cnababaie/persian-poetry-meters huggingface dataset:
به شاخ شکوفه بتابید شید
شکفتند آن غنچه های سپید
ز الوان سبز و سپید و گلی
ببستند شاخ درختان حلی
درخت است چون نو  عروسی ملوس
بهار است داماد آن نوعروس
چو پرمهر مام  آفتاب از فلک
کند دختر نازنین را بزک
به گوشش کند گوشواری قشنگ
ز الماس و ازگوهر رنگ رنگ
به ساعدکند دست اورنجنش
گلوبندی آویزد از گردنش
زگوهر فروزان کند مشت او
وز انگشتری چار انگشت او
درآوبزد از گرد رخسار اوی
ز پاکیزه لؤلؤ یکی عقد روی
نهد از بر فرق زیبا نگار
یکی خوب تاج از در شاهوار
کمر چادری سبز و گوهرنشان
بپیچد بر او زاطلس گل فشان
چمن بزمگاه و طبیعت پدر
دهد دست دختر به دست پسر
ز بس نقره اش برفشاند به فرق
بساط چمن گردد از نقره غرق
بهار و شکوفه عروسی کنند
در آن جشن مرغان سرود افکنند
قناری سخن گرم گوید همی
ز داغ شکوفه بموید همی
به هر پرکز اشکوفه ریزد به خاک
قناری کند ناله ای دردناک
هوای شکوفه نشاط من است
بساط شکوفه بساط من است
نشاط شکوفه به روزی ده است
بلی عمر پاکیزگان کوته است
ولیکن در این مختصر روزگار
گذارند از خود بسی یادگار
شکوفه بدان روزکوته که داشت
برفت و بسی زاد و رودی گذاشت
بدان روزکم لعبتی چند زاد
فری آن که شایسته فرزند زاد
فری آن که تازبست پدرام زیست
چو بدرودگفت از پیش نام زیست
دریغ آیدم زندگانی به ناز
که بی نام نیکو بپاید دراز

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی از بزرگان سه تن داشت یار
به تیمار آن هر سه دایم دچار
زر ناب و دیگر زنی سیم تن
سه دیگر نکوکاری خویشتن
چو بگرفت مرگش گریبان که خیز
خبر یافتند آن سه یار عزیز
به بالین آن نیک مرد آمدند
دل افسرده و روی زرد آمدند
چو شد خواجه  با آن  سه  تن  روبروی
به یار نخستین چنین گفت اوی
رخت سرخ باد و تنت دیر پای
که بر من اجل دوخت زرین  قبای
زرش گفت  بودی نگهدار من
بسی داشتی رنج و تیمار من
به مرگت یکی شمع روشن کنم
ستودانت را رشگ گلشن کنم
زر از وی جدا گشت و آمد زنش
چو زر گشته از رنج  سیمین تنش
دریده گریبان ز تیمار شوی
خراشیده روی و پریشیده موی
دوم یار را خواجه بدرود گفت
سرشکش به مژگان بپالود جفت
به سوگ توگفتا من مستمند
کنم موی کوتاه و مویه بلند
شتابم خروشان سوی گور تو
بگریم برآن گور پر نور تو
پس از آن دو یار سوم رفت پیش
نه  عارض  شخوده   نه گیسو پریش
نه رخساره زرد و نه لرزان تنش
نه چاک از غم دوست ییراهنش
پذیره شدش با دلی پر ز مهر
به مانند افرشته ای خوب چهر
بدو خواجه گفت   ای   نکویی دریغ 
که مرگ آمد و نیست جای کریغ
ز تو دور خواهم  شدن  چاره  چیست 
ز درد جدایی بباید گریست
نکوکاری انگشت بر لب نهاد
که این خود بنپذیرم از اوستاد
چو در زندگی با تو بودم بسی
پس از مرگ جز تو نخواهم کسی
به هرجا روی با تو من همرهم
ندیمی نکوخواه وکار آگهم
درین گفتگو خواجه پیر خفت
زر و زن  چو او خفت گشتند جفت
سوی گور با برگ و ساز آمدند
به گورش نهفتند و باز آمدند
یکی شمع بنهاد و دیگر گریست
پس  آن  هر دو رفتند و کردار زیست
ازو دوستان جمله گشتند دور
جز آن  دوست کاو ماند با وی  به گور

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
در ایام پیشین به زابلستان
به کشمیر و اقطاع کابلستان
به گاه سفر خواجگان بزرگ
مبارک شمردند دیدار گرگ
قضا را چوگرگی رسیدی به را
نمودندی از شوق بر وی نگاه
همایون شمردندی آثار اوی
تفال زدندی به دیدار اوی
وگر گرگ چنگال کین آختی
برو خواجه تیری نینداختی
یکی مرد دانای با فر و جاه
سفر کرد و برگشت زی جایگاه
بدو گفت بانو که راحت بوی
سلامت رسیدی سلامت بوی
بدین خرمی باز ناید کسی
همانا بره گرگ دیدی بسی
بدو گفت دانا که در راه من
نیامد به جز فکر آگاه من
سلامت بدان جستم از این سفر
که از دیدن کرک کردم حذر
به گرگ ار دوصدفال میمون در است
ندیدن ز دیدنش میمون تر است
درین قصه پندیست شیرین چوقند
کنون قصه بگذار و بردار پند
سفرپیشگان رنجبر مردم اند
که در راه و بیراه سر در گم اند
بودگرگ این مفتی و آن امیر
فلان شاه وسالار و بهمان وزیر
به صورت مبارک  به کردار شوم
بکشی طاوس و زشتی بوم
سر ره به مردم بگیرندتفت
کشیده رده شش شش وهفت هفت
ربایند از آن قوم  بی واهمه
گهی جان وگه مال وگاهی رمه
ولی قوم جویند از آنان بهی
مبارک شمارندشان ز ابلهی
نیاز آورند و نیایش کنند
نماز آورند و ستایش کنند
چو طفلان بخندند بر رویشان
دوند از سر کودکی سویشان
گهی دست بوسند و زاری کنند
گهی دست گیرند و یاری کنند
هر آن چیز یابند با نان دهند
گه صلح نان  روز کین جان دهند
به اغوای گرگان سترگی کنند
به جان هم افتند وگرگی کنند
به پاس بزرگان بکوشند و بس
به میدان سپاهی  به ایوان عسس
به تعظیم گرگان بز وکیش و میش
میان رمه از هم افتند پیش
ز هم جسته پیشی وکوشش کنند
به پیرامن گرک جوشش کنند
گهی شیر بخشند وکه روغنش
ز کرکینه پوشند گرگین تنش
وگر اشتهایش بجنبد دگر
دهندش دل و دنبه و ران و سر
وزبن زشت پندار و وهم بزرگ
غمین گوسفند است و خوشنود گرگ
ولی مرد دانا کشد کینشان
نبیند به دیدار ننگینشان
که ناید ازم بن بدسگالان بهی
نباشد به دیدارشان فرهی
کسی عافیت را سزاوار شد
که از میر و سالا بیزار شد

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
سگی ناتوان با سگی شرزه گفت
که رازی شنیدستم اندر نهفت
که تلخ است خون سگان سترگ
از آن ناگوار است درکام گرگ
اگر بود شیرین چون خون بره
بخوردند خونمان ددان یکسره
ز شیرینی خون  بره تلخ کام
سگ از تلخی خون پر از شهد جام
جوابش چنین داد آن شرزه سگ
که ای نازموده ز هفتاد یک
بره چون سگان گر دهان داشتی
در آن چار زوبین نهان داشتی
بجای گران دنبه بودیش گاز
به جای سم گرد چنگ دراز
نبودی ازو گرگ را هیچ بهر
شدی خونش درکام بدخواه زهر
نه آنست شیرین نه شور است این
که  بی زوری  است  آن و زور است  این
نه این نوش درخون شیرین اوست
که  در چنگ و دندان  مسکین  اوست
به خون من این تلخی معنوی
ز دندان تیز است و چنگ قوی
سخن اندرین پنجه آهنی است
وگرنه که خون سگان تلخ نیست
چو با ما نیامد فزون زورشان
به بهتان خرد داشت معذورشان
به خون تلخی ما درآویختند
وزین شرم خون بره ریختند
کسی چون ز کاری بماند فرو
یکی حکمت انگیزد از بهر او
بهارا فریب زمانه مخور
وگر خورده ای جاودانه مخور
به سستی مهل تیغ را در نیام
کجا مشت باید مفرما سلام
که گر خفت گرگی به میدان کین
به تن بردرندش سگان پوستین
سگ  شرزه شو کت بدارند دوست
نه مسکین بره کت بدرند پوست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
نگه کن بدان زشت خو جانور
نهاده به زانوی خمیده سر
سر و سینه کوتاه و زانو دراز
ز خبث اندر آن سینه بنهفته راز
دراز و سرازیر وکج  دست و پاش
چو آب جدا گشته از آبپاش
جدا از همه کوشش و علم و کار
جز از دام گستردن و از شکار
نگه کن که او دام می گسترد
سر رشته ها سوی هم می ب رد
کنون نوبت تار گستردن است
ز بالا سوی زیر نخ بردن است
به جهد و به  سرعت ز بهر شکار
بهم بسته هفتاد و هشتاد تار
سپس نوبت پود افکندن است
همه نیتش زود افکندن است
نگه کن که چون پود را نیک بست
به آب دهان و به پا و به دست
بسان یکی بندباز دلیر
فرا رفت بالا فرو جست زیر
در آن گوشه کلبه از بهر صید
درآویخت ز اندیشه    صد بند و قید
وزآن  پس به دالان تاریک خویش
فرو رفت در فکر باریک خویش
صبورانه در گوشه دامگاه
نشیند چو زاهد در آرامگاه
تو گویی مگر کرده او خدمتی
به خلق جهان باشدش منتی
مگس بهر کسب خورش با نشاط
نگه کن که پرواز کرد از بساط
سر و روی خود شستن آغاز کرد
پر و بال مالید و پرواز کرد
به  سعی  و به کوشش  به  هرگوشه ای
شود تا فراز آورد توشه ای
طنینش چنان می نماید ز دور
که از پهنه دشت  بانگ چگور 
به هرگوشه ای از پی توشه گشت
بر آن گوشه شوم ناگه گذشت
زمام مگس را گرفت احتیاج
کشیدش به بنگاه کین و لجاج
بر آن دیولاخ خطرخیز جای
که خف کرده آن افعی دیوپای
بر آن کنج تاریک و ناخوش مکان
کمینگاه سلطان جولاهکان
نگر چون درافتاد مسکین مگس
در آن دام و آن درتنیده قفس
مگس بهر روزی به تیمار جفت
شود روزی آن که آسوده خفت
چو دزد ازکمینگاه بیندکه صید
نگونسار گشت اندر آن بند و قید
خرامان سوی صید خود بگذرد
چه حاجت که دیگر شتاب آورد
بداند کزان اوستادانه فخ
مگس چه  که جان برنیارد ملخ 
به آرامی از تارها بگذرد
به صد خشم سو ی مگس بنگرد
فریسه بلرزد به خود زان نگاه
خروشان و جوشان شود بی گناه
خروشیدنی زار و جوشیدنی
تلاشیدنی سخت وکوشیدنی
به هر دم شود مرگ نزدیک تر
همان تار امید باریک تر
رسد جانور تا به نزد اسیر
زمانی بر او بنگرد خیر خیر
پیاپی بدان دست و پای درشت
زند بر سر و مغز بیچاره مشت
پس  آنگه شود پهن و زشت و دژم
بچسبند ناگه شکم بر شکم
مگس ناله الامان می کشد
حرامی ز جسمش روان می کشد
چو لختی مکد زان تن زنده خون
رها سازدش بسته و سرنگون
رها سازدش تا به وقت دگر
دمادم ازو خون مکد جانور
مکد قطره قطره ز خون شکار
که عیشش پیاپی بود خوشگوار
به مرگش نبخشد ز سختی رفاه
در اشکنجه بگذاردش دیرگاه
گرش خون بجایست کی غم بود
بباید که رامش دمادم بود
ندانم کی این غم به پایان رسد
کی این درد بیحد به درمان رسد
که تا ذره ای در مگس هست قوت
شود بهره بدکنش عنکبوت
وزان پس کز اوکام دل برد سیر
فشاندش چون پرکاهی به زیر
رود همره باد نعش مگس
سرانجام هر چیز باد است و بس 
چو صیاد فارغ شد ازکار خویش
شود وارسی گیرد از تار خوبش
به هرگوشه تاری که گردیده سست
بیاراید و سازدش چون نخست
سپس خوشدل و شاد وگردنفراز
شود نرم نرمک به کاشانه باز
بودراضی از صنعت و کار خویش
زگیتی  وزان گرم بازار خویش
بود خرم از نظم و آیین دهر
که یابد از او مرد هشیار بهر
ز نظم جهانست مسرور و شاد
ز قانون و آزادی و عدل و داد
که هشیار مردم تواند مدام
ز حرص  افکند نوع خود را به دام
مثل  عنکبوت  است  و اعیان  اساس
یکی  دیده ای  خواهم اعیان شناس

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی مرد خودخواه مغرور دون
درافتاد روزی به تنگی درون
در آن تنگی و بستی آه کرد
رفیقی بر او رنج کوتاه کرد
رهاندش ز بیکاری و کار داد
فراوان درم داد و دینار داد
همش  نیکویی کرد و احسان نمود
به نامرد نیکی و احسان چه سود
چنان کار آن سفله بالا گرفت
که بر جایگاه گزین جاگرفت
چو خودخواه  از آن  حالت  زار رست
میان را به کین نکوکار بست
زمانه یکی بازی آورد راست
که مرد نکوکار ازو کار خواست
در آغاز بیگانگی ها نمود
چو داد آشناییش رخ وانمود
بخندید چون زاری مرد دید
رخش سرخ شد چون رخش زرد دید
چنان لعب ها با جوانمرد باخت
که  سوز درون  استخوانش گداخت
چنان خوار کردش بر انجمن
کزان کار بگذشت و از خویشتن
بداندیش از آن شیوه سرمست شد
که پیشش ولی نعم پست شد
یکی گفتش از آشنایان پار
که این شوخ چشمی چه بود ای نگار
بدو گفت یک  روز من پیش اوی
بدان حال رفتم که زن پیش شوی
مراگرچه از مهربانی نواخت
ولی مهر او استخوانم گداخت
مرا خنده گرم او سرد کرد
دوایش دلم را پر از درد کرد
به خودخواهی ام ضربتی خورد سخت
بنالیدم از نابکاری بخت
که چون من کسی نزد چون او کسی
به حاجت رود ننگ باشد بسی
مرا گر همی راند با ضجرتی
از آن به که بنواخت بی منتی
گرم دور می کرد بودم به آن
که کامم روا کرد و منت نهان
نیارستم این غم ز دل بردنا
چنان ناخوشی را فرو خوردنا
شد احسان او لجه بی کران
که  خودخواهیم غرق گشت اندر آن
پی رستن از آن غریونده زو
زدم پنجه بر آن که بد پیشرو
فرو کردم او را و خود برشدم
وز آن لجه ژرف برتر شدم
نکوکاری او مرا خوار کرد
نکو کرد و در معنی آزار کرد
ز خواهشگری تلخ شد کام من
وز احسان او تیره فرجام من
چو آمد مرا نوبت چیرگی
برستم از آن تلخی و تیرگی
چنان چاره کردم که دیدی تو نیز
پی پاس ناموس نفس عزیز
بزرگان که نام نکو برده اند
بجای بدی نیکوبی کرده اند
بزرگان ما بخردی می کنند
بجای نکویی بدی می کنند
کسی کش بدی کرده ای  زینهار
از او هیچ گه چشم نیکی مدار
مشو ایمن ازکین و پاداشنش
فزون زان بدی نیکویی ها کنش
نکویی کن و مهربانی و داد
بود کان بدی ها نیارد بهاد
چو تخم بدی درنشیند به دل
بروید ز دل همچو گندم ز گل
ز هر دانه ای هفت خوشه جهد
ز هر خوشه صد تخم بیرون دهد
توگر با شریفی بدی کرده ای
چنان دان که نابخردی کرده ای
شریف از شرافت ببخشایدت
ولی آن بدی خوی به جنگ آیدت
بسی با توپنجه به پنجه شود
به صدگونه زو دلت رنجه شود
مگیر از فرومایگان دوستان
که حنظل نکارند در بوستان
فرومایه بیگانه بهترکه دوست
که دوری ز زنبور و کژدم نکوست
بهارا بترس از فرومایه مرد
تو خود گر کسی گرد ناکس مگرد
که مهر فرومایگان دشمنی است
نگر تا که خشم فرومایه چیست
فرومایگان بی هنر مردمند
که بی دانشند و به غفلت گمند
پدر بی هنر مادر از وی بتر
نه برخی زمادر نه بهر از پدر
نه از درس و صحبت هنر یافته
نه بهری زمام و پدر یافته
وگر خوانده درسی به  صورت درست
بدان دانش او دشمن جان تست
که اخلاق خوب آید از خانمان
چنان کآب  پاک آید از آسمان
طبیعت بباید که زیبا شود
که ابریشم است آن که دیبا شود
کسان آب دریا مقطر کنند
مزه دیگر و لون دیگر کنند
همان آب را ابر بالا برد
ز دریا کناران به صحرا برد
بک آب است جسته ز دو هوش  فر
یکی از طبیعت یکی از بشر
یک آب مقطر به دریاکنار
یکی آب باران نوشین گوار
یکی آبی فرومایه و روده بند
یکی نوشداروی هر مستمند
یک قطره کش ناخدا ساخته
دگر قطره کآن را خدا ساخته
ازین قطره تا قطره ناخدای
بود دوری از ناخدا تا خدای

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
جهان آفرین بندگان را همه
پدیدار فرمود همچون رمه
ستور و سگ و گاو با گاوبند
بهکجای هم گرگ و هم گوسپند
به یکسو چران گاومیش بزرگ
ز سوی دگر شرزه شیر سترگ
درنده  چرنده  خزنده بهم
درآمیخته رنج و تیمار و غم
دهد گاو پاکیزه کردار شیر
بسازد از آن شیر دهقان  پنیر
رود موش و آن ساخته برکشد
جهد گربه وز موش کیفر کشد
فتد گربه ناگه به چنگ شگال
کشد کیفر موش از آن بدسگال
سگ آید بگیرد به پاداشنش
بدرد ز کین پوستین بر تنش
به کیفر ستوه آید ازگرک سگ
بریزدش خون و بدردش رگ
به گرک اندر آید پلنگ دلیر
شود بر پلنگ آن زمان ببر چیر
دو مردند در این گله سخت کوش
یکی شیر ده و ان دگر شیردوش
چون زین بگذری جمله بیگانه اند
یکایک سگ وگربه خانه اند
برو همچو دریا گهر بخش باش
و یا همچو کان  سیم  و زربخش  باش
گر این نیستی  باش گوهرشناس
به نزدیک کان گهر سرشناس
ور این  هم  نه ای  سنگ و خاشاک باش
کجا زرگر و زر نه ای خاک باش

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
جهان سر بسر از فراز و نشیب
یکی کارخانه است با رنگ و زیب
که در نوبهاران بجنبد ز جای
نگرداند این چرخ را جز خدای
بسی کارگر اندر آن کارگاه
بکوشند بی مزد و بی  دادخواه
یکی بسدین حله آرایدا
دگر زمردین خیمه پیرایدا
بر آن کارگر قوم بی دادرس
بسوزد دل ابر در هر نفس
از آن سوختن آتشی برجهد
به هر لحظه بانگی قوی دردهد
ز بالا همی برخروشد به  خشم
یکی سیل کرده روان از دو چشم
بیاید دمان از بر کوهسار
غریونده چون مردم سوگوار
رخ زرد خیری بشوید به آب
به زخم گل سرخ ریزدگلاب
نهالان بیارند پیشش نماز
گلان سر به پایش بسایند باز
بر آن رنجبر قوم گرید به  درد
برآرد ز دل هر زمان باد سرد
یکی شورش سخت پیدا شود
زمانه پرآشوب و غوغا شود
به  تک  لاله  خونین علامت به  چنگ
شقایق به  بر صدره سرخ  رنگ
به دوش بنفشه ردای کبود
به فرق سمنبر ز الماس  خود
چو خورشید رخشنده  بیند به  خاک
برافروزدش خاطر تابناک
بر انگیزد اندر زمان باد را
که بنشاند آن شور و فریاد را
رود باد و گوید که  خورشید گفت 
که فر بزرگی نشاید نهفت
فری زین مهین  جنبش و جوشتان
نخواهیم کردن فراموشتان
چو ابر این ببیند سبکسر شود
به هر لحظه غوغاش کمتر شود
دو چشم ازگرستن ببندد همی
به صد شادکامی بخندد همی
رود ابر و باد از قفایش دوان
کند روی  خورشید روشن روان
نوازش کندشان چو دانا پزشگ
کند خشک  از دیدگانشان  سرشگ
کند گرم دلشان همه یکسره
دهدشان زر ناب و سیم سره
دگر ره پی کار و کوشش روند
زمانی ز شغل و عمل نغنوند
چنین تاگشاید مه تیر رخت
کمان گردد از بار پشت درخت
شود گرد محصول هر کارگر
کند عرضه هر کارگاهی هنر
رخ سیب سرخ و رخ نار زرد
نه  آن  یک  ز شادی نه این  یک ز درد
به مرداد و شهریور و مهرماه
فروشند کالای این کارگاه
ز انجیر و از نار غرقه به  خون
ز امرود و از آلوی گونه گون
چه از سبز بارو چه از سرخ بار
به هر سو بهم چیده بینی هزار
فروشندگان از صغیر وکبیر
شوند و رسد نوبت تاک پیر
بخم کرده بالا و دیده پر آب
به دست اندرش عقدی از لعل ناب
همانا که از لعل بایسته تر
ز در و ز یاقوت شایسته تر
اگر لعل صد خاصیت داشتی
خردمندش انگور پنداشتی
درآید سپس آبی زردپوش
یکی نرم پشمینه چوخا به دوش
نهان کرده یک پای و سر برده پیش
ز بیم خزان گرد گشته به خویش
درآیند پس باد رنگ و ترنج
دو دیده پرآب و دو رخ پر شکنج
رخان زرد و تب خاله بر گرد لب
گران وار و سنگین سر از تاب تب
کجا بنگرد ابر آبان مهی
به روی ترنج و به چهر بهی
بگوید به باد اینت بیداد مهر
بر این زرد رویان تفتیده چهر
که تا ما برفتیم بیرون ز دشت
برین کارگرپیشگان چون گذشت
شود باد همداستان ابر را
به دشنه زند گردن صبر را
خروشان ز بالا شود سوی پست
پس پشت اوابر چون پیل مست
دگر ره بپوشد رخ ازبیم  شید
شود چهره آسمان ناپدید
به یغما رود جمله کالای مهر
چکد اشک حسرت ز چشم سپهر
پریشان شود روزگار چمن
دی آید یکی درع رویین به تن
ز بیداد دی باغ گردد خراب
شود زرد رخساره آفتاب
جهان ای پسر نیست جای درنگ
اگر قیصر روس  اگر شاه زنگ
نپاید همی  برکس این ساز و برگ
جوانی است  پیری است و آنگاه مرگ

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
بد اندر حدود چغاخور لری
لری غولدنگی  چغاله خوری
بدش  بختیاری وش  آلفته نام
وز آلفتگی بخت یارش مدام
ز نادانی و خست و عشق پیل 
مثل بود در بین ایل جلیل
زنی داشت کدبانو و خوشمزه
ز جمله جهان عاشق خربزه
ولی دایم از دست شوهر به رنج
چو گنجینه از دست مار شکنج
خدا داده بودش از آن شوی نیز
نر و ماده بس کره خرد و ریز
یکی سال  فالیز لر شد خراب
که آلفته آن را نداد ایچ آب
درآمد پس تیر مرداد ماه
ز لر کرگان خاست فریاد و آه
زن لر بدوگفت با حال زار
چه سازیم امسال بی سبز بار
ز تو سر زد ای ابله خر بزه
که امسال ماندیم بی خربزه
خود این  سرزنش کار آلفته  ساخت
مر او را بهکبار آشفته ساخت
زخاک چغاخورچغک  وارجست 
پیاده سوی اصفهان رخت بست
به خودگفت تاکم کنم قهر زن
روم خربزه آرم از بهر زن
به گرگاب رفت و دو روزی بماند
وز آنجا به سوی چغاخور براند
یکی بار خربوزه همراه داشت
ز بار گران ناله و آه داشت
به تدبیر خود را سبک  بارکرد
به هر ده قدم یک دو خربوزه خورد
نگه داشت خربوزه خوب را
درشت  و گران سنگ و مرغوب را
که گر دین و ایمان من می رود
وگر جان شیرین ز تن می رود
من این آخرین هدیه را پیش زن
برم تا بدانند طفلان من
که آلفته را هست غیرت بسی
ندارد چو آلفته غیرت کسی
چو شد چند فرسنگ بیرون ز راه
هوا گشت تفتیده در گرمگاه
اگرچه برونسو سبکبار بود
ولیک از درونسو پر آزار بود
ز بیم زن ارچه دهان روزه داشت
ولیکن شکم داغ خربوزه داشت
ازین حال آلفته بی تاب شد
ز تاب حرارت دلش آب شد
نگه کرد خربوزه ای دید تر
خوش اندام و زرین چو بالشت زر
برآورد چاقو ولی یکه خورد
نهیب زن اندر دلش سکه خورد
به خود گفت  آلفته غیرت نمای
به نزدیک مردم حمیت نمای
سر و همسرانت همه نام جوی
نگهدار نزدیکشان آبروی
پس آنگاه فکری به مغز آمدش
که ارمان خربوزه آسان شدش
به خودگفت یاران سفر می کنند
ازین راه دایم گذر می کنند
ازین خربزه من ببرم کمی
به پهنای دینار یا درهمی
کز اینجای چون مردمان بگذرند
بر این خوردن خربزه بنگرند
بگویند از اینجا گذشتست خان
شود آبرویم فزون زین نشان
سپس حمله ورگشت بر خربزه
بخورد آنچه  را یافت  زان خوشمزه
بینداخت آن پوست های دراز
بر آن مانده از مغز بسیار باز
چوآن خورد لختی توقف نمود
ازبن کاو شده خان به خود پف نمود
شکمباره پر هوا و هوس
بدین رای نستوده ننموده بس
به خود گفت آن را به دندان زنم
که گوبند خان چاکری داشت هم
درافتاد بر پوست ها چون هژبر
به  دندان زد آن پوست های سطبر
چو از گوشت  آن  پوست ها شد تهی
بیفکند و شد چند گامی رهی
به خود گفت  خان اسب هم داشته
که از خربزه پوست نگذاشته
چو این  نور الهامش از مغز تافت
از آن پوست هاکس نشانی نیافت
مگر دل ندادش کزان بگذرد
وزان پوست ها رنج و زحمت برد
پس آنگه بپا خاست چون نره شیر
که پوید سوی خانه و زن دلیر
نگه کرد و آن تخم خربوزه دید
ز رنگ خوش آن دلش بردمید
به خود گفت هر چیز در عالمست
ز بهر نشاط بنی آدمست
من این نقش هایی که بستم همه
نبودند جز یافه و دمدمه
چه حاصل که این تخم مانم بجای
که گویند خان هشته آنجای پای
ز بهر من ایدر چه حاصل شود
چه خانی بیاید چه خانی رود
چو دل را به جاروب اندیشه رفت
همی خورد آن تخم و با خویش گفت
همان به که گویند از این دهکده
 نه خانی اویده نه خانی رده 
چو ازکف برون شد مهار هوس
رهایی نیابد ازو هیچ کس
سوارش اگر دشمن است ار که دوست
برد تا بدان جا که دلخواه اوست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی روز فرخنده از مهر ماه
مثال آمد از درگه پادشاه
که برخیز و زی کاخ مرمر گرای
ره آستان ملک برگرای
پذیرفتم و سوی درگه شدم
پذیرفته نزد شهنشه شدم
یکی کاخ دیدم سر اندک سماک
برآورده از مرمر تابناک
هنرمندی اوستادان کار
نهاده بر او گنبدی پرنگار
به د هلیز و کاشانه و سرسرای
نگاریده ارژنگ ها زیر پای
تو گفتی بهشتی است آراسته
چنان کرده  صنعت که دل خواسته
به هر مشکو از طاق و دیوار و در
همی جسته  پیش هنر بر هنر
به هر گوشه گویا لبی سحرساز
سخن گفته درگوش دل ها به راز
از انبوه آیینه خودبین شدم
به خودبینی خویش بدبین شدم
چو رفتم بر اشکوب دوم فراز
به رویم ز مینو دری گشت باز
پرستنده ای رهنمون آمدم
به تالار خاتم درون آمدم
شهنشاه را دیدم آنجا بپای
به تعظیم گشتم به پیشش دوتای
شهم جای بنمود و بنشست نرم
پس از روزگارم بپرسید گرم
ز مهرش دلم فال فرخ گرفت
سخن ها بپرسید و پاسخ گرفت
پس آنگه به تاربخ ایران رسید
به دوران رزم دلیران رسید
شهنشه بپرسید از اشکانیان
که کندند بنیاد یونانیان
ز پرتو نژادان آرش گهر
وزان پهلوانان پرخاشگر
به شه عرضه کردم همه نامشان
وز آثار و آغاز و انجامشان
سخن گفتم از پرتو و پرتوی
که شد در لغت پهلو و پهلوی
ز ارشک سخن کردم و مهرداد
که مردانه بنیاد شاهی نهاد
براندند از ایران سلوکیه را
سپس ره ببستند رومیه را
زکار کراسوس  و آن لشکرش
که ازکینه ببرید  سورن  سرش
ز رزم  تراژان  و رومی گروه
که ایرانیان آمدندی ستوه
پس از مرگ دارا به ایران زمین
نماند آن که اسبی کشد زبر زین
ز یونیان کار ما گشت زار
فکندند درکاخ دارا شرار
بکشتند سی تن شه و شهربان
نماندند از زند و استا نشان
در ایوان ها آتش افروختند
کتب خانه های مغان سوختند
ز سوریه تا مرز پنجاب و چین
کشیدند یکسر به زیر نگین
گرفتند از مرد دوریش باج
کشیدند یکسر به زیر نگین
گرفتند از مرد دوریش باج
نه فرهنگ ماند و نه تخت و نه تاج
که ناگه ز مشرق دمید آفتاب
سر بخت ایران برآمد ز خواب
ز پهلو نژادان زهگیر شست
یکی مرد جنگی به  زین برنشست
مهین ارشک شیردل مهرداد
به کین کیان دست مردی گشاد
ز نو جوش زد چشمه زندگی
درآمد به بن دوره بندگی
ز بیگانه شد شهر ایران تهی
فروزنده شد فر شاهنشهی
کیانی کمان را زه افکنده شد
ز نو آرشی تیر پرنده شد
سپرکوب شد گرز گرشاسبی
سرانداز شد تیغ لهراسبی
فلک بویه کین دارا گرفت
ز یونانیان آشتی وا گرفت
سپاه سکندر درین رستخیز
یکی گور بگرفت و دیگر گریز
ز شهر هرات تا در تیسفون
زمین شد ز یونان  سپه  لعل گون
بجستند از آن رزمگاه درشت
به انطاکی و شام دادند پشت
پس آنگه به بلخ گزین تاختند
وزان بیخ یونان برانداختند
ز پنجاب تا مرز چین و تتار
به یونانیان مانده  بد یادگار
ز خود پادشاهان برانگیختند
به فرهنگ یونان درآویختند
شده نامشان دولت باختر
زده سکه پادشاهی به زر
براندند اشکانیان بیدرنگ
گرفتند آن پادشاهی به چنگ
بسی رزم های گران ساختند
ز بیگانه مشرق بپرداختند
پس آنگه به خوارزم و دشت خزر
بجستند بر خیل ترکان ظفر
به سالی سه آمد به زیر نگین
ز آشور تا مرز کشمیر و چین
ز جوشن شکافان صحرانورد
برآمد ز خوارزم و قپچاق گرد

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
ادیبی زبان در طلاقت زبون
همی لام را خواند پیوسته نون
نوآموزی او را به چنگ اوفتاد
معلم به درسش زبان برگشاد
بدان کودک خرد جای الف
کنف یاد داد آن ادیب خرف
به ناچار الف را انف خواند خرد
معلم برآشفت وگوشی فشرد
بدو گفت  انف  چیست  می خوان  انف
فروخواند کودک به فرمان انف
دگر باره آشفت استاد پیر
بزد بانگ برکودک ناگزیر
نوآموز روزی ببود اندر آن
انف خوان  و گریان و سیلی خوران
شبانگه پدر درکنارش نشاند
که امروز پور گرامی چه خواند
به شب همچنان کودک دلفروز
الف را انف خواند مانند روز
پدرگفت انف چیست جان پدر
الف گفت باید بسان پدر
چو بشنیدکودک الف را درست
الف را الف خواندچالاک و چست
چسان از انف می شود منصرف
که نشنیده جز فا و نون الف
تو خود فا و لام  و الف  راست گوی
پس از دیگران گفته راست جوی
تو بر نیکویی پشت پا می زنی
پس آنگه به نیکی صلا می زنی
تو بد را نخستین ز خود دورکن
سپس دیگران را ز بد دورکن
تب آلوده درمان تب چون کند
 رطب خورده  منع رطب چون کند
چو حاکم کند می شبانگاه نوش
نبندد به  حکمش  دکان  می فروش
کسان بهره یابند از آثار خویش
که خود کار بندند گفتار خوبش
اگر گفته نغز است و دل نغز نه
بلوطی بود کاندر آن مغز نه
و گر دل  درست  است  و گفتار سست 
از آن گفته یک دل نگردد درست

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -
یکی کودک از لانه جغدی کشید
به صحن دبستانش می پرورید
هم او را یکی بچه غاز بود
که باگربه پیر همراز بود
به  مدرس درون هر سه ره داشتند
بر کودکان دستگه داشتند
ز بس کاندر آنجای بشتافتند
ز علم و خرد بهره ها یافتند
ز  هرودت  سخن کرده  از بر بسی
ز  تیتلیو هم خوانده دفتر بسی
شبی را بهنجار اهل خبر
جدل سر نمودند با یکدگر
کز اقوام و از شهریاران ییش
کدامند اندک  کدامند بیش 
در آغازگفتار شد گر به راست
که از مردم مصر بهتر کجا است
همه عالم و عاقل و دین پرست
همه بردباران آیین پرست
ز جانند نزد خدایان رهی
همین یک صفتشان بس اندر بهی
برآورد جغد از دگر سو نوا
که چون قوم آتن کنون کو کجا
من آن قوم را دوست دارم بسی
وزان قوم برتر ندانم کسی
کرا باشد آن لطف وآن دلبری
هم آن زور بازوی و نام آوری
بخندید از این ماجرای دراز
به غوغا سخن کرد آغاز غاز
که هیهات  هیهات ازین فکرو رای
وز این ژاژگفتار شوخی نمای
گر اینست پس رومیان کیستند
بر رومیان دیگران چیستند
به یک  جای شد گرد با مهتری
بزرگی و مردی و گندآوری
فراوان هنرها به یک مرز و بوم
نهادند و بر آن نوشتند روم
مرا دل کشد سوی این  قوم باز
جهانجوی را برد باید نماز
فضیلت  فروشان جدل ساختند
ز صحبت به بیغاره پرداختند
خردمند موشی در آن پرده بود
که اوراق علمی بسی خورده بود
به گفتار آنان همی داشت گوش
نگرتا چه گفت آن خردمند موش
که ای چیره دستان نغز هجیر
غرض را اجیرید برخیرخیر
بر مصریان گربه مسجود بود
همان جغد را قوم آتن ستود
هم اندر  کپی تول  ز دربار روم 
به  غازان  خورش بود و نذر و رسوم
ز هریک به هریک نوایی رسید
که تان هریکی دل به جایی کشید
عقیدت چو کاهی  است هرجا گرای
برو بر غرض چیره چون کهربای

وزن: فَعولُنْ فَعولُنْ فَعولُنْ فَعَلْ
نشانه‌های عروضی: U - - | U - - | U - - | U -