانی ها کنند از پرده ظاهر
نه بینی گرد ازین دوران که بینی
جز آن قالب که در قلبش نشینی
ازینجا توشه بر  کانجا علف نیست
در اینجا جو  که آنجا جز صدف نیست
درین مشکین صدف های نهانی
بسا درها که بینی ارمغانی
نو آیین پرده ای بینی دلاویز
نوای او نوازش های نو خیز
کهن کار ان سخن پاکیزه گفتند
سخن بگذار  مروارید سفتند
سخن های کهن زالی مطراست
و گر زال زر است انگار عنقا ست
درنگ روزگار و گونه گرد
کند رخسار مروارید را زرد
نگویم زر پیشین نو نیرزد
چو دقیانوس گفتی جو نیرزد
گذشت از پانصد و هفتاد شش سال
نزد بر خط خوبان کس چنین خال
چو دانستم که دارد هر دیاری
ز مهر من عروسی در کناری
طلسم خویش را از هم گسستم
به هر بیتی نشانی باز بستم
بدان تا هر که دارد دیدنم دوست
ببیند مغز جانم را در این پوست
اگر من جان محجوبم  تن اینست
و گر یوسف شدم  پیراهن اینست
عروسی را که فرش گل نپوشد
اگر پوشد ز چشم از دل نپوشد
همه پوشیده ای با ماست ظاهر
چو گفتی خضر خضر آنجاست حاضر
نظامی نیز کاین منظومه خوانی
حضورش در سخن یابی عیانی
نهان کی باشد از تو جلوه سازی
که در هر بیت گوید با تو رازی
پس از صد سال اگر گویی کجا او
ز هر بیتی ندا خیزد  که   ها او 
چو کرم قز شدم از کرده خویش
بریشم بخشم ار برگی کنم ریش
حرامم باد اگر آبی خورم خام
حلالی بر نیارم پخته از کام
نخسبم شب که گنجی بر نسنجم
دری بی قفل دارد کان  گنجم
زمین اصلی ام در بردن رنج
که از یک جو پدید آرم بسی گنج
ز دانه گر خورم مشتی به آغاز
دهم وقت درودن خرمنی باز
بران خاکی هزاران آفرین بیش
که مشتی جو خورد گنجی کند پیش
کسی کاو بر نظامی می برد رشک
نفس بی آه بیند دیده بی اشک
بیا گو شب ببین کان کندنم را
نه کان کندن ببین جان کندنم را
به هر در که ز دهن خواهم برآورد
زنم پهلو به پهلو چند ناورد
به صد گرمی بسوزانم دماغی
به دست آرم به شب ها شب چراغی
فرستم تا ترازو دار  شاهان
جوی چندم فرستد عذرخواهان
خدایا حرف گیر ان در کمینند
حصاری ده که حرفم را نبینند
سخن بی حرف نیک و بد نباشد
همه کس نیک خواهد خود نباشد
ولی آن کز معانی با نصیب است
بداند کاین سخن طرزی غریب است
اگر شیری  غریبان را میفکن
غریبان را سگان باشند دشمن
بسا منکر که آمد تیغ در مشت
مرا زد تیغ و شمع خویش را کشت
بسا گویا که با من گشت خاموش
درازیش از زبان آمد سوی گوش
چو عیسی بر دو زانو پیش بنشست
خری با چارپا آمد فرا دست
چه باک از طعنه خاکی و آبی 
چو دارم درع زرین آفتابی
گر از من کوکبی شمعی برافروخت
کس از من آفتابی در نیاموخت
که گر در راه خود یک  ذره دیدم
به صد دستش علم بالا کشیدم
و گر سنگی دهن در کاس من زد
دری شد چون که در الماس من زد
تحمل بین که بینم هندوی خویش
چو ترکانش جنیبت می کشم پیش
گه آن بی پرده را موزون کنم ساز
گه این گنجشک را گویم زهی باز 
ز هر زاغی به جز چشمی نجویم
به هر زیفی جز احسنتی نگویم
به گوشی جام تلخی ها کنم نوش
به دیگر گوش دارم حلقه در گوش
نگهدارم به چندین اوستادی
چراغی را درین طوفان بادی
ز هر کشور که برخیزد چراغی
دهندش روغنی از هر ایاغی
ور اینجا عنبرین شمعی دهد نور
ز باد سردش افشانند کافور
به شکر زهر می باید چشیدن
پس  هر نکته دشنامی شنیدن
من از دامن چو دریا ریخته در
گریبانم ز سنگ طعنه ها پر
کلوخ انداخته چون خشت در آب
کلوخ اندازیی ناکرده دریاب 
دهان خلق شیرین از زبانم
چو زهر قاتل از تلخی دهانم
چو گاوی در خراس افکنده پویان
همه ره دانه ریز و دانه جویان
چو برقی کاو نماید خنده خوش
غریق آب و می سوزد در آتش
نه گنجی ای دل از ماران چه نالی 
که از ماران نباشد گنج خالی
چو طاوس بهشت آید پدیدار
به جای حلقه دربانی کند مار
بدین طاووس ماران مهره باشند
که طاوسان و ماران خواجه تاشند
نگار ی اکدش ست این نقش  دمساز
پدر هندو و مادر ترک طناز
مسی پوشیده زیر کیمیایی
غلط گفتم که گنجی و اژدهایی
دری در ژرف دریایی نهاده
چراغی بر چلیپایی نهاده
تو در بردار و دریا را رها کن
چراغ از قبله ترسا جدا کن
مبین کاتشگهی را رهنمون است
عبارت بین که طلق اندود خون است
عروسی بکر بین با تخت و با تاج
سر و بن بسته در توحید و معراج

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -