Geloof in verzet. Over de toekomst van het christendom

Disciplines: Theology

Welke toekomst is er nog weggelegd voor het christelijke verhaal? Op deze vraag wil dit boek een genuanceerd en beargumenteerd antwoord geven. Hiertoe wordt ten eerste een uitgebreide analyse ondernomen van de situatie waarin het christendom zich op vandaag bevindt. Thema’s die aan bod komen zijn: de blijvende relevantie van Friedrich Nietzsches verkondiging van de dood van God, de terugkeer van de religie in de hedendaagse samenleving, het onbehagen in de postmodern genoemde cultuur, zoals het zich uit in het succes van extreemrechts, de hegemonie van het kapitalisme en de onmacht van de politiek. In bijzonder wordt duidelijk gemaakt waarom tradities, inclusief religieuze, het vandaag zo moeilijk hebben en worden de twee prototypische manieren om hierop te reageren besproken. Het gaat hierbij om de reacties die we kunnen omschrijven als ‘fundamentalisme’ en ‘new age’. Religie bevindt zich vandaag dus tussen verstarring en verbrokkeling. Ten tweede bespreekt dit boek verschillende strategieën die in deze situatie een toekomst voor het christendom proberen mogelijk te maken. Uitgaande van het voorstel van de Italiaanse filosoof Gianni Vattimo voor een postmodern christendom wordt de vraag gesteld of het nog wel mogelijk is om te geloven in de God van de Bijbel. Vooral de impact van de natuurwetenschappen op het Bijbelse godsbeeld staat hierbij centraal. Het boek wijst hierbij zowel de strategie van de creationisten als die van een complete boedelscheiding tussen geloof en wetenschap af als onhoudbaar. Dit zijn trouwens niet de strategieën die door de doorsnee gelovigen worden gehanteerd. Zij opteren eerder voor een symbolisering en psychologisering van hun geloof of ze bewandelen de weg van de negatieve theologie. Zoals het boek beargumenteert, leidt dit echter tot verdoken vormen van atheïsme. We lijken dan ook niet meer te kunnen ontkomen aan het besluit dat een atheïstische positie onvermijdelijk geworden is. Dit boek wil dit feit ernstig nemen, maar pleit wel voor een ‘zwak’ atheïsme dat – in tegenstelling tot het klassieke, ‘sterke’ atheïsme – de lessen van de postmoderniteit geleerd heeft en wel nog ruimte laat voor het christelijke verhaal. In de zoektocht naar een toekomst voor het christendom binnen de horizon van het zwakke atheïsme, wordt een grondige bezinning ondernomen op de oorsprong van het christendom, namelijk Jezus’ verkondiging van het Rijk van God. Het boek besluit met een pleidooi voor een dubbele strategie. Enerzijds wordt gepleit voor het ontwikkelen van een filosofische en wetenschappelijke antropologie van het christendom die duidelijk moet maken waarom het christelijke verhaal relevant is voor alle mensen. Om echter te vermijden dat het christendom wordt gereduceerd tot een filosofie, dient het anderzijds ook een religiositeit te ontwikkelen waarin de afwezigheid van God en het wachten op openbaring centraal staan. Van beide strategieën wordt tot slot ook al een eerste aanzet voor verdere uitwerking gegeven. Voor christenen wil dit boek een uitdaging zijn om na te denken over de toekomst van hun geloof, een geloof dat alleen vitaal kan blijven als het zich voortdurend laat uitdagen en bevragen. De weg naar een hoopvolle toekomst leidt langs geloofsovergave, (zelf-)kritische reflexiviteit en verzet tegen de grijparmen van zowel fundamentalisme als kapitalisme. Daarnaast wil dit boek zowel voor christenen als niet-christenen een hulp zijn bij het begrijpen van de situatie waarin religie en het christelijk geloof zich vandaag bevinden, van de uitdagingen die deze situatie stelt, en van de mogelijke strategieën om hiermee om te gaan.