Inspraak & participatie van gedetineerden in de gevangenis van Gent

Disciplines: Educational Sciences, Social Health Sciences

Beleidsachtergrond Participatie en inspraak van gedetineerden zijn thema’s die steeds meer op de
         nationale en internationale politieke agenda verschijnen. Denk hierbij aan de federale “basiswet betreffende het
         gevangeniswezen en de rechtspositie van gedetineerden” (2005) die het gedetineerdenoverlegorgaan in het leven heeft
         geroepen. Op Vlaams niveau is er het “decreet hulp- en dienstverlening aan gedetineerden” (2013) dat stelt dat
         gedetineerden recht hebben op participatie aan een kwaliteitsvolle en integrale hulp- en dienstverlening die zich
         uitstrekt over 6 domeinen: arbeid, cultuur, gezondheid, onderwijs, sport en welzijn. Dit decreet voorziet dat in elke
         legislatuur een strategisch plan opgemaakt wordt. Recentelijk is het eerste volwaardige strategisch plan aangenomen door
         de Vlaamse Regering en dit voor de periode 2015-2020. In navolging van deze beleidsteksten zet ook de gevangenis van Gent
         in op het verhogen van participatie en inspraak van gedetineerden. Onderzoek in de gevangenis van Gent De ‘stuurgroep
         participatie’ van de gevangenis van Gent besliste om samen met de Vrije Universiteit Brussel (VUB), vakgroep
         Educatiewetenschappen, een onderzoek te verrichten om zo inzicht te krijgen in welke initiatieven op vlak van inspraak en
         participatie van gedetineerden vandaag de dag al bestaan in de gevangenis van Gent, wat de meerwaarde hiervan is, wie
         hieraan deelneemt of juist uit de boot valt en wat de randvoorwaarden van inspraak en participatie zijn. In totaal werden
         78 respondenten bevraagd in 11 focusgroepen: 36 gedetineerden (dit waren gedetineerdenvertegenwoordigers uit het
         gedetineerdenoverleg, Nederlandstalige gedetineerden, anderstalige gedetineerden en geïnterneerden met een psychische of
         verstandelijke beperking), en 42 professionelen (dit waren leden uit de stuurgroep participatie, het coördinatieteam
         hulp- en dienstverlening, medewerkers hulp- en dienstverlening, penitentiair bewakingsassistenten en vertegenwoordigers
         van erkende godsdiensten en levensbeschouwingen). De focusgroepen werden afgenomen door personeelsleden van de gevangenis
         van Gent, die daarvoor een specifieke training kregen, en de onderzoekers van de VUB. Welke inspraak – en participatie
         initiatieven bestaan er in de gevangenis van Gent? Uit het onderzoek blijkt dat de begrippen participatie en inspraak
         allesbehalve eenduidig zijn; er worden verschillende invullingen gegeven. Alvorens hierrond projecten op te zetten, is
         het belangrijk eerst te bepalen en af te bakenen wat men onder deze begrippen verstaat zodat alle neuzen in dezelfde
         richting staan. Ondanks dat de begripsafbakening niet geheel duidelijk is, worden er heel wat initiatieven genomen in de
         gevangenis van Gent. Er zijn zaken die formeel georganiseerd worden (vb. het gedetineerdenoverleg, schriftelijke
         bevragingen), maar daarnaast gebeurt ook veel op een informele – en dus op een niet georganiseerde – manier (vb. een
         bewakingsassistent die een gedetineerde vraagt om scheidsrechter te zijn bij een sportwedstrijd, bewakingsassistenten die
         de mening vragen van gedetineerden die actief zijn in de werkhuizen over de dagelijkse werking van de werkhuizen). Het is
         belangrijk niet enkel aandacht te hebben voor wat formeel georganiseerd wordt en dat te ondersteunen, maar ook het
         informele meer bloot te leggen en dat te ondersteunen en valoriseren. Daarnaast kan de participatiepiramide gebruikt
         worden om de participatie – en inspraakinitiatieven te presenteren. Hoe hoger in de piramide, hoe een meer selecte groep
         bereikt wordt. Op het eerste niveau worden gedetineerden mondeling of schriftelijk geïnformeerd over allerhande zaken.
         Het niveau daarboven is dat van raadplegen waarbij men bijvoorbeeld de mening van gedetineerden over een bepaald
         onderwerp in kaart brengt d.m.v. een bevraging. De derde trap van de participatiepiramide is adviseren. In de gevangenis
         van Gent vertaalt deze zich onder meer in een gedetineerdenoverleg dat adviezen formuleert aan de directie over aspecten
         van algemeen belang. Het volgende niveau, coproduceren, uit zich in de gevangenis van Gent onder meer in het betrekken
         van gedetineerden bij het kiezen van teksten en muziek voor religieuze vieringen. Het laatste niveau is meebeslissen. De
         baktrappers, gedetineerden die fietsen op rollen zonder de aanwezigheid van een bewakingsassistent en dus zelf
         verantwoordelijk zijn voor het goede verloop van de activiteit, is hier een voorbeeld van. Het gedetineerdenoverleg Op
         het niveau van adviseren bevindt zich het gedetineerdenoverlegorgaan. Het is de taak van gedetineerdenvertegenwoordigers
         om zelf adviezen te formuleren over thema’s van algemeen belang. Daarnaast worden ze ook proactief gecontacteerd door de
         directie wanneer deze erover nadenkt een bepaalde verandering door te voeren. Uit het onderzoek blijkt dat nog gewerkt
         kan worden aan de bekendheid van het overlegorgaan. Penitentiair bewakingsassistenten, hulp- en dienstverleners en
         vertegenwoordigers van het interlevensbeschouwelijk overleg zijn vaak wel op de hoogte van het bestaan, maar niet van wie
         er concreet in zit. Vele gedetineerden weten zelfs niet af van het bestaan van het gedetineerdenoverleg. Hiermee
         samenhangend waren velen ook niet op de hoogte van de realisaties van het overlegorgaan. Meerwaarde van inspraak en
         participatie Uit de focusgroepen komt naar boven dat participatie en inspraak van gedetineerden verschillende voordelen
         heeft. Enerzijds is er een meerwaarde voor gedetineerden zelf. Participatie en inspraak kunnen het zelfbeeld, het
         zelfvertrouwen en de eigenwaarde verhogen, bieden de mogelijkheid om nieuwe vaardigheden te ontwikkelen die ook gebruikt
         kunnen worden in andere situaties, het aanbod (vb. van activiteiten en kantine) kan meer op hun noden en behoeften
         afgestemd worden,… Daarnaast is er een ook meerwaarde voor de gevangenis als instituut. Participatie en inspraak van
         gedetineerden kunnen positieve contacten tussen gedetineerden onderling, maar ook tussen gedetineerden en penitentiair
         bewakingsassistenten bevorderen, wat op zijn beurt dan weer de dynamische veiligheid ten goede komt. Daarnaast kan het
         financieel voordelig zijn. De vraag wordt gesteld of, net zoals in andere gevangenissen, een gedetineerde de taak van
         fitnessmonitor niet zou kunnen opnemen. Verder vergroot inspraak en participatie van gedetineerden het enthousiasme en
         motiveert het hen om deel te nemen aan andere activiteiten. Wie neemt deel? Wie valt uit de boot? Ondanks dat
         participatie en inspraak van gedetineerden positief is voor zowel gedetineerden zelf als voor de gevangenis als
         instituut, blijkt dat niet alle gedetineerden hierbij even actief betrokken zijn. Deelnemers zijn vaak veroordeeld, al
         gedurende een lange tijd in de gevangenis van Gent, spreken Nederlands en verrichten penitentiaire arbeid. Groepen die
         minder kunnen/ willen/ mogen deelnemen zijn nieuwkomers, anderstaligen en ook geïnterneerden. Randvoorwaarden voor
         inspraak en participatie van gedetineerden Ten slotte wijst het onderzoek ook op enkele randvoorwaarden om inspraak en
         participatie van gedetineerden mogelijk te maken. Er wordt gewezen op het feit dat basiscomfort (vb. persoonlijke
         hygiëne, kledij die niet te groot of te klein is, hygiëne van de cellen en van de gevangenis in het algemeen) belangrijk
         is om tot inspraak en participatie te komen. Daarnaast is het ook voornaam om beleidsmatig voor inspraak en participatie
         van gedetineerden te kiezen en zo te streven naar de ontwikkeling van een gedragen participatiecultuur. Het belang van
         training en ondersteuning van gedetineerden mag hierbij niet onderschat worden. Verder is in zo’n participatiecultuur
         niet enkel participatie en inspraak van gedetineerden van belang, maar ook die van penitentiair
         bewakingsassistenten.