Sinds de jaren ’70 stijgt de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt in België en Vlaanderen
gestaag: de activiteitsgraad van vrouwen klom volgens het meest recente ‘genderzakboekje’
van 40% in 1970 naar 58% in 2004 (Geurts & Van Woensel, 2005). Deze toetrede
van vrouwen tot de arbeidsmarkt heeft de combinatie van betaald werk1 en privéleven op
de agenda van wetenschappers en beleidsmakers geplaatst. De relatie tussen de arbeidsrol
enerzijds en de private rol anderzijds is immers veranderd en de mogelijkheden voor conflicten
zijn toegenomen (Boyar, Maertz Jr., Pearson, & Keough, 2003). We moeten daarbij benadrukken
dat de combinatie van de beide levensdomeinen niet automatisch tot conflicten leidt. In
deze bijdrage gaan we daarom op zoek naar de determinanten van het conflict: wat maakt
dat de combinatie van betaalde arbeid en privéleven meer of minder harmonieus verloopt? De
genderspecifieke invulling van de private rol – vrouwen zijn nog grotendeels verantwoordelijk
voor het huishouden – heeft tot gevolg dat de mogelijke problemen bij de combinatie van beroepsarbeid
en privéleven door mannen en vrouwen anders ervaren worden. De laatste jaren
krijgen we echter signalen dat ook meer en meer mannen zich stilaan emanciperen binnen
het huishouden en de opvoeding van de kinderen. Al blijft de nieuwe man eerder uitzondering
dan regel (Koelet, 2005).
Een verstoorde relatie tussen werk en privéleven kan verschillende negatieve gevolgen hebben.
Van Aerschot (2004) maakt op basis van een literatuurstudie een onderscheid tussen
stressgerelateerde (psychosomatische klachten, lichamelijke klachten, depressie, burnout),
gedragsmatige (verhoogd gebruik van geneesmiddelen, alcohol en nicotine, vermindering van
lichaamsbeweging) en affectieve (verminderde arbeidssatisfactie en organisatiebetrokkenheid) gevolgen voor het individu. Op het niveau van de organisatie veroorzaakt een verhoogd werkprivé
conflict een hoger verloop (Stroh & Reilly, 1997). Omgekeerd zorgt een goede combinatie
van arbeid en privéleven voor lagere verloopintenties (Almer & Kaplan, 2002) en betere
prestaties bij de betrokken werknemers (Baltes, Huff, Wright, & Neumann, 1999). Al blijkt uit
het review onderzoek van Baltes en collega’s dat deze positieve effecten niet in alle onderzoeken
aangetoond kunnen worden.
De overheid – zowel op federaal als op Vlaams niveau – heeft reeds een aantal beleidsmaatregelen
genomen om de combinatie van gezinsleven en beroepsleven mogelijk te maken en
de negatieve gevolgen te vermijden of te milderen. Deze maatregelen verminderen het conflict
tussen arbeidsleven en privaat leven door in te grijpen in hetzij de arbeidsrol, hetzij de private
rol. Door middel van een aantal tijdsmaatregelen zoals bijvoorbeeld het tijdskrediet kunnen
werknemers tijd vrij maken in hun arbeidsrol die ze kunnen besteden aan hun private rol. De
voorzieningen voor kinderopvang en huishoudelijke hulp (dienstencheques) zorgen er dan
weer voor dat er tijd vrij komt om te besteden aan onder meer werk. We zien dat ook meer en
meer bedrijven en organisaties aandacht besteden aan gezinsvriendelijk ondernemen, hiertoe
gedreven door een aantal demografische en maatschappelijke tendensen (De Clercq & Valgaeren,
2007). Het gaat dan met name over de veranderde samenstelling van de werknemerspool
met steeds meer en steeds beter geschoolde vrouwen. Bovendien zijn ook de waarden die
werknemers nastreven in hun leven en hun job veranderd: een kwaliteitsvolle combinatie van
arbeid en gezin komt daarbij op de voorgrond.