Eenieder heeft het recht zich vrij te bewegen binnen de Europese Unie, ook wanneer dit gepaard gaat met een zoektocht naar een betere sociale bescherming. Het is immers zo dat de reden waarom mensen zich naar het buitenland begeven an sich irrelevant is. Daar het vrij verkeer een inherent onderdeel is van het Unierecht, is het dan ook onmogelijk te gaan bepalen welke doelstelling dit vrij verkeer heeft.
Als gevolg hiervan is het wel heel moeilijk om een grens te trekken tussen aan de ene kant “misbruik van het EU-recht” en aan de andere kant het gebruik dat men maakt van het EU-recht voor een doel dat de EU-wetgever niet had beoogd, maar dat door het EU-recht wel mogelijk wordt gemaakt.
Dit wordt door velen aangezien voor sociaal toerisme. Maar juist omdat de fundamentele status van het EU-burgerschap vrij verkeer binnen de Unie waar- borgt voor iedereen, is het heel moeilijk iemands rechten te gaan beperken om de loutere reden dat ze worden uitgeoefend op een wijze die niet zou stroken met wat de EU-wetgever initieel voor ogen had.
Of er zijn ook de vele gevallen waarin detacheringsconstructies worden opgezet om te ontsnappen aan de betaling van socialezekerheidsbijdragen in België. De grens tussen sociaal toerisme, niet-toegelaten misbruik en fraude is dan ook heel moeilijk te trekken.
Lidstaten zijn dan ook op zoek gegaan naar een antwoord, een mogelijk mechanisme dat toch een gerechtvaardigde beperking zou kunnen zijn op het vrij verkeer, teneinde deze vormen van sociaal toerisme en/of fraude te bestrijden.
Een van de gevolgde pistes is hierbij de theorie van het rechtsmisbruik. Kan het oneigenlijke gebruik van rechten misschien beschouwd worden als een gerechtvaardigde beperking op het vrij verkeer? Ook de Belgische wetgever begaf zich op dit pad.
IRIS beoogt enerzijds een bijdrage te leveren aan de beschrijving van het begrip rechtsmisbruik binnen het sociaal recht en de aanpak van sociale fraude en andere fenomenen, en dit zowel vanuit een nationale als vanuit een Europees- rechtelijke context.
Anderzijds wil IRIS nagaan in welke mate rechtsmisbruik kan dienen om de negatief geachte gevolgen van het vrij verkeer te bestrijden, en dus ook als een “fraudebestrijdingsinstrument” kan worden gebruikt?
In deze studie gaat dhr. Jeroen Lorré, wetenschappelijk medewerker bij IRIS en substituut-arbeidsauditeur, op zoek naar het concept van rechtsmisbruik. Een concept dat reeds lang gekend is in het privaatrecht, maar ook in het fiscaal recht.
Wat verstaan we hieronder en wat zijn de kenmerken ervan? Kan een pri- vaatrechtelijk en fiscaalrechtelijk begrip als rechtsmisbruik zomaar in een sociaalrechtelijk verhaal worden opgenomen? Waarin verschilt dit begrip van andere concepten als wetsontduiking, veinzing, bedrog, enz.
Is dit begrip te gebruiken in de strijd tegen sociaal toerisme en fraude? Kunnen we dit begrip ook gebruiken in een Europese context? Daar stellen we bijvoorbeeld vast dat het begrip rechtsmisbruik in het kader van bepaalde fundamentele vrijheden, zoals het vrij verkeer van goederen, tot op zekere hoogte wordt aanvaard, maar iets moeilijker ligt binnen bijvoorbeeld het vrij verkeer van personen. Waarom dit verschil? Een analyse van de rechtspraak van het Hof van Justitie drong zich hierbij op.
Een van de doelstellingen van IRIS is om de wetenschap met de praktijk te verzoenen. Verschillende sociale inspectiediensten werden dan ook gevraagd naar mogelijke voorbeelden van oneigenlijk gebruik van rechten, zodat we konden aftoetsen of dit begrip bruikbaar was in de strijd tegen het oneigenlijke gebruik van het uitoefenen van iemands rechten of in de strijd tegen fraude.
We willen langs deze weg dhr. Lorré hartelijk danken voor zijn uitgebreid werk, dat theorie en praktijk probeert te verzoenen en een interessant licht werpt op de boeiende problematiek van mogelijke fraudebestrijdingsinstrumenten.
Yves Jorens Hoogleraar UGent Directeur IRIS