Subsidie, camera, actie!

Disciplines: Social Sciences (General), Communication Studies, Art History, Humanities (General)

Sinds de jaren 1960 krijgt ongeveer 80% van de Vlaamse films overheidssteun. Hierdoor bepaalt het filmbeleid in belangrijke mate hoe het Vlaamse filmlandschap eruitziet. Op basis van voorheen onontgonnen archiefmateriaal doet het boek Subsidie, camera, actie! de geschiedenis van het Vlaamse filmbeleid in de periode 1964-2002 uit de doeken. Dat politieke en Vlaams-ideologische factoren een belangrijke rol speelden in deze geschiedenis, toont de ontstaanscontext van films als Paix sur les Champs (1970) en Het Dwaallicht (1973).

Frans Buyens’ verfilming van Willem Elsschots novelle Het Dwaallicht uit 1946 vormt een rechtstreeks resultaat van de Vlaamsgezindheid van toenmalig minister van Cultuur Frans van Mechelen (CVP). Oorspronkelijk had Buyens van de filmcommissie een positief subsidiëringsadvies gekregen voor Top-Hit Girl, een satire over de Vlaams-Waalse verhoudingen in België. Maar voor het eerst sinds het ontstaan van het subsidiestelsel weigerde de minister een positief geadviseerd filmproject te honoreren. Dit gebeurde om Vlaams-ideologische redenen: een satirische film die de communautaire kwestie in het belachelijke zou trekken zag minister van Mechelen niet zitten. 

De minister zag het controversiële karakter van deze beslissing in. Om er zo weinig mogelijk ruchtbaarheid aan te geven trachtte hij Buyens te paaien door hem met voorrang een ander filmonderwerp te laten kiezen, liefst een literatuuradaptatie. Ondanks zijn non-conformistische reputatie liet Buyens zijn maatschappijkritisch project onmiddellijk varen om Elsschots Het Dwaallicht te verfilmen. De ministeriële doofpotoperatie bleek geslaagd. Buyens was bijzonder spaarzaam met commentaar over de hele affaire. Toen Film & Televisie (de voorloper van Filmmagie) in een interview naar Top-Hit Girl polste, was Buyens’ repliek: ‘daar praten we liever niet over.’ 

De politiek-ideologische motivaties achter de totstandkoming van Het Dwaallicht blijken geen uitzondering te zijn in de geschiedenis van het Vlaamse filmbeleid. Zo werden in de jaren 1960 en 1970 samenwerkingen met Nederland, zoals het populaire Mira (1971), aangemoedigd omdat dit paste binnen een Groot-Nederlands gedachtegoed. Coproducties met de Franse Gemeenschap lagen daarentegen moeilijker. Dergelijke samenwerkingen konden immers leiden tot de perceptie van een ‘Belgische cinema’ in plaats van de gewenste ‘Vlaamse cinema’. 

Eind 1968 vroeg bijvoorbeeld Paix sur les Champs (1970, Jacques Boigelot), die in 1971 als eerste Belgische film ooit een Oscarnominatie voor beste anderstalige film wist te bemachtigen, om een toelage. Paix sur les Champs was gebaseerd op de gelijknamige roman uit 1941 van de Vlaamse maar in het Frans schrijvende Marie Gevers en handelde over het Vlaamse plattelandsleven rond 1925. Ondanks het feit dat de filmcommissie wel ‘het uitgesproken Vlaams karakter van het onderwerp’ erkende, was het advies van de commissie negatief. De commissie was immers van oordeel dat ‘het onderwerp voorbijgestreefd is en dat de gevoelswereld van de Franssprekende Vlaming alleen nog van historische betekenis is en dus niet voldoende overtuigend om in het hedendaagse medium van de film te worden getransponeerd’. 

Deze argumentatie suggereert dat historische films niet relevant zouden zijn, een nogal kromme redenering die tegen heel wat andere beslissingen van de filmcommissie inging.  De ware toedracht voor de afwijzing van het filmonderwerp lag eerder in het feit dat de Vlaamse emancipatiestrijd, waarmee de meeste commissieleden zich nauw verbonden voelden, goeddeels ontstaan was uit de vroegere Franstalige dominantie in Vlaanderen. Niet zozeer de representatie van dit gegeven op zich vormde een bezwaar, dit kwam immers ook voor in andere door de commissie gesteunde films zoals De Loteling (1973, Roland Verhavert), maar wel het gebrek aan problematisering ervan.