Raoul Servais. De Tovenaar van Oostende

Disciplines: Educational Sciences, Communication Studies, Art History

Context Raoul Servais, revolutionaire animatiecineast. Engagement, contestatie en erkenning Schrijven over de filmkunst van Raoul Servais is geen gemakkelijke taak. In het hierna volgende interview wordt Servais' visie treffend en gefundeerd naar voren gebracht. Het gesprek met hem toont hoe hij naast een revolutionaire animatiecineast ook een beeldende verteller is. Originele gebeurtenissen en spannende verhalen over zijn films en zijn leven, en de interacties tussen beide worden op boeiende en spontane wijze door de cineast zelf verteld. We willen hierbij ook even stilstaan bij de relatie tussen taal en film. Wat hen verwanten maakt, is dat zij enerzijds dienen om de meest banale boodschappen mee over te brengen en anderzijds ook grote kunst kunnen zijn. Daarenboven is het niet duidelijk waar de overgang ligt tussen niet-kunst en kunst, tussen de gewone taal en deze van de literatuur en tussen de film als commercieel entertainment en film als kunstwerk. Het woord mysterie is hier op zijn plaats. Het is een boeiend gegeven om vast te stellen dat Servais zijn kunstzinnig oog gevoed is door de kunstenaarswereld waarvan hij als artistieke broeder en vriend na de oorlog vanaf het eerste uur deel uitmaakte. Anderzijds lijkt hij voor de animatiefilm te zijn geboren: hij tekende nog voor hij kon lopen; hij was al gefascineerd door filmstroken toen hij amper tien was; en hij beschikt over een onnavolgbare gedrevenheid, bezetenheid om alle mogelijke obstakels te overwinnen om zijn dromen waar te maken. Servais' werk heeft te maken met een plastische en picturale visie. Door zijn gebruik van het concept 'animatiefilm' wilde hij vooral aantonen dat film persoonlijk, humaan en emotioneel kon zijn. Het gegeven film wordt doorgaans geassocieerd met ontspanning, wegzakken in een zachte cinemazetel en binnentreden in een andere wereld die je als kijker even laat wegdromen. Hierin ligt ongetwijfeld de sterkte van het medium film. Film is het medium bij uitstek om het grote publiek ethisch-esthetisch, vaak ook sociologisch, soms zelfs politiek te sensibiliseren, omwille van de lage drempel tot geloofwaardigheid ten aanzien van het fictieve (the willing suspension of disbelief). Een van de redenen van deze geloofwaardigheid is onmiskenbaar de grote gelijkenis van de filmbeelden met de objecten die ze afbeelden. Hierin schuilt tegelijkertijd het grote probleem. De kijker vergeet namelijk al te vaak dat hij bij het bekijken van een film gewillig meegaat in de visie of ideologie die de regisseur wil meedelen met behulp van een filmtaal en een filmgrammatica, zoals bijvoorbeeld de uitgekiende filmtechnieken en een gesofisticeerde montage. Als kijker voelen we ons vaak meester over wat we te zien krijgen, terwijl het besef zich opdringt dat waarnemen niet samenvalt met begrijpen. Dit doet denken aan de intrede van het mediale beeld in onze cultuur. Het mediale beeld plaatste zich namelijk op één lijn met het woord, juist omdat het mediaal was. Het mediale beeld heeft geen betekenis in zichzelf, maar het heeft als doel de kijker in contact te brengen met een wereld buiten het beeld, zelfs indien dit een fictieve wereld betreft. Tijdens onze ontmoetingen met Raoul Servais zijn we beiden sterk onder de indruk gekomen van zijn onvoorstelbare bezetenheid om films te kunnen maken, en van zijn filmengagement dat raakvlakken heeft met verschillende disciplines. Als kunstenaar, denker én als docent van jonge kunstenaars is hij al decennialang een inspiratiebron voor de internationale animatiescène. Zijn eigenzinnige transmediale aanpak is ongevoelig voor trends, getuigt van een hoge mate van consistentie en heeft evenveel oog voor de esthetische, politieke, sociale als technologische aspecten van het medium. In zijn artistieke werk ontwikkelde Servais vrij snel een erg gewaardeerde benadering die aan de grondslag ligt van de filosofische term 'subjectief visualisme', hetgeen wij - alluderend op Man Ray, die overigens ook zelf filmde - kunnen omschrijven met de slagzin: 'Ik animeer wat ik niet zie. Ik zie wat ik niet animeer.' Terwijl Servais in zijn vroege werk experimenteerde met menselijke perceptie versus cameraperceptie, kwam de focus later te liggen op concepten die een brug slaan tussen tekeningen, film, video, computerbeelden en installaties. Met zijn 'Servaisgrafie' was hij een pionier voor de nieuwe beeldcoderingen als hedendaagse vorm van een concrete geprogrammeerde 'filmische literatuur'. Rondom het inhoudelijke aandachtspunt'het oeuvre van Raoul Servais' brengt dit boek filmliefhebbers bijeen. Kijken is vergelijken. Het is pas door verschillende films van Servais te zien dat men weet dat ze bestaan en dat men ze naast elkaar kan plaatsen. Hierdoor kan men een dieper inzicht in de magische wereld van het filmoeuvre van Servais verwerven. Bij animatiefilm denken velen ongetwijfeld aan Walt Disney. De wereld van de animatiefilm is dan ook ongelooflijk klein. Toch is er in ons land meer dan vijfitg jaar geleden iemand opgestaan, die met een haast onnavolgbare wil de grenzen van deze geanimeerde wereld heeft verkend en verbreed. Hij is zelfs de stichter van de eerste opleiding Animatiefilm op het Europese vasteland, aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten in Gent. Raoul Servais liet zich na de Tweede Wereldoorlog inschrijven aan deze school, afdeling Sierkunsten. Hij wist toen al dat hij animatiefilmer wilde worden. Geen gemakkelijke keuze, want op dat ogenblik was het niet algemeen bekend hoe zulke films gemaakt moeten worden. De grote studio's verborgen angstvallig hun geheim. Servais moest het hele proces zelf herontdekken. Toch bleek dit een voordeel te zijn: dankzij zijn autodidactische vorming kon Servais alle kanten uit met zijn creativiteit. Elke nieuwe film was een nieuwe stap in zijn wondere wereld. Zijn debuut Havenlichten (1960) kreeg de eerste prijs op het Nationaal Festival van de Belgische Film. De eerste van vele. In 1965 brak hij internationaal door met Chromophobia, waarvoor hij twaalf prijzen in de wacht sleepte. Echte acteurs bewegen zich door een fabelachtig getekend decor. Het leek wel alsof de mogelijkheden van de animatiemagiër nooit uitgeput raakten. De films van Raoul Servais hebben een universele zeggingskracht. In 1968 verscheen Sirene, een poëtische maar ook maatschappijkritische film. De film kreeg bijval over de hele wereld, van Azië tot de Verenigde Staten. Zijn onderzoek en experimenten leidden in 1994 tot het monumentale Taxandria. In de moderne maatschappij is de competentie om doordacht en kritisch om te gaan met film onontbeerlijk geworden. Bewust en genuanceerd kijken omvat competenties, kennis, gedrag en houdingen die deels spontaan verworven worden én deels aangeleerd moeten worden. De ontwikkeling van een kritisch kijkvermogen draagt bij tot een beter begrip en nuancering van de audiovisuele media en cultuur. In de geest van de peetvader van de animatiefilm geeft het boek niet één, maar vele antwoorden over de eigenschappen van de animatiefilm. Daarom is in het boek naast het interview tevens een filmografie opgenomen geïllustreerd met een rijk beelddossier. Door de onnavolgbare vermenging van eruditie, talent, stijl en politiek bewustzijn prikkelt het filmisch werk van Raoul Servais steeds weer nieuwe kijkers. Het boek reflecteert over 'wat kunnen we leren van zijn humanistisch geïnspireerd oeuvre?' Het interview beoogt de levendigheid van een geanimeerde dialoog uit te stralen. Wij hopen dat u ons enthousiasme deelt voor de revolutionaire animatiecineast! Johan Swinnen Luc Deneulin