Vorming, opleiding en arbeidstoeleiding in zeven Vlaamse gevangenissen

Disciplines: Criminology

De problematiek van de sociale re-integratie van gedetineerden is één van de steeds terugkerende
thema's binnen een moderne samenleving. De hernieuwde aandacht voor sociale re-integratie
wordt immers vaak (zij het impliciet) gevoed door het recidiveverhaal. Willen we niet allemaal de
herhaling van strafbaar gedrag voorkomen? Als we willen dat (ex)- gedetineerden als volwaardige
leden kunnen deelnemen aan het maatschappelijk verkeer, dan dient deze re-integratie tijdens de
detentie efficiënt voorbereid te worden.

België is een ingewikkeld land en dat geldt ook voor de taakverdeling inzake sociale re-integratie
van (ex)-gedetineerden. Sinds de staatshervorming van 1980 is een veilige, humane en op herstel
en sociale re-integratie gerichte invulling van de gevangenisstraf een gedeelde
verantwoordelijkheid van Justitie en de Vlaamse Gemeenschap. Om deze gemeenschappelijke
opdracht invulling te geven, werden doorheen de jaren enkele beleidsdocumenten opgesteld. Als
sluitstuk van deze bevoegdheidsafstemming kan het 'Strategisch Plan' aan Vlaamse kant
beschouwd worden. Dit plan was op het moment van ons onderzoek nog niet overal
operationeel en om overlappingen met een ander onderzoek te vermijden hebben wij ons
toegespitst op de zeven zogenaamde 'niet-strategisch plan' gevangenissen.

De voorbereiding van de re-integratie start niet pas bij het ontslag van de gedetineerde uit de
penitentiaire inrichting, maar zou idealiter van in het begin van de detentie moeten aanvangen
(zie het detentieplan, opgenomen in de Basiswet). Binnen de voorbereiding van deze re-integratie
nemen vorming, opleiding en arbeidstoeleiding een bijzondere positie in. Recente literatuur
toont aan dat tewerkstelling, het hebben van een inkomen en het kunnen uitbouwen van een
sociaal netwerk een belangrijke rol spelen in het beëindigen van individuele delinquentie. Vandaar
dat men al tijdens de detentie de arbeidspositie van (ex)-gedetineerden tracht te verstevigen door
het ontwikkelen van initiatieven op het vlak van vorming, opleiding en arbeidstoeleiding.
Vanuit deze achterliggende ideologie werd dit onderzoek gevoerd met een hoofdzakelijk
inventariserende doelstelling. Meer specifiek wensten we een inventarisatie te bekomen van alle
lokale initiatieven binnen zeven Vlaamse gevangenissen, evenals van de betrokken actoren en
organisaties. Daarnaast wensten wij een analyse van de lokale en bovenlokale coördinatie van
deze activiteiten te bekomen. Dit alles om uiteindelijk een overzicht te bekomen van de 'good
practices' en knelpunten op deze drie terreinen, die in een later stadium kunnen helpen bij het
formuleren van beleidsaanbevelingen.

Uit onze studie van het lokale niveau bleek dat de waargenomen initiatieven overwegend
verschillen van gevangenis tot gevangenis, afhankelijk van de wisselwerking tussen het beleid van
de lokale directie en de bereidheid van externe diensten om hun aanbod ook intramuros aan te
bieden. We dienen ons er echter ook bewust van te zijn dat men verschillende categorieën
gedetineerden (beklaagden-veroordeelden-geïnterneerden) onderscheidt, met ook vaak
uiteenlopende noden en behoeftes. Deze verschillende categorieën van gedetineerden zitten ook
vaak verspreid over verschillende inrichtingen, waardoor het geen uitzondering is dat binnen één
inrichting meerdere categorieën van gedetineerden aanwezig zijn. We kunnen in dat opzicht dan
ook niet spreken over een coherent aanbod in de verscheidene onderzochte gevangenissen. Doch
bemerkten we tijdens ons onderzoek dat een aantal behoeften systematisch terugkeerden.
Bovendien zijn er recent enkele bovenlokale initiatieven genomen om de coherentie van het
aanbod te verhogen. Naast de nood aan een 'eenvormiger' aanbod, dringt de nood aan een
grotere bovenlokale coördinatie zich ook op.

Tot slot zou een follow-up onderzoek moeten aantonen in welke mate de gevolgde activiteiten in
de gevangenis de gedetineerden ook daadwerkelijk hebben ondersteund bij hun terugkeer naar de
samenleving. Hebben zij de aangeleerde vaardigheden kunnen gebruiken, waren die aangepast
aan de situatie die ze vonden bij hun vrijlating? Maar ook de houding van de samenleving is
hierbij fundamenteel. 'Re-integratie' is per definitie immers een interactief begrip, waarbij ook die
samenleving moet bereid zijn om mensen die in de fout gegaan zijn terug te 'integreren'. En ook
daar is nog werk aan de winkel...