Iedereen journalist? Het raadplegen, delen, beoordelen en beargumenteren van gebruikersgegenereerd nieuws. Een digitale experimentele etnogragie naar evoluerende praktijken inzake nieuws bij Vlaamse nieuwsgebruikers.
Abstract
Dit proefschrift wil aan de hand van een kwalitatief gebruikersonderzoek bij Vlaamse nieuwsgebruikers theoretische en empirische inzichten aanreiken aangaande actief online nieuwsgebruik als een sociale praktijk en hoe nieuwsgebruikers deze ervaren. De focus ligt daarbij op de gewone gebruiker (de Certeau, 1988, p. v), de eenvoudige consument (Latour, 1987, p. 137), of nog de gemiddelde nieuwsgebruiker, dit wil zeggen een die niet meteen mee is met elke technologische innovatie of hype. Het is de bedoeling om na te gaan hoe gewone gebruikers staan tegenover de mogelijkheden die het internet biedt om nieuws niet louter te consumeren, maar ook te delen en te verdelen, te quoteren en te becommentariëren, zelfs te produceren. De vraag wordt gesteld naar wat hen aanspreekt, of net niet, om op een dergelijke manier om te gaan met nieuws en wat hen ertoe aanzet in te gaan op nieuws. Om hierop een antwoord te vinden wordt geput uit traditionele publieksstudies, gebruikersstudies en nieuwsstudies.
Door middel van een uitgebreide literatuurstudie wordt enerzijds de idee van een actieve mediagebruiker historisch-theoretisch gekaderd en anderzijds ingegaan op de specifieke relatie tussen gebruikers en nieuws als media-inhoud. Er wordt in kaart gebracht hoe gebruikersactiviteit door verschillende theoretische benaderingen en academische stromingen op telkens andere manieren wordt ingevuld. Ook op de evoluties in het denken over de mediagebruiker, gaande van een passief lid van een massapubliek tot een interactieve en uiteindelijk productieve technologiegebruiker, wordt dieper ingegaan. Tenslotte komen ook de utopische en dystopische discours aan bod die steevast met de opkomst van nieuwe media gepaard gaan en deze media een democratiserend of demoniserend effect toeschrijven. 
Bijzondere aandacht wordt besteed aan de theorie rond 'produsage' (producing usage) van Axel Bruns (2008). Met de idee van de 'produser' (producinig user)  probeert Bruns de vervaging tussen producent en gebruiker van online informatie te duiden. Hij besteedt daarbij aandacht aan burgerjournalistiek en collectieve intelligentie en hoe deze vormen van informatie een uitdaging vormen voor traditionele nieuwsuitgevers. 
In tweede instantie wordt een overzicht gegeven van de plaats van de gebruiker binnen nieuwsstudies. Opvallend in studies naar de recente media-evoluties binnen de nieuwsindustrie is het gebrek aan kwalitatieve gebruikersstudies. Veel aandacht gaat naar oplage-, lees- en kijkcijferstudies, redactionele organisatievormen of de impact van burgerjournalistiek op het journalistiek metier. De produser wordt in recent onderzoek naar nieuwsproductie vaak geportretteerd als een burgerjournalist, een expert user die nieuwe media gebruikt om die verhalen te brengen waarvan hij acht dat ze door traditionele media niet langer worden opgepikt. Maar in onderzoek naar burgerjournalistiek wordt vaak de gewone gebruiker over het hoofd gezien. 'Gewone gebruiker' doelt op die mensen die slechts sporadisch bijdragen tot het nieuws, en niet zozeer zelf nieuws aanbrengen, maar eerder nieuws personaliseren, quoteren, delen en becommentariëren. Steeds meer kan de productie en distributie van informatie immers ook deel uitmaken van de dagelijkse nieuwsconsumptie van gebruikers.
In het tweede luik van dit proefschrift staat precies het productief nieuwsgebruik van gewone gebruikers centraal. Aan de hand van een kwalitatief, semi-experimenteel onderzoek wordt een beeld geschetst van casueel bijdragen tot het nieuws als een sociale praktijk bij gewone nieuwsgebruikers. In totaal namen 38 respondenten deel aan het onderzoek; 18 in een eerste exploratie fase, 21 in een longitudinale fase. In deze laatste fase werden de respondenten gedurende tien maanden gevolgd en geïntroduceerd tot verschillende vormen van productief nieuwsgebruik zoals het personaliseren van nieuws, stemmen op nieuwsitems, het delen van artikels of het becommentariëren ervan. Hiervoor werd inspiratie gezocht bij de Living Lab-benadering waarbij respondenten in contact gebracht worden met nieuwe technologieën, niet in een labo, maar in een bestaande, dagelijkse context.
Uit de analyse van de bekomen data werd een overzicht gedistilleerd van relevante inhoudelijke, persoonlijke en sociale factoren die vorm geven aan productief nieuwsgebruik. Op basis van deze factoren wordt zelfpublicatie naar voor geschoven als een manier om productief nieuwsgebruik te begrijpen vanuit het standpunt van gewone gebruikers. Zij ervaren nieuws quoteren, delen of becommentariëren niet zozeer als een vorm van informatieproductie, maar eerder als een vorm van informatiepublicatie waarbij ze in de eerste plaats zichzelf publiceren naar de buitenwereld toe. De manier waarop inhoudelijke, persoonlijke en sociale factoren (zoals weergegeven in onderstaande figuur) zich op een bepaald moment bij een bepaalde gebruiker tot elkaar verhouden, bepalen in belangrijke mate of een persoon al dan niet bereid is de inzet te leveren die nodig is om zelf nieuws te delen of te produceren. Dit conceptueel-analytisch kader laat toe om te vatten hoe een gewone gebruiker niet per definitie óf passief óf actief is. Zijn productieve activiteit krijgt immers vorm ad hoc, afhankelijk van de situatie.

Disciplines: Communication Studies