Praktijkgerichtheid in de rechtbank van koophandel (19de-20ste eeuw) : een uitgeholde traditie opnieuw ingevuld

Disciplines: Law

Rechters in handelszaken zijn niet noodzakelijk juristen. Dat hoeft ook geen probleem te zijn, ook al is de juridische complexiteit van het handels- en economisch recht vooral in de twintigste eeuw erg toegenomen. Al in de tweede helft van de negentiende eeuw werd het gebrek aan juridische expertise van die rechters regelmatig aangeklaagd, maar dat had meer te maken met een sterk gewijzigde cultuur binnen de rechtbanken van koophandel dan met het potentieel van rechters in handelszaken. In het ancien régime konden juridisch getinte zaken gedelegeerd worden aan arbitres-rapporteurs met kennis van het recht. In 1869 werd dezelfde behoefte, nu door gewijzigde omstandigheden (pleitcultuur, ander contentieux), gelenigd door een griffier-jurist aan de rechtbank toe te voegen. Die vernieuwing leidde tot een traditie die de basis vormde voor het model van échevinage, dat met het Gerechtelijk Wetboek van 1967 werd ingevoerd. Niettegenstaande de beperkte voeling van rechters-handelaars met recht heeft het geen zin hen als "leken" te beschouwen. Binnen de opdrachten van de rechtbank van koophandel is er nood aan hun deelname, en zelfs steeds meer. In het ancien régime was hun kennis van de handelspraktijk en van het bedrijfsleven belangrijk in die rechtbanken van koophandel die bemiddeling centraal stelden en onderhandelde oplossingen verkozen. De inschakeling van de juridictions consulaires in de Napoleontische gerechtelijke organisatie, de toepassing van procesregels in de Code de procédure civile van 1806, en de verminderde tussenkomst van de tribunaux de commerce in faillissementskwesties, waar de mening van de schuldeisers de doorslag gaf, zetten die benadering onder druk. De vertragende pleitcultuur, die sommige rechtbanken van koophandel vanaf de jaren 1850 in haar greep kreeg, verergerde de situatie nog. Pas vanaf de jaren 1960 is de rol van de rechters in handelszaken versterkt, maar ze blijft hoofdzakelijk informeel. De vergaderde schuldeisers hebben sinds de vroege negentiende eeuw de bevoegdheid te beslissen, en de rechters kunnen daar weinig aan veranderen. Pas sinds 1997 kan de rechtbank zonder medeweten van de schuldeisers voorlopige opschorting van betaling toekennen. De variatie aan remedies, die de Wet Continuïteit Ondernemingen van 2009 biedt, refereert deels aan de achttiende-eeuwse en oudere praktijk van een veelheid van middelen inzake faillissementsafhandeling. De praktijk van de kamers voor handelsonderzoek is een zekere renaissance van de cultuur van bemiddeling en onderhandeling bij betalingsmoeilijkheden in de handels- en bedrijfswereld. Een cruciaal verschil tussen de huidige en de oude visie is wel dat de rol van de schuldeisers een sterke wettelijke basis heeft, en dat oplossingen, zelfs als ze in het voordeel zijn van de debiteur en ze worden gesteund door de rechtbank, nog door de vergadering van crediteuren kunnen worden afgewezen. Het zou allicht te ver gaan een praktijk uit het ancien régime als argument de lege ferenda aan te halen. De invloed van de cultuur van bemiddeling en onderhandeling is ook niet helemaal duidelijk. Precieze cijfers over de impact van faillissementsprocedures en akkoorden in de zeventiende en achttiende eeuw op het voortbestaan van ondernemingen in die tijd, zijn er immers vaak niet. Het is niet uitgesloten dat toen op bepaalde plaatsen in Frankrijk "een dictatuur van het compromis" gold, die maakte dat aan het einde van de rit zowel de debiteur als zijn schuldeisers slechter af waren. Toch is ook het andere uiterste, namelijk een verregaande afkeer van inmenging van rechters in vorderingsrechten van schuldeisers bij betalingsproblemen, allicht niet de beste oplossing, en ook niet voor de schuldeisers zelf. Een gestuurde onderhandeling, door personen met kennis van zaken, biedt een betere waarborg op succes, voor alle betrokkenen. Alleszins valt een verdere nadruk op inlichting en begeleiding van bedrijven in moeilijkheden, in nieuwe wetgeving, te verwachten.