Het uti possidetis-beginsel en zijn relevantie voor het Belgisch grondwettelijk recht. Van uti possidetis naar uti regitis

Disciplines: Law

Het uti possidetis-beginsel is een belangrijk internationaalrechtelijk instrument om grensgeschillen te voorkomen. Het vormt de territoriale vertaling van de voorkeur van het internationaal recht voor stabiliteit. Er bestaan goede argumenten om het ook toe te passen buiten de context van de dekolonisatie. In het geval van secessie worden administratieve grenzen dan de staatsgrenzen, tenzij de partijen er anders over beslissen.

Deze bijdrage tracht de relevantie van het uti possidetis-beginsel voor het Belgisch grondwettelijk recht te duiden aan de hand van een gedachtenoefening, namelijk de ontbinding van het land. Daarbij wordt onderzocht hoe het internationaal recht een leidraad kan bieden in het hypothetische geval dat er binnen België internationale grenzen moeten worden vastgelegd.

De interne administratieve grenzen die binnen de Belgische staatsordening het meest geschikt zijn voor de vaststelling van internationale grenzen, zijn de taalgrenzen. Deze grenzen scheiden de taalgebieden en vormen de basis voor de territoriale bevoegdheden van de Belgische deelgebieden, de gemeenschappen en de gewesten.

Noch de taalfaciliteiten en specifieke beschermingsregimes, noch de aanwezigheid en de wensen van een “minderheid”, noch het ontstaan van enclaves of exclaves veranderen hier iets aan. Faciliteiten en beschermingsregels voor minderheden zijn binnen de nieuw gevormde staten wel van groot belang.

Doordat de deelgebieden er overlappende bevoegdheden uitoefenen, rijzen er bijzondere vragen over het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad. Zowel het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest (en de GGC) als de Vlaamse en de Franse Gemeenschap zijn er immers territoriaal bevoegd. Voor het uti possidetis-beginsel is ook de grens van dit tweetalige gebied een relevante interne grens waardoor dit niet zonder meer kan behoren tot een Vlaamse of Franstalige staat.

Het klassieke internationaal recht gaat a priori uit van een exclusieve territoriale soevereiniteit. Maar ook meer flexibele, gekwalificeerde benaderingen van soevereiniteit worden erkend. Zo aanvaardt het moderne internationaal recht situaties waarbij staten functionele of personele soevereiniteit uitoefenen op een grondgebied dat strikt genomen niet binnen hun territoriale soevereiniteit valt. Verder erkent het dat staten samen soevereiniteit kunnen uitoefenen op eenzelfde grondgebied.

Uti possidetis biedt duidelijkheid over de grenzen van het Brusselse grondgebied maar niet over de overheden die binnen dat grondgebied aanspraak maken op soevereiniteit. Het doel van uti possidetis binnen het internationaal recht, namelijk conflicten vermijden en stabiliteit garanderen, is wel richtinggevend. In deze bijdrage vormt dit de basis van een nieuw principe, het uti regitis-beginsel, dat wel duidelijkheid biedt voor de Brusselse situatie. Volgens dit beginsel kunnen nieuw gevormde staten de bevoegdheden die ze als deelgebieden van een ontbonden staat uitoefenden, blijven uitoefenen. In Brussel betekent dit dat een Brusselse staat soevereiniteit kan verwerven over het Brussels grondgebied, maar dat het moet rekening houden met de functionele soevereiniteit van de Vlaamse en de Franstalige staten binnen dat grondgebied. Bij de ontbinding van de federale staat gaan de federale bevoegdheden naar de drie staten naargelang die aansluiten bij hun bestaande bevoegdheden.

Uti regitis is ook toepasbaar op het Duitse taalgebied. Daar impliceert het dat de Franstalige staat de gewestbevoegdheden kan blijven uitoefenen, naast de Duitstalige staat die bevoegd blijft voor de bestaande bevoegdheden van de Duitstalige Gemeenschap.

De uiteindelijke vaststelling van de staatsgrenzen en de respectievelijke soevereiniteitsaanspraken in het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad en in het Duitse taalgebied zal, in het hypothetische geval dat dit aan de orde zou zijn, het voorwerp moeten uitmaken van een internationaal akkoord of, bij ontstentenis, van een internationaal aanvaarde manier van geschillenbeslechting. De in deze bijdrage besproken interpretatie zou kunnen bijdragen aan een oplossing in overeenstemming met het internationaal recht, namelijk een oplossing die stabiliteit garandeert en internationale conflicten vermijdt.