De Wet op Externe Rechtspositie als werkinstrument bij het repatriëren van vreemdelingen zonder recht op verblijf?

Disciplines: Criminology

De afgelopen decennia is het aandeel vreemdelingen in de gevangenispopulatie sterk toegenomen. In 2013 bezat gemiddeld 45% van de gedetineerden een vreemde nationaliteit. Eerder dan nationaliteit is echter de verblijfsstatus van gedetineerden een belangrijk gegeven vanuit het oogpunt van de vreemdelingenwetgeving. De wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen stelt immers het illegaal verblijf strafbaar met een gevangenisstraf en voorziet tevens in verwijderingsmaatregelen ten aanzien van de illegaal verblijvende vreemdeling. Mede door de opening van de gesloten centra voor illegalen eind jaren tachtig en in de loop van de jaren negentig worden vreemdelingen heden niet langer louter omwille van hun illegaal verblijfsstatuut in de gevangenis opgesloten bij interceptie door de politiediensten. Dit is in principe enkel nog het geval omwille van het plegen van strafbare feiten (of de verdenking daarvan). Deze 'criminele illegalen' worden door beleidsmakers als een prioriteit beschouwd voor de verwijdering van het grondgebied. Ook in de parlementaire vragen en antwoorden is deze specifieke groep de laatste jaren steeds vaker het onderwerp van debat. Behalve de bestraffing van de illegaal verblijvende vreemdeling heeft ook de praktijk van de administratieve hechtenis van illegale vreemdelingen in de gevangenis na het uitzitten van de straf een wijziging ondergaan. De vreemdelingenwet bepaalt immers sinds haar inwerkingtreding dat illegale vreemdelingen die een strafrechtelijke detentie hebben ondergaan in welomschreven gevallen na hun invrijheidstelling nog administratief opgesloten blijven in de gevangenis, zodat een rechtstreekse repatriëring van daaruit mogelijk wordt gemaakt. Een overbrenging naar een gesloten centrum is evenmin uitgesloten, maar wordt omwille van de veiligheid in de centra gelimiteerd, waardoor een periode van administratieve detentie in de gevangenis vanuit het oogpunt van de dienst Vreemdelingenzaken wenselijk blijft. In de strijd tegen de penitentiaire overbevolking werden er echter vanaf 2002 verschillende maatregelen genomen om de duur van deze administratieve detentie in de gevangenis te verkorten. In 2010 besloten de Franstalige en Brusselse gevangenissen zelfs om de administratieve detentie ter beschikking van de dienst Vreemdelingenzaken systematisch te weigeren, daar ze deze praktijk als onwettig bestempelden. Deze ontwikkelingen zetten een enorme druk op het systeem van repatriëren. Recentelijk werden er daarom een aantal aanpassingen van de Vreemdelingenwet en de Wet op de Externe Rechtpositie doorgevoerd. In voorliggend artikel zullen we dieper ingaan op deze gewijzigde context en wensen we een antwoord te formuleren op de centrale vraag: "Hoe evolueerde het repatriëren van illegale vreemdelingen na de strafrechtelijke invrijheidstelling?" Het doel van dit artikel is om na te gaan of de recente wetswijzigingen voor een ommekeer hebben gezorgd ten aanzien van het realiseren van repatriëringen vanuit de gevangenis. In het bijzonder willen we bekijken welke rol de Wet op de Externe Rechtspositie speelt bij de totstandkoming van een repatriëring. We zullen voor het beantwoorden van deze vragen gebruikmaken van de data die we terugvonden in de repatriëringslijsten van de dienst Vreemdelingenzaken. Deze repatriëringslijsten worden sinds 2008 bijgehouden, waardoor de data-analyse betrekking heeft op de periode 2008-2013. De data-analyse werd uitgevoerd tijdens de stageperiode van een van de onderzoekers op het Bureau 'Opgeslotenen' van de dienst Vreemdelingenzaken. Bureau 'Opgeslotenen' is bevoegd voor de administratieve opvolging van het dossier van een gedetineerde vreemdeling. Bij een nakende strafrechtelijke invrijheidstelling wordt er door de gevangenis een vrijstellingsaanvraag naar Bureau 'Opgeslotenen' gezonden. Indien de gedetineerde vreemdeling over een geldig verblijfsstatuut beschikt, wordt de betrokkene vrijgesteld zoals een Belgische onderdaan zou worden vrijgesteld. Indien men zich illegaal op het Belgische grondgebied bevindt, zal er een bevel om het grondgebied te verlaten opgesteld worden. Hoewel het uitgangspunt in principe het vrijwillig vertrek is, waarbij de tenuitvoerlegging van het bevel om het grondgebied te verlaten in de handen van de vreemdeling zelf wordt gelegd, kan het gevaar dat de betrokken vreemdeling voor de openbare orde vormt een gedwongen verwijdering (repatriëring) legitimeren. Wanneer een repatriëring haalbaar en opportuun wordt beschouwd, wordt het dossier overgemaakt aan het Bureau 'Identificatie Gedetineerden'. Deze dienst is verantwoordelijk voor de organisatie van een repatriëring. Het is de medewerker van Bureau 'Identificatie Gedetineerden' die vervolgens de relevante aspecten van het dossier invoert in de digitale repatriëringslijst, alsook het uiteindelijke resultaat van de weerhouding vermeldt (met name of de vreemdeling werd gerepatrieerd of werd vrijgesteld met een bevel om het grondgebied te verlaten).