Reeds eerder is de vraag gerezen of
door de geschillenregeling nog plaats is voor de
gerechtelijke ontbinding(41). Terecht is erop gewezen
dat in bepaalde uitzonderlijke omstandigheden waarbij
aan de continuïteit van de rechtspersoon geen
hoge waarde dient te worden gehecht, de gerechtelijke
ontbinding van de vennootschap te verkiezen
valt boven de gedwongen overname; een ontbinding
laat in theorie een meer ordentelijke afwikkeling van
de onderlinge verhoudingen toe, en daarom ook een
meer correcte waardering(42).
Bovenstaande uitspraken stellen de omgekeerde
vraag aan de orde : is er nog plaats voor de geschillenregeling,
en meer bepaald de vordering tot gedwongen
overname, gegeven een vereffening in het
kader van een ontbinding of faillissement ? We hebben
verdedigd dat de ontbinding of het faillissement
niet betekent dat een vordering tot gedwongen overname
automatisch moet worden afgewezen. Discontinuïteit
van de rechtspersoon vermijden is niet het
enige legitieme doel waarvoor een geschillenregeling
kan worden gebruikt (boven nr. 5).
Zeker bij faillissement zal het feitelijke belang van de
vorderende aandeelhouder erin bestaan dat hij een
waardering krijgt gebaseerd op een ‘peildatum’ van
vóór het faillissement dat per hypothese de aandelen
waardeloos heeft gemaakt. We hebben getracht aan
te tonen dat het vervroegen van de ‘peildatum’ geen
verkapte aansprakelijkheidsvordering is maar - zowel
in een continuïteit- als een discontinuïteitscenario -
één van de technieken om een beweerde aansprakelijkheidsvordering
als vennootschapsactief te waarderen
(boven nr. 2). Het lijkt ons dan ook niet correct
hier te spreken van een afwending van procedure.
De techniek van de ‘peildatum’ blijft ook bij een vereffening
relevant omdat de realiteit is dat aansprakelijkheidsvorderingen
tegen vennootschapsinsiders
vaak niet worden ingesteld door curators of
vereffenaars. Zeker bij een ontbinding zal bovendien
vaak de vereffenaar niet de nodige waarborgen van
onafhankelijkheid bieden. Bovendien bieden alternatieven
voor de techniek van de ‘peildatum’, zoals een
minderheidsvordering (boven nr. 3) of een persoonlijke
vordering (boven nr. 4) de beknelde aandeelhouder
weinig comfort.
Hiermee is niet gezegd dat de vordering tot gedwongen
overname een nieuwe toekomst wacht als Ersatz
voor een ordentelijke vereffening. De waardering-bijbenadering
is een “kost” van de geschillenregeling die
de rechter altijd in zijn belangenafweging dient mee te
nemen; dit geldt des te meer bij een vereffening, omdat
dan minstens theoretisch een correcte afwikkeling
mogelijk wordt. Anderzijds dient met realisme naar de
mogelijkheden van een vereffening te worden gekeken.
Op grond van zijn discretionaire bevoegdheid ter
zake is het daarom in bepaalde gevallen aangewezen
dat ook nog na ontbinding of faillissement de rechter
de techniek van het vervroegen van de ‘peildatum’
hanteert om een beweerde aansprakelijkheidsvordering
mee te nemen in de waardering. Wel zal na faillissement
een vordering tot gedwongen overname met
een ‘peildatum’ van vóór het faillissement slechts uitzonderlijk
kunnen worden toegekend (boven nr. 5).
We hebben getracht aan te tonen dat het gebruik van
de techniek van de ‘peildatum’ niet impliceert dat de
vorderende aandeelhouder recht heeft op de prijs
van de aandelen op dat ogenblik. De ‘peildatum’ is
slechts een binnenweg om de waarde te bepalen op
het ogenblik van de eigendomsovergang van de aandelen.
De ‘peildatum’ is daarom het startpunt van een
waardering, niet een eindpunt. Een historische ‘peildatum’
belet niet dat bij de waardering rekening kan
worden gehouden met latere ontwikkelingen in het
fortuin of het beheer van de vennootschap.