Grondwettelijk Hof wordt kritischer voor douanerechtelijke huisvisitaties.

Disciplines: Law

Grondwettelijk Hof wordt kritischer voor douanerechtelijke huisvisitaties 1. Het zal veelal niet ongeweten zijn dat de Belgische administratie van douane en accijnzen over ruime bevoegdheden beschikt met betrekking tot het uitvoeren van visitaties, waaronder tevens de huiszoekingen . Reeds langer was daarbij de vraag aan de orde of deze met het gemeen strafrecht afwijkende regelingen kunnen convergeren met enerzijds het grondwettelijk gelijkheidsbeginsel, in de mate dat de douanerechtelijke huisvisitatie procedureel een veel ruimere draagwijdte etaleert dan de gemeenrechtelijke pendant en derwijze misschien een ongelijke behandeling zou kunnen doen ontstaan, en anderzijds met de verdragsrechtelijke waarborgen als opgenomen in artikel 8 EVRM, waarbij inzonderheid het recht op eerbieding van ieders privé-leven, gezinsleven en huis wordt geponeerd . Uit de bepalingen inzake douanevisitatie als opgenomen in de Algemene Wet inzake Douane en Accijnzen (hierna: 'AWDA') , blijkt immers dat enkel artikel 197 AWDA een rechterlijke tussenkomst, namelijk van de politierechter, vereist bij visitaties in particuliere woningen of vertrekken buiten de tolkring. Hoewel in de praktijk dergelijke huiszoeking het vaakst toegepast wordt, maakt de wet het toch mogelijk dat in andere hypotheses de huisvisitatie kan plaatsgrijpen zonder voorafgaande rechterlijke toetsing. Bovendien is het optreden van de politierechter bij het verlenen van een machtiging tot huisvisitatie van een geheel andere aard dan dit van de onderzoeksrechter bij het uitschrijven van een huiszoekingsmandaat. De politierechter heeft een veel passievere rol en kan de machtiging overigens niet weigeren, tenzij op gegronde vermoedens dat de aanvraag van de douaneadministratie hem zonder genoegzame redenen wordt voorgelegd (art. 198, §3 AWDA) . Op die manier zou de politierechter louter optreden als rechter van de rechtmatigheid van de gevraagde onderzoeksmaatregel en de opportuniteit van de huisvisitatie niet beoordelen . 2. Het Grondwettelijk Hof onderzocht reeds meermaals de vraag of de visitatiebevoegdheden van de douaneadministratie zoals thans geconcipieerd in de AWDA, niet strijdig zijn  met het grondwettelijk gelijkheidsbeginsel van de artikelen 10 en 11 GW . Doordat de waarborg van het optreden van een rechter uitgesloten wordt, raken de betrokken bepalingen van de artikelen 189 en 193 tot 197 AWDA immers aan twee fundamentele rechten. Enerzijds kunnen zij de uitoefening van de rechten van de verdediging beperken doordat zij de betrokkenen het toezicht op een onafhankelijk rechter die zowel à charge als à décharge onderzoekt, ontzeggen. Anderzijds kunnen zij afbreuk doen aan de regel van de onschendbaarheid van de woning zoals gewaarborgd door de artikelen 15 GW en 8 EVRM. Nagegaan moet dan worden of de betwiste bepaling geen onevenredige inbreuk op deze rechten uitmaakt. 3.  Het standpunt van het Grondwettelijk Hof was lange tijd markant in het licht van de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens , maar anderzijds ook weer niet zo verbazend in het licht van de overige rechtspraak van het Hof in douaneaangelegenheden. Na te hebben vastgesteld dat de visitatiebepalingen van de douanewetgeving afwijken van de gemeenrechtelijke regel die de huiszoeking aan een rechterlijke machtiging onderwerpt, besloot het Grondwettelijk Hof lange tijd steeds dat een dergelijke afwijking verantwoord is om redenen eigen aan de douanemisdrijven, waarbij de vaststelling van douanemisdrijven vaak wordt bemoeilijkt door de mobiliteit van de goederen waarop douane en/of accijnsrechten zijn verschuldigd. Precies deze mobiliteit kan de douaneambtenaren nopen tot onverwijlde controles die, indien zij aan een rechterlijke machtiging zouden worden onderworpen, in ruime mate aan effectiviteit zouden inboeten. Het toepassingsgebied van de afwijking van de gemeenrechtelijke regel inzake huiszoeking beschouwde het Hof dan ook beperkt tot hetgeen strikt noodzakelijk is om het doel te bereiken, namelijk een eigen systeem voor strafrechtelijke opsporing en vervolging ontwikkelen teneinde de omvang en de frequentie van de fraude in deze materie te bestrijden. Het Grondwettelijk Hof concludeerde dan ook dat het verschil in behandeling t.a.v. verdachten van misdrijven van gemeen recht, op een objectief criterium berustte dat in verband staat met het nagestreefde doel, c.q. een efficiënte fraudebestrijding. In bijkomende orde voegde het Grondwettelijk Hof er nog aan toe dat ook de uitoefening van de visitatiebevoegdheid door de douaneambtenaren met voldoende waarborgen ter voorkoming van misbruik omringd is, waardoor door de wetgever een billijk evenwicht tot stand gebracht is tussen de rechten van de betrokken personen enerzijds en de noodzaak om op een doeltreffende manier inbreuken op de douanewetgeving te kunnen vaststellen anderzijds. 4.  Deze rechtspraak van het Grondwettelijk Hof werd niet overal op begrip onthaald . De kritiek luidde dat de idee losgelaten werd dat onderzoeksrechters nodig zijn bij beperkingen van de onschendbaarheid van de woning, daar waar thans in het licht van de bestaande mogelijkheden inzake telecommunicatie andere oplossingen denkbaar zijn. Bovendien legitimeerde het Hof volgens deze rechtsleer de huiszoekingsbevoegdheden van de douaneambtenaren op grond van argumenten gebruikt in een eerder arrest  om de vigerende beslagbevoegdheden  door douaneambtenaren te rechtvaardigen. Dit nam niet weg dat het Grondwettelijk Hof in douaneaangelegenheden een veeleer vaste rechtspraak hanteerde die er nagenoeg steeds op neerkwam dat de afwijkende regelgeving inzake douane en accijnzen berust op een objectief onderscheidingscriterium, namelijk de aard en de techniciteit van de bij de wet omschreven douane- en accijnsdelicten . Met betrekking tot huiszoekingen deden er zich volgens het Hof dus evenmin problemen voor. In die betekenis maakte het arrest van 14 februari 2001 duidelijk dat er in het kader van een huiszoeking geen echt grondwettelijk verankerd of beschermd recht op een onderzoeksrechter bestaat. Bovendien was een analogie merkbaar tussen de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en deze van het Grondwettelijk Hof. Beide rechtscolleges toonden immers begrip voor de douanebehoeften, hoewel deze op zich niet zaligmakend zijn om de tussenkomst van een onafhankelijke rechter bij een huiszoeking uit te schakelen. Zulks werd precies wel mogelijk geacht in geval van specifieke delicten waarbij voldoende alternatieve proceswaarborgen worden ingebouwd en uit de feiten blijkt dat deze ook zijn nageleefd. 5. Met het besproken arrest van het Grondwettelijk Hof van 27 januari 2011 kan van een verfijning van voornoemde rechtspraak worden gewaagd . Grotendeels afwijkend van de vragen die voorgelegd werden in de arresten van 14 februari 2001 en 28 maart 2002, werden daarbij aan het Hof prejudiciële vragen gesteld die betrekking hebben op de situatie waarin de huisvisitatie wel aan een rechterlijke machtiging is onderworpen , meer bepaald wanneer zij de woningen betreft die niet in de tolkring zijn geleden. Op expliciete wijze refererend naar een eerdere beslissing van 3 december 2008 met betrekking tot een soortgelijke bepaling van de Wet van 16 november 1972 betreffende de arbeidsinspectie , kwam het Grondwettelijk Hof tot de volgende besluitvorming: 1.	De artikelen 197 en 198, §3 AWDA in die zin geïnterpreteerd dat zij elk rechterlijk toezicht op de wettigheid van de door de politierechter verleende toestemming om bewoonde lokalen te betreden uitsluiten, schenden de artikelen 10 en 11 Gw., in samenhang gelezen met art. 6.1 EVRM; dezelfde bepalingen, in die zin geïnterpreteerd dat zij niet elk rechterlijk toezicht op de wettigheid van de door de politierechter verleende toestemming om bewoonde lokalen te betreden uitsluiten, schenden deze grondwettelijke en verdragsrechtelijke bepalingen niet. 2.	De artikelen 197 en 198, §3 AWDA, in die zin geïnterpreteerd dat zij de bescheiden en toelichtingen waarop de toestemming van de politierechter om bewoonde lokalen te betreden is gebaseerd volledig aan het beginsel van de tegenspraak onttrekken, schenden artikel 15 Gw. inzake de onschendbaarheid van de woning, in samenhang gelezen met art. 8 EVRM; dezelfde bepalingen, in die zin geïnterpreteerd dat zij de bescheiden en toelichtingen waarop de toestemming van de politierechter om bewoonde lokalen te betreden is gebaseerd niet aan het beginsel van de tegenspraak onttrekken, behoudens wanneer daardoor een ander grondrecht of beginsel op onevenredige wijze zou worden uitgehold, schenden de voornoemde bepalingen niet. 3.	Artikel 198, §3 AWDA, in die zin geïnterpreteerd dat de door de politierechter verleende toestemming niet dient te worden gemotiveerd, schendt de artikelen 10 en 11 Gw., in samenhang gelezen met artikel 6.1 EVRM; dezelfde bepaling, in die zin geïnterpreteerd dat zij de politierechter niet vrijstelt van de verplichting om de machtiging tot visitatie uitdrukkelijk te motiveren, schendt de artikelen 10 en 11 Gw., in samenhang gelezen met artikel 6.1 EVRM, niet. 6. In de nieuwe rechtspraak stelt het Grondwettelijk Hof dat de waarborgen van artikel 6.1 EVRM inhouden dat de betrokkenen zowel in feite als in rechte een daadwerkelijke jurisdictionele controle moeten kunnen verkrijgen op de regelmatigheid van de beslissing waarmee de toegang tot bewoonde lokalen wordt toegestaan, alsook, in voorkomend geval, van de maatregelen die op grond daarvan zijn genomen . Opdat de administratie van douane en accijnzen zich zou kunnen beroepen op de resultaten van een regelmatige huiszoeking, volstaat het bijgevolg niet langer desbetreffend louter te poneren dat een onafhankelijke en onpartijdige magistraat de machtiging tot visitatie heeft verleend. De eenzijdige beslissing moet immers gecontesteerd kunnen worden. Wat de vereiste motivering betreft, zal de feitenrechter de al dan niet te verlenen machtiging moeten beoordelen in