Gebroken evenwicht tussen oost en west: multiculturele sociaal-economische wereldgeschiedenis

Disciplines: Economics & Business

De traditionele historiografie richt zich op de “Noord-Atlantische" of zogenaamde “Westerse" geschiedenis. Het Europese publiek, inclusief studenten, worden al te vaak geconfronteerd met deze verkleuring van de werkelijkheid. Waarom wordt de verspreiding van de islam van Cordoba in Spanje tot Xian in China niet beschouwd als het begin van globalisering maar de Spaanse conquista van Mexico (16de eeuw) traditioneel wel? Wat is het verschil tussen de Indiase inlijving van het meer dan tweeduizend kilometers verder gelegen Zuid-Oost-Azië in hun cultuurgebied en de Europese verkenning van Afrika, om maar twee andere voorbeelden te geven? Zo is er ook het vreemde fenomeen dat Europeanen hardnekkig blijven geloven dat hun geschiedenis in het verlengde ligt van het Oude Mesopotamië en het Oude Egypte. In werkelijkheid komt de islamitische beschaving meer in aanmerking als opvolger van deze beschavingen en zelfs van de Griekse en Romeinse (het overgrote deel van de Hellenistische en Romeinse erfenis lag in Azië). Even raadselachtig is het stelselmatig ontbreken van de Indiase Harappa-beschaving en vaak ook het Oude China in de overzichten van de oudste bronnen van de menselijke beschaving. Is dat omdat deze beschavingen nog moeilijker in verband kunnen gebracht worden met de latere West-Europese beschaving?    In werkelijkheid zijn de meeste basiselementen van de moderne beschaving zoals die bestaat aan het begin van de 21ste eeuw afkomstig uit Aziatische en Noord-Afrikaanse streken. Jack Goody, hoogleraar aan de Universiteit van Cambridge, houdt geen hand voor de mond. Hij identificeert de Eurocentrische geschiedsschrijving als “The Theft of History" (Goody, 2006, titel), terwijl de prestaties en uitvindingen tijdens de “Europese" Oudheid als de “invention of Antiquity" (Goody, 2006, p. 26) worden omschreven. Ook in zijn beschrijvingen van de Middeleeuwen en de Nieuwe Tijd heeft hij het over “the theft of institutions towns, and universities" en “the appropriation of values: humanism, democracy, and individualism" (Goody, 2006, p. 215 en 240). Opmerkelijk is hoe hij beschrijft hoe  Eurocentrische historici zelfs liefdesemoties als iets “Westers" verkochten: “stolen love: European claims to the emotions" (Goody, 2006, p. 267). Michael H. Morgan, in opdracht van National Geographic, is iets milder wanneer hij de essentiele bijdrage van islamitische wetenschappers, denkers en kunstenaars aan de wereldbeschaving omschrijft als een “Lost History" (Morgan, 2007, titel)…    We ontkennen niet dat in de periode vóór 1789 economische en andere feiten in de “Noord-Atlantische" ruimte hun belang hadden. Ook ontkennen we niet het bestaan van een zgn. “Westerse" beschaving, al betreuren we wel de term (zie verder). Maar het gebruikelijke belang dat aan deze regio wordt gegeven is slechts logisch als we de 19de en 20ste eeuwse situatie als referentiepunt nemen. Gaat het om het buitengewone succes van deze eeuwen te verklaren dan is een zeker eurocentrisme inderdaad onvermijdelijk. Aan het begin van de 21ste eeuw verplaatst het centrum van de wereldeconomie zich echter opnieuw van de “Atlantische ruimte" (West-Europa en Noord-Amerika) naar de “Pacifieke ruimte" (Oost-en Zuid-Azië). Hierdoor krijgt deze benadering een heel andere probleemstelling waarbij de vraag zich stelt in hoeverre de geschiedenis zich gaat herhalen. Dalrymple (2007, p. 42) vat het als volgt samen:    “Extraordinary as it is, the rise of India and China are nothing more than a return to the ancient equilibrium of world trade, with Europeans no longer appearing as gun-toting, gunboat-riding colonial masters but instead reverting to their traditional role: that of eager consumers of the much celebrated manufacturers, luxuries and services of the East".    Bovendien is in wezen elke keuze van een referentie in tijd subjectief. Verbonden aan deze benadering is het bewust vermijden van de term “Westers". Het “Westen" bestaat immers niet: moderniteit is geen domein dat voorbehouden is aan een regio die in het “Westen" ligt. In dezelfde zin is “spiritualiteit" geen domein dat voorbehouden is aan een regio die in het “Oosten" ligt. Onze benadering probeert deze stereotypes te doorbreken. De opvatting dat concepten zoals rationeel en empirisch denken, democratie en vrijheid verbonden zijn met “het Westen" is niet alleen verkeerd, het is ook gevaarlijk. Het verklaart deels waarom als niet-Westers omschreven beschavingen, zoals de islamitische, zich beginnen af te keren van dergelijke, per definitie positieve concepten. Geen enkele beschaving laat zich graag iets opdringen. En als de betrokken beschaving er van uitgaat dat bepaalde concepten “buitenlands" zijn dan laat een verwachte tegenreactie niet lang op zich wachten.