Dwingen om vrij te zijn. Rousseau’s naïviteit over individuele rechtsbescherming belicht en genuanceerd

Disciplines: Criminology, Law

In het voorwoord bij dit boek werd benadrukt dat Rousseau met zijn maatschappijproject in Du Contrat Social  een stap verder wil dan (oudere) denkers zoals Locke en Hobbes.   Rousseau is naar eigen zeggen op zoek een politiek van gelijkheid en gelijkwaardigheid waarin de vrijheid van het individu gerealiseerd blijft. Bij Locke en Hobbes is van zo'n politiek geen sprake. Teveel bevoordelen deze denkers het streven naar veiligheid en offeren daarbij de vrijheid op. Deze bijdrage onderzoekt de vrijheidsdenker Rousseau. Zijn uitgangspunten geven een grote zorg voor vrijheid aan, maar het openingscitaat van mijn bijdrage toont dan weer een denker met minder evidente opvattingen over de individuele vrijheid, wat aanleiding geeft tot deze korte studie.
In een eerste deel van deze bijdrage bekijk ik hoe een staatsinrichting gebasseerd op vrijheid en gelijkheid volgens Rousseau het best kan worden gerealiseerd (sub 1). Zoals de titel van zijn boek het aangeeft gebeurt dit op basis van een sociaal contract of maatschappelijk verdrag, op grond waarvan individuen toetreden tot een georganiseerde samenleving en daarbij hun oorspronkelijke handelingsvrijheid inruilen voor een nieuwe soort van vrijheid, de vrijheid van zelfwetgeving. 
Leidraad bij die zelfwetgeving vormt de volonté générale ofwel de algemene wil als uitdrukking van het algemene belang (sub 2). Deze algemene wil valt niet samen met de wil van allen en kan alleen mits bepaalde bestaansvoorwaarden uitgedrukt worden. Het is precies op dit punt dat Rousseau erg dwingend te voor schijn komt en schrijft dat 'desnoods' tegen de wil van de meerderheid èn die van een individuele burger in naam van de algemene wil mag ingegaan worden. Rousseau's vooropgestelde vrije samenleving vertoont bijgevolg overduidelijke dwangaspecten, wat niet wil zeggen dat Rousseau geen checks and balances inbouwt.
Een zestal van die remmen en controlesystemen kunnen het Contrat Social gedistelleerd worden (sub 3), hoewel onze grote filosoof deze niet systematisch presenteert. Een van de meer radicale remmen op gecontroleerde of ongecontroleerde dwanguitoefening in naam van het algemeen belang vormt het recht van de burger op ongehoorzaamheid en verzet wanneer het sociaal contract door de 'regering' of 'soeverein' niet wordt gehonoreerd (sub 4). 
Dit vergaand verzetsrecht en ook de andere checks and balances die we in Du Contrat Social aantreffen, nemen geen gevoel van onbehagen weg bij de moderne lezer opgegroeid in een samenleving met zorg voor de individuele rechtsbescherming. Dat onbehagen treffen we reeds aan in het werk van Constant en Beccaria, beide denkers met vroegmodere liberale sensibiliteit (sub 5 en 6). Benjamin Constant typeert Rousseau als een naïeve denker, met een politieke theorie ongeschikt voor de noden van de moderne samenelving. 
In het laatste deel van deze bijdrage poog ik dit beeld van Rousseau als naïeve politieke denker scherper te stellen (sub 7). Ongetwijfeld is er in de politieke filosofie geen groter verwijt denkbaar dan naïviteit, en het is maar de vraag of Rousseau zo'n oordeel verdient.