Geschiedschrijving, stedelijke identiteit en cultureel burgerschap: Cornelius Hazart en 'De Kerckelycke Historie vanden gheheelen Wereldt' (1667-1671)

Disciplines: History, Other Disciplines, Social Sciences (General)

De kerkgeschiedenis die Cornelius Hazart tussen 1667 en 1671 in druk gaf, is een opmerkelijke publicatie. In deze bijdrage wordt gesteld dat deze vroegmoderne kerkgeschiedenis niet alleen leest als een toonbeeld van de dadendrang van de katholieke hervorming. Zo plaatst Cornelius Hazart het werk van katholieke missionarissen uit de zestiende en de zeventiende eeuw in het zoeklicht. Dat de stad Antwerpen in alle uithoeken van de wereld faam en bekendheid geniet, is een verdienste van de clerus, niet die van het wereldlijke gezag. De prominente aandacht voor de missionarissen en de nadruk op wetenschappelijke, didactische en artistieke initiatieven van de katholieke clerus maken Hazarts De Kerckelycke Historie tot een uitzonderlijke publicatie. In tegenstelling tot andere vroegmoderne Nederlandstalige kerkhistorische publicaties neemt Hazart geen institutionele focus die de geschiedenis van het kerkinstituut verhaalt. Hij opteert evenmin voor de gangbare katholieke volksdidactiek van oud- en nieuwtestamentische heiligenvoorbeelden of verhalen uit het leven van Christus. Om het empathisch vermogen, de betrokkenheid en de herkenning van de lekenlezers te verhogen, kiest Hazart voor een historisch relaas waarbij de persoonlijkheid, de individuele vaardigheden en de specifieke werkcontext het doen en laten van de missionarissen, gewone werkmensen zij het met buitengewone doortastendheid en werkkracht, gestalte geven. Gespreid over 1757 pagina's en opgedeeld in vier folianten die tussen 1667 en 1671 gedrukt werden, geeft De Kerckelycke Historie een gedetailleerde beschrijving van de verwezenlijkingen van ruim tweehonderd missionarissen in Azië, Amerika, Afrika en Europa. Met veel vertelvernuft verhaalt Hazart de onvermoeibare werkinzet die katholieke missionarissen vanaf de zestiende eeuw tot aan de publicatiedata van De Kerckelycke Historie hebben betoond. In de delen waarin Azië, Amerika en Afrika aan bod komen, neemt Hazart zijn toevlucht tot een cultuurhistorische geschiedschrijving. In de delen waarin het Europese missiewerk in protestantse landen beschreven wordt, schrijft Hazart een politieke geschiedenis. Alle historiografische registers die Cornelius Hazart gebruikt dienen echter hetzelfde doel: De Kerckelycke Historie is uitgedacht als een gedragsspiegel. Hoewel dit werk onmiskenbaar religieus van opzet en uitwerking is, reikt de strekking van Hazarts De Kerckelycke Historie veel verder. Wat cultureel burgerschap inhoudt en waarom culturele normen en waarden belangrijk zijn voor de sociale cohesie binnen een cultuurgemeenschap is het grondmotief van De Kerckelycke Historie, dat doorheen de vier delen zichtbaar wordt. Om burgers in tijden van diepgaande maatschappelijke verschuivingen binnen het raamwerk van de bestaande maatschappelijke constellatie te houden, dienen gezagsdragers of elitegroepen de totstandkoming van betrokkenheid en van een cultureel burgerschap bij hun (mede)onderdanen te bewerkstelligen.  Hazart neemt de wereld als 'tonneel', de geschiedenis als 'treurspel' en een reeks Antwerpse religieuzen en internationale jezuïeten als hoofdrolspelers in een historisch epos waarin de culturele leefregels, de normen en waarden van een goed burgerschap worden uiteengezet.