Van Themis en Mercurius : handelsgebruiken- en recht in Antwerpen (15de-17de eeuw)

Disciplines: Law

In de late middeleeuwen en in de vroegmoderne tijd werden Antwerpse normen over handelsgebruiken niet louter gekopieerd uit een voorafbestaand complex van ongeschreven handelsgewoonten. Antwerpse juridische teksten uit de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw bevatten geen gegevens die daarop wijzen. In de vijftiende eeuw konden schaarse regels die voor handelsovereenkomsten golden in uiteenlopende juridische teksten gevonden worden. Het overgrote deel van die normen was echter ongeschreven, en bestond slechts in de vonnispraktijk van de Antwerpse schepenen. Een theoretische benadering ontbrak. In de zestiende eeuw brachten groeiende aantallen juristen in dienst van het Antwerpse bestuur een omwenteling in het Antwerpse recht en de instellingen van de Scheldestad teweeg. Handelsgebruiken konden als toepasselijk recht worden bewezen in de Antwerpse rechtbank, door de adoptie van de Franse techniek van enquêtes par turbe. De Antwerpse juristen, die in turben zelfs handelsgebruiken attesteerden, formuleerden die in hun juridische taal. Op die manier werden gewoonten van handelaars geherdefinieerd, uitgewerkt, aangevuld en aangepast tot werkbare, evenwichtige en billijke oplossingen. Handelsgebruiken vormden grondstoffen voor juristen, die afgewerkte producten dienden te creëren die bruikbaar waren in de rechtbank en nuttig voor de handelspraktijk. Vandaar dat het ius commune, het geleerde recht dat de Antwerpse juristen kenden van hun universitaire opleiding, onmiskenbaar een stempel drukte op de uiteindelijke vorm van de officiële handelsregels. De ambitie om de handelsscene te vatten in regels was mede ingegeven door de filosofie van het universitaire recht. De omstandigheden -- in het bijzonder de verbreiding van onderhandse overeenkomsten, en ook de vorstelijke homologatiepolitiek -- droegen eveneens tot het programma van de schepenen bij. Ook inhoudelijk bestond een duidelijke verwantschap tussen het Antwerpse handelsrecht in turben, certificaties en costuymen aan de ene kant en rechtsgeleerde teksten aan de andere kant. De ondersteunende functie van het Antwerpse recht werd door de doctrine versterkt. Deze rechtsgeleerde invloed liet bijvoorbeeld toe een vijftiende-eeuws systeem van veralgemeende pandrechten op goederen van schuldenaren meer billijk te organiseren in het licht van de nieuwe marktsituatie. De oude fundamenten van dat stelsel bleven behouden, maar werden aangevuld met rechtsgeleerde principes. De commerciële contracten die door de nieuw gearriveerde buitenlandse kooplieden in Antwerpen werden ingevoerd, konden worden ten uitvoer gelegd omwille van de traditie van contractvrijheid, die al in de jaren 1400 in Antwerpen bestond. Een ander element van continuïteit met de situatie van voor de Gouden Eeuw vormde de afwezigheid van scherpe scheidslijnen tussen regels op grond van een commerciële inhoud van contracten. Het stadsrecht was, ook in de zestiende en zeventiende eeuw, één geheel van normen die vrijwel geen bijzonder statuut aan handelscontracten verleenden. De kracht van de Antwerpse constellatie was in hoofdzaak gelegen in de traditie van een sterke rechtbank, die snel op de bal kon spelen en met expertise commerciële innovatie kon opvolgen. Het product van de rechterlijke beslissingen, een stedelijk recht, was daarom een uiterst sterk weefsel om vernieuwingen op te vangen. Al in de vijftiende eeuw was de bereidheid van de schepenen om overeenkomsten te erkennen erg groot.