cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
خدایگان جهان شاکر از خدای جهان
همی نشاط سپاهان کند زخوزستان
فلک مساعد و گیتی به  کام و ایزد یار
قضا موافق و دولت بلند و بخت جوان
اگر مراد دل خویش بود زامدنش
زبازگشتن او خلق راست شادی جان
چرا خورند غم آنکه راه دشوارست
که بخت او همه دشوارها کند آسان
چرا زلشکر سرمای دی همی ترسند
که فر دولت او دی  کند چو تابستان
عجب نباشد از اقبال و بخت پادشهی
که آفتاب ملوک است و سایه یزدان
اگر ز شوره بی آب بر دمد چشمه
وگر زآتش سوزان برون دمد ریحان
خدای چشم بد از شهریار دور کناد
که دور به بود از شهریار جسم بدان
به هند داور هند و به روم قیصر روم
ز بیم خسرو کیهان همی کنند فغان
به جای عقل یکی را به مغز در شمشیر
به جای خواب یکی را به چشم در پیکان
چنانکه بود سکندر به مال و ملک و سپاه
عماد دولت سلطان عالم است چنان
کسی که خدمت سلطان کند سکندروار
سزد که زنده بود خضروار جاویدان
چو میزبان همه خلق شاه آفاق است
به جود و همت آفاق بخش و گنج فشان
سزد که تا به قیامت بود بقای کسی
که میزبان و همه خلق باشدش مهمان
سپاه دار شهنشه چنان کند خدمت
که تا به مشرق و مغرب از او دهند نشان
چنین و بهتر ازین صدهزار خواهد ساخت
عماد دولت سلطان به دولت سلطان
شهنشها ملکا خسروا خداوندا
چو آفتاب تویی بر همه جهان تابان
چو آفتاب تو را زان قبل همی خوانم
که شرق و غرب جهان از تو بینم آبادان
نبود چون تو خداوند و هم نخواهد بود
زابتدای جهان تا به انتهای جهان
تویی زمین و زمان را بزرگوار ملک
مباد بی تو ملک را زمین و ملک زمان
مباد نعمت و ملک تورا شمار و قیاس
مباد دولت و عمر تو را زوال و کران
به شادکامی و پیروزی و خداوندی
چنانکه خواهی و چندانکه آرزوست بمان

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
چون برآرم به زبان نام خداوند جهان
تن من جمله شود گوش و دلم جمله زبان
هرچه در دهر زبان است مرا بایستی
تا ثنا گفتمی از بهر خداوند جهان
شاه آفاق ملک شاه که در طاعت او
ملکان حمل پذیرند و شهان بسته میان
شهریاری که به  روزی همه کس را ز خدای
خاطر پاک و دل روشن اوکرد ضمان
ایزد اندر دل او دفتر تقدیر نهاد
هرچه خواهد بود از رفتن تقدیر چنان
در جهانداری و سلطانی از اوگشت یقین
آن هنرها که نبردست کس از خلق گمان
چندگویند ز شهنامه سخن های دروغ
چند خوانند هنرهای فلان و بهمان
سیرت شاه عیان است و دگر جمله خبر
از خبر یاد نیارند کجا هست عیان
اندر آفاق کرا بود زشاهان قدیم
این چنین دولت پیروز و چنین بخت جوان
که گرفت از ملکان با ظفر و نصرت و فتح
شرق تا غرب زمین را ز کران تا به  کران
راه شش ماهه به  یک ماه ز شاهان که  گذاشت
با هزاران سپه تیغ زن قلعه ستان
همه کیوان دل و مه طلعت و بهرام حسام
صاعقه تیر و فلک مرکب و سیاره سنان
همه زین تخت و از این گاه بیفراخته سر
همه زین بخت و از این شاه بیفروخته جان
کس ندیدست چنین تخت و چنین گاه به خواب
کس ندادست چنین بخت و چنین شاه نشان
هرکجا شاه جوانبخت روان کرد سپاه
از تن دشمن بدبخت روان گشت روان
بود در مشرق و در مغرب از او بود خروش
هست در مشرق و در مغرب از او هست فغان
شادباش ای به حقیقت ملک روی زمین
دیر زی ای به سزا پادشه ملک زمان
هرکه او بر طمع سود کند با تو خلاف
آخرالامر کند جان و تن خویش زیان
آن که با تیر وکمان کرد همی قصد نبرد
قد چون تیر وی از بیم توگشتست کمان
خسته بار گران است ز خوی بد خو یش
نشنیدست مگر خوی بد و بارگران
خصم تو هست چو فرعون و تویی چون موسی
رای تو چون ید بیضا و حسامت ثعبان
قلعه بر خصم تو ماننده زندان  گشته است
چه خطر باشد آن را که بود در زندان
گر بداندیش تویی دانش و بی سنگ و درنگ
دست در سنگ زد و روی ز توکرد نهان
حکم و فرمان تو مانند قضا و قدرست
زقضا و ز قدر روی نهفتن نتوان
دشمنانت همه رفتند و بماندست یکی
وان یکی نیز چنان دان که شود چون دگران
ملکا تیغ تو و جام تو دارند دو خون
به  گه بزم تو این است و گه رزم تو آن
هست بر تیغ تو چون رزم کنی خون عدو
هست درجام تو چون بزم کنی خون رزان
بدسگالان را تیغ تو چو زهر افعی است
نیک خواهان را مهر تو چو آب حیوان
داشت نوشر وان بر درگه خود سلسله ای
تا دلیلی بود از عدل و نشانی ز امان
بر جهان وقت امان دادن و گستردن عدل
هست یک حکم تو صد سلسله نوشر وان
تا شود راغ چو زنگار به هنگام بهار
تا شود باغ چو دینار به هنگام خزان
باد اقبال تو بیوسته و بخت تو بلند
باد فرمان تو پاینده و حکم تو روان
تا همی راند کار همه کس حکم ازل
همچنین نوش خور وکام دل خویش بران
در دل افروزی و در شادی و جان افروزی
در جهانداری و در شادی جاوید بمان

وزن: فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلاتُنْ فَعَلُنْ
بحر: رمل مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U U - - | U U - - | U U - - | U U -
هر آن عاقل که او بندد دل اندر طاعت یزدان
نشایدکاو نپیوندد دل اندر خدمت سلطان
سلامت باد آنکس  کاو بهم پیوندد و بندد
تن اندر خدمت سلطان دل اندر طاعت یزدان
همه شاهان همی نیک اختری جویند از این خدمت
چه  در مشرق چه درمغرب چه در توران چه در ایران
چنین سلطان نبودست و نخواهد بود در عالم
جمال دوده جغری پناه دوده خاقان
همی فرمان برند او را دو فرمانبر به دوکشور
یکی فرمانده غزنین یکی فرمانده توران
یکی را برمراد او سر اندر چنبر طاعت
یکی را بر وفای او دل اندر عهده پیمان
چنین فرمان ز سلطانان کرا بودست در عالم
چنین دولت ز جباران کرا بودست درکیهان
هر آن کس کاو ازین فرمان و این دولت خبر داد
تعجب را همی گوید زهی دولت زهی فرمان
کجا خشمش رسد تیمارگیرد خانه ها یک سر
کجا سهمش رسد دشوارگردد کارها یکسان
ولیکن چون کند رحمت زمهر و عفو اوگردد
همه تیمارها شادی همه دشوارها آسان
همه بیگانگان را عفو و احسان است از این خسرو
برادر باشد اولی تر به این عفو و به  این احسان
چو راضی گشت از او سلطان و راضی شد به  این خدمت
سلامت یافت تا محشر سعادت یافت جاویدان
جه بهتر زانکه نزدیک چنین شاهی چنین میری
نماید مدتی شاهی و باشد مدتی مهمان
چه خوش تر زانکه از یک اصل باشد تازه و خرم
دو گلبن در یکی باغ و دو سرو اندر یکی بستان
ز شادروان این حضرت یکی بوی بهشت آید
کسی باید که بنشیند بر این فرخنده شادروان
کرا باشد شکیبایی ز دیدار چنین شاهی
که از دیدار او در تن همی شادی فزاید جان
چنین  گفته است پیغمبر که دیدار شه عالم
بود طاعت وزان طاعت فزاید قوت ایمان
به ملک اندر چنین باید شه عادل که از عدلش
همی در عالم علوی بنازد جان نوشروان
به هر روزی که نو گردد ببخشد کشور دیگر
نه جودش را بود غایت نه ملکش را بود پایان
دراین معنی که من گفتم چو خورشیدست پنداری
که بخشد نور و هرگز ناید اندر نور او نقصان
دو ابرند ای عجب گویی کف و تیغ جهانگیرش
یکی در بزم زرافشان یکی در رزم خون افشان
یکی اندر سبب چون معجز عیسی بن مریم
یکی اندر صفت چون معجز موسی بن  عمران
شهنشاها جهاندارا به  میدان فتوح اندر
تو داری گوی پیروزی گرفته در خم چوگان
هر آن چیزی که از اقبال موجودست  در عالم
به معنی چون یکی نامه است و نام تو بر او عنوان
همیشه تاز تقدیر و قضای خالق اکبر
همی باشد زمین ساکن همی باشد فلک گردان
زمین را بی رضای تو مبادا ساعتی تسکین
فلک را بی مراد تو مبادا لحظه ای د وران
نظام دین تازی را همیشه عزم تو حجت
صلاح ملک باقی را همیشه تیغ تو برهان

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
تا فر نوبهار بیاراست بوستان
باد صبا ز خاک برآورد پرنیان
سر گنج برگشاد و سر نافه برگشاد
یاقوت و مشک داد به  گلزار و بوستان
از سیم خام و لعل بدخشی نثار کرد
بر فرق شاخ نسترن و شاخ ارغوان
مر دشت را ز سبزه بپوشید پیرهن
مرکوه را ز لاله برافکند طیلسان
بیرون کشید قافله زاغ را ز باغ
وز بلبلان به باغ فرستاد کاروان
قمری  کنون همی دهد از ارغنون خبر
طوطی کنون همی دهد از باربد نشان
آواز خویش ساخته مانند زیر و بم
بلبل به لاله زار و چکاوک به گلستان
پرورد آفتاب  گل و لاله را به مهر
گاه است باده خوردن و گاه است گل فشان
گیتی جوان شدست بخور زان جوانه می
باید می جوانه چو گیتی بود جوان
بشگفت صد هزار گل از قدرت خدای
تاگل فشان کنند به بزم خدایگان
زیبای ملک شاهی شاه ملک نژاد
سلطان کامکار ملک شاه کامران
شاهی که بر خزانه و درگاه او سزد
افراسیاب  خازن و جمشید پاسبان
شاهی که جز موافق فرمان و طاعتش
گویی یکی دقیقه نگردد بر آسمان
جودش قضا شدست و رسیده بهر مکین
عدلش هوا شدست و رسیده بهر مکان
او را پرست تا بودت ناز بی نیاز
او را ستای تا بودت سود بی زیان
گوید همی خدای  که خشنودم از ملک
کاو داد مر پدر را  خشنودی روان
امروز شاه هفت زمین کردمش بدین
فردا چراغ هفت بهشتش کنم بدان
ای خسروی  که ملک زمین و زمان توراست
فرمانده زمینی و دارنده زمان
تا داد خلق دادی و برداشتی ستم
بیداد کرد جود تو بر گنج شایگان
گویی اجل گشاده کند دیدگان خویش
هر جایگه  که تیر نهادی تو در کمان
هر دشمنی که تیغ تو بیند به  روز جنگ
مغزش ز هیبت تو بسوزد در استخوان
داری جهان و قدر جهان داری از هنر
پس هم خدایگان جهانی و هم جهان
تاج و کلاه و افسر و تیغ و نگین و تخت
هر شش خدای کرده ز تو جاودان ضمان
هرکس که مؤمن است و شناسد خدای را
داند یقین که مملکت توست جاودان
شاها ز باده خوردن تو خلق خرمند
وز شادمانی تو سپاه تو شادمان
می گوهر روان و تو مانند آفتاب
بر دست آفتاب سزدگوهر روان
هر چند طبع می بود آوردن نشاط
بی فر طلعت تو نیارد نشاط جان
دست تو هست  کان و تو خورشید و می  گهر
خورشید رنگ و گونه گوهر دهد به  کان
تا عالم است خسرو عالم تو باشیا
ملک تو بی نهایت و عمر تو بی کران
رای تو شیر بند و مراد تو دلگشای
جود تو مال بخش و خلاف تو جان ستان
در خدمت تو دولت باقی وفا نمای
در مجلس تو بنده معزی مدیح  خوان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
چو لالستان همی بینم شکفته عارض جانان
بنفشستان همی بینم دمیده گرد لالستان
بنفشه نیست آن زلفین و لاله نیست آن عارض
یکی نورست در ظلمت یکی کفرست در ایمان
نه خط است آن مگر دودست گلبرگ اندر آن مضمر
نه زلف است آن مگر ابرست خورشید اندر آن پنهان
عجب دودی کزو باشد همی در جانها آتش
عجب ابری کزو بارد همی از چشمها باران
به سان  گوی کردم دل که دیدم آن صنم دارد
زسنبل زلف چون چوگان و ازگل چهره چون میدان
به دست او سپردم دل که گوی از دل بود درخور
کجا از گل بود میدان و از سنبل بود چوگان
رخ و زلفین او گویی زکافورست و از عنبر
لب و دندان او گویی ز یاقوت است و از مرجان
غم عطار و درد جوهری هر روز بفزاید
ز شرم آن رخ و زلف و ز رشک آن لب و دندان
خطی دارد زمشک ناب  گرد ارغوان پیدا
دلی دارد چو سنگ سخت زیر پرنیان  پنهان
زعشق آن خط مشکین چو مویی گشته ام لاغر
زجور آن دل سنگین چو ماری  گشته ام بی جان
ز پیروزی و بهروزی بود همواره بی روزی
کسی کاو جان و دل بندد به  زرق و عشوه جانان
هر آن کس کاو خرد دارد علی التحقیق بشناسد
که پیروزی و بهروزی بود در خدمت سلطان
معز دین پیغمبر ملک شاه بلند اختر
خداوند همه توران شهنشاه همه ایران
جوان دولت جهانداری که با شمشیر و فرمانش
نپیچد کس سر از طاعت نتابد کس دل از پیمان
بقای او چنان باید همی در دین و در دنیا
که اندر چشم باید نور و اندر جسم باید جان
زچشم او معادی را همی رنج است بی راحت
زکین او مخالف را همه دردست بی درمان
جهان او را همی گوید ز تو بخشش ز من  کوشش
سپهر او را همی گوید ز من طاعت ز تو فرمان
اگر شکر فراوان کرد پیغمبرکه مولودش
پدید آمد در ایام شهی عادل چو نوشروان
کنون آن شکر یزدان را بود بر امتش واجب
که شاهی چون ملک سلطان پدید آورد در کیهان
ز عدلش در جهان نعمت ز عفوس بر شهان منت
ز جودش بر ولی نهمت ز تیغش بر عدو طوفان
خداوندا جهاندارا به زیر سایه عدلت
جهان آباد و خرم  گشت همچون روضه رضوان
کف راد تو بس باشد بقای خلق را حجت
سر تیغ تو بس باشد صلاح ملک را برهان
گروهی گمرهان بودند پار این وقت برکوهی
گسسته رشته طاعت گرفته دامن عصیان
همه  در فتنه و تشویش  گشته بی دل و دانش
همه در حیله و تلبیس  گشته بی سر و سامان
هنرمندان و هشیاران در این معنی سخن  گفته
که دشوار است در قدرت به  چنگ آوردن ایشان
چنان قدرت نمودی توکه اندر مدتی اندک
شد آن تلبیس ها باطل شد آن دشوارها آسان
فلک بهر تو نعمت داد و بهرگمرهان محنت
قضا  قسم تو نصرت  کرد و قسم دشمنان خذلان
شدست از پار تا امسال اگر نیکو بیندیشی
همه اسباب دیگرگون همه احوال دیگرسان
سر باطل فرو برده بنای حق برآورده
حصار دشمنان ویران و صحن دولت آبادان
تو آسوده ز سعد مشتری در ملک و در دولت
مخالف مانده از نحس زحل دربند و در زندان
خلاف وکین تو شاها شکار آرند هر وقتی
شکاری  کز شگفتیها در او مردم شود حیران
بود دام و دد صحرا به هر ماهی شکار این
بود جان و تن اعدا به هر سالی شکار آن
همیشه تا جهان باشد تو بادی اندر او خسرو
دلت شاد و تنت ساکن سرت سبز و دلت خدان
نسیم جود تو همچون دم عیسی بن مریم
خیال عدل تو همچون  کف موسی بن  عمران
بهر راهی  که بخرامی دلیل و همرهت دولت
بهر کاری که بشتابی معین و ناصرت یزدان

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ
بحر: هزج مثمن سالم
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - - - | U - - -
ای جهانداری که از تو تازه باشد جاودان
گوهر طغرل بک و جغری بک و الب ارسلان
تا جلال دولتی دولت بماند پایدار
تا جمال ملتی ملت بماند جاودان
نیست جز تو خلق عالم را یکی فریادرس
نیست جزتو ملک  گیتی راکسی صاحبقران
آسمان گر یک شرف دارد ز پاکی بر زمین
از تو بسیاری شرف دارد زمین بر آسمان
گر نشان نیکبختی هرکس از دولت دهد
نیکبختی را همی از تو دهد دولت نشان
ای خداوند ملوک ای خسرو پیروزبخت
ای شه بنده نواز ای داورگیتی ستان
تا که از عدل تو آسایش همی یابد زمین
تا که از رای تو آرایش همی یابد زمان
عالم آبادست و آفاق ایمن و ملک استوار
دین عزیز و نعمت ارزان و رعیت شادمان
این اثر هرگز که دید از خسروان روزگار
وین خبر هرگز که داد از سروران باستان
چند گویم قصه افراسیاب کامکار
چند خوانم نامه نوشین  روان کامران
چاوشان داری بسی غالب تر از افراسیاب
حاجبان داری بسی عادل تر از نوشیروان
ای بسا میرا که اندر خدمت درگاه تو
بر میان دارد کمر یا چون کمر دارد میان
بر مثال قلعه ای بینم جهان را سربه سر
واندرو شمشیر تو چون کوتوال و باسبان
زهر باید هر ملک را تا نهان دشمن  کند
بند باید هر ملک را تا جهان  گیرد بدان
زهر تو اقبال توست وزان همی میرد عدو
بند تو شمشیر توست وزان همی  گیری جهان
چون کمان صدمنی در دست توگردد بلند
چون خدنگ  دیده دوز از شست تو گردد روان
بس کمان افراز و تیرانداز کاندر پیش تو
سر نهد بر خاک و از بازو بیندازد کمان
تیغ تو هنگام ضرب و اسب تو هنگام حرب
آتس اندر جوشن است و باد در برگستوان
زآتش فرزند آزرگر همی نرگس برست
زاتش تیغ تو روز جنگ روید ارغوان
ور همی راند سلیمان باد را در زیر تخت
تو همی رانی به دولت باد را در زیر ران
آفرین تو به دریای خرد در گوهرست
بنده مخلص معزی بیش تو گوهر فشان
گر به کارش نامدی در خدمت تو جان و دل
برفشاندی بر بساط تو دل و بر جام جان
تا که زیرگنبد گردون هوا باشد سبک
تا که در زیر هوا خاک زمین باشد گران
بوستان عدل تو شه جاودان بشکفته باد
وین جهان از عدل تو همچون شکفته بوستان
هم شهنشاه زمانی هم جهاندار زمین
بر شهنشاهی بپای و در جهانداری بمان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
معز  دین  یزدان است سلطان
عزیز از نام او شد دین یزدان
شهنشاهی مبارک چون سکندر
جهانداری همایون چون سلیمان
نگه کن دولت و فرمان او را
که دولت بست با فرما نش  پیمان
در این فرمان نبینم هیچ تقصیر
در این دولت نبینم هیچ تاوان
نگردد چرخ گردان جز به  کامش
خدایا چشم بد ز او دورگردان
ایا بخشنده کف شاه سخاورز
و یا فرخنده پی شاه سخندان
بهاری تاجداری روز مجلس
جهانی کامکاری روز میدان
قضا تیر تو شد بر قو س دولت
قدر گوی تو شد در خم چوگان
کف تو چون دم عیسی مریم
دل تو چون کف موسی عمران
ببری پنجه شیران به  شمشیر
بدوزی دیده دشمن به پیکان
به عالم چون تو سلطانی نبودست
ز نسل و گوهر سلجوق و خاقان
سپاه تو همه میرند و شاهند
همی پرور سپاه اندر سپاهان
ز مهمان کوشش آمد وز تو بخشش
ز شاهان طاعت آمد وز تو فرمان
عماد دولت از فر تو شاد است
فزود از دولت تو شادی جان
سپهداری که سازد میهمانی
چنو باشد سزای چون تو سلطان
چنین مهمانی و مهمان که دیدست
زهی مهمانی اندر خورد مهمان
رهی  گر شرح مهمانی بگوید
یکی از صدهزاران گفت نتوان
همیشه تا بود نقصان و آفت
همیشه تا بود دشوار و آسان
جمالت را مبادا هیچ آفت
کمالت را مبادا هیچ نقصان
همیشه نامه شاهنشاهی را
ملک شاه محمد باد عنوان

وزن: مَفاعیلُنْ مَفاعیلُنْ فَعولُنْ
نشانه‌های عروضی: U - - - | U - - - | U - -
جاودان باد دولت سلطان
دل او شاد باد و بخت جوان
رای او پاک و همتش عالی
تیغ او تیز و ملکش آبادان
کرده با بخت او قضا بیعت
کرده با قدر او قدر پیمان
دست او روز بزم گوهر بار
تیغ او روز رزم خون افشان
هر ندیمش به فر افریدون
هر غلامش به عدل نوشروان
روز بزم است و روزگار نشاط
فرودین است در مه آبان
به چنین روز شاد باشد دل
در چنین بزم تازه باشد جان
ساقیا رطل باده بر پیمای
مطربا دست بر سوی دستان
ای بزرگان عصر نوش کنید
یاد شاهنشه زمین و زمان
می روشن به یاد طلعت شاه
قوت خاطرست و قوت روان
پادشاهی که هست گیتی بخش
شهریاری که هست شهر ستان
از جهان کوشش و ازو بخشش
وز فلک طاعت و ازو فرمان
میزبانان و میهمانان را
پیش ازین دیده اند خلق جهان
میزبانی که دید چون سرهنگ
میهمانی که دید چون سلطان
شادباش ای خدایگان بزرگ
حکم تو بر بزرگ و خرد روان
همچنین باده نوش و خرم زی
مجلس آرای و کام خویش بران
تا بپاید فلک تو نیز بپای
تا بماند جهان تو نیز بمان

وزن: فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: خفیف مسدس مخبون
نشانه‌های عروضی: U U - - | U - U - | U U -
جهان پیر دیگرباره تازه گشت و جوان
به تازگی و جوانی چو بخت شاه جهان
چه باک از آن که جهان گه جوان وگه پیرست
همیشه شاه جوان است و بخت شاه جوان
سر ملوک ملک شاه دادگر ملکی
که شهریار زمین است و پادشاه زمان
زکین او به دل اندر فسرده گردد خون
ز مهر او به تن اندر شکفته  گردد جان
نثار خدمت او واجب است و زین معنی
قضاگشاده زبان است و بخت بسته میان
چنانکه بسته میان است بخت در خدمت
همیشه هست قضا بر ثناگشاده زبان
مبارزان عرب چون عجم شدند امسال
رعیت ملک ملک بخش ملک ستان
زخسروان عجم کوشش است وزو بخشش
زسروران عرب طاعت است وزو فرمان
دوگوشه دارد کیهان زمشرق و مغرب
نبرد هیچ کس از خلق روزگار گمان
که شاه کیهان با صد هزار عالم جنگ
علم زند بدو مه بر دو گوشه  کیهان
ز ملک روم به نزدیک مردمان عجم
نوشته اند به تعجیل چند بازرگان
که چون به جانب موصل رسید شاهنشه
به روم در ز نهیبش خروش بود و فغان
گرفت قیصر روم و سپاه او از بیم
ره گریز و هزیمت به آشکار و نهان
همه کبود لب و زردروی و سرخ سرشک
همه شکسته دل و تیره چشم و خشک دهان
زبیم آنکه شهنشاه بر سبیل شکار
ز حد شام بتابد به حد روم عنان
اگر به غرب در از فتح شاه بود خبر
کنون به شرق در از تیغ شاه هست نشان
رسید رایت مه پیکرش به جانب غرب
زهیبتش نه امل ماند خصم را نه امان
به ترک تارک فغفورگشت خاک آلود
به هند دیده چیپال گشت خون افشان
هزار ولوله و مشغله درافتادست
ز تیغ شاه به هندوستان و ترکستان
شهی  که هیبت او را چنین بود تأثیر
شهی  که دولت او را چنین بود برهان
مجاز باشد با او شکستن پیمان
محال باشد با او نمودن عصیان
ایا شهی  که ز مریخ رنگ شمشیرت
ز شرق و غرب رسیدست گرد بر کیوان
سپهر پرخطر از تیر توست بر صحرا
ستاره برحذر از گوی توست در میدان
سپاه خصم توگر جاودان فرعونند
تویی به دولت وتأیید موسی عمران
کجا برهنه شود تیر تو برابر خصم
فرو خورد همه نیرنگ خصم چون ثعبان
تو شادباش به ملک اندرون که دشمن تو
زبیم تو به جهان اندرون شدست جهان
زبهر سود به جز راه سرکشی نسپرد
نکرد سود بر آن سرکشی وکرد زیان
زیادتیش به ملک اندرون همی بایست
به آرزوی زیادت فتاد در نقصان
کنون زخوی بد خویشتن گرانبارست
مثل زنندکه خوی بدست بار گران
خدایگانا برخور زملک و دولت خویش
به صد هزار قرون و به صد هزار قران
ز شادمانی زن فال و شادمانه بزی
زجاودانی کن یاد و جاودانه بمان

وزن: مَفاعِلُنْ فَعَلاتُنْ مَفاعِلُنْ فَعَلُنْ
بحر: مجتث مثمن مخبون محذوف
نشانه‌های عروضی: U - U - | U U - - | U - U - | U U -
از هیبت و نهیب تو ای خسرو جهان
گشتند دشمنان بی جان  تو و بی روان
رمح همه قلم شد و فرق همه قدم
روی همه قفا شد و سود همه زیان
بر پایشان چو کنده پولاد شد رکاب
بر دستشان چو حلقه زنجیر شد عنان
شمشیر در نهاده چو خصمان بهکدگر
آن بدسگال این شده این بدسگال آن
زین سان وزین نهاد گریزند سربه سر
آسیمه در ولایت و آشفته در جهان
گه  گوید این  که شعله تیغ آمد الحذر
گه  گوید آن که نامه عفو آمد ا لامان
دل باید و خزانه و تیغ و سپاه و تخت
تا بر مراد خویش بود مرد کامران
یعقوب را چو زین همه عدت یکی نبود
بیهوده قصد ملک چرا کرد رایگان
از پیش لاف زدکه منم مردکارزار
چون وقت حمله بود شد از بیم تو نهان
بس کس که گاه حمله چو میشی بودضعیف
هرچند گاه لاف چو شیری بود ژیان
بگریخت زین ولایت و شد باز جای خویش
چون یافت از علامت و منجوق تو نشان
آری چو بانگ جلجل باز آید از هوا
دراج زود بازگریزد در آشیان
کاسان و اوزگندو سمرقند پیش ازین
بودست گنج خانه چندین تکین و خان
بی آنکه در نبرد فروزنده شد حسام
بی آنکه در مصاف درخشنده شد سنان
بی آنکه شد کشیده یکی خنجر از نیام
بی آنکه شدگشاده یکی ناوک از کمان
بگشادی این سه قلعه  که هر قلعه را سزد
کس مهرکوتوال بود ماه پاسبان
از اوزگند تا به فرب بستدی ز خصم
بستی میان و فتنه برون کردی از میان
هرگز که یافته است چنین طالعی قوی
هرگز که داشته است چنین دولتی جوان
از معتصم  گذشته کرا بود جز تو را
این ملک و این خزانه و این لشکرگران
از ترک و دیلم و عرب و روم عالمی
جز تو به اوزگند که آورد زاصفهان
جز تو حصار و خانه خاقانیان که کرد
جای امیر و حاجب و سالار و پهلوان
اخبار و قصه تو ز بس گونه گون شگفت
منسوخ کرد قصه و اخبار باستان
آنچ از تو دیده ایم و بخواهیم نیز دید
نشنیده ایم در کتب از هیچ داستان
از دولت تو هر چه  گمان بود شد یقین
وز دشمن تو هر چه یقین بود شدگمان
آن  کیست  کاو به ملک  کند با تو همسری
از روم تا به هند و ز چین تا به قیروان
تو ایدری و از فزع جنگیان توست
درکاشغر مصیبت و اندر ختن فغان
سیماب شد تن چگلی ازنهیب سر
طبطاب شد دل ختنی از نهیب جان
نیل است و زعفران  حسد تو که حاسدت
در دیده نیل دارد و بر چهره ارغوان
خون در رگ از نهیب تو چون ژاله بفسرد
و اخگر شود ز بیم تو مغز اندر استخوان
از رشک روی توست زبان حاسد بصر
وز رشک نام توست بصر دشمن زبان
همواره آسمان و زمین تابع تواند
تا یار تو خدای زمین است و آسمان
ای شاه کار خویش به ایزد سپار و بس
کایزد چنانکه باید سازد همی چنان
تو شاکری زخالق و خلق از تو شاکرند
تو شادمان و دولت و ملک از تو شادمان
زودا که باز گردی زایدر سوی عراق
با بندگان براق سعادت به زیر ران
دشمن به دام و کار به  کام و فلک غلام
دولت نگاهدار و سعادت نگاهبان
در کاشغر ز حضرت تو شحنه و عمید
واندر ختن ز دست تو والی و مرزبان
از فر تو رسیده سعادت بهر وطن
وز فتح تو رسیده سلامت بهر مکان
افتاده دشمنان تو درکنده سقر
وآسوده دوستان تو در روضه جنان

وزن: مَفْعُولْ فاعِلاتُ مفاعیلُ فاعِلُنْ
بحر: مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف
نشانه‌های عروضی: - - U | - U - U | U - - U | - U -
ای شکفته سنبل و شمشاد تو بر ارغوان
ای نهفته آهن و پولاد تو در پرنیان
گه زسنبل زلف تو خرمن نهد بر لاله زار
گه ز عنبر جعد تو پرچین نهد بر گلستان
لاله سیراب داری زیر مشک اندر پدید
لؤلؤ خوشاب داری زیر لعل اندر نهان
تیر بالا و کمان ابرو تویی و جز تورا
من ندیدستم ز سیم و غالیه تیر و کمان
چهره تو هست باغ و قامت تو هست سرو
باغ خندان طرفه باشد بر سر سرو روان
ای میانت لاغر و چشمت سیاه از چه قبل
روز من چون چشم داری و تن من چون میان
ای دهانت تنگ و زلفت چفته  از بهر چرا
پشت من چون زلف داری و دل من چون دهان
هرکجا باشم ز وصل و هجر تو پیدا شود
در خزان من بهار و در بهار من خزان
هست هجر تو به وصل اندر چو بیم اندر امید
هست وصل تو به هجر اندر چو سود اندر زیان
روی تو ماه زمین است و نباشد بس عجب
گر ز نور او خورد تشویر ماه آسمان
فرخ آن  کس کز دل صافی بود مانند من
فتنه ماه زمین و بنده شاه زمان
سایه یزدان معزالدین والدنیا که هست
دین و دنیا را از او تایید و عز جاودان
تا به  گردون در کواکب را قران باشد همی
او بود در دین و دنیا بی قرین صاحبقران
تا قیامت روشنی از دولت او باقی است
گوهر طغرل بک و جغری بک و الب ارسلان
مگذر از فرمان او کاندر خط فرمان اوست
قاف تا قاف زمین و شرق تا غرب جهان
طاعت او در خرد بایسته چون در دل خرد
خدمت او در روان شایسته چون در تن روان
هر که سربی طاعتش دارد نهد بر خاک سر
هرکه جان بی خدمتش دارد دهد بر باد جان
ای جوان دولت شهی  کز همت و احسان توست
نعمت خرد و بزرگ و حشمت پیر و جوان
نیست از مهر تو در آفاق فارغ یک ضمیر
نیست از شکر تو در اسلام خالی یک زبان
آن گروهی کز بزرگان فتح ها آرند یاد
خوانده اند از هر دری تاریخ های باستان
سربه سر دستان شناسند آن همه تاریخ ها
چون بخوانند ازکتاب فتح تو یک داستان
تا به شهر اصفهان در ساختی تو دار ملک
توتیای چشم شاهان است خاک اصفهان
ایدری توشاد و خرم وز نهیب تیغ توست
هم به مصر اندر خروش و هم به روم اندر فغان
خلق را معلوم شد کاندر جهان هرگز نبود
چون تو شاهی ملک بخش و خسروی  گیتی ستان
زان دل صافیت چون خورشید ناپیدا زوال
زان  کف کافیت چون دریای ناپیدا کران
نعمت اندر نعمت است و نصرت اندر نصرت است
جنت اندر جنت است و بوستان در بوستان
ملک فی ضمن السلامه خلق فی  دارالسلام
مال فی حصن الامانه دهر فی ظل الامان
خسروا پیرایه شاهی بود احسان و عدل
سیرت تو هست این و عادت تو هست آن
تا بپاید نور و ظلمت هم برین سیرت بپای
تا بماند آب و آتش هم بر این عادت بمان
همچنین فرخنده رای و شاد طبع و شادخوار
همچنین پیروزبخت و کامکار و کامران

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -
هر جهانداری بود پاینده از بخت جوان
در جهانداری جوانبخت است سلطان جهان
سایه یزدان ملکشاه آن جوانبختی  که هست
بر همه شاهان گیتی کامکار و کامران
آنکه ایزد قدر او را همچو او دارد بزرگ
وانکه دولت بخت او را همچو او دارد جوان
رونق و قیمت به او باشد جهان را تابود
چشم را قیمت به نور و جسم را قیمت به  جان
ملک و دین ازگردش ایام باشد بی گزند
تا بود شمشیر تیزش ملک و دین را پاسبان
گنج را دارد به خاک اندر نهان هر خسروی
او همی دارد مخالف را به خاک اندر نهان
هرکه یک ره پیش او در بندگی بنددکمر
تا قیامت پیش او دولت همی بندد میان
ای شهنشاهی که اندر شاهی و مردی توراست
رای پاک و تیغ تیز و بازوی کشور ستان
پیش از آن کایزد بساط پادشاهی گسترید
نور او تابنده بود از گوهر سلجوقیان
تا پدید آمد ز ایام تو تاریخ فتوح
درکتب مدروس شد تاریخ های باستان
ازکواکب هست تفضیل آسمان را بر زمین
وز وجود توست تفضیل زمین بر آسمان
سود دارد هر که سر بر خط فرمانت نهاد
وانکه سر ننهد برین خط جان کند بر تن زیان
هست در زندان محنت بدسگالان تو را
دیده ها بی روشنایی کالبدها بی روان
مشرق و مغرب تو داری وز سر شمشیر تو
هست در مشرق خروش و هست در مغرب فغان
منت ایزد راکه در یک سال حاصل شد تورا
آن شگفتی ها که عاجز ماند ازو وهم و گمان
بر مراد توست کار از کارزار آسوده باش
جامه نصرت تو پوش و نامه دولت تو خوان
عادت شاهان تو داری هم برین عادت بزی
سیرت شاهان تو داری هم بر این سیرت بمان

وزن: فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلاتُنْ فاعِلُنْ
بحر: رمل مثمن محذوف
نشانه‌های عروضی: - U - - | - U - - | - U - - | - U -